1
Ontwikkeling watervraag

Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst

Beschrijving ontwikkeling
De verdringingsreeks bij watertekort geeft een overzicht van de
belangrijkste oppervlaktewaterafhankelijke functies in Nederland
en hoe de oppervlaktewaterverdeling over deze functies
geprioriteerd is in tijden van (dreigend) watertekort1. De
watervraag van deze functies kan op de lange termijn toe- of
afnemen door diverse factoren, waar onder demografische
ontwikkelingen, klimaatverandering, verandering in
gedragspatronen en het sluiten van waterkringlopen. Dit kan
directe gevolgen hebben voor de continuïteit van
drinkwatervoorzienig doordat de jaargemiddelde drinkwatervraag
of de piekvraag wijzigt. Ook indirect kan dit gevolgen hebben
door toenemende concurrentie om het beschikbare water en
cumulatie van effecten.
De vier Welvaart en Leefomgeving scenario’s tot 2040 hebben
wisselende gevolgen voor de landelijke ontwikkeling van de
jaargemiddelde drinkwatervraag. Onder het scenario Global
Economy stijgt het drinkwatergebruik met ongeveer 30 %, zodat
een landelijk tekort van 299 miljoen m3/j zal ontstaan. Onder het
Regional Community scenario wordt een afname van 15 %
verwacht, zodat landelijk een reserve van 222 miljoen m3/j
ontstaat. Onder de andere twee scenario’s ontstaat in sommige
gebieden een reserve, en in andere een tekort2. Onder het meest
waarschijnlijke scenario neemt de landelijke drinkwatervraag in
de periode 2010-2040 licht toe van 1.109 tot 1.145 miljoen
m3/jaar. Wel zijn er grote regionale verschillen als gevolg van
demografische ontwikkelingen. In Drenthe en Limburg wordt een

daling van de drinkwatervraag verwacht, terwijl in het
voorzieningengebied van Vitens een aantal regio’s met een toename
van de drinkwatervraag wordt verwacht3.
Naast een verandering van de gemiddelde drinkwatervraag, kan het
gecombineerde effect van klimaatverandering en verandering in
gedragspatronen (waaronder vakantiespreiding) van invloed zijn op
de piekvraag naar drinkwater tijdens droge zomerperioden. Voor 8
doorgerekende leveringsgebieden wordt een verandering van de
dagpiekfactor verwacht variërend van -2.9 % tot +21.3 % in 2050 en
van -1.6 % tot +29 % in 20854. Dit kan aanvullende eisen stellen
aan de drinkwaterinfrastructuur om de leveringszekerheid veilig te
stellen. Daarnaast kan een toename van de piekvraag leiden tot
overschrijding van maandvergunningen en frequentere droogval van
waterlopen, dalende grondwaterstanden en afname van de
grondwatervoeding van natuur.
Voor de WL-scenario’s worden ook veranderingen in de watervraag
door waterkwaliteitsbeheersing, landbouw, industrie en stedelijke
omgeving verwacht. De omvang van deze veranderingen zijn sterk
scenario en regioafhankelijk5, en ze kunnen samenvallen met
veranderingen in de gemiddelde en piek drinkwatervraag. Hierdoor
kunnen watersystemen tijdens droogtes verder onder druk komen te
staan, zodat aanvullende droogtemitigerende maatregelen (ofwel een
toename van de watervraag van natuur) nodig kunnen zijn om
Natura 2000- en KRW-doelen te realiseren.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
KWR, 25 juli 2019

1

https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/handboek-water/thema-s/watertekort/verdringingsreeks/
Aa, N.G.F.M., van der, Tangena, B.H., Wuijts, S. en Nijs, A.C.M. de, 2015. Scenario’s drinkwatervraag 2015-2040 en beschikbaarheid bronnen: Verkenning
grondwatervoorraden voor drinkwater. RIVM, Bilthoven, RIVM Rapport 2015-0068.
3
Tanenga, B., 2014. Behoeftedekking Nederlandse drinkwatervoorziening 2015-2040. Rapport t.b.v. Verkenning Grondwatervoorraden voor drinkwater. RIVM, Bilthoven,
RIVM-rapport 2004-0006.
4
Vonk, E., Cirkel, D.G. en Leunk, I., 2017. De gevolgen van klimaatverandering en vakantiespreiding voor de drinkwatervraag. KWR, Nieuwegein, BTO2017.043.
5
Wolters, H., van der, Born, G.J. van den, Dammers, E., en Reinhard, S., 2018. Deltascenario’s voor de 21e eeuw, actualisering 2017. Deltares, Utrecht
2

Beoordelingskader
1. Ontwikkeling watervraag
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede
kwaliteit voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
2 - slecht handelingsperspectief (mogelijke
maatregelen niet voldoende effect om
ontwikkeling te mitigeren)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
beoordeling:
2 - urgent (ontwikkeling zal optreden in
2020-2026)
3 - beperkt urgent (effect ontwikkeling
verwacht in 2026-2032: anticiperen is
nodig)
4 - niet urgent (effect ontwikkeling
verwacht na 2032)

onderbouwing
Onder de meeste scenario’s neemt zowel de jaargemiddelde als de piek drinkwatervraag
geleidelijk en in sommige regio’s substantieel toe. Ongeveer 2/3 van het drinkwater
wordt gewonnen uit grondwater, dit is gereguleerd via winvergunningen. Door de
voorziene toename kunnen de huidige winvergunningen structureel of tijdelijk (in tijden
van droogte) ontoereikend worden. Daarnaast kunnen pieken in drinkwatervraag
samenvallen met de waterbehoefte van andere grondwater afhankelijke functies zoals
landbouw, natuur en grondwater gevoed oppervlaktewater, én treden deze pieken
voornamelijk op in zomerperioden met lage rivierafvoeren, droogval, lage
grondwaterstanden en lage kwelfluxen. Dit kan de realisatie van KRW en N2000-doelen
ondermijnen. De regionale verkenningen die thans door provincies en
drinkwaterbedrijven worden uitgevoerd zullen hier meer inzicht in verschaffen.
De effecten van korte termijn fluctuaties op de watervraag als gevolg van
klimaatverandering en gedragspatronen zijn voor een beperkt aantal leveringsgebieden
in beeld gebracht3. Een landsdekkend beeld is nodig om inzicht in en grip op de toename
in de regionale piekvraag te verkrijgen, inclusief de mate waarin deze samen kunnen
vallen met pieken in watergebruik door andere functies en verlaagde
waterbeschikbaarheid door droogte.
De wateropgave voor natuur is bekend in termen van toename van de verdamping. Voor
natuur is echter tevens de samenstelling van het toestromende water van belang (niet
elk type water is geschikt). Het is onbekend wat de watervraag en waterkwaliteitsvraag
van droogtemitigerende maatregelen is om N2000- en KRW-doelen onder de
verschillende scenario’s te realiseren. De huidige generatie ecohydrologische modellen
maken dit technisch wel mogelijk.
De ontwikkeling van de watervraag is afhankelijk van een groot aantal factoren, waar
onder demografische ontwikkelingen, klimaatverandering, verandering in
gedragspatronen en het sluiten van waterkringlopen. Deze factoren zijn niet of
nauwelijks te beïnvloeden. Door vakantiespreiding en voorlichting, bijvoorbeeld, kan de
piekwatervraag worden beïnvloed, maar dat zijn ingrijpende of onzekere maatregelen.
Innovaties voor het sluiten van kringlopen of het vasthouden van water kunnen een
bijdrage leveren, maar vallen buiten het beleidsdomein drinkwater.
De watervraag ontwikkelt zich naar verwachting geleidelijk over een periode van
tientallen jaren. Daarnaast is de benodigde productiecapaciteit bij alle bedrijven
voorlopig voldoende om de ontwikkeling van de drinkwatervraag op te vangen. De
operationele reserves om onverwachte vraagwijzigingen, droge zomers, en
prognosefouten op te vangen zijn op landelijke schaal ook voldoende, maar niet
gelijkmatig verdeeld3. Dit wordt bevestigd door diverse overschrijdingen van de
maandvergunning en in sommige gevallen zelfs de jaarvergunning en verzilting van
bronnen van drinkwaterproductie tijdens de droge zomer van 2018. De toename van de
piekwatervraag valt bovendien samen met andere pieken in de watervraag, zoals voor
doorspoeling en beregening, en in perioden dat het watersysteem al onder druk staat
door droogte. Dit kan het realiseren van KRW- en Natura 2000-doelen belemmeren. Op
een aantal winlocaties beperken verlagingseffecten op Natura 2000-gebieden reeds het
winbare volume tijdens droogtes.
Daarom is de ontwikkeling van de jaargemiddelde watervraag beperkt urgent voor de
doelen van de beleidsnota drinkwater, maar de toename van de pieken in de
drinkwatervraag is urgent gegeven de toenemende druk op watersystemen door
klimaatverandering (drogere zomers) en toenemende onttrekkingen voor andere
functies.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De jaargemiddelde drinkwatervraag ontwikkelt zich over een termijn van tientallen jaren. Stijgingen in de drinkwatervraag als gevolg van
demografische ontwikkelingen kunnen vooralsnog worden opgevangen met de bestaande vergunningen. Deze ontwikkeling is relevant, maar
beperkt urgent voor de beleidsnota drinkwater.
Piekvragen als gevolg van hitte- en droogte kunnen vooralsnog meestal, maar niet overal duurzaam worden opgevangen. Daarnaast kunnen
piekvragen gelijktijdig optreden met andere pieken in de watervraag (zoals irrigatie en doorspoeling van oppervlaktewater) én ze kunnen
optreden in tijden dat het watersysteem reeds onder druk staat door droogte en er een grote waterbehoefte is om de natuurkwaliteit te
borgen. Hierdoor kan de realisatie van Natura 2000 en KRW-doelen worden belemmerd. De ontwikkeling van piekvragen is relevant en
urgent voor de beleidsnota drinkwater. Voor doelgerichte beleidsmaatregelen is een landelijk inzicht in het optreden van piekvragen op het
niveau van leveringsgebieden noodzakelijk en hoe deze piekvragen doorwerken op de realisatie van Natura 2000 en KRW-doelen.

2
Ontwikkeling aanbod
Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen
7. Versterken internationale positie drinkwaterbedrijven

Beschrijving ontwikkeling
Grondwater
Vanuit fysisch oogpunt is het aanbod van grondwater voor
drinkwaterproductie zo goed als ongelimiteerd. In de praktijk
bestaan er echter wel diverse limieten, zoals de vergunde
capaciteit, verdroging van natuur (vooral Natura 2000),
droogteschade aan landbouw of stedelijke functies, verzilting, en
het aantrekken van verontreinigingen die nu al, of in de
toekomst, een rol kunnen gaan spelen in de beschikbare
onttrekkingshoeveelheid1. Uit de lopende evaluatie van de
tweede generatie gebiedsdossiers kan een overzicht van deze
limieten worden verkregen. Incidenteel zijn deze limieten mede
de aanleiding voor het afstoten van winningen of verminderen
van het onttrekkingsvolume.
In de Provincie Brabant is tevens uit voorzorg een stand still voor
grondwateronttrekkingen uit Slenk Maas Diep ingesteld2. Met
deze maatregel wordt geanticipeerd op de waargenomen
stijghoogteverlaging in dit waterlichaam die vanuit de KRW niet
is toegestaan34. De oorzaak van deze stijghoogteverlaging is nog
onbekend. In het kader van Robuuste Watervoorziening worden
afspraken gemaakt met alle grondwateronttrekkers.
Op de lange termijn kunnen klimaatverandering en
sociaaleconomische ontwikkelingen de reeds bestaande druk
(kwantitatief én kwalitatief) op het watersysteem doen
toenemen. Zie hiervoor de factsheets 3 Klimaatverandering en 1
Ontwikkeling watervraag. Ook kan de autonome ontwikkeling
van de kwaliteit van het onttrokken grondwater het
grondwateraanbod op de lange termijn verkleinen of aanvullende
zuivering noodzakelijk maken. Zie factsheet 6 Ontwikkeling
ruwwaterkwaliteit (grondwater).

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

Oppervlaktewater
Het aanbod van oppervlaktewater kan direct beperkt worden door
lage zomerafvoer of lozingen. Bij lage zomerafvoeren wordt de
verdeling van oppervlaktewater gereguleerd met de
verdringingsreeks bij watertekort. De drinkwatervoorziening is hierbij
ondergeschikt aan veiligheid en onomkeerbare schade aan o.a.
natuur5. Lage rivierafvoeren kunnen ook leiden tot verzilting en
minder verdunning van puntlozingen (chemisch en temperatuur),
waardoor signaleringswaarden kunnen worden overschreden en
innamestops van kracht kunnen worden6. Innamestops komen ook
voor in tijden met extreme neerslag indien zuiveringen overbelast
worden1. De drinkwaterbedrijven hebben diverse strategieën om een
tijdelijk watertekort op te kunnen vangen, zoals voorraadvorming in
voorraadbekkens en drinkwaterduinen en het bijschakelen van
grondwateronttrekkingen1.
Klimaatverandering zal naar verwachting de kwantiteit én kwaliteit
van het oppervlaktewater ter plaatse van alle innamepunten verder
onder druk zetten7. Ook demografische ontwikkelingen, zoals
toenemend medicijnengebruik door vergrijzing, kunnen het aanbod
van oppervlaktewater voor drinkwaterproductie doen verlagen6.
Daarnaast zijn er diverse waterhuishoudkundige ingrepen die het
aanbod van oppervlaktewater kunnen doen afnemen. Voorbeelden
zijn het kierbesluit en de verzilting van het Volkerak-Zoommeer1.

KWR, 9 juli 2019

Clevers, S., Dorland, E., Vossen, J. van, Verschoor, A., en Emke, E., 2020. Buffercapaciteit drinkwatervoorziening Nederland. KWR, Nieuwegein, conceptrapport in opdracht
van Vewin opgesteld.
2
Provincie Noord-Brabant, 2018. Statenmedeling: Informeren voortgang nieuw grondwaterbeleid. Documentnummer C2227969/4410340.
3
Leunk, I., Van Doorn, A., Van Loon, A.H., 2018. Trendanalyse grondwaterstands- en stijghoogtegegevens Maasstroomgebied (2012-2016). KWR 2017.046 (herzien augustus
2018), KWR, Nieuwegein.
4
Verhagen, F., Hunnink, J., Steijn, T. van en Luijben, A., 2018. Draagkracht grondwater Noord-Brabant - analyserapport. RoyalHaskoningDHV en Deltares.
5
Infomil, Verdringingsreeks. https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/handboek-water/thema-s/watertekort/verdringingsreeks/
6
Sjerps, R., Laak, T. en Zwolsman, G., 2016. Ontwikkeling waterkwaliteit bij innamepunten voor de drinkwatervoorziening. KWR, Nieuwegein, BTO 2016.028.
7
Wuijts, S., Grinten, E. van der, Meijers, E., Bak-Eijsberg, C.I., en Zwolsman, 2013. Impact van klimaat op oppervlaktewater als bron voor drinkwater. RIVM, Bilthoven, RIVMrapport 609716007/2013.

Beoordelingskader
2. Ontwikkeling aanbod
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
2 - matig negatief effect

onderbouwing
De bronnen voor drinkwaterproductie staan onder toenemende druk door
klimaatverandering, zeespiegelstijging, demografische en sociaaleconomische
ontwikkelingen en soms waterhuishoudkundige ingrepen7,8,9. Dit kan leiden tot tijdelijke
tekorten van oppervlaktewater voor drinkwaterproductie door een tekort aan
oppervlaktewater (verdringingsreeks) of onvoldoende oppervlaktewaterkwaliteit
(innamestops). Voor grondwateronttrekkingen kunnen deze ontwikkelingen leiden tot een
grotere doorwerking en cumulatie van verlagingseffecten op andere maatschappelijk
gewenste functies (natuur, bebouwing, landbouw). Hierdoor kan de beschikbaarheid van
grondwater als bron voor drinkwaterproductie vanuit drinkwaterbelang of door wet- en
regelgeving verder worden gelimiteerd1.
De drinkwaterbedrijven die gebruik maken van oppervlaktewater hebben verschillende
strategieën om met watertekorten om te gaan, bijvoorbeeld door het bijschakelen van
grondwateronttrekkingen of voorraadvorming in voorraadbekkens en infiltratiepanden1.

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
2 - matig negatief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen

Klimaatverandering leidt naar verwachting tot lagere zomerafvoeren van de Rijn en de
Maas. Een verminderd aanbod van oppervlaktewater heeft tijdens droge zomerperioden
directe gevolgen voor de kwaliteit van het oppervlaktewater dat wordt ingenomen voor
drinkwaterproductie. Tijdens lage afvoeren, kan het oppervlaktewater tot voorbij de
innamepunten verzilten9 en worden puntverontreinigingen minder verdund8.
Klimaatverandering kan mogelijk leiden tot een lagere grondwateraanvulling en een
toename van de waterbehoefte van andere functies. Dit kan het aantrekken van zout of
verontreinigd grondwater vergroten.
De beschikbaarheid van voldoende water voor drinkwaterproductie is essentieel voor het
consumentenvertrouwen.

2 - matig negatief effect

7. Versterken internationale positie
drinkwaterbedrijven
3 - beperkt effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
4 - kleine kennislacune (eenvoudig te
realiseren onderzoek, beperkte kosten en
doorlooptijd)

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
beoordeling:
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)
4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)

8

Bronnen voor drinkwaterproductie staan zowel wat kwantiteit als kwaliteit betreft in veel
dicht bevolkte regio’s onder toenemende druk. De kennis en ervaring die in Nederland
wordt opgedaan met het bepalen en het mitigeren van de risico’s kan aanleiding zijn voor
uitwisseling en samenwerking, bijvoorbeeld voor het bereiken van de Millennium
Development Goals.
De diverse droogte-evaluaties, eindevaluatie van de tweede generatie gebiedsdossiers en
regionale drinkwaterverkenningen leveren waarschijnlijk voldoende informatie om
adequaat te anticiperen op de ontwikkeling van het wateraanbod voor
drinkwaterproductie op de korte termijn. Voor de langere termijn is nog onduidelijk hoe
de verschillende ontwikkelingen doorwerken op de beschikbaarheid van grond- en
oppervlaktewater van voldoende kwaliteit.
Het handelingsperspectief bestaat uit twee onderdelen: (a) vergroten van het
wateraanbod voor drinkwaterproductie, en (b) het vergoten van de buffervoorraden van
drinkwaterbedrijven.
Proactief grondwaterbeheer kan bijdragen aan het verhogen van het wateraanbod in hoog
Nederland en het verminderen van de druk op het hoofdsysteem. Hiervoor zijn diverse
(innovatieve) maatregelen beschikbaar, maar doordat de regie ontbreekt komen ze
onvoldoende van de grond10. Ook uit de Beleidstafel droogte worden een aantal
maatregelen genoemd die bij kunnen dragen aan het vergroten van het wateraanbod
voor drinkwaterproductie11.
De drinkwaterbedrijven beschikken over diverse buffervoorraden, zoals de
innamebekkens, infiltratieduinen en door het bijschakelen van grondwateronttrekkingen.
Deze buffervoorraden volstaan om een periode van enkele maanden te overbruggen1.

Sjerps, R., Laak, T. en Zwolsman, G., 2016. Ontwikkeling waterkwaliteit bij innamepunten voor de drinkwatervoorziening. KWR, Nieuwegein, BTO 2016.028.
Zwolsman, J.J.G., Berg, G.A. van den, en Cirkel, D.G., 2011. Knelpuntenanalyse drinkwater en industriewater. KWR, Nieuwegein, KWR2011.033.
10
Raat, K.J., Bartholomeus, R., Cirkel, G., Huijgevoort, M. van en Paalman, M., 2019. Actief grondwaterbeheer onvermijdelijk, maar wie voert de regie? H2O, 26 februari 2019.
11
Infram, 2019. Rapport eerste fase Beleidstafel droogte, versie 4.0. Infram, Maarn, Projectnummer 18i257.
9

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
beoordeling:
1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020) of zal optreden in 2020-2026

Het aanbod van grond- en oppervlaktewater staat reeds onder druk tijdens droge
zomerperioden en calamiteiten. Het ILT, bijvoorbeeld, verleend vanaf 2015 steeds vaker
ontheffingen voor de inname van oppervlaktewater dat langer dan 30 dagen verontreinigd
is in concentraties boven de signaleringswaarde. De verdringingsreeks heeft nog niet
geleid tot een beperking van het oppervlaktewateraanbod voor drinkwaterproductie, maar
een goede afstemming van de handelingsperspectieven van waterbeheerders en
drinkwaterbedrijven11.
Tijdens de droge zomer van 2018 is op verschillende locaties de vergunde
maandcapaciteit voor grondwaterwinning overschreden. De tweede generatie
gebiedsdossiers geeft aan dat bij een aantal grondwaterwinningen de vergunde capaciteit
niet kan worden benut, meestal vanwege ongewenste doorwerking van verlagingseffecten
op natuur of het aantrekken van (bodem)verontreinigingen. In Brabant is uit voorzorg
een stand still op diepe onttrekkingen van kracht in verband met stijghoogteverlagingen
die nog niet verklaard zijn, maar ook niet zijn toegestaan vanuit de KRW3. Voor
grondwater geldt specifiek dat alternatieve winlocaties nauwelijks meer te realiseren zijn
vanwege de bestaande claims op de beschikbare ruimte en water12.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Het aanbod van grond- en oppervlaktewater staat reeds onder druk, zowel kwantitatief als kwalitatief, voornamelijk tijdens droge
zomerperioden. Deze druk zal toenemen als gevolg van klimaatverandering, zeespiegelstijging en demografische en sociaal-economische
ontwikkelingen. Onder andere met de droogte-evaluaties zal nieuwe kennis en informatie worden opgedaan over effecten en maatregelen
m.b.t. de ontwikkeling van het aanbod van water voor drinkwaterproductie. De beleidsnota drinkwater kan/moet hierop aansluiten.

12

Van Loon, A.H., 2019. Een verkenning van de bepalende thema’s en uitdagingen voor 4D grondwaterbescherming. KWR, Nieuwegein, BTO 2019.039.

3
Klimaatverandering
Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan in BNDW-2014
Relevant(e) doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie (zie thema 19)

Beschrijving ontwikkeling

Klimaatverandering beïnvloedt de waterkwantiteit (doel 1) door een
onder andere een afname aan waterbeschikbaarheid. De neerslag op
jaarbasis neemt toe, waarbij de variatie toeneemt. In de winter
neemt de neerslagsom in alle scenario’s toe, wat kan leiden tot een
grotere aanvulling van diep grondwater. In de zomer blijft de
neerslagsom gelijk of neemt af. Het gemiddeld hoogste
neerslagtekort in het groeiseizoen is in 2050 maximaal 30% groter
dan in de huidige situatie1. Een groter neerslagtekort in de zomer kan
leiden tot een lagere beschikbaarheid van oevergrond- en
oppervlaktewater dat voor drinkwater gebruikt wordt. Dit zal ook
leiden tot extra druk op winningen en mogelijke conflicten met
andere gebruiksfuncties als landbouw en natuur. In 2018 is al
gebleken dat het draagvlak voor drinkwaterwinning verslechtert
wanneer boeren wel een onttrekkingsverbod opgelegd krijgen en de
drinkwaterwinning voorrang krijgt.
Een stijgende zeespiegel, lagere rivierafvoeren en een toename van
kwel in laag Nederland leiden tot verzilting en een toenemend aantal
winlocaties met innamestops door het verhoogde zoutgehalte. In de
droge zomer van 2018 was het zoutgehalte in het IJsselmeer te hoog
voor een drinkwaterbedrijf (>150 mg/l, Drinkwaterregeling 2017)
waardoor de winning bij Andijk moest worden gestaakt7. De
Beleidstafel Droogte2 adviseert IenW een beleidsregel op te stellen
over hoe wordt opgetreden bij normoverschrijdingen voor chloride in
drinkwater en oppervlaktewater. Lage rivierafvoeren zorgen er ook
voor dat concentraties van stoffen in het water toenemen en de
effecten van lozingen (van RWZI’s en bedrijven) op de waterkwaliteit
groter zijn. De Maasafvoer kan afnemen tot wel 45 % in 2050, terwijl
in de Rijn enige demping plaatsvindt door een groter stroomgebied
en grote meren en de afname in zomerafvoer op 20-30% wordt
geschat.2 In de droge zomer van 2018 hebben drinkwaterbedrijven
verscheidene keren hun inname moeten staken omwille van
verontreinigingen in de Maas2.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

Ongeveer 40% van het drinkwater komt uit oppervlaktewater3. De
afbeelding aan het eind van deze factsheet laat de effecten van
klimaatverandering zien op oppervlaktewinningen4. Bij uitzakkende
grondwaterstanden zal het relatieve aandeel oppervlaktewater in het
ruwwater nog eens toenemen.
Naast afname van de beschikbaarheid resulteert klimaatverandering in
een toename van de drinkwatervraag in droge perioden (zie ook factsheet
1). In de droge zomer 2018 is voor drinkwater bij enkele winlocaties meer
grondwater onttrokken dan vergund5. Bij de start van het droogteseizoen
van 2019 zijn de grondwaterstanden, met name in infiltratiegebieden,
nog niet hersteld2.
Klimaatverandering beïnvloedt ook de waterkwaliteit (doel 1) via hogere
maximatemperaturen. In 2050 is het aantal zomerse dagen (max temp
>25 ˚C) met 22-70% toegenomen en de gemiddelde zomertemperatuur
met 1-2,3 ˚C1. Een hogere luchttemperatuur resulteert in hogere
oppervlaktetemperaturen,
waarmee
de
grens
voor
maximale
temperatuur van oppervlaktewater bestemd voor de bereiding van
drinkwater (25 ˚C, Drinkwaterregeling 2017) vaker overschreden zal
worden. Door opwarming van het grondwater en daarmee het
drinkwaterdistributienet, zal ook de grens voor maximale temperatuur in
de kraan (25 ˚C, Drinkwaterbesluit 2018) vaker overschreden worden,
wat in combinatie met de aanwezige nagroeipotentie en aanwezige
vervuiling (sediment) in het net een risico vormt voor de waterkwaliteit,
bacteriegroei en legionella678 (doel 2). Dit is onder thema 19 (Legionella
en andere ziekteverwekkers) beschreven. Andere effecten van een hoge
drinkwatertemperatuur, zoals bijvoorbeeld effecten op smaak, zijn nog
niet goed in beeld.
Ten slotte neemt de kans op overstromingen toe. Dit kan leiden tot
overstroming van bronnen, waterzuivering en andere infrastructuur.
Kwetsbaarheid hiervoor wordt geanalyseerd middels de stresstesten en
risicodialoog die in het kader van Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie
worden gevoerd.

Witteveen+Bos, 5 augustus 2019

KNMI, 2015. KNMI ’14 klimaatscenario’s voor Nederland, Herziene uitgave 2015.
Deltares en KNMI, september 2015. Wat betekenen de nieuwe klimaatscenario’s voor de rivierafvoeren van Rijn en Maas?
3 RIVM, 2012. Effecten klimaatontwikkeling op de waterkwaliteit bij innamepunten voor drinkwater.
4
RIVM, 2013. Impact klimaat op oppervlaktewater als bron voor Drinkwater, RIVM-rapport 609716007/2013.
5
Infram, 2019 Rapport eerste fase Beleidstafel Droogte..
6
Peter Mense, 2010 . ‘Oasen: invloed leidingnet op kwaliteit drinkwater onderschat’. In: H2O / 4 – 2010, p. 4-5.
7
Agudelo-Vera, C.M. en Blokker, E.J.M., september 2014. Climate change impact on the drinking water distribution network temperature. KWR, Presentatie tijdens congres “Deltas in Times of Climate
Change”, Rotterdam 24-26 september 2014.
8
Blokker, E.J.M., Pieterse-Quirijns, E.J., 2012. Temperatures in drinking water distribution systems: quantifying measures to limit water quality effects. KWR, Nieuwegein. Paper voor IWA World
Congress on Water, Climate and Energy, Dublin 13-18 May 2012.
7
Berenschot en Arcadis, 2 april 2019. Evaluatie crisisbeheersing watertekort 2018.
1
2

Beoordelingskader
3. Klimaatverandering
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen
BNDW)
1. Voldoende water van goede
kwaliteit voor nu en in de
toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
2 - matig negatief effect

1. Voldoende water van goede
kwaliteit voor nu en in de
toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit

onderbouwing
BNDW-2014 noemde klimaatverandering als bedreiging voor met name de oppervlaktewateren oevergrondwaterwinningen. De droogte van 2018 heeft laten zien dat een tekort aan
oppervlaktewater- en oevergrondwaterwinning leidt tot een overmatig gebruik van
grondwater: in 2018 is er meer grondwater onttrokken dan vergund.
Nieuwe klimaatscenario’s voor 2050 (KNMI ’14 en Deltascenario’s 2017) zijn over het
algemeen iets milder dan voorgaande (KNMI ’06 en Deltascenario’s 2011, 2013)9 en daardoor
minder dan verwacht in de BNDW-2014 (zie ook factsheet 31 Gat in recentste en gebruikte
klimaatscenario’s). Zo is de afname van gemiddelde neerslag in zomers bijgesteld van -19%
naar -13%. De afname van de laagste Rijnafvoer blijft gelijk ten opzichte van vorige set
klimaatscenario’s, maar de Maasafvoer in 2050 neemt meer af dan voorheen verwacht (tot 45% terwijl dit eerst -30% was). Zeespiegelstijging is hoger in scenario Stoom (+40 cm ten
opzichte van +35 cm), waardoor verzilting aandacht vraagt.
Overstromingen zullen in de toekomst vaker voorkomen en kunnen een bedreiging vormen
voor bronnen, zuivering en infrastructuur.
De grootste opwarming in de zomer (+2,3 ˚C in WH scenario KNMI 2014) is iets kleiner dan
eerder verwacht (+2,8 ˚C in WH scenario KNMI 2006). Negatieve temperatuureffecten zullen
iets minder zijn dan verwacht in de BNDW-2014. De lagere Maasafvoeren en extra verzilting
zullen extra aandacht vragen op gebied van waterkwaliteit7. De Beleidstafel Droogte2
adviseert IenW een beleidsregel op te stellen over hoe wordt opgetreden bij
normoverschrijdingen voor chloride in drinkwater en oppervlaktewater.

2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

Effecten op waterkwantiteit door klimaatverandering zijn redelijk goed in beeld. Naar
aanleiding van de droogte 2018 worden enkele onderzoeken geadviseerd, waar het
drinkwaterdomein onderdeel van uitmaakt, zoals onderzoek naar het uitzakken van
grondwaterstanden en maatregelen om grondwater aan te vullen, of onderzoek naar de
juridische mogelijkheden van beperkingen van lozingen (i.v.m. verontreinigingen in de Maas).
Een onderzoek van het RIVM10 in 2011 geeft aan dat met name de invloed van
klimaatverandering op grondwaterkwaliteit nog onduidelijk is.
De effecten van hoge watertemperatuur op drinkwatergebruikeffecten (bijv. smaak) zijn
onduidelijk. Ook effecten hot-spots in steden die voor opwarming drinkwaterleidingnet zorgen
zouden onderzocht moeten worden11.

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende
maatregelen)

Klimaatverandering op niveau van de drinkwaterwinning: Er is geen beleidsinstrument om de
impact van klimaatverandering op niveau van de winning te analyseren. In gebiedsdossiers
wordt klimaatverandering niet meegenomen. Het protocol zegt hierover “Risico’s van
klimaatverandering worden niet betrokken omdat dit de tijdshorizon van het gebiedsdossier
overschrijdt. Problemen en maatregelen komen om die reden in andere kaders aan de orde
(Deltaprogramma Zoetwater).” Drinkwaterbedrijven dienen dus zelf per winning de impact in
de gaten te houden. Het is onbekend of dit voor elke winning scherp in beeld is.
Maatregelen in de hoek van klimaatmitigatie (aanpakken oorzaak van de problemen) liggen
buiten beleidsdomein drinkwater. Daarnaast wordt er adaptatiemaatregelen genomen als
onderdeel van Deltaplan Zoetwater en Ruimtelijke Adaptatie.

4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met groot draagvlak)

Maatregelen op het vlak van klimaatadaptatie (extra noodvoorraden drinkwater etc.) liggen
vaak wel in beleidsdomein drinkwater.

urgentie

Klimaatverandering is een langzaam proces, maar is al merkbaar: er is al klimaatverandering
opgetreden. Zomers als 2018 (en 1976) zullen vaker voorkomen. Anticiperen is derhalve
nodig en vindt ook al plaats.

(termijn effect +
implementatieperiode)
3 - beperkt urgent (effect
ontwikkeling verwacht in 2032-2050:
anticiperen is nodig)

9 Deltascenario’s voor de 21e eeuw, Actualisering 2017.
10

RIVM, 2011. De invloed van klimaatverandering op de grondwaterkwaliteit.
Climate change impact on the drinking water distribution network temperature. Agudelo-Vera, C.M. en Blokker, E.J.M., 2014. KWR, Presentatie tijdens congres “Deltas in
Times of Climate Change”, Rotterdam 24-26 September 2014.
11

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Klimaatverandering heeft een grote impact op zowel de waterkwantiteit als waterkwaliteit. Ten opzichte van BNDW-2014
vragen verzilting, lagere Maasafvoeren en lozingen op de rivier, en grondwaterwinningen extra aandacht. In BNDW-2014
zijn geen maatregelen vastgesteld: ‘ Omdat er nog veel onzekerheden zijn over toekomstige ontwikkelingen, worden nog
geen definitieve keuzes gemaakt over te nemen maatregelen.’ Klimaatverandering heeft dusdanige impact dat dit wel
vraagt om concrete maatregelen in de volgende BNDW. In ieder geval dienen de beleidsadviezen, opgesteld naar
aanleiding van de droogte van 2018, meegenomen te worden.

Bron: RIVM, 2013. Impact klimaat op oppervlaktewater als bron voor Drinkwater, RIVM-rapport 609716007/2013.

4
Waterbesparing

Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2.
3. Behouden van de goede conditie van de drinkwaterinfrastructuur
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling

Waterbesparing is sinds de zomer van 2018 regelmatig in de
media en is daarmee een relevant thema. In deze factsheet wordt
waterbesparing gedefinieerd als reductie van drinkwaterverbruik,
d.w.z. alle toepassingen, niet alleen huishoudelijk verbruik. De
noodzaak tot waterbesparing hangt samen met het wateraanbod
voor drinkwaterproductie én de drinkwatervraag. De ontwikkeling
van het wateraanbod wordt behandeld in andere factsheets. Wat
betreft de ontwikkelingen in drinkwatervraag is het belangrijk
onderscheid te maken tussen geobserveerde trends in het
jaarlijkse drinkwaterverbruik, verandering in drinkwaterverbruik in
extreme situaties (zoals droogte en warmte) en verwachtingen
rond drinkwaterverbruik in de Deltascenario’s richting 2050 en
2085.
Het Compendium voor de Leefomgeving1 heeft in 2014
aangegeven dat het jaarlijkse waterverbruik tussen 1995 en 2016
is afgenomen van rond 140 naar zo’n 120 liter per persoon per
dag. Dit wordt veroorzaakt door o.a. waterbesparende technieken
in bv. wasmachines en toiletten. Het grootste aandeel van het
huishoudelijk verbruik wordt geleverd door douchen.
In de Deltascenario’s2 worden o.a. de effecten van demografische
en economische ontwikkelingen meegenomen in de projecties van
drinkwaterverbruik richting 2050 en 2100. Hieruit volgt een
bandbreedte van een lichte afname (<5%) tot een toename in
drinkwaterverbruik van zo’n 30% in 2050 tot 100% in 2100. Er

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

zijn grote verschillen tussen groei- en krimpregio’s. Provincies
bereiden zich met de aanwijzing van Aanvullende Strategische
Voorraden reeds voor op een eventuele toename van de
drinkwatervraag.
In de KNMI klimaatscenario’s3 wordt benoemd dat de kans op
extremen toeneemt, d.w.z. meer kans op heftige buien en langere
periodes met droogte. In droge en warme periodes kan het
drinkwaterverbruik sterk toenemen45, zo liet de droge periode in 2018
een sterke toename in waterverbruik zien6. Zeker als verbruikspieken
lang aanhouden, zoals afgelopen zomer, kan dit druk zetten op de
drinkwaterinfrastructuur.
In 2018 was de watervraag door o.a. natuur, landbouw en
huishoudens zo groot dat de grondwaterstanden zeer laag waren en
dat verschillende drinkwaterbedrijven over hun maandlimiet in de
winvergunning
produceerden.
Dit
leverde
voor
de
drinkwatervoorziening geen rechtstreekse knelpunten op, maar het is
een aandachtspunt richting de toekomst. In Nederland wordt vaak
ingezet op mediacampagnes om mensen aan te sporen tot
waterbesparing, daarnaast wordt het percentage consumenten met
waterbesparende
apparatuur
groter.
Ontwikkelingen,
zoals
bijvoorbeeld slimme watermeters, bieden mogelijk nog meer
mogelijkheden voor waterbesparing.

KWR, 22 oktober 2019

Compendium voor de Leefomgeving (2016). Huishoudelijk waterverbruik per inwoner 1995-2016. https://www.clo.nl/indicatoren/nl0037-waterverbruik-per-inwoner,
geraadpleegd 11-6-2019.
2
Bruggeman, W. et al. (2013). Deltascenario’s voor 2050 en 2100; nadere uitwerking 2012 en 2013. In opdracht van Ministerie van I&M, DG Ruimte en Water en Rijkswaterstaat
WVL.
3
KNMI, 2015. KNMI ’14 klimaatscenario’s voor Nederland, Herziene uitgave 2015.
4
Vertommen et al. (2018). Weers- en seizoensinvloeden op waterverbruik II, KWR Watercycle Research Institute, KWR 2018.043.
5
Vonk et al. (2017). DE gevolgen van klimaatverandering en vakantiespreiding voor de drinkwatervraag, KWR Watercycle Research Institute, BTO 2017.043.
6
Van Vossen, J., G.J. Pronk en A. M. Verschoor (2019). Verkenning effecten droogte op de drinkwaterlevering, KWR Watercycle Research Institute, BTO 2019.018.

Beoordelingskader
Waterbesparing
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
beoordeling:
4 - matig positief effect

3. Behouden van de goede conditie van
de drinkwaterinfrastructuur

onderbouwing
Vooral in extreme omstandigheden, zoals droogte en warmte, kan het verbruik aanzienlijk
toenemen, wat tot knelpunten kan leiden voor andere functies, zoals natuur, stedelijke
omgeving en landbouw. Daarnaast is de mogelijke structurele toename tot zo’n 30% in
2050 (STOOM) van drinkwaterverbruik volgens de Deltascenario’s een reden tot zorg
vanwege de reeds bestaande druk (kwantitatief en kwalitatief) op beschikbare
watervoorraden. Naast het aanleggen van reserves en het gebruik van alternatieve
bronnen zal ook waterbesparing naar alle waarschijnlijkheid onderdeel moeten uitmaken
van de oplossing.
Vooral tijdens periodes met langdurig (enkele weken tot maanden) hoger verbruik kan de
druk op de infrastructuur aanzienlijk zijn7 en mogelijk ongewenste gevolgen hebben op
bijvoorbeeld het aantal lekkages, energieverbruik en onderhoud.

beoordeling:
4 - matig positief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
beoordeling:
2 - matig negatief effect
4- matig positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
beoordeling:
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

urgentie
(termijn en kans waarop ontwikkeling effect
krijgt op doelen)
beoordeling:
3 - beperkt urgent (effect ontwikkeling
verwacht in 2032-2050: anticiperen is
nodig)

Er is nog veel onbekend over wat oproepen tot waterbesparing met het vertrouwen onder
consumenten doet. Oproepen tot vermindering in waterverbruik tijdens periodes met
hoger verbruik hebben potentieel impact op het vertrouwen van consumenten in de
drinkwatervoorziening. Dit kan negatief zijn, maar het vertrouwen kan ook toenemen als
blijkt dat met beperkte besparing de drinkwatervoorraad wordt veilig gesteld.
Daartegenover kan weer staan dat dat wellicht het gevoel van urgentie doet afnemen,
waardoor maatregelen slechts tijdelijk helpen. Dit is een kennislacune die aandacht
vraagt.
Buiten de ontwikkelingen van waterbesparende apparatuur en algemene
mediacampagnes is in Nederland nog weinig ervaring opgedaan met waterbesparing door
huishoudens (gedragsbe nvloeding). In industrie en landbouw zijn ook ontwikkelingen
richting waterbesparing en -hergebruik. Wereldwijd is waterschaartse een groot probleem
en in verschillende landen zijn ervaringen opgedaan met waterbesparing. Wat kunnen we
in Nederland hiervan leren? Onderzoek in Nederland is nodig wat waterbesparing (of juist
niet) kan betekenen voor de drinkwatervoorziening en welke instrumenten effectief zijn.
Gedrag is vaak wel op korte termijn te veranderen, maar niet makkelijk langdurig. Het
implementeren van technische oplossingen door particulieren kost tijd. Onderzoek heeft
laten zien dat dit tot 20 jaar kan duren8. Er is nog veel onbekend over de meest effectieve
wijze van gedragsbeïnvloeding. Tegelijk groeien de technische mogelijkheden voor
waterbesparing, het is van belang omde impact van deze maatregelen op de
drinkwatervoorziening te bepalen.
Waterbesparing kan een wezenlijke bijdrage leveren aan de verduurzaming van de
drinkwatervoorziening, vooral op die locaties waar een groei in de watervraag is voorzien
of de bronnen van drinkwater kwantitatief of kwalitatief onder druk staan.
Weliswaar zijn er nog veel onzekerheden richting de toekomst over de ontwikkelingen in
waterverbruik, maar een extreme situatie kan ieder jaar optreden. De situatie in 2018
laat zien dat vooralsnog in extreme situaties beperkt knelpunten lijken op te treden, maar
wat een andere combinatie van omstandigheden doet met de drinkwatervoorziening is
niet goed bekend. Effectieve waterbesparende maatregelen invoeren kost jaren tijd en
anticiperen is daarom noodzakelijk.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Ondanks dat de komende jaren weinig knelpunten op het gebied van waterbeschikbaarheid worden verwacht, is het toch
raadzaam om mogelijkheden op het gebied van waterbesparing te onderzoeken als sector. Het bepalen van effectieve
strategieën en deze implementeren kost tijd en anticiperen is daarom noodzakelijk om de drinkwatervoorziening
toekomstbestendig te maken. Waterbesparing wordt steeds meer gezien als onderdeel van een algehele strategie voor het
robuuster maken van watersystemen.

