Daders op het spoor
Een analyse van geweldplegers en geweldsincidenten
tegen NS-personeel

In opdracht van
Ministerie van Veiligheid & Justitie
Met medewerking van
Antoon Smulders (Bureau Beke)
Omslagontwerp en opmaak
Marcel Grotens (Bureau Beke)

Daders op het spoor
Een analyse van geweldplegers en geweldsincidenten
tegen NS-personeel

Anton van Wijk, Tom van Ham, Donald Jager en Monique Bruinsma

© 2016 Bureau Beke.

Inhoudsopgave
Voorwoord

5

Managementsamenvatting

7

1

Achtergrond en opzet van het onderzoek

13

1.1
1.2
1.3

1.4

Aanleiding
Onderzoeksvragen
Onderzoeksmethoden
1.3.1 Literatuuronderzoek
1.3.2 Incidentanalyse
1.3.3 Persoonsanalyse
Resumé

13
14
15
15
16
18
20

2

Een overzicht van de literatuur

21

2.1
2.2

2.3
2.4
2.5

Geweld en geweldplegers: een afbakening
Typologieën van geweldplegers
2.2.1 Kenmerken van de geweldpleger
2.2.2 Kenmerken van het delict
Beïnvloedende omstandigheden
Maatregelen in het buitenland
Resumé

21
22
24
25
26
28
30

3

Een analyse van de incidenten

33

3.1
3.2
3.3

Incidentanalyse
Verdiepende analyse
Resumé

33
40
44

4

Een analyse van verdachten

47

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Algemene gegevens geweldplegers
Criminaliteitsgegevens (BVH/HKS)
Geregistreerde incidenten (CJIB)
Leefgebieden
Resumé

47
48
51
52
56

5

Profielen van geweldplegers

59

5.1

5.2
5.3

Profielen op basis van de literatuur
5.1.1 Solo­ en groepsplegers
5.1.2 Verbale en fysieke geweldplegers
5.1.3 Vroege en late starters
5.1.4 Plegers naar aantal antecedenten
Profielen met behulp van de statistiek
Resumé

59
59
61
63
65
66
70

6

Beantwoording van de onderzoeksvragen

71

6.1
6.2

Geweldsincidenten op en rond het spoor
Typen geweldplegers

71
73

Referenties

76

Voorwoord
In opdracht van het ministerie van Veiligheid en Justitie hebben wij onderzoek ge‐
daan naar de profielen van geweldplegers tegen NS‐personeel. De uitvoering en be‐
vindingen van het onderzoek zijn vervat in onderhavige rapportage. Wij hebben het
onderzoek met veel plezier uitgevoerd en zijn onze opdrachtgever erkentelijk voor
het in ons gestelde vertrouwen. Allereerst willen we de leden van de begeleidings‐
commissie bedanken voor hun bijdragen en feedback op een eerdere versie van de‐
ze notitie: Jeanne Derks (Ministerie van Veiligheid en Justitie), Ivoline van Erpecum
(Ministerie van Veiligheid en Justitie), Gusta Jessen (Ministerie van Infrastructuur en
Milieu), Michel Bourgonje (NS Groep), Jos Molenaar (Nationale Politie), Maiko Teu‐
ben (Ministerie van Veiligheid en Justitie). Tevens zijn wij dank verschuldigd aan Jan
Rogier (Nationale Politie), Ivo Volkers (CJIB) en Paul van der Beek (NS) voor het
aanleveren van data.
Het onderzoeksteam (april 2016)

5

6

Managementsamenvatting
Achtergrond
Regelmatig vinden geweldsincidenten plaats tegen functionarissen met een publieke
taak. Medewerkers van de Nederlandse Spoorwegen (NS) maken deel uit van een
beroepsgroep – medewerkers in het openbaar vervoer – die hier frequent het
slachtoffer van wordt.1
Er zijn en worden maatregelen genomen om geweldsincidenten in het open‐
baar vervoer te verminderen en agressie aan te pakken.2 Kennis over de profielen
van geweldplegers en een gedetailleerder zicht op de geweldsincidenten kunnen
bijdragen aan het nemen van effectieve(re) maatregelen en is derhalve bruikbaar ter
ondersteuning van het beleid. In dit onderzoeksrapport wordt beschreven wat we
op grond van de gegevens van de NS, de Nationale Politie en het Centraal Justitieel
Incassobureau (CJIB) weten over de geweldsincidenten tegen NS‐medewerkers en
de plegers van dat geweld. Het onderzoek behelst zowel een kwantitatieve als een
kwalitatieve verkenning van ‘Geweld tegen NS‐personeel’.
Het onderzoek is in opdracht van het ministerie van Veiligheid en Justitie uit‐
gevoerd door Bureau Beke in samenwerking met Bureau Bruinsma.
Onderzoeksvragen
In het onderzoek is aandacht voor de typering van incidenten in het openbaar ver‐
voer en de achtergrondkenmerken van geweldplegers. In het onderzoek staan de
volgende onderzoeksvragen centraal:

1. Hoe kunnen incidenten van geweld tegen NS­personeel worden getypeerd?

1.
2.



Welke vormen van geweld worden gepleegd (verbaal, fysiek) en in welke
mate? In hoeverre is sprake van wapengebruik?



Zijn er hotspots en hottimes te benoemen?



Wat is de verdeling van geweld in groepsverband ten opzichte van
soloplegers?



In welke mate is sprake van alcohol‐ en drugsgebruik ten tijde van het
incident?



Welk aandeel hebben ‘verwarde personen’ in geweld tegen NS‐personeel?



Zijn er omstandigheden die geweld tegen NS‐personeel bevorderen?

Jaarverslag Nederlandse Spoorwegen 2015.
Zie Tweede Kamer, Kamerstuk 28 642, nr.60 en de daarop volgende voortgangsrapportages.

7



Welke informatie over de aanpak van agressie en geweld in de trein is in het
buitenland (i.c. België, Duitsland en Groot‐Brittannië) opgetekend?

2 Welke typen plegers van geweld tegen NS­personeel kunnen onderscheiden
worden?


Wat zijn de achtergrondkenmerken van plegers van geweld tegen
NS‐personeel?



Hoe ligt de verdeling minderjarige – meerderjarige plegers van geweld tegen
NS‐personeel?



Zijn er antecedenten op het gebied van geweld of vermogen en zo ja, hoeveel?



Wat is de recidive van plegers van geweld tegen NS‐personeel (algemeen re‐
cidive, speciaal recidive)?



In hoeverre is sprake van alcohol‐ en drugsgebruik in algemene zin (versla‐
vingsproblematiek)?

Uitgangspunten
Het onderzoek is in twee opzichten afgebakend. Ten eerste is de gehanteerde defini‐
tie van geweld relevant. Er is bij dit onderzoek voor gekozen om (aansluitend op de
onderzoeksvragen) niet alleen te kijken naar gevallen van fysiek geweld, maar ook
naar alle vormen van verbaal geweld: van verbale agressie tot bedreiging met en
zonder wapen. Het onderzoek heeft daarmee een bredere focus dan de formele ge‐
weldsrapportages van de NS zelf, dat zich specifiek richt op de ernstiger vormen van
geweld, namelijk fysiek geweld en strafbare bedreigingen. Een tweede belangrijke
afbakening is dat relevante incidenten en geweldplegers in het jaar 2014 bekeken
zijn. De keuze voor het jaar 2014 is voortgekomen uit het feit dat dit jaar bij aanvang
van het onderzoek het meest recente administratief afgesloten jaar was.
Onderzoeksmethoden
De onderzoeksvragen zijn beantwoord op basis van literatuuronderzoek, een inci‐
dentanalyse en een persoonsanalyse.


Literatuuronderzoek. Er is geen wetenschappelijke literatuur die zich speci‐
fiek richt op profielen van geweldplegers in het openbaar vervoer. Daarom is
een zoekslag uitgevoerd die zich richtte op algemene typologieën ‐ een on‐
derverdeling op basis van bepaalde kenmerken – van geweldplegers. In to‐
taal zijn 33 Nederlands‐ en Engelstalige documenten bestudeerd. Daarnaast
is op basis van een recente literatuurreview (2013) en enkele oudere
brondocumenten geïnventariseerd welke omstandigheden het ontstaan van
geweld kunnen beïnvloeden en is bekeken welke aanpak in het buitenland
gehanteerd wordt.

8



Incidentanalyse. De kenmerken van geweldsincidenten zijn onderzocht op
grond van informatie uit de registratiesystemen van de NS. Hierbij is onder
andere aandacht geweest voor aard en omvang, hotspots en hottimes. Op vier
thema’s is een nadere analyse uitgevoerd: wapengebruik, de verdeling
groepsverband versus alleen plegen, betrokkenheid van ‘verwarde personen’
en omstandigheden die het verloop van het incident negatief hebben beïn‐
vloed.



Persoonsanalyse. NS‐medewerkers doen aangifte van geweld onder domici‐
lie c.q. op het adres van het hoofdkantoor van de NS. Bekeken is in hoeverre
verdachten bekend zijn bij aangiften waarvan het slachtoffer dit adres heeft
opgegeven. In 2014 identificeerden we op deze wijze 466 unieke personen
die verdacht werden van een geweldsincident tegen NS‐personeel.3 Uit deze
groep selecteerden we 200 fysieke en 200 verbale geweldplegers voor nade‐
re analyse. Over deze personen en de door hen gepleegde incidenten is een
aantal gegevens verzameld, deels geautomatiseerd en deels door het lezen
van processen‐verbaal en andere relevante mutaties waar beschikbaar. Ver‐
volgens is met behulp van diverse statistische technieken nagegaan in hoe‐
verre zinvolle indelingen kunnen worden gemaakt in typen geweldplegers.

De bevindingen
We vatten in deze paragraaf de belangrijkste resultaten samen vanuit het perspec‐
tief van de hoofdthema’s in de onderzoeksvragen. Voor een uitgebreidere bespre‐
king van alle resultaten verwijzen wij naar de resumé’s van de diverse hoofdstukken
in het rapport en uiteraard het laatste hoofdstuk (6).

Omvang en aard van het gepleegde geweld
In 2014 zijn in totaal 1.412 geweldsincidenten geregistreerd bij de NS. Bij tweeder‐
de van de geweldsincidenten tegen NS‐personeel gaat het om verbaal geweld en
meestal (87%) plegen personen het geweld alleen. Wapengebruik komt bijna niet
voor4 en als dit voorkomt dan is dat bijna altijd een geïmproviseerd wapen: een toe‐
vallig in de buurt liggend object waarmee gegooid of geslagen kan worden. De aan‐
leidingen van incidenten zijn veelal aanwijsbaar. Bij bijna 70 procent van de
incidenten gaat het om personen zonder vervoersbewijs. Het aanspreken op gedrag
(overlast, overtreden huisregels) is een tweede situatie waarin geweldsituaties vaak
ontstaan. Het gebruik van alcohol en/of drugs is volgens de melders van geweld in
ongeveer drie procent van de gevallen de primaire aanleiding van geweld. Een con‐
3.

4.

Daarbij kan vermeld worden dat bij het zoeken naar relevante incidenten in de politieregistratie
20 procent van de 769 geweldsincidenten tegen NS‐medewerkers het VPT‐label had. Dit label
wordt gebruikt om aan te geven of een persoon slachtoffer is geworden van geweld rondom de
uitoefening van een publiek ambt.
Bij 400 geanalyseerde incidenten was 5 maal sprake van dreiging met een mes of van het zicht‐
baar dragen van een mes. Van steekincidenten was geen sprake, ook niet van vuurwapengebruik.

9

crete aanleiding ontbreekt in dergelijke gevallen veelal, en deze incidenten lijken
dan ook met name voort te komen uit de effecten van deze middelen (verminderde
impulsbeheersing, minder goed de consequenties van gedrag kunnen overzien).

Hotspots en hottimes
Bijna tweederde van de geregistreerde incidenten (n=898, 64%) vindt plaats in de
trein. Dertien procent van de incidenten vindt plaats op drie procent van de trajec‐
ten waar zich incidenten voordoen. Dit zijn met name trajecten binnen de Randstad.
De twee trajecten die hierbuiten liggen, zijn trajecten in de provincie Limburg. Van
de 514 geweldsincidenten die op het station of in de stationsomgeving plaatsvinden,
speelt bijna een kwart zich af op vier treinstations (Amsterdam CS, Eindhoven, Rot‐
terdam CS en Utrecht CS). In de maanden juni, augustus en september (2014) vin‐
den meer incidenten plaats dan in andere maanden; op weekdagniveau geldt dit
voor de donderdag, vrijdag en zaterdag. Bovendien ligt het aantal incidenten op
weekenddagen (vrijdag tot en met zondag) hoger dan doordeweeks en is het aantal
incidenten in de nacht van vrijdag op zaterdag en van zaterdag op zondag meer dan
tweemaal zo hoog dan het gemiddelde van doordeweekse ochtenden. Het voerde
voor dit onderzoek te ver om na te gaan hoe deze aantallen zich verhouden tot het
aantal reisbewegingen, maar dit is wel interessant om in een vervolgonderzoek nog
na te gaan.

Arbeidsuitval NS­medewerkers
Van alle geregistreerde incidenten leidt dertien procent van de geweldsincidenten
tot letsel (i.c. arbeidsuitval) bij één of meerdere NS‐medewerkers. Nadere analyse
toont aan dat het risico van arbeidsuitval bij feiten gepleegd door soloplegers het
kleinst is en het grootst bij groepen (jonge)mannen die op hun gedrag worden aan‐
gesproken door een NS‐medewerker.

Kenmerken van plegers
De ‘gemiddelde’ geweldpleger tegen NS‐personeel in 2014 laat zich omschrijven als
een man van gemiddeld 28 jaar (10 procent is minderjarig, 9 procent is vrouw).
Hun levensstijl is over de gehele groep bezien te typeren als antisociaal: elke pleger
heeft gemiddeld dertien CJIB‐registraties voor met name verkeers‐ en alcoholgerela‐
teerde boetes en komt gemiddeld bij zestien verschillende misdrijven en overtre‐
dingen als verdachte voor in de politieregistratie. Bij een groot deel van hen is
sprake van specifiek recidive: ruim een derde pleegde eerder al geweld tegen werk‐
nemers met een publieke taak. Een groot deel van de geweldplegers ervaart pro‐
blemen op het gebied ‘werk, inkomen en schulden’, bijna een vijfde benoemt een
problematisch verlopen(de) opleiding, bij 58% is sprake van (problematisch) mid‐
delengebruik, bijna de helft heeft psychische problemen en/of heeft hulpverlening
daarvoor (gehad) en 57% zit in een problematische thuissituatie (geen vaste woon –
of verblijfplaats, ruzie thuis etc.).

10

Dit beeld sluit aan op wat in literatuur naar voren komt als de voornaamste risico‐
factoren voor het plegen van geweldsdelicten. Dit zijn: leeftijd (jongvolwassen), ge‐
slacht (man) en psychische gesteldheid (aanwezigheid van stoornissen, verslaving).

Aandachtspunt ‘verwardheid’
Tegen de achtergrond van de integrale aanpak van ‘verwarde personen’ (Spies e.a.,
2016) is in het bijzonder gekeken of en hoe de bovenstaande indicatoren optellen
tot een beeld van geweldpleging vanuit een “verlies van grip op het leven” tegen de
achtergrond van “vaak verschillende aandoeningen of beperkingen (psychiatrie,
verslaving, licht verstandelijke beperkingen, dementie), veelal in combinatie met
verschillende levensproblemen (schulden, dakloosheid, werkloosheid, verlies van
dierbaren, gebrek aan participatie, onverzekerd zijn, illegaliteit, et cetera).” Uitgaan‐
de van deze definitie van het Aanjaagteam verwarde personen werd specifiek binnen
de categorie van plegers met (informatie over) psychische problemen gekeken naar
indicaties van ‘verward gedrag’ in de publieke ruimte (code E33, ‘verward’, ‘zwer‐
ver’). Op basis van dergelijke indicaties lijkt zeventien procent van alle geweldple‐
gers als verward persoon aan te merken. Op grond van de incidentregistratie van de
NS heeft een kwart van de incidenten te maken met verwarde geweldplegers. Beide
resultaten zijn evenwel indicatief, vooral omdat in beide registraties ook bij veel
incidenten en plegers geen informatie voorhanden is om het beeld op dit gebied
goed te kunnen beoordelen. Bovendien gaat achter de term ‘verward persoon’ een
heterogene groep schuil.

Plegerprofielen
De geweldpleger bestaat niet. Weliswaar komen bepaalde risicofactoren bij de NS‐
geweldplegers overeen met hetgeen uit de literatuur bekend is, dat laat onverlet dat
geweldplegers een heterogene groep vormen en er verschillende manieren zijn om
die groep nader in te delen. Als eerste is dat gedaan op basis van inzichten uit we‐
tenschappelijke publicaties, namelijk: 1) solo‐ versus groepsplegers, 2) plegers van
fysiek versus verbaal geweld, 3) vroege (<18 jaar) en late (>18 jaar) starters en 4)
eenmalige plegers, weinig‐, meer‐ en veelplegers. Met name op basis van de laatst‐
genoemde dimensie komen duidelijke verschillen naar voren tussen enerzijds de
veelplegers en – in mindere mate de meerplegers – en anderzijds de verdachten met
weinig of één antecedent. Personen met relatief veel antecedenten zijn significant
vaker individueel betrokken bij een geweldsdelict, starten hun criminele carrière op
jongere leeftijd, gebruiken vaker verbaal geweld (en veroorzaken minder vaak let‐
sel) en zijn vaker van het mannelijk geslacht. Ook valt op dat deze groep personen in
grotere mate eerder geweld heeft gebruikt tegen VPT‐ers en ook bij het CJIB een
‘bekende groep’ is, in vergelijking met de groep die minder antecedenten heeft. Bo‐
vendien ervaart deze groep in hogere mate problemen op alle door ons onderschei‐
den leefgebieden.

11

Er is in de tweede plaats een explorerende analysetechniek gebruikt (Homals‐
analyse) om te bekijken in hoeverre sprake is van samenhang tussen delict‐ en da‐
derkenmerken. Op basis van deze analyse kunnen drie profielen van geweldplegers
tegen NS‐personeel worden onderscheiden.
1. Notoire probleemveroorzakers kampen met problemen op het gebied van
opleiding, psychisch welbevinden en middelengebruik (alcohol). Zij hebben
eerder geweld gebruikt tegen VPT‐ers en eerder bekeuringen gehad voor
zwartrijden. Ze horen tot de categorie veelplegers die voor hun 18e jaar staan
geregistreerd voor een delict. Het geweldsdelict, dat zowel fysiek als verbaal
van aard kan zijn, vindt in de trein plaats, na controle van hun vervoersbewijs
en/of ID en heeft vaak een solistisch karakter. Ze kunnen verzet plegen bij hun
aanhouding en hebben de nodige bekeuringen gekregen voor het nuttigen van
alcohol op plaatsen waar dat niet is toegestaan.
2. Jonge groepsgeweldplegers maken zich met name in groepsverband schuldig
aan fysiek geweld (in de trein en erbuiten). Dat wil overigens niet zeggen dat de
groep als geheel geweld pleegt. Het geweld kan ook worden gepleegd door een
individueel persoon binnen de groep. Het slachtoffer loopt letsel op. Van pro‐
blemen op de diverse leefgebieden lijkt geen of weinig sprake.
3. Onverwachte geweldplegers zijn personen die geen problemen ondervinden
op de diverse leefgebieden (inkomen, werk, onderwijs, verslaving, thuissitua‐
tie). Ze horen tot de categorie eenmalige of weinigplegers. Hier zijn ook de
vrouwelijke geweldplegers te vinden. Ze hebben geen eerder geweld tegen
VPT‐ers toegepast en plegen geen verzet. Het geweldgebruik tegen de NS‐
medewerker is vooral verbaal van aard, hoewel ook hierop uitzonderingen te
noemen zijn. Deze groep kan worden getypeerd als ‘onverwachte geweldpleger’
omdat er op het eerste gezicht geen reden is om geweld te verwachten (zoals
bijvoorbeeld bij groep luidruchtige jongelui of een notoire zwartrijder die
wordt aangesproken).
De praktijk zal vele gradaties en uitzonderingen kennen ten aanzien van deze drie‐
deling. Wel kunnen de onderscheiden typen een denkkader vormen waarbinnen kan
worden nagedacht over beleid en maatregelen.

12

1

Achtergrond en opzet van het onderzoek

In dit hoofdstuk bespreken we de achtergrond en opzet van het onderzoek. We lich‐
ten allereerst de aanleiding van het onderzoek toe en bespreken in het verlengde
daarvan de onderzoeksvragen. Vervolgens komen de gehanteerde onderzoeksme‐
thoden aan bod. Het hoofdstuk besluit met een resumé.
1.1 Aanleiding
Publieke taken kunnen worden omschreven als “overheidstaken en taken in het
publiek belang die zijn ontleend aan de grondwettelijke opdracht tot overheids‐
zorg”.5 Het begrip medewerker met een publieke taak is derhalve een veelomvat‐
tend begrip dat naast NS‐medewerkers ook ambtenaren, onderwijzers,
receptionisten en facilitair dienstverleners omvat.
In 2014 heeft TNO onderzoek gedaan naar slachtofferschap van geweld onder
medewerkers met een publieke taak. Een derde van alle medewerkers met een pu‐
blieke taak geeft daarin aan het slachtoffer te zijn geweest van geweld. Het percen‐
tage medewerkers binnen het openbaar vervoer dat in 2014 slachtofferschap
rapporteert, ligt met 55 procent aanzienlijk hoger dan dit gemiddelde.6 Ook in eer‐
dere slachtofferenquêtes wordt geconstateerd dat medewerkers binnen het open‐
baar vervoer vaker dan gemiddeld slachtofferschap rapporteren.7,8
Het voorkomen van geweld tegen medewerkers met een publieke taak is bin‐
nen de aanpak van geweld een specifiek speerpunt van de Nederlandse overheid, i.c.
het ministerie van Veiligheid en Justitie (V&J) en het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Getroffen maatregelen zijn onder andere een
verhoogde sanctiemaat en het verhogen van de aangiftebereidheid door het doen
van aangifte onder nummer mogelijk te maken.9 Naar aanleiding van meerdere ge‐
vallen van ernstig geweld tegen NS‐personeel, is in samenwerking met het ministe‐
rie van Infrastructuur en Milieu (I&M) een aantal aanvullende maatregelen getroffen
om de sociale veiligheid in het openbaar vervoer te verbeteren. Te denken valt aan
extra ondersteuning op de trein op risicolijnen en risicomomenten, meer camera‐
toezicht op stations, het versneld invoeren van een stationsverbod, een ‘lik op stuk’
aanpak bij overtredingen en het inzetten op opvang van en hulpverlening voor over‐
lastgevers.
5.
6.
7.
8.

9.

Eenduidige Landelijke Afspraken. Bij agressie en geweld tegen functionarissen met een publieke
taak. Te downloaden via www.rijksoverheid.nl.
Van Zwieten, Bakhuys Roozeboom, De Vroome en Van den Bossche (2015).
Abraham, Flight en Roorda (2011); Brekelmans, Van den Tillaart en Homburg (2013).
Daarnaast kunnen de meldingsbereidheid en registratieprocessen binnen de politie tot gevolg
hebben dat cijfers op basis van politiestatistiek tot andere bevindingen leiden (Brekelmans et al.,
2013; Bruinsma, Van Ham, Hardeman en Ferwerda, 2015). Zie eveneens ‘Werkconferentie Veilige
Publieke Taak Utrecht’, te downloaden op www.utrecht.nl.
Zie onder andere Bruinsma et al. (2015).

13

Tijdens een debat met de minister van I&M over dit onderwerp heeft Tweede
Kamerlid Madlener via een motie tevens het verzoek gedaan om “een daderprofiel
op te stellen van de daders van geweldsincidenten in het openbaar vervoer”.10 On‐
derhavig rapport beoogt te voorzien in een antwoord op deze vraag, en is opgesteld
in opdracht van de Directie Beschermen, Aanpakken en Voorkomen (DBAV) van het
Ministerie van V&J.
1.2 Onderzoeksvragen
Het onderzoek moet zicht bieden op het profiel van personen die zich schuldig ma‐
ken aan geweld tegen NS‐personeel in treinen en op stations. Tevens is er een aantal
vragen geformuleerd die nader ingaan op het incident zelf en/of de omstandigheden
die bij geweld tegen NS‐personeel een rol kunnen spelen. De onderzoeksvragen
staan hierna per onderwerp weergegeven.
1. Hoe kunnen incidenten van geweld tegen NS‐personeel worden getypeerd?


Welke vormen van geweld worden gepleegd (verbaal, fysiek) en in welke
mate? In hoeverre is sprake van wapengebruik?



Zijn er hotspots en hottimes te benoemen?



Wat is de verdeling van geweld in groepsverband ten opzichte van solople‐
gers?



In welke mate is sprake van alcohol‐ en drugsgebruik ten tijde van het inci‐
dent?



Welk aandeel hebben ‘verwarde personen’ in geweld tegen NS‐personeel?



Zijn er omstandigheden die geweld tegen NS‐personeel bevorderen?



Welke informatie over de aanpak van agressie en geweld in de trein is in
het buitenland (i.c. België, Duitsland en Groot‐Brittannië) opgetekend?

2. Welke typen plegers van geweld tegen NS‐personeel kunnen onderscheiden
worden?

10.



Wat zijn de achtergrondkenmerken van plegers van geweld tegen NS‐
personeel?



Hoe ligt de verdeling minderjarige – meerderjarige plegers van geweld te‐
gen NS‐personeel?



Zijn er antecedenten op het gebied van geweld of vermogen en zo ja, hoe‐
veel?

Kamerstuk 29 984, nr 597.

14



Wat is de recidive van plegers van geweld tegen NS‐personeel (algemeen
recidive, speciaal recidive)?



In hoeverre is sprake van alcohol‐ en drugsgebruik in algemene zin (ver‐
slavingsproblematiek)?

1.3 Onderzoeksmethoden
In deze paragraaf gaan we nader in op de gebruikte onderzoeksmethoden. Achter‐
eenvolgens beschrijven we hoe het literatuuronderzoek is uitgevoerd en hoe vorm is
gegeven aan de incident‐ en persoonsanalyse.

1.3.1 Literatuuronderzoek
Onderhavig onderzoek richt zich niet zozeer op kenmerken van geweldplegers,
maar specifiek op dadertypologieën. Een dadertypologie kan in dit kader worden
opgevat als “een onderverdeling in typen geweldplegers op basis van bepaalde
kenmerken”. In eerste aanleg is via Picarta met Nederlandse en Engelse zoektermen
(zie tabel 1.1) geïnventariseerd in hoeverre artikelen in relatie tot typologieën zijn
gepubliceerd in peer reviewed tijdschriften in de periode 2010‐2015. Van de 176
‘hits’ op de gehanteerde zoektermen, bleken er acht relevant voor onderhavig on‐
derzoek. Sneeuwballen – het bestuderen van de in deze artikelen genoemde referen‐
ties – leidde tot zicht op één ander relevant Engelstalig artikel.11 Gezien het beperkte
aantal relevante artikelen (n=9) zijn de zoektermen uit tabel 1.1 ook ingevoerd in
Google Scholar. Op basis van relevantie12 (onder andere het aantal citaten) zijn op
deze wijze 24 wetenschappelijke artikelen gevonden. In totaal zijn 33 titels over
typologieën van geweldplegers geraadpleegd.
Tabel 1.1 – Voor de literatuurstudie gebruikte Nederlandse en Engelse zoektermen.
Nederlandse zoektermen

Engelse zoektermen

‘Geweldpleger’ i.c.m.

‘Violent offender’ i.c.m.

Agressie

Aggression

Typologie

Typology

Groepsdynamiek

Group dynamics

Openbaar vervoer

Public transport

Criminele carrière

Criminal career

Zwartrijders

Fare-dodgers

11.

12.

Het sneeuwballen leidde overwegend tot artikelen die voor 2010 gepubliceerd waren. Als niet‐
relevant beoordeelde artikelen na 2010 richten zich onder andere op de relatie tussen geweldda‐
dige games en agressie, methoden om agressie bij kinderen terug te dringen, de behandeling van
zedendelinquenten en de impact van wetgeving.
Een zoekopdracht via Google Scholar levert in de regel zeer veel (mogelijke) hits op, waardoor
nadere selectie noodzakelijk is.

15

Een specifieke vraag binnen het onderzoek is welke omstandigheden van invloed
kunnen zijn op geweldpleging tegen NS‐personeel. Vanwege het beperkt aantal on‐
derzoeken naar geweld tegen werknemers met een publieke taak, is ervoor gekozen
om een algemene beschrijving te geven van omstandigheden die het ontstaan en
escaleren van geweld kunnen beïnvloeden op basis van een recentelijk uitgevoerde
literatuurreview waarin ook literatuur van voor 2010 aan bod komt. 13 Daarnaast is
specifiek gekeken naar onderzoek dat, met het oog op beïnvloedende omgevingsas‐
pecten, is uitgevoerd in de context van geweld in het openbaar vervoer.

1.3.2 Incidentanalyse
Voor het uitvoeren van de incidentanalyse zijn de registraties binnen de NS als
startpunt genomen. Op deze wijze kan een zo volledig mogelijk beeld van de inci‐
denten die zich voordoen worden gegarandeerd. We hebben gekozen voor een inci‐
dentanalyse over 2014. Het centraal stellen van dit jaar ligt voor de hand vanwege
het feit dat dit het meest recente jaar is dat ten tijde van het onderzoek administra‐
tief is afgesloten en dit een actueel beeld geeft van de aard en omvang van de pro‐
blematiek. Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, hebben we een algemene en
een verdiepende incidentanalyse uitgevoerd.

Algemene incidentanalyse
De registratie van geweld heeft de NS centraal ondergebracht bij de afdeling Intelli‐
gence. Er worden vijf typen geweld onderscheiden en ook wordt de aanleiding van
het incident geregistreerd (zie tabel 1.2). Daarnaast wordt vastgelegd of een mede‐
werker letsel heeft opgelopen en waar en wanneer (datum) het incident plaats‐
vond.14 De onderzoeksvragen richten zich op het incidentniveau waarbij aandacht is
voor de vormen van geweld (verbaal en fysiek), hotspots, hot times en de mate waar‐
in sprake is van alcohol‐ en drugsgebruik ten tijde van het incident. Deze vragen zijn
op basis van een algemene incidentanalyse bij de NS goed te beantwoorden. Derge‐
lijke informatie wordt nauwkeurig geregistreerd (zie ook Tabel 1.2).

13.

14.

Binnen dit internationale literatuuronderzoek is gebruikgemaakt van de volgende Engelse zoek‐
termen: aggression, aggressiveness, aggressive behavior, alcohol, amphetamine, cannabis, co‐
caine, collective behavior, crowd policing, drugs, drunkenness, ecstacy, GHB, group dynamics,
impulsive aggression, intoxication, intervention, police perspective, public order policing, vi‐
olence, violent crime.
Zo blijkt uit een gesprek met de data‐analist van de afdeling Intelligence.

16

Tabel 1.2 – Typering van geweld tegen NS­personeel en de mogelijke aanleiding(en) daarvan zoals deze
worden geregistreerd door de afdeling Intelligence.
Typering van incidenten

Mogelijke aanleiding(en)

Lichamelijk geweld tegen medewerkers

Onregelmatigheid vervoersbewijs (VVB)

Verbale agressie tegen medewerker15

Uitschrijven uitstel van betaling (UVB)

Bedreiging medewerker met wapen

Onder invloed drank/drugs

Bedreiging medewerkers zonder wapen

Overtreden huisregels

Bespugen medeweker

Aanspreken op gedrag
Verstoren dienstregeling
Overig

Verdiepende incidentanalyse
Vier aspecten die binnen de vraagstelling aan bod komen, vereisen het lezen van de
aantekeningenvelden in de NS‐registratie over geweldincidenten. Dit zijn het wa‐
pengebruik door geweldplegers rondom een incident, de verdeling tussen geweld
dat in groepsverband en individueel gepleegd wordt, de mate waarin sprake is van
verwarde personen en de omstandigheden die het verloop van het incident beïn‐
vloeden. Om deze onderzoeksvragen te beantwoorden, is een verdiepende analyse
uitgevoerd. Voor deze verdiepende analyse zijn 200 incidentmeldingen van fysiek
geweld en 200 incidentmeldingen van verbaal geweld (conform de indeling van de
NS) willekeurig geselecteerd uit het geheel van alle fysieke en verbale geweldsinci‐
denten in 2014. We beschrijven de werkwijze per genoemd aspect.



Het inventariseren van wapengebruik rondom incidenten

De NS houdt bij de categorie bedreiging specifiek bij of dit met of zonder wapen ge‐
beurt (zie tabel 1.2). Bij lichamelijk geweld is dit niet het geval. We hebben daarom
200 meldingen van lichamelijk geweld uit het jaar 2014 bestudeerd om – op basis
van de beschrijving van het incident – te bepalen in hoeverre melding is gemaakt
van wapengebruik.



De verdeling tussen geweld dat in groepsverband en individueel ge­
pleegd wordt

In de NS‐registratie over incidenten zijn geen persoonsgegevens van de dader(s)
opgenomen. Hierdoor is het niet mogelijk om via een algemene zoekvraag te bepa‐
len in hoeverre sprake is van alleen‐ of samenplegen (zie box 1.1 voor onze afbake‐
ning van deze begrippen). Daarom is van alle 400 geselecteerde meldingen bekeken
15.

Verbale agressie omvat het uitschelden van een NS‐medewerker. Bij bedreiging met of zonder
wapen gaat het om direct of indirect bedreigen van medewerkers (al dan niet met de dood).
Voorbeelden van bedreigingen zijn “ik steek je neer”, “bereid je maar voor op de volgende keer
dat ik je zie” of “je kinderen zullen worden opgewacht”.