7
8

Van Vossen, J., G.J. Pronk en A. M. Verschoor (2019). Verkenning effecten droogte op de drinkwaterlevering, KWR Watercycle Research Institute, BTO 2019.018.
Agudelo-Vera, C. et al. (2015). Transitions in the drinking water infrastructure – a retrospective analysis from source to tap. Nieuwegein, KWR, BTO 2015.051.

5 en 13
Alternatieve drinkwaterbronnen

Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
4. Vergroten van de weerbaarheid van vitale drinkwaterinfrastructuur
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling

In het kader van duurzaamheid is er toenemende aandacht voor
het gebruik van alternatieve bronnen. Dit kan gaan om centrale
bronnen
als
aanvulling
op
de
reguliere
gronden
oppervlaktewaterbronnen voor drinkwaterbedrijven, maar ook om
decentrale bronnen voor particulieren en commerciële partijen.
Centrale alternatieve drinkwaterbronnen
Vanwege verschillende redenen kunnen drinkwaterbedrijven niet
onder alle omstandigheden gebruik maken van de reguliere
grond- en oppervlaktewaterbronnen. Dit hangt samen met
beperkingen in mogelijkheden voor uitbreiding van
grondwaterwinningen in een specifiek gebied,
verziltingsproblematiek, wisselende waterkwaliteit e.d. Om de
drinkwatervoorziening robuuster te maken voor de toekomst,
kijken drinkwaterbedrijven naar de mogelijkheden van
alternatieve bronnen. Voorbeelden zijn o.a. brakke
grondwatervoorraden en waterhergebruik. Afhankelijk van het
type alternatieve bron kan gebruik hiervan aanvullende eisen
stellen aan zuivering en distributie. Als de drinkwaterbedrijven
dit drinkwater vanuit een alternatieve bron distribueren geldt de
drinkwaterwet. Centrale alternatieve bronnen zijn met name
relevant voor doel 1: Voldoende water van goede kwaliteit nu en
in de toekomst.12
Decentrale alternatieve drinkwaterbronnen
Decentrale alternatieve drinkwaterbronnen zijn lokale systemen
die (meestal) niet onder het beheer van een drinkwaterbedrijf
vallen. Het gaat dan bv. om particulieren die zelfvoorzienend
willen zijn of kleine collectieven (bv. op straat of wijkniveau).

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

Ook zijn er commerciële aanbieders, zoals hotels, die vanuit
duurzaamheidsoverwegingen over willen gaan op decentrale
voorzieningen, zoals bv. het hergebruik van douchewater of
regenwater als bron. Voor het gebruik van alternatieve bronnen
gelden in sommige gevallen regels, zoals voor het gebruik van
regenwater voor toiletspoeling. Zo is een andere kleur leiding vereist
om verwarring, en vooral besmetting, te voorkomen. Voor collectieve
voorzieningen moet volgens de Drinkwaterwet een ontheffing worden
aangevraagd en moet een monitoringsplan worden goedgekeurd door
IL&T. Er ontbreekt echter een grondslag om een dergelijk
monitoringsplan op goed of af te keuren. Decentrale voorzieningen
zijn dan ook met name gekoppeld aan doel 2: Goede
drinkwaterkwaliteit, in dit geval specifiek het waarborgen van een
goed drinkwaterkwaliteit. Op dit moment zijn de meeste decentrale
systemen nog duur en inefficiënt, vooral door het verplichte
monitoringsprogramma. Mogelijk verandert dit beeld als er goede
sensoren beschikbaar komen3.
Op dit moment is er beperkt beeld van hoeveel producten niet mogen
worden toegepast vanuit regelgeving en hoeveel producten er al in
gebruik zijn bij o.a. particulieren.
Het gaat om relatief nieuwe ontwikkelingen, waardoor deze in de
afgelopen planperiode nog geen onderwerp waren binnen de
Beleidsnota Drinkwater.

KWR, 22 oktober 2019

S.F. Stofberg et al. (2019). Achtergronddocument alternatieve bronnen voor drinkwater. BTO 2019.017, KWR Water Research Institute, Nieuwegein.
J. Pouwels et al. (2019). Beschikbare bronnen en waterbesparing voor de drinkwatervoorziening voor de provincie Flevoland.
3
R. Hofman-Caris et al. (20189. Kleinschalige drinkwaterproductie: wanneer is dat haalbaar?
2

Beoordelingskader
Alternatieve drinkwaterbronnen
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
beoordeling:
onbekend
4 - matig positief effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
beoordeling:
onbekend
4 - matig positief effect

onderbouwing
Dit doel is met name relevant voor centrale alternatieve bronnen. Meer diversiteit in
bronnen geeft mogelijkheden in scenario’s waarin de traditionele bronnen onder druk
staan. De mogelijkheden kunnen regionaal sterk verschillen. Decentrale alternatieve
bronnen zijn nu relatief duur en inefficiënt, op dit moment gaat dit over kleine
hoeveelheden die nog niet relevant zijn voor de kwantiteit van drinkwaterlevering op
lokale uitzonderingen na.
Water vormt een kringloop, en als water uit een bepaalde bron ergens wordt gebruikt,
kan het daar geen andere functie meer vervullen. Het gebruik van alternatieve bronnen
geeft dan ook alleen een positief effect als het om een bron gaat die anders onbenut zou
blijven. Bij elke bron moet er een bewuste keuze worden gemaakt wat het meest
duurzame gebruik is. Een bron is niet altijd zo duurzaam als op het eerste gezicht lijkt.
Bijvoorbeeld, brakwaterwinning is echt een extra bron, maar moet per locatie op
duurzaamheid worden onderzocht en geeft ook brijn als afvalproduct.
Waterhergebruik geeft minder lozingen op het oppervlaktewater, wat een positief effect
heeft op de kwaliteit van het oppervlaktewater, en daarmee op het behalen van de KRWdoelen. Tevens wordt hiermee een verbeterde kwaliteit van drinkwaterbronnen bereikt. In
landen als België en Duitsland is het opvangen van hemelwater veel gebruikelijker dan in
Nederland. Hierdoor kan het overstorten van rioleringen tijdens piekbuien worden
voorkomen, wat goed is voor de kwaliteit van het oppervlaktewater. Als het water wordt
opgevangen, kan het ook nuttig worden ingezet, bijvoorbeeld als huishoudwater (voor oa.
toiletspoeling). Particulier waterhergebruik brengt echter ook risico’s met zich mee,
omdat monitoring van aangelegde installaties, onderhoud en gebruik moeilijk te
realiseren is, waardoor regelmatig fouten worden gemaakt, die tot gezondheidsproblemen
blijken te leiden. Bewustwording van consumenten speelt een belangrijke rol hierbij.
Het lokaal vasthouden van regenwater of hergebruik van RWZI-effluent (indien dit binnen
een wettelijk kader mogelijk wordt), kan echter onbedoelde gevolgen hebben voor andere
plekken in de waterketen. Een voorbeeld hiervan is de verlaging van de waterstanden in
beken in Hoog Nederland, die nu door regenwater en RWZI-effluent gevoed worden. Met
dergelijke aspecten moet ook rekening worden gehouden bij het gebruik van alternatieve
bronnen.

2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)
beoordeling:
onbekend
2 - matig negatief effect

4. Vergroten van de weerbaarheid van
vitale drinkwaterinfrastructuur
beoordeling:
4 - matig positief effect

Bij centrale levering van drinkwater door drinkwaterbedrijven is de kwaliteitsbewaking
goed geregeld via de drinkwaterwet. Voor decentrale voorzieningen geldt dit nauwelijks.
De kwaliteit is (zeker bij particulieren) afhankelijk van eigen onderhoudsinspanningen en
dit wordt niet gemonitord, wat risico’s voor de drinkwaterkwaliteit met zich mee brengt.
Binnen de huidige wettelijke kaders, is er (vrijwel) geen controle en er wordt veel
verantwoordelijkheid bij de particuliere gebruikers gelegd, die zich daar mogelijk niet
altijd bewust van zijn.

Het aspect is positief beoordeeld op basis van de centrale bronnen, aangezien de kans dat
deze een substantiële bijdrage gaan leveren aan de drinkwatervoorziening binnen
afzienbare termijn groter is dan de optelsom van alle decentrale initiatieven.
Diversiteit van centrale bronnen kan de drinkwatervoorziening robuuster maken. Zo kan,
bijvoorbeeld, bij een tekort in één bron worden overgeschakeld naar een andere bron.
Met het oog op een toenemende kans op vervuiling door verdergaande verstedelijking en
industrialisatie, en gevolgen van klimaatverandering, is dit een positief effect.
Voor decentrale bronnen geldt dit niet: particulieren zullen meestal niet een set aan
systemen hebben staan en bij uitval zullen ze moeten terugvallen op de centrale
drinkwaterlevering. Mocht er een toename komen van dit soort decentrale voorzieningen,
dan kan dit een risico zijn voor de leveringszekerheid en kwaliteit van het centrale
drinkwaternetwerk. Bv. als mensen tuinen sproeien met regenwater en na een droogte is
de voorraad op, dan betekent dit ineens een piek in de vraag aan het centrale net. De
centrale drinkwaterlevering moet hier wel mee om kunnen gaan. Dit betekent dat het net
geschikt moet zijn voor een relatief groot debiet, maar dat die capaciteit niet altijd nodig
is. Dit kan leiden tot lagere stroomsnelheden en langere verblijftijden in het net, wat de
waterkwaliteit kan aantasten.

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
beoordeling:
onbekend
2 - matig negatief effect

Het consumentenvertrouwen in de drinkwatervoorziening in Nederland is in het algemeen
groot4, maar desondanks zijn er particulieren die zelfvoorzienend willen zijn. Dit kan zijn
vanuit een verminderd vertrouwen in centrale voorzieningen of vanuit een
duurzaamheidsprincipe. Het vertrouwen van particulieren in eigen voorziening is groot en
het is de vraag of dat altijd terecht is. Vaak ontbreekt specifieke kennis met betrekking
tot onderhoud en gebruik.
Wat betreft het consumentenvertrouwen in centrale alternatieve bronnen, zal het van de
bron afhangen of het als positief of negatief wordt ervaren. Bijvoorbeeld, het hergebruik
van afvalwater wordt gezien als een bron die mogelijk weerstand oproept bij
consumenten5, terwijl het ontzilten van brak water een minder slecht imago heeft.

7. Versterken internationale positie
drinkwaterbedrijven
beoordeling:
4 - matig positief effect
kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
beoordeling:
1 - zeer slecht handelingsperspectief (geen
mogelijke maatregelen of beleidstekort)

urgentie
(termijn en kans waarop ontwikkeling effect
krijgt op doelen)
beoordeling:
3 - beperkt urgent (effect ontwikkeling
verwacht in 2026-2032: anticiperen is
nodig)

Door de beperkte mogelijkheden tot monitoring van decentrale voorzieningen en de grote
eigen verantwoordelijkheid bij particulieren kunnen risico’s ontstaan, en ongelukken
leiden dan wellicht tot een afname van het consumentenvertrouwen.
Decentrale systemen kunnen een rol spelen in de drinkwatervoorziening en sanitatie in
gebieden met weinig grote bronnen en/of centrale drinkwaterleidingnetten en
rioleringstelsels. Toepassing is zeer gebiedsafhankelijk en kopiëren van oplossingen naar
andere locaties werkt niet. Leren van elkaars ervaringen is wel waardevol, in landen als
Duitsland en België wordt al langer gewerkt aan mogelijkheden van waterhergebruik.
In Nederland is de trend richting alternatieve bronnen, zowel centraal als decentraal, nog
in ontwikkeling. De markt voor decentrale systemen is klein en voor centrale systemen is
men recent begonnen met regionaal onderzoek op een aantal locaties. Het onderzoek is
tot nu toe vooral verkennend van aard; in een enkel geval, bijvoorbeeld de
brakwatervoorziening, is het onderzoek al concreter. Voor een integrale toepassing van
centrale alternatieve bronnen zijn verdiepend onderzoek, haalbaarheidsanalyses, en
casusstudies nodig, voordat tot (grootschalige) implementatie kan worden overgegaan.
Wat betreft decentrale producten is op dit moment onduidelijk hoeveel toepassingen niet
binnen wettelijke toegestane kaders vallen, en hoeveel particulieren al producten
gebruiken. Veel producten voor decentrale voorzieningen moeten nog beter worden
gemonitord inclusief de ontwikkeling van goede methodieken en juridische bescherming
van consumenten. Het gaat erom om te waarborgen dat een product niet alleen goed
werkt bij aanschaf en installatie, maar ook blijft werken en dat problemen op tijd worden
gesignaleerd.
Op dit moment wordt het handelingsperspectief ingeschaald als een beleidstekort.
Wettelijke beperkingen op gebruik van regenwater en gebruik van effluent hinderen nu
toepassingen. Dit geldt niet voor alle mogelijke bronnen, maar wel voor wat minder
gangbare. De wettelijke kaders zijn verdeeld over verschillende wetten: wetgeving voor
het decentraal winnen, behandelen en distribueren van drinkwater valt onder het
Drinkwaterbesluit, de Kaderrichtlijn Water, de Drinkwaterwet, de Drinkwaterregeling, de
Waterwet, het Waterbesluit, Keur en Legger van Waterschappen en Provinciale
Omgevingsverordening (en onderliggende wetgeving in de wet Milieubeheer)., maar bv.
lozingen op oppervlaktewater vallen onder het Besluit Kwaliteit Monitoring
Oppervlaktewater. Wat betreft bescherming van consumenten is het de vraag of de
huidige wetgeving voldoende garanties biedt.
Aangezien de belangrijkste beperkingen voor alternatieve bronnen in de wetgeving
verankerd zijn, biedt dit verbetermogelijkheden die de overheid zelf kan uitvoeren.
Wat betreft centrale alternatieve bronnen wordt in een aantal regio’s actief gezocht naar
alternatieve bronnen. Voorbeelden zijn Dunea, in verband met onzekerheid over de
toekomstige kwaliteit van het water in de Maas, en PWN om minder afhankelijk te zijn
van het beperkte anatal bronnen die ze nu tot hun beschikking hebben. Door Vewin-IPO
is per provincie de urgentie bepaald voor de strategische reserves6. De urgentie verschilt
door regionale verschillen in demografische en economische ontwikkelingen en druk op
bronnen.
Wat betreft decentrale alternatieve bronnen is er wel een urgentie.
Er is beperkt beeld van hoeveel leveranciers producten willen toepassen en geen
toestemming krijgen (voor bijvoorbeeld gebruik zoals in een hotel), ook niet hoeveel
particulieren al producten gebruiken. Desondanks is wel het beeld dat sommige
innovaties nu hinder van de bestaande regelgeving ondervinden, terwijl aan de andere
kan consumenten nu onvoldoende beschermd zijn door gebrek aan monitoring en hoge
mate van eigen verantwoordelijkheid.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Ondanks dat alternatieve bronnen (zowel centraal als decentraal) nog een klein aandeel vormen binnen de totale
drinkwatervoorziening zijn er, zowel bij centrale als decentrale bronnen, wel degelijk trends zichtbaar die erop wijzen dat het
nodig is om kennis op te bouwen over o.a. monitoring en het handelingsperspectief te verbeteren.

4

Vewin (2016). Kerngegevens drinkwater 2016.
S. Brouwer en J. Frijns (2015). Water hergebruiken? “Bah, wat vies!” OneWorld/
6
Verkenning aanvullende strategische voorraden, Waterspiegel, oktober 2017.
5

6ia Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit
(oppervlaktewater)
Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling
Uit recent onderzoek dat de kwaliteit van de Nederlandse waterbronnen
onder druk staat als gevolg van menselijke activiteiten. Stoffen komen
via verwaaiing (bestrijdingsmiddelen) of (in)directe lozingen in het
oppervlaktewater terecht.
Landbouw
De KRW doelen voor nitraat worden in het grondwater naar verwachting
net gehaald, maar in het zuidelijk zandgebied blijven er lokaal naar
verwachting nog problemen met nitraat1. De verwachting is dat van de
oppervlaktewaterlichamen (rijkswater en regionale waterlichamen) in
2027 circa 50% zal voldoen aan alle vier maatlatten6. Er zijn nog steeds
problemen met gewasbeschermingsmiddelen, maar er zijn diverse
programma’s gestart om dit terug te dringen.
Lozingen
Bij een verkennende evaluatie naar de uitvoeringspraktijk bij de
vergunningverlening voor (preventie van) lozingen op het
oppervlaktewater in 2017 bleek dat de vergunningverlening kampt met
een gebrek aan kennis, prioriteit en capaciteit bij het bevoegd gezag2.
Geconcludeerd werd dat de kwaliteit van de uitvoering van het
stoffenbeleid voor verbetering vatbaar is.
Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS) krijgen prioriteit in de Nederlandse
aanpak. Echter blijkt uit een rapport van ILT 20183 dat bedrijven niet
actief genoeg bezig zijn met het terugdringen van de uitstoot, wat de
ILT als een zeer groot risico acht voor mens en milieu. Het
vergunningsverleningproces zou hier zorgvuldiger/strenger mee om
moeten gaan om dit risico te verminderen. Het is niet duidelijk welke
stoffen in het oppervlaktewater terecht komen via directe lozingen en
via indirecte lozingen op de RWZI.

Medicijnresten
Resten van geneesmiddelen die door mensen worden gebruikt komen via
urine en ontlasting in het riool en daarna in het water terecht. Medicijnresten
zijn een probleem omdat ze geregeld leiden tot innamestops, er moet extra
gezuiverd worden, en sommige resten zijn niet of zeer slecht verwijderbaar4.
Door klimaatveranderingen nemen deze problemen toe.
Klimaatverandering
Klimaatverandering (zie ook factsheets 3 en 6iia) resulteert in een toename
van concentraties van stoffen en maakt daarmee de effecten van lozingen
groter. Als gevolg van de klimaatverandering kan de kwaliteit van
oppervlaktewater rond 2050 zodanig zijn verslechterd dat het water in droge
perioden zonder extra maatregelen ongeschikt is om er drinkwater van te
bereiden5. Klimaatverandering leidt ook tot verzilting en mogelijke
problemen door temperatuur.
Meetmethodiek en opkomende stoffen
Op veel parameters ontwikkelt de ruwwaterkwaliteit zich positief (mede
dankzij KRW). Dit geldt echter niet voor alle parameters. Dit vindt zijn
oorsprong mede in een verbeterd inzicht (meetmethoden en kennis). Door
de beschikbaarheid van gevoeligere analytisch-chemische instrumenten,
worden steeds vaker nieuwe antropogene stoffen in drinkwaterbronnen
aangetroffen1.
Bij
20
van
de
22
oppervlaktewateren
oevergrondwaterwinningen komen een of meer huidige of potentiële
6
probleemstoffen voor .
Wanneer stoffen geïdentificeerd zijn en er beleid is gemaakt hoe er mee om
te gaan, dalen de concentraties in de meeste gevallen, zoals bijvoorbeeld bij
Pyrazool en GenX het geval is. Na incidenten in de Maas met Pyrazool in
2015 en GenX in 2017 moesten waterbedrijven zoals WML, Evides voor
lange perioden preventief stoppen met de inname van Maaswater voor
drinkwaterproductie. De concentraties van deze verontreinigingen neem
sinds af. Echter doordat steeds nieuwe stoffen worden geïntroduceerd aan
en gevonden worden in het milieu, blijft de bedreiging van opkomende
stoffen bestaan. Er zijn wel enkele programma’s gestart in het kader van
opkomende stoffen.

Witteveen+Bos, 27 september 2019

1

PBL, 2016. Waterkwaliteit nu en in de toekomst. Eindrapport ex ante evaluatie van de Nederlandse plannen voor de KRW
RHDHV , 2017. Evaluatie uitvoeringspraktijk stoffenbeleid - Verkennend onderzoek.
3
Inspectie Leefomgeving en Transport, 2018. Signaalrapportage Zeer Zorgwekkende Stoffen
4
KWR, 2016.Ontwikkeling waterkwaliteit bij innamepunten voor de drinkwatervoorziening. BTO 2016.028.
5
RIVM, 2012. Effecten klimaatontwikkeling op de waterkwaliteit bij innamepunten voor drinkwater.
6
RIVM, 2014. Eindevaluatie gebiedsdossiers drinkwaterwinningen. RIVM, Bilthoven, RIVM-rapport 270005001
2

Beoordelingskader
6ia. Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit - oppervlaktewater
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
2 - matig negatief effect

onderbouwing
Wanneer per stofgroep een trend wordt gezocht zijn er zowel dalende als stijgende trends
te zien:
- In de groep van nutriënten is een stijging van ammonium waargenomen op enkele
locaties. In tegenstelling laat nitraat juist weer een dalende trend zien over de afgelopen
5 jaar.
- Wasmiddelcomponenten en complexvormers zoals EDTA, DTPA laten een dalende vijf
jaren trend zien. Het aantal overschrijdingen voor deze stoffen was in 2017
vergelijkbaar met die in 2016. Alle overige weergegeven trends in de groep van
fungicide en herbiciden zijn het gevolg van aangepaste rapportagegrenzen.
- De concentraties van industriële stoffen zoal PFOA Genx zijn in het algemeen klein. Er
is een dalende trend te zien voor PFOA en een stijgende trend voor PFOS.
- Voor farmaceutische middelen de trend is afhankelijk van de stof. Een paar stoffen zoals
röntgencontrastmiddelen laat een stijgende trend zien. Voor andere stoffen zoals
metformine een dalende trend wordt aangetoonde en er zijn geen overschrijdingen van
de streefwaarden voor antibiotica gemeten.
- Van een aantal medicijnresten is bekend dat de veilige concentratie overschreden
wordt7. Dit leidt mogelijk tot effecten op het ecosysteem, maar leidt niet tot knelpunten
voor drinkwater uit de tap (zie factsheet 14).
Sommige individuele stoffen nemen af in concentratie, maar de totale omvang van
probleemstoffen neemt eerder toe dan af. Er is ook sprake van vervanging, de ene
probleemstof is onder controle maar een nieuwe probleemstof dient zich aan. Veel van de
opkomende stoffen kennen geen norm, waardoor de gezondheidseffecten niet beoordeeld
kunnen worden.
Klimaatverandering
verergert
het
effect
verontreinigingen
op
de
oppervlaktewaterwaterkwaliteit. Verschillende organisaties en onderzoeken zien grote
risico’s op mens en milieu2,3.

2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)
2 - matig negatief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

7

-

De traditionele wijze van monsternames en vervolgens analyse in het lab op
individuele stoffen voldoet niet meer om de totale omvang van de aanwezigheid
van opkomende stoffen in afdoende mate te kunnen volgen. Daarnaast is dit ook
zeer kostbaar.
Dit betekent dat er behoefte is aan innovatieve wijze van monitoring, waarbij
risicobeoordeling op te verwachten stoffen en screening van stoffengroepen een
belangrijke rol moeten spelen. Deze ontwikkeling is deels al gaande, maar vraagt
ook om verdere ervaringen met praktijktoepassingen en inbedding in
regelgeving.
Diverse historische vergunningen voor lozingen die in het verleden zijn
afgegeven houden onvoldoende rekening met de aanwezigheid van opkomende
stoffen en de schadelijke effecten op drinkwaterwinningen. Herijking is daarom
gewenst.
De bekendheid van consumenten met de aanwezigheid van geneesmiddelen in het
drinkwater is beperkt; aangenomen kan worden dat dit voor veel opkomende stoffen en
verontreinigingen geldt. Er is bij consumenten bezorgdheid over de kwaliteit van het
(drink)water. Anderzijds hebben consumenten vertrouwen in waterzuivering en
regelgeving5.
Voor prioritering is het belangrijk om vast te stellen wat het gezondheidsrisico zou zijn als
stoffen in lage concentraties in het drinkwater terecht zouden komen. De humaantoxicologische risicobeoordeling van opkomende stoffen kent diverse kennishiaten die te
maken hebben met:
- het ontbreken van toxicologische informatie, met name wat betreft de mogelijke
effecten van langdurige blootstelling aan lage concentraties;
- gebrek aan nauwkeurige blootstellingsgegevens via verschillende routes;
- onvoldoende inzicht in de vorming van transformatieproducten in de waterketen;
- regiospecificiteit, zoals diversiteit in bronnen en zuiveringsprocessen;
- de gelijktijdige aanwezigheid van verschillende antropogene stoffen in het milieu en in
kleinere aantallen en hoeveelheden ook in drinkwater;
- beperkt wetenschappelijk inzicht om (som)effecten zoals gemeten in bioassays om te
zetten naar gezondheidskundige effecten.

RIVM, 2016. Geneesmiddelen en waterkwaliteit. RIVM briefrapport 2016-0111.

Er is meer kennis en ervaring nodig met monitoringsmethoden om opkomende stoffen op
afdoende wijze te kunnen meten en volgen in het totale watersysteem. Ook is er kennis
nodig over te hanteren drinkwaternormen van opkomende stoffen en combinatietoxiciteit.
Het is niet duidelijk welke stoffen in het oppervlaktewater terecht komen via directe
lozingen en via indirecte lozingen op de RWZI.

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020 of zal optreden in 2020-2026)

Via vergunningverlening kunnen bedrijven aangezet worden om hun lozingen (met name
ZZS) aan te pakken. Het handelingsperspectief voor het aanpakken van de effecten van
klimaatverandering is klein, omdat dit indirecte effecten zijn.
De herkomst van gewasbeschermingsmiddelen en opkomende stoffen is complex, zowel
qua routes als qua bronnen. Deze min of meer diffuse belasting maakt de aanpak complex
en overstijgt het domein van het waterbeheer. Dit vraagt dus afstemming met andere
domeinen zoals milieu, industrie en landbouw.
Via de Ketenaanpak medicijnresten uit water wordt de aanwezigheid van medicijnresten in
het (drink)water verminderd. Er bestaat een uitvoeringsprogramma voor 2018-2022. Hier
kan een uitvoeringsprogramma op volgen waarin de nieuwste inzichten uit onderzoeken en
op basis van ervaringen verwerkt zijn.
Verschillende organisaties en onderzoeken zien grote risico’s op mens en milieu als de
uitstoot van schadelijke stoffen niet snel aangepakt wordt3. De overgangstermijn voor het
gebruik van ZZS loopt tot 2025 maar bedrijven zetten zich nog onvoldoende in om de
uitstoot van ZZS voor die tijd te verminderen2.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Alhoewel het lastig is op individuele stof of groep trends aan te wijzen, is het algemene beeld dat de totale concentratie stoffen
toeneemt. Lage afvoeren, die door klimaatverandering vaker zullen voorkomen, verhogen de concentratie en verergeren het
probleem. Van veel stoffen is onvoldoende kennis over gezondheidsrisico’s om een goede prioritering te maken. De diffuse
herkomst van alle stoffen maakt de aanpak complex, terwijl het wel urgent is om schadelijke stoffen snel aan te pakken.
Aanbevolen maatregelen zijn in ieder geval herijking van verouderde vergunningen en het verder ontwikkelen van
risicogestuurde monitoring en het voortzetten van de ketenaanpak medicijnresten.

6ib Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit
(grondwater)
Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling
Een breed beeld van de ontwikkeling van de ruwwaterkwaliteit is
niet beschikbaar. Wel zijn recent een aantal landelijke rapporten
uitgekomen over de kwaliteit van het grondwater en het
voorkomen van probleemstoffen in onttrokken grondwater.
Hieruit ontstaat het volgende beeld:

In 42 grondwaterwinningen zijn concentraties vlakbij de norm waargenomen. Landelijk is een groot aantal urgente locaties gesaneerd of
beheersbaar gemaakt, maar bekend is dat de risico’s van een aantal
puntbronnen voor de drinkwatervoorziening pas op de (middel)lange
termijn beheersbaar kan worden gemaakt8.

Mestbeleid heeft ertoe geleid dat op landelijke schaal de
doelstelling voor nitraat in ondiep grondwater (<50 mg/l) in
beeld is gekomen1. Het maatregelenpakket van het
nitraatactieprogramma is voor 36 grondwaterwinningen
waarschijnlijk onvoldoende om op de lange termijn aan de
normen voor mestgerelateerde parameters in onttrokken
grondwater te voldoen2. Met een bestuursovereenkomst voor
vrijwillige maatregelen in 34 meest kwetsbare
grondwaterbeschermingsgebieden wordt gestreefd naar
doelrealisatie binnen de doorlooptijd van het zesde
nitraatactieprogramma. De huidige verwachting is dat met deze
aanpak niet in alle gebieden de doelen worden bereikt.

Nieuwe stoffen zijn in tweederde van de monsters uit de provinciale
meetnetten aangetroffen4. Een compleet beeld ontbreekt echter.
Nieuwe stoffen vormen nog maar beperkt een knelpunt voor de
kwaliteit van onttrokken grondwater voor drinkwaterproductie. In
6 % van de bronnen zijn nieuwe stoffen boven de signaleringswaarde
aangetroffen, en in 13 % boven 75 % van de signaleringswaarde7.
Mogelijk hebben deze stoffen de onttrekkingsputten nog niet bereikt
en wordt het grondwater vooral via infiltrerend oppervlaktewater of
atmosferische depositie belast.

Gedurende de periode 1985-2002 halveerde de afzet van
gewasbeschermingsmiddelen (in volume) in Nederland, terwijl de
laatste 10 jaar de afzet weer licht toeneemt3. Desondanks
worden gewasbeschermingsmiddelen en hun afbraakproducten
op grote schaal in de provinciale meetnetten4 en in het
grondwater nabij grondwaterwinningen aangetroffen. Ook twee
recent op de markt toegelaten stoffen zijn in het grondwater
aangetroffen5. Inmiddels hebben bestrijdingsmiddelen of hun
afbraakproducten ongeveer de helft van de
grondwateronttrekkingen bereikt5,6. De verwachting is dat
verontreinigingen de komende jaren steeds meer en diepere
winputten zullen bereiken.
Volgens het de eindevaluatie gebiedsdossiers7 werden in 31
grondwaterwinningen normen overschreden voor stoffen die
kunnen worden gerelateerd aan oude bodemverontreinigingen.

Medicijnresten (humaan of veterinair) zijn voornamelijk een knelpunt
voor oppervlaktewater, maar worden ook in grondwater
aangetroffen, vaak in lage concentraties4,9. De hoeveelheid
meetgegevens is echter beperkt om een goed beeld van de
knelpunten te verkrijgen. Het is de verwachting dat het gebruik van
diverse geneesmiddelen in de toekomst verder zal toenemen10.
Bovenstaand overzicht bevestigt de waarneming van de
Adviescommissie Water11 dat de kwaliteit van het grondwater
sluipenderwijs verslechtert en dat een steeds complexer mengsel aan
(lichte) verontreinigingen in het grondwater aanwezig is met risico’s
op mengseltoxiciteit. Dit komt enerzijds doordat verontreinigingen
met de tijd op steeds grotere diepte geraken, vooral in de omgeving
van grondwaterwinningen. Anderzijds komt dit doordat de genomen
maatregelen onvoldoende doelbereik hebben om de kwaliteit van
onttrokken grondwater voor drinkwaterproductie op de lange termijn
veilig te stellen.

KWR, 19 augustus 2019

1

Fraters, B., Hooijboer, A., Vrijhoef, A., Claessens, J., Kotte, M.C., Rijs, G.B.J., Denneman, A.I.M., Bruggen, C. van, Daatselaar, C.H.G., Begeman, H.A.L., en Bosma, J.N., 2016. Landbouwpraktijk en waterkwaliteit in Nederland;
toestand (2012-2014) en trend (1992-2014). Resultaten van de monitoring voor de Nitraatrichtlijn. RIVM, Bilthoven, 2016-0076.
2
Claessens, J., Van der Aa, M., Groenendijk, P., en Renaud, L., 2017. Effecten van het landelijk mestbeleid op de grondwaterkwaliteit in grondwaterbeschermingsgebieden. RIVM, Bilthoven, Rapport 2016-0199.
3
Tiktak, A., Bleeker, A., Boezeman, D., Dam, J. van, Eerdt, M. van, Franken, R., Kruitwagen, S., en Uyl, R., 2019. Geintegreerde gewasbescherming nader beschouwd. Tussenevaluatie van de nota Gezonde Groei, Duurzame Oogst. PBL,
rapport nr 3549.
4
Sjerps, R., Maessen, M., Raterman, B., Laak, T. ter, en Stuyfzand, P., 2017. Grondwaterkwaliteit Nederland 2015-2016: Chemie grondwatermeetnetten en nulmeting nieuwe stoffen. KWR, Nieuwegein, KWR 2017.024.
5
Van Loon, A., Sjerps, R., en Raat, K.J., 2019. Gewasbeschermingsmiddelen en afbraakproducten in Nederlandse drinkwaterbronnen. BTO2019.016
6
Swartjes, F.A., Linden, A.M.A. van der, en Aa, N.G.F.M. van der, 2016. Gewasbeschermingsmiddelen in grondwater bij drinkwaterwinningen: huidige belasting en mogelijke maatregelen. RIVM, Bilthoven, RIVM Rapport 2016-0083.
7
Wuijts, S., Bogte, J.J., Dik, H.H.J., Verweij, W.H.J., en Aa, N.G.F.M. van der, 2014. Eindevaluatie gebiedsdossiers drinkwaterwinningen. RIVM, Bilthoven, RIVM-rapport 270005001.
8
Stuurgroep Ondergrond, B. e. G. (2019). Voortgang bodemverontreinigingsopgave 2018.
9
ter Laak, T. L., R. M. A. Sjerps and S. A. E. Kools (2017). Quickscan Diergeneesmiddelen in de waterketen. Nieuwegein, KWR: 49.
10
Moermond, C. T. A., Smit, C.E., Leerdam, R.C. van, Aa, N.G.F.M van der, Montforts, M.H.M.M. (2016). Geneesmiddelen en waterkwaliteit. RIVM briefrapport 2016-0111.
11
Adviescommissie Water (2017), Advies grondwater. AcW-2017/310926, 19 december 2017

Beoordelingskader
6ib. Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit - Grondwater
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
beoordeling:
1 - zeer negatief effect
2 - matig negatief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen

onderbouwing
Verontreinigingen geraken op steeds grotere diepte, terwijl de kwaliteit van het ondiepe
grondwater niet overal aan de gestelde doelen voldoet. Voor een aantal parameters, zoals
nitraat en bestrijdingsmiddelen, is de grondwaterkwaliteit aanzienlijk verbeterd ten
opzichte van de jaren 1980, maar niet overal voldoende. Daarnaast hebben zich nieuwe
(potentiele) knelpunten aangediend, doordat meettechnieken zijn verbeterd of doordat
nieuwe stoffen (o.a. medicijnen, bestrijdingsmiddelen, industriële stoffen) op de markt
worden aangeboden. Een landelijk beeld van het doelgat is echter niet beschikbaar.

Het voorkomen van verontreinigingen in de bronnen voor drinkwater kan onder bepaalde
consumentengroepen het imago van drinkwaterbedrijven aantasten of het vertrouwen in
de betrouwbaarheid van de drinkwatervoorziening doen afnemen.

beoordeling:
2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune
3 - middelgrote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
beoordeling:
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

urgentie
(termijn en kans waarop ontwikkeling effect
krijgt op doelen)
beoordeling:
1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020)

De grootste knelpunten zijn wel in beeld, maar de grote onbekende is een breed beeld
van de autonome ontwikkeling van de kwaliteit van het onttrokken grondwater gegeven
de historische en huidige emissies. Hierdoor zijn doelgaten niet goed bekend en ontbreekt
het aan informatie voor het stellen van prioriteren en soms handelingsperspectief. De
huidige generatie forensische technieken zijn hiervoor inzetbaar. Deze kennislacunes
worden in ieder geval voor een deel opgepakt binnen de Kennisimpuls Waterkwaliteit en
de regionale drinkwaterverkenningen. Daarnaast is het gewenst om het perspectief van
koppeling van verschillende beleidsopgaven (natuur, klimaat, landbouw etc.) met die voor
drinkwaterproductie in beeld te brengen en hoe het beschermingsbeleid effectiever en
doelmatiger kan worden ingericht.
Het handelingsperspectief voor verbeteren van de grondwaterkwaliteit is beperkt doordat
veel maatregelen in een ander beleidsdomein vallen (landbouw, gezondheid etc.) of aan
Europese afspraken zijn gebonden (toelatingsbeleid). Daarnaast kunnen preventieve
maatregelen ingrijpend zijn voor andere functies en maatschappelijke opgaven.
Tegelijkertijd ligt onder de nieuwe bestuurscultuur meer nadruk op samenwerking en is er
steeds meer aandacht voor maatschappelijk verantwoord ondernemen en duurzaamheid.
Vooral binnen de agrarische sector is de druk om de milieuprestatie te verbeteren groot
en bestaat brede noodzaak voor een nieuw bedrijfseconomisch perspectief. Dit biedt
kansen voor het stimuleren van gewenst gedrag (bijvoorbeeld in ruil voor groen-blauwe
diensten) of het uitnodigen van gewenste activiteiten of functies (zoals
natuurontwikkeling). Hiervoor is het noodzakelijk om verschillende beleidsopgaven
(bijvoorbeeld landbouw-natuur-drinkwater) met elkaar te koppelen zodat synergie wordt
benut en beter gestuurd kan worden op de lange termijn. De herijking van het
grondwaterbeschermingsbeleid biedt hier mogelijkheden voor.
Uit de eindevaluatie van de eerste generatie gebiedsdossiers bleek dat in de helft van de
grondwaterwinningen actuele of potentiele probleemstoffen zijn aangetroffen (Wuijts e.a,
2014). Doordat verontreinigingen met de tijd op steeds grotere diepte geraken is de
verwachting dat de kwaliteit van het onttrokken grondwater de komende decennia op
steeds meer plaatsen zal verslechteren. De genomen maatregelen voor het beperken van
de uitspoeling van nitraat en bestrijdingsmiddelen kunnen onvoldoende zijn om op de
lange termijn te voldoen aan de kwaliteitseisen die aan bronnen voor drinkwater worden
gesteld. Het doelbereik van maatregelen voor andere stofgroepen is niet goed bekend.
De urgentie komt ook voort uit het gegeven dat het verplaatsen van wincapaciteit niet of
nauwelijks meer mogelijk is en de Kader Richtlijn Water voorschrijft dat gestreefd moet
worden naar vermindering van de zuiveringsinspanning. Dit betekent dat het bestaande
grondwaterbeschermingsbeleid gebaseerd is op een aantal achterhaalde uitgangspunten,
zodat het mogelijk onvoldoende effectief en doelmatig is.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De grondwaterkwaliteit verslechtert sluipenderwijs en maatregelen op sommige dossiers hebben mogelijk onvoldoende doelbereik. Daarnaast
gaat het huidige grondwaterbeschermingsbeleid voor een deel uit van achterhaalde uitgangspunten. Dit conflicteert met het doel voor
voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst en kan het consumentenvertrouwen ondermijnen. Geadviseerd wordt om
oplossingen te zoeken in het koppelen van opgaven (zoals voor natuur en landbouw) en het grondwaterbeschermingsbeleid te herijken voor
actuele uitgangspunten.

6iia Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit:
Klimaatverandering

Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen
7. Versterken internationale positie drinkwaterbedrijven

Beschrijving ontwikkeling
a.

Grondwater

Klimaatverandering heeft gevolgen voor het neerslagoverschot.
Samen met zeespiegelstijging zou dit kunnen leiden tot verzilting
van het grondwater. Volgens het TNO-rapport1 werken deze
effecten de komende 100 jaar niet significant door op de totale
ondergrondse zoetwatervoorraad in Nederland. Wel kan lokaal
verzilting optreden, bijvoorbeeld in Zeeland.
In twee van de vier KNMI-scenario’s worden de zomers droger2.
Het is nog onduidelijk of dat dit leidt tot een systematische
afname van de grondwateraanvulling, en daarmee tot een
afname van de verdunning van emissies naar het grondwater3.
Het frequenter voorkomen van droogte kan leiden tot een
verhoogde uitspoeling van nutriënten uit landbouwpercelen door
verminderde nutriëntenopname en verhoogde mineralisatie van
organische stof. Een toename van extreme zomerse neerslag kan
leiden tot meer nitraatuitspoeling door verminderde
gewasopname4. Het is onbekend wat het netto effect van
verandering in de grondwateraanvulling en toename van
uitspoeling is.
De verwachte temperatuurstijging en verandering van
neerslagpatronen kan mogelijk ziekten en plagen doen
toenemen4. Dit kan leiden tot een toename van het
bestrijdingsmiddelengebruik in de agrarische sector en door
burgers.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

Volgens de klimaatscenario’s stijgt de temperatuur met +1,0 tot
+2,3 ºC tot 20502. Na tientallen tot honderden jaren zal deze
temperatuurstijging zich manifesteren in het onttrokken grondwater.
Risico’s op te warm drinkwater hangen bij grondwaterwinningen en
oever- of duininfiltratiewinningen echter voornamelijk samen met
opwarming van het leidingnet5.
b.

Oppervlaktewater

Klimaatverandering leidt naar verwachting tot lage rivierafvoeren in
de zomer. Bij winningen langs de Lek wordt verwacht dat vooral door
oprukkend zeewater in 2050 de zoutconcentratie regelmatig weken
tot maanden de norm zal overstijgen6. Daarnaast kunnen de effecten
van emissies op de waterkwaliteit, bijvoorbeeld door lozingen,
worden versterkt. Zo leidt klimaatverandering in combinatie met
vergrijzing waarschijnlijk tot overschrijding van de streefwaarden
voor geneesmiddelen en röntgencontrastmiddelen in het ingenomen
oppervlaktewater. Een aantal stoffen kan doordringen in het
drinkwater tot boven de geldende streefwaarden7.
Toename van extreme neerslag kan leiden tot een verhoogde
afspoeling van gewasbeschermingsmiddelen naar het
oppervlaktewater4. Een toename van de
oppervlaktewatertemperatuur zal direct doorwerken op de
temperatuur van het leidingwater indien oppervlaktewater direct
(zonder bodempassage) wordt verwerkt tot drinkwater.

KWR, 8 juli 2019

Stuurman, R., Baggelaar, P., Berendrecht, W., Buma, J., Louw, P. de en Oude Essink, G., 2008. Toekomst van de Nederlandse grondwatervoorraad in relatie tot
klimaatverandering. TNO, Utrecht, 2008-u-R0074/B
2
KNMI ’14 klimaatscenario’s voor Nederland, Herziene uitgave 2015. KNMI, 2015
3
Hooijboer, A.E.J. en Nijs, A.C.M., de, 2011. De invloed van klimaatverandering op de grondwaterkwaliteit. RIVM, Bilthoven, RIVM-rapport 607403001/2011
4
Planbureau voor de Leefomgeving, 2012. Effecten van klimaatverandering in Nederland: 2012. Den Haag, Planbureau voor de Leefomgeving
5
Agudelo-Vera, C.M., en Fujita, Y., 2017. Hotspots in het leidingnet. KWR, Nieuwegein, BTO2017.023
6
Sjerps, R., Laak, T. en Zwolsman, G., 2016. Ontwikkeling waterkwaliteit bij innamepunten voor de drinkwatervoorziening. KWR, Nieuwegein, BTO 2016.028
7
Zwolsman, J.J.G., Berg, G.A. van den, en Cirkel, D.G., 2011. Knelpuntenanalyse drinkwater en industriewater. KWR, Nieuwegein, KWR2011.033

Beoordelingskader
6iia. Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit - Klimaatverandering
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
1 - zeer negatief effect
2 - matig negatief effect

2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)
1 - zeer negatief effect (oppervlaktewater)
2 - matig negatief effect (duin- en
oeverfiltraat)
3 - beperkt effect (grondwater)

onderbouwing
Zie factsheet Klimaatverandering

Klimaatverandering heeft naar verwachting een zeer negatief effect op de kwaliteit van
het ingenomen oppervlaktewater. Klimaatverandering leidt naar verwachting tot lagere
zomerafvoeren en hogere winterafvoeren van de grote rivieren. Volgens KWR6 stijgen
stofconcentraties ter plaatse van de innamepunten hierdoor met een factor 2 tot 4. Voor
een aantal geneesmiddelen, röntgencontrastmiddelen, bestrijdingsmiddelen en industriële
stoffen wordt verwacht dat de steef- of signaleringswaarden in 2050 met enige regelmaat
worden overschreden.
Op de grondwaterkwaliteit heeft klimaatverandering naar verwachting een matig negatief
effect. Door toenemende extremen (voornamelijk droogte) kan de belasting van het
grondwater met nitraat en bestrijdingsmiddelen toenemen. Onbekend is hoe de
grondwateraanvulling en daarmee de verdunning van verontreinigingen veranderd.
Voor drinkwater dat wordt geproduceerd uit oppervlaktewater heeft klimaatverandering
waarschijnlijk een matig of een zeer negatief effect op de drinkwaterkwaliteit. Tijdens
warme zomerperioden zal het ingenomen oppervlaktewater (vaker) boven de norm
opwarmen (7). Dit water is dan niet meer bruikbaar voor directe zuivering tot drinkwater
(zeer negatief effect). Door bodempassage (oever- of duininfiltratie) kan de temperatuur
worden afgevlakt, maar de norm is snel bereikt door opwarming in het leidingnet (matig
negatief effect). De verminderde verdunning van lozingen zal tevens leiden tot toename
van concentraties van diverse verontreinigingen, waarvan een aantal door zullen werken
op de drinkwaterkwaliteit (zie bovenstaand doel).
Voor drinkwater dat geproduceerd wordt uit grondwater heeft klimaatverandering
waarschijnlijk een beperkt effect op de drinkwaterkwaliteit. De beperkte toename van de
grondwatertemperatuur is klein ten opzichte van de opwarming in het leidingnet. Het
effect van klimaatverandering op de chemische kwaliteit van grondwater is niet goed
bekend, zodat onduidelijk is of bestaande zuiveringen toereikend zijn.

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
2 - matig negatief effect (oppervlaktewater)
3 - beperkt effect (grondwater)

7. Versterken internationale positie
drinkwaterbedrijven
4 - matig positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
1 - zeer grote kennislacune (veel onderzoek
nodig, hoge kosten en lange doorlooptijd)
2 - grote kennislacune
3 - middelgrote kennislacune
4 - kleine kennislacune (eenvoudig te
realiseren onderzoek, beperkte kosten en
doorlooptijd)

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
2 - slecht handelingsperspectief (mogelijke
maatregelen niet voldoende effect om
ontwikkeling te mitigeren)
8

De effecten van klimaatverandering op de kwaliteit van het ingenomen oppervlaktewater
kan aanzienlijk zijn. Een toename van de temperatuur en overschrijding van
streefwaarden kan het consumentenvertrouwen doen afnemen.
Omdat de effecten op de grondwaterkwaliteit kleiner zijn en na langere tijd pas merkbaar
worden, is het effect op consumentenvertrouwen beperkt.
De effecten van klimaatverandering op de grond- en oppervlaktewaterkwaliteit is een
internationaal probleem. De kennis en ervaring die in Nederland wordt opgedaan met het
bepalen en het mitigeren van de risico’s kan aanleiding zijn voor uitwisseling en
samenwerking.
De effecten van klimaatverandering op de oppervlaktewaterkwaliteit zijn redelijk goed in
beeld gebracht. Minder goed bekend zijn de effecten van klimaatverandering op de
grondwaterkwaliteit. De evaluaties van de droogte van 2018 die nu worden opgezet
leveren waarschijnlijk antwoord op een aantal vragen. Een grote kennislacune blijft echter
de individuele en gecombineerde invloed van verandering van de grondwateraanvulling
en de uitspoeling van meststoffen en bestrijdingsmiddelen. Daarnaast is onbekend wat
het effect van temperatuurstijging op bodemchemische en –biologische processen is.
Deze kennis is noodzakelijk voor het bewaken van de langetermijn-ontwikkeling van de
kwaliteit van onttrokken grondwater.
RIVM8 inventariseerde een aantal maatregelen om de effecten van klimaatverandering op
de oppervlaktewaterkwaliteit te mitigeren. Voorbeelden van maatregelen zijn het
toelating- en lozingsbeleid afvoerafhankelijk te maken, de waterverdeling in tijden van
droogte aan te passen en het uitbreiden van RWZI’s. Deze laatste maatregel wordt ook
besproken in de Ketenaanpak medicijnenresten uit Water.

Wuijts, S., Grinten, E. van der, Meijers, E., Bak-Eijsberg, C.I., en Zwolsman, 2013. Impact van klimaat op oppervlaktewater als bron voor drinkwater. RIVM, Bilthoven, RIVMrapport 609716007/2013

3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

De effecten van klimaatverandering op de grondwaterkwaliteit zijn minder goed te
mitigeren. Waterbeheerders werken reeds aan het verbeteren van de watervoorziening in
tijden van droogte9, maar niet specifiek ten behoeve van de kwaliteit van
grondwaterbronnen voor de drinkwatervoorziening. Veel andere maatregelen moeten
door agrariërs opgepakt worden, zoals het telen van minder droogtegevoelige gewassen
en geïntegreerde gewasbescherming. Onbekend is of vrijwillige maatregelen die nu
genomen worden voldoende zijn onder het toekomstig klimaat, of zelfs negatief uit
kunnen pakken.

urgentie

De kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater staat reeds onder druk als gevolg van
uit- en afspoeling van meststoffen, bestrijdingsmiddelen, geneesmiddelen, industriële
stoffen en nieuwe stoffen. Volgens RIVM8 heeft klimaatverandering een negatief effect op
de kwaliteit van het oppervlaktewater ter plaatse van alle innamepunten. De effecten op
de grondwaterkwaliteit zijn nog onzeker, maar in een ongunstig scenario nemen zowel de
belasting van nutriënten en bestrijdingsmiddelen toe, terwijl de gemiddelde
grondwateraanvulling afneemt3. Daarnaast kunnen grondwateronttrekkingen niet of
nauwelijks meer verplaatst worden, zodat een goede bescherming van bestaande
grondwateronttrekkingen van groot strategisch belang is voor de continuïteit van de
drinkwatervoorziening.

(termijn effect + implementatieperiode)
2 - urgent (ontwikkeling zal optreden in
2026-2032, mitigerende maatregelen zijn
op korte termijn nodig)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Recent onderzoek heeft laten zien dat klimaatverandering aanzienlijke consequenties heeft voor de kwaliteit van het ingenomen
oppervlaktewater. In verschillende kaders wordt ook al gewerkt aan maatregelen. De beleidsnota drinkwater moet hierop aansluiten.
Klimaatverandering kan ook de kwaliteit van het grondwater verder onder druk zetten of het effect van maatregelen te niet doen. Het
handelingsperspectief is door kennisleemten en beperkte invloed echter beperkt. De beleidsnota drinkwater zou de effectiviteit van
maatregelen (uit andere beleidsdomeinen) op de lange termijn moeten adresseren.

9

https://www.programmalumbricus.nl/

6iib Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit:
Opkomende Stoffen

Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan BNDW-2014

Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
3. Behouden van de goede conditie van de drinkwaterinfrastructuur
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen
7. Versterken internationale positie drinkwaterbedrijven

Beschrijving ontwikkeling
Opkomende stoffen in zijn stoffen in oppervlakte-, grond- en
drinkwater waarvan de risico’s niet goed bekend zijn en normen
ontbreken1. Dit wordt als een overkoepelende term gebruikt voor
nieuwe bedreigingen van drinkwaterbronnen waarvan onvoldoende
kennis beschikbaar is over niveaus (emissies, persistentie) en
mogelijke
gezondheidsrisico’s.
Hieronder
vallen
chemische
(micro)verontreinigingen
zoals
industriële
stoffen
en
gewasbeschermingsmiddelen2, en andere verontreinigingen zoals
medicijnresten3,4,
nanomaterialen5,
microplastics6,7,
nieuwe
pathogenen (ziekteverwekkende protozoa, bacteriën en virussen) en
antibiotica-resistente organismen en hun genen8. Deze typen
verontreinigingen kennen elk hun specifieke uitdagingen in relatie tot
waterkwaliteit (doel 1). Zo wordt de impact op drinkwatervoorziening
bij de beoordeling van medicijnen niet of beperkt meegewogen, zijn de
verschillende beschermingsdoelen (klinische toepassing, overdracht
van resistentie, milieueffecten) van antibiotica zeer complex, en is de
impact op de (humane) gezondheid nog onduidelijk. Daarnaast is de
ontwikkeling van meetmethoden nodig om nanomaterialen en
microplastics te kunnen kwantificeren, karakteriseren en hun effecten
te bepalen. Ook stelt de veelheid aan en soms lastige verwijdering van
met name humaanpathogene protozoa en virussen in het effluent van
rioolwaterzuiveringsinstallaties voor uitdagingen9. Daarnaast bedreigt
groei van opportunistisch pathogenen in drinkwaterinstallaties de
gezondheid van kwetsbare groepen10.
Het prioriteren voor monitoring en het afleiden van (voorlopige)
normen11 (doel 2) van de meest relevante stoffen is een kritieke stap
omdat niet elke opkomende stof uitgebreid kan worden gemonitord.
Hierbij kan rekening worden gehouden met de ernst en risico op
gezondheidsen
milieueffecten,
de
waarschijnlijkheid
van
combinatietoxicologie, en de mogelijkheid tot verwijdering en
mogelijke vorming van relevante transformatieproducten in het milieu
en bij zuivering (doel 3). Het bestaan van bepaalde kennisleemten kan
ook een rol spelen in de prioritering. Stoffen kunnen ook worden
geprioriteerd op basis van voorspellingen van het gedrag van stoffen
in het aquatisch milieu en de bodem, en de resulterende impact op
oppervlaktewater- en grondwaterkwaliteit. Hierbij kunnen verwachte
ontwikkelingen in gebruiksvolumina worden meegenomen12. Omdat
voor veel opkomende stoffen (nog) geen waterrichtlijnen beschikbaar
zijn, wordt een niet-specifieke signaleringsparameter gebruikt voor
innamewater voor drinkwaterbereiding13.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

Door RIVM afgeleide (voorlopige) waterrichtlijnen worden sinds kort
gedeeld op de RIVM website Risico’s van Stoffen14. De drinkwatersector
streeft naar meer transparantie over het voorkomen van lage concentraties
opkomende stoffen en naar correcte en begrijpelijke duiding van
meetgegevens en risico’s te willen bieden om het consumentenvertrouwen
te ondersteunen (doel 5)15. Om afname van waterkwaliteit te voorkomen
wordt gericht op een zogenaamde ketenaanpak, waarin de emissie van
opkomende stoffen wordt tegengegaan in alle stadia van een stof(groep)
van productie, gebruik, verwerking van afval en de regelgeving gedurende
al deze stadia. Deze strategie wordt vormgegeven in het Kennisimpuls
Waterkwaliteit project Ketenverkenner16. Het vergunningsstelsel lijkt niet
voldoende te functioneren als bescherming van waterkwaliteit omdat
gevaarlijke stoffen vaak kunnen worden vervangen door een vergelijkbare
stof17. Een oplossing zou kunnen zijn om lozingsvergunningen af te geven
voor stofgroepen met vergelijkbare eigenschappen. Ook zou innovatieve
monitoring een rol kunnen spelen in de handhaving. REACH regelgeving
eist dat elke stof voorafgaand aan productie en gebruik in de EU wordt
geregistreerd en geëvalueerd om veilig gebruik te waarborgen. Hoewel
recentelijk voor het eerst een persistente en mobiele stof als Zeer
Zorgwekkend is geclassificeerd18, wordt verspreiding in het aquatisch
milieu en mogelijke blootstelling via drinkwater over het algemeen nog
onvoldoende meegewogen.
Ontwikkelingen in andere sectoren kunnen ook invloed hebben op het
voorkomen van opkomende stoffen. Nieuwe bronnen van opkomende
stoffen zijn bijvoorbeeld activiteiten in de ondergrond in relatie tot
energiebronnen en de energietransitie. Anderzijds kunnen van sommige
ontwikkelingen ook positieve effecten verwacht worden, zoals de
verduurzaming van de landbouw. Hoe, of en in welke mate de betreffende
groepen van stoffen een bedreiging zouden kunnen vormen voor
oppervlakte- en grondwaterkwaliteit vergt aanvullend onderzoek. Voor
stoffen in oppervlaktewater geldt ook dat deze via de grote rivieren in
Nederland terecht kunnen komen. Dit vergroot de bestuurlijke complexiteit
en vergt dus nauwe samenwerking met bestuur en autoriteiten in de
betreffende Europese stroomgebieden. Ook in andere landen kunnen
waterbeheerders en drinkwaterproducten worden geconfronteerd met
opkomende stoffen, waarbij de achtergrondconcentraties en meest
relevante bedreigingen lokaal en regionaal kunnen variëren (doel 6). De
ontwikkeling van risico-gestuurde monitoring technieken en ervaring met
deze technieken in Nederland zijn ook internationaal toepasbaar (doel 7).

KWR, 27 september

2019
Deltares, 2017. Naar een strategie voor opkomende stoffen.
KWR, Nederlandse bronnen kwetsbaar voor gewasbeschermingsmiddelen. https://www.kwrwater.nl/actueel/nederlandse-drinkwaterbronnen-kwetsbaar-voor-gewasbeschermingsmiddelen/
3
KWR, 2017. Beschikbaarheid gegevens geneesmiddelen. BTO 2017.069.
4
KWR, 2016. Quickscan Diergeneesmiddelen in de waterketen.
5
Peters RJB, van Bemmel G, Milani NBL, den Hertog GCT, Undas AK, van der Lee M, Bouwmeester H. Detection of nanoparticles in Dutch surface waters. Sci Total
Environ. 2018 Apr 15;621:210-218.
6
van Wezel, A., I. Caris, and S.A.E. Kools, 2016. Release of primary microplastics from consumer products to wastewater in the Netherlands [Emissie van primaire microplastic deeltjes van
consumentenproducten naar afvalwater in Nederland]. Environmental Toxicology and Chemistry.
7
RIVM nieuwsbrief microplastics, https://www.rivm.nl/abonneren/nieuwsbrief-microplastics
8
Hornstra L. 2017. Antibioticaresistentiegenen in oppervlaktewater en in drinkwaterzuiveringsprocessen. BTO 2017.042.
9
Van der Wal, A, Medema, G.J. 2012. Betekenis van emerging pathogens voor de microbiologische veiligheid van drinkwater. BTO 2012.002.
10
Van Bel, N., van der Wielen, P.W.J.J. 2017. Literatuuronderzoek naar de invloed van temperatuur op groei van opportunistische pathogenen in drinkwater. BTO 2017.024.
11
RIVM, 2018. Risicobeoordeling 42 opkomende stoffen in oppervlaktewaterbronnen voor drinkwaterbereiding: Probleemstoffen op basis van Protocol monitoring en toetsing
drinkwaterbronnen KRW. RIVM Rapport 2018-0080, september 2018.
12
Sjerps, R. M. A., et al. (2017). "Projected impact of climate change and chemical emissions on the water quality of the European rivers Rhine and Meuse: A drinking water perspective."
Science of the Total Environment 601-602: 1682-1694.
13
RIVM, 2017. Evaluatie signaleringsparameter nieuwe stoffen drinkwaterbeleid. Rapport 2017-0091
14
https://rvs.rivm.nl/
15
KWR. Risicoperceptie. https://www.kwrwater.nl/projecten/risicoperceptie/
16
Kennisimpuls waterkwaliteit. Minder emissies door ketenaanpak. https://kennisimpulswaterkwaliteit.nl/nl/themas/minder-emissies-door-ketenaanpak
17
KWR, 2018. Perverse incentives van milieubeleid. Substitutie van schadelijke stoffen met minder schadelijke stoffen. “Juich niet te vroeg”. KWR watercycle research institute: 6.
18
https://echa.europa.eu/nl/-/msc-unanimously-agrees-that-hfpo-da-is-a-substance-of-very-high-concern
1
2

Beoordelingskader
6iib. Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit - opkomende stoffen
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
3 - beperkt effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit

onderbouwing
De ontwikkeling van Opkomende Stoffen kan effect hebben op waterkwantiteit omdat de
aanwezigheid van een stof of andere bedreiging waarvan de risico’s niet voldoende in kaart
zijn gebracht aanleiding kan zijn van een verminderde beschikbaarheid van geschikt water
voor de productie van drinkwater. Het verwachte effect is geclassificeerd als beperkt omdat
monitoring en zuivering plaatsvind, en er vaak geschakeld kan worden naar andere bronnen
of waterreserves. Afnames van de waterkwantiteit (bijvoorbeeld door toenemende droogte
in de zomer) kunnen echter ook ten grondslag liggen aan afnames van waterkwaliteit met
als resultaat dat nog minder water van voldoende kwaliteit beschikbaar is voor de productie
van drinkwater.
De waterkwaliteit van grondwater en oppervlaktewater staat duidelijk onder toenemende
druk. Opkomende stoffen (bv GenX, antibioticaresistentie) bedreigen de bruikbaarheid van
deze bronnen voor de drinkwatervoorziening. Zolang de risico’s van een Opkomende Stof
of andere bedreiging onvoldoende in beeld en beheerst zijn heeft deze ontwikkeling per
definitie een negatief effect op de waterkwaliteit.

1 - zeer negatief effect

2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)

De ontwikkeling, het grip moeten houden op Opkomende Stoffen stimuleert de ontwikkeling
van nieuwe methoden in risicobeheersing en monitoring. Dit vindt onder andere plaats
binnen de Structurele Aanpak Opkomende Stoffen, en de Kennisimpuls Waterkwaliteit waar
de nadruk ligt op het toepasbaar maken van nieuwe kennis ten behoeve van de verbetering
van de (karakterisering van de) waterkwaliteit.

4 - matig positief effect

3. Behouden van de goede conditie van
de drinkwaterinfrastructuur
2 – matig negatief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
2 - matig negatief effect

7. Versterken internationale positie
drinkwaterbedrijven
4 - matig positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020 of zal optreden in 2020-2026)

De ontwikkeling van aandacht voor Opkomende Stoffen is relevant voor de
drinkwaterinfrastructuur omdat ook een nieuwe bedreiging ook moet worden gedetecteerd
en gemitigeerd door respectievelijk monitoring en zuivering. Daarnaast heeft de conditie
van de infrastructuur invloed op het voorkomen van opportunistisch pathogene microorganismen in drinkwater(net) en binneninstallaties. Het aspect is geclassificeerd als een
matig negatief effect omdat effect omdat het onderhoud van de drinkwaterinfrastructuur
ingebed is in de bedrijfsvoering van de drinkwaterbedrijven, maar binneninstallaties niet
onder dit beheer vallen.
De ontwikkeling van aandacht voor Opkomende Stoffen is relevant voor het BNDW-doel
van blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen. Dit wordt geclassificeerd als matig
negatief effect, omdat opkomende stoffen worden gezien als de grootste bedreiging voor
drinkwater, maar de huidige inspanningen op het gebied van transparantie en
informatievoorziening waarin de meetgegevens en risico’s van nieuwe bedreigingen worden
geduid hebben weer een positief effect op consumentenvertrouwen.
Deze ontwikkeling, het grip moeten houden op Opkomende Stoffen kan een matig positief
effect hebben op het doel om de internationale positie van de Nederlandse
(drink)watersector te versterken. Ook in andere landen kunnen waterbeheerders en
drinkwaterproducten worden geconfronteerd met opkomende stoffen, waarbij de
achtergrondconcentraties en meest relevante bedreigingen lokaal en regionaal kunnen
variëren. De in Nederland ontwikkelde kennis op het gebied van risico-gestuurd monitoren
en de daarvoor gebruikte methoden en ervaringen zijn internationaal toepasbaar.
Benodigde kennisontwikkeling: risicobeoordeling van naar verwachting veel nieuwe
opkomende stoffen en andere bedreigingen, risicobeheersing van bron tot tap
(ketenverkenner) en implementatie in beleid. Standaard procedures van de toepassing van
innovatieve meetmethoden voor het opsporen van emissies.
Er zijn manieren voorgesteld om de emissie van opkomende stoffen en andere bedreigingen
te verminderen van bron tot tap. Hiervoor moeten praktische handvatten en procedures
nog nader worden ontwikkeld en geïmplementeerd. Een grote uitdaging ligt in het
verkrijgen van voldoende aandacht voor de verspreiding van stoffen in het aquatisch milieu
bij REACH registratie voor productie en toepassing van stoffen binnen de EU.
Deze ontwikkeling, de aanwezigheid van Opkomende Stoffen en andere bedreigingen zal
voortdurend aandacht blijven vragen. De voornaamste invloed op de BNDW2014 doelen is
de ontwikkeling van risico-gestuurde monitoring programma’s en de toegenomen aandacht
voor screening methoden zoals effectgericht meten en non-target screening. De uitwerking
van deze methoden naar standaard protocollen loopt nu, onder andere in de context van
de Kennisimpuls Waterkwaliteit en een NEN normalisatietraject. Dit zal uiteindelijk kunnen
leiden tot inbedding in beleidskaders.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Deze ontwikkeling staat beschreven in de BNDW-2014 en is een structurele uitdaging die blijvend aandacht vereist. Dit krijgt
vorm, onder andere in de Structurele Aanpak Opkomende Stoffen, deel van de Delta-aanpak Waterkwaliteit en Zoetwater,
waarin Rijk, provincies, waterschappen, gemeenten, maatschappelijke organisaties, kennisinstituten en drinkwaterbedrijven
samenwerken. De invulling van hierboven beschreven kennislacunes is urgent en vraagt om concrete doelen in de BNDW
2020-2026 en de uitvoeringsagenda.

6iic Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit:
Achtergrondconcentraties
Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
3. Behouden van de goede conditie van de drinkwaterinfrastructuur
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen
6. Toegang tot voldoende en schoon drinkwater (internationaal)
7. Versterken internationale positie drinkwaterbedrijven

Beschrijving ontwikkeling
Door de ontwikkeling van chemische meetmethoden kunnen lage
concentraties van allerlei stoffen beter worden gemeten en
komen achtergrondconcentraties beter in beeld (doel 1). Om
inzicht te verkrijgen in (regionale) verschillen in
achtergrondconcentraties zijn al decennia
screeningsprogramma’s gaande12. Nieuwe screening-gerichte
monitoring technieken zoals non-target screening3 en
effectgerichte metingen4 kunnen hier ook een waardevolle
bijdrage aan leveren, respectievelijk met focus op de
onvoorspelbare aanwezigheid van microverontreinigingen
waaronder transformatieproducten, en op de gezamenlijke
effecten van stoffen welke relevant zijn voor een mogelijk risico
voor mens of milieu (doel 2). De verhoging van de achtergrondzoutgehaltes in drinkwaterbronnen (verzilting) is een concreet
voorbeeld van verhoogde achtergrondconcentraties. Om
relevante en effectieve maatregelen te kiezen is het nodig om de
verzamelde meetdata te verwerken tot blijvend beschikbare
databases, kaarten en modellen voor risicobeoordeling en –
management. Dit biedt de mogelijkheid tot trendanalyses en
systeembegrip. Bovendien is dit is van belang voor het behalen
van de doelen van de Kaderrichtlijn Water (geen achteruitgang
van waterkwaliteit ook voor drinkwaterbronnen) en het
identificeren van historische verontreinigingen in de bodem in
verhouding tot de natuurlijke achtergrondniveaus. De interesse
voor hergebruik van behandeld afvalwater voor irrigatie neemt
toe5. Bij hergebruik is het juist van belang om de mogelijke
impact op achtergrondniveaus in de bodem en grondwater in
beeld te krijgen, niet alleen voor stoffen maar ook voor mogelijke
pathogenen.
Voor wijdverspreide stoffen zijn veelal gezondheidskundige
richtwaarden en milieurisicogrenzen beschikbaar.

Op basis hiervan kan worden bepaald of er sprake kan zijn van een
risico voor mens en/of milieu. Daarbij is het belangrijk om in acht te
nemen dat de een detectiegrens lager moet zijn dan een risicogrens
om inzicht te kunnen krijgen in (de afwezigheid van) een mogelijk
risico. Als het risico als afwezig tot laag wordt geacht, is er weinig
urgentie voor handelen. Voor sommige stoffen zijn
gezondheidsrisico’s bij de gevonden achtergrondniveaus niet uit te
sluiten. Het wordt aanbevolen om ook mogelijke combinatietoxiciteit
te evalueren als een veelheid van stoffen met vergelijkbaar
werkingsmechanisme leidt tot een relevante
(achtergrond)blootstelling. In sommige gevallen is het
handelingsperspectief tot vermindering van blootstelling beperkt,
omdat het bijvoorbeeld natuurlijke6 of historische achtergrondniveaus
betreft of omdat emissies in het buitenland plaatsvinden. In andere
gevallen is mitigatie (deels) mogelijk door zuivering (doel 3) of het
schakelen naar een alternatieve bron. Bovendien bestaan er
overlegverbanden met waterbeheerders in Duitsland7. In het geval
van achtergrondniveaus in grondwater zijn deze maatregelen vaak
niet of minder goed toepasbaar en effectief.
De meest relevante en effectieve maatregelen moet dus per stof, per
locatie en per type bron bepaald worden. Hiervoor zouden
handvatten nader kunnen worden ontwikkeld. De Nederlandse
drinkwatersector streeft naar meer transparantie over het voorkomen
van lage concentraties van stoffen in drinkwaterbronnen en naar
correcte en begrijpelijke duiding van meetgegevens en risico’s om
het consumentenvertrouwen te ondersteunen (doel 5).
Achtergrondconcentraties van stoffen kunnen lokaal, regionaal en
internationaal variëren (doel 6). De in Nederland ontwikkelde kennis,
methoden en ervaring in relatie tot achtergrondblootstellingen zijn
ook internationaal toepasbaar (doel 7).

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
KWR, 15 augustus 2019

1

KWR. Nederlands grondwater weerspiegelt breed gebruik chemicaliën. https://www.kwrwater.nl/actueel/nederlands-grondwater-weerspiegelt-breed-gebruikchemicalien/
2
https://www.h2owaternetwerk.nl/vakartikelen/annemieke-kolkman-erik-emke-kwr-gerard-stroomberg-rijkswaterstaat-henk-ketelaars-evides
3
Brunner AM, Dingemans MML, Baken KA, van Wezel AP. Prioritizing anthropogenic chemicals in drinking water and sources through combined use of mass
spectrometry and ToxCast toxicity data. J Hazard Mater. 2019 Feb 15;364:332-338.
4
Waterkwaliteit zonder toxiciteit. https://www.h2owaternetwerk.nl/vakartikelen/waterkwaliteit-zonder-toxiciteit
5
Bartholomeus R, Stofberg S, van den Eertwegh GH, Cirkel, D. 2017. Hergebruik restwater voor zoetwatervoorziening in het landelijk gebied: Monitoring subirrigatie met RWZI-effluent Haaksbergen. BTO 2017.062.
6
Ahmad, A. & Bhattacharya, P. Arsenic in Drinking Water: Is 10 μg/L a Safe Limit? Curr Pollution Rep (2019) 5: 1. https://doi.org/10.1007/s40726-019-0102-7.
7
https://nl.iawr.org/

Beoordelingskader
6iic. Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit - achtergrondconcentraties
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
3 - beperkt effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit

onderbouwing
Deze ontwikkeling, aandacht voor en het in beeld krijgen van achtergrondconcentraties
van stoffen kan effect hebben op waterkwantiteit omdat (achtergrond)concentraties van
een stof aanleiding kan geven voor een verminderde beschikbaarheid van water voor de
productie van drinkwater of andere toepassingen. Het verwachte effect is geclassificeerd
als beperkt omdat monitoring en zuivering plaatsvind, en er vaak geschakeld kan worden
naar andere bronnen of waterreserves. Afnames van de waterkwantiteit kunnen echter
ook ten grondslag liggen aan afnames van waterkwaliteit met resultaat dat nog minder
water van voldoende kwaliteit beschikbaar is.
De mate van achtergrondconcentraties van stoffen komen steeds beter in beeld en als
hiervan gezondheidseffecten niet kunnen worden uitgesloten kan dit een effect hebben op
waterkwaliteit. Het verwachte effect is geclassificeerd als beperkt omdat monitoring en
zuivering plaatsvind, en er vaak geschakeld kan worden naar andere bronnen of
waterreserves.

3 - beperkt effect

2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)

Deze ontwikkeling, aandacht voor en het in beeld krijgen van achtergrondconcentraties
van stoffen, is relevant voor dit doel, omdat nieuwe methoden voor risicobeheersing en
monitoring hier ook kunnen worden toegepast. De meest relevante en effectieve
maatregelen moeten per stof en type bron bepaald worden, en hiervoor zouden
handvatten nader ontwikkeld kunnen worden.

3 - beperkt effect

3. Behouden van de goede conditie van
de drinkwaterinfrastructuur
3 - beperkt effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
4 - matig positief effect

6. Toegang tot voldoende en schoon
drinkwater (internationaal)
2 - matig negatief effect

7. Versterken internationale positie
drinkwaterbedrijven
3 - beperkt effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
2 - slecht handelingsperspectief (mogelijke
maatregelen niet voldoende effect om
ontwikkeling te mitigeren)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
2 - urgent (ontwikkeling zal optreden in
2026-2032, mitigerende maatregelen zijn
op korte termijn nodig)

Deze ontwikkeling, aandacht voor en het in beeld krijgen van achtergrondconcentraties
van stoffen is relevant voor de drinkwaterinfrastructuur met name in relatie tot zuivering
waar dat mogelijk is. Dit is geclassificeerd als een beperkt effect omdat het onderhoud
van de drinkwaterinfrastructuur ingebed is in de bedrijfsvoering van de
drinkwaterbedrijven.
Deze ontwikkeling, aandacht voor en het in beeld krijgen van achtergrondconcentraties
van stoffen is relevant voor het BNDW-doel van blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen. De huidige inspanningen op het gebied van transparantie en
informatievoorziening waarin de meetgegevens en risico’s van lage concentraties van
stoffen in water worden geduid hebben een matig positief effect op
consumentenvertrouwen.
Deze ontwikkeling, aandacht voor en het in beeld krijgen van achtergrondconcentraties
van stoffen, is relevant voor het BNDW-doel van toegang tot voldoende en schoon
drinkwater wereldwijd. Achtergrondconcentraties van stoffen en het mogelijk negatieve
effecten op waterkwaliteit kunnen lokaal, regionaal en internationaal variëren en er is
grote variatie in de mate van governance van waterkwaliteit.
Deze ontwikkeling, aandacht voor en het in beeld krijgen van achtergrondconcentraties
van stoffen is relevant voor het BNDW-doel om de internationale positieve van
drinkwaterbedrijven te versterken. De in Nederland ontwikkelde kennis, methoden en
ervaring in relatie tot achtergrondblootstellingen zijn ook internationaal toepasbaar en te
exporteren.
Kennislacunes liggen op het gebied van nieuwe informatie over achtergrondconcentraties
van stoffen door de ontwikkeling van nieuwe meetmethoden, de mogelijke
gezondheidseffecten ook door blootstelling aan meerdere stoffen met vergelijkbaar
werkingsmechanisme en een overzicht van mitigerende mogelijkheden voor verschillende
typen stoffen.
Het handelingsperspectief in relatie tot deze ontwikkeling is veelal beperkt. In sommige
gevallen is er nauwelijks handelingsperspectief tot vermindering van blootstelling, omdat
het bijvoorbeeld natuurlijke achtergrondniveaus zijn of omdat lozingen bovenstrooms in
het buitenland plaatsvinden. In sommige gevallen is mitigatie (deels) mogelijk door
zuivering of het schakelen naar een alternatieve bron.
Deze ontwikkeling, aandacht voor en het in beeld krijgen van achtergrondconcentraties
van stoffen is urgent omdat de ontwikkeling van nieuwe meettechnieken zal leiden tot het
kunnen meten van steeds meer stoffen. In relatie tot het handelingsperspectief is het
belangrijk een onderscheid te maken tussen natuurlijke stoffen en stoffen in relatie tot
menselijke activiteiten, en hier zouden handvatten voor ontwikkeld kunnen worden in
2020-2026.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Deze ontwikkeling, aandacht voor en het in beeld krijgen van achtergrondconcentraties van stoffen, is nog niet opgenomen in
de BNDW-2014. In verband met de verwachting dat steeds meer stoffen op lage concentraties kunnen worden gemeten, en
dat bij sommige van deze concentraties gezondheidsrisico’s niet kunnen worden uitgesloten, dienen aan deze ontwikkeling
gerelateerde doelen opgenomen te worden in de BNDW 2020-2026.

6iid Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit:
Fraude en criminaliteit

Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
4. Vergroten van de weerbaarheid van vitale drinkwaterinfrastructuur
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling

De afgelopen jaren zijn in Nederland een aantal frauduleuze en
criminele activiteiten in beeld gekomen welke een impact kunnen
hebben op de waterkwaliteit (doel 1). Dit betreft met name
mestfraude (het opbrengen van grotere hoeveelheden mest op
het land)1, illegale lozingen van industrieel afvalwater2 en
dumpingen van chemisch afval zoals drugafval3. Dergelijke
milieucriminaliteit blijft vaak verborgen waardoor het lastig is
hier rekening mee te houden in prognoses en scenariostudies
voor beleidsnotities. In sommige gevallen kunnen de effecten pas
veel later zichtbaar worden, bijvoorbeeld omdat stoffen pas na
lange tijd vanuit de bodem het grondwater bereiken. In het geval
van mest gaat het vooral om nitraat, maar bij de andere
criminele activiteiten is vaak onbekend om welke stoffen het
gaat. Toepassing van innovatieve meetmethoden op de relevante
blootstellingsroutes (zoals sewage-based forensics) kan meer
inzicht geven in de omvang en verspreiding van deze
ontwikkeling. Oncontroleerbare lozingen in de natuurlijke
omgeving roepen vragen op over de weerbaarheid van het
grondwaterbeschermingsbeleid (doel 4).

Waar dergelijke illegaal in het watersysteem geëmitteerde stoffen
een zuivering passeren, dient ook rekening gehouden te worden met
de mogelijke vorming van transformatieproducten. Hier hebben
innovatieve meetmethoden duidelijk een meerwaarde omdat deze
transformatieproducten mogelijk niet chemisch worden gemeten
maar wel toxiciteit zouden kunnen veroorzaken. Het
handelingsperspectief in relatie tot fraude en criminaliteit ligt per
definitie op het gebied van preventie en handhaving. Deze
maatregelen liggen (ver) buiten het beleidsgebied drinkwater, terwijl
er wel invloed is op (het voldoen aan) waterwetten en –regelgeving.
Deze ontwikkeling en het gebrek aan inzicht in de omvang van de
problematiek vraagt een koppeling van verschillende betrokken
beleidsdomeinen en de betrokken ministeries (Infrastructuur en
Waterstaat en Justitie en Veiligheid) ter optimalisatie van het huidig
beleid ten aanzien van preventie, monitoring en handhaving. Met
name drugslozingen zijn via de media zichtbaar voor klanten van
drinkwaterbedrijven wat impact zou kunnen hebben op het
consumentenvertrouwen (doel 5).

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
KWR, juli 2019

1

RVO. Mestbeleid. https://www.rvo.nl/onderwerpen/agrarisch-ondernemen/mestbeleid
Infomil. Lozingsroutes. https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/handboek-water/thema-s/lozen-(-afvalwater)/algemene-regels/lozingsroutes/
3
Emke E, Vughs D, Kolkman A, de Voogt P. Wastewater-based epidemiology generated forensic information: Amphetamine synthesis waste and its impact on a
small sewage treatment plant. Forensic Sci Int. 2018 May;286:e1-e7.
2

Beoordelingskader
6iid. Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit - Fraude en criminaliteit
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit

onderbouwing
Deze ontwikkeling, de mogelijke impact van fraude en criminaliteit op waterkwaliteit, is
relevant voor de beschikbaarheid van water, omdat de aanwezigheid van een illegaal
geëmitteerde stof aanleiding kan zijn van een verminderde beschikbaarheid van geschikt
water voor de productie van drinkwater of andere toepassingen. Het verwachte effect is
geclassificeerd als beperkt omdat monitoring en zuivering plaatsvind, en er vaak
geschakeld kan worden naar andere bronnen of waterreserves.

3 - beperkt effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit

Totdat de risico’s van een illegaal geëmitteerde stof voldoende in beeld zijn heeft deze
ontwikkeling per definitie een negatief effect op de waterkwaliteit. Dit is hier als matig
negatief geclassificeerd omdat de omvang van deze problematiek onvoldoende in beeld is.

2 - matig negatief effect

4. Vergroten van de weerbaarheid van
vitale drinkwaterinfrastructuur
2 - matig negatief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

Deze ontwikkeling, de mogelijke impact van fraude en criminaliteit op waterkwaliteit, is
relevant voor het doel om de weerbaarheid van de vitale drinkwaterinfrastructuur te
vergroten. Dit is hier als matig negatief geclassificeerd omdat de omvang van deze
problematiek onvoldoende in beeld is.
Deze ontwikkeling, de mogelijke impact van fraude en criminaliteit op waterkwaliteit, is
relevant voor het doel om aandacht te houden voor consumentenvertrouwen. Met name
drugslozingen zijn via de media zichtbaar voor klanten van drinkwaterbedrijven wat
impact zou kunnen hebben op het consumentenvertrouwen. De mogelijke impact is als
een matig negatief effect geclassificeerd omdat er nog geen effecten zijn geweest op
drinkwaterkwaliteit.
Een belangrijke kennislacune is het opsporen van frauduleuze en criminele emissies, deze
worden immers opzettelijk verborgen.

3 - middelgrote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)

Het handelingsperspectief in relatie tot deze ontwikkeling is goed, hoewel de uitdaging ligt
in de governance van het aanpakken van deze frauduleuze en criminele activiteiten,
waarbij beleidsdomein-overstijgend te werk zal moeten worden gegaan.

4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)

Deze ontwikkeling, de mogelijke impact van fraude en criminaliteit op waterkwaliteit, is
zeer urgent omdat de omvang en incidentie toegenomen is sinds de BNDW2014-2020.

1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020 of zal optreden in 2020-2026)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Deze ontwikkeling, de mogelijke impact van fraude en criminaliteit op waterkwaliteit, wordt niet behandeld in de BNDW-2014.
Omdat risico’s voor mens en milieu niet kunnen worden uitgesloten dient het de aanbeveling om hiervoor concrete doelen en
maatregelen op te nemen in de nieuwe BNDW. Tevens zal beleidsdomein-overstijgend moeten worden samengewerkt door
onder andere de ministeries van Infrastructuur en Waterstaat, en Justitie en Veiligheid.