17

in hoeverre in de beschrijving daarvan informatie aanwezig is over alleen‐ of sa‐
menplegen.16

Box 1.1 – Afbakening van de term ‘in groepsverband’
Het is belangrijk om het begrip groepsverband in het onderzoek helder af te bakenen. Dit begrip kan namelijk op verschillende manieren worden uitgelegd. Ten
eerste kan worden gedoeld op de invloed van groepsdynamische processen bij
het plegen van een delict. Hiervan is bijvoorbeeld sprake wanneer een persoon
zich laat ophitsen door vrienden om een klap uit te delen. Technisch gesproken is
in dat geval sprake van een alleenpleger en maken diens vrienden zich niet
schuldig aan (eenvoudige) mishandeling, hoewel zij hierin wel een rol hebben.
Daarnaast kan het begrip groepsverband duiden op meerdere plegers. Hiervan is
bijvoorbeeld sprake rondom ordeverstoringen (zoals Project-X) of eenzijdige confrontaties in het uitgaansleven waarin een slachtoffer mishandeld wordt door een
groep jongeren. We spreken in dit geval van samenplegers. Aansluitend op de
vraagstelling, die een tweedeling tussen soloplegers en samenplegers impliceert,
kiezen we ervoor het begrip groepsverband binnen onderhavig onderzoek te definiëren als ‘door meer dan één persoon gepleegd’. Ook methodologisch is deze
keuze te verantwoorden, daar het vaststellen van groepsdynamische processen
doorgaans niet volledig en betrouwbaar kan worden gedaan op basis van een
proces-verbaal of korte beschrijving van een incident.



Het aandeel van verwarde personen

Ten behoeve van onderhavig onderzoek is tevens nagegaan in hoeverre in de be‐
schrijving van de betreffende 400 incidenten aanwijzingen te vinden zijn dat sprake
is geweest van een incident met een verward persoon. Een nadere invulling van het
begrip ‘verwarde personen’ komt in hoofdstuk 3 aan bod.



Omstandigheden die het verloop van het incident beïnvloeden

Een van de onderzoeksvragen richt zich expliciet om de omstandigheden die geweld
tegen NS‐personeel kunnen bevorderen. Naast de deskresearch is daarom het ver‐
loop van de 400 geselecteerde incidenten bekeken.

1.3.3 Persoonsanalyse
De NS legt bij haar administratie van incidenten geen persoonsgegevens vast over
plegers. De politie noteert deze gegevens uiteraard wel. Zij doet dat in het politiere‐
gistratiesysteem Basisvoorziening Handhaving (BVH).

16.

Hierin kan bijvoorbeeld vermeld staan dat sprake was van geweld door meerdere personen.

18

Traceren van relevante incidenten en verdachten
Omdat medewerkers van de NS geïnstrueerd zijn om ‘onder domicilie’ aangifte te
doen – dus niet op het privéadres maar op het adres van de werkgever (het hoofd‐
kantoor van de NS) – konden de bij de politie gemelde feiten via dit adres getraceerd
worden. Er blijken binnen de politieregistratie in 2014 1.332 aangiften vastgelegd
waarbij de aangever het adres van het hoofdkantoor van de NS heeft opgegeven. Na
handmatige selectie bleek het in 769 gevallen om specifiek geweldsincidenten tegen
NS‐medewerkers te gaan.17 Aan deze geweldsincidenten konden 466 unieke ver‐
dachten worden gekoppeld. Uit deze groep van 466 verdachten is vervolgens een
random steekproef getrokken van 400 personen: 200 verdachten van verbaal en
200 verdachten van fysiek geweld. De profielanalyse heeft uiteindelijk betrekking op
379 unieke verdachten (zie tabel 1.3).18
Tabel 1.3 – Overzicht van aantal unieke verdachten ten behoeve van profielanalyse.
Verdachtenpopulatie

Aantal

Aantal unieke verdachten 2014

466

Selectie van verbale en fysieke geweldplegers

400

Relevante verdachten voor profielanalyse

379

Ten aanzien van deze verdachten en de incidenten waarbij zij betrokken waren, zijn
diverse beschrijvende gegevens verzameld. Dit gebeurde deels geautomatiseerd
(wat betreft het BSN‐nummer, geslacht, geboortedatum en ‐plaats, woonplaats en
antecedenten19) en deels handmatig, door het lezen van processen‐verbaal van ver‐
hoor en bevindingen en andere relevante mutaties waar beschikbaar. Daarbij is
aandacht besteed aan:







De functie van de NS‐medewerker;
De aard van het geweld (naar de vijf geweldtypen die de NS zelf hanteert);
Wapengebruik;
Het eventueel samenplegen met anderen;
Een rol voor groepsdruk;
De aanleiding van escalatie naar geweld;

17.

Ook incidenten die niet met geweld te maken hebben, zoals diefstal vanuit het hoofdkantoor van
de NS, bleken bijvoorbeeld in de aanvankelijke selectie van incidenten te zitten.
Bij geweldsincidenten komt het soms voor dat beide betrokkenen aangifte doen, met name wan‐
neer er geen getuigen zijn. Dit maakt dat ook NS‐medewerkers soms als verdachten van een inci‐
dent in de politieregistratie staan. Deze personen waren vanuit de doelstelling van dit onderzoek
echter niet relevant om nader te beschrijven.
Dit betreft alle eerdere politiecontacten van de persoon in de rol van ‘verdachte’, zoals door de
politie vastgelegd in zowel de Basisvoorziening Handhaving (BVH) als het Herkenningsdienstsys‐
teem (HKS). In HKS worden alle verdachten genoteerd die vanuit de politie richting het OM zijn
doorgezet. In BVH zitten diezelfde gegevens, maar zijn daarnaast ook nog de gegevens vindbaar
over verdachten die uiteindelijk niet richting het OM zijn gebracht. Moment van raadpleging: 28
januari 2016.

18.

19.

19








Veroorzaakt letsel;
Locatie van het geweld;
Alcohol/drugsgebruik ten tijde van het incident;
Een typering van de persoon als ‘verward’ of ‘zwerver’ door betrokkenen;
Agressie ook naar anderen toe (omstanders / reizigers bijv.);
De aanwezigheid van informatie over problematiek bij de verdachte op het ge‐
bied van: huisvesting, opleiding, werk en inkomen, verslaving, hulpverlening en
eerder geweld tegen VPT‐ers. Tevens werden bij het Centraal Justitieel Incas‐
sobureau (CJIB) bekende boetes opgevraagd.

Met behulp van diverse statistische technieken is op basis van de verzamelde gege‐
vens ten slotte nagegaan in hoeverre zinvolle indelingen kunnen worden gemaakt in
typen geweldplegers.
1.4 Resumé
Het voorkomen van geweld tegen medewerkers met een publieke taak is binnen de
aanpak van geweld een specifiek speerpunt van de Nederlandse overheid. Publieke
taken zijn “overheidstaken en taken in het publiek belang die zijn ontleend aan de
grondwettelijke opdracht tot overheidszorg”. Het begrip medewerker met een pu‐
blieke taak is derhalve een veelomvattend begrip dat naast NS‐personeel ook amb‐
tenaren, onderwijzers, receptionisten en facilitair dienstverleners omvat.
Uit slachtofferonderzoek blijkt dat medewerkers binnen het openbaar vervoer
vergeleken met andere beroepsgroepen vaker slachtofferschap van geweld rappor‐
teren. Naar aanleiding van meerdere recente gevallen van ernstig geweld tegen NS‐
personeel zijn verschillende aanvullende maatregelen getroffen, waaronder extra
ondersteuning op de trein op risicolijnen en ‐momenten, meer cameratoezicht op
stations, het versneld invoeren van een stationsverbod, een ‘lik op stuk’ aanpak bij
overtredingen en het inzetten op opvang van en hulpverlening voor overlastgevers.
Naar aanleiding van een motie van Tweede Kamerlid Madlener is tevens de toezeg‐
ging gedaan ‘een daderprofiel op te stellen van de daders van geweldsincidenten in
het openbaar vervoer’. De hoofd‐ en deelvragen van dit onderzoek sluiten hierop
aan en kunnen worden vervat in twee vragen, die aan de hand van deskresearch en
data‐analyse op incident‐ en persoonsniveau worden beantwoord:
1. Hoe kunnen incidenten van geweld tegen NS‐personeel worden getypeerd in
termen van type geweld, wapengebruik, locatie, tijdstip, dadergroep (solo of
groep) en faciliterende omstandigheden (zoals middelengebruik)?
2. Welke typen plegers van geweld tegen NS‐personeel kunnen onderscheiden
worden op basis van leeftijd, antecedenten, recidive en andere achtergrond‐
kenmerken?

20

2 Een overzicht van de literatuur
In dit hoofdstuk bespreken we de bevindingen uit de deskresearch, ofwel: de weten‐
schappelijke en grijze literatuur. Ten eerste gaan we nader in op de begrippen ‘ge‐
weld’, ‘geweldpleger’ en ‘veilige publieke taak’. In het verlengde daarvan bespreken
we typologieën van geweldplegers en omstandigheden die kunnen bijdragen aan het
ontstaan van geweldssituaties. Het hoofdstuk eindigt met een resumé.
2.1 Geweld en geweldpleger: een afbakening
Binnen en buiten de politie werden tot voor kort veel uiteenlopende definities van
geweld gebruikt. Onder andere de context waarbinnen het geweld plaatsvindt en/of
de relatie tussen dader en slachtoffer spelen binnen deze definities een rol. Voor‐
beelden daarvan zijn huiselijk geweld, eergerelateerd geweld en uitgaansgeweld.20
Vanuit het besef dat een overkoepelende definitie van geweld een randvoorwaarde
is om iets te kunnen zeggen over de aard en omvang van geweld en de gemeen‐
schappelijke aanpak van geweldplegers, is in 2012 een landelijk geldende definitie
opgesteld.
“Geweld is een verbale, fysieke en/of seksuele handeling gericht tegen mens of
dier en tegen de wil van het slachtoffer, waardoor lichamelijk en/of psychisch
letsel kan ontstaan dan wel de integriteit van een persoon kan worden geschon­
den.” 21
Uit deze definitie kan worden afgeleid dat deze zowel verbaal agressief gedrag als
fysieke agressie omvat. Met het oog op de leesbaarheid van het rapport spreken we
daarom in het vervolg over geweld en geweldplegers, waarbij we benadrukken dat
deze begrippen dus ook (de plegers van) agressie omvat(ten). Deze definitie van
geweld sluit aan bij de definitie die het actieprogramma Aanpak agressie en geweld
tegen werknemers met een publieke taak hanteert. Binnen deze definitie worden
vormen van verbale en fysieke agressie, bedreiging, (seksuele) intimidatie en dis‐
criminatie onderscheiden. Randvoorwaardelijk om te kunnen spreken van geweld
tegen werknemers met een publieke taak is dat dit geweld welbewust gericht wordt
tegen een persoon “onder omstandigheden die rechtstreeks verband houden met
het verrichten van de publieke taak, hetgeen resulteert of waarschijnlijk zal resulte‐
ren in een gevoel van bedreiging, materiële schade, letsel, de dood of psychische
schade”.22 Binnen dit onderzoek hanteren we de landelijke definitie van geweld,
omdat deze recenter is en deze definitie bovendien ook de gedragingen omschreven
in de definitie van geweld tegen werknemers met een publieke taak omvat.
20.
21.
22.

Ferwerda en Van Leiden (2005); Spapens, Hoogeveen en Pardoel (2002).
Van Ham en Ferwerda (2012).
Abraham et al. (2011).

21

Publieke taken zijn “overheidstaken en taken in het publiek belang die zijn
ontleend aan de grondwettelijke opdracht tot overheidszorg”.23 Dit betekent dat ook
taken die in opdracht van de overheid worden uitgevoerd en/of worden geregu‐
leerd, zoals het openbaar vervoer, hieronder vallen. Wanneer personen rondom het
uitvoeren van dergelijke taken geconfronteerd worden met geweld, wordt gespro‐
ken over geweld tegen medewerkers met een publieke taak. In 2008 heeft het minis‐
terie van BZK een landelijke norm Veilige Publieke Taak opgesteld.24 Daarin wordt
omschreven dat dergelijk geweld niet wordt getolereerd, professionals de ruimte
moeten krijgen om hun werk te doen, hun aanwijzingen opgevolgd dienen te wor‐
den en de bedrijfsorde niet moet worden verstoord.
2.2 Typologieën van geweldplegers
Onderzoek naar typologieën van geweldplegers heeft met name meerwaarde dank‐
zij het kenniselement: laten zien hoe een specifieke groep eruit ziet om op deze wij‐
ze inzage te geven in oorzaken van het geweld en, in het verlengde daarvan,
mogelijkheden om dit geweld te voorkomen en terug te dringen.25 De typologieën
van geweldplegers die gebruikt worden lopen uiteen. Dit komt doordat onderzoe‐
kers uiteenlopende definities van geweld gebruiken en – dus – verschillende dader‐
groepen en verschillende analyseniveaus onderzoeken. Bovendien loopt ook de
context waarbinnen geweld is onderzocht, uiteen.26 Wel kennen typologieën min of
meer vaste grondslagen waarop zij gebaseerd zijn. Incidentgerelateerde typologieën
nemen de aard van en het aantal gepleegde delicten als uitgangspunt. Dadergerela­
teerde typologieën richten zich op achtergronden en kenmerken van geweldplegers,
zoals persoonlijkheid en psychosociale problematiek.27
Geweldplegers in het openbaar vervoer staan – zo blijkt uit de geïnventari‐
seerde literatuur – de afgelopen jaren onderzoeksmatig niet specifiek in de belang‐
stelling. Wel wordt in relatief gedateerd onderzoek (2003) aandacht besteed aan het
criminaliteitspatroon van de meest actieve notoire zwartrijders bij de Nederlandse
Spoorwegen (NS). Hoewel zwartrijders niet per definitie (ook) geweldplegers zijn,
blijkt wel dat deze ook in andere settings de wet overtreden.28 Meer recent onder‐
zoek in Nederland beschouwt de bredere context van geweld tegen medewerkers
met een publieke taak29, waarmee geen directe uitspraken mogelijk zijn over typo‐
logieën van geweldplegers op het spoor. Ook in internationaal onderzoek is, in ieder
23.
24.
25.
26.
27.

28.
29.

Eenduidige Landelijke Afspraken. Bij agressie en geweld tegen functionarissen met een publieke
taak. Te downloaden via www.rijksoverheid.nl.
‘Landelijke norm Veilige Publieke Taak’. Te downloaden via www.rijksoverheid.nl.
Van Middelaar (2013).
Van Ham en Ferwerda (2012); Van Middelaar (2013).
Met betrekking tot incidentgerelateerde typologieën, zie bijvoorbeeld Van Ham en Ferwerda
(2012). Met betrekking tot dadergerelateerde typologieën, zie bijvoorbeeld Bakker, Drost en Roe‐
leveld (2010); Van Dongen, Buck en Van Marle (2013).
Intern verslag van de Werkgroep Centraal Informatiepunt Spoorcriminaliteit.
Zie bijvoorbeeld Bakker et al. (2010).

22

geval recentelijk, vrijwel geen specifieke aandacht voor deze dadergroep. Dit bete‐
kent dat op basis van eerder onderzoek (vrijwel) geen referentiepunten bestaan,
overigens eveneens niet waar het geweldplegers tegen medewerkers met een pu‐
blieke taak betreft. Derhalve hebben we ervoor gekozen het literatuuronderzoek te
benutten om in beeld te brengen welke delict‐ en persoonskenmerken binnen alge‐
mene typologieën empirisch zijn onderzocht en welk beeld daar uit naar voren
komt. Op deze wijze ontstaat op een hoger geaggregeerd niveau een beeld van ge‐
weldplegers, dat kan worden benut voor het opzetten van een analysekader c.q. het
opstellen van voor een dadertypologie relevante variabelen. Zoals in hoofdstuk 1
beschreven maken we daarbij gebruik van in totaal 33 wetenschappelijke bronnen.
In tabel 2.1 staan aspecten van typologieën weergegeven waarnaar in mini‐
maal vijf van de gevonden onderzoeken wordt verwezen. Uit deze tabel kan worden
afgeleid dat het zowel kenmerken van de geweldpleger als delictkenmerken betreft.
Bij kenmerken van de geweldpleger kan daarbij een onderscheid worden aange‐
bracht in demografische kenmerken, kenmerken ten aanzien van de psychische en
lichamelijke gezondheid en antecedenten. Delictkenmerken die binnen typologieën
van geweldplegers een rol spelen, richten zich op functie en aard van het delict en
(de relatie tussen dader(s) en) slachtoffers. In tabel 2.1 staan de kenmerken uit de
typologieën per cluster weergegeven. Achter elk kenmerk is tussen haakjes vermeld
hoeveel onderzoeken desbetreffend kenmerk benoemen.30
Tabel 2.1 – Overzicht van kenmerken die terugkomen in typologieën van geweldplegers en het aantal
empirische studies waarin de betreffende kenmerken zijn genoemd (n=33).
Kenmerken geweldpleger

Delictkenmerken

A. Demografisch
Leeftijd (n=9)
Geslacht (n=6)
Opleiding (n=6)
Arbeidssituatie (n=5)

A. Functie en aard
Doel (object/persoon) (n=10)
Motief (expressief/instrumenteel) (n=11)
Aantal daders (in groepsverband of solo) (n=6)
Gebruik van wapen (n=6)
Vorm geweld (fysiek/verbaal) (n=5)

B. Psychische en lichamelijke gezondheid
Psychische gezondheid (n=13)
Verslaving (drugs/alcohol) (n=10)
C. Antecedenten
Generalist/specialist (n=11)
Strafblad (n=10)

In de volgende alinea’s gaan we nader in op de bevindingen die uit de gevonden lite‐
ratuur naar voren komen. We doen dit aan de hand van de indeling die in tabel 2.1 is
gehanteerd.