6iie Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit:
Combinatietoxiciteit

Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen
7. Versterken internationale positie drinkwaterbedrijven
8. Nieuw doel: Voorzorgsprincipe voor blootstelling en effecten

Beschrijving ontwikkeling
De risicobeoordeling van stoffen in het milieu en drinkwater vindt
plaats op basis van meetgegevens en normen en richtwaarden
van individuele stoffen. In drinkwaterbronnen, zoals oppervlakteals grondwater, zijn echter zeer complexe mengsels van veel
verschillende stoffen in lage concentraties. Als meerdere stoffen
in het water een vergelijkbaar of gerelateerd
werkingsmechanisme hebben, is het niet uit te sluiten dat zij
gezamenlijk een mogelijk nadelig effect kunnen veroorzaken in
mens en/of milieu (doel 1). In het onderzoeksveld toxicologie is
al lang aandacht voor combinatietoxicologie
(mengseltoxicologie). Met name additiviteit (het optellen van
effecten van stoffen met hetzelfde werkingsmechanisme,
rekening houdend met verschillen in activiteit) is veelvuldig
aangetoond. In sommige gevallen kunnen ook andere interacties,
zoals antagonisme (het opheffen van effecten bij blootstelling
aan bepaalde combinaties van stoffen) of zelfs synergisme (als
effecten versterkt worden door blootstelling aan bepaalde
combinaties van stoffen) niet worden uitgesloten. Deze
interacties zijn echter slecht voorspelbaar, omdat ze grote kennis
vergen van verschillende relevante aspecten op verschillende
niveaus van biologische complexiteit: van de interacties van de
betreffende stoffen in een mengsel met moleculaire of cellulaire
doelwitten, fysiologie van de blootgestelde organismen
(waaronder de mens), en ecosystemen, en het gedrag van
stoffen op al deze niveaus.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

Grote en langdurige epidemiologische studies kunnen aanwijzingen
geven voor combinatietoxiciteit in relatie tot blootstelling via water,
op het moment dat deze al zijn opgetreden. Op dit moment is ook
veel discussie over de methodieken voor toxicologische
risicobeoordeling van mengsels van stoffen1 2. In relatie tot
blootstelling aan stoffen via drinkwater is bijvoorbeeld de vraag hoe
het voorzorgsprincipe moet worden toegepast (bijvoorbeeld bij de
keuze van onzekerheidsfactoren), en hoe moet worden omgegaan
met mogelijke combinatietoxiciteit bij toelatingen3 en
lozingsvergunningen (doel 8). Een meer op de praktijk gerichte
methode is het meten van mogelijke gecombineerde effecten van
stoffen in water met effectgericht monitoring (doel 2)4. De
belangrijkste uitdagingen liggen op het gebied van de selectie van de
meest relevante bioassays, en de duiding van gevonden effecten in
relatie tot mogelijke risico’s. Bioassay resultaten kunnen niet an sich
worden gebruikt voor gedegen risicobeoordeling van mogelijke
combinatietoxiciteit in relatie tot blootstelling via water, maar kunnen
richting geven bij het kiezen van de benodigde kwantitatieve
doelstofmetingen voor de toxicologische risicobeoordeling van
mengsels van stoffen5. Er is in toenemende mate oog voor mogelijke
combinatietoxiciteit, ook door complexe mengsels van stoffen bij lage
concentraties zoals in drinkwaterbronnen6. Bovendien is het
belangrijk om meetgegevens en risico’s op een begrijpelijke manier
te duiden om het consumentenvertrouwen te ondersteunen (doel 5).
De in Nederland ontwikkelde kennis, methoden en ervaring met de
risicobeoordeling voor combinatietoxiciteit door blootstelling aan
mengsels in water zijn ook internationaal toepasbaar (doel 7).

KWR, 15 augustus 2019

https://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/chemical-mixtures
RIVM, 2012. Risicobeoordeling gecombineerde effecten van individuele stoffen in drinkwater. Meetdata Nederlands drinkwa-ter 1996-2008. RIVM briefrapport 703719086.
RIVM, 2016. Geneesmiddelen en waterkwaliteit.
4
RIVM, 2018. Projectplan Kennisimpuls Waterkwaliteit – Sleutelfactor Toxiciteit 2.0: Effect-gebaseerde monitoring en mengseltoxiciteit. RIVM i.s.m. WEnR, Deltares en KWR, 15 juni 2018.
5
Altenburger, R., Brack, W., Burgess, R.M., Busch, W., Escher, B.I., Focks, A., et al. 2019. Future water quality monitoring: improving the balance between exposure and toxicity
assessments of real-world pollutant mixtures. Environmental Sciences Europe, 31 (1), 12.
6
Brink, Paul J. van den, et al. (19-7-2018): Toward sustainable environmental quality: Priority research questions for Europe.
1
2
3

Beoordelingskader
6iie. Ontwikkeling ruwwaterkwaliteit - Combinatietoxiciteit
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit

onderbouwing
Deze ontwikkeling (aandacht voor mogelijke combinatietoxiciteit) is relevant voor
waterkwantiteit omdat de aanwezigheid van bepaalde mengsels aan stoffen aanleiding
kan zijn van een verminderde beschikbaarheid van innamewater. Het verwachte effect is
geclassificeerd als beperkt omdat monitoring en zuivering plaatsvindt, en er vaak
geschakeld kan worden naar andere bronnen of waterreserves.

3 - beperkt effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit

Als gezondheidseffecten door combinatietoxiciteit niet kunnen worden uitgesloten kan dit
een effect hebben op waterkwaliteit. Het mogelijke effect op kwaliteit van de bronnen is
geclassificeerd als beperkt omdat monitoring van individuele stoffen en zuivering
plaatsvind, en er vaak geschakeld kan worden naar andere bronnen of waterreserves.

3 - beperkt effect

2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)

Deze ontwikkeling (aandacht voor mogelijke combinatietoxiciteit) is relevant voor
kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie omdat met name effectgericht
meten kan worden gebruikt om inzicht te krijgen in mogelijke mengseleffecten in het
milieu en drinkwaterbronnen).

3 - beperkt effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
4 - matig positief effect

7. Versterken internationale positie
drinkwaterbedrijven

Deze ontwikkeling (aandacht voor mogelijke combinatietoxiciteit) is relevant voor het
BNDW-doel van aandacht voor consumentenvertrouwen, omdat het belangrijk is om
meetgegevens en risico’s op een begrijpelijke manier te duiden om het
consumentenvertrouwen te ondersteunen. Als de risicobeoordeling beter wordt kan dat
leiden tot groter consumentenvertrouwen.
De in Nederland ontwikkelde kennis, methoden en ervaring met de risicobeoordeling voor
combinatietoxiciteit door blootstelling aan mengsels in drinkwater en drinkwaterbronnen
zijn ook internationaal toepasbaar.

4 - matig positief effect

8. nieuw doel voor BNDW:
Voorzorgsprincipe voor blootstelling en
effecten
5 - zeer positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)

Deze ontwikkeling (aandacht voor mogelijke combinatietoxiciteit) is relevant voor het een
nieuw BNDW-doel, nl. het toepassen van het voorzorgsprincipe voor blootstelling en
effecten. Op basis van risicobeoordelingen voor combinatietoxiciteit kan regelgeving
geoptimaliseerd kunnen worden om het opvullen van normen te beperken (bijvoorbeeld
in relatie tot lozingsvergunningen) en risico’s van gecombineerde blootstelling aan stoffen
met een vergelijkbaar werkingsmechanisme beperken.
Kennislacunes liggen op het gebied van de meest efficiënte en effectieve meetmethodes
voor mengsels van stoffen, en hoe een risico van een mengsel moet worden beoordeeld.
Dit kan verschillen per toepassingsgebied (zoals drinkwater of de beoordeling van
industrieel effluent).
Het handelingsperspectief voor deze ontwikkeling (aandacht voor mogelijke
combinatietoxiciteit) is beperkt omdat de oorzaken (diffuse en puntbronnen) van
blootstelling aan mengsels van stoffen buiten het beleidsdomein drinkwater liggen.

3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

urgentie
( termijn effect + implementatieperiode)
2 - urgent (ontwikkeling zal optreden in
2026-2032, mitigerende maatregelen zijn
op korte termijn nodig)

Deze ontwikkeling (aandacht voor mogelijke combinatietoxiciteit) is urgent omdat de
relevantie voor gezondheidsrisico’s duidelijk is (blootstelling aan stoffen via het milieu is
altijd in de vorm van complexe mengsels van stoffen bij lage concentraties), en opnemen
van deze principes in beleid kan zeer positieve effecten hebben op gezondheidspreventie
en milieukwaliteit.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Deze ontwikkeling wordt genoemd in de BNDW2014. Concrete doelen in de BNDW 2020-2026 zijn nodig om risico’s voor het
milieu en de menselijke gezondheid door combinatietoxiciteit van stoffen in het aquatisch milieu en drinkwater uit te kunnen
sluiten ten behoeve van de ondersteuning van consumentenvertrouwen.

7
Gat tussen theorie en praktijk

Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst

Beschrijving ontwikkeling
De doelstelling vanuit de Kaderrichtlijn Water (KRW) en
Grondwaterrichtlijn (GWR) om achteruitgang van de kwaliteit van
waterlichamen voor drinkwaterwinning te voorkomen wordt
ondanks diverse maatregelen niet gehaald1,2. In plaats van de
gewenste afname van de zuiveringsinspanning is er op diverse
plekken een toename van de zuiveringsinspanning.
In de KRW en GWR is de doelstelling opgenomen dat
verslechtering van de waterkwaliteit moet worden voorkomen en
op termijn moet verbeteren om de zuiveringsinspanning te
verlagen.
Hoewel er op het niveau van enkele individuele stoffen wel sprake
is van verbetering van de belasting is er in toenemende mate
sprake van verslechtering van de waterkwaliteit als gevolg van
bijvoorbeeld bestrijdingsmiddelen en nieuwe stoffen. Op korte
termijn zijn met name innamepunten vanuit oppervlaktewater en
oevergrondwaterwinningen
gevoelig
voor
deze
nieuwe
verontreinigingen. Gevolg is dat hierdoor de zuiveringsinspanning
veelal toeneemt
De uitvoering van het stoffenbeleid is voor verbetering vatbaar3.
Dit komt door onvoldoende kennisniveau en aandacht voor
aspect water van de beoordelaars. Ook is er bij de regionale
uitvoeringsdiensten onvoldoende capaciteit beschikbaar is om
specifiek vanuit het drinkwaterbelang de handhaving afdoende in
te vullen1.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

In diverse provincies wordt ook geconstateerd dat de zorgplicht door
gemeenten vanwege andere prioriteiten nog onvoldoende wordt
opgepakt.
De
doorwerking
van
beschermingszones
in
bestemmingsplannen vindt bijvoorbeeld nog onvoldoende plaats1.
De gebiedsdossiers vormen een goed instrument om de risico’s en
problemen voor drinkwaterwinningen in beeld te brengen. Voor
bijbehorende maatregelen ten aanzien van diffuse verontreinigingen
zoals nutriënten, nieuwe stoffen en bestrijdingsmiddelen voeren
provincies diverse pilotprojecten uit, maar de schaal waarop deze
uitgevoerd kunnen worden is vaak onvoldoende.
Er is sprake van een gat tussen de gewenste situatie van verbetering
en minder zuivering (theorie, beleid KRW) en de daadwerkelijke
ontwikkeling van de waterkwaliteit (praktijk). Hierbij is er op
stofniveau soms verbetering, maar de algehele grondwaterkwaliteit
verslechtert. Circa 15% van de grondwaterlichamen voldoet niet voor
drinkwaterkwaliteit. De verwachting is dat dit in de toekomst niet snel
zal veranderen4. In het oppervlaktewater worden steeds meer en
complexere stoffen gemeten en de impact is groter door
klimaatverandering (vaker lagere afvoeren). De verwachting is dat van
de oppervlaktewaterlichamen (rijkswater en regionale waterlichamen)
in 2027 circa 50% zal voldoen aan alle vier maatlatten4. De
zuiveringsinspanning bij drinkwaterwinningen neemt toe. Een goed
normenkader ontbreekt.

Witteveen+Bos, 21 oktober 2019

Rekenkamer Oost, 2019. Drinkwaterbronnen grondig beschermd? Grondwaterbescherming voor de publieke drinkwatervoorziening in Gelderland en Overijssel.
Adviescommissie water. Advies grondwater.
3
RHDHV , 2017. Evaluatie uitvoeringspraktijk stoffenbeleid - Verkennend onderzoek.
4
PBL, 2016. Waterkwaliteit nu en in de toekomst. Eindrapport ex ante evaluatie van de Nederlandse plannen voor de KRW .
2

Beoordelingskader
7. Gat theorie en praktijk
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

onderbouwing
Ten aanzien van de voortgang voor het bereiken van de KRW doelstelling van schone
bronnen voor menselijke consumptie kan op hoofdlijnen worden geconcludeerd:
voor diverse stoffen lukt het daadwerkelijk om de huidige belasting verder terug
te dringen. Het kost vanwege de traagheid van het grondwatersysteem tijd
voordat de historische belasting uit het systeem verdwenen is;
voor een aantal stoffen (zoals nitraat) is er op diverse plekken wel sprake van
trendomkering, maar is de huidige belasting nog steeds te hoog (bijvoorbeeld op
de zandgronden).
er is sprake van nieuwe / opkomende stoffen die eerder niet zijn gemeten en nu
in het oppervlaktewater en ook op grotere diepten in het grondwater worden
aangetroffen.
bij bestrijdingsmiddelen is er sprake van vervanging: de invloed van het ene
middel neemt weliswaar af, maar het andere middel neemt toe5. Daarnaast neemt
het gebruik van toxische middelen toe4.
uitvoering van het stoffenbeleid (vergunningverlening en handhaving) en
beschermingsbeleid is onvoldoende.
De kennislacune betreft met name lacunes met betrekking tot de herkomst en bronnen van
nieuwe stoffen en de gezondheidseffecten ervan. Deze lacune is echter al in andere
factsheets beschreven.

3 - middelgrote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

urgentie
( termijn effect + implementatieperiode)

Voor diverse probleemstoffen die een stijgende trend kennen is er sprake van meerdere
bronnen. Dit vraagt aanpassingen op beleidsdomeinen die buiten het waterkwaliteitsbeheer
liggen, zoals industrie, landbouw, zorg en gedrag van burgers. Dit maakt het nemen van
maatregelen complex, omdat het belang van de waterkwaliteit dan moet worden afgewogen
tegen andere belangen zoals economische of gezondheidsbelangen.

Er is geen sprake van stand-still of verbetering van de waterkwaliteit van waterlichamen
voor drinkwaterwinning en is de verwachting van ook na 2027 bescherming van bronnen
nog steeds nodig zal zijn. Hierdoor is er een gat tussen theorie en praktijk.

1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020 of zal optreden in 2020-2026)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De doelstelling van geen achteruitgang van de waterkwaliteit en op termijn verbetering en vermindering zuivering wordt niet behaald. Het gat
tussen theorie en praktijk zal naar verwachting ook op langere termijn blijven bestaan, onder meer omdat uitvoering van het stoffenbeleid
(vergunningverlening en handhaving) en beschermingsbeleid onvoldoende
is. Er is nu al bij diverse winningen (met name
oevergrondwaterwinningen) sprake van achteruitgang van de waterkwaliteit van de bron van een grotere zuiveringsinspanning vereist.

5

PBL 2019, Tussenevaluatie van de nota Gezonde Groei, Duurzame Oogst

8
Toekomstige ontwikkelingen
waterkwaliteit
Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie

Beschrijving ontwikkeling
Circa 15% van de grondwaterlichamen voldoet niet voor
drinkwaterkwaliteit; de verwachting is dat dit in de toekomst niet
snel zal veranderen1 (zie ook factsheet 6ib). De kwaliteit van de
grondwaterbronnen wordt bedreigd door verontreinigingen uit de
landbouw en industrie die in de bodem terechtkomen2.
Oppervlaktewaterwinningen zijn gevoeliger voor
waterkwaliteitsproblemen. Klimaatverandering verergert de
effecten (factsheets 6ia, 6iib). Maar in de toekomst verandert
niet alleen het klimaat, er zijn ook sociaaleconomische
ontwikkelingen. Deze hebben enerzijds effect op de watervraag
(factsheet 1), maar ook op de waterkwaliteit van het aanbod.
Daar gaat deze factsheet over.
De effecten van de Deltascenario’s op de waterkwaliteit worden
niet gemodelleerd in het Nationaal Water Model (uitgezonderd
verzilting). In het rapport van de Deltascenario’s bevat daarom
geen kwantitatieve indicaties van de Deltascenario’s op de
waterkwaliteit3. De Deltascenario’s zijn gebaseerd op
klimaatscenario’s gecombineerd met de Welvaart- en
Leefomgevings(WLO)-scenario’s van het CPB en PBL.
Deltascenario’s Druk en Stoom gaan uit van sociaal-economische
groei; Deltascenario’s Rust en Warm gaan uit van sociaaleconomische krimp. Beide WLO-scenario’s gaan uit van dezelfde
beleidsuitgangspunten (KRW en Nitraatrichtlijn blijven van
kracht).
Alle Deltascenario’s gaan uit van een afname van
landbouwareaal. De landbouw wordt in scenario’s Druk, Stoom
en Rust wel geïntensiveerd. Dit vergroot het risico op
waterkwaliteits-problemen (gewasbeschermingsmiddelen,
nitraat). Aan de andere kant groeit de circulaire landbouw bij
scenario’s Druk en Rust (met weinig klimaatverandering). In
scenario Stoom zorgt het ineffectieve milieubeleid voor de
grootste risico’s.

Alle Deltascenario’s gaan uit van een groeiend areaal stedelijk
gebied. Bevolkingsgroei en economische groei, en daarmee
samenhangende toename van consumptie, leidt naar verwachting tot
een toename van industriële activiteiten en scheepvaart, met risico’s
op verontreinigingen via zowel lozingen op oppervlaktewater als
puntbronnen in het grondwater. Bij scenario Druk wordt ingeschat
dat het aantal winlocaties waar problemen ontstaan door
verontreinigingen, beperkt blijft, terwijl in scenario Stoom veel
problemen ontstaan door de verslechterde ruwwaterkwaliteit3. Ook
het risico op calamiteiten groeit mee met bevolkingsgroei. Vergrijzing
leidt tot een toename aan medicijngebruik.
Ingeschat wordt dat economische groei zorgt voor meer innovatieve
maatregelen die waterkwaliteitsproblemen tegengaan, zoals
bijvoorbeeld ondergrondse waterberging. Op het vlak van innovatie is
sociaaleconomische groei dus positief voor de waterkwaliteit.
De ontwikkeling van de waterkwaliteit hangt tenslotte af van beleid.
De visie ‘beschermen om te blijven’ zal moeten zorgen voor een
(lokale) verbetering van de waterkwaliteit om de
drinkwaterwinningen te laten functioneren op hun huidige locaties.
De provincies en drinkwaterbedrijven doen momenteel regionale
verkenningen naar zowel kwantiteit als kwaliteit van de
drinkwaterbronnen in 2050, dit om te kijken of dat aanleiding geeft
tot reservering van Aanvullende Strategische Voorraden (ASV’s). Een
RIVM studie2 laat zien dat de reserves in theorie voldoende zijn om
verwachte en onverwachte wijzigingen in de vraag en de
engrosleveringen op te vangen. De reserve is echter niet gelijkmatig
over de bedrijven verdeeld, zodat regionaal overschotten en tekorten
kunnen optreden. Vanwege de ontwikkelingen van waterkwaliteit
vinden drinkwaterbedrijven strategische reserves vooral noodzakelijk
om kwaliteitsvermindering van de huidige bronnen te compenseren2.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
Witteveen+Bos, 5 augustus 2019

1

PBL, 2016. Waterkwaliteit nu en in de toekomst. Eindrapport ex ante evaluatie van de Nederlandse plannen voor de KRW
RIVM, 2014, Behoeftedekking Nederlandse drinkwatervoorziening 2015-2040 - Rapport t.b.v. Verkenning grondwatervoorraden voor drinkwater.
3
Deltascenario’s voor de 21e eeuw, Actualisering 2017.
2

Beoordelingskader
8. Toekomstige ontwikkelingen waterkwaliteit
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit

onderbouwing
Deltascenario Stoom heeft de meest negatieve impact op de waterkwaliteit, via
intensievere landbouw, ineffectief milieubeleid, een groeiende bevolking in groeiende
steden en een groeiende economie met meer industrie en scheepvaart. In de rest van de
scenario’s heeft dit een veel geringer impact of is de impact zelfs positief. De vier
Deltascenario’s geven een speelveld van mogelijke scenario’s zonder een
waarschijnlijkheid eraan op te hangen.

2 - matig negatief effect

Kennislacune
(benodigd onderzoek)

In de Deltascenario’s zijn waterkwaliteitseffecten niet direct doorgerekend (op verzilting
na). De invloed van sociaal-economische scenario’s is daarom alleen kwalitatief te
beschrijven.

3 - middelgrote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)
urgentie
( termijn effect + implementatieperiode)
3 - beperkt urgent (effect ontwikkeling
verwacht in 2032-2050: anticiperen is
nodig)

Sociaal-economische ontwikkelingen zijn autonome ontwikkelingen. Via beleid kan
economische groei positief worden ingezet voor waterkwaliteit via innovatieve
oplossingen. Zonder effectief beleid op waterkwaliteit zal de waterkwaliteit naar
verwachting verslechteren bij sociaal-economische groei. Omdat sociaal-economische
groei via vele paden impact heeft op de waterkwaliteit, vraagt dit afstemming met andere
domeinen zoals milieu, industrie en landbouw.
De Deltascenario’s vormen een beeld van 2050. De implementatieperiode van mogelijke
maatregelen (actiever beleid op innovatie, effectief milieubeleid, sturen op waterkwaliteit)
vergt echter ook afstemming en tijd.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De Deltascenario’s hebben naar verwachting een gering negatief impact op de waterkwaliteit; alleen bij scenario Stoom is de
impact groot. De waarschijnlijkheid van de Deltascenario’s is onbekend en ook zijn waterkwaliteitseffecten niet gekwantificeerd.
De impact op de waterkwaliteit is daarom alleen kwalitatief in te schatten. Aansturing op effectief milieubeleid en innovaties
gericht op waterkwaliteitsverbetering zijn mogelijkheden om sociaal-economische ontwikkelingen positief te laten uitpakken.
Een extra impuls is nu nodig om de KRW-doelen te kunnen halen.

9
Energietransitie
Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling
Nederland heeft grote opgaven in het kader van de energietransitie.
Bij de beschrijving van deze ontwikkeling wordt gekeken naar
activiteiten die van invloed kunnen zijn op de duurzame
beschikbaarheid van goed drinkwater (BNDW doel 1), op een goede
drinkwaterkwaliteit (BNDW doel 2) en op consumentenvertrouwen.
De ontwikkeling richt zich niet op de vraag hoe drinkwaterbedrijven
zelf operationeel omschakelen naar het gebruik van hernieuwbare
energie voor drinkwaterwinning, -zuivering en -distributie.
Energietranstitie kan van invloed zijn op drie onderscheiden aspecten
bij de drinkwaterproductie en distributie:
1. Potentieel tegenstrijdige bovengrondse ruimteclaims in
waterwingebieden en beschermingszones
2. Potentieel tegenstrijdige ondergrondse ruimteclaims in
waterwingebieden en beschermingszones
3. Potentiële claims in het gebruik van thermische energie uit
drinkwater.
Tegenstrijdige bovengrondse ruimteclaims worden niet voorzien. In
een waterwingebied mogen alleen activiteiten plaatsvinden voor de
drinkwaterproductie, in een grondwaterbeschermingsgebied kunnen
ook andere activiteiten plaatsvinden. Vanwege de kwetsbaarheid van
het gebied, gelden wel speciale regels, zodat risicovolle activiteiten
hier niet kunnen plaatsvinden. In het kader van energietransitie
ontstaan bovengrondse ruimteclaims voor (anno 2019) het plaatsen
van zonnepanelen of windmolens. Met inachtneming van algemene
regels voor externe veiligheid, conflicteren deze toepassingen niet
met waterwinning.
Tegenstrijdige ondergrondse ruimteclaims kunnen ontstaan bij
toenemend gebruik van aardwarmte en/of WKO en bij (mogelijk
toekomstige) ondergrondse opslag van CO2.

De risico’s zitten in het niet goed dichten van doorboringen van
afsluitende lagen (open en gesloten systemen) en het veroorzaken van
grondwaterstromingen (open systemen). Daarnaast is er een (kleine)
kans dat gesloten systemen lekraken en verontreinigingen veroorzaken1
De structuurvisie Ondergrond stelt dat in de gebieden waar nu
grondwater wordt onttrokken voor de openbare drinkwatervoorziening het
risico op verontreiniging door mijnbouwactiviteiten, hoe klein ook, niet
acceptabel is. Een eventueel optredende verontreiniging heeft namelijk
grote consequenties voor de huidige drinkwatervoorziening. De provincies
sluiten daarom mijnbouwactiviteiten uit in de waterwingebieden,
grondwater-beschermingsgebieden en boringvrije zones rondom
bestaande winputten. Het Rijk zal voor deze activiteiten dan ook geen
omgevingsvergunning afgegeven. Boringen die van buiten de begrenzing
van deze beschermings-gebieden tot onder deze voorraden komen acht
het kabinet in beginsel wel mogelijk, mits er geen risico’s zijn voor de
kwaliteit van het grondwater.2
Actueel is de grondwateronttrekking voor drinkwater in de droge zomers
van 2018 en 2019, die soms groter is dan vergund. STRONG ziet toe op
bestaande winningen, maar niet op de combinatie van
mijnbouwactiviteiten en mogelijke nieuwe waterwin- en
beschermingsgebieden.
Het gebruik van thermische energie uit drinkwater is relatief nieuw. In
mei 2019 hebben 20 partijen de Green Deal Aquathermie ondertekend3.
Onder meer de VEWIN zal zich inspannen om kansen en risico’s rond
thermische energie uit drinkwater in beeld te brengen door een
verkenning hoe aquathermie op een veilige en verantwoorde wijze
mogelijk is, rekening houdend met de kerntaak van
drinkwatervoorziening. KWR onderzoek4 aan pilots laat zien dat
succesvolle toepassing actief beheer vraagt. Vooral als drinkwater voor
koeling wordt gebruikt, dient specifiek aandacht te worden gegeven aan
de groei van biofilms nabij de warmtewisselaar

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
Witteveen+Bos, 14 augustus 2019

1 Structuurvisie Ondergrond, juni 2018, paragraaf 5.3
2 Structuurvisie Ondergrond, juni 2018, paragraaf 7.4
3 C-229 Green Deal Aquathermie, 15 mei 2019-14 mei 2022
4
Oesterholt F., et al, Milieuwinst en waterkwaliteitseffecten van thermische energie uit drinkwater, H2O online, 1 mei 2018

Beoordelingskader
9. Energietransitie

criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)

onderbouwing
-

1. Voldoende water van goede kwaliteit voor
nu en in de toekomst
(gaat om bron: grondwater)
a - waterkwantiteit

De energietransitie heeft een zeer beperkt effect op de beschikbaarheid van drinkwater. In dit
kader moet de aandacht vooral uitgaan naar potentiële conflicten in de ondergrond: WKO,
geothermie. CO2-opslag. WKO en geothermie zijn uitgebreid afgewogen in de structuurvisie
ondergrond, die strikte prioriteiten stelt aan drinkwater versus energie en mijnbouw. Mogelijk
toekomstige CO2-opslag is uitgesloten in bestaande waterwingebieden.

3 - geen tot matig negatief effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit voor
nu en in de toekomst
(gaat om bron: grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
2 - matig negatief effect
3 - geen effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
onbekend

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
4 - goed handelingsperspectief (maatregelen
vallen in ander beleidsdomein met groot
draagvlak)

urgentie
1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al zichtbaar
effect ten opzichte van BNDW 2014-2020 of zal
optreden in 2020-2026)

Mits de randvoorwaarden voor bescherming van bronnen daadwerkelijk effectief geregeld is, is
het effect beperkt tot nihil. Als zich in de praktijk toch kwaliteitseffecten voordoen, verkleint dit
de hoeveelheid beschikbaar grondwater.
TED (thermische energie uit drinkwater) is nog in ontwikkeling. TED heeft per definitie geen
invloed op de hoeveelheid beschikbaar water. De Green Deal is erop gericht meer kennis en
inzicht hiervan te genereren. Oesterholt3 meldt dat de bijdrage van TED aan de totale
warmtevraag uit de bebouwde omgeving berekend is op 1,4% van de totale vraag, en dus
beperkt is.
De energietransitie sec heeft een zeer beperkt effect op de kwaliteit van drinkwater uit
bestaande bronnen. Aandacht moet vooral uitgaan naar risico’s van WKO en geothermie en in
de verdere toekomst mogelijk CO2-opslag. Deze ontwikkelingen zijn afgewogen in de
structuurvisie ondergrond, die strikte prioriteiten stelt aan drinkwater versus energie en
mijnbouw. Mits de randvoorwaarden voor bescherming van bronnen daadwerkelijk effectief
geregeld is, is het effect beperkt tot nihil. Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) kijkt kritisch naar
de huidige marktontwikkelingen5 rond geothermie (stand van kennis en minimaliseren van
kosten) en stelt daarmee kanttekeningen of daadwerkelijk aan de randvoorwaarden wordt
voldaan.
Negatieve waterkwaliteiteffecten kunnen optreden als scheidende lagen onvoldoende worden
afgedicht of als lekkages optreden van gesloten systemen (b.v. door seismische activiteit of
technische onvolkomenheden).
Opmerking: STRONG ‘beschermt’ alleen de bestaande wingebieden voor mijnbouwactiviteiten.
Voor nieuwe wingebieden, die in de toekomst mogelijk nieuw ontwikkeld moeten worden (droge
zomers 2018 en 2019) geldt deze bescherming niet.
TED is nog in ontwikkeling. De Green Deal moet meer kennis en inzicht hiervan te genereren.
Oesterholt [ref 3] meldt dat de bijdrage van TED aan de totale warmtevraag uit de bebouwde
omgeving berekend is op 1,4% van de totale vraag, en dus beperkt is. Tegelijkertijd stelt
Oesterholt dat goed beheer en monitoring op zijn plaats is: verhoging van de temperatuur van
drinkwater heeft weinig effect als de temperatuur onder 15 graden Celsius blijft. Naarmate de
temperatuur verder stijgt, neemt de groei van biofilms toe. Veel aanvullend onderzoek moet
nog worden gedaan in de looptijd van de Green Deal (tot 14 mei 2022).
Onbekend is in welke mate consumentenvertrouwen verandert als functies rond energietransitie
worden gekoppeld met drinkwaterwinning. STRONG ziet toe op een goede scheiding van WKO
en geothermie en daardoor min of meer op behoud van de huidige situatie. Tegelijkertijd is in
Twente veel weerstand tegen de opslag van oliehoudend afvalwater in zoutcavernes, juist uit
zorg voor behoud van goed drinkwater. Voor deze ontwikkelingen lijkt te gelden dat vertrouwen
te paard vertrekt als zich problemen voordoen. Zelfs SodM is openlijk kritisch op marktpartijen
die geothermie ontwikkelen (2017). Hetzelfde kan gaan gelden als TED grootschaliger gaat
worden toegepast.
Voor toepassing van TED moet nog veel worden uitgezocht. Zie daarvoor de tekst van de Green
Deal.
Over ondergrond is voldoende kennis aanwezig en is beleid vervat in STRONG.
Aandachtspunten: boren voor ondergrondse functies van buiten beschermingsgebieden naar
diepe lagen onder de drinkwaterwinning. Deze nieuwe activiteiten moeten per project
onderzocht worden (conform STRONG).
Over bovengrondse functievermenging van energietransitie: met de huidige regimes kan
afdoende worden bepaald of activiteiten acceptabel zijn in bestaande wingebieden.
Voor ruimteclaims van WKO en geothermie, en in de toekomst CO2-opslag: aansluiten bij
STRONG. Hoewel de hieraan gekoppelde risico’s als klein worden beoordeeld, is consequente
doorvoering van beschermingsbeleid (ook door decentrale overheden) nodig om ze
daadwerkelijk te beheersen.
Voor TED: nader onderzoek is nodig voordat verdergaande uitspraken over kansen voor
energietransitie versus risico’s voor drinkwaterkwaliteit kunnen worden gedaan. Niettemin kan
de BNDW minimumeisen introduceren waaraan voldaan moet worden voordat TED of andere nu nog onbekende - ontwikkelingen grootschalig wordt uitgerold.
De komende paar jaren wordt invulling gegeven aan regionale energiestrategieën. Beschikbare
ruimte, zowel boven als ondergronds, zal volop worden meegenomen in de kansen. Hoewel
voor de ondergrond beleid is vastgelegd in STRONG, kan worden verwacht dat ook bij
decentrale overheden opnieuw aandacht zal worden gevraagd voor prioritering van drinkwater
versus ondergrondse mogelijkheden voor energietransitie. Daarnaast voorziet STRONG alleen in
bescherming van bestaande wingebieden, niet in mogelijk nog te ontwikkelen nieuwe
waterwingebieden.

5 https://www.sodm.nl/documenten/brieven/2017/07/13/brief-naar-minister-staat-van-de-sector-geothermie

Totaaloordeel impact energietransitie op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De energietransitie zal op korte termijn leiden tot (hernieuwde) discussies over boven- en ondergronds ruimtegebruik en over prioriteitstelling
van energietransitie en drinkwater. De impact hiervan op de doelen van de BNDW worden beperkt geacht, onder de voorwaarde dat wordt
vastgehouden aan de prioriteitstelling van de Structuurvisie Ondergrond en de bijbehorende beheersmaatregelen en dat in de praktijk de
hierbij geldende voorwaarden ook daadwerkelijk worden ingevuld.
STRONG beperkt zich tot bestaande wingebieden. Nieuwe wingebieden die nog ontwikkeld (moeten) worden, bijvoorbeeld om tegemoet te
komen aan watervraag in droge zomers, genieten deze bescherming niet.
De impact van TED is beperkt, gezien de kleine bijdrage aan energietransitie. Niettemin kan op lokaal niveau de impact groot zijn, als (om
welke reden dan ook) de waterkwaliteit in het geding komt. Overwogen kan worden om in de BNDW aandacht te besteden aan de minimale
criteria waaraan nieuwe ontwikkelingen als TED moeten voldoen om op een robuuste wijze de drinkwaterkwaliteit veilig te stellen.

10
Monitoring
Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen
7. Versterken internationale positie drinkwaterbedrijven
8. Nieuw doel: Voorbeeldfunctie in EU

Beschrijving ontwikkeling
De Nederlandse drinkwatersector werkt aan de overstap naar
risico-gestuurde monitoring12. Dit maakt mogelijk om juist die
stoffen en pathogenen te meten die relevant zijn voor een
mogelijk risico (doel 1). De uitdaging ligt in het prioriteren van
stoffen ten behoeve van het afleiden en vaststellen van
drinkwaternormen, kiezen van de te meten stoffen per locatie en
het vormgeven en evalueren van monitoring programma’s, zowel
regulier als incidenteel. De prioritering vindt plaats op basis van
relevantie van een stof voor een mogelijk risico, afhankelijk van
stofeigenschappen
(bijvoorbeeld
PMT),
eerder
gevonden
concentraties en mogelijke gezondheidseffecten3. Procedures
kunnen worden ingeregeld om nieuwe ontwikkelingen in relatie tot
waterkwaliteit
(opkomende
stoffen
en
toenames
van
achtergrondconcentraties) vroegtijdig te signaleren en effecten
van incidenten op te kunnen sporen. Voor grondwaterwinningen is
het ook belangrijk om het functioneren van het bestaande
beschermingsbeleid te volgen. Hier zouden screeningmethoden
zoals non-target screening4 en effectgericht meten met bioassays
een rol kunnen spelen, waarbij steeds een goede afweging moet
worden gemaakt voor de nadruk op temporele of ruimtelijke
resolutie (doel 2). Bij de ontwikkeling van het implementeren van
aanvullende
zuiveringen
bij
rioolen
drinkwaterzuiveringsinstallaties kunnen deze methoden inzicht
geven in het mogelijk optreden van de vorming van
transformatieproducten.

Een combinatie van gerichte chemische metingen5 en deze
screeningsmethoden geeft een optimaal beeld van waterkwaliteit.
Meer inzicht in de prestaties en mogelijkheden van sommige van deze
nieuwe monitoring methoden en hoe ze kunnen worden
geïmplementeerd is nodig. De uitdagingen liggen op het gebied van
combinaties
van
meetnetten,
evaluatie
van
voorgestelde
monitoringprogramma’s
voor
centrale
en
decentrale
drinkwatervoorzieningen,
kosten
van
innovatieve methoden,
uitvoering van bioassays, rapportage van nieuwe typen parameters,
en interpretatie ervan. De nieuwe methodes worden in projectverband
al veel toegepast en het is belangrijk om de ervaringen te delen.
Effectmetingen kunnen ook inzicht geven in de mogelijke
combinatietoxiciteit van stoffen met vergelijkbare of gerelateerde
werkingsmechanismen. Hier wordt (mede) aan gewerkt binnen de
Kennisimpuls Waterkwaliteit6. De Nederlandse drinkwatersector
streeft naar meer transparantie over het voorkomen van lage
concentraties van stoffen in drinkwater(bronnen) en naar correcte en
begrijpelijke duiding van meetgegevens en risico’s om het
consumentenvertrouwen te ondersteunen (doel 5). Hierbij zullen de
principes van risico-gestuurd monitoren ook goed uitgelegd moeten
worden. De in Nederland ontwikkelde kennis, methoden en ervaring
met risico-gestuurd monitoren en innovatieve methoden zijn ook
internationaal toepasbaar (doel 7). Het delen van deze kennis binnen
Europa kan ten goede komen aan de waterkwaliteit in de voor
Nederland relevante stroomgebieden (doel 8).

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
KWR, 24 oktober 2019

1

Rosa M.A. Sjerps, Andrea M. Brunner, Yuki Fujita, B. Bajema, Martin de Jonge, Patrick, Bauerlein, Joost de Munk and M. Schriks (2018). Clustering and prioritisation to design
a risk based monitoring program in groundwater sources for drinking water. Nieuwegein, The Netherlands, KWR Watercycle Research Institute: 35.
2
Richtsnoer Risico-gestuurd monitoren Versie 1.0.
3
R.C. van | Janssen, P.J.C.M. | Aa, N.G.F.M. van der| Versteegh, J.F.M., 2018. Risicobeoordeling 42 opkomende stoffen in oppervlaktewaterbronnen voor drinkwaterbereiding
Probleemstoffen op basis van protocol monitoring en toetsing drinkwaterbronnen KRW. RIVM Briefrapport 2018-0080, Leerdam.
4
ter Laak, T., A. M. Brunner, R. Sjerps, D. Vughs, M. Maessen, M. Dingemans and B. Bajema, 2018. Selecteren van relevante nieuwe stoffen in drinkwater op basis van nontarget screening. Nieuwegein, the Netherlands, KWR: 67.
5
Annemieke Kolman (KWR), Erik Emke (KWR), Gerard Stroomberg (Rijkswaterstaat), Henk Ketelaars (Evides), 2013. HPLC-UV-screening: geharmoniseerde analysemethode
voor efficiënte waterkwaliteitsbewaking. https://www.h2owaternetwerk.nl/vakartikelen/annemieke-kolkman-erik-emke-kwr-gerard-stroomberg-rijkswaterstaat-henk-ketelaarsevides
6
Kennisimpuls Waterkwaliteit. Toxiciteit: effecten en maatregelen. https://kennisimpulswaterkwaliteit.nl/nl/themas/toxiciteit-effecten-en-maatregelen

Beoordelingskader
10. Monitoring
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit

onderbouwing
Deze ontwikkeling (de toenemende inzet van innovatieve methoden en risicogestuurd
monitoring) is relevant voor de beschikbaarheid van water. Dit is geclassificeerd als een
beperkt effect omdat het niet eenduidig is welke impact dit zou kunnen hebben. Enerzijds
kunnen meer stoffen worden, en anderzijds kunnen mogelijke risico’s beter geduid worden
en in perspectief worden geplaatst.

3 - beperkt effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit

Deze ontwikkeling (de toenemende inzet van innovatieve methoden en risicogestuurd
monitoring) heeft naar verwachting een positief effect op waterkwaliteit omdat door beter
inzicht in waterkwaliteit de basis is voor het kunnen nemen van passende maatregelen
waar deze het meest effectief zullen zijn met betrekking tot het minimaliseren van risico’s.

4 - matig positief effect

2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)

Deze ontwikkeling (de toenemende inzet van innovatieve methoden en risicogestuurd
monitoring) heeft een positief effect op het kwaliteitsbewaking-doel van de BNDW omdat
deze nieuwe methoden een beter inzicht verschaffen in waterkwaliteit.

4 - matig positief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
4 - matig positief effect

7. Versterken internationale positie
drinkwaterbedrijven
4 - matig positief effect

8. nieuw doel voor BNDW
Voorbeeldfunctie in EU
4 - matig positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)

Deze ontwikkeling (de toenemende inzet van innovatieve methoden en risicogestuurd
monitoring) heeft naar verwachting een positief effect op (blijvende aandacht voor)
consumentenvertrouwen. De nadruk kan liggen op het gebruiken van best available
technieken, en het genereren en delen van meer onderzoeksresultaten (verhoogde
transparantie). Duiding van de meetresultaten vergt aanhoudende aandacht.
Deze ontwikkeling (de toenemende inzet van innovatieve methoden en risicogestuurd
monitoring) kan een positief effect hebben op het versterken van de internationale positie
van drinkwaterbedrijven omdat de in Nederland ontwikkelde kennis, methoden en ervaring
met deze methodieken ook internationaal toepasbaar en zijn.
Deze ontwikkeling (de toenemende inzet van innovatieve methoden, risicogestuurd
monitoring en normstelling voor nog te prioriteren stoffen) kan ook een positief effect
hebben op dit voorgestelde nieuwe doel voor de BNDW, nl. het vormen van een
voorbeeldfunctie internationaal en bij uitstek in de EU. Als de in Nederland ontwikkelde
kennis, methoden en ervaring met deze methodieken ook internationaal worden toegepast
in de voor Nederlands EU stroomgebieden kan dit direct ten goede komen aan de
waterkwaliteit in Nederland.
De voornaamste kennislacune ligt op het gebied van de rapportage en (risico)interpretatie
van de resultaten van innovatieve meetmethoden. Daarnaast is nog onvoldoende in beeld
hoe resultaten van deze nieuwe methoden kunnen resulteren in maatregelen en
(aanpassing van) beleid.
Het handelingsperspectief in relatie tot deze ontwikkeling is goed omdat de ontwikkelingen
van standaard protocollen en procedures voor risicogestuurd monitoring en innovatie
meetmethoden reeds van start zijn in het beleidsdomein drinkwater.

5 - zeer goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in beleidsdomein
drinkwater)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020 of zal optreden in 2020-2026)

Deze ontwikkeling vindt al plaats sinds de BNDW-2014 en heeft grote impact op de huidige
bedrijfsvoering van de drinkwaterbedrijven, waterlaboratoria en andere waterbeheerders.
Om de effectieve en efficiente praktijkimplementatie te ondersteunen is de ontwikkeling
van standaard protocollen voor de uitvoering en interpretatie van de innovatieve methoden
urgent (hier zijn reeds ontwikkelingen gaande).

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Deze ontwikkeling, de toenemende inzet van innovatieve methoden en risicogestuurde monitoring, is indirect wel opgenomen
in de BNDW-2014, omdat belang wordt gehecht aan innovatie op het gebied van waterkwaliteitsbeoordeling. Uit de
ervaringen die op dit moment worden opgedaan met risico-gestuurd meten en innovatieve meetmethoden blijkt dat inbedding
daarvan in de bedrijfsvoering van drinkwaterbedrijven nog aandacht behoeft. Dit kan worden ondersteund door het opnemen
van concrete doelen in de BNDW 2020-2026.

12
Juridische basis - Omgevingswet

Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
3. Behouden van de goede conditie van de drinkwaterinfrastructuur

Beschrijving ontwikkeling
Het doel van de Omgevingswet is - met het oog op duurzame
ontwikkeling - samenhangende, doelmatige en vereenvoudigde
regels te stellen over het beschermen en benutten van de fysieke
leefomgeving. De fysieke leefomgeving omvat o.a.
watersystemen, water en bodem. Naar verwachting treedt de
Omgevingswet met de daarbij behorende AMvB’s en ministeriële
regelingen op 1 januari 2021 in werking. O.a. de Waterwet, de
Wet ruimtelijke ordening en de Wet Bodembescherming gaan op
in de Omgevingswet en worden ingetrokken. De Drinkwaterwet
gaat niet op in de Omgevingswet. Ook het nationale waterplan en
de provinciale waterplannen keren niet terug.
Omgevingsvisies
De bestaande waterplannen worden opgenomen in
omgevingsvisies. In deze visies kan de gewenste omgang met
het grondwater beschreven worden en de samenhang met het
bodem- en watersysteem.
De adviescommissie Water heeft er in haar advies in 2017 voor
gepleit dat de partijen die een verantwoordelijkheid hebben voor
het grondwater, gezamenlijk gebiedsgerichte grondwatervisies
maken gericht op duurzaam en toekomstgericht
grondwaterbeheer. Dat past bij de rol- en taakverdeling in de
Omgevingswet. De grondwatervisies kunnen worden opgenomen
als grondwaterparagrafen in de gemeentelijke omgevingsvisie, in
de provinciale omgevingsvisie en de waterschapsvisie. In het
ontwerp van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is het
waarborgen van een goede waterkwaliteit, duurzame
drinkwatervoorziening en voldoende beschikbaarheid van
zoetwater benoemd als een nationaal belang.
Programma’s
Enkele van de huidige waterplannen worden meegenomen in
programma’s, zo worden het nationaal waterplan en het
beheerplan voor rijkswateren in het nationaal waterprogramma
opgenomen. Het waterbeheerplan wordt ondergebracht in het
waterbeheerprogramma en (voor de regels gericht op
activiteiten) in de waterschapsverordening.

Omgevingswaarden
Met de invoering van de Omgevingswet veranderen er een aantal
zaken in beheer van drinkwater, oppervlaktewater en grondwater.
Nieuw zijn de omgevingswaarden (artikel 2.15), dit zijn normen voor
de waterkwaliteit en bevatten de milieukwaliteitseisen voor
grondwater en oppervlaktewater. Het Rijk en regionale overheden
zijn samen verantwoordelijk voor het halen van de
omgevingswaarden. Als uit monitoring blijkt dat de overheid niet aan
omgevingswaarden voldoet moet ze een programma opstellen. De
omgevingswaarden staan in het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl)
en zijn deels gebaseerd op het KRW. Nieuw in de Omgevingswet is
dat provincies de bevoegdheid krijgen om zelf (decentrale)
omgevingswaarden te stellen voor grondwaterkwaliteit en voor
oppervlaktewater dat niet in beheer is bij het Rijk. Deze provinciale
omgevingswaarden zijn opgenomen in een provinciale
omgevingsverordening en mogen alleen strenger zijn dan, of
aanvullend zijn op de rijksomgevingswaarden.
De interventie- en streefwaarden bij bodemverontreinigingen komen
te vervallen in 2020. Hiervoor worden geen rijksomgevingswaarden
opgesteld. Via de ‘Aanvullingswet bodem’ wordt de aanpak van
bodemverontreinigingen gekoppeld aan een gebiedsaanpak en het
reguleren van activiteiten. Gemeenten leggen dit vast in het
omgevingsplan. Hierin hebben gemeenten veel beleidsvrijheid.
Participatie
Participatie is een belangrijke pijler van de omgevingswet. Overleg
tussen overheden en participatie met burgers en bedrijven is van
groot belang om de doelen van de Omgevingswet te bereiken. Voor
zowel de omgevingsvisies als de programma’s is in de omgevingswet
opgenomen dat het bevoegd gezag bij het besluit aangeeft hoe
burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en
bestuursorganen zijn betrokken bij de voorbereiding en wat de
resultaten daarvan zijn.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
AT Osborne, 7 augustus 2019

Beoordelingskader
12. Juridische basis - Omgevingswet
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor
nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
4 - matig positief effect
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor
nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
3 – beperkt effect/
4 - matig positief effect

3. Behouden van de goede conditie van de
drinkwaterinfrastructuur
4 - matig positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

onderbouwing
De Omgevingswet gaat uit van integrale en lokale/ gebiedsgerichte benadering en biedt
daardoor kansen om in bestuurlijke afstemming gebiedsgerichte visies te maken, mede
gericht op duurzaam en toekomstgericht grondwaterbeheer. Het Rijk stelt de regel dat
provinciale en nationale waterprogramma’s de functie drinkwateronttrekking aan
relevante wateren toekennen. In het ontwerp van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is
o.a. het waarborgen van voldoende beschikbaarheid van zoetwater benoemd als een
nationaal belang. Het belang van de waterkwantiteit is dus geborgd in de Omgevingswet.
De Omgevingswet gaat uit van integrale en lokale/ gebiedsgerichte benadering en biedt
daardoor kansen om in bestuurlijke afstemming gebiedsgerichte visies te maken, mede
gericht op duurzaam en toekomstgericht grondwaterbeheer. Het belang van grondwater
zal daardoor vroegtijdig bij beleidsvorming meegenomen worden, wat de bescherming
van de waterkwaliteit ten goede kan komen. Het belang van een goede
drinkwaterkwaliteit is prominent in de Omgevingswet opgenomen -het belang is erkenden verantwoordelijkheid daarvoor is op verschillende niveaus belegd. De integrale
benadering dwingt overheden op die verschillende niveaus goede waterkwaliteit te
waarborgen. Aandachtspunt hierbij is het ontbreken van rijksomgevingswaarden ter
vervanging van de vervallen interventie- en streefwaarden bij bodemverontreinigingen.
Het is taak van gemeenten om de juiste aanpak van bodemverontreiniging op te nemen
in het omgevingsplan. Dit zou een risico voor de grondwaterkwaliteit kunnen zijn.
Uitgangspunt van de Omgevingswet is een integrale benadering van de fysieke
leefomgeving. Deze integrale benadering betekent toepassing van alle relevante
beleidskaders zoals het bodembeleid (inclusief bodemdaling), waterbeleid, natuurbeleid,
landbouwbeleid, het beleid voor drinkwaterbeschermingsgebieden, het duurzame
energiebeleid en het rijksbeleid voor de bescherming en ordening van de diepe
ondergrond voor drinkwaterwinning en duurzame energie.
Daar ligt een kans om in gezamenlijkheid concrete afspraken te maken over bijvoorbeeld
de aanpak van bodemdaling en om afspraken te maken over het gebruik van de
ondergrond in de volle breedte (verschillende functies en doelen, inclusief waarborgen
van het leidingnet voor drinkwater).
Ervan uitgaande dat kennis over/van de Omgevingswet aanwezig is, hoeft geen
aanvullend onderzoek uitgevoerd te worden.

5 - geen aanvullend onderzoek nodig
handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)

4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)

Doordat de taken en bevoegdheden bij verschillende overheden en hun bestuursorganen
zijn belegd is het noodzakelijk dat het belang van voldoende drinkwater van goede
kwaliteit tijdig naar voren wordt gebracht, zodat daarmee bij het opstellen van
(omgevings)visies en plannen door ander overheden rekening gehouden gaat/ kan
worden. Dat vergt een actieve en proactieve houding vanuit de actoren in de BNDW.
De Drinkwaterwet en de daarin opgenomen bepaling dat de bestuursorganen een
duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening als een “dwingende reden
van groot openbaar belang” moeten laten gelden bij het uitoefenen van hun
bevoegdheden en bij toepassing van wettelijke voorschriften blijft overigens bestaan. Dat
maakt dat dit belang bij de ruimtelijke afwegingen op verschillende overheidsniveaus een
belangrijk rol moet (blijven) spelen.

Urgentie
( termijn effect + implementatieperiode)
3. beperkt urgent ( effect ontwikkeling
verwacht in 2032-2050: anticiperen is
nodig)

De Omgevingswet gaat in per 1 januari 2021. De wet heeft als doel het de kwaliteit van
grondwater, oppervlaktewater en drinkwater doelmatiger, meer samenhangend en
eenvoudiger te beschermen. Hierbij is ook een (deels nieuwe) belangrijke rol weggelegd
voor decentrale overheden als provincies, waterschappen en gemeenten. Er van
uitgaande dat voldoende kennis en capaciteit aanwezig is bij de organisaties voor de
overgang van het huidige beleid naar de Omgevingswet, wordt deze ontwikkeling als
beperkt urgent beschouwd.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De Omgevingswet biedt mogelijkheden om het belang van voldoende drinkwater van goede kwaliteit nog beter te waarborgen, alsmede voor
het behouden van de conditie van de drinkwaterinfrastructuur, omdat de Omgevingswet dwingt tot een integrale benadering van de fysieke
leefomgeving (verschillende functies, doelen en belangen). De Drinkwaterwet blijft bestaan (en gaat niet op in de Omgevingswet).

14
Effect kwaliteit bronnen op drinkwater
Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling
De ruwwaterkwaliteit van grond- en oppervlaktewater (bron)
verslechtert, zie factsheets 6ia en 6ib.
In het distributienetwerk is al jaren sprake van een toename van
het gebruik van kunststof leidingen, waar in het speciaal PE
leidingen in verband zijn gebracht met risico’s of permeatie door
vervuilende stoffen. Recent onderzoek laat zien dat dit risico
bestaat in situaties met extreem vervuild grondwater1. Hierover
is verder onderzoek gepubliceerd door KWR, waar ook adviezen
in zijn meegenomen naar de drinkwatersector toe2.
De gevolgen van de ontwikkeling in ruwwaterkwaliteit en
distributienetwerk zijn verschillend. Zo leiden de medicijnresten
in grond- en oppervlaktewater niet tot knelpunten voor het
drinkwater bij de tap: de concentratie van geneesmiddelen in
drinkwater is momenteel zo laag dat het drinkwater veilig
gedronken kan worden, ook als met mengseltoxiciteit rekening
wordt gehouden6.

Om een goede drinkwaterkwaliteit te garanderen worden op diverse
plaatsen in de zuiveringsketen gemonitord. Een nieuwe ontwikkeling
hierin is het risico-gestuurd monitoringsprogramma, welke landelijk
verplicht is. Dit geeft de mogelijkheid om de meetfrequentie van
stoffen aan te passen op basis van de risicobeoordeling. Daarmee
kan de monitoring zich richten op parameters die echt van belang
zijn. De eerder benoemde nieuwe stoffen problematiek speelt hierbij
een belangrijke rol. De steeds gevoeligere analytisch-chemische
instrumenten leggen steeds meer bloot, wat goed is voor de
transparantie en het bewustzijn van drinkwaterkwaliteit3, maar
tegelijk ook om extra aandacht vraagt doordat op al deze nieuwe
stoffen een beleidsmatig antwoord moet worden gegeven.
De afgelopen jaren kent een aantal belangrijke voorbeelden van
stukken in de media welke direct betrekking hadden op
drinkwaterbronnen. Pyrazool en GenX en medicijnresten zijn hiervan
de bekendste voorbeelden. Bij consumenten is bezorgdheid over de
kwaliteit van het (drink)water, anderzijds hebben consumenten
vertrouwen in waterzuivering en regelgeving3.

Incidenten kunnen wel een bedreiging vormen: incidenten met
pyrazool in 2015 en GenXin 2017 had als gevolg waterbedrijven
zoals WML, Evides – stopten voor lange perioden preventief met
de inname van Maaswater voor drinkwaterproductie.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1
2
3

Witteveen+Bos, 25 juli 2019

Otte, P.F. et al, 2016. Permeatie van contaminanten vanuit grondwater door polyethyleen-drinkwaterleidingen RIVM (Rapport 2016-0107).
ing. M.A. Meerkerk et.al., Juli 2017. De toepassing van leidingmaterialen in met organische stoffen verontreinigde bodems PCD 5:2017.
Baken K., Schriks M., Ketelaars H., Stroomberg G., Wezel van A., 2017. Grip op opkomende stoffen in drinkwaterbronnen H2O-Online, 10-5-2017

Beoordelingskader
14. Effect kwaliteit bronnen op drinkwater
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
2 - matig negatief effect

onderbouwing

Volgens ILT voldeed in 2016 99,9 % van de metingen in drinkwater aan de gestelde
drinkwaternormen voor de destijds bekende stoffen: de bestaande waterbehandeling
blijkt doeltreffend te functioneren op de nu (bekende) ruwwaterkwaliteit. Toch staat de
waterkwaliteit bij de tap onder druk. Verzilting en (incidenten van)lozing van stoffen heeft
geleidt tot innamestops omdat de kwaliteit van het drinkwater bij gebruik niet
gegarandeerd kon worden. Ook de verwachte toename van geneesmiddelen in combinatie
met langdurige lage waterstanden door klimaatverandering kan leiden tot dermate hoge
concentraties dat de (huidige) zuivering onvoldoende is om de drinkwaterkwaliteit te
garanderen. Dit kan leiden tot een tijdelijke innamestop.
Permeatie van verontreinigingen bij PE leidingen treedt alleen op wanneer er sprake is
van zeer sterk verontreinigde grond en het water langere tijd stilstaat in de leiding.

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen

Nieuws over uitdagingen inzake kwantiteit en kwaliteit van bronnen hebben een negatief
Bij consumenten is bezorgdheid over de kwaliteit van het (drink)water, anderzijds hebben
consumenten vertrouwen in waterzuivering en regelgeving.

2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

Drinkwaterbedrijven worden geconfronteerd met een groot aantal chemische stoffen dat
via verschillende routes de waterketen bereikt. Via beleidstrajecten en initiatieven vanuit
de drinkwatersector wordt gewerkt aan kwaliteitsverbetering van het grond- en
oppervlaktewater dat wordt benut voor drinkwaterproductie en aan manieren om
chemische verontreinigingen in bronnen te signaleren en prioriteren.
Voor prioritering is het belangrijk om vast te stellen wat het gezondheidsrisico zou zijn als
stoffen in lage concentraties in het drinkwater terecht zouden komen. De humaantoxicologische risicobeoordeling van opkomende stoffen kent diverse kennishiaten die te
maken hebben met:
- onvoldoende inzicht in de vorming van transformatieproducten in de waterketen;
- regiospecificiteit, zoals diversiteit in bronnen en zuiveringsprocessen;
- de gelijktijdige aanwezigheid van verschillende antropogene stoffen in het milieu en in
kleinere aantallen en hoeveelheden ook in drinkwater.
Hoewel het inzicht in zuiveringsprincipes hoog is, blijkt dat het verwijderingsrendement
van (“nieuwe”) stoffen soms niet goed kan worden bepaald. Voortschrijdend onderzoek
met bestaande en nieuwe technologie en “nieuwe” stoffen, blijft daarom noodzakelijk.

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)
5 - zeer goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in beleidsdomein
drinkwater)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)

Maatregelen in de hoek van klimaatmitigatie (aanpakken oorzaak van de problemen)
liggen buiten beleidsdomein drinkwater. Dit is onder meer de nationale overheid, maar
wel binnen de bredere context van de internationale gemeenschap. Mitigatie van
klimaatverandering dient nu eenmaal plaats te vinden op mondiale schaal.
Maatregelen met betrekking tot de aanpak van en omgang met nieuwe stoffen kunnen
wel genomen worden binnen de drinkwaterdomein door de inzet op verbeterede
zuiveringstechnieken. Wel dient hierbij rekening gehouden te worden met
afschrijvingstermijnen van installaties.
De ruwwaterkwaliteit van grond- en oppervlaktewater (bron) verslechtert en er zijn om
diverse redenen innamestops geweest omdat de zuivering onvoldoende is voor de
ruwwaterkwaliteit op dat moment.

2 - urgent (ontwikkeling zal optreden in
2026-2032, mitigerende maatregelen zijn
op korte termijn nodig)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De drinkwaterbronnen in Nederland staan onder druk en zullen op onderdelen mogelijk verder verslechteren. Dit kan
aanpassing aan de drinkwaterzuivering vereisen. Dit dient echter in samenhang met mogelijkheden voor verbetering van
ruwwaterkwaliteit en ASV’s beschouwd te worden.

15
Kwaliteitsmonitoring van bron tot tap

Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling
De drinkwaterbedrijven controleren de kwaliteit van het
drinkwater op basis van een uitgebreid monitoringsprogramma
naar microbiologische, chemische en indicatorparameters. In de
Drinkwaterwet en de Drinkwaterregeling staan eisen aan
monitoring en meetfrequenties, hiervan kan worden afgeweken op
basis van een risicobeoordeling1. De veiligheid van drinkwater
moet aantoonbaar worden gemaakt aan de hand van gegevens
over de kwaliteit van de bron en de effectiviteit van de zuivering.
In de Drinkwaterwet is geen invulling gegeven aan de wijze
waarop deze risicoanalyse moet worden uitgevoerd. Het
monitoringsprogramma wordt in overleg met de Inspectie voor
Leefomgeving en Transport (IL&T) opgesteld. In het Richtsnoer is
sprake van een risicobeoordeling voor het distributienet, in de
basis is hier ook een aanpak voor beschikbaar2, alleen wordt deze
door de drinkwaterbedrijven nog niet algemeen toegepast. Inzicht
in de omvang van mogelijke besmettingshaarden in het
distributienet ontbreekt nog2. Een integrale risicoanalyse van bron
(inclusief de gehele zuivering, breder dus dan een aantal
parameters) tot tap wordt dus nog niet algemeen toegepast.

en extremere neerslag4, en daarmee tot potentieel meer
microbiologische en chemische risico’s. Daarnaast worden o.a. een
verdere toename van het aantal industriële stoffen verwacht en raken
verontreinigingen in het grondwater op steeds grotere diepte. Wat
betreft distributie speelt o.a. veroudering van infrastructuur (o.a.
toenemende kans op lekken) toenemende van verstedelijking (die ook
impact kan hebben op kwaliteit van de bronnen) en opwarming van
het leidingnet. Behalve metingen zijn daarom een goede risicoanalyse
cruciaal, zoals preventief beleid, good manufacturing practice ‘van
bron tot tap’ en kwaliteitscontrole. Nederland past deze benadering nu
al toe, maar ontwikkelingen vragen om voortdurende evolutie van
deze aanpak. Veel drinkwaterbedrijven geven zelf ook aan dat er nog
een verbetering nodig is om tot een meer intergrale
risicoanalyse/risicomanagement te komen5.

IL&T geeft aan dat uit de beschikbare monitoring blijkt dat er zeer
weinig normoverschrijdingen plaatsvinden en dat de Nederlandse
drinkwaterbedrijven de monitoringsprogramma’s goed uitvoeren3.
Het ministerie van I&W zal in 2020 het richtsnoer evalueren dat
de drinkwaterbedrijven hebben ontwikkeld op basis van de
wettelijke
kaders.
Daarnaast
gaat
het
ministerie
drinkwaternormen vaststellen op basis van de analyse van de
monitoringsprogramma's voor relevante stoffen. Mede om
invulling te geven aan art 5.3 van de Drinkwaterrichtlijn.

Een probleem van metingen dat snelle en betrouwbare
waterkwaliteitssensoren nog niet beschikbaar zijn. Deze zijn wel in
ontwikkeling, maar het blijkt vooralsnog lastig om de benodigde
betrouwbaarheid te realiseren en beschikbaarheid zal nog even duren.
Bij implementatie van risico gestuurd monitoren spelen twee
elementen, namelijk de verbetering van de volksgezondheid en
daarnaast vermijden van hoge kosten. Het is daarom van belang dat
als nieuwe sensoren en meetmethoden beschikbaar komen, er
aandacht wordt besteed aan de acceptatie van deze metingen als
gelijkwaardig of beter dan de oude meetmethoden (zowel nationaal als
binnen de EU).

Risico’s voor waterkwaliteitsproblemen nemen naar alle
waarschijnlijkheid toe richting de toekomst. Klimaatverandering
leidt tot warmer oppervlaktewater, langere perioden met droogte

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

Het is praktisch onmogelijk om een representatief beeld te verkrijgen
van de kwaliteit van tapwater en daarmee van de uitloging van
materialen. Preventief beleid (niet-uitlogende materialen) is daarom
essentieel (zie factsheet materialen).

KWR,24 oktober 2019

Richtsnoer risico-gestuurd monitoren, 2018.
Blokker et al., 2016. QMRA van het distributienet. Een kwantitatieve microbiologische risicoanalyse voor de bijdrage van het distributienet aan het infectierisico. BTO 2016.017,
KWR Water Research Institute.
3
Inpsectie Leefomgeving en Transport Veiligheid en Instituties Publieke Instellingen, 2017. Kwaliteit drinkwater van Nederlandse drinkwaterbedrijven 2017.
4
Zwolsman et al., 2014. Risico’s van klimaatverandering voor de drinkwatersector, BTO 2014.027, KWR Water Research Institute.
5
Berg, H.H.J.L. van den, et al., 2017. Risicoanalyse en risicomanagement van drinkwaterproductie in Nederland. Bilthoven, RIVM Rapport 2017-0036.
2

Beoordelingskader
15. Kwaliteitsmonitoring van bron tot tap
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)
2 - matig negatief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
4 - matig positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
3 - middelgrote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

urgentie
( termijn effect + implementatieperiode)
2 – urgent (ontwikkeling zal optreden in
2026-2032, mitigerende maatregelen zijn
op korte termijn nodig)

onderbouwing
De Nederlandse drinkwaterbedrijven voeren de voorgeschreven kwaliteitsmonitoring goed
uit. Echter, een volledige risicoanalyse van bron tot tap ontbreekt en er is daarmee geen
adequaat beeld van de totale risico’s in drinkwaterkwaliteit voor de consument. Gezien de
mogelijke toename in risico door o.a. klimaatverandering, toenemende verstedelijking,
verouderende infrastructuur (o.a. toenemende kans op lekken), is het wenselijk om beter
in te kunnen schatten wat de risico’s zijn en hoe deze zich gaan ontwikkelen. Als dit op een
goede manier kan worden ingevuld, kan dit juist een matig tot zeer positief effect geven
op de drinkwaterkwaliteit. Dit is echter niet triviaal en er is nog ontbrekende kennis.
Het huidige vertrouwen van consumenten in de kwaliteit van het drinkwater is hoog met
ene 8,5 in 20156, incidenten met een relatie tot drinkwaterkwaliteit kunnen het
consumentenvertrouwen doen afnemen. Besmettingen vinden niet vaak plaats, maar
komen wel voor, zoals in Vlaardingen en Oss in 2017, beide met E-coli. Een effectieve
risicoanalyse is juist een goede boodschap richting de consument en kan het vertrouwen
juist doen toenemen.
De beoordeling hangt sterk af van het onderdeel. Bijvoorbeeld, voor de ontwikkeling van
waterkwaliteitssensoren geldt eerder 1. Hierin zit ene afhankelijkheid van leveranciers, er
is sprake van ontwikkeltijd, testtijd en implementatie bij drinkwaterbedrijven. Dit is ook
afhankelijk van aanpassingen in wet- en regelgeving over monitoring. De basis voor
methodiek is aanwezig, maar er is nog ontbrekende kennis, zoals de omvang van
besmetting bij lekken, wat aanvullend onderzoek vraagt. Implementatie is een
aandachtspunt en zal de drinkwaterbedrijven tijd en energie kosten, vooral omdat
aanpassingen een ingrijpende wijziging in aanpak van monitoring zullen betekenen.
Het wettelijk kader voor toepassing van een integrale risicoanalyse ligt er en goede
maatregelen die de drinkwaterbedrijven kunnen doorvoeren zijn bekend vanuit onderzoek7.
Het doorvoeren van deze aanpak is echter niet triviaal, onderdelen, zoals het in kaart
brengen van kans op verstoringen, locaties met kwetsbare gebruikers e.d., kunnen worden
uitgevoerd, naar daarnaast is ook gevoelige sensortechnologie benodigd en goede
protocollen.
Goede en snelle sensoren voor het meten van waterkwaliteit zijn in ontwikkeling. Als deze
beschikbaar
komen,
moet
er
een
transitie
plaatsvinden
van
huidige
monsternameprogramma’s naar sensorgebaseerde monitoring. Anders werkt de
ontwikkeling kostenverhogend en dit geeft minder stimulans aan de drinkwaterbedrijven
om verbeteringen door te voeren (een tijdje parallel meten is realistisch). In de wet staan
nu harde eisen aan metingen en meetwaarden, Europese richtlijnen zijn hier ook hard in.
Er zal aandacht moeten zijn om deze richtlijnen aan te passen.
Het is niet heel makkelijk om de aanpak door te voeren: benodigd gevoelige
sensortechnologie, protocollen.
Er is op dit moment geen totaalbeeld van risico’s voor drinkwaterkwaliteit van bron tot tap,
terwijl de risico’s naar verwachting al wel toenemen, denk aan de droogte in 2018 met
perioden met warm water en temperaturen in het distributienet boven de wettelijke grens
in hotspotlocaties8, het voorkomen van nieuwe stoffen en medicijnresten e.d.. Het is
daarom belangrijk om zo snel mogelijk een goede risicoanalyse te implementeren voor
zowel bron, zuivering, distributie en binnenshuisinstallaties.
De ontwikkeling van snelle, goede sensoren gaat niet heel snel. In de tussentijd geeft de
RA/RM aanpak een goede basis. Dan gaat het om bv. kans op breuken, inzicht in gevoelige
locaties, kwetsbare consumenten (risicoanalyse, dan maar nog geen sensormetingen).

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Uit evaluatie van IL&T blijkt dat de Nederlandse drinkwaterbedrijven de drinkwaterkwaliteit volgens de huidige normen goed op orde hebben.
Echter, een totale risicoanalyse van bron tot tap ontbreekt, waardoor niet alle risico’s inzichtelijk zijn gemaakt. Bovendien nemen de risico’s
door verschillende oorzaken toe. Het is dan ook belangrijk om deze middels een totale risicoanalyse goed in beeld te brengen. De basis hiervoor
is beschikbaar en ook het wettelijk kader staat toe dat drinkwaterbedrijven verbeteringen doorvoeren. Benodigde sensortechnologie is echter
nog niet beschikbaar en naar verwachting zal dat ook nog enkele jaren duren.

6

Vewin, 2018. Kerngegevens drinkwater 2018.
Blokker et al., 2018. Implementatie automatische snelle detectie van fecale verontreiniging in het distributienet. BTO 2018.018, KWR Water Research Instute.
8
Van Vossen et al., 2019. Verkenning effecten droogte op de drinkwaterlevering. BTO 2019.018, KWR Water Research Institute.
7

17a
Materialen en chemicali n: algemeen
Relatie tot BNDW-2014:
conform BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
3. Behouden van de goede conditie van de drinkwaterinfrastructuur
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling

In Nederland zijn in de ‘Regeling materialen en chemicaliën drinken warm tapwatervoorziening’ regels vastgelegd voor de
toepassing van op materialen en chemicaliën gebaseerde
producten die in contact kunnen komen met drinkwater of het
daarvoor bestemde water. Deze producten moeten voorzien zijn
van een “erkende kwaliteitsverklaring”. Op dit moment is het Kiwa
Water-Mark de enige erkende kwaliteitsverklaring in Nederland en
omvat zowel gezondheidskunde als functionele aspecten (volgens
een Kiwa-beoordelingsrichtlijn). Voor bijvoorbeeld de ontwikkeling
van nieuwe producten of innovaties kan een “tijdelijke
kwaliteitsverklaring” worden aangevraagd.
Elk land kent eigen kwaliteitseisen. Een groep van EU lidstaten
(4MS, oftewel Nederland, Duitsland, Frankrijk en het Verenigd
Koninkrijk) werkt actief samen om de regelgeving te
harmoniseren. Als resultaat hiervan zijn er nu lijsten voor metalen,
cementgebonden materialen en kunststoffen. Deze positieve en
compositielijsten worden ingezet ten behoeve van de erkende
kwaliteitsverklaring.
De drinkwaterbedrijven zijn verantwoordelijk tot aan het
leveringspunt en hebben diverse activiteiten in het kader van hun
primaire en secundaire processen volgens artikel 15 van het
Drinkwaterbesluit uitgewerkt in zogeheten praktijkcodes. Voor
inpandige installaties voor distributie van leveringspunt tot tap
geldt
het
Bouwbesluit.
Daarin
is
vastgelegd
dat
(binnenshuis)installaties moeten voldoen aan de NEN 1006 en de
onderliggende Waterwerkbladen.

De verantwoordelijkheid ligt bij de (erkende) installateurs en de
eigenaar van de installatie. Zowel in praktijkcodes als in de
Waterwerkbladen wordt verwezen naar Kiwa-beoordelingsrichtlijnen
met de randvoorwaarden voor technische of functionele aspecten van
producten in contact met drinkwater of daarvoor bedoelde processen
en naar de vigerende regeling voor hygiënische aspecten.
Eigenaars en daarmee dus ook particulieren zijn zelf verantwoordelijk
voor het toepassen van materialen met een erkend keurmerk. Hierop
is geen eenduidig toezicht en vanuit de overheid vindt geen
voorlichting plaats. In een gemiddelde bouwmarkt liggen allerlei
producten met verschillende certificering en lang niet alle producten
zijn bedoeld voor gebruik in drinkwaterinstallaties (denk bv. aan
kranen voor wasmachines).
In 2013 een burger initiatief Right2Water naar de Europese commissie
(EC) gegaan om te vragen om regelgeving om het mensenrecht op
water en sanitatie vast te leggen. Daarna heeft de EC een publieke
consultatie uitgevoerd om noodzaak om aspecten van drinkwater op
EU niveau te regelen. Geharmoniseerde regulering over materialen in
contact met drinkwater scoorde hierbij het hoogst.1
Een aandachtspunt in toepassing van de regelgeving is de grote nadruk
op de eigen verantwoordelijkheid van eigenaars. Het is de vraag of
particulieren
voldoende
informatie
krijgen
om
deze
verantwoordelijkheid momenteel te kunnen nemen.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
KWR, 24 oktober 2019

1

KWR and IzVRS, 2016. Materials coming into contact with drinking water, what to watch out for (at home). OIEau with support of WRC, for Directorate-General of the
European Commission.

Beoordelingskader
17a. Materialen en chemicali n: algemeen
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)
2 - matig negatief effect
5 - zeer positief effect

3. Behouden van de goede conditie
van de drinkwaterinfrastructuur
5 - zeer positief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
2 - matig negatief effect
5 - zeer positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

onderbouwing
De regelgeving met het verplicht stellen van een erkende kwaliteitsverklaring
gecombineerd met de uitwerking die de drinkwatersector aan de regelgeving heeft
gegeven heeft een zeer positief effect op de drinkwaterkwaliteit.
De hoeveelheid verantwoordelijkheid die bij de eigenaar is gelegd, is een risico dat een
matig negatief effect kan hebben. Zeker omdat er vanuit de overheid (incl bouwtoezicht
en NVWA) geen toezicht wordt gehouden en beperkt voorlichting wordt gegeven.
Door de toepassing van producten met een Kiwa Water-Mark wordt voldaan aan de
publiekrechtelijke regelgeving op het gebied van gezondheidskundige aspecten én de
privaatrechtelijke eisen op het gebied van technische aspecten en hebben daarmee een
positieve invloed op de conditie van materialen. Door het hanteren van relevante
praktijkcodes2345 is er sprake van een zeer positief effect op de conditie van de
drinkwaterinfrastructuur. Wel is het in de praktijk lastig om in de kleine Nederlandse
markt voor alle producten een Kiwa Water-Mark te krijgen.
Vanuit de drinkwaterbedrijven gezien is de ‘Erkende kwaliteitsverklaring’ zeer positief
voor het consumentenvertrouwen vanwege de onderbouwing die het biedt aan de strenge
eisen vanuit regelgeving.
Voor de particuliere eigenaar van drinkwaterinstallaties geldt dit in mindere mate. Het is
voor te stellen dat een leek niet altijd kan overzien of hij/zij het goede product kiest en
dit kan het vertrouwen in drinkwaterkwaliteit verminderen. Het is daarom belangrijk om
consumenten voor te lichten, zodat ze producten gebruiken die geen onwenselijke stoffen
in het drinkwater brengen.
Doordat monitoring van tapwater beperkt (mogelijk) is, is er onvoldoende zicht op de
uitloging van materialen in de praktijk.

4 – kleine kennislacune (eenvoudig te
realiseren onderzoek, beperkte kosten en
doorlooptijd)

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
1 - zeer slecht handelingsperspectief (geen
mogelijke maatregelen of beleidstekort)
5 - zeer goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in beleidsdomein
drinkwater)

Het handelingsperspectief om de eigenaars van installaties bewust te maken is goed. Zo
kan er worden ingezet op voorlichting via publiekscampagnes, informatievoorziening bij
producten e.d., zie ook de rapportage ‘Materials coming into contact with drinking water1.
Het handelingsperspectief als de inzet het bannen van producten zonder erkende
kwaliteitsverklaring is, dan is het perspectief zeer slecht. Alleen al het feit dat er ook veel
producten zijn die niet drinkwatergerelateerd zijn laat zien dat het vrijwel onmogelijk is
om te zorgen dat consumenten niet worden geconfronteerd met producten die ze niet
zouden mogen toepassen in de drinkwaterinstallatie. Voorlichting en Europees geldende
voorwaarden voor op de markt brengen van producten (keurmerken) zijn daarom
essentieel.
Huidige regelgeving gericht op gebruiker is lastig handhaafbaar en uitvoerbaar.

urgentie
( termijn effect + implementatieperiode)
5 - zeker niet urgent (kleine kans dat
ontwikkeling überhaupt optreedt)
3 - beperkt urgent (effect ontwikkeling
verwacht in 2032-2050: anticiperen is
nodig)

Er is geen wijziging t.o.v. de huidige planperiode. Voor de drinkwaterinfrastructuur heeft
het onderwerp geen urgentie, omdat de regelgeving helder is en binnen de
drinkwatersector goed wordt opgevolgd. Voor particulieren is en blijft er beperkte
urgentie.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De wijze waarop in Nederland de omgang met producten die in contact kunnen komen met drinkwater of (inname)water dat
voor drinkwater bedoeld is, zorgt voor een goede borging op de kwaliteit van het drinkwater. De voorlichting richting
particuliere eigenaren en installateurs van drinkwaterinstallaties kan beter en is een reden om het onderwerp op te nemen in
de volgende BNDW.

2

KWR, 2017. Richtlijn drinkwaterleidingen buiten gebouwen, ontwerp, aanleg en beheer, PCD 3
KWR, 2016. Conditiebepaling voor drinkwaterleidingen, PCD 6
4
KWR, 2017. Uniforme storingsregistraties (USTORE)/. Praktijkcode voor het beheer van storingsregistraties van leidingen, PCD 9
5
KWR, 2018. Wet- en regelgeving in Nederland voor onderdelen van drinkwaterleidingnetten, een toelichting op de ‘Regeling materialen en chemicaliën drink- en warm
tapwatervoorziening’, PCD 12.
3

17b
Materialen en chemicali n: lood

Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling
De Gezondheidsraad en RIVM voeren op dit moment (zomer 2019)
onderzoek uit naar de gezondheidseffecten van lood. De
rapportages komen naar verwachting najaar 2019 beschikbaar.
Naar
verwachting
zal
geconcludeerd
worden
dat
de
gezondheidsrisico’s voor kwetsbare gebruikers, zoals zuigelingen
of zwangere vrouwen, groter zijn dan eerder gedacht en dat
handelingsopties om loodafgifte te beperken te vrijblijvend zijn en
daarmee onvoldoende effectief. Hieruit volgt de aanbeveling om
meer aandacht te hebben voor deze risicogroepen en het
handelingsperspectief te verbeteren.
Vanuit de maatschappij komen er vragen over de effecten van lood
in drinkwater op de gezondheid (vooral vanuit de GGD’s).
Daarnaast wordt momenteel in Europa de European drinking water
directive aangepast. Het definitieve ontwerp wordt verwacht in
201912, waarin de normen voor lood naar verwachting worden
gereduceerd en lidstaten de opdracht krijgen om een analyse uit
te voeren naar lood in binnenhuisinstallaties en maatregelen te
nemen.

In 2011 is een nieuwe Regeling Materialen en chemicaliën ingegaan.
Het is echter niet goed bekend in hoeverre loodafgifte nu is
teruggedrongen.
In 2007 is onderzoek uitgevoerd naar loodafgifte5, maar dit onderzoek
is niet herhaald na ingaan van de nieuwe Regeling Materialen en
Chemicaliën in 2011. Een aandachtspunt hierbij is dat onvoldoende
bekend is in hoeverre deze Regeling wordt opgevolgd door
particulieren. Daarnaast kunnen particulieren en installateurs niet
altijd makkelijk nagaan of er loden leidingen of loodafgevende
onderdelen in de drinkwaterinstallatie hebben, omdat deze vaak zijn
weggewerkt in muren e.d. Onderzoek heeft uitgewezen dat visuele
inspectie in combinatie met monsters aan de keukenkraan succesvol
is om lood in de drinkwaterinstallatie op te sporen6. Met NVWA, GGD
en RIVM heeft I&W afgesproken om samen na te gaan hoe de
blootstelling aan lood via drinkwater beter in kaart kan worden
gebracht en welke handelingsperspectieven er zijn. Hierbij worden de
andere verantwoordelijke ministeries (VWS en BZK) betrokken en de
verschillende actoren.

Lood in drinkwater kan in Nederland afkomstig zijn uit een aantal
bronnen3, zoals loden leidingen. Hierbij wordt onderscheid
gemaakt tussen drinkwaterinstallaties en het leidingnet. De van
oorsprong aanwezige loden leidingen in het leidingnet betroffen
aansluitleidingen, deze zijn intussen nagenoeg allemaal
vervangen. Veruit de meeste overgebleven leidingen zijn te vinden
in de drinkwaterinstallaties van particulieren. Verder kan lood
afkomstig zijn van loodsoldeer of messing onderdelen in de
drinkwaterinstallaties. Nieuwbouwwoningen kunnen de eerste
maanden na oplevering tijdelijk verhoogde concentraties lood
geven4.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

KWR, 24 oktober 2019

1

Revision of the drinking water directive: proposal for a directive of the European Parliament and the Council on the quality of water intended for human consumption (recast).
Briefing, EU legislation in progress, EPRS, PE 625.179, April 2019.
2
Vewin. Revision Drinking Water Directive.
https://www.vewin.nl/english/News/Paginas/European_Commission_presents_proposal_for_revision_of_the_Drinking_Water_Directive__34.aspx, geraadpleegd 27-6-2019.
3
Slaats, N., M. Blokker en A, Versteegh, 2014. Lood, koper en nikkel in het Nederlandse drinkwater aan de tap. H2O-Online, oktober 2014.
4
Wuijts, S., P.G.G. Slaats, J.F.M. Versteegh en M.A. Meerkerk, 2008. Drinkwaterkwaliteit in nieuwbouwwoningen, RIVM rapport 703719023/2007 erratum 17-1-2008.
5
Slaats, N., M. Blokker en A. Versteegh, 2008. Eerste inventarisatie van gemeten concentraties lood, koper, nikkel en chroom in drinkwater. H2O-3, 2008.
6
S. Brouwer, N. Slaats en K. van Laarhoven, 2018. Citizen science en lood, KWR, BTO 2018.038.