30.

De delictkenmerken beperken zich tot functie en aard. Slachtofferkenmerken komen niet aan
bod, daar binnen de vraagstelling van onderhavig onderzoek slechts één slachtoffergroep wordt
onderscheiden (NS‐medewerkers).

23

2.2.1

Kenmerken van de geweldpleger

Binnen typologieën zijn demografische kenmerken, en dan met name leeftijd en
geslacht, belangrijke aspecten. De meerderheid van de onderzoeken waar deze
kenmerken aan bod komen, concluderen dat geweldplegers (overwegend) volwas‐
sen mannen zijn.31 Binnen enkele typologieën wordt expliciet stilgestaan bij jongere
(<25 jaar oud) en vrouwelijke geweldplegers.32
Ook de psychische en lichamelijke gezondheid van geweldplegers komt in typo‐
logieën regelmatig terug. Daarbij is enerzijds aandacht voor psychische stoornissen
en anderzijds voor psychosociale problematiek (i.c. middelenmisbruik). Op het ge‐
bied van psychische stoornissen kan een onderscheid worden gemaakt tussen inter‐
naliserende en externaliserende stoornissen. Internaliserende stoornissen zijn naar
binnen gericht en omvatten bijvoorbeeld angststoornissen en depressies. Externali‐
serende stoornissen richten zich op de omgeving. Normoverschrijdend en agressief
gedrag zijn hier voorbeelden van.33 Hoewel typologieën van geweldplegers lang niet
expliciet benoemen van welk type psychische problematiek sprake is34, lijken per‐
sonen met externaliserende problemen eerder en ernstiger geweld te plegen verge‐
leken met geweldplegers die lijden aan internaliserende problematiek. Ook
gebruiken zij vaker intimidatietactieken zoals bedreigen en uitschelden.35
In het verlengde van de psychische problematiek staan verschillende typolo‐
gieën expliciet stil bij het misbruik van alcohol‐ en drugs door geweldplegers.36
Wanneer typologieën van geweldplegers aandacht besteden aan middelenmisbruik,
komen met name harddrugs, cannabis en alcohol aan bod. In relatie tot harddrugs
gaat het dan om cocaïne, hoewel heroïne binnen één typologie ook expliciet wordt
genoemd.37 Verslaafde geweldplegers kennen een hoger risico op het hebben van
een criminele leefstijl, waarbinnen uiteenlopende delicten gepleegd worden. Ver‐
slaafde geweldplegers kampen bovendien vaker dan niet‐verslaafde geweldplegers
met psychische stoornissen, zoals depressie, een angststoornis of een antisociale
persoonlijkheidsstoornis.38
31.

32.
33.
34.
35.
36.
37.

38.

Babchishin, Hanson en Hermann (2011); Bakker et al. (2010); Briggs, Simon en Simonsen (2011);
Carlson en Jones (2010); Johnson, Desmarais, Van Dorn en Grimm (2014); Kooyman et al. (2012);
Lussier, Bouchard en Beauregard (2011); Souverein, Ward, Visser en Burton (2015); Van der Es
(2012); Van Ham, Bremmers en Ferwerda (2014b); Wortley en Smallbone (2014).
Bakker et al. (2010); Johnson et al. (2014); Wijkman, Bijleveld en Hendriks (2010). Laatstge‐
noemde onderzoek richt zich specifiek op vrouwelijke zedendelinquenten.
Schoemaker, Zwaanswijk en Meijer (2008).
Zie onder andere: Babchishin et al. (2011); Brennan, Moore en Shepherd (2010); Kennedy, Ed‐
monds, Dann en Burnett (2010); Kooyman et al. (2012); Thijssen en De Ruiter (2010).
Bakker et al. (2010); Briggs et al. (2011); Carlson en Jones (2010); Cunha en Gonçalves (2013);
Van Dongen et al. (2013); Pedersen, Rasmussen, Elsass en Hougaard (2010).
Van Ham, Bremmers en Ferwerda (2014a); Van Ham et al. (2014); Lussier et al. (2011).
Bakker et al. (2010); Carlson en Jones (2010); Cunha en Gonçalves (2013); Darke, Torok, Kaye,
Ross en McKetin (2010); Van Dongen et al. (2013); Van Ham et al. (2014b); Harford, Yi en Free‐
man (2012); Pedersen et al. (2010); Souverein et al. (2015).
Bakker et al. (2010); Carlson en Jones (2010); Cunha en Gonçalves (2013); Van Dongen et al.
(2013); Van Ham et al. (2014b); Harford et al. (2012); Souverein et al. (2015).

24

De in de vorige alinea’s beschreven kenmerken (leeftijd, geslacht, psychische
problematiek, verslaving) gelden als risicofactoren voor het plegen van delicten in
zijn algemeenheid en geweld in het bijzonder. In typologieën is derhalve ook aan‐
dacht voor de omvang van het strafblad van geweldplegers. Overwegend wordt ge‐
constateerd dat geweldplegers een omvangrijke criminele carrière kennen.39 In
relatie tot zedendelinquenten geldt dit met name voor zogenaamde generalisten,
personen die niet alleen geweld maar ook andere delicten plegen.40
In alle door ons geraadpleegde onderzoeken is de verhouding tussen genera‐
listen en specialisten vrijwel gelijk.41 Dit maakt duidelijk dat een (lang) strafblad bij
geweldplegers kan ontbreken. Dit is met name het geval bij geweldplegers die zich
schuldig maken aan expressief, spontaan geweld.42 Deze bevinding sluit theoretisch
aan bij Moffitt (1993). Zij stelt onder meer dat verschillen in de startleeftijd (i.c. de
leeftijd waarop het eerste delict wordt gepleegd) leiden tot uiteenlopende typolo‐
gieën waar het gaat om frequentie en type delinquent gedrag en achterliggende oor‐
zaken. Zij wijst daarbij onder andere op de invloed vanuit de omgeving, die met
name bepalend kan zijn bij het delictgedrag van adolescenten. Onderzoek waaruit
blijkt dat geweldplegers deel uit kunnen maken van een problematische
(jeugd)groep, sluit hierbij aan.43

2.2.2 Kenmerken van het delict
De meeste typologieën richten zich, conform de eerder genoemde landelijke defini‐
tie van geweld, op personen die verbaal of fysiek geweld tegen personen plegen.
Daarbij moet worden opgemerkt dat, mogelijk vanwege de impact van fysieke ge‐
weldsdelicten, de nadruk binnen typologieën ligt op fysiek geweld tegen personen.44
Een enkele studie richt zich daarbij expliciet op personen die geweld tegen werkne‐
mers met een publieke taak plegen. Uit dit onderzoek blijkt dat niet alleen specifieke
omstandigheden en de emoties die deze oproepen, maar ook persoonskenmerken
van de dader (psychiatrische problematiek) een rol kunnen spelen.45
Theoretisch bestaat een verschil tussen expressief/reactief (hierna: expres‐
sief) en instrumenteel/proactief (hierna: proactief) geweld. Onder expressief geweld
valt geweld wat impulsief en ondoordacht is, en voortkomt uit plotseling ontstane
39.

Bakker et al. (2010); Chu en Thomas (2010); Cunha en Gonçalves (2013); Darke et al. (2010);
Van Ham et al. (2014b); Kooyman et al. (2012); Lussier et al. (2011); Pedersen et al. (2010);
Wortley en Smallbone (2014).
40. Chu en Thomas (2010); Wortley en Smallbone (2014).
41 . Van Ham et al. (2014b); Kennedy et al. (2010); Pedersen et al. (2010); Pizarro, Zgoba en Jennings
(2011); Thijssen en De Ruiter (2011).
42. Bakker et al. (2010); Van Ham en Ferwerda (2012); Van Ham et al. (2014a); Wortley en Smallbo‐
ne (2014).
43. Van Daele en Vander Beken (2010); Kennedy et al. (2010); Pizarro et al. (2011); Souverein et al.
(2015).
44. Brennan et al. (2010); Cunha en Gonçalves (2013); Thijssen en De Ruiter (2011); Wijkman et al.
2010.
45. Bakker et al. (2010).

25

emoties. Instrumenteel geweld is daarentegen weloverwogen en met een specifiek
doel.46 Wel moet daarbij worden opgemerkt dat dit onderscheid in zekere zin
‘kunstmatig’ is en niet absoluut.47 Wat voor buitenstaanders expressief geweld kan
zijn, kan voor de dader bijvoorbeeld juist een bepaalde functie hebben. Sommige
maar niet alle door ons bestudeerde onderzoeken staan stil bij dit onderscheid.48 Op
basis van de literatuur zijn diverse verschillen interessant om te benoemen. Zo lij‐
ken personen die (ook) instrumenteel geweld plegen, in het algemeen vaker en ern‐
stiger geweldsdelicten te plegen waarbij ook wapens kunnen worden gebruikt. De
‘winst’ – in de brede zin van het woord – van dergelijke delicten is uiteenlopend en
kan variëren van bijvoorbeeld het verkrijgen van drugs, gadgets, financiële midde‐
len, sociale status of seksueel contact (al dan niet met minderjarigen).49 Binnen ty‐
pologieën komt meermaals het onderscheid tussen groepsgeweld en individueel
gepleegd geweld aan bod.50 Leidend binnen dergelijke typologieën is de invloed van
externe omstandigheden (zoals de groep, middelengebruik) op het gedrag van ge‐
weldplegers. Daarbij kan wel de kanttekening worden gemaakt dat sommige orde‐
verstoorders zich ook buiten groepssettings veelvuldig schuldig lijken te maken aan
geweld. In sommige gevallen betreft dit instrumenteel geweld, waarbij het doel van
het geweld (mede) gelegen is in het bevredigen van de behoefte aan sensatie.51
2.3 Beïnvloedende omstandigheden
Op voorhand bestaan uiteenlopende en elkaar soms versterkende redenen voor het
ontstaan van geweld. De psychische gesteldheid van een persoon, opruiend of aan‐
moedigend gedrag van vrienden of de, in de ogen van de geweldpleger, onbehoorlij‐
ke manier waarop deze wordt aangesproken zijn daar voorbeelden van. Recentelijk
zijn dergelijke omstandigheden in clusters ingedeeld. Naast persoonsfactoren – die
behandeld zijn in paragraaf 2.2 – worden vier contextuele elementen benoemd die
van invloed kunnen zijn op het ontstaan van geweld. Dit zijn a) middelengebruik, b)
groepsdynamica, c) bejegening en d) omgeving.52 We lichten deze aspecten hierna
toe. We willen daarbij benadrukken dat de invloed van deze factoren van situatie tot
situatie verschilt. Het geschetste overzicht is dan ook met name bedoeld om een
kader te bieden waarbinnen incidenten en dadertypologieën kunnen worden ge‐
duid.

46.
47.
48.
49.

50.
51.
52.

Dodge en Coie (1987); Dodge (1991); Van Erpecum (2005).
Babcock, Tharp, Sharp, Heppner en Stanford (2014).
Borum, Frein en Vossekuil (2012); Briggs et al. (2011); Van Daele en Vander Beken (2010); Van
der Es (2012); Rovers et al. (2010).
Bakker et al. (2010); Bondü en Scheithauer (2015); Briggs et al. (2011); Horning, Salfati en La‐
buschange (2015); McMurran, Jinks, Howells en Howard (2010); Van Daele en Vander Beken
(2010); Van Ham et al. (2014a, 2014b); Wijkman et al. (2010).
Zie onder andere Bakker et al. (2010); Van Ham et al. (2014a, 2014b).
Van Ham et al. (2014b).
Kuppens, Van Ham en Ferwerda (2013).

26

Middelengebruik
De relatie tussen het gebruik van alcohol en agressief gedrag, is een eenduidige on‐
derzoeksbevinding.53 Personen die van zichzelf al impulsief zijn, reageren na het
drinken van alcohol eerder agressief.54 Geweld onder invloed vindt onder andere
plaats wanneer mensen in hun ogen worden beledigd of wanneer zij denken dat hun
fysieke veiligheid in gevaar is.55 Naast alcohol kunnen sommige drugs (amfetamine,
cocaïne) gewelddadig gedrag faciliteren. De relatie tussen deze middelen en geweld
komt mede voort uit hun invloed op de hersenfuncties van gebruikers: de impuls‐
controle neemt af, consequenties van gedrag op de lange termijn worden minder
goed overzien en/of het lichaam kan in een zeer alerte staat – de zogenaamde fight­
or­flight modus – raken.56 Wanneer deze middelen in combinatie met elkaar worden
gebruikt, kunnen dergelijke effecten sterker zijn.57

Groepsdynamica
Sociale relaties, maar ook een zekere mate van saamhorigheid, kunnen leiden tot
groepsvorming. Uit onderzoek is bekend dat mensen zich anders gedragen jegens
personen die in hun optiek binnen (ingroup) of buiten de eigen groep (outgroup)
vallen.58 Door tegenstrijdige of verschillende belangen of provocaties kan de ene
groep (het gezag van) de andere groep afwijzen. Dit kan leiden tot een negatieve
houding, overlast, pesterijen of geweld.59 Gedragsnormen kunnen in meer of minde‐
re mate vastliggen, maar ook spontaan ontstaan. Met name wanneer groepen spon‐
taan ontstaan, kan dit leiden tot een tijdelijke groepsidentiteit met daaraan
gekoppeld een gewijzigd individueel normenkader. Hierdoor vertonen personen
binnen een groep eerder normoverschrijdend gedrag.60 Met name mannelijke jeug‐
digen en adolescenten zijn gevoelig voor groepsdruk. Wilson en Daly (1985) spre‐
ken in dit kader daarom ook wel van het 'jongemannensyndroom'. Waar
groepsdynamische processen duidelijk zichtbaar kunnen zijn wanneer geweld in
vereniging gepleegd wordt (samenpleger), is dit niet altijd even helder bij een indi‐
viduele geweldplegers (soloplegers). Ook bij soloplegers kunnen groepsdynamische
processen echter een rol spelen, bijvoorbeeld wanneer iemand zich laat ophitsen
door vrienden of andere omstanders.

53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.

Beck, Heinz en Heinz (2014); Lünneman en Bruinsma (2005); Bruinsma, Balogh en De Muijnck
(2008); Bakker et al. (2010); Harford et al. (2012).
Fulwiler, Eckstine en Kalsy (2005).
McMurran et al. (2010); Pedersen et al. (2014).
Ferwerda, Van Hasselt, Van Ham en Voorham (2012).
Zie onder andere Nabben en Korf (2000); Pennings, Lecesse en Wolff (2002); Duivesteijn (2004);
McCloskey, Berman, Echevarria en Coccaro (2009).
Zie bijvoorbeeld Smith en Mackie (2015).
Van Leiden, Arts en Ferwerda (2009); Muller et al. (2010).
Van Ham et al. (2014).

27

Bejegening
Bejegening is te omschrijven als “de wijze waarop mensen worden benaderd en
aangesproken”. Daarmee sluit het begrip direct aan bij het optreden van handhavers
en toezichthouders. Met name rondom uitgaans‐, evenementen‐ en protestsettings
is onderzoek gedaan naar de invloed van bejegening. Daaruit blijkt dat de wijze van
optreden door toezichthouders of handhavers groepsvorming en conflictsituaties in
de hand kan werken.61 Subjectieve elementen, vanuit het perspectief van degene die
aangesproken wordt of op wie het optreden betrekking heeft, kunnen daarbij een
rol spelen. Te denken valt dan aan een agressieve reactie die volgt op opmerkingen
die de dader als kleinerend of beledigend opvat.62 Juist deze subjectieve elementen
maken dat het niet mogelijk is om standaard de‐escalerende methoden te benoe‐
men. Op hoofdlijnen kan wel worden gesteld dat het optreden van toezichthouders
en handhavers consequent moet zijn en moet worden gekenmerkt door wederzijds
respect, duidelijkheid en ruimte om te reageren.63

Omgeving
Uit onderzoek in uitgaansgebieden en rondom evenementen is bekend dat de omge‐
ving van directe invloed kan zijn op het ontstaan van overlast en geweld. Dit blijkt
tevens het geval te zijn voor geweld op het spoor. Conducteurs met een standplaats
in een sterk stedelijk gebied worden bijvoorbeeld vaker en met meer soorten fysiek
geweld geconfronteerd in vergelijking met collega’s die werkzaam zijn in matig ste‐
delijke gebieden. Ook tijdstippen lijken een rol te spelen. Zo blijkt dat werknemers
met een publieke taak die in wisseldiensten c.q. op verschillende tijden werken, va‐
ker met geweld geconfronteerd worden. In het verlengde daarvan kan meespelen
dat werknemers met een publieke taak die veel contacten hebben met (onbekend)
publiek, die soms slecht nieuws moeten brengen (zoals het uitschrijven van een boe‐
te) en van wie de werkplek in principe publiekelijk toegankelijk is, vaker met geweld
worden geconfronteerd.64
2.4 Maatregelen in het buitenland
Om maatregelen in het buitenland in beeld te brengen, is gebruikgemaakt van aan‐
vullende zoektermen.65 Het gebruik van deze zoektermen leverde met name concre‐

61.
62.
63.
64.
65.