Beoordelingskader
17b. Materialen en chemicali n: lood
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)

Onderbouwing
Op basis van monitoring lijken de risico’s beperkt tot kwetsbare gebruikers, zoals
zuigelingen en zwangere vrouwen. Wel zijn er een aantal aandachtspunten, zoals de wijze
van monitoring en de update van het gezondheidsrisico door de Gezondheidsraad. Het risico
kan lokaal groter zijn afhankelijk van de samenstelling van de drinkwaterinstallatie ter
plekke.

2 - matig negatief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

Het is onbekend in hoeverre particulieren zich houden aan de standaarden in de Regeling
Materialen en chemicaliën. Daarnaast is het voor particulieren niet altijd eenvoudig om lood
in de drinkwaterinstallatie te herkennen, o.a. omdat leidingen zijn weggewerkt in muren.
De kwaliteit van drinkwater is zeer belangrijk voor het consumentenvertrouwen. Het is
belangrijk om aandacht te hebben voor kwetsbare groepen, zoals zuigelingen en zwangere
vrouwen, of bewoners van nieuwbouwwoningen. Voorlichting is hierbij belangrijk7.
Er is al heel veel bekend over het voorkomen van lood in drinkwater, er is wel een update
nodig van deze kennis met de herwaardering van de gezondheidsrisico’s en verbetering
van de monitoringsprocedures.

4 - kleine kennislacune (eenvoudig te
realiseren onderzoek, beperkte kosten en
doorlooptijd)

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

urgentie
( termijn effect + implementatieperiode)

Veruit de meeste mogelijke bronnen voor lood in drinkwater zijn gelokaliseerd in de
drinkwaterinstallaties van particulieren. Dat betekent dat het handelingsperspectief voor
een groot deel afhankelijk is van particulieren. Dit brengt een aantal aandachtspunten met
zich mee:
•
Particulieren weten niet altijd hoe ze loden leidingen kunnen herkennen, delen
kunnen in muren weggewerkt zijn.
•
Particulieren kunnen beperkt inschatten of messing onderdelen met verschillende
KIWA keuren (tegenwoordig KIWA Watermark) en soldeer lood bevatten.
•
Het vervangen van drinkwaterinstallaties is kostbaar en het kost tijd en energie
om iedereen afzonderlijk te benaderen.
Naar
verwachting
zal
de
gezondheidsraad
concluderen
dat
het
huidige
handelingsperspectief te weinig resultaat oplevert in hoeveelheid sanering en terugbrengen
van de risico’s. Dit betekent dat de handelingsopties moeten worden aangepast.
Bij renovaties en nieuwbouw is er beter handelingsperspectief door het toezicht op de markt
en bij de bouw van woningen te verbeteren en door verplichte cerificering van installateurs
voor werkzaamheden aan drinkwaterinstallaties.
Naar verwachting is de herwaardering van gezondheidsrisico’s door de Gezondheidsraad
voor 2020 afgerond. Mogelijke hieruit volgende acties zijn relevant voor de planperiode
2020-2026.

2 – urgent (ontwikkeling zal optreden in
2026-2032, mitigerende maatregelen zijn
op korte termijn nodig)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Risico’s zijn beperkt tot kwetsbare groepen gebruikers, zoals zuigelingen en zwangere vrouwen. Gezien de herwaardering van
het gezondheidsrisico in 2019 en het belang van consumentenvertrouwen is het onderwerp urgent. In combinatie met het
beperkte handelingsperspectief en de waarschijnlijke wens van de gezondheidsraad om uitbreiding van de handelingsopties
vraagt dit onderwerp om aandacht in de volgende beleidsnota drinkwater.

7

Bijvoorbeeld: GGD Haaglanden. lood in drinkwater. https://www.ggdhaaglanden.nl/gezondheidsadvies/woon-gezond/lood-in-drinkwater.htm, geraadpleegd 27-6-2019

18
Minimale vereisten drinkwater

Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst

Beschrijving ontwikkeling
Waterzuiveringsinstallatie gebruiken steeds meer intensievere
technieken, zoals reverse osmose (RO). Door deze nieuwe
technieken, zijn meer potentiele drinkwaterbronnen beschikbaar.
Zeewater, afvalwater of zwaar vervuild water met chemicaliën,
medicijnresten1 of andere afvalstoffen kunnen als bron gebruikt
worden2.
Naast de ongewilde stoffen, verwijderen deze technieken ook de
mineralen die wel vereist zijn in het drinkwater.3 om dit op te
vangen wordt nu vaak nabehandeling of menging met andere
waterstromen toegepast om te voldoen aan o.a. de minimale
waterhardheid in de Drinkwaterwet en Drinkwaterbesluit. Een
lagere norm brengt een kostenbesparing met zich mee.
Een laag gehalte aan mineralen brengt mogelijke gevaren voor de
volksgezondheid met zich mee4, echter is er nog niet voldoende
onderzoek gedaan om dit vast te kunnen stellen3. Hiernaast
vervullen mineralen ook een bufferende functie om de stabiliteit
van het water en integriteit van het leidingnet te waarborgen
tijdens transport en distributie. Ook deze effecten dient mee te
worden genomen in de overwegingen.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

Witteveen+Bos, 17 juli 2019

Radjenovic, J., Petrovic, M., Ventura, F., & Damia, B., 2008. Rejection of pharmaceuticals in nanofiltration and reverse osmosis membrane drinking water treatment. Water
Research, 42(14), 3601-3610
2
WHO, 2018. Management of Radioactivity in Drinking-Water. Geneva: World Health Organization
3
WHO, 2017. Guidelines for Drinking-water Quality. Geneva: World Health Oranization.
4
Rosborg, I., 2015. Health Effects of Demineralization Drinking Water. Cham: Springer.

Beoordelingskader
Minimale vereisten drinkwater
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
3 - middelgrote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)

onderbouwing
Door een grotere invasieve verwijdering van reststoffen, is de veiligheid verder vergroot.
Op het moment verlangt de wet nog een re-mineralisatie, om zo te voldoen aan de
normen van de drinkwaterkwaliteit.
Een laag gehalte aan mineralen brengt mogelijke gevaren voor de volksgezondheid met
zich mee, echter is er nog niet voldoende onderzoek gedaan om dit vast te kunnen
stellen.
In 2017 stelde de WHO het volgende over de aanwezigheid van mineralen in drinkwater:
“there is insufficient scientific information on the benefits or hazards of long-tem
consumption of very low mineral waters to allow any recommendations to be made.”
Onderzoek naar de effecten van drinkwater met een lagere concentratie mineralen is dus
van belang, maar zal niet op korte termijn beschikbaar zijn omdat met name de lange
termijn effecten onbekend zijn.
Eisen omtrent drinkwater kwaliteit vallen binnen het beleidsdomein drinkwater.
Handhaven van de normen in Drinkwaterwet en Drinkwaterbesluit volstaat.

5 - zeer goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in beleidsdomein
drinkwater en kunnen op tijd
geïmplementeerd worden)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
2 - urgent (ontwikkeling zal optreden in
2026-2032, mitigerende maatregelen zijn
op korte termijn nodig)

Verdergaande zuiveringstechnieken worden steeds vaker toegepast. De kostenbesparing
die gerealiseerd kan worden door de zuiveringen, of in dit geval de remineralisering,
anders in te richten kan het meest optimaal benut worden voordat installaties ontworpen
en gebouwd worden. Het is daarmee van belang om hier op korte termijn duidelijkheid
over te verschaffen naar de sector.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Zolang het water na deze intensieve waterzuiveringsmethodes opnieuw wordt gemineraliseerd, zijn er geen negatieve
effecten. De toepassing van verdergaande zuiveringstechnieken vraagt om duidelijkheid met betrekking tot de normen
richting de sector. Deze normen dienen primair de ‘stabiliteit’ van het drinkwater zeker te stellen (corrosiviteit, via welke
route ongewenste stoffen kunnen intreden, en systeem integriteit wordt aangetast; of anderszins agressief). Daarnaast is
nader onderzoek benodigd om de lange termijn effecten van laag-mineraal water op het menselijk lichaam vast te stellen.

19
Legionella en andere ziekteverwekkers

Relatie tot BNDW-2014:
anders dan in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
3. Behouden van de goede conditie van de drinkwaterinfrastructuur
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling

Overschrijdingen van de drinkwaternorm treden vaker op bij
microbiologische dan bij chemische parameters, vooral
Aeromonas en Legionella1.
Momenteel wordt de QMRA-richtsnoer2 door RIVM geëvalueerd
en aangepast, zowel voor oppervlaktewater als voor
grondwaterwinningen.
Met klimaatverandering zullen we vaker te maken krijgen met
watergerelateerde ziekteverwekkers. Ook in het huidige klimaat
worden de laatste jaren al met enige regelmaat hoge
temperaturen (>25˚C) gemeten in zowel het oppervlaktewater
als bij de leveringspunten aan de tap, wat het onderwerp urgent
maakt.
Zo is het de vraag of verandering van ruwwaterkwaliteit de
zuivering zodanig kan beïnvloeden dat deze pathogenen
onvoldoende verwijdert. Stijging van de temperatuur heeft
invloed op de bronnen en daarmee de waterkwaliteit van de
bron, maar ook op de temperatuur in de leidingen. Het water dat
vanuit de zuivering de leidingen in gaat heeft al een hogere
temperatuur, maar het water warmt vervolgens verder op in de
leidingen. Onderzoek heeft laten zien dat de kans op
overschrijdingen van de wettelijke norm voor o.a. Aeromonas en
legionellabacteriën in 2050 en 2100 groot is. Het risico op
Legionella pneumophila wordt in 2050 ingeschat als gering, maar
voor het W+ scenario neemt dat toe tot matig in 21003. De
gezondheidskundige betekenis van een toename van
legionellabacteriën in het drinkwaterdistributiesysteem is
onbekend.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

Van andere opportunistische ziekteverwekkende micro-organismen
kan het risico nog niet goed worden ingeschat. Van een organisme
als Pseudomonas aeruginosa weten we dat, in tegenstelling tot
legionella, het organisme in het Nederlandse distributiesysteem kan
voorkomen4 en dat de stammen genetisch verwant kunnen zijn aan
patiëntstammen5. Er zijn aanwijzingen dat dit ook geldt voor
Aspergillus fumigatus. Voor Stenotrophomonas maltophilia, tot slot,
geldt dat deze voorkomt in het drinkwater, maar dat er vooralsnog
geen aanwijzingen zijn dat de aanwezige stammen overeen komen
met patiëntstammen. Hier is echter nog wel een kennislacune, omdat
de database met patiëntstammen klein is. Momenteel lopen er bij
KWR onderzoeken naar de effecten van een hogere temperatuur op
de groei van deze drie opportunistische pathogenen.
Naast klimaatverandering vormt ook de energietransitie een punt van
aandacht. Het beheersbeleid voor Legionella is gebaseerd dat warm
water een temperatuur heeft boven 60˚C en dat koud water onder de
25˚C blijft. Er zijn ontwikkelingen, zoals het gebruik van
zonneboilers, waarbij moet worden bij gewarmd om de vereiste
temperatuur van 60˚C te halen. Het is van belang om vast te houden
aan deze 60˚C om risico op Legionella te voorkomen.

KWR, juli 2019

o.a. Tangena, Ben, 2017. Het gaat bijna altijd goed. Drinkwaterincidenten – statistieken, analyses en anekdotes. Het Boekenschap, Zelhem.
Richtsnoer risico-gestuurd monitoren, 2018
3
KWR, 2014. Risicoanalyse klimaatverandering voor de drinkwatersector, KWR Watercycle Research Institute, BTO 2014.027.
4
Van der Wielen, P.W.J.J. & van der Kooij. D., 2013. Nontuberculous mycobacteria, fungi and opportunistic pathogens in unchlorinated drinking water in the Netherlands. Appl.
Environ. Microbiol. 79:825-834.
5
KWR, 2017. Genetische typering van drinkwaterstammen van opportunistische ziekteverwekkers, KWR Watercycle Research Institute, BTO 2017.065.
2

Beoordelingskader
19. Legionella en andere ziekteverwekkers
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)

Onderbouwing
Binnen de planperiode van de beleidsnota drinkwater zijn de risico’s voor
drinkwaterkwaliteit zeer gering. Echter, klimaatveranderingen zijn al zichtbaar en
periodes met hoge watertemperaturen (>25˚C) treden met enige regelmaat op, zowel in
oppervlaktewater als in het distributienet. De drinkwaterbedrijven voeren een QMRA uit
op de bron en zuivering, maar voor het distributienet is dit nog complex.

2 - matig negatief effect

3. Behouden van de goede conditie van
de drinkwaterinfrastructuur
2 - matig negatief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
2 - grote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
2 – urgent (ontwikkeling zal optreden in
2026-2032, mitigerende maatregelen zijn
op korte termijn nodig)

Door verouderende infrastructuur en toename van verstedelijking neemt de kans op
lekkages toe. Dit geeft een grotere kans op besmettingen, met name fecale pathogenen.
Door klimaatverandering moet er rekening worden gehouden met hogere temperaturen in
het leidingnet, dit is met name relevant voor opportunistische pathogenen.
Weliswaar is binnen de planperiode de kans op toename van besmettingen zeer gering,
besmettingen door ziekteverwekkers kunnen leiden tot afname van het
consumentenvertrouwen (zelfs als deze niet direct door drinkwater worden veroorzaakt,
en het even duurt voor de bron bekend is). Uitbraken, ook kleine, krijgen veel mediaaandacht.
Er loopt al veel onderzoek om meer inzicht te krijgen in de effecten van
klimaatverandering en risico’s van opportunistische pathogenen. Echter, nog niet alle
relevante informatie is bekend en aanvullend onderzoek is nodig. Voor Legionella
pneumophilia zijn de relaties met relevante drinkwatercondities inclusief temperatuur
goed bekend. Voor andere opportunistische pathogenen geldt dat de relaties met
temperatuur en andere relevante drinkwatercondities die nodig zijn voor groei nog niet
voldoende bekend zijn.
Het handelingsperspectief richt zich op twee aspecten:
1: Temperatuur in het drinkwaterleidingnet. Hoge drinkwatertemperaturen in het
leidingnet zijn niet eenvoudig op te lossen, veel maatregelen hebben een beperkt effect.
Combinaties van maatregelen zullen in veel gevallen nodig zijn en dit zijn meestal geen
maatregelen die drinkwaterbedrijven alleen kunnen uitvoeren. Maatregelen hangen
samen met de inrichting van de openbare boven- en ondergrondse ruimte en vragen om
samenwerking met o.a. gemeenten. Aanpassingen gaan samen met werkzaamheden van
gemeenten en kosten tijd.
2: Beperken van organische stoffen die groei van opportunistische pathogenen in
drinkwater bevorderen. Dit kan worden bereikt door leidingmaterialen die relatief veel
groeibevorderende stoffen afgeven niet toe te passen in het distributiesysteem en
drinkwaterinstallatie. Daarnaast kan de zuivering worden verbeterd om meer AOC te
verwijderen. Dit is kostbaar en aanpassingen kosten tijd.
De kans op meer structurele overschrijdingen van de drinkwaternorm zullen naar
verwachting pas optreden richting 2100. Echter, in warme zomers kunnen zich echter ook
nu al ongewenste situaties voordoen. De risico’s worden weliswaar vooralsnog als zeer
gering ingeschat. Deslaniettemin is het verstandig om nu al de kennislacunes in te vullen.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Ondanks dat de komende jaren weinig knelpunten op het gebied van microbiologische risico’s worden verwacht, is het toch
raadzaam om ruimte te geven voor ontwikkelingen op het gebied van risicobeheersing en de kennislacunes op te vullen. Het
bepalen van effectieve strategieën en deze implementeren kost tijd en anticiperen is daarom noodzakelijk.

20
Bestuurlijke vraagstukken
Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
7. Heldere governance van beleid en beheer van drinkwaterbronnen

Beschrijving ontwikkeling
De governance van drinkwater is complex. Bodem,
oppervlaktewater, grondwater en drinkwater kennen ieder hun
eigen wetgevingen1. Zo bestaat voor de waterkwaliteit de
Waterwet met daarin de KRW en GWR. De KRW is uitgewerkt in
Stroomgebiedbeheerplannen. Voor drinkwater geeft de
Drinkwaterwet de kaders aan waaraan drinkwaterbedrijven zich
moeten houden. De wettelijke kwaliteitseisen zijn beschreven in
het Drinkwaterbesluit, gebaseerd op de Europese DWR en in
samenhang met de bescherming van grondwater bestemd voor
drinkwater, zoals beschreven in de Wet Milieubeheer. De regels
voor bescherming van bodem en grondwater zijn beschreven in
de Wet Bodembescherming.
De verantwoordelijkheden en taken zijn sterk verspreid onder
verschillende overheidsorganen.
Zo is de goede kwaliteit van de drinkwatervoorzieningsbronnen
(grond- en oppervlaktewater) de verantwoordelijkheid van het
Rijk en de decentrale overheden.
Provincies en (deels) waterschappen zijn verantwoordelijk voor
het regionale grond- en oppervlaktewater (kwaliteit en
kwantiteit). Hierbij gaat het om grondwaterbeleid (strategie en
visievorming) en grondwaterbeheer (doelmatigheid). De
provincies stellen de doelen voor de waterlichamen vast en voor
grondwater ook verantwoordelijk voor specifieke maatregelen.
De waterschappen staan aan de lat voor de uitvoering van
maatregelen en het beheer.
De rijksoverheid is stelselverantwoordelijk voor grond- en
oppervlaktewater, maakt beleid en voert het beleid uit voor de
Rijkswateren (Rijkswaterstaat).
De Rijksoverheid (i.c. de Minister van I&W) is ook
eindverantwoordelijk voor het naleven van KRW (behalen van
kwaliteitsdoelen in grond- en oppervlakte water), in nauw
overleg met provincies, waterschappen, gemeenten en VEWIN.
Het Rijk heeft hierin een belangrijke netwerkende rol.
Gemeenten zijn ook medeverantwoordelijk voor de
bescherming van de drinkwatervoorziening en bodem.

Specifiek voor het grondwater beleid en beheer (60 % van het
drinkwater), geeft de Adviescommissie Water aan dat de huidige
bestuurlijke vraagstukken vragen om een vereenvoudiging van de
grondwater-governance. Hierbij moet onderscheid gemaakt worden
tussen grondwaterbeleid (strategie en visievorming, met het oog op
lange termijn) en grondwaterbeheer (met het oog op doelmatigheid).
Geconstateerd wordt dat zowel de strategie en visievorming voor de
lange termijn grondwaterbeleid als doelmatigheid van het
grondwaterbeheer kan en moet worden verbeterd door
vereenvoudiging (bundeling van verantwoordelijkheden en taken).
Ten aanzien van het oppervlaktewater beleid en beheer (40 % van
het drinkwater) blijkt dat de oppervlaktewaterkwaliteit achterblijft bij
de gestelde KRW doelen2. Dit komt in belangrijke mate vanwege de
problematiek rondom diffuse bronnen (nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen etc.). Het PBL constateert dat enerzijds alle
betrokken partijen (overheden en belangenorganisaties) de ruimte
moeten krijgen om het probleem op te lossen, anderzijds moeten ook
de kaders helder zijn. Hiervoor is een duidelijke rolverdeling Rijk,
mede overheden én overige belangen, onontbeerlijk. Daarbij is het
bovendien van groot belang dat sector overstijgend gewerkt gaat
worden.
Resumerend zullen de ruimtelijke, demografische en klimatologische
ontwikkelingen van de komende decennia in toenemende mate leiden
tot lastige, meerlaagse en multischaalbare bestuurlijke vraagstukken.
De huidige complexe governance structuur is ontoereikend om deze
vraagstukken zodanig te kunnen beantwoorden dat voldoende
drinkwater van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
gewaarborgd blijft. Adviescommissie Water pleitte in 2017 al voor
meer bestuurlijke aandacht en bewustzijn over het belang van
grondwaterbeheer en dat verantwoordelijke partijen gezamenlijk
gebiedsgerichte grondwatervisies maken gericht op duurzaam en
toekomstige grondwaterbeheer. “De belangen van schoon en
voldoende grondwater en de toekomstige opgaven in het
grondwaterbeheer vragen om een vereenvoudiging van de
governance. “

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
AT Osborne, juli 2019

1
2

Adviescommissie Water, 2017. Advies Grondwater
PBL, 2016. Effectiever beleid, meer waterkwaliteit. De rol van governance in beleid voor de Kaderrichtlijn Water

Beoordelingskader
20. Bestuurlijke vraagstukken
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst (
a - waterkwantiteit

onderbouwing
Het ontbreken van heldere verantwoordelijkheden in en regie op het strategisch
drinkwatervoorraad beleid en beheer kan, ten gevolge van de toenemende druk op de
ondergrond, klimatologische en demografische verandering, leiden tot significante afname
van beschikbaar grondwater van goede kwaliteit.

2 - matig negatief effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
2 - matig negatief effect

2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)

Het ontbreken van een duidelijke rolverdeling Rijk, mede overheden én overige belangen,
heeft als gevolg dat diffuse verontreinigingen van het oppervlaktewater onvoldoende
worden opgelost. Nederland loopt hierbij aantoonbaar achter op de Europese doelen.
Zonder heldere regiefunctie van het Rijk en het sector overstijgend werken zal leiden tot
stagnatie en verslechtering van de oppervlaktewaterkwaliteit.
Ook de governance rondom grondwaterbeleid en -beheer is complex. Dit leidt tot zorgen
(significante verslechtering op langere termijn) van de grondwaterkwaliteit van de
strategische voorraden.
De complexe governance leidt tot een aantoonbare versnippering van kennis over onder
andere risicobeheersing en innovatie. De grote hoeveelheid betrokken partijen zorgt
ervoor dat kennisontwikkeling op deze onderwerpen niet in samenhang plaats vindt. Dat
betekent dat er sprake is van ondoelmatigheid.

2 - matig negatief effect

Heldere governance van beleid en
beheer van drinkwaterbronnen

De huidige governance is complex en sectoraal. Zonder verbeteringsslag (ontsnippering
en duidelijke regie met scheiding tussen beleid en beheer) heeft dit een significante
negatieve ontwikkeling op voldoende drinkwatervoorzieningsbronnen van goede kwaliteit.

1 – zeer negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

Voor de verbetering van governance structuur in drinkwater is het noodzakelijk om een
verkenning te starten naar de mogelijkheden.

4 - kleine kennislacune (eenvoudig te
realiseren onderzoek, beperkte kosten en
doorlooptijd)

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
5 - zeer goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in beleidsdomein
drinkwater en kunnen op tijd
geïmplementeerd worden)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
2 - urgent (ontwikkeling zal optreden in
2026-2032, mitigerende maatregelen zijn
op korte termijn nodig)

De ontwikkeling met een toenemende complexiteit van bestuurlijke vraagstukken vraagt
om meer helderheid in de verdeling van rollen, taken en verantwoordelijkheden binnen de
drinkwatersector. Hierbij gaat het om het onderscheid in beleidsontwikkeling (lange
termijn) en beheer (inclusief risico’s, kennisontwikkeling, handhaving, etc.).
Het Rijk dient hiervoor het initiatief te nemen en in samenwerking met de betrokken
medeoverheden, partijen in de drinkwatersector én belangen (energie, landbouw,
huisvesting, ontwikkeling) een nieuwe en heldere governance ontwikkelen.
Het verbeteren van de governance dient urgent te gebeuren. De complexe governance
van het drinkwater leidt tot onduidelijke verdeling van rollen, taken en
verantwoordelijkheden, een versnippering van kennis en het ontduiken van
verantwoordelijkheden bij bepaalde problemen. Tegen de achtergrond van de snelle
veranderingen (demografisch, ruimtelijke en klimatologisch) is de urgentie hoog.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De governance rondom drinkwater is te complex om de toekomstige en relevante bestuurlijke vraagstukken met betrekking
tot de ruimtelijke, demografische en klimatologische ontwikkelingen adequaat te kunnen beantwoorden. Dit vraagt om een
intensieve verkenning naar de mogelijkheden voor een heldere governance structuur waarmee de levering van voldoende
drinkwater van goede kwaliteit ook in de toekomst gewaarborgd blijft.

21
Doelmatigheid
Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
Een doelmatige drinkwatervoorziening

Beschrijving ontwikkeling
De Drinkwaterwet kent verschillende methoden om de
doelmatigheid van de drinkwatervoorziening in Nederland te
peilen; de prestatievergelijking van drinkwaterbedrijven, het
toezicht op de tarieven en de vaststelling van de WACC1 en een
maximum solvabiliteit.
Prestatievergelijking
De doelmatigheid van de Drinkwaterwet is sinds de invoering van
de prestatievergelijkingen in (1997) sterk gestegen, maar lijkt te
nu te stabiliseren2. Verschillende ontwikkelingen liggen ten
grondslag aan deze stabiliserende doelmatigheid. Zo is door het
beperkte aantal drinkwaterbedrijven de variatie tussen de
bedrijven en daarbij het leereffect verminderd. Doordat de
prestatievergelijking verplicht gesteld is en vooral focus heeft op
de korte termijn, is de prestatievergelijking een doelstelling
geworden. Hiermee is de prikkel tot verdere verbetering van de
bedrijfsprocessen afgenomen. Tot slot neemt de financiële druk
binnen de sector toe, waardoor verdergaande innovaties en
investeringen minder aantrekkelijk worden.
Deze ontwikkelingen beïnvloeden met name het leereffect en de
transparantie die middels prestatievergelijkingen verbeterd
zouden moeten worden3.
Toezicht op tarieven
De ILT houdt toezicht op de totstandkoming van de tarieven en
wordt hiervoor geadviseerd door de ACM. ILT en ACM
beschouwen de transparantie over kostendekkende tarieven in
2017 nog als onvoldoende. Op basis hiervan is aangedrongen op
verbeteringen in afstemming en communicatie in het
toezichtproces tussen drinkwaterbedrijven en ILT en ACM.
Jaarlijks publiceert VEWIN een tarievenoverzicht drinkwater met
daarin de tarieven voor aansluiting en levering van drinkwater
per drinkwaterbedrijf.

Deze verbeteringen lijken de transparantie op de kostendekkende
tarieven te verbeteren. Daarnaast blijkt uit de tarievenoverzicht dat
de gemiddelde drinkwatertarieven sinds 2015 jaarlijks dalen4. Er is
geen directe noodzaak voor verdere maatregelen5.
5

WACC
Om redelijke drinkwatertarieven te hanteren en overwinst te
beperken is de WACC ingevoerd. Volgens onderzoek dient de WACC
beter aan te sluiten bij de werkelijke vermogenskosten om als
adequate norm te fungeren voor het beperken van de overwinst.
Meer onderzoek is nodig naar de ongewenste effecten van de WACC
en mogelijke oplossingen. Denk hierbij aan langere referentieperiode
bij het vaststellen van WACC, langere looptijd van WACC, bezwaar en
beroep tegen het vaststellen van WACC en het loskoppelen van
risicovrije rente voor eigen vermogen van de rente voor vreemd
vermogen.
5

Maximum solvabiliteit
Vanuit recent onderzoek is geen reden gevonden om de wettelijke
maximale solvabiliteit aan te passen. Hoewel er in de huidige situatie
geen sprake is van een hoge solvabiliteit van drinkwaterbedrijven,
blijft de maximum solvabiliteit de prikkel beperken om vermogen op
te potten.
Resumerend kan gesteld worden dat de drinkwatervoorziening in
Nederland een hoge, zich stabiliserende doelmatigheid kent. De
toezichthouders hebben voldoende instrumenten om deze
doelmatigheid blijvend te waarborgen.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
AT Osborne, juli 2019

1

Weighed average cost of capital ofwel vermogenskostenvoet
Dumaij, A. C. M. & van Heezik, A. A. S., 2012. Productiviteitstrends in de drinkwatersector - Een empirisch onderzoek naar het effect van regulering op de
productiviteitsontwikkeling tussen 1985 en 2010, TU Delft, Delft.
3 Goede, M. de, Enserink, B., Worm, I., & Hoek, J. P. van der., 2016a. Benchmarken in de Nederlandse drinkwatersector: hoe kan dat leiden tot verbeteringen? H2O-Online, 25
oktober, 1–5
4
VEWIN, 2019. Tarievenoverzicht drinkwater 2019
5
Voskamp, I., I. Hommema, M. Veraart, 2017. Evaluatie Doelmatigheid Drinkwaterwet. Onderzoek i.o.v. Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Directie Water en Bodem.
Andersson Elffers Felix, 31 augustus 2017, Utrecht.
2

Beoordelingskader
21. Doelmatigheid
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit

onderbouwing
De mogelijkheid om wincapaciteit te verplaatsen neemt af door toenemende drukte in de
ondergrond. Ook schrijft de Kaderrichtlijn Water (KRW) voor dat gestreefd moet worden
naar vermindering van de zuiveringsinspanning. Dit betekent dat het huidige
grondwaterbeschermingsbeleid op een aantal punten achterhaald is, wat een risico zou
kunnen vormen voor de doelmatigheid.

3 - beperkt negatief effect

Doelmatige drinkwatervoorziening
geen effect
4 – matig positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

Uit onderzoek blijkt dat de huidige doelmatigheid voldoende hoog is. Weliswaar zijn er
nog een aantal min of meer cosmetische aanpassingen nodig, maar deze wijzigingen
zullen geen significante invloed hebben op de doelmatigheid van de
drinkwatervoorziening. Wel zullen deze aanpassingen leiden tot verbetering in de
transparantie rondom de kostenstructuur van de drinkwaterlevering van de verschillende
drinkwaterbedrijven.
De WACC zou beter aan dienen te sluiten bij de werkelijke vermogenskosten om als
adequate norm te fungeren voor het beperken van de overwinst. Hiervoor is aanvullend
onderzoek nodig naar de ongewenste effecten van de WACC en mogelijke oplossingen.

4 - kleine kennislacune (eenvoudig te
realiseren onderzoek, beperkte kosten en
doorlooptijd)

Ook het verbeteren van de prestatievergelijkingen behoeft beperkt onderzoek naar de
meest effectieve manier.

handelingsperspectief BNDW

De reeds uitgevoerde en eventueel aanvullende onderzoeken geven duidelijke
aanbevelingen die door ILT en ACM gezamenlijk kunnen worden opgepakt. Adviezen
vanuit dit onderzoek kunnen onmiddellijk worden geimplementeerd.

(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
5 - zeer goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in beleidsdomein
drinkwater en kunnen op tijd
geïmplementeerd worden)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)

Gezien het feit dat de huidige doelmatigheid al hoog is, is er op dit moment geen sprake
van urgentie.

ontwikkeling heeft geen impact op doel

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De drinkwatervoorziening in Nederland kent een hoge, zich stabiliserende doelmatigheid. De toezichthouders hebben voldoende instrumenten
om deze doelmatigheid blijvend te waarborgen.

22
Economische veiligheid
Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst.

Beschrijving ontwikkeling
“Nederland kiest gezien het natuurlijke monopolie van de
drinkwatervoorziening voor publiek eigendom van de bedrijven.
De taak met betrekking tot de openbare drinkwatervoorziening –
zoals geregeld in de Drinkwaterwet – is een ‘niet-economische
dienst van algemeen belang’”1. De meeste drinkwaterbedrijven in
Nederland zijn naamloze vennootschappen met een algemene
vergadering van aandeelhouder en een raad van commissarissen2.
De provincies en gemeenten zijn aandeelhouder van het bedrijf
dat in hun gebied het drinkwater levert.

De huidige structuur van de drinkwatersector kent enkele risico’s ten
aanzien van het eigendom en bestuur van de drinkwaterbedrijven. Zo is
het in theorie mogelijk dat drinkwaterbedrijven kunnen worden
overgenomen door andere partijen dan de huidige publieke
aandeelhouders. Ook maakt de Drinkwaterwet het mogelijk dat
drinkwaterbedrijven
kunnen
worden
ondergebracht
in
een
dochtermaatschappij. Publieke aandeelhouders kunnen dan niet meer
sturen op tarieven, leveringsvoorwaarden of benoeming van het
bestuur. Dit laatste is overigens in strijd met de huidige Drinkwaterwet.

De belangrijkste mogelijke ontwikkelingen ten aanzien van de
economische veiligheid zijn gelinkt aan het publieke eigendom van
de drinkwaterbedrijven en betreffen 1) de mogelijk verdere
opschaling
en
toenemende
monopoliewerking
van
de
drinkwaterbedrijven en 2) de huidige structuur van de
drinkwatersector.

Hoewel de wereld globaliseert, zijn er geen directe aanwijzingen dat het
eigendom en bestuur van de drinkwaterbedrijven op korte termijn
significant verandert.

De opschaling van drinkwaterbedrijven werd met name
gestimuleerd door de Waterleidingwet die in 1975 werd
ingevoerd3. De schaalvoordelen hebben de productiviteit positief
beïnvloed en ook de kwaliteit van de dienstverlening verbeterd4.
Anderzijds geeft deze natuurlijke monopolie geen sterke prikkel
voor productiviteitsverbeteringen. Geconstateerd moet worden
dat de laatste jaren geen ontwikkelingen meer zijn in fusies en
schaalvergrotingen binnen de drinkwaterbedrijven. Echter deze
zijn in de toekomst niet uit te sluiten.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

Vervangingsopgave5
De drinkwaterinfrastructuur is in goede staat en leveringszeker, maar
de komende decennia zal de druk om erin te investeren toenemen. In
de
uitvoeringsagenda
is
opgenomen
dat
de
ILT
in
de
prestatievergelijking aandacht besteedt aan de inspanningen die de
bedrijven doen om de infrastructuur te vervangen. In 2015 hebben
drinkwaterbedrijven gezamenlijk €186 miljoen besteed aan de
vervangingsopgave. Dit is 87,5% van de vooraf geraamde
investeringen. Financieel lijkt er dus geen belemmering te zijn voor de
vervangingsopgave en de kwaliteit van de drinkwaterinfrastructuur.
Resumerend kan worden gesteld dat er weliswaar sprake is van
theoretische ontwikkelingen die de economische veiligheid van de
drinkwatervoorziening zou kunnen beïnvloeden, maar dat er op dit
moment geen directe aanwijzingen of trends zijn die deze risico’s urgent
maken.

AT Osborne, juli 2019

Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2014. Beleidsnota Drinkwater – Schoon drinkwater voor nu en later.
Dijkbraaf, E., Van der Geest, S. & Varkevisser, M., 2007. Winstregulering als waarborg voor redelijke tarieven – Consultatiedocument voor de Nederlandse drinkwatersector.
(SEOR, ECRI).
3
Dumaij, A. C. M. & van Heezik, A. A. S., 2012. Productiviteitstrends in de drinkwatersector - Een empirisch onderzoek naar het effect van regulering op de
productiviteitsontwikkeling tussen 1985 en 2010, TU Delft, Delft.
4
Blank, J., & van Heezik, A. A. S. , 2017. Productiviteit van overheidsbeleid: Deel IV, De Nederlandse
netwerksectoren, 1980-2015. (IPSE Studies). Eburon Academic Publishers.
5
Inspectie Leefomgeving en Transport, 2016. Prestatievergelijking drinkwaterbedrijven 2015.
1
2

Beoordelingskader
22. Economische veiligheid
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst

onderbouwing
Op dit moment zijn er geen trends of signalen die wijzen op impact binnen het
publieke eigendom van de drinkwaterbedrijven die de waarborg op voldoende
water van goede kwaliteit nu en in de toekomst beïnvloeden.

onbekend

kennislacune
(benodigd onderzoek)
5 - geen aanvullend onderzoek nodig

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)

In 2018 is door IenW in samenwerking met de drinkwatersector en het RIVM een
ex-ante analyse opgesteld naar de economische veiligheid van de
drinkwatervoorziening. Dit is niet alleen voor drinkwater gedaan, maar voor alle
vitale sectoren. De uitkomsten zijn op hoofdlijnen teruggekoppeld aan de Tweede
Kamer. Dit onderzoek is vertrouwelijk.
Er is daarom geen kennislacune op dit moment.
Het handelingsperspectief hangt af van de uitkomsten van de verkenning als
hierboven benoemd.

onbekend

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)

Hoewel niet direct urgent is het onderzoek wel belangrijk als een strategische
propositie op eventuele veranderingen in het huidige publieke eigendom.

3 – beperkt urgent (effect ontwikkeling
verwacht in 2032-2050: anticiperen is
nodig)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Resumerend kan worden gesteld dat er weliswaar sprake is van theoretische ontwikkelingen die de economische veiligheid (het
publieke eigendom van de drinkwaterbedrijven) van de drinkwatervoorziening zou kunnen beïnvloeden, maar dat er op dit
moment geen directe aanwijzingen of trends zijn die deze risico’s urgent maken.

24
Nationale Rampen
Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
3. Behouden van de goede conditie van de drinkwaterinfrastructuur

Beschrijving ontwikkeling
Nationale rampen kunnen een groot gevaar vormen voor de
drinkwatervoorziening van Nederland. In de praktijk blijft dat de
risico’s zeer plaats gebonden zijn en afhankelijk zijn het type ramp,
de manier van water onttrekking, en de manier van water zuiveren.
Overstromingen kunnen een grote impact hebben op de
drinkwatervoorziening. Dit komt voor een belangrijk deel doordat de
vele pompen die het drinkwater door het leidingnet heen pompen,
onder water kunnen komen te staan bij een overstroming en daardoor
uitvallen. Het RIVM heeft hier in 2018 een rapport over uitgebracht,
wat de impact in kaart brengt op basis van overstromingsscenario’s
uit het Deltaprogramma van 2015. Hieruit blijkt dat voor de
beschreven scenario’s het aantal getroffenen al snel in de miljoenen
loopt, zoals weergegeven in onderstaande tabel1.

Voor ander soort rampen, zoals nucleaire of chemische is vooral de
manier van water onttrekking van belang. Met betrekking tot radioactieve
vervuiling in drinkwater stelt de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) het
volgende: “Het is zeer onrealistisch dat radionucliden in drinkwater lang
aanwezig blijven na een nucleaire of radiologisch noodsituatie. Hoewel
oppervlakte water het meest kwetsbaar is voor besmetting door lucht of
water, zullen de concentraties zeer snel omlaag gaan door zeer grote
verdunning door het mengen met andere grotere water volumes.” Verder
kunnen technieken zoals reverse osmose het water ook weer ontsmetten3.
Hiervoor dient dan uiteraard wel een juiste capaciteit aanwezig te zijn. De
risicokaart van de Nederlandse overheid laat zien dat alleen het gebied
rondom Borsele hier gevoelig voor is. In België zijn er nog momenteel 2
actieve kerncentrales, waarvan Doel in Antwerpen een gevaar kan vormen
voor Nederlandse drinkwatervoorziening. Op het moment is echter
voorzien dat deze kerncentrale in 2025 gesloten zal worden. Indien er een
nucleaire meltdown zou plaatsvinden, zou dit gevolgen hebben voor de
waterwinlocaties in West-Brabant. Aangezien al deze locaties
grondwaterwinlocaties zijn, zullen de gevolgen op korte termijn beperkt
zijn, maar op de lange termijn zal de kwaliteit gemonitord moeten worden
3 4.
Alle drinkwaterbedrijven nemen terroristische aanslagen mee in hun
verplichte verstoringsrisicoanalyse (VRA). De uitkomsten (de risico’s, de
eventueel aanvullende maatregelen en de restrisico’s) worden voorgelegd
aan de toezichthouder.

Op basis van dat rapport zijn de drinkwatersector en het ministerie
van IenW eind 2018 beleidsuitgangspunten overeengekomen voor
invulling van het ambitieniveau van de drinkwatersector en de
overheid ten aanzien van ruimtelijke adaptatie2.
Ook langdurige droogte is een nationale ramp die naast
overstroming realistisch en risicovol is, en passend geadresseerd dient
te worden. In het traject van de Beleidstafel Droogte is hierover reeds
afgesproken dat de drinkwaterbedrijven in hun verstoringsrisicoanalyse (VRA) van medio 2020 het scenario ‘droogte 2018’
doorrekenen in twee opeenvolgende jaren, en bijbehorende
maatregelen benoemen.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

De impact van mogelijke rampen, de mitigerende maatregelen die
drinkwaterbedrijven treffen én de restrisico’s staan beschreven in de
leveringsplannen van de drinkwaterbedrijven. Deze plannen worden
beoordeeld door de toezichthouder (ILT). Kortom, het is aan de
toezichthouder om te oordelen of de ‘procedures’ bij drinkwaterbedrijven
afdoende zijn. Daarbij komt dat de drinkwatersector al lange tijd is
aangesloten op het ATb-systeem van de NCTV. De te nemen maatregelen
van de drinkwatersector zijn afgestemd op die van de Nationale Politie; er
zijn afspraken gemaakt over samenwerking en afstemming met de NCTV
en IenW en andere organisaties.

Witteveen+Bos, 21 oktober 2019

RIVM., 2015. De impact van overstromingen op de drinkwatervoorziening. Bilthoven: Rijkinstituurt voor Volksgezondheid en Milieu.
Waterspiegel, 2018. Meerlaagse veiligheid in de drinkwaterpraktijk.
3
WHO, 2018. Management of Radioactivity in Drinking-Water. Geneva: World Health Organization
4
Vewin, 2017. Drinkwaterstatistieken 2017. Den Haag: Vereniging van waterbedrijven in Nederland
2

Beoordelingskader
24. Nationale rampen
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen
BNDW)
1. Voldoende water van goede
kwaliteit voor nu en in de
toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a, b - waterkwantiteit en
kwaliteit
2 - matig negatief effect

3. Behouden van de goede
conditie van de
drinkwaterinfrastructuur

onderbouwing
Het actuele beleid (Deltaprogramma) leidt op korte termijn tot een verminderd overstromingsrisico,
op langere termijn kan een verhoogd overstromingsrisico (nog) niet worden uitgesloten. De
drinkwatersector en het ministerie van IenW zijn beleidsuitgangspunten overeengekomen voor de
invulling van het ambitieniveau om de impact van overstroming te mitigeren (adaptatie).
De impact van een nucleaire of chemische ramp is beperkt. Alleen het gebied rond Borssele en WestBrabant heeft een beperkt risico. Voor terroristische aanslagen op de drinkwatervoorziening zijn
maatregelen met NCTV (en onder toezicht van ILT) afgestemd. Een aanlag kan grote gevolgen
hebben voor een regio. Deze aspecten zijn in de huidige BNDW niet expliciet en openbaar (om
begrijpelijke redenen) opgenomen en daarom is het effect matig negatief.
Overstromingen van pompstations en drinkwaterzuivering kunnen de drinkwaterinfrastructuur grote
schade toe brengen. De drinkwatersector en het ministerie van IenW zijn beleidsuitgangspunten
overeengekomen voor de invulling van het ambitieniveau om de impact van overstroming te
mitigeren (adaptatie).

onbekend

kennislacune
(benodigd onderzoek)
onbekend

handelingsperspectief
BNDW
(beschikbaarheid mitigerende
maatregelen)
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in
ander beleidsdomein met weinig
draagvlak)

urgentie

De effecten van overstromingen zijn onderzocht in 2018. Andere rampscenario’s zijn beperkt
openbaar beschikbaar. De gevolgen van andere rampen zoals nucleaire en of terroristische rampen
staan beperkt openbaar beschreven (om begrijplelijke redenen), en het is daarmee niet helder of de
impact van en de geplande procedures die op dergelijke scenario’s volgen, afdoende zijn. Het is aan
de toezichthouder om te oordelen of de ‘procedures’ bij drinkwaterbedrijven afdoende zijn. Daarbij
wordt opgemerkt dat de drinkwatersector al lange tijd is aangesloten op het ATb-systeem van de
NCTV. De te nemen maatregelen van de drinkwatersector zijn afgestemd op die van de Nationale
Politie; er zijn afspraken gemaakt over samenwerking en afstemming met de NCTV en IenW etc.
De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) is binnen de Rijksoverheid
verantwoordelijk voor terrorismebestrijding, cybersecurity, nationale veiligheid, crisisbeheersing en
statelijke dreigingen. Maatregelen ter ondersteuning zullen dus moeten worden afgestemd met de
NCTV en mogelijk andere overheidsorganisaties.
Voor overstromingsrisico is al een handelingsperspectief opgesteld of in wording.

Door de beperkte transparantie is de urgentie niet te bepalen.

(termijn effect +
implementatieperiode)
beoordeling:
onbekend

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De kans op een nationale ramp is beperkt, maar de gevolgen kunnen zeer groot zijn en in korte tijd de drinkwatervoorziening
van 4,3 miljoen Nederlanders in gevaar brengen. Hierbij blijkt dat vooral oppervlaktewaterwinningen gevoelig zijn voor
nationale rampen. Of het huidige beleid voldoende ondersteuning biedt aan de preventie, en mitigatie van mogelijke rampen
dient te worden afgestemd met de verantwoordelijke organisaties.
De redeneerlijn die is opgesteld om het ambitieniveau van de drinkwatersector en de overheid ten aanzien van ruimtelijke
adaptatie te bepalen, is belangrijke input voor de BNDW-2020.

25 Cybersecurity
Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
4. Vergroten van de weerbaarheid van vitale drinkwaterinfrastructuur
5. Blijvende aandacht voor consumenten vertrouwen

Beschrijving ontwikkeling
Permanente digitale dreiging: De omvang van de dreiging van
cybercriminaliteit die uitgaat van “statelijke” actoren blijft groeien.
Landen blijven digitale middelen inzetten voor spionage,
verstoringen en sabotage om eigen doelen te bereiken ten koste
van Nederlandse belangen. De dreiging vanuit criminelen blijft
onverminderd groot1.
Geavanceerde aanvalscapaciteiten laagdrempelig toegankelijk:
Het verkrijgen en vergroten van digitale aanvalscapaciteiten is
door laagdrempelige toegankelijkheid van de aanvalshulpmiddelen
voor steeds meer cybercriminelen weggelegd. Criminelen
anticiperen op nieuwe technologische ontwikkelingen zoals on-line
diensten. Het plegen van digitale misdrijven wordt hiermee
eenvoudiger. De dreiging wordt hiermee de komende jaren
vergroot1.
Toepassingen van geavanceerde automatisering (1) : Veel van de
huidige drinkwaterprocessen zijn volledig geautomatiseerd of
worden ondersteund door steeds meer geavanceerde industriële
automatisering, waarbij er nauwelijks terugvalopties of analoge
alternatieven zijn. De afhankelijkheid van gedigitaliseerde
processen en systemen is groot geworden. Het gebruik van
kunstmatige intelligentie zal de komende jaren toenemen en kan
een aantrekkelijk doelwit zijn voor kwaadwillenden.
Wetgeving: De Wet beveiliging netwerk- en informatiesystemen
(Wbni) is op 09 november 2018 in werking getreden2. De Wbni
beoogt de digitale weerbaarheid van Nederland en in het bijzonder
die van de vitale aanbieders (energie-, drinkwatersector etc) te
bevorderen. Voor de drinkwatersector betekent dit een meld- en
zorgplicht voor cyber-incidenten met aanzienlijke gevolgen voor
de continuïteit.
Weerbaarheid van de organisaties: De digitale weerbaarheid is niet
overal op orde. Vitale en niet-vitale organisaties worden door
eenvoudige methoden aangevallen. Incidenten hebben zich voor
zover gemeld niet in de drinkwatersector voorgedaan, maar wel in
andere sectoren (containerterminal Maasvlakte, gemaal in Veere,
gijzelen van gegevens, etc.). Incidenten kunnen worden
voorkomen met behulp van basismaatregelen. De weerbaarheid
staat onder druk door een toenemende complexiteit en
connectiviteit in het IT landschap. De komst van wettelijke
maatregelen (waaronder de Wbni) benadrukken het belang om de
weerbaarheid te verhogen.

De permanente dreiging, toename geavanceerde automatisering en
het
achterblijven van de weerbaarheid, maken
ook de
drinkwatersector kwetsbaar voor digitale aanvallen.
Samenwerking in respons op dreigingen en weerbaarheid: Binnen de
vitale sectoren is een toename te zien in de operationele
samenwerking op preventieve, reactieve en adviserende cybersecurity
diensten tussen de vitale sectoren. Hiervoor worden zogenaamde
virtuele teams opgericht die elkaar ondersteunen in cyberdiensten. De
eerste initiatieven tonen aan dat goed samenwerken een cruciale
succesfactor is om de toenemende bedreigingen het hoofd te kunnen
bieden3.
Normen kader voor de drinkwater sector: De afgelopen jaren maakt
cybersecurity al een integraal onderdeel uit van de beveiliging en
continuïteit binnen de Drinkwaterwet. Op basis van risicoanalyses
worden weerstand verhogende maatregelen genomen. Met de komst
van de Wet beveiliging netwerk- en informatiesystemen (Wbni) is de
meld- en zorgplicht voor cyber-incidenten geformaliseerd.
De zorgplicht houdt in dat de waterleidingbedrijven passende en
evenredige technische en organisatorische maatregelen moeten
treffen om de risico’s voor de beveiliging van hun netwerk te
beheersen en om de gevolgen van incidenten te voorkomen en te
minimaliseren om zodoende de continuïteit van de vitale dienst te
waarborgen.
De meldplicht houdt in dat ICT-incidenten en bijna ongelukken gemeld
moeten worden aan NCSC en aan de toezichthouder ILT.
De bevoegde autoriteit kan aanbieders van essentiële diensten een
auditplicht opleggen met als doel vast te stellen of de aanbieder heeft
voldaan aan de gesteld beveiligingseisen (zorgplicht). De resultaten
van de audit moeten worden verstrekt aan de bevoegde autoriteit.
Binnen sectorverband is samen met de VEWIN een éénduidig
normenkader “PA beveiligingsnorm” ontwikkeld zodat ieder
drinkwaterbedrijf hetzelfde kader met de belangrijkste kritische
beheersmaatregelen gebruikt inzake de naleving van de zorgplicht uit
de Wbni. Met uitvoeren van de maatregelen volgens dit kader kunnen
de drinkwaterbedrijven aantoonbaar maken dat zij voldoen aan de
Wbni. De waterbedrijven zijn momenteel bezig met de implementatie
van de maatregelen om aan het normenkader te voldoen. Medio 2020
worden de eerste externe audits door de VEWIN uitgevoerd.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
Witteveen+Bos, 9 september 2019

1

CSBN 2019 Cybersecuritybeeld Nederland 2019 , NCTV
Wet beveiliging Netwerk- en informatiesystemen (Wbni) voor digitale dienstverleners, rijksoverheid.nl, 1-9-2018
3
Waterschapshuis. Samenwerking RWS en NWH SOC https://www.hetwaterschapshuis.nl/nieuws/2017/05/ondertekening-sok-cert-wm-met-hwh.html
2

Beoordelingskader
25. Cybersecurity
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
4. Vergroten van de weerbaarheid van
vitale drinkwaterinfrastructuur
4 - matig positief effect

onderbouwing
Door de permanente dreiging, blijvende cybercriminaliteit, afhankelijkheid van
automatisering is het vergroten van de weerbaarheid noodzakelijk om het risico te
mitigeren. Wetgeving zorgt voor een verdere formalisering van de meld- en zorgplicht
aangaande de te nemen maatregelen. Binnen de drinkwatersector is een normenkader
ontwikkeld om aantoonbaar de juiste maatregelen te kunnen nemen. Dit is een positieve
ontwikkeling ten opzichte van de BNDW 2014.
De kennis over cybersectity is bij de drinkwaterbedrijven aanwezig en wordt gedeeld op
het strategische en tactische vlak tussen de bedrijven in de zogenaamde water- Isac. Door
de vergrijzing in de komende jaren kan deze kennis echter verdwijnen. Op operationeel
niveau is een kennis/capaciteits lacune zichtbaar (capaciteitgebrek bij de bedrijven) door
de hoeveelheid werk die de uit te voeren beveiligingsmaatregelen met zich mee brengen.

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
3 - geen effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
4 - kleine kennislacune (eenvoudig te
realiseren onderzoek, beperkte kosten en
doorlooptijd)

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020 of zal optreden in 2020-2026)

Door een cybersecurity aanval op de drinkwatersector kan bijvoorbeeld de integriteit van
de informatievoorziening (onjuiste informatie) worden aangetast of de continuïteit in
gevaar komen waardoor minder vertrouwen in de drinkwaterbedrijven kan ontstaan. Dit is
iets anders dan BNDW 2014.
Het risico van cybersecurity is in beeld. Door beperkte transparantie is niet duidelijk of de
gevolgen van een cyber-aanval voldoende in beeld zijn. Uiteindelijk is dit aan de
toezichthouder om dit te oordelen, en waar nodig kan de ILT aanwijzingen geven aan de
drinkwaterwaterbedrijven.

Binnen sectorverband is samen met de VEWIN een éénduidig normenkader “PA
beveiligingsnorm” ontwikkeld zodat ieder drinkwaterbedrijf hetzelfde kader met de
belangrijkste kritische normen gebruikt inzake de naleving van de zorgplicht uit de Wbni.
De uiteindelijke verantwoording voor het aantoonbaar voldoen aan de wettelijke
verplichtingen ligt bij de indivduele drinbkwaterbedrijven.

Het verhogen van de weerbaarheid tegen cybersecurity inbreuken is van belang. Doordat
de permanente dreiging blijft bestaan met een kans op toename van cybercriminaliteit en
de afhankelijkheid van automatisering die is gecreëerd, is het nodig om de weerstand
verhogende maatregelen te blijven nemen, ondanks de maatregelen die reeds uitgevoerd
zijn.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Het verhogen van de weerbaarheid tegen cybersecurity inbreuken is van belang. Doordat de permanente dreiging blijft bestaan met een kans
op toename van cybercriminaliteit en de afhankelijkheid van automatisering die is gecreëerd, is het nodig om weerstand-verhogende
maatregelen te blijven nemen, ondanks de onlangs ingestelde wetgeving Wbni (2018) die ervoor zorgt dat de meld- en zorgplicht aangaande
het nemen van weerstand verhogende maatregelen op gebied van cybersecurity in de wet zijn opgenomen.
Binnen sectorverband is samen met de VEWIN een éénduidig normenkader “PA beveiligingsnorm” ontwikkeld zodat ieder drinkwaterbedrijf
hetzelfde kader met de belangrijkste kritische normen gebruikt inzake de naleving van de zorgplicht uit de Wbni. Met uitvoeren van de
maatregelen volgens dit kader kunnen de drinkwaterbedrijven aantoonbaar maken dat zij voldoen aan de Wbni. De waterbedrijven zijn
momenteel bezig met de implementatie van maatregelen om aan het normenkader te voldoen. Het aantal te nemen maatregelen is aanzienlijk
en soms complex waardoor de sector de komende jaren haar handen vol heeft om deze maatregelen in te voeren.
Het opzetten van operationele samenwerking tussen de vitale sectoren op preventieve, reactieve en adviserende cybersecurity diensten kan de
sector helpen om de toenemende dreiging het hoofd te bieden en maatregelen beter en sneller te kunnen invoeren. Het opzetten van
zogenaamde virtuele teams (met bijvoorbeeld RWS) in andere sectoren tonen aan dat goed samenwerken een cruciale succesfactor.

26
Kwaliteit van de infrastructuur
Relatie tot BNDW-2014:
Conform BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
3. Behouden van de goede conditie van de drinkwaterinfrastructuur

Beschrijving ontwikkeling
De infrastructuur van drinkwater betreft zowel de productiezijde als
de distributiezijde. Door toenemende druk op de bronnen wordt
steeds meer gekeken naar alternatieve bronnen zoals bijvoorbeeld
afvalwater als bron voor water en grondstoffen. Hierbij wordt ook
innovatief onderzoek gedaan naar de benodigde infrastructuur om
dergelijke nieuwe concepten te vorm te geven1 2. Tegelijk wordt ook
door drinkwaterbedrijven geïnvesteerd in een meer robuust
zuiveringssysteem. Voorbeelden hiervan zijn de toename van
gebruik van reverse osmose processen door Oasen en PWN, en de
pilots met UF (ultrafiltratie) bij Evides. Voor het leidingmateriaal
neemt het aandeel PVC en PE toe, terwijl het aandeel asbestcement
(AC) en gietijzeren leidingen afneemt.3
Blijvend aandachtspunt is de gemiddelde leeftijd van het
drinkwaternet. In 2017 lag deze op 42 jaar. Deze infrastructuur
wordt constant gebruikt en is daarmee onderhevig aan constante
slijtage. Het is ook een zeer diverse infrastructuur, doordat deze door
de jaren heen is opgebouwd, uitgebreid en aangepast. Nog in gebruik
zijnde leidingdelen kunnen in uitzonderlijke gevallen zelfs ouder zijn
dan 100 jaar. Dit schept zowel uitdagingen voor asset management,
als kansen om het leidingnet te verbeteren. Hierbij kan gedacht
worden aan het beter afstemmen van leidingdiameters op het
verbruik, zodat de zelfreinigende eigenschappen van het net
gewaarborgd blijven. Naast technische kansen, liggen hier ook
organisatorische kansen voor het bewerkstelligen van effectievere
samenwerking tussen netbeheerders. Met de grote
vervangingsopgave die de drinkwatersector voor zich ziet, zal de
grond vaak open gaan, en ligt samenwerking met andere
netbeheerders voor de hand, zodat niet de burger ‘onnodig veel lijdt’
onder alle benodigde werkzaamheden.
Niet in rekening gebracht water (NIRG) is een belangrijke indicator de
staat van het leidingnet. Deze is laag en stabiel, schommelend tussen
5.5 en 5.7 % tussen 2015 en 2017.1
De drinkwaterstatistieken 20174 beschrijven dat sinds 2008 een
stijgende lijn in investeringen zichtbaar is. In 2015 en 2016 namen
de investeringen in zuivering weer wat af maar bleven de
investeringen in distributie toenemen.

In 2016 werd in totaal 438 miljoen euro geïnvesteerd. Hiervan werd 59 %
geïnvesteerd in distributie, 31 % in productie en 6 % in informatie- en
communicatietechnologie. In de uitvoeringsagenda is opgenomen dat de
ILT5 in de prestatievergelijking aandacht besteedt aan de inspanningen
die de bedrijven doen om de infrastructuur te vervangen. In 2015 hebben
drinkwaterbedrijven gezamenlijk EUR 186 miljoen besteed aan de
vervangingsopgave. Dit is 87,5 % van de vooraf geraamde investeringen.
Naar aanleiding van de BNDW-2014 en de evaluatie van hoofdstuk V van
de Drinkwaterwet zijn er aanpassingen gemaakt in het protocol voor de
verplichte prestatievergelijking om het inzicht in de investeringen van de
bedrijven te verbeteren. Vanaf 20196 moeten drinkwaterbedrijven
bijvoorbeeld ook investeringen per type infrastructuur en
saneringspercentages aanleveren. Tevens is de handleiding voor
leveringsplannen (opgenomen in het Vewin-sjabloon voor de
leveringsplannen) aangepast om in toekomstige leveringsplannen
beter inzichtelijk te maken hoe de bedrijven invulling geven aan de
vervangingsopgave. Hierin wordt onder andere naar de samenstelling,
prestatie en vervangingsbeleid van het leidingnet gevraagd.
Drinkwaterbedrijven zullen deze informatie ook met elkaar delen om van
elkaar te leren.
Overigens spreekt Vewin zorg uit over de financierbaarheid van
toekomstige investeringen. Het voorlopige advies van de Autoriteit
Consument en Markt (ACM) laat een verdere forse daling van de WACC
(vermogenskostenvoet) zien. Dat leidt er toe dat de drinkwaterbedrijven
minder kunnen reserveren voor toekomstige investeringen en meer
moeite zullen hebben om tegen gunstige voorwaarden te lenen. Dit terwijl
de investeringen juist moeten toenemen.
In het drinkwaterbesluit is vastgelegd dat alleen materialen en
chemicaliën in aanraking met drinkwater mogen komen, wanneer deze
voorzien zijn van het Kiwa Water Mark (voorheen Kiwa ATA). Dit leidt tot
een beperkter aanbod aan materialen en chemicaliën en een hogere
drempel voor innovatieve bedrijven om hun producten af te kunnen
zetten binnen de drinkwatersector. Andere Europese landen hebben ook
hun eigen certificeringsmechanismen. Een betere samenwerking op
internationaal niveau is wenselijk voor een effectief en efficiënt behoud
van de conditie van de drinkwaterinfrastructuur.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
Witteveen+Bos, 8 augustus 2019

1

https://www.dunea.nl/zakelijk/waterbedrijven-in-de-toekomst
“Dunea en Rijnland willen beweging voor vernieuwing starten”, H2O, mei 2019
3
Kerngegevens drinkwater 2018, VEWIN
4
Vewin, https://www.vewin.nl/SiteCollectionDocuments/Publicaties/Cijfers/Drinkwaterstatistieken-2017-NL.pdf
5
Inspectie Leefomgeving en Transport (2016). Prestatievergelijking drinkwaterbedrijven 2015.
6
https://www.ilent.nl/documenten/rapporten/2019/3/08/protocol-prestatievergelijking-drinkwaterbedrijven-2019
2

Beoordelingskader
26. Kwaliteit van de infrastructuur
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
2. Goede drinkwaterkwaliteit kwaliteitsbewaking door
risicobeheersing en innovatie
(van bron tot tap)

onderbouwing
In 2015 hebben drinkwaterbedrijven 12,5% minder besteed aan de vervangingsopgave
dan de vooraf geraamde investeringen. Niet bekend is wat de cijfers voor recentere jaren
zijn. De handleiding voor leveringsplannen is aangepast om in toekomstige
leveringsplannen beter inzichtelijk te maken hoe de bedrijven invulling geven aan de
vervangingsopgave.

4 - matig positief effect

3. Behouden van de goede conditie van
de drinkwaterinfrastructuur
2 - matig negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

Niet in rekening gebracht water (NIRG) is een belangrijke indicator de staat van het
leidingnet. Deze is laag en stabiel, schommelend tussen 5,5 en 5,7% tussen 2015 en
2017.1
Blijvend aandachtspunt is de gemiddelde leeftijd van het drinkwaternet. In 2017 lag deze
op 42 jaar.
De benodigde certificering van materiaal en chemicaliën leidt tot een beperkter aanbod en
een hogere drempel voor innovatieve en buitenlandse bedrijven om hun producten af te
kunnen zetten binnen de drinkwatersector.
Onderzoek naar slimme asset management strategieen is nodig, bijvoorbeeld door exit
beoordelingen van oude leidinginfra.

3 - middelgrote kennislacune

Ook is meer kennis en ervaring met condition based maintenance wenselijk. Op deze
manier kan beter worden gemonitord wat de status is van bestaande infrastructuur en
kan op het juiste moment het juist onderdeel vervangen worden.

handelingsperspectief BNDW

Het beleid aangaande de kwaliteit van de productie infrastructuur speelt zich voor een
belangrijk deel af binnen het beleidsdomein van drinkwater. De distributie infrastructuur
ligt voor het grootste deel in de openbare ruimte, waar diverse andere beleidsterreinen
elkaar kruisen, maar waar in veel gevallen vergelijkbare drijfveren aanwezig zijn.

(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)

De grootste vervangingsopgave treedt tussen 2030 en 2060 op, met een piek tussen
2040 en 2050.

3 - beperkt urgent (effect ontwikkeling
verwacht in 2032-2050: anticiperen is
nodig)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Blijvend aandachtspunt is de gemiddelde leeftijd van het drinkwaternet, wat zorgt voor een grote vervangingsopgave, met name in de
periode 2030 - 2060. Cijfers voor 2015 laten zien dat er mogelijk momenteel minder vervangen wordt dan vooraf geraamd. Wel zijn er
maatregelen genomen om de investering in vervanging transparanter te maken. Aan productiezijde zullen mogelijk ook benodigde
investeringen toenemen door de afnemende ruwwaterkwaliteit. Daar staat tegenover dat in de toekomst drinkwaterbedrijven minder kunnen
reserveren voor toekomstige investeringen en meer moeite zullen hebben om tegen gunstige voorwaarden te lenen. Hiermee is de kwaliteit
en benodigde investeringen en planning van de vervangingsopgave een belangrijk aandachtspunt.

27
Consumentenvertrouwen
Relatie tot BNDW-2014:
Anders dan BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling
Het consumentenvertrouwen is van een aantal zaken afhankelijk,
waaronder de klanttevredenheid en de leveringszekerheid. In de
Prestatievergelijking van 20151 krijgt de klanttevredenheid van
drinkwaterbedrijven een gemiddeld rapportcijfer van 7,8/10. De
gemiddelde leveringsonderbreking is 15.34 minuten, waarvan 6.33
minuten is veroorzaakt door storingen.
De ontwikkeling van de klanttevredenheid over de afgelopen jaren
is verbeeld in onderstaande tabel. Hieruit blijkt dat de
klanttevredenheid toeneemt in de afgelopen jaren.

1.
2.

3.

4.

Echter, nieuwe risico’s, zoals geneesmiddelen in bronnen voor
drinkwater, kunnen leiden tot bezorgdheid bij mensen en tot vragen
over wat dit betekent voor hun gezondheid. RIVM ontwikkelt samen
met de TU Delft en Universiteit Utrecht een methode waarmee
systematisch nieuwe risico’s voor de drinkwatervoorziening kunnen
worden opgespoord en beoordeeld.
Ook de droge zomer van 2018 (en 2019) en de daaruit volgende
maatregelen en media-aandacht kunnen invloed hebben op het
consumenten vertrouwen. Met de verwachte toename van droge
zomers in de toekomst, kan “droogte” gezien worden als een risico
voor het consumentenvertrouwen door dat leveringszekerheid
onder druk kan komen te staan.
Om het consumentenvertrouwen te verbeteren is in de Beleidsnota
Drinkwater2 al een aantal acties benoemd. Deels zijn deze
inmiddels uitgevoerd, maar een aantal acties moeten nog worden
geïmplementeerd:

De drinkwaterbedrijven verbeteren de voorlichting aan het
publiek. Daartoe is een website (drinkwaterplatform.nl)
ontwikkeld.
Het monitoring- en rapportagesysteem wordt verbeterd, waarbij
een duidelijker beeld wordt gegeven van de kwaliteit na
productie en de kwaliteit aan de tap. Op deze wijze kan de
invloed van distributiesystemen en binnen installaties op de
kwaliteit aan de tap inzichtelijk worden gemaakt. Dit laatste is
nog niet gebeurd.
Werken
aan
risicocommunicatie
(Rijk,
RIVM
en
drinkwaterbedrijven). In het project PS-DRINK is expliciet
aandacht voor het onderwerp risico-communicatie en wordt
onderzocht hoe verschillende vormen van communicatie de
vragen van mensen over nieuwe risico’s op een adequate manier
kunnen adresseren. Het project PS-DRINK is gestart in 2016 en
loopt door tot 2020.
Aanpassen van de website van het RIVM. Dit is nog niet gebeurd
in afwachting van de aanpassing van de Drinkwaterrichtlijn.

Daarnaast is recent in de Beleidstafel Droogte is afgesproken dat de
drinkwatersector werkt aan een kernboodschap over ‘bewust omgaan
met water’ 3. Daarnaast ontwikkelt zij communicatie-boodschappen
die tijdens een droogte gebruikt worden. Buiten tijden van extreme
droogte zal het Deltaprogramma Zoetwater, in samenspraak met alle
partijen, zich inzetten voor meer eenduidige communicatieboodschappen over droogte en zoetwatervoorziening.4
Het kostenaspect wordt in de huidige nota in het kader van
consumentenvertrouwen nog niet benoemd. Richting de consument,
zowel burger als bedrijf wordt gewerkt aan meer transparantie. Via
de ILT en ACM wordt hier toezicht opgehouden en in 2018 is het
oordeel dat de transparantie is toegenomen, met name waaruit de
kosten van drinkwater(voorziening) zijn opgebouwd. Aandacht voor
kosten is belang, zeker omdat het niet ondenkbaar is dat de kosten
gaan stijgen. Voor de consument moet inzichtelijk zijn en blijven
waar de kosten mee samen hangen, zeker als deze toenemen.
Resumerend is de ontwikkeling dat het consumentenvertrouwen in
de afgelopen jaren gegroeid. Er lopen van het vigerend beleid
verschillende acties om het consumentenvertrouwen blijvend hoog te
houden.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

Inspectie Leefomgeving en Transport, 2016. Prestatievergelijking drinkwaterbedrijven 2015.
Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2014. Beleidsnota Drinkwater – Schoon drinkwater voor nu en later.
3
Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2019. Rapport eerste fase Beleidstafel Droogte
4
Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2019. Kamerbrief eerste resultaten van de Beleidstafel Droogte
2

AT Osborne, 1 oktober 2019

Beoordelingskader
27. Consumentenvertrouwen
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen

onderbouwing
De implementatie en verdere ontwikkeling van de lopende acties zal het
consumentenvertrouwen blijvend ondersteunen. Hiermee ligt het in lijn met de huidige
BNDW.

3 - geen effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
4 - kleine kennislacune (eenvoudig te
realiseren onderzoek, beperkte kosten en
doorlooptijd)

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
5 - zeer goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in beleidsdomein
drinkwater en kunnen op tijd
geïmplementeerd worden)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)

Een verkenning naar de impact van de nieuwste ontwikkelingen ten aanzien van
geneesmiddelen / onbekende stoffen en klimaatverandering (droogte) op het
consumentenvertrouwen in drinkwater is wenselijk. Daarbij dient ook de doorvertaling te
worden gemaakt naar leveringszekerheid en kostenontwikkeling op de korte en
middellange termijn.
De genoemde, nog niet uitgevoerde, acties uit de beleidsnota drinkwater 2014 moeten,
eventueel versterkt met maatregelen vanuit de hierboven genoemde verkenning, ook in de
nieuwe beleidsnota drinkwater worden opgenomen.
Daarnaast kunnen ook de communicatie-acties omtrent droogte zoals benoemd in de
Beleidstafel Droogte onderdeel uitmaken van de nieuwe beleidsnota drinkwater.
Acties om transparantie over kosten en kostenontwikkeling te verbeteren, onder meer
continuering van toezicht en externe beoordeling.
Omdat het consumentenvertrouwen snel kan verdwijnen (bijvoorbeeld door een calamiteit)
is er sprake van een beperkt-urgente maatregel.

3 - beperkt urgent (effect ontwikkeling
verwacht in 2032-2050: anticiperen is
nodig)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Hoewel het consumentenvertrouwen in de afgelopen jaren is gegroeid, is er een noodzaak om dit consumentenvertrouwen blijvend te
ondersteunen. Er lopen vanuit het vigerend beleid verschillende acties welke opgepakt en versterkt moeten worden, aanvullende acties
kunnen worden geformuleerd t.a.v. de kostenontwikkeling.

28
Innovatieve drinkwatersector en
internationale samenwerking: SDGs
Relatie tot BNDW-2014:
Conform BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
6. Toegang tot voldoende en schoon drinkwater (internationaal)
7. Versterken internationale positie drinkwaterbedrijven

Beschrijving ontwikkeling
Sustainable Development Goal (SDG) 6 luidt: “Verzeker toegang
tot duurzaam beheer van water en sanitatie voor iedereen”.
De Nederlandse drinkwatersector draagt hier aan bij op diverse
wijzen, en via diverse financieringsmechanismen. Zo wordt onder
anderen via de Nederlandse overheid financiering geboden voor
verschillende initiatieven waar zowel de private sector als de
(semi) publieke sector mee aan het werk gaat.
Daarnaast is in het Drinkwaterbesluit is opgenomen dat de
Nederlandse drinkwaterbedrijven maximaal 1% van hun omzet
mogen gebruiken voor een goede drinkwatervoorziening in het
buitenland. De kosten hiervoor worden niet in de drinkwatertarieven doorgerekend, maar komen ten laste van de
winst(ruimte). Omdat
dit een maximum is,
besluiten
bedrijven
vaak (in overleg met
aandeelhouders)
om
minder dan 1% te
besteden: voor 2018 is
het
percentage
bij
zowel Evides als Vitens
0,7% van de omzet en
voor WML is dit 0,5%.
De drinkwaterbedrijven
rapporteren
jaarlijks
het bedrijfsverslag aan
de minister.

Uit de cijfers van de FAO van 2015, afgebeeld in de tabel hiernaast,
kan worden afgeleid dat er wereldwijd nog een belangrijke opgave ligt
om te zorgen dat iedereen toegang heeft tot veilig drinkwater. Vooral
op het Afrikaans continent ligt een opgave1.
In 2015 in door Lilianne Ploumen aangekondigd in 2030 voor 30
miljoen mensen toegang tot schoon drinkwater en 50 miljoen mensen
toegang tot sanitatie te willen realiseren. Over de jaren 2016-2018
wordt gemiddeld 2 miljoen mensen per jaar toegang verschaft tot
drinkwater. Dit ligt dus goed op schema. Voor wat betreft toegang tot
sanitatie laten de cijfers over de jaren 2016 tot 2018 laten zien dat er
door toedoen van Nederlandse inspanning een groei is van 2,4 miljoen
mensen per jaar. Wat betreft het gemiddelde aan de lage kant, gezien
het doel van 50 miljoen, maar in de trend zit wel een duidelijk stijgende
lijn, van 1,2 miljoen in 2016 naar 3,6 miljoen in 20182.
Het WaterWorX (WWX) is gestart in 2017 heeft als ambitie om 10
miljoen mensen toegang te verschaffen tot drinkwater en wordt
uitgevoerd door de 10 drinkwaterbedrijven van Nederland onder
aanvoering van Vitens Evides International (VEI). Het programma
loopt van 2017 tot 2030. Parallel hieraan is een programma gestart
van het ministerie van Buitenlandse Zaken en de Unie van
Waterschappen, de Blue Deal. Dit loopt ook tot 2030 en heeft als doel
20 miljoen mensen in 40 stroomgebieden toegang geven tot schoon,
voldoende en veilig water.
Naast deze programma’s hebben drinkwaterbedrijven ook eigen
samenwerkingsprojecten met buitenlandse partijen, en dragen diverse
andere private partijen bij aan SDG al dan niet ondersteund door
ontwikkelingsgelden.

bron: FAO statistieken 2015

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
Witteveen+Bos, 8 augustus 2019

1
2

FAO statistieken 2015
Ministerie van Buitenlands Zaken, 2018. Resultaten Ontwikkelingssamenwerking in beeld 2018. https://www.osresultaten.nl/thema/water#water_sanitation-hygiene

Beoordelingskader
28. Innovatieve drinkwatersector en internationale samenwerking: SDGs
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
6. Toegang tot voldoende en schoon
drinkwater (internationaal)
4 - matig positief effect

7. Versterken internationale positie
drinkwaterbedrijven
4 - matig positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

onderbouwing
Drinkwaterbedrijven lijken minder dan 1% te besteden aan ontwikkeling van een goede
drinkwatervoorziening in het buitenland.
Het WaterworX programma
drinkwaterbedrijven vergroten.

kan

de

bijdrage

(en

mogelijk

effectiviteit)

van

De SDG bijdrage van de Nederlandse drinkwatersector speelt zich, internationaal, af in
ontwikkelingslanden. Een belangrijke en gewenste profilering van de Nederlandse
drinkwatersector richt zich op het Europese platform. Het SDG ‘podium’, wijkt daarmee af
van het internationale ‘beleidspodium’. Toch hebben de internationale SDG inspanningen
een licht positief effect op de algemene internationale verbindingen van de Nederlandse
drinkwatersector, onder meer door het verschaffen van een interessante werkomgeving
voor jong, innovatief en internationaal betrokken personeel bij de waterbedrijven.
Het is tevens beperkt duidelijk hoe duurzaam de ontwikkeling is die de diverse projecten
bewerkstelligen. Lange termijn monitoring en evaluatie kan dit uitwijzen.

3 - middelgrote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)

Met de 1 % besteding is de sector in beginsel goed in staat gesteld om een SDG bijdrage
te realiseren.

4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)

De grote lijnen zijn uitgezet met het doel om 30 miljoen mensen toegang te verschaffen
tot drinkwater. Het is nu van belang dat de voortgang wordt gemonitord, en wanneer nodig
wordt bijgestuurd. Hierin moet de samenwerking worden gevonden met de relevante
actoren, onder meer Buitenlandse Zaken, RVO, ontwikkelingsbanken en de watersector
zelf.

urgentie

Gemiddeld wordt 2 miljoen mensen per jaar toegang verschaft tot drinkwater, waarmee de
doelstelling gehaald wordt.

(termijn effect + implementatieperiode)
4 - niet urgent (effect verwacht na 2050,
mitigerende maatregelen
(handelingsperspectieven) hoeven nog niet
geagendeerd te worden)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
De afgelopen jaren zijn ambitieuze doelen gesteld door de Nederlandse overheid: 30 miljoen mensen moeten toegang krijgen
tot schoon drinkwater. De Nederlandse drinkwaterbedrijven hebben hier een belangrijk aandeel in het WaterWorX programma
dat één derde van deze behoefte moet gaan voorzien.

29
Innovatieve drinkwatersector en
internationale samenwerking - risico's
en financiering
Relatie tot BNDW-2014:
Conform BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
7. Versterken internationale positie drinkwaterbedrijven

Beschrijving ontwikkeling
In breder perspectief staat Nederland met haar benedenstroomse
positie, hoge technologische ontwikkeling, hoog opgeleide
beroepsbevolking en internationaal georiënteerde economie, qua
kennisontwikkelingspotentie in de voorhoede. Hier komt bij dat
er sprake is van een groeiende druk op onze bronnen door
klimaatverandering en economische activiteiten. Deze combinatie
zorgt voor een goed klimaat waar innovatie kan plaatsvinden in
internationaal verband, wat een potentieel positieve invloed heeft
op de internationale positie van de watersector.
Vitens en Evides hebben de internationale activiteiten
ondergebracht onder Vitens Evides International BV en daarmee
de risico’s voor een belangrijk deel gemitigeerd. Ook andere
drinkwaterbedrijven kunnen zich aansluiten: Waterbedrijf
Groningen en Limburg en PWN hebben dat gedaan. Daarbij vindt
bij Evides ook een aantal van haar commerciële internationale
activiteiten plaats onder de vlag van Evides Industriewater.
Daarnaast is het programma WaterWorX in 2017 van start
gegaan. Drinkwaterbedrijven zijn positief hierover voor het delen
van kennis en het aanpakken van grotere projecten. Of het
risico’s wegneemt is nog onduidelijk en zal nog geëvalueerd
moeten worden.
Anderzijds is de WMD (Waterleidingmaatschappij Drenthe)
geconfronteerd met de keerzijde van haar internationale
activiteiten (reputatie en financieel) en is er ruimte voor discussie
over de ‘commerciële’ activiteiten die waterbedrijven buiten hun
kerntaak ontplooien.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

Witteveen+Bos, 8 augustus 2019

Beoordelingskader
29. Innovatieve drinkwatersector en internationale samenwerking - risico's en financiering
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
7. Versterken internationale positie
drinkwaterbedrijven
4 - matig positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
onbekend

handelingsperspectief BNDW

onderbouwing
Er zijn verschillende vormen van ondernemen op het gebied van internationale
samenwerking. De verwachting is dat het toestaan van deze vormen meer vrijheid biedt
voor de markt om zich op een passende wijze te ontwikkelen. Risico’s zijn momenteel niet
goed in te schatteb
In 2014 stond de start van een pilot publieke waterpartijen in internationaal tender
gepland over risico’s en financiering. Evides werkt in Waterworx en VEI en schrijft tenders
uit waarbij internationale donateurs zoals Wereldbank betrokken zijn. De resultaten van
de pilot lijken nog niet gepubliceerd. Hierdoor mist op dit moment nog het inzicht in de
concrete risico’s. Het is daarmee ook onbekend hoe groot de kennislacune is en wat er
benodigd is om deze te dichten.
Op basis van de evaluatie van de pilot zijn handelingsperspectieven op te stellen

(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
onbekend

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
onbekend

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
In de huidige markt komen verscheidene vormen van internationaal ondernemen terug. Veel activiteiten vinden plaats bij
dochterondernemingen, zowel op het gebied van internationale ontwikkelingssamenwerking als op het gebied van innovatie
en cutting edge technology. Deze verscheidenheid brengt zowel kansen als risico’s met zich mee. Een heldere weging hiervan
is op dit moment nog niet beschikbaar. Wel kan gesteld worden dat de aanwezige vrijheid gebruikt wordt door de markt,
waardoor interessante initiatieven plaats kunnen vinden.