Stott en Reicher (1998a, 1998b); Timmer (2005).
Zie onder andere Giancola et al. (2002); Adang et al. (2006).
Adang et al. (2006); Ferwerda et al. (2012).
Middelhoven en Driessen (2001).
Engelse zoektermen waren: ‘workrelated violence’, ‘railway’, ‘staff’ en/of ‘measures’. Om maatre‐
gelen in België te inventariseren, is gebruikgemaakt van Nederlandse zoektermen: ‘werkgerela‐
teerd geweld’, ‘trein’, ‘personeel’, ‘maatregelen’ en ‘België’. Om maatregelen in Duitsland te
inventariseren, is het woord ‘Germany’ dan wel ‘Duitsland’ toegevoegd, om verwijzingen naar
Duits beleid in Engels‐ of Nederlandstalige publicaties te includeren.

28

te informatie op over de aanpak in Groot‐Brittannië. De maatregelen in het buiten‐
land worden derhalve niet apart maar gezamenlijk besproken.

Maatregelen in het buitenland
Maatregelen die in Groot‐Brittannië genomen zijn, richten zich met name op geweld
tegen personeel in de bus. Hoewel er sprake is van verschillen tussen het bus‐ en
treinvervoer – zo hebben conducteurs en machinisten doorgaans geen geld bij zich –
is met name sprake van overeenkomsten waar het gaat om risico’s. Te denken valt
dan aan boze passagiers, het in aanraking komen met jongeren die asociaal gedrag
vertonen, dronken passagiers en drugsgebruikers.
Vanuit de zienswijze dat geweld tegen OV‐personeel onder andere nadelig is
voor diens psychische en fysieke gezondheid, zijn verschillende maatregelen door‐
gevoerd. Naast succesvolle maatregelen op het gebied van samenwerking met de
politie en het vastleggen van informatie, is buspersoneel onder andere getraind in
de omgang met (agressieve) klanten. De focus van deze training lag op het belang
van zelfcontrole c.q. het voorkomen dat zelf een agressieve reactie gegeven wordt,
het erkennen van het perspectief van de klant, assertiviteit en het gebruik van hu‐
mor om een situatie te de‐escaleren.66,67 Naast een focus op bejegening van passa‐
giers is ook aandacht voor het proactief signaleren van (potentiële) geweldplegers
en de aanpak van deze doelgroep. De British Transport Police heeft in een notitie68
bijvoorbeeld samengevat welk gedrag (zoals luid schreeuwen, lang en direct oog‐
contact) als voorloper van agressief gedrag kan worden gezien. Het tijdig herkennen
van dergelijke signalen stelt OV‐personeel in staat om proactief op te treden en/of
om zichzelf in veiligheid te brengen. Daarnaast bepleit deze instantie een sterke re‐
pressieve respons richting geweldplegers, die onder andere kan bestaan uit straf‐
rechtelijke vervolging en een verbod om nog van de trein gebruik te maken.69
Daarnaast is specifiek aandacht voor (het verhogen van) de aangiftebereidheid van
treinpersoneel; zij worden aangemoedigd om aangifte te doen van alle verbale en
fysieke geweldsincidenten, ook als dit in hun optiek niet nodig zou zijn vanwege de
beperkte ernst of impact daarvan. Daarbij wordt gewezen op het belang van kennis
over alle informatie, om op basis daarvan sturing te geven aan het beleid. Tot slot
wordt op het belang van bewijs gewezen. Cameratoezicht (CCTV) kan hier bijvoor‐
beeld aan bijdragen.70,71
De maatregelen in Groot‐Brittannië sluiten aan bij maatregelen die in Duits‐
land en België genomen worden. Zo staat het onderwerp ‘agressie en geweld in het
66.
67.
68.
69.
70.
71.

www.hse.gov.uk.
www.gov.uk/guidance/anti‐social‐behaviour‐on‐public‐transport‐safety‐measures.
British Transport Police, Working to prevent offences against staff. Te downloaden via
www.btp.police.co.uk.
Dit beleid is in lijn met andere zogeheten banning orders, bijvoorbeeld zoals deze rondom het
voetbal worden ingezet.
www.btp.police.uk/advice_and_info/how_we_tackle_crime/preventing_rail_staff_assaults.aspx.
Kerckhaert en De Ruig (2010).

29

openbaar vervoer’ sinds 2009 in Duitsland op de politie agenda, wat heeft geresul‐
teerd in maatregelen van technische aard (videobewaking, alarm), organisatorische
maatregelen (samenwerking met onder andere de politie) en persoonsgerichte
maatregelen die zich richten op voorlichting en training.72 Ook in België is sprake
van soortgelijke maatregelen. Zo heeft de nationale vervoersmaatschappij camera’s
in de treinen geïnstalleerd73 en wordt een repressief beleid gevoerd in termen van
het bestraffen van daders. Een kanttekening die daarbij kan worden geplaatst is
echter dat personeel om uiteenlopende redenen (waaronder gewenning) geen mel‐
ding doet van alle incidenten en dientengevolge ook niet altijd uitvoering gegeven
kan worden aan dit beleid.74 Tot slot is net als in Groot‐Brittannië sprake van een
specifieke (politie)dienst die uitvoering geeft aan veiligheidsgerelateerde taken op
de stations.75
2.5 Resumé
In 2012 is een landelijke definitie van geweld opgesteld. Binnen deze definitie zijn
verbale, fysieke en seksuele handelingen die tot lichamelijk of psychisch letsel leiden
of de integriteit van een persoon aantasten, als geweld aangemerkt. Deze definitie
sluit aan bij de definitie van geweld die het actieprogramma Aanpak agressie en ge­
weld tegen werknemers met een publieke taak hanteert. In de literatuur is (vrijwel)
geen aandacht voor geweldplegers in het openbaar vervoer. Derhalve heeft de na‐
druk gelegen op de delict‐ en persoonskenmerken binnen typologieën van geweld‐
plegers in het algemeen die empirisch zijn onderzocht. Uit de 33 bestudeerde
bronnen komt naar voren dat geweldplegers overwegend volwassen mannen zijn.
Personen met externaliserende psychische problematiek – psychische stoornissen
waarvan de uiting op de omgeving gericht is – lijken eerder en ernstiger geweld te
plegen en maken zich ook vaker schuldig aan intimidatie door te bedreigen of schel‐
den. Verslaafden hebben vaker een criminele leefstijl – waarbinnen uiteenlopende
delicten gepleegd worden – en kampen vaker dan niet‐verslaafde geweldplegers
met stoornissen op het psychisch vlak. Het voorgaande samenvattend gelden leeftijd
(jongvolwassen), geslacht (man) en psychische gesteldheid (aanwezigheid van
stoornissen, verslaving) als risicofactoren voor het plegen van geweldsdelicten. Ge‐
weldplegers hebben dan ook vaak een lang strafblad. Een uitzondering hierop vormt
de categorie geweldplegers die zich schuldig maakt aan expressief, spontaan geweld
dat impulsief plaatsvindt en voortkomt uit plotseling ontstane emoties.
Voor wat betreft delictkenmerken blijkt dat personen die (ook) instrumenteel
geweld plegen (dat weloverwogen gepleegd wordt en een specifiek doel kent), vaker
en bij ernstiger geweldsdelicten betrokken zijn. De ‘winst’ van dergelijke delicten –
72.
73.
74.
75.

Kerckhaert en De Ruig, 2010.
www.hln.be/hln/nl/957/Binnenland/article/detail/1411823/2012/03/21/NMBS‐wil‐camera‐
s‐op‐treinen‐tegen‐geweld.dhtml.
Steenhout en Lippens, 2010.
www.politie.be/fed/nl/over‐ons/bestuurlijke‐politie/directie‐van‐de‐spoorwegpolitie.

30

in de brede zin van het woord – is uiteenlopend en kan variëren van bijvoorbeeld
het verkrijgen van drugs, gadgets, financiële middelen, een kick, sociale status en/of
seksueel contact (al dan niet met minderjarigen). Waar binnen typologieën een on‐
derscheid gemaakt wordt tussen groepsgeweld en individueel gepleegd geweld,
wordt de nadruk gelegd op de invloed van externe omstandigheden (zoals de groep,
middelengebruik) op het gedrag van geweldplegers.
Voor wat betreft beïnvloedende omstandigheden bestaat een relatie tussen
geweld en middelengebruik (alcohol, amfetamine en cocaïne), groepsdynamische
processen – waarbij groepen zich ook min of meer spontaan kunnen vormen – en
bejegening: de wijze waarop mensen worden benaderd en aangesproken. Het sub‐
jectieve karakter van dit laatste aspect maakt dat het niet mogelijk is om een stan‐
daard in de bejegening te benoemen. Tot slot kunnen omgevingsaspecten
(verstedelijking, het tijdstip, de toegankelijkheid van de werkplek en het aantal con‐
tacten met (onbekend) publiek een rol spelen.
Met betrekking tot maatregelen in het buitenland is er gekeken naar maatre‐
gelen tegen geweld tegen OV‐personeel. Zo is er in Groot‐Brittannië aandacht voor
de bejegening van (bus)passagiers, het proactief signaleren van (potentiële) ge‐
weldplegers en de aanpak van deze doelgroep. Daarnaast wordt treinpersoneel aan‐
gemoedigd om van alle verbale en fysieke geweldsincidenten melding te maken ten
behoeve van het sturen op informatie. In Duitsland staat het onderwerp ‘agressie en
geweld in het openbaar vervoer’ sinds 2009 op de politie agenda, resulterend in
meerdere maatregelen. In België is er sprake van een repressief beleid richting de
daders en bestaat er een speciale (politie)dienst die uitvoering geeft aan veiligheids‐
gerelateerde taken op de stations.

31

32

3 Een analyse van de incidenten
In dit hoofdstuk kijken we nader naar de geweldsincidenten die in het jaar 2014
door de NS werden geregistreerd als incidenten gericht tegen het eigen personeel. In
paragraaf 3.1 volgt een incidentanalyse op hoofdlijnen. In de tweede paragraaf van
dit hoofdstuk gaan we nader in op de incidenten die verdiepend bestudeerd zijn. Het
hoofdstuk besluit met een resumé.
3.1 Incidentanalyse
In totaal hebben in 2014 1.412 incidenten plaatsgevonden die de NS heeft genoteerd
als geweldsincidenten gericht tegen het eigen personeel. In de incidentanalyse be‐
schrijven we deze incidenten op basis van hun typering, het tijdstip (hot times)
waarop en de locaties (hot spots) waar zij hebben plaatsgevonden, in hoeverre inci‐
denten tot letsel hebben geleid en wat de aanleiding van het incident is geweest.

Typering van incidenten
De NS registreert gewelds‐ en niet‐geweldsincidenten op basis van de zogenaamde
A‐B‐C‐methodiek. Incidenten in de A‐categorie omvatten incidenten die binnen het
strafrecht of een Algemene Plaatselijke Verordening (APV) vallen, zoals mishande‐
ling, bedreiging met en zonder wapen, diefstal, drugsoverlast, vandalisme en bespu‐
gen. Incidenten in de B‐categorie omvatten overtredingen van de Wet
Personenvervoer 2000. Schelden, lastigvallen, assistentie vanwege zwartrijders en
ander overlastgevend gedrag (misbruik noodrem, baldadigheid, wildplassen) zijn
voorbeelden van gebeurtenissen die onder deze categorie worden geschaard. Ge‐
beurtenissen binnen categorie C hebben betrekking op overtredingen van het Be‐
sluit personenvervoer en huisregels, zoals roken, geluidsoverlast of het openhouden
van de deuren.76
Uit het voorgaande kan worden afgeleid dat de NS ook het type geweld waar‐
van haar medewerkers het slachtoffer worden, registreert. In het geval van meerde‐
re geweldsfeiten die elkaar in de tijd direct opvolgen en gericht zijn tegen eenzelfde
persoon, wordt het ernstigste feit geregistreerd. Dit betekent dat in gevallen van
fysiek geweld ook sprake geweest kan zijn van verbaal geweld (zogenaamde ‘escala‐
tiedelicten’). Bijna tweederde (64%) van alle (1.412) geregistreerde incidenten be‐
treft verbaal geweld (zie box 3.1 voor een toelichting voor het verschil met cijfers
die naar de Tweede Kamer zijn verstuurd). Wapengebruik speelt bij 24 van de 894
gevallen van verbaal geweld een rol. Fysiek geweld beslaat iets meer dan een derde

76.

Appelman, Kuppens, Ferwerda en Van Ham (2014).

33

van alle incidenten (37%).77 In iets meer dan een vijfde van alle gevallen van fysiek
geweld (21%, n=110) is sprake van het bespugen van een medewerker.

Box 3.1 - Duiding van cijfers
De cijfers in tabel 3.1 tellen op tot 1.412 incidenten. In de reguliere halfjaarlijkse
rapportage van de NS over het aantal geweldsincidenten tegen NS-personeel
(ten behoeve van de staatssecretaris van infrastructuur en milieu, de minister
van Veiligheid en Justitie en de minister van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties) wordt gerapporteerd over een deel van dit aantal, namelijk de incidenten ‘lichamelijk geweld’, ‘bespugen’, ‘bedreiging met wapen’ en ‘bedreiging
zonder wapen’. Bij deze rapportages wordt de categorie ‘verbale agressie’ dus
niet meegeteld.78

Tabel 3.1 – Typering geweldsincidenten gericht tegen NS­personeel in 2014, in aantallen en percentages.
Geweldsincident

n

%

Verbaal
Bedreiging met wapen

24

2

Bedreiging zonder wapen

211

15

Verbale agressie

659

47

Lichamelijk geweld

408

29

Bespugen

110

8

Totaal

1.412

100

Fysiek

Casus:
Een NS-medewerker ziet een man over het spoor lopen die daarna de trein in stapt. De
man wordt uit de trein meegenomen naar de stationshal waar hij stelt geen identiteits- en
vervoersbewijs bij zich te hebben. Hij wil zijn naam niet zeggen en houdt zich erg lang stil.
Na een kwartier probeert hij in de Franse taal contact te maken met een andere NSmedewerker en spuugt hij deze uit het niets in het gezicht.

77.

78.

Deze verhouding tussen fysiek en verbaal geweld is vergelijkbaar met wat er uit slachtofferen‐
quêtes die onder de Nederlandse bevolking worden gehouden (zie Centraal Bureau voor de Sta‐
tistiek, 2016 die de Veiligheidsmonitor 2015 heeft samengesteld).
In het onderzoek is een aantal dossiers niet meegenomen vanwege onderzoektechnische rede‐
nen. Hierdoor is er een verschil ontstaan in het aantal gerapporteerde A‐categorie incidenten
(774 in 2014) en in het rapport gebruikte aantal dossiers. (753). IENM/BSK‐2015/121582;
Voortgang maatregelenpakket sociale veiligheid, brief van het Ministerie van Infrastructuur en
Milieu aan de Tweede Kamer d.d. 2 juli 2015.

34

Periode
Binnen deze analyse kijken we naar de periode waarin incidenten gepleegd worden.
We maken daarbinnen een onderscheid tussen maanden, dagen en dagdelen.79 In
tabel 3.2 staat het aantal incidenten weergegeven naar maand en dag. Gemiddeld
vinden er per maand 117 incidenten plaats. Uit de gepresenteerde cijfers blijkt dat
in de maanden januari en februari minder incidenten plaatsvinden dan dit gemid‐
delde (respectievelijk 88 en 92 incidenten), terwijl dit het aantal incidenten in de
maanden juni, augustus en september hier met respectievelijk 132, 133 en 140 inci‐
denten juist boven zit.
Per weekdag (maandag, dinsdag, woensdag, donderdag, vrijdag, zaterdag of
zondag) vinden jaarlijks gemiddeld 202 incidenten plaats. Uit tabel 3.2 blijkt dat het
aantal incidenten op zondag, maandag en donderdag tot en met zaterdag rondom of
boven dit gemiddelde ligt. Op dinsdag en woensdag ligt het aantal geregistreerde
incidenten ruim onder dit gemiddelde. De meeste incidenten zijn geregistreerd op
zaterdag (242), donderdag (215) en vrijdag (210). Het gemiddeld aantal incidenten
ligt op weekenddagen (vrijdag tot en met zondag) met 216 in een jaar hoger dan de
overige doordeweekse dagen (191).
Tabel 3.2 – Verdeling van geweldsincidenten gericht tegen NS­personeel in 2014, per maand en dag in
aantallen.
Ma

Di

Wo

Do

Vr

Za

Zo

Totaal

Jan

16

3

24

8

15

16

6

88

Feb

14

13

13

14

13

15

10

92

Maa

25

13

10

21

14

25

18

126

Apr

12

17

17

21

26

14

12

119

Mei

13

13

16

18

16

25

15

116

Jun

21

12

16

19

24

20

20

132

Jul

17

15

14

23

16

19

16

120

Aug

13

16

14

19

23

22

26

133

Sep

16

16

22

24

15

22

25

140

Okt

15

10

13

22

17

11

16

104

Nov

22

17

12

11

12

25

18

117

Dec

23

18

8

15

19

28

14

125

Totaal

207

163

179

215

210

242

196

1.412

In tabel 3.3 staat het aantal geregistreerde incidenten weergegeven naar dag en
dagdeel. Uit tabel 3.3 blijkt dat meer dan een derde van de geweldsincidenten (39%)
plaatsvindt in de avonduren (18:00‐00:00), en dat in de nacht (00:00‐06:00) de
minste incidenten (9%) geregistreerd worden.
79.

We onderscheiden vier dagdelen: 00:00‐06:00, 06:00‐12:00, 12:00‐18:00 en 18:00‐24:00.

35

Het aantal incidenten in de nacht op zaterdag en zondag is meer dan tweemaal
zo hoog (14,6 versus 30,5) als het gemiddelde van doordeweekse ochtenden. Een
dergelijk verschil is bij de overige onderscheiden dagdelen niet te zien.80
Tabel 3.3 – Verdeling van geweldsincidenten gericht tegen NS­personeel in 2014, over dag en dagdeel in
aantallen.
Ma

Di

Wo

Do

Vr

Za

Zo

Totaal

00:00 – 06:00

16

11

16

13

17

30

31

134

06:00 – 12:00

52

35

38

45

50

48

38

306

12:00 – 18:00

69

53

58

61

50

66

58

415

18:00 – 00:00

70

64

67

96

93

98

69

557

Totaal

207

163

179

215

210

242

196

1.412

Locatie
Bijna tweederde van de geregistreerde incidenten (n=898, 64%) vindt plaats in de
trein, iets meer dan een derde (n=514, 36%) op het station of in de stationsomge‐
ving.81 Uit tabel 3.4 kan worden afgeleid dat verbaal geweld circa tweederde (66%)
van het totaal incidenten in de trein beslaat. Op het station en in de stationsomge‐
ving is dit percentage met 59 procent iets lager. Uit aanvullend uitgevoerde analyses
blijkt dat verbaal geweld significant vaker (p<.01) voorkomt in de trein, terwijl fy‐
siek geweld aanmerkelijk vaker (p<.01) voorkomt op het station of de stationsom‐
geving. Wanneer naar afzonderlijke type delicten gekeken wordt, valt op dat
‘bedreigen met een wapen’ en ‘lichamelijk geweld’ significant vaker (p<.01) voor‐
komen op het station of in de stationsomgeving. ‘Verbale agressie’ en ‘bespugen van
een medewerker’ komen significant vaker (p<.01) voor in de trein. De mate waarin
medewerkers zonder een wapen bedreigd worden, verschilt tussen beide ‘settings’
niet.
Casus:
Op het perron spreekt een NS-medewerker een man aan die aan het roken is op een
plaats waar dit niet is toegestaan. Ook blijkt dat de man geen geldig vervoersbewijs heeft.
De man gedraagt zich recalcitrant en geeft de NS-medewerker een duw tegen de borst.
Een agent spreekt de man hier op aan, waarop de man met zijn rechtervuist hard tegen
de slaap van de conducteur slaat. Later, op het politiebureau, kleedt de man zich volledig
uit in zijn cel en smeert hij zichzelf en de cel in met zijn eigen ontlasting.

80.

81.

De NS heeft aanvullende gegevens ter beschikking gesteld over de (geschatte) reizigersaantallen
dan wel het aantal treinbewegingen. Informatie op deze punten naar de tijdsindeling zoals in dit
onderzoek gehanteerd, ontbraken echter. Hierdoor kon niet worden bekeken in hoeverre het
aantal incidenten op dagdelen verhoudingsgewijs als groot kan worden aangemerkt.
Waarvan zes incidenten plaatsvinden op het opstelterrein (n=4) dan wel deze op de locatie ‘lan‐
delijk’ (n=2) zijn geregistreerd. Navraag heeft geleerd dat centralisten kiezen voor de locatie
‘landelijk’ wanneer deze rondom de melding de locatie van het incident niet meekrijgen.

36

Tabel 3.4 – Aantal geweldsincidenten gericht tegen NS­personeel in 2014, per locatie (trein vs. station) in
aantallen en percentages.
Trein

Station

Bedreiging met wapen

10 (1%)

14 (3%)*

Bedreiging zonder wapen

125 (14%)

87 (17%)

Verbale agressie

458 (51%)*

201 (39%)

Lichamelijk geweld

223 (25%)

185 (36%)*

Bespugen

83 (9%)*

27 (5%)

898

514

Verbaal

Fysiek

Totaal

* Significant (p<.01)

Er vinden in totaal 898 incidenten plaats in de trein op 291 unieke trajecten.82 Der‐
tien procent van de incidenten vindt plaats op drie procent van de trajecten waar
zich incidenten voordoen. Uit tabel 3.5 blijkt dat dit met name trajecten binnen de
Randstad zijn. De twee trajecten die hierbuiten liggen, zijn trajecten in de provincie
Limburg. Gezien het (desalniettemin) relatief beperkte aantal incidenten op de in
tabel 3.5 genoemde trajecten, is het statistisch gezien niet mogelijk om vergelijkende
analyses uit te voeren om te bezien of incidenten op deze trajecten verschillen van
het algemeen beeld.
Tabel 3.5 – Geweldsincidenten gericht tegen NS­personeel in 2014 die plaats hebben in de trein op de
‘grootste’ trajecten, in aantallen.83
Traject

Incidenten

Amsterdam CS – Amsterdam Sloterdijk

15

Den Haag Laan van NOI – Leiden Centraal

14

Delft – Den Haag HS

14

Dordrecht – Roosendaal

14

Gouda – Utrecht CS

13

Heemstede-Aerdenhout – Leiden Centraal

12

Maastricht – Sittard

12

Roermond – Sittard

12

Rotterdam CS – Schiphol

12

Totaal

118

82.

83.

Dit betreft het totaal aantal trajecten waarop incidenten hebben plaatsgevonden. Het totaal aan‐
tal trajecten ligt mogelijk hoger, en is mede afhankelijk van de dienstregeling (zoals bijvoorbeeld
het al dan niet stoppen op een station door een intercity). Het totaal aantal unieke trajecten in
2014 kon de onderzoekers in de looptijd van dit onderzoek niet tijdig verstrekt worden om nog
verwerkt te worden.
De meldingen tussen stations (in beide richtingen) zijn samengevoegd tot in één traject. In de
tabel staan de richting van vertrek‐ en eindstation met de meeste incidenten genoemd.

37

Van de 514 geweldsincidenten die op het station of in de stationsomgeving plaats‐
vinden, speelt bijna een kwart zich af op vier van de 406 treinstations. Het betreft
respectievelijk de stations Amsterdam CS (n=36; 7%), Eindhoven (n=34; 7%), Rot‐
terdam CS (n=31; 6%) en Utrecht CS (n=24; 5%). Aanvullende analyses laten zien
dat verbale agressie significant vaker (p<.01) voorkomt in de hal en bedreiging met
een wapen significant vaker (p<.01) in de stationsomgeving. Van andere significante
verschillen is geen sprake.
Tabel 3.6 – Geweldsincidenten gericht tegen NS­personeel in 2014 die plaats hebben op het station of in de
stationsomgeving, in aantallen en percentages.
Hal

Perron

Omgeving

Totaal

Bedreiging met wapen

3 (3%)

3 (1%)

8 (7%)*

14

Bedreiging zonder wapen

15 (13%)

44 (16%)

28 (23%)

87

Verbale agressie

60 (50%)*

105 (39%)

36 (29%)

201

Lichamelijk geweld

35 (29%)

103 (38%)

47 (38%)

185

Bespugen

7 (6%)

16 (6%)

4 (3%)

27

120

271

123

514

Verbaal

Fysiek

Totaal

* significant (p<.01)

Letsel op basis van incident­ en personeelsgegevens
Uit tabel 3.7 kan worden afgeleid dat er in totaal 1.175 unieke slachtoffers betrok‐
ken zijn bij 1.412 incidenten. Een meerderheid van de slachtoffers onder NS‐
medewerkers (63%) is eenmalig het slachtoffer geworden van een geweldsdelict
(enkelvoudig slachtoffer). Iets meer dan een derde van de slachtoffers onder NS‐
medewerkers is vaker slachtoffer van een geweldsincident (meervoudig slachtof‐
fer). Voor zover uit de registraties blijkt houdt een ruime meerderheid van de be‐
kende slachtoffers (83%) geen letsel over aan het incident. Dit betekent dat iets
meer dan een zesde van de medewerkers (n=197; 17%) die slachtoffer worden van
geweld minimaal één keer letsel overhoudt aan een incident. Letsel volgt blijkens de
typering van de geregistreerde incidenten met name (93%) na lichamelijk geweld,
maar wordt ook na verbaal geweld geregistreerd.84

84.

De NS definieert letsel als arbeidsuitval ten gevolge van het incident. Er kunnen geen uitspraken
over de aard en ernst van het letsel worden gedaan, omdat dit in het aangeleverde databestand
niet wordt gespecificeerd.

38

Tabel 3.7 – Overzicht van slachtoffers en letsel bij geweldsincidenten gericht tegen NS­personeel in 2014,
in aantallen.
Geen letsel

Eenmalig letsel

Meermaals letsel

Totaal

Enkelvoudig slachtoffer

664

77

NVT

741

Meervoudig slachtoffer

314

96

24

434

Totaal

978

173

24

1.175

Of sprake is geweest van letsel, is bepaald op basis van de registraties van de NS. Uit
de analyse blijkt dat 172 van deze 1.346 incidenten (13%) tot letsel bij één of meer‐
dere medewerkers leiden. Het aantal slachtoffers met letsel blijft in deze gevallen
overwegend beperkt tot één (79%) of twee (15%). In enkele gevallen is sprake van
drie of meer slachtoffers met letsel (6%).

Aanleiding van het geweld
Op basis van een koppeling tussen meldings‐ en personeelsnummer is van 1.346
incidenten bekeken wat de aanleiding van het geweld is geweest. Vanuit de veron‐
derstelling dat bij incidenten met één slachtoffer ook slechts één aanleiding ingevuld
is, is allereerst bekeken bij hoeveel incidenten één slachtoffer bekend is. Dit bleken
er 955 te zijn. Van de overige 391 incidenten is op basis van het meldingnummer
bekeken of er meerdere aanleidingen genoteerd stonden. Dit bleek bij 24 incidenten
het geval. Hiervan is de beschrijving van het incident gelezen en een aanleiding ge‐
scoord (conform de indeling van de NS). Van de 367 incidenten waarin slachtoffers
eenzelfde aanleiding hebben aangegeven, is deze aanleiding gescoord.
Aanvullende analyses laten zien dat het aanspreken op gedrag, onregelmatig‐
heid met het vervoersbewijs en uitschrijven van een boete significant vaker (p<.01)
voorkomen bij incidenten met één slachtoffer. Het overtreden van de huisregels
wordt significant vaker (p<.01) genoteerd als aanleiding bij incidenten met meerde‐
re slachtoffers. Van andere significante verschillen is geen sprake (zie tabel 3.8).
Tabel 3.8 – Aanleiding van geweldsincidenten gericht tegen NS­personeel in 2014, in aantallen en percen­
tages.
Incidenten met één
slachtoffer

Incidenten met meerdere
slachtoffers

110 (12%)*

97 (25%)

24 (3%)

17 (4%)

Onregelmatigheid VVB

502 (53%)*

150 (38%)

Overtreden huisregels

47 (5%)

50 (13%)*

156 (16%)*

38 (10%)

Verstoren dienstregeling

17 (2%)

5 (1%)

Overig

99 (10%)

34 (9%)

Totaal

955

391

Aanspreken op gedrag
Onder invloed alcohol/drugs

Uitschrijven UVB

*Significant (p<.01).

39

Casus:
Een man zit zonder geldig vervoersbewijs in de trein. Als de NS-medewerker hier naar
vraagt zegt de man 'zal ik jou eens voor je kop slaan?', staat hij op en duwt hij met
schouder de NS-medewerker weg. Later, als de verdachte en de NS-medewerker op het
balkon staan, zegt de verdachte nogmaals 'nou flinke jongen, zal ik jou eens voor je kop
rammen'. De man wordt aangehouden door medewerkers van Service & Veiligheid.

3.2 Verdiepende analyse
In de verdiepende analyse gaan we in op vier onderwerpen. Het betreft: wapenge‐
bruik, de verhouding tussen individueel en in groepsverband gepleegd geweld, de
mate waarin sprake is van verwarde personen als plegers en de omstandigheden die
het verloop van het incident beïnvloeden. Voor deze verdiepende analyse zijn 200
incidentmeldingen van fysiek geweld en 200 incidentmeldingen van verbaal geweld
(conform de indeling van de NS) willekeurig geselecteerd uit het geheel van de res‐
pectievelijk 518 fysieke en 894 verbale geweldsincidenten in 2014 (zie hoofdstuk
1). Hierna volgt een beschrijving van de resultaten van deze analyses.

Wapengebruik
In paragraaf 3.1 kwam al naar voren dat bij 24 van de 894 gevallen van verbaal ge‐
weld met een wapen is gedreigd. Omdat het wapengebruik bij fysiek geweld niet
apart door de NS wordt gelabeld, is dit in het bijzonder nog nagezocht in de aante‐
keningen van 200 fysieke geweldsincidenten. Ook is voor 200 verbale incidenten
nagegaan welk type wapen is gebruikt en is nagegaan hoe dit gebruik zich verhoudt
tot wapengebruik rondom fysieke geweldsincidenten.
Naar voren komt dat de verhouding van wapengebruik versus niet‐wapengebruik
bij fysiek en verbaal geweld zo goed als gelijk is. Bij de 200 verbale geweldsinciden‐
ten was bij dertien incidenten sprake van een gebruikt wapen, bij de 200 fysieke
incidenten bij veertien.85 Bij zeven van de in totaal 400 bekeken incidenten (2%)
wordt evenwel expliciet melding gemaakt van ‘een mes’ (6 verbale incidenten en 1
fysiek incident). De daders lijken in deze gevallen bewuste dragers van een wapen
voor gebruik ter bedreiging en intimidatie. Bij de twintig andere gevallen wordt een
toevallig aanwezig voorwerp in de directe omgeving als wapen gebruikt om mee te
gooien, slaan of steken (zoals een blikje, fles, paraplu of wandelstok). Het gebruik
van een vuurwapen komt in onze incidentenselectie niet naar voren.

85.

Dit betekent overigens niet dat er bij het gebruik van een wapen tijdens een incident direct spra‐
ke is van bedreiging met een wapen. Verbale agressie (uitschelden) kan bijvoorbeeld kracht wor‐
den bijgezet door het gooien van een blikje naar een NS‐medewerker. Of de NS‐medewerker dit
ervaart als bedreiging bepaalt of de categorie bedreiging met een wapen gehanteerd wordt.

40

Casus:
Een man in trein kan zijn vervoersbewijs niet vinden en krijgt daarom een uitstel van betaling. Tijdens het uitreiken van zijn paspoort aan de NS-medewerker, begint de man te
schelden. Dit loopt over naar een houding waarin hij zwaaiende en agressieve bewegingen
maakt met zijn paraplu en dreigt de conducteur neer te steken. De man wordt op eerstvolgende station aangehouden voor bedreiging.

Geweld in groepsverband versus individueel
Bij 53 van de 400 nader bekeken geweldsincidenten (13%) zijn meerdere geweld‐
plegers betrokken. In enkele gevallen gaat het om een hele groep reizigers die zich
tegen een NS‐medewerker keert; de meeste van deze 53 incidenten betreffen echter
geweldsfeiten met twee, drie of vier geweldplegers. Bij drie van deze 53 incidenten
(6%) wordt nadrukkelijk vermeld dat gebruik van alcohol of drugs in het spel is (zie
tabel 3.9).
Tabel 3.9 – Geweldsincidenten gericht tegen NS­personeel in 2014, alleen­ en samenplegers, in aantallen.
Fysiek

Verbaal

Individu

173

172

Door meerdere personen gepleegd

27

26

Onbekend

-

2

200

200

Totaal

Verwarde personen
In eerder onderzoek is geconstateerd dat het bij verwarde personen overwegend
gaat om personen die in de publieke ruimte of thuis voor overlast zorgen, de open‐
bare orde verstoren of hulpbehoevend zijn als gevolg van een psychische aandoe‐
ning.86 Het Aanjaagteam Verwarde Personen hanteert een brede definitie van deze
groep: “mensen die grip op hun leven (dreigen te) verliezen, waardoor het risico
aanwezig is dat zij zichzelf of anderen schade berokkenen.” Hiermee omvat de defi‐
nitie mensen met aandoeningen (psychiatrie, verslaving) en beperkingen (lichte
verstandelijke beperking), waarbij ook op andere leefgebieden (zoals financieel,
wonen, werk) sprake is van problematiek.87
De meeste incidentbeschrijvingen zoals we die in de registratie van de NS
kunnen teruglezen, omvatten chronologische beschrijvingen van de gebeurtenissen
en hoe op het incident is gereageerd. De aard van het gedrag of de achtergronden
van de pleger worden nauwelijks geïnterpreteerd of slechts algemeen benoemd
(‘man’, ‘vrouw’, ‘persoon’). Toch zijn er enkele indicaties op grond waarvan afgeleid
kan worden dat mogelijk sprake is van een incident met een verward persoon. Zo
lezen we in sommige incidentomschrijvingen dat het geweld ‘volledig uit het niets’
86.
87.