30
Landbouwontwikkelingen

Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst

Beschrijving ontwikkeling
Het ministerie van LNV streeft naar een landbouwsector die niet
meer uitgaat van voortdurende kostenverlaging, maar van een
minimale belasting van de leefomgeving. Hiervoor wordt ingezet
op een grootschalige transitie naar kringlooplandbouw, waarbij
grondstoffen en hulpbronnen op een zo laag mogelijk
schaalniveau worden gesloten1. Hierbij wordt o.a. gedacht aan
het benutten van organische reststromen als meststoffen,
precisie bemesting en duurzaam bodemgebruik2. Dergelijke
maatregelen kunnen via verschillende principes bijdragen aan
het realiseren van waterkwaliteitsdoelen, vooral voor
meststoffen. Voorbeelden van dergelijke principes zijn (a) de
behoefte van het gewas, in plaats van het aanbod van dierlijke
mest of de mestgebruiksnormen, leidend laten zijn bij de
omvang van de mestgift, (b) de agrarische bedrijfsvoering
inrichten op een maximale benutting van de toegediende
meststoffen, of (c) het vervangen van geïmporteerde kunstmest
en diervoeders door regionaal beschikbare mest- en
voedingsstoffen. Voor het realiseren van de
waterkwaliteitsdoelen voor bestrijdingsmiddelen wordt ingezet op
het verhogen van de weerbaarheid van teelten door duurzaam
bodemgebruik en een evenwichtige inzet van middelen door
toepassing van de principes van geïntegreerde
gewasbescherming.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1
2

LNV, 2018. Landbouw, natuur en voedsel: waardevol en verbonden. Nederland als koploper in kringlooplandbouw
LNV, 2019. Realisatieplan Visie LNV: op weg naar een nieuw perspectief

KWR, 4 juli 2019

Beoordelingskader
30. Landbouwontwikkelingen
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
3 - beperkt effect
4 - matig positief effect
5 - zeer positief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
3 - middelgrote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020 of zal optreden in 2020-2026)

onderbouwing
De omschakeling naar kringlooplandbouw kan op de (middel)lange termijn bijdragen aan
een algehele verbetering van de milieuprestatie van de agrarische sector, mits het doel
van kringlooplandbouw (minimale milieubelasting) centraal blijft staan. Dit geldt vooral
voor meststoffen en in mindere mate voor bestrijdingsmiddelen, diergeneesmiddelen en
antibiotica resistente genen. In hoeverre de transitie naar kringlooplandbouw leidt tot
doelbereik is onbekend en is voor meststoffen sterk afhankelijk van het schalniveau
waarop de kringloop gesloten wordt. Daarnaast kan de drinkwatervoorziening specifieke
eisen stellen aan de principes achter kringlooplandbouw, bijvoorbeeld voor het hergebruik
van organische reststromen in verband met de aanvoer van verontreinigingen in deze
stromen en voor het halen van de grondwaterkwaliteitsdoelen op uitspoelingsgevoelige
bodems in grondwaterbeschermingsgebieden3. Ten slotte blijkt dat de principes voor
geïntegreerde gewasbescherming moeilijk in de praktijk opgevolgd worden4. Om deze
redenen is het effect van de transitie naar kringlooplandbouw niet goed te voorzien.
Voor het realiseren van de kwaliteitsdoelen voor grond- en oppervlaktewater dat bestemd
is voor drinkwaterproductie zijn waarschijnlijk niet alle vormen van kringlooplandbouw
geschikt. Zo kan het hergebruik van organische reststromen leiden tot aanvoer van
verontreinigingen. Daarnaast zal alleen waterkwaliteitsvoordeel worden geboekt als de
belasting van grond- en oppervlaktewater daadwerkelijk afneemt door betere benutting
door gewas of meer gerichte dosering. Omwille van het drinkwaterbelang kunnen
aanvullende eisen aan landbouwactiviteiten noodzakelijk zijn3. Het is echter nog
onbekend welke (aanvullende) kritische prestatie indicatoren aan de landbouwtransitie
gesteld moeten worden om de kwaliteitsdoelen voor waterbronnen voor
drinkwaterproductie te kunnen realiseren. Omdat de transitie naar kringlooplandbouw
gaandeweg verder ingevuld zal worden, heeft deze kennislacune op dit moment beperkte
gevolgen voor het handelingsperspectief, maar op de langere termijn zijn de gevolgen
mogelijk groter.
Het ministerie van LNV is verantwoordelijk voor de milieuprestatie van de agrarische
sector. Daarnaast is onbekend in hoeverre draagvlak bestaat voor de omschakeling naar
kringlooplandbouw in Nederland. Breed draagvlak onder agrariërs, ketenpartijen en
burgers is noodzakelijk om de maatschappelijke waarde en economische kansen van
kringlooplandbouw te benutten2. LNV ziet dit als voorwaarde om de landbouwtransitie op
voldoende grote schaal te kunnen realiseren. De nadruk ligt op dit moment op het
mobiliseren van de koplopers en het creëren van randvoorwaarden die de omschakeling
naar kringlooplandbouw mogelijk moeten maken2. Mogelijk is er daarom weinig draagvlak
om op dit moment aanvullende eisen aan kringlooplandbouw te stellen. Wel kunnen
oplossingen uitgewerkt worden die passen bij de kwaliteitsdoelen voor waterbronnen voor
de drinkwatervoorziening, zodat deze informatie later in het proces kan worden benut.
Grond- en oppervlaktewater dat bestemd is voor drinkwaterproductie is op grote schaal
verontreinigd met mestgerelateerde stoffen en sporen van bestrijdingsmiddelen of
afbraakproducten hiervan5. Deze verontreinigingen zijn voornamelijk afkomstig uit de
landbouw. Uit recente evaluaties blijk dat emissies van meststoffen en
bestrijdingsmiddelen nog steeds te hoog zijn om overal de kwaliteitsdoelen voor
drinkwaterbronnen te kunnen realiseren4,6. Een algehele afname van de belasting van het
grondwater met meststoffen en bestrijdingsmiddelen is noodzakelijk om de
kwaliteitsdoelen voor drinkwater uit grondwater op de lange termijn te kunnen halen. De
transitie naar kringlooplandbouw, die in 2030 al ver gevorderd moet zijn, kan daar
mogelijk een wezenlijke bijdrage aan leveren.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Kringlooplandbouw kan onder het adagium “productie van waardevol voedsel met minimale effecten op milieu, natuur en klimaat” een
wezenlijke bijdrage leveren aan een algehele vermindering van de belasting van grond- en oppervlaktewater met meststoffen,
bestrijdingsmiddelen en geneesmiddelen en antibiotica resistente genen. De vermindering van de belasting is noodzakelijk om op de lange
termijn de kwaliteitsdoelen te realiseren voor waterbronnen voor drinkwaterproductie. Hiervoor dienen echter mogelijk wel aanvullende eisen
aan de kringlooplandbouw te worden gesteld. Geadviseerd wordt om hier richtwaarden en kritische prestatie indicatoren voor te ontwikkelen
zodat regionale overheden en agrariërs handelingsperspectief wordt geboden.

3

Van Loon, A.H., 2018. Drinkwateraspecten van een gezonde bodem. KWR, Niewegein, BTO2018.065
Tiktak, A., Bleeker, A., Boezeman, D., Dam, J. van, Eerdt, M. van, Franken, R., Kruitwagen, S., en Uyl, R., 2019. Geintegreerde gewasbescherming nader beschouwd.
Tussenevaluatie van de nota Gezonde Groei, Duurzame Oogst. PBL, rapport nr 3549
5
Wuijts, S., Bogte, J.J., Dik, H.H.J., Verweij, W.H.J., en Aa, N.G.F.M. van der, 2014. Eindevaluatie gebiedsdossiers drinkwaterwinningen. RIVM, Bilthoven, RIVM-rapport
270005001
6
Claessens, J., Van der Aa, M., Groenendijk, P., en Renaud, L., 2017. Effecten van het landelijk mestbeleid op de grondwaterkwaliteit in grondwaterbeschermingsgebieden.
RIVM, Bilthoven, Rapport 2016-0199
4

31
Gat tussen meest recente en gebruikte
klimaatscenario’s
Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst

Beschrijving ontwikkeling
In deze evaluatie wordt bij de inschatting van de impact van
klimaatverandering uitgegaan van de Deltascenario’s. De
Deltascenario’s1 zijn sturend voor alle voorkeursstrategieën en
maatregelen in het Deltaprogramma2. Ook in vele andere
onderzoeken zijn ze als uitgangspunt gebruikt, voor de
inschatting van de effecten van klimaatverandering op bijv. de
grondwwaterkwaliteit of oppervlaktewater als bron voor
drinkwater (RIVM rapporten).
De assessment reports van het IPCC vormen de basis voor de
Nederlandse klimaatscenario’s, die door het KNMI uitgebracht
worden. Het IPCC werkt met een zesjarige cyclus, die het KNMI
volgt. De KNMI-2006 scenario’s zijn gebaseerd op dezelfde
globale modellen als het 4e IPCC rapport (AR4, 2007). De
KNMI’06- klimaatscenario’s kregen een officiële status in het
Nationaal Waterplan3. Het laatste IPCC rapport (AR5) kwam uit in
2014 en ook de laatste KNMI klimaatscenario’s komen uit 2014.
Het zesde IPCC rapport wordt in 2022 verwacht4. Het KNMI is
sinds 2017 bezig met modelsimulaties en proefanalyses om de
nieuwste inzichten van het IPCC in 2021/2022 zo snel mogelijk
te verwerken en publiceren5.
KNMI ’14 gaat uit van vier klimaatscenario’s, van GL met de
minste klimaatimpact tot WH met de meeste klimaatimpact. Waar
de klimaatscenario’s van het IPCC en KNMI zich puur op de
fysische verschijnselen richten, zoals temperatuurverandering,
nemen de Deltascenario’s ook sociaal-economische
ontwikkelingen mee. Dit resulteert in vier basis Deltascenario’s:
Druk en Rust zijn gebaseerd op KNMI scenario GL en Stoom en
Warm op KNMI scenario WH.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

In 2017 is een tussentijdse actualisatie van de Deltascenario’s
gepubliceerd met een 5e scenario: Druk-Parijs. Het uitgangspunt van
deze variant is het klimaatscenario Druk en doen wat nodig is om te
komen tot 80-95 % reductie van broeikasgassen om daardoor,
conform het akkoord van Parijs, de maximale temperatuurstijging te
beperken tot 1,5 a 2 ˚C. Voor de drinkwatervoorziening zijn de
gevolgen van Druk-Parijs hetzelfde als in variant Druk.
Sinds 2017 zijn er geen nieuwe scenario’s gepubliceerd, maar wel
een onderzoek waaruit blijkt dat de zeespiegel versneld stijgt. De
huidige scenario’s voor het Deltaprogramma gaan voor Nederland uit
van een zeespiegelstijging tussen 0,35 meter en 1 meter tot 2100.
De laatste projecties van het KNMI (april 2017) wijzen er echter op
dat de zeespiegel tot wel 2 tot 3 meter kan stijgen. Deltares heeft
een studie gedaan naar de mogelijke gevolgen van versnelde
zeespiegelstijging voor het Deltaprogramma6. De versnelde
zeespiegelstijding kan vanaf 2050 tot een forse toename van de
zoutindringing via de rivieren leiden, wat tot innamestops kan leiden
in het benedenrivierengebied (bijv. drinkwaterwinningen aan de Lek).
Verzilting via het grondwater (kwel) leidt tot een toename van de
zoetwatervraag voor doorspoelen. Met een toename van het
neerslagtekort en het vaker samenvallen van verzilting en de piek in
watervraag, zal de verdringingsreeks dus vaker gebruikt worden. De
afname aan zoetwatervoorraden in de duinen kan met aangepast
beheer beperkt blijven tot circa 10% in 2100.

Witteveen+Bos, 9 augustus 2019

Deltascenario’s voor de 21e eeuw, Actualisering 2017.
Deltascenario’s. https://www.deltacommissaris.nl/deltaprogramma/kennisprogramma-van-het-deltaprogramma/deltascenarios
3
KNMI, 2015. KNMI ’14 klimaatscenario’s voor Nederland, Herziene uitgave 2015.
4
IPCC. Sixth assessment report cycle. https://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-cycle/
5
KNMI Klimaatscenario’s. https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-21-klimaatscenario-s
6 Deltares, 2018. Mogelijke gevolgen van versnelde zeespiegelstijging voor het Deltaprogramma. Een verkenning.
1
2

Beoordelingskader
31. Gat recentste en gebruikte klimaatscenario’s
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a, b - waterkwantiteit en kwaliteit
3 - beperkt effect

onderbouwing
Omdat er regelmatig nieuwe klimaatscenario’s verschijnen, kunnen onderzoeken naar de
effecten van klimaatverandering zich baseren op verouderde klimaatscenario’s. Zo
baseert het RIVM rapport uit 2011 (De invloed van klimaatverandering op de
grondwaterkwaliteit) zich op de KNMI-2006 scenario’s, terwijl in 2014 nieuwe KNMI
scenario’s zijn gepubliceerd en in 2017 nieuwe Deltascenario’s. Bij de verschijning van de
2014 scenario’s is een verkenning gedaan naar de actualiteit van de Deltascenario’s uit
20137, waaruit bleek dat aanpassing van de Deltascenario’s niet noodzakelijk was.
Onderstaande tabel laat een vergelijking zien van de voor drinkwater meest relevante
parameters, zeespiegelstijging en zomerneerslag, laat zien dat de afname van de
zomerneerslag en toename verdamping minder extreem wordt, maar de
zeespiegelstijging en afname Maasafvoer extremer. Grofweg betekent dit dat de
problemen met waterkwantiteit iets milder worden ingeschat, maar impact op de
(oppervlakte)-waterkwaliteit iets toe zijn genomen.

gemiddelde zomerneerslag
2050 (mm)
potentiele verdamping zomer
(mm)
verandering gemiddelde
jaarlijkse & laagste 7-daagse
Rijnafvoer
verandering gemiddelde
jaarlijkse & laagste 7-daagse
Maasafvoer
zeespiegelstijging 2050

kennislacune
(benodigd onderzoek)
5 - geen aanvullend onderzoek nodig

Deltascenario’s 2013
(KNMI06)
max. -19 %

Deltascenario’s 2017
(KNMI14)
max. -13 %

max. +15 %

max. +11 %

max. -20 %

max. -20 %

max -30 %

max -45 %

15-35 cm

15-40 cm

Zodra er nieuwe inzichten zijn over klimaatverandering, sociaal-economische
veranderingen of klimaatbeleid met grote impact (Parijs), worden de klimaatscenario’s
geactualiseerd. De actualisering van de Deltascenario’s in 2017 bevat de meest recente
klimaatscenario’s en is daarom een valide uitgangspunt voor deze evaluatie. Er is dus
geen kennislacune wat betreft de nieuwste inzichten in de klimaatscenario’s zelf.
Tot noch toe blijkt dat nieuwe klimaatscenario’s niet noodzakelijk hoeven te leiden tot
aanpassing van Deltascenario’s7 of afgeleide onderzoeken. Veranderingen kunnen door
experts kwalitatief worden ingeschat.

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
5 - zeker niet urgent (kleine kans dat
ontwikkeling überhaupt optreedt)

BNDW heeft een cyclus van 6 jaar en volgt daarmee de cycli van de klimaat- en
deltascenario’s. Voorafgaan aan het opstellen van de nieuwe beleidsnota zou het effect
van de deltascenario’s op het drinkwaterdomein bepaald dienen te worden. Dit kan met
behulp van kennisinstituten.

Het gebruik van de Deltascenario’s is goed onderbouwd. Slechts wanneer de nieuwste
klimaatscenario’s significant verschillen met de voorgaande scenario’s, en de impact op
drinkwaterkwantiteit of -kwaliteit groter is of sneller zal gebeuren, zal het opnieuw
bepalen van de effecten van de klimaatscenario’s urgent worden. Recent onderzoek6
toont aan dat zeespiegelstijging versneld optreedt, maar pas op langere termijn (2100)
zou dit effect hebben op de drinkwatervoorziening.

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Het gebruik van Deltascenario’s is goed onderbouwd. Er wordt veelvuldig onderzoek gedaan naar klimaatverandering en de impact ervan. Er
wordt al voorbereidend onderzoek gedaan op de klimaatscenario’s die door het IPCC in 2022 worden gepubliceerd. Veranderingen in
klimaatscenario’s hebben vooral impact op de langere termijn (2100), waardoor de urgentie laag is. Het risico op de doelen van de BNDW
wordt daarom als zeer gering beschouwd. Geadviseerd werd wel strategieën flexibel en adaptief op te stellen, en met name kantelpunten in
strategieën in de gaten te houden.

7

Deltares, KNMI, PBL, 2016. Verkenning actualiteit Deltascenario’s.

32 Veranderend milieubeleid
Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
2. Goede drinkwaterkwaliteit - kwaliteitsbewaking door risicobeheersing en innovatie
3. Behouden van de goede conditie van de drinkwaterinfrastructuur
4. Vergroten van de weerbaarheid van vitale drinkwaterinfrastructuur
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen
6 Behoud draagvlak voor openbare drinkwatervoorziening

Beschrijving ontwikkeling
Ontwikkelingen in het milieubeleid kunnen op verschillende
manieren doorwerken op de wijze waarop de
drinkwatervoorziening in Nederland is vormgegeven. Dit betreft
o.a. de urgentie waarmee bestaande knelpunten in de
waterkwaliteit worden aangepakt, de mate van acceptatie van
risico’s voor de kwaliteit van bronnen van drinkwater, en de wijze
waarop geanticipeerd wordt op ontwikkelingen met een onzekere
uitkomst, zoals klimaatverandering. Op dit moment speelt
Europese wet- en regelgeving, zoals de KRW en Natura2000, een
belangrijke en stabiele rol in het milieubeleid. De richting en
snelheid waarin het milieubeleid zich in de toekomst zal
ontwikkelen is echter niet goed te voorzien. Wel zijn de volgende
rode lijnen zichtbaar (zonder uitputtend te zijn) die hiervoor
bepalend kunnen zijn.
Ten eerste heeft het neoliberale beleid van de afgelopen jaren
economische ontwikkelingen binnen de wettelijke kaders
mogelijk gemaakt door middel van normopvulling en fasering van
opgaven. Bekend is dat op sommige dossiers de grenzen van het
juridisch mogelijke zijn opgezocht. Nieuw is dat maatschappelijke
organisaties het landelijk milieubeleid aanvechten en daar bij de
PAS en klimaatmitigatie ook in zijn geslaagd. Dit geeft aan dat
het milieubeleid niet “vogelvrij” is. Anderzijds kunnen
duurzaamheid en economische groei ook onder een neoliberaal
beleid hand in hand gaan. Duurzaamheidsambities worden dan
voornamelijk ingevuld vanuit een technologische invalshoek, met
waarschijnlijk (vanuit de economische gedachte) een grote rol
voor hergebruik grondstoffen en hernieuwbare energiebronnen.

van de bevolking de steeds nadrukkelijkere wens voor een
duurzamere omgang met het milieu. “vliegschaamte” is daar een
recent voorbeeld van. Tot nog toe is het milieubeleid in relatie tot de
drinkwatervoorziening nog geen groot thema in maatschappelijke
discussies.
Ten derde lijkt een deel van het maatschappelijk en politiek
draagvlak voor Europese sturing op binnenlands (milieu)beleid af te
nemen. Dit speelt zowel binnen Nederland als daarbuiten. Zo heeft
de Europese landbouwkoepel COPA-COGECA onlangs opgeroepen om
de KRW minder ambitieus en realistischer te maken en economische
randvoorwaarden zwaarder te laten wegen. Vooralsnog committeert
de Nederlandse Staat zich aan de doelen van de KRW, maar de
volgende landelijke verkiezingen kunnen daar verandering in
brengen. Het commitment voor Europees milieubeleid kan echter ook
de andere kant op kantelen, bijvoorbeeld handhaving leidt tot boetes
voor achterblijvende doelrealisatie.
Naast inhoudelijke ontwikkeling van het milieubeleid zijn
verschuivingen in de taken en verantwoordelijkheden relevant voor
de Beleidsnota Drinkwater. Zo wordt met de Omgevingswet een
groot deel van het milieubeleid gedecentraliseerd, waarbij meer
taken en verantwoordelijkheden bij lagere overheden komen te
liggen. Daarnaast versterkt de Omgevingswet de bestuurlijke cultuur
waarin kansen mogelijk worden gemaakt door gebiedsgerichte
samenwerking. Hierdoor wordt het drinkwaterbelang onderdeel van
een integrale afweging van belangen, en wordt de achterliggende
governance complexer.

Ten tweede wordt in de politiek en media steeds vaker selectief
omgegaan met feiten, zodat geen evenwichtig beeld van de
realiteit ontstaat. Dit kan leiden tot het ontstaan van onjuiste
percepties over de doelmatigheid en effectiviteit van de
drinkwatervoorziening. Een recent voorbeeld is de zorg die
omwille van commerciële motieven werd aangewakkerd over de
kwaliteit van drinkwater in Den Haag. De drinkwaterfunctie kan
daar gevoelig voor zijn omdat veel burgers niet bewust zijn van
de herkomst van drinkwater. Anderzijds bestaat er onder delen

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

KWR, 23 juli 2019

Beoordelingskader
32. Veranderend milieubeleid
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
beoordeling:
2 - matig negatief effect
3 - beperkt effect
4 - matig positief effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
beoordeling:
1 - zeer negatief effect
2 - matig negatief effect
3 - beperkt effect
4 - matig positief effect

3. Behouden van de goede conditie van
de drinkwaterinfrastructuur
beoordeling:
1 - zeer negatief effect
2 - matig negatief effect
3 - beperkt effect
4 - matig positief effect

4. Vergroten van de weerbaarheid van
vitale drinkwaterinfrastructuur
beoordeling:
2 - matig negatief effect
3 - beperkt effect
4 - matig positief effect

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
beoordeling:
2 - matig negatief effect
3 - beperkt effect
4 - matig positief effect

Behoud draagvlak voor openbare
drinkwatervoorziening
beoordeling:
1 - zeer negatief effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)
1 - zeer grote kennislacune (veel onderzoek
nodig, hoge kosten en lange doorlooptijd)

onderbouwing
Het milieubeleid kan zich verschillende kanten op ontwikkelen en kent diverse facetten
waardoor de uitkomst niet te voorzien is. Bijvoorbeeld, indien de nadruk meer komt te
liggen op economische groei, kan dit leiden tot een grotere ruimtelijke druk rondom
winningen en toenemende concurrentie om het beschikbare water (potentieel matig
negatief effect). Echter, economische groei kan ook op een duurzame manier gerealiseerd
worden, bijvoorbeeld door ontwikkeling van technologieën om kringlopen te sluiten en
falende voorzorgsmaatregelen tijdig op te sporen (potentieel matig positief effect).

Het milieubeleid kan zich verschillende kanten op ontwikkelen. Wel zijn er redenen tot
zorg vanwege de huidige neiging naar normopvulling en fasering ten faveure van
economische groei, de selectieve omgang met feiten in media en politiek en de negatieve
toon van discussies over Europees milieubeleid (vooral de KRW). Dit kan leiden tot de
acceptatie van meer risico’s en tot een verminderde urgentie voor het oplossen van
bestaande knelpunten en mitigerende maatregelen voor o.a. klimaatverandering
(potentieel zeer negatief effect). Anderzijds kan bijvoorbeeld handhaving van Europees
beleid ertoe leiden dat knelpunten in de waterkwaliteit versneld worden aangepakt
(potentieel matig positief effect).

Het milieubeleid is ook relevant voor de ruimtelijke druk rondom het leidingnet en de
risico’s op doorwerking van bodemverontreinigingen op het drinkwater. Het is echter niet
te voorzien welke kant het milieubeleid zich op ontwikkelt. Wel zijn er redenen tot zorg
vanwege de huidige neiging naar normopvulling en fasering ten behoeve van
economische groei, de selectieve omgang met feiten in media en politiek en de negatieve
toon van discussies over Europees milieubeleid (vooral de KRW).

Het milieubeleid kan doorwerken op de acceptatie van risico’s voor de
drinkwatervoorziening, waaronder de nooddrinkwatervoorziening. Het is echter
onvoldoende bekend hoe het milieubeleid onder het volgende kabinet vorm wordt
gegeven. Het effect kan daarom variëren van matig positief tot matig negatief.

Versobering van het milieubeleid kan, vooral in combinatie met eenzijdige berichtgeving
en selectieve omgang met feiten, het consumentenvertrouwen aantasten. De
drinkwaterbedrijven gaan daar doorgaans professioneel mee om – zo is de consument
evenwichtig geïnformeerd over het voorkomen van GenX in drinkwater zodat onnodige
maatschappelijke onrust is voorkomen. In potentie is dit een matig negatief effect. Indien
in het milieubeleid meer aandacht voor duurzaamheid komt, kan het effect op het
consumentenvertrouwen juist matig positief zijn.
Veranderingen in het milieubeleid hoeven niet persé ten koste te gaan van de openbare
drinkwatervoorziening, maar daarvoor moet wel voldoende maatschappelijk draagvlak
bestaan. Zo kan economische groei gecombineerd worden met vormen van duurzaamheid
door inzet van technologische oplossingen, zoals sensoring, zuivering van afvalwater en
het gebruik van alternatieve drinkwaterbronnen. Maatschappelijk draagvlak voor
bescherming is ook van belang in het licht van de deregulatie en decentralisatie van het
ruimtelijk- en milieubeleid, waarbij het drinkwaterbelang onderdeel wordt van een
integrale afweging met andere belangen.
Het draagvlak voor de openbare drinkwatervoorziening kan echter onder druk komen te
staan door eenzijdige berichtgeving en selectief gebruik van feiten. Daarom is deze
ontwikkeling als “zeer negatief” gekwalificeerd.
•
De agenda van de landelijke politieke partijen op het gebied van milieu is bekend.
Echter, de partijprogramma’s gaan niet specifiek in op water en drinkwater.
•
Het krachtenveld achter het milieubeleid is niet goed in beeld, vooral wat betreft het
Europees beleid en in het licht van onzekere externe factoren, zoals
klimaatverandering. Welke belangen en lobbypartijen zitten daar achter?

handelingsperspectief BNDW

•

(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)
beoordeling:
4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)

urgentie
( termijn effect + implementatieperiode)

•

Met voorlichting kunnen burgers beter geïnformeerd worden over de herkomst van
drinkwater en meer betrokkenheid gaan ervaren. Dit maakt vorming van publieke
opinies minder vatbaar voor eenzijdige berichtgeving en selectieve argumentatie.
Werven van draagvlak voor Europese wet- en regelgeving (voornamelijk de KRW) is
van groot belang, maar de uitkomst is onzeker.

Vooral nieuwe verkiezingen en internationale discussies over europese wet- en
regelgeving kunnen de komende jaren grote gevolgen hebben voor het Nederlandse
milieubeleid.

beoordeling:
1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020 of zal optreden in 2020-2026)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Het milieubeleid kan op verschillende manieren doorwerken op de doelen van de Beleidsnota Drinkwater. Het is echter niet te
voorzien in hoeverre het milieubeleid na de volgende verkiezingen eruit zal zien en of er wijzigingen in Europese wet- en
regelgeving doorgevoerd gaan worden. Wel zijn er redenen tot zorg over de vorming van publieke opinies over het
milieubeleid, doordat in de politiek en media steeds vaker selectief wordt omgegaan met feiten. Dit kan ten koste gaan van
het consumentenvertrouwen en het draagvlak voor de wijze waarop de openbare drinkwatervoorziening nu is vormgegeven.
De beleidsnota drinkwater kan bijdragen om grip op deze ontwikkelingen te houden.

33
Klimaatmitigatie en -adaptatie
Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst

Beschrijving ontwikkeling
Klimaatmitigatie is het tegengaan of beperken
klimaatverandering, door terugdringen van de uitstoot van
broeikasgassen. Het klimaatakkoord van Parijs (2015) beschrijft
de doelstellingen voor het beperken van de temperatuurstijging.
Via de Nederlandse klimaatwet zijn de Nederlandse
klimaatdoelstellingen wettelijk vastgelegd (28 mei 2019); het
Nederlandse klimaatakkoord wordt medio 2019 verwacht en legt
afspraken vast om deze doelen te halen. De drinkwatersector
heeft aangegeven actief te willen bijdragen aan de implementatie
van dit akkoord1 (6 juli 2019). De drinkwatersector wil
aangehaakt blijven bij de energietransitie (o.a. bodemenergie en
aquathermie, zie factsheet 9) om de gevolgen voor de
drinkwatervoorziening in de gaten te houden en zo nodig bij te
sturen. Verwacht wordt bijvoorbeeld dat er toenemende druk
komt op de ondergrondse ruimte terwijl deze ook belangrijk is
voor aanvullende strategische drinkwatervoorraden. Daarnaast
kunnen warmtenetten en de terugwinning van warmte uit
rioolwater ervoor zorgen dat de ondergrond opwarmt en
daarmee de drinkwaterleidingen, wat negatief is voor de
waterkwaliteit.
Klimaatadaptatie op niveau van de drinkwatervoorziening
gebeurt door het aanwijzen van Aanvullende Strategische
Voorraden, die ook de stijgende watervraag moeten gaan
opvangen. Er is echter geen beleidsinstrument om op niveau van
de drinkwaterwinning de effecten van klimaatverandering te
mitigeren. Gebiedsdossiers zijn in principe gebaseerd op de
huidige situatie en er wordt niet expliciet gevraagd naar een
doorzicht of modellering van bepaalde klimaatscenario’s.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020

1

De Nationale klimaatadaptatie-strategie (NAS) schetst de
klimaatopgaven voor de verschillende sectoren en beschrijft hoe ze
hiermee om kunnen gaan. Drinkwatervoorziening is geen van de
sectoren, maar onderdelen zijn wel verwerkt in andere sectoren (bijv.
water en ruimte, gezondheid). Het RIVM onderzoek naar de effecten
van klimaatverandering op de drinkwatersector3 is wel meegenomen
in de NAS2. Het onderzoek wijst uit dat kansrijke klimaatadaptatieve
maatregelen voor drinkwatervoorzieningen is onder te verdelen in
drie categorieën3: beleidsmaatregelen, aanpassingen in het
watersysteem en een uitgebreidere zuivering door de
drinkwaterbedrijven. Deze maatregelen komen echter niet in het
uitvoeringsprogramma NAS 2018-2019 terug4.
Ook het Deltaprogramma richt zich op klimaatadaptatie. Waar het
Nederlandse watersysteem er eerder op gericht was overtollig water
af te voeren, is het doel nu een duurzaam watersysteem via de
volgende voorkeursvolgorde van het Deltaplan Zoetwater: 1. zuinig
zijn 2. beter vasthouden 3. extra aanvoeren5. Dit leidt tot
maatregelen voor grondwateraanvulling, zoals verondiepen van
greppels en infiltratievoorzieningen. Verwacht wordt dat in de tweede
fase van het Deltaplan Zoetwater (2022-2027) veel van deze
maatregelen geïmplementeerd worden. In de beleidstafel droogte
wordt grondwateraanvulling en een klimaatrobuust watersysteem
geadviseerd, net als het aanwijzen van aanvullende strategische
voorraden, het aanscherpen van de verdringingsreeks en het
opstellen van redeneerlijnen voor waterverdeling bij verzilting6.
Met het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie via stresstesten en
risicodialogen wordt gezorgd voor het klimaatbestendig en
waterrobuust inrichten van Nederland. Ook ander landgebruik is een
vorm van klimaatadaptatie.

Witteveen+Bos, 6 augustus 2019

Vewin. Drinkwaterector wil actief bijdragen aan implementatie Klimaatakkoord.
https://www.vewin.nl/nieuws/paginas/Drinkwatersector_wil_actief_bijdragen_aan_implementatie_Klimaatakkoord_1036.aspx?source=%2fPaginas%2fDefault).aspx
2
RIVM. 2017. Klimaatverandering en drinkwater. https://www.rivm.nl/drinkwater/klimaatverandering-drinkwater
3
RIVM, 2013. Impact klimaat op oppervlaktewater als bron voor Drinkwater, RIVM
4
Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS), maart 2018. Uitvoeringsprogramma 2018-2019.
5
Kennisportaal Ruimtelijke Adaptatie, 2018. Zoetwaterstrategie. https://ruimtelijkeadaptatie.nl/actueel/actueel/nieuws/2018/zoetwaterstrategie/
6
Infram, 2019. Rapport eerste fase Beleidstafel Droogte.

Beoordelingskader
33. Klimaatmitigatie en -adaptatie
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
3 - beperkt effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit

onderbouwing
Klimaatmitigatie: zie factsheet 9 energietransitie. De toenemende druk op de
ondergrondse ruimte vormt een risico voor drinkwaterwinningen. Verder wordt er geen
significante impact van klimaatmitigerende maatregelen op drinkwaterkwantiteit
verwacht.
Klimaatadaptatie: Maatregelen die de grondwatervoorraad aanvullen, het watersysteem
klimaatrobuuster maken en de watervraag verminderen zijn positief. Water staat goed op
de kaart bij aanpak klimaatadaptatie, met name Deltaprogramma Zoetwater.
In de NAS is de drinkwatersector niet als sector vertegenwoordigd en het
uitvoeringsprogramma 2018-2019 bevat ook geen maatregelen die direct effect hebben
op drinkwater. Ingeschat wordt dat dit nauwelijks een risico oplevert, omdat het indirect
wel wordt meengenomen via waterkwantiteit, waterkwaliteit, gezondheid etc.
Klimaatmitigatie: zie factsheet 9 energietransitie. Verder wordt er geen significante
impact van klimaatmitigerende maatregelen op drinkwaterkwantiteit verwacht.
Klimaatadaptatie: Maatregelen om verzilting terug te dringen hebben een positief effect.
Warmere leidingen door warmtenetten en het terugwinnen van warmte uit riolering
hebben een negatief effect op de drinkwaterleidingen.

3 - beperkt effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

Klimaatmitigatie: Het klimaatakkoord is zo recent dat het onbekend is wat de impact zal
zijn op de drinkwatervoorziening. De drinkwatersector is aangehaakt en zal ervoor
moeten waken aangehaakt te blijven en de drinkwatervoorziening te borgen.

3 - middelgrote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)

Drinkwaterbedrijven en Vewin en ministerie moeten zorgen dat drinkwaterbelang geborgd
blijft in klimaatmitigatie en klimaatadaptatiemaatregelen en in het Deltaprogramma
Zoetwater.

4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)

Klimaatmitigatie en -adaptatie is zeer actueel en veranderingen vinden snel plaats. De
drinkwatersector dient per direct aangehaakt te blijven.

1 - zeer urgent (ontwikkeling heeft al
zichtbaar effect ten opzichte van BNDW
2014-2020 of zal optreden in 2020-2026)

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Maatregelen in het kader van klimaatadaptatie hebben een positief effect op de waterkwantiteit. Er zijn echter veel
veranderingen gaande in een kort tijdsbestek, wat het urgent maakt voor de drinkwatersector om bij alle maatregelen en
beleidskaders (klimaatakkoord en bijbehorende stukken, Deltaplan Zoetwater, Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie, Beleidstafel
droogte) het drinkwaterbelang te borgen, ook omdat de druk op de ondergrond steeds groter zal worden.

34
Circulaire economie en hergebruik

Relatie tot BNDW-2014:
Niet in BNDW-2014
Relevante doel(en) uit BNDW:
1. Voldoende water van goede kwaliteit voor nu en in de toekomst
5. Blijvende aandacht voor consumentenvertrouwen

Beschrijving ontwikkeling
De manier waarop we grondstoffen gebruiken is veelal nog lineair
maar zal steeds meer circulair moeten worden teneinde de
instroom van grondstoffen als ook het afval te beperken. Afval
moet meer als grondstof worden gezien. Dit past binnen de
ambitie van het kabinet om in 2050 een 100 % volledig circulaire
economie te realiseren en voor 2030 een tussendoel te bereiken
van 50 % minder gebruik van primaire grondstoffen (mineraal,
fossiel en metalen)1.
Binnen de drinkwatersector is circulaire economie al geruime tijd
ingeburgerd, zoals hergebruik van kalkkorrels in de
tapijtindustrie of de inzet van ijzerslib voor geurreductie bij
biomassaverwerking2. Innovaties in deze sector zullen komende
jaren worden geïntensiveerd en/of geïnitieerd naar vergroting
van circulariteit naar externe partijen en binnen de eigen sector.
Daarnaast zijn ontwikkelingen op het gebied van circulariteit
buiten de drinkwatersector van invloed op de waterkwantiteit en
-kwaliteit, zowel in positieve zin (verbetering waterkwaliteit) als
negatief (verslechtering). Ofwel: Circulaire economie beïnvloedt
de waterkwantiteit en waterkwaliteit (doel 1).

Enkele ontwikkelingen op het gebied van circulaire economie die
invloed hebben op de relevante BNDW doelen (met name
waterkwantiteit en - kwaliteit) zijn:
a. inzet van zuiniger waterverbruikende apparaten, intensivering
bewustwording waterverbruik;
b. het optimaliseren van hergebruik van reststromen in de
drinkwatersector en de productie van geconcentreerde
afzetproducten;
c. hergebruik van (regen)water door het afkoppelen van
regenwateropvang;
d. opwerking van RWZI/AWZI effluent tot proceswater of
irrigatiewater of voor drinkwater (directe kringloopsluiting);
e. nieuwe productietechnieken gericht op circulariteit dragen bij
aan vermindering vervuilende stoffen in het watersysteem
f.
door hergebruik van “bouwafval” kunnen ongewenste stoffen in
het milieu terechtkomen;
g. (onvoldoende) sluiting nutriëntenkringloop (P, N, micro’s) gronden oppervlaktewater; inzet op “precisielandbouw”;
h. voorkómen en verminderen van plastic (zwerf)afval op land en in
het water;
i.
ontwikkeling in de verwijdering van prioritaire stoffen
(medicijnresten, organische micro’s, PFAS stoffen); bestrijding
aan de bron (voorkómen) in plaats van verspreiden en
verwijderen;
j.
in de verre toekomst effecten van de waterstofeconomie.

Evaluatie Beleidsnota Drinkwater 2014-2020
Witteveen+Bos, 6 augustus 2019

1
2

Ministerie van EZ en I&M. september 2016. Nederland circulair in 2050; Rijksbreed programma Circulaire Economie.
Waterspiegel, april 2018. AquaMinerals loopt voorop in ontwikkeling circulaire economie.

Beoordelingskader
34. Circulaire economie en hergebruik
criterium en beoordeling
impact
(effect ontwikkeling op doelen BNDW)
1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
a - waterkwantiteit
4 - matig positief effect

1. Voldoende water van goede kwaliteit
voor nu en in de toekomst
(gaat om bron:
grondwater/oppervlaktewater)
b - waterkwaliteit
3 - beperkt effect

onderbouwing
Inzet van circulaire economie zal de druk rondom de winningen van bronwater
(grondwater, oppervlaktewater) verminderen:
ontwikkeling a): bijvoorbeeld (nog) zuiniger (af)wasmachines, korter douchen;
b): bijvoorbeeld vermindering spoelwaterverlies filtratietechnieken, intensiveren op inzet
hergebruik spoelwater, concentreren/recirculeren van reststromen alvorens deze af te
voeren naar derden;
c): gebruik regenwater als bron voor toiletspoeling (zie factsheet 5 Alternatieve bronnen);
d): intensiveer hergebruik effluent voor proceswater industrie, irrigatiewater (gietwater
glastuinbouw) en zo mogelijk directe kringloopsluiting naar drinkwaterproductie.
Toename waterverbruik:
j): de waterstofeconomie zal globaal 2,2% meer drinkwater vragen (centraal dan wel
decentraal)3.
Inzet van circulaire economie zal op enkele ontwikkelingen een verslechtering te zien
geven van de waterkwaliteit die als bron wordt gebruikt voor de drinkwaterproductie:
ontwikkeling d): inzet van hergebruik effluent stromen voor de drinkwaterproductie zal
mogelijk een negatief effect hebben (risico hygiënische betrouwbaarheid);
f): door bijvoorbeeld uitloging van stoffen uit “bouwafval” dat hergebruikt wordt in bv
infrastructurele werken kunnen ongewenste componenten in het (grond)watersysteem
terecht komen;
g): idem als f) maar dan vanuit de landbouw. Hieronder valt ook hergebruik van
bermmaaisel waarbij zware metalen en organische micro’s in het (water)milieu terecht
kunnen komen.
Ontwikkelingen die een (kansrijke) verbetering van de waterkwaliteit zullen laten zien:
e): verlaging emissie vervuilende stoffen in het watersysteem door nieuwe
productietechnieken gericht op circulariteit (bronwater voor de drinkwaterwinning);
h): minder (zwerf)afval zal leiden tot minder ongewenste stofcomponenten in het
ontvangende watersysteem;
i): verbetering verwijdering van dan wel het voorkómen van prioritaire stoffen vermindert
de belasting ervan op het ontvangende watersysteem.

5. Blijvende aandacht voor
consumentenvertrouwen
3 - beperkt effect

kennislacune
(benodigd onderzoek)

Met name ontwikkeling d) - inzet hergebruik RWZI/AWZI effluent voor de
drinkwaterproductie (direct kringloopsluiting) - zal risico op imagoschade met zich
meebrengen.
Daarnaast hebben ontwikkelingen op circulariteit die plaatsvinden buiten de invloedsfeer
van de sector een risico op de drinkwaterkwaliteit. Voor het consumentenvertrouwen kan
dit zowel positief zijn, maar ook negatief. De drinkwatersector gaat hier veelal ad-hoc
mee om. Veel stoffen zijn niet bekend of worden nog niet geanalyseerd (niet gemeten is
niet weten) of het ontbreekt aan kennis. Voorbeeld is de stof Pyrazool die in de Maas
terecht kwam door lozing bij Sitec (Chemelot, Geleen).
Invloed van hergebruik (afval)stoffen voor nieuwe toepassingen die van invloed zijn op
het (water)milieu zijn veelal onvoldoende bekend. Hiervoor is nader onderzoek nodig.

3 - middelgrote kennislacune

handelingsperspectief BNDW
(beschikbaarheid mitigerende maatregelen)

De ontwikkelingen in de circulaire economie binnen de drinkwatersector hebben in de
regel een goed handelingsperspectief: de sector regelt dit zelf en kan hierover goede
afspraken maken met derden.

3 - beperkt handelingsperspectief
(mogelijke maatregelen vallen in ander
beleidsdomein met weinig draagvlak)
4 - goed handelingsperspectief
(maatregelen vallen in ander beleidsdomein
met groot draagvlak)

Ontwikkelingen die buiten de sector plaatsvinden maar wel invloed hebben op de
waterkwantiteit en/of -kwaliteit hebben een beperkt handelingsperspectief. Hiervoor
zullen inspanningen moeten worden verricht met overheidsorganen, bedrijfsleven,
onderzoeksinstituten, etc.

urgentie
(termijn effect + implementatieperiode)
2 - urgent (ontwikkeling zal optreden in
2026-2032, mitigerende maatregelen zijn
op korte termijn nodig)

Om te kunnen voldoen aan de 2030 tussendoelstelling voor het bereiken van een
circulaire economie (50% minder gebruik van primaire grondstoffen) zullen
ontwikkelingen de komende jaren versneld gaan plaatsvinden. Het is daarom wenselijk
om maatregelen te treffen om mogelijke negatieve effecten van circulariteit te mitigeren.
Het ontwikkelen van nieuw beleid zal hier onderdeel van zijn.

3 KWR Watercycle Research Institutefebruari 2017, BTO rapport De vraag naar water in een waterstofeconomie

Totaaloordeel impact ontwikkeling op doelen van BNDW & handelingsperspectief
Circulaire economie heeft een gering tot matig effect op zowel de waterkwantiteit als de waterkwaliteit. Binnen de
drinkwatersector wordt circulaire economie al geruime tijd toegepast en vinden voortdurend innovaties plaats onder controle
van de sector teneinde de instroom van grondstoffen en de afvoer van afvalstoffen verder te minimaliseren. Ontwikkelingen
van circulaire economie buiten de controle van de drinkwatersector en die van invloed zijn op de sector kunnen zowel een
positief als een negatief effect hebben. Hierbij is het zaak om het handelingsperspectief te intensiveren met externe partijen
in een vroegtijdig stadium en ontwikkelingen op het gebied van circulaire economie in de invloedsfeer van de drinkwatersector
op de voet te volgen.