Kuppens, Appelman, Van Ham en Van Wijk (2015).
Aanjaagteam Verwarde Personen (2016).

41

kwam en/of zich niet alleen richtte op de NS‐medewerker maar evengoed op andere
reizigers of passanten. Bij dergelijke incidenten is geen sprake van een geleidelijke
opbouw van spanning volgend op een concrete aanleiding. In plaats daarvan is spra‐
ke van een plotselinge explosie van excessieve agressie (‘plotseling bijten’, ‘ineens
een mes trekken’ of ‘flippen’). Daarnaast worden alcohol‐ en drugsgebruik in som‐
mige incidentbeschrijvingen genoemd en wordt de typering ‘zwerver’ als beschrij‐
ving van personen gehanteerd.
Om een nader beeld te krijgen van de problematiek van ‘(mogelijk) verwarde
personen’ op het spoor, is bij het doorlezen van de incidentomschrijvingen steeds
vastgelegd wanneer de plegers of het betreffende geweld in voornoemde of soortge‐
lijke bewoordingen zijn beschreven. Uit tabel 3.10 kan worden afgeleid dat bij circa
een kwart van de verbale en fysieke geweldsincidenten personen betrokken zijn die
als ‘(mogelijk) verward’ aangemerkt kunnen worden.
Tabel 3.10 – Geweldsincidenten gericht tegen NS­personeel in 2014, incidenten met ‘verwarde personen’,
in aantallen.
Fysiek

Verbaal

152

152

Ja, mogelijk psychiatrisch

26

19

Ja, drugs/dronken

12

20

Ja, zwerver

10

7

Onbekend

-

2

200

200

Geen indicatie
(Mogelijk) verward

Totaal

Omstandigheden die het verloop van het incident negatief beïnvloeden88
Verschillende contextelementen kunnen van invloed zijn op het ontstaan van ge‐
weld. Dit kwam in het literatuurhoofdstuk al aan bod. Dergelijke elementen worden
in de literatuur geschaard onder de clusters: a) middelengebruik, b) groepsdynami‐
ca, c) bejegening en d) omgeving. Hoe dergelijke elementen een rol speelden bij de
hier onderzochte geweldsincidenten is niet gemakkelijk aan te geven: op grond van
de verslagen zoals de NS deze vastlegt valt niet te reconstrueren hoe precies het con‐
tact verliep tussen medewerker(s) en uiteindelijke geweldplegers of wat mogelijk
escalerend heeft gewerkt. Wel wordt bij enkele incidenten vastgelegd dat iets niet
goed ging in de aanpak, om er van te leren, en zijn er verwijzingen naar de betref‐

88.

Binnen de verdiepende analyse is geen specifieke aandacht besteed aan zwartrijden of andere
aanleidingen zoals deze in paragraaf 3.1 (zie tabel 3.8) reeds aan bod zijn gekomen. Aanvullend
kan daarbij worden opgemerkt dat de verschillende aanleidingen geen externe omstandigheid
vormen die van invloed zijn op het escaleren van de situatie.

42

fende contextthema’s. We vatten op grond van die aantekeningen de belangrijkste
elementen samen die in de NS‐registratie naar voren komen. We willen benadruk‐
ken dat zich ook geweldsincidenten voordoen waarin de genoemde aspecten geen
rol spelen. Te denken valt dan aan een agressieve reactie op excuses van een NS‐
medewerker naar aanleiding van gebrekkige informatie op het station of jongeren
die de fysieke confrontatie met een conducteur zoeken nadat deze hen, om escalatie
te voorkomen, niet controleert.



Middelengebruik

Het thema middelengebruik zagen we in paragraaf 3.1 al voorbij komen. Vastgesteld
werd dat ‘middelengebruik’ in de NS‐registratie bij 41 van de 1.346 incidenten (3%)
als de primaire aanleiding van een incident wordt genoteerd. Bij de verdiepende
analyse van 400 incidenten lazen we vervolgens dat middelengebruik een negatieve
rol speelde bij het verloop van 32 van de 400 incidenten (8%). We zien dit contexte‐
lement dus zowel als directe aanleiding van geweld als ‘enhancer’ van geweld naar
voren komen.
Casus:
Een NS-medewerker reageert op een oproep voor assistentie vanwege een lastige reiziger.
Bij aankomst vordert hij het identiteitsbewijs van de man en schrijft een uitstel van betaling uit. Tijdens het uitschrijven van deze boete spuugt de reiziger op de hand van een andere NS-medewerker, waarop hij wordt aangehouden voor belediging. Tijdens het boeien
spuugt hij meermaals richting van de NS-medewerkers, bedreigt hij hen met de dood en
schopt hij tegen de arm van een van hen. De NS-medewerker stelt dat deze reiziger ‘onder invloed van alcohol en waarschijnlijk ook drugs was. Zijn pupillen stonden wijd open
en hij was niet voor rede vatbaar’.



Groepsdynamica

Bij meerdere casussen komt aan bod dat groepsdynamische processen een rol heb‐
ben gespeeld bij het escaleren van de situatie. In die casussen wordt een spannings‐
volle situatie ‘groter’ omdat omstanders zich ermee gaan bemoeien. Soms gaat het
dan om bekenden van de uiteindelijke geweldpleger, maar het kan ook om omstan‐
ders gaan die het opnemen voor een persoon die zij – voor zover bekend – niet ken‐
nen. Daarnaast zijn bij meerdere incidenten groepjes jongeren betrokken, die ook
door de anonimiteit die de groep hen biedt tot verbaal of fysiek geweld tegen NS‐
medewerkers overgaan.
Casus:
Een groepje jongeren zit in trein zonder geldig vervoersbewijs. Een NS-medewerker
spreekt hen aan en op het eerstvolgende station verlaten ze de trein. Op het perron worden de jongens agressief en slaan en schoppen ze met z'n allen de conducteur. Zij weten
in eerste instantie weg te rennen, maar worden later aangehouden.

43



Bejegening

Uit verschillende casus blijkt dat ook bejegening of het handelen van NS‐
medewerkers van invloed kan zijn op het verloop van een geweldsincident, of hier
soms het startpunt van is.89 Te denken valt aan het denigrerend toespreken van een
zwartrijder, het zelf ‘opnaaien’ van een reeds aangehouden verdachte (zoals het in
een casus werd getypeerd door een collega) of ingrijpen dat als onredelijk wordt
ervaren (waaronder het inschakelen van c.q. het opschalen naar het team Veiligheid
& Service of het uitzetten van slechts één persoon die deel uitmaakt van een over‐
lastgevende groep reizigers).



Omgeving

In relatie tot de omgeving is vrijwel geen relevante informatie voorhanden. Een uit‐
zondering hierop vormt een incident waarbij het ontbreken van kennis bij een con‐
ducteur leidt tot vertraging voor een reiziger.
3.3 Resumé
Bijna tweederde (64%) van alle in 2014 geregistreerde incidenten (1.412) betreft
verbaal geweld, dat in een beperkt aantal gevallen (3%) gepaard gaat met wapenge‐
bruik. Fysiek geweld beslaat iets meer dan een derde van alle incidenten (37%). In
iets meer dan een vijfde van alle gevallen van fysiek geweld (21%, n=110) is sprake
van het bespugen van een medewerker. Iets meer dan een zesde van alle slachtoffers
onder NS‐medewerkers houdt minimaal één keer letsel over aan een incident (gede‐
finieerd als arbeidsuitval ten gevolge van het incident). Dit is met name het geval na
fysiek geweld, maar in enkele gevallen ook na verbaal geweld.
Het wapengebruik rondom fysiek en verbaal geweld is vrijwel gelijk; het gaat
overwegend om toevallig aanwezige voorwerpen, maar soms hebben daders een
wapen bij zich. Geweld vindt overwegend in individueel verband plaats; in circa een
achtste van alle incidenten is sprake van geweld tegen NS‐medewerkers in groeps‐
verband. Deze groep bestaat dan overwegend uit twee, drie of vier personen. Op
basis van de beschrijvingen is tevens bekeken in hoeverre de doelgroep ‘verwarde
personen’ verantwoordelijk is c.q. betrokken is bij geweld tegen NS‐medewerkers.
Hoewel informatie op dit punt indicatief is, lijkt hiervan binnen zowel fysiek als ver‐
baal geweld in circa een kwart van de gevallen sprake te zijn. Of en op welke wijze
specifieke omstandigheden een rol hebben gespeeld binnen geweldsincidenten, is
lastig aan te geven omdat deze informatie niet in de beschrijving van een incident
aan bod komt. Wel komt middelengebruik meermaals naar voren als negatieve faci‐
litator van geweld.
Qua pleegmomenten (maand‐, dag en dagdeelniveau) valt op dat het aantal in‐
cidenten in de maanden juni, augustus en september boven het maandgemiddelde
89.

We merken daarbij op dat in sommige gevallen sprake is van overlap met groepsdynamische
processen.

44

liggen. Op weekdagniveau geldt dit voor de donderdag, vrijdag en zaterdag. Boven‐
dien ligt het aantal incidenten op weekenddagen (vrijdag tot en met zondag) hoger
dan doordeweeks. Tot slot valt op dat het aantal incidenten in de nacht van vrijdag
op zaterdag en van zaterdag op zondag meer dan tweemaal zo hoog is dan het ge‐
middelde van doordeweekse ochtenden. Om hot spots te kunnen bepalen, is een on‐
derscheid aangebracht tussen incidenten in de trein en op het station. Bijna
tweederde van de geregistreerde incidenten (n=898, 64%) vindt plaats in de trein.
Dertien procent van de incidenten vindt plaats op drie procent van de trajecten
waar zich incidenten voordoen. Dit zijn met name trajecten binnen de Randstad. De
twee trajecten die hierbuiten liggen, zijn trajecten in de provincie Limburg. Van de
514 geweldsincidenten die op het station of in de stationsomgeving plaatsvinden,
speelt bijna een kwart zich af op vier treinstations (Amsterdam CS, Eindhoven, Rot‐
terdam CS en Utrecht CS).

45

46

4 Een analyse van de verdachten
In dit hoofdstuk beschrijven we de achtergronden van de verdachten van gewelds‐
incidenten uit 2014. De bronnen hiervoor zijn de systemen van de politie (BVH en
HKS) en het CJIB.90 Het doel van dit hoofdstuk is om een globaal beeld te schetsen
van de achtergronden van de geweldsplegers. Als eerste gaan we in op enkele alge‐
mene gegevens en daarna op de criminaliteitsgegevens. In de tweede paragraaf ko‐
men diverse leefgebieden aan de orde. We presenteren de gegevens in dit hoofdstuk
voor de groep als geheel (fysiek en verbaal geweld). In het volgende hoofdstuk wor‐
den de delict‐ en daderkenmerken bij elkaar genomen teneinde onderscheidende
groepen (profielen) te kunnen identificeren waarbij ook een onderscheid tussen
fysiek en verbaal geweld wordt gemaakt.
4.1 Algemene gegevens geweldplegers
In deze paragraaf gaan we in op algemene gegevens (geslacht, leeftijd, woongemeen‐
te) van geweldplegers. We presenteren in Tabel 4.1 wat we op deze punten weten
van de plegers van geweld tegen NS‐medewerkers in 2014.
Tabel 4.1 – Algemene gegevens van geweldplegers in 2014 ten tijde van het geweldsincident
n

%

Man

433

90,8

vrouw

35

9,2

18-minners

37

9,9

18-plussers

338

90,1

Geslacht

Leeftijd

Gemiddelde leeftijd man

27,8 jaar
29,5 jaar

Gemiddelde leeftijd vrouw

Woongemeente
G4

90

23,9

G32

122

32,4

ZVWOVP

16

4,3

overig

148

39,4

90.

Zie hoofdstuk 1 voor een beschrijving van de systemen.

47

Uit de tabel blijkt dat het grootste deel (91%) van de personen die in 2014 geweld
hebben gepleegd tegen een NS‐medewerker van het mannelijk geslacht is. Een
vrijwel even grote meerderheid – 90 procent – van de plegers is ten tijde van dat
geweldincident meerderjarig. De gemiddelde leeftijd ligt voor mannen op bijna 28
jaar en voor vrouwen op bijna 30 jaar. Een kwart van de geweldplegers is afkom‐
stig uit een van de vier grote steden. Grofweg een derde komt uit een van de G32
gemeenten. De rest woont in andere (kleinere) gemeenten.
4.2 Criminaliteitsgegevens (BVH/HKS)
Van de gehele groep (n=379) is nagegaan voor welke feiten zij in de politiesystemen
BVH en HKS staan geregistreerd en op welke leeftijd hun eerste en laatste registratie
bekend is.91 Dit staat weergegeven in tabel 4.2. Uit deze tabel blijkt dat personen hun
criminele carrière beginnen als zij gemiddeld 21,4 jaar oud zijn. Gemiddeld zijn zij
(minimaal) circa zeven jaar actief.92 Gemiddeld staan zij voor 16 feiten geregi‐
streerd.
Tabel 4.2 – Criminele carrière gegevens (HKS en BVH)
HKS/BVH
Gem. leeftijd eerste registratie

21,4 jaar

Gem. leeftijd laatste registratie

28,3 jaar

Gem. duur carrière in jaren

6,9 jaar

Gemiddeld aantal registraties

16

In totaal gaat het om 6.071 feiten waarvoor de geweldsplegers staan geregistreerd.
Een onderverdeling naar de aard en het aantal geregistreerde feiten staat in tabel
4.3. Daaruit blijkt dat vermogensdelicten met meer dan een kwart van alle delicten
(27%) het meeste voorkomen. Het betreft met name winkeldiefstal. Daarnaast heeft
een fors deel (17%) van de feiten betrekking op fysiek geweld (meestal eenvoudige
mishandeling) en bedreiging. De verdeling tussen bedreiging en geweld is vrijwel
gelijk. De derde in omvang grootste groep feiten bestaat met iets meer dan tien pro‐
cent uit niet nader gespecificeerde feiten die onder meer in de sfeer liggen van over‐
tredingen van de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Binnen strafbare feiten
die vallen onder de groep ‘openbare orde’ betreft het met name het niet voldoen aan
een bevel of vordering. Bij vernieling gaat het vaak om vernieling van ‘overige objec‐
ten’, terwijl de categorie ‘ruzie / conflict’ een verzameling is van feiten die vooral
belediging en huisvredebreuk omvatten. De verkeersfeiten betreffen met name het
over rijden zonder rijbewijs en rijden onder invloed. Bij ‘overlast personen’ draait
91.

92.

We hebben beide systemen bij elkaar genomen. Het voordeel is dat HKS zicht biedt op de strafba‐
re feiten waarvoor een proces‐ verbaal is opgemaakt en BVH zicht geeft op de andere feiten (bij‐
voorbeeld overlast persoon, openbare dronkenschap).
Minimaal omdat zij nog crimineel actief kunnen zijn geweest na het moment waarop wij de poli‐
tiesystemen hebben geraadpleegd.

48

gaat het voornamelijk om openbare dronkenschap. De drugsdelicten variëren van
bezit van soft‐ en harddrugs of de verkoop van nepdrugs. Vermogen met geweld
behelst onder ander straatroof en diefstal in vereniging met geweld.
Tabel 4.3 – Aantal en aard van de geregistreerde feiten (HKS en BVH)
n

%

Vermogen

1610

26,5

Geweld/bedreiging

1022

16,8

Niet gespecificeerd (o.a. APV)

685

11,3

Openbare orde

470

7,7

Vernieling/vandalisme

432

7,1

Ruzie / conflict

389

6,4

Verkeer

378

6,2

Overlast personen

303

5,0

Vermogen met geweld

161

2,7

Drugs

165

2,7

Wapens

76

1,3

Rest (milieu, brand)

66

1,1

Zeden

47

0,8

Overige

267

4,3

Totaal

6071

100

In de ontwikkelingscriminologie staat de start en ontwikkeling van de criminele
carrière centraal. Een vroege start wordt in verband gebracht met het plegen van
meer en ernstiger delicten. Per in tabel 4.3 onderscheiden categorie is bekeken wat
de gemiddelde leeftijd van verdachten was op de pleegdatum en welk deel van de
feiten voor het 18e levensjaar is begaan (zie tabel 4.4). De gemiddelde leeftijden per
onderscheiden categorieën laten zien dat vermogensdelicten met geweld op de
jongste leeftijd worden gepleegd. Aan een fors deel van deze delicten (24,8%) ma‐
ken mensen zich schuldig als minderjarige.

49

Tabel 4.4 – Leeftijd naar aard van de geregistreerde feiten (HKS en BVH)
Gemiddelde leeftijd

% < 18 jaar

Vermogen met geweld

22.6

24,8

Wapens

24,4

11,8

Drugs

24,6

5,5

Vermogen

26,0

15,2

Overige

26,4

11,4

Verkeer

27,0

9,3

Zeden

26,9

14,9

Vernieling/vandalisme

27,1

13,4

Openbare orde

27,4

2,8

Geweld/bedreiging

27,7

14,2

Rest (milieu, brand)

28,5

18,2

Niet gespecificeerd (o.a. APV)

29,9

6,4

Ruzie / conflict

30,7

2,8

Overlast personen

33,5

1,0

Totaal

27,5

10,9

Voorgaande analyses suggereren dat geweldspleger op het spoor een tamelijk ‘ste‐
vige’ delinquentengroep is. Dat blijkt ook uit een vervolganalyse waarbij is nagegaan
hoeveel first offenders er in de totale groep zitten en hoeveel personen meer feiten
gepleegd hebben. Uit tabel 4.5 kan worden afgeleid dat op basis van het aantal regi‐
straties een grove tweedeling kan worden gemaakt. Aan de ene kant zijn degenen te
zien die – naar verhouding – weinig registraties hebben (één tot vijf feiten). Zij wor‐
den op een relatief late leeftijd voor hun eerste feit geregistreerd. Aan de andere
kant is er een groep met zes of meer registraties heeft; deze worden gemiddeld op
een jongere leeftijd geregistreerd voor hun eerste delict. Deze laatste groep beslaat
meer dan de helft (56%) van alle bestudeerde geweldplegers. In tabel 4.6 wordt een
nadere uitsplitsing in type feiten gemaakt.
Tabel 4.5 –Aantal feiten naar aantal plegers en gemiddelde leeftijd
n

%

Gemiddelde leeftijd 1e delict

Eenmalige plegers

1 feit

61

16,1

28,2

Weinigplegers

2-5 feiten

106

28,0

23,0

Meerplegers

6-10 feiten

61

16,1

18,6

Veelplegers

> 11 feiten

151

39,8

19,5

379

100

21,8

50

Tabel 4.6 – Aantal feiten naar plegers (aantallen en percentage)
eenmalig

weinig

meer

veel

3 (7,7)

42 (12,3)

87 (17,5)

1478 (28,6)

-

7 (2,0)

22 (4,4)

132 (2,6)

Geweld/bedreiging

23 (59)

98 (28,7)

117 (23,5)

784 (15,2)

Vernieling/vandalisme

1 (2,6)

24 (7,0)

27 (5,4)

380 (7,3)

Verkeer

1 (2,6)

30 (8,8)

40 (8,0)

307 (5,9)

-

13 (3,8)

16 (3,2)

274 (5,3)

Openbare orde

4 (10,3)

27 (7,9)

29 (5,8)

410 (7,9)

Ruzie / conflict

2 (5,1)

34 (9,9))

37 (7,4)

316 (6,1)

Zeden

-

3 (0,9)

9 (1,8)

35 (0,7)

Drugs

-

9 (2,6)

18 (3,6)

138 (2,7)

Wapens

-

4 (1,2)

15 (3,0)

57 (1,1)

Rest (milieu, brand)

-

5 (1,5)

6 (1,2)

55 (1,1)

Niet gespecificeerd (o.a. APV)

3 (7,7)

35 (10,2)

49 (9,9)

598 (11,6)

Overige

2 (5,1)

11 (3,2)

25 (5,0)

207 (4,0)

Totaal

39 (100)

342 (100)

497(100)

5171 (100)

Vermogen
Vermogen met geweld

Overlast personen

Op basis van tabel 4.6 vallen drie zaken op. Ten eerste dat eenmalige plegers naar
verhouding vaak een gewelds‐ of bedreigingsdelict als startdelict hebben (althans
geregistreerd) en weinig vermogensdelicten. Ten tweede dat, wanneer het aantal
geregistreerde feiten toeneemt, het aandeel van gewelds‐ en bedreigingdelicten af‐
neemt en het aandeel van vermogensmisdrijven toeneemt.93 In de derde plaats is te
zien dat voor de overige feiten geen duidelijk patroon kan worden onderscheiden;
deze worden gedurende de gehele de criminele carrière gepleegd.
Binnen de politieregistraties is specifiek gezocht naar eerdere incidenten die
betrekking hebben op eerder geweld tegen VPT‐ers. Meer dan een derde van de ge‐
weldplegers (37,2%) heeft zich hieraan eerder schuldig gemaakt. Het kan dan gaan
om bedreiging van een politieagent, het bedreigen van een conducteur, verbaal
agressief richting handhavers en (meermaals) verzet bij aanhouding.
4.3 Geregistreerde incidenten (CJIB)
Naast de gegevens uit de politiesystemen BVH en HKS is ook informatie over de ge‐
selecteerde verdachten opgevraagd bij het CJIB. In totaal hebben de 379 geweldple‐
gers bijna 5.000 registraties bij het CJIB (zie tabel 4.7).94
93.

94.

Een vergelijkbare bevinding komt naar voren in grootschalig onderzoek waarin de criminele
carrières van zedendelinquenten zijn vergeleken met die van geweldplegers en vermogensdelin‐
quenten (Van Wijk et al., 2006). Daaruit blijkt dat zij over het algemeen vaak starten met een ern‐
stig delict en naar verloop van tijd overgaan op vermogensmisdrijven, mogelijk vanwege het
geldelijke gewin.
Er zijn ook nog 243 registraties in het CJIB van deze groep waarvan het feit niet bekend is.

51

Tabel 4.7 – Aantal en aard van de geregistreerde feiten (CJIB)
n

%

verkeersovertredingen

1523

31,5%

Openbare orde - overlast

899

18,6%

Alcoholgerelateerd

905

18,7%

Zwartrijden

698

14,5%

Vormen van verzet

636

13,2%

Overige

169

3,5%

Totaal

4830

100

Het merendeel van de CJIB‐ registraties betreft verkeersgerelateerde overtredingen,
waaronder bekeuringen voor te hard rijden. Bij de overtredingen in de sfeer van de
openbare orde en overlast moet worden gedacht aan het verstoren van de rust en
veiligheid in het openbaar vervoer, roken op niet‐toegestane plaatsen en wildplas‐
sen. Alcoholgerelateerde overtredingen hebben voornamelijk betrekking op het
nuttigen van alcohol op de openbare weg.
4.4 Leefgebieden
In deze paragraaf bespreken we de opbrengsten van de leefgebiedenanalyse. Bij het
interpreteren van deze data gelden een aantal beperkingen c.q. vooropmerkingen.
De eerste is dat we enkel in de politieregistraties hebben gezocht. Andere informa‐
tiebronnen, zoals rapportages van de reclassering, kunnen mogelijk een vollediger
beeld geven van de problemen die de door ons bestudeerde personen ervaren. We
moeten derhalve afgaan op de informatie die in de politieregistraties staat en die is
afkomstig van de geweldplegers (en in mindere mate hun omgeving) zelf. Externe
informatiebronnen om uitspraken te verifiëren – bijvoorbeeld resultaten van psy‐
chische diagnostiek – zijn in dit onderzoek niet gebruikt. In de tweede plaats zijn
onderwerpen die min of meer bij elkaar horen tezamen genomen en is vervolgens
beoordeeld in hoeverre de geweldplegers daarop problemen ondervinden. Dit oor‐
deel kent een enigszins subjectief karakter: van degene die de informatie heeft vast‐
gelegd en de interpretatie van de onderzoekers. Er kan derhalve sprake zijn van een
onderschatting (bijvoorbeeld het bagatelliseren van middelengebruik) of een over‐
schatting (bijvoorbeeld aanvoeren dat sprake is van psychopathologie). De gegevens
over de leefgebieden van de geweldplegers moeten met andere woorden als indica‐
tief worden beschouwd. We hebben vijf leefgebieden onderscheiden: 1) werk, inko‐
men schulden, 2) opleiding, 3) middelengebruik, 4) hulpverlening en psychische
problemen en 5) thuissituatie. We bespreken deze onderwerpen in de volgende ta‐
bellen. Uit de opgenomen casus blijkt overigens duidelijk dat de problemen zich
vaak niet beperken tot een leefgebied maar meer leefgebieden raken die met elkaar
samenhangen (zie ook 5.2).

52

Bij het onderwerp ‘werk, inkomen en schulden’ is gezocht naar informatie of
de geweldplegers een betaalde baan hebben of werkloos zijn en een uitkering heb‐
ben. Ook eventuele schulden zijn hierbij genomen. Uit tabel 4.8 blijkt dat het over‐
grote deel van de bestudeerde geweldplegers (68%) op enigerlei wijze problemen
ondervindt op dit gebied. Meermaals staan zij onder bewindvoering, is geen sprake
van een vast inkomen (of een ontoereikende uitkering) en schuldproblematiek. Van
iets minder dan een zesde van de bestudeerde personen (15%) is duidelijk dat zij op
dit gebied geen problemen ervaren.
Casus:
S. is al vaak met de politie in aanraking gekomen, onder andere vanwege overlast en het
bezit en gebruik van harddrugs. Hij heeft geen werk, krijgt een uitkering en zegt ongeveer
€25.000 aan schulden te hebben. In de contacten met de politie maakt S., met name vanaf het einde van 2013, een verwarde dan wel psychisch instabiele indruk. In december
2014 wordt een verhoor zelfs afgebroken, omdat de verbalisanten vinden dat S. psychisch
niet in orde is en moet worden beoordeeld door de crisisdienst. Rondom het incident met
NS-medewerkers is hij erg vervelend en bedreigt hij hen wanneer zij hem vragen om zijn
vervoersbewijs. S. wordt aangehouden.

Tabel 4.8 – Gegevens over werk, inkomen en schulden
n

%

Problemen

256

67,5

Geen problemen

56

14,8

Onduidelijk

28

7,4

Geen informatie

39

10,3

Totaal

379

100

Ten aanzien van opleiding is gekeken naar gevolgde opleidingen, het voortijdig af‐
breken daarvan en problematisch gedrag. Ruim een kwart (28%) van de geweldple‐
gers heeft op het gebied van opleiding blijkens de politie‐informatie geen problemen
(gehad; zie tabel 4.9). Zij zitten bijvoorbeeld nog op school (middelbaar of beroeps‐
onderwijs) of hebben deze blijkens sociale verhoren succesvol afgerond. Voor bijna
de helft van de personen is op dit punt geen informatie bekend (48%). Desalniette‐
min is bij bijna een vijfde van de bestudeerde geweldplegers sprake van problemen
op dit leefgebied blijkens de politieregistraties. Zij zijn bijvoorbeeld vanwege wan‐
gedrag van school gestuurd, hebben geen diploma behaald of verzuimen regelmatig.
Tabel 4.9 – Gegevens over opleiding
n

%

Problemen

74

19,5

Geen problemen

105

27,7

Onduidelijk

20

5,3

Geen informatie

180

47,5

Totaal

379

100

53

Casus:
H. woont bij zijn oma. Zijn opleiding tot monteur heeft hij niet afgemaakt en hij zit in de
bijstand. Tevens heeft hij schulden van oude telefoonrekeningen. Zelf zegt hij niet verslaafd te zijn, maar bij de politie is hij bekend als harddrugsgebruiker of iemand die zich
met drugsgerelateerde delicten bezig houdt. Als hij in 2014 een uitstel van betaling krijgt
voor het reizen zonder geldig vervoersbewijs, bedreigt hij de twee betrokken NSmedewerkers. Hij loopt ze achterna op het station en zegt: ‘Je zal niet de eerste zijn bij
wie ik dit doe. Jullie weten niet met wie je te maken hebt, ik ben een straatjongen’.

Onder middelengebruik verstaan we het gebruik van softdrugs en/of harddrugs
en/of alcohol. Daarbij is een onderscheid gemaakt tussen misbruik/verslaving c.q.
problematisch gebruik van (een van de) middelen en ‘normaal recreatief’ gebruik.
Indicaties van problematiek van geweldplegers daaromtrent staan weergegeven in
tabel 4.9. Opvallend is dat ruim een derde (35%) van de geweldplegers een proble‐
matisch middelengebruik heeft, althans dat kan worden afgeleid uit de registraties.
In de meeste gevallen gaat het om alcohol al dan niet in combinatie met softdrugs.
Personen zijn bijvoorbeeld verslaafd aan wiet, drinken ‘de hele dag door alcohol’ of
waren naar eigen zeggen in het verleden verslaafd aan harddrugs. Bijna een kwart
(23%) zegt wel middelen te gebruiken maar beschouwt dit gebruik als normaal.
Tabel 4.9 – Gegevens over middelgebruik
n

%

Verslaving

134

35,4

‘normaal’ gebruik

88

23,2

Gebruikt niet

46

12,1

Onduidelijk

7

1,8

Geen informatie

104

27,5

379

100

Casus:
N. valt reizigers lastig in de trein. Als hij een NS-medewerker tegen het lijf loopt, wordt hij
erg boos op haar omdat hij via een omroepbericht heeft gehoord dat zij de politie heeft
gebeld. Hij loopt vervolgens snel de trein uit. Uit contact met de politie blijkt dat N. geen
afgeronde opleiding heeft, een uitkering ontvangt en zijn broer als financieel bewindvoerder optreedt. N. zou schizofrenie hebben. In het verleden heeft hij drie jaar in een GGZinstelling gezeten. Hij drinkt, naar eigen zeggen, dagelijks een liter whisky en gebruikt
wiet en speed.

Rondom het leefgebied ‘hulpverlening en psychische problemen’ hebben we geke‐
ken naar (aanwijzingen voor) psychische problemen bij geweldplegers. Dat kan on‐
der meer blijken uit het gegeven dat ze zelf zeggen aan psychische stoornissen te
lijden en/of dat ze hulpverlening hebben (gehad) in verband met psychische pro‐
blemen. Uit de bestudeerde registraties komt naar voren dat afgerond de helft van
de geweldplegers psychische problemen heeft en/of hulpverlening daarvoor heeft
(gehad). Het gaat om uiteenlopende problematiek, waaronder verstandelijke beper‐
kingen, agressieproblemen, problemen met het reguleren van emoties en autisme

54

(PDD‐NOS). Tevens blijkt dat bij meerdere geweldplegers inrichtingen, gezinsvoog‐
den of jeugdzorg bemoeienis heeft (gehad). Specifiek is binnen deze brede categorie
gekeken naar indicaties die wijzen op overlast van verwarde personen (code E33,
‘verward’, ‘zwever’). Dat blijken er 64 te zijn. Van ongeveer een derde (34%) van de
geweldplegers is het niet duidelijk of is er geen informatie over de aanwezigheid van
psychische problemen. Ongeveer een op zes geweldplegers stelt geen psychische
problemen te hebben en in andere mutaties hebben wij hier ook geen aanwijzingen
voor gevonden (zie tabel 4.11).
Tabel 4.11 ­ Hulpverlening en psychische problemen
n

%

Problemen

188

49,6

Geen problemen

61

16,1

Onduidelijk

29

7,7

Geen informatie

101

26,7

379

100

Casus:
A. heeft ADHD en agressieproblemen. In het verleden heeft hij vastgezeten voor poging
tot doodslag. Hij kan op het moment geen werk vinden en heeft geen inkomen, zo af en
toe krijgt hij geld van zijn moeder. Een vaste woon- of verblijfplaats heeft hij niet en hij is
afhankelijk van alcohol en wiet. Hij verzet zich tegen aanhoudingen. Als hem op een avond
in 2014 wordt gevraagd de laatste trein te verlaten, slaat hij de NS-medewerker op zijn
achterhoofd en zegt hij ‘ik maak jou dood’. A. wordt aangehouden. Het blijkt dat hij ten
tijde van het incident een fles wijn bij zich had. Vermoedelijk was hij onder invloed van alcohol.

Rondom de thuissituatie is gekeken of er informatie aanwezig was die licht kan
werpen op woonomgeving van de geweldpleger, in het bijzonder naar aanwijzingen
of er problemen zijn (bijvoorbeeld op het gebied van geweld of stabiliteit in de
woonomgeving). In de praktijk van het scoren bleek het lastig om het dichotome
onderscheid aan te houden van problematisch en niet‐problematisch. Om die reden
hebben we een tussencategorie aangebracht: ‘redelijk problematisch’. In tabel 4.12
staan de bevindingen weergegeven. Daaruit blijkt dat meer dan de helft van de ge‐
weldplegers een problematische thuissituatie kent. Geweldplegers hebben ten ge‐
volge van problemen thuis bijvoorbeeld geen vaste woon‐ of verblijfplaats (meer),
zijn momenteel dakloos (en verslaafd), moeten weer intrekken bij hun ouders van‐
wege relationele problemen of wonen alleen en zijn vereenzaamd. Ongeveer een op
de zes geweldplegers (16,9%) zegt geen problemen te ondervinden in de thuissitua‐
tie. Hun band met de ouders is goed, er zijn geen ruzies thuis of ze wonen samen en
zijn gelukkig met hun partner. Onder een ‘redelijke’ thuissituatie zijn situaties ge‐
schaard waarin sprake is van financiële problematiek (de huur kan niet meer be‐

55

taald worden of de ouders van de betreffende geweldpleger zijn werkloos en hebben
weinig geld) of het wonen in een instelling.
Tabel 4.12 ­ Thuissituatie

Problemen

n

%

219

56,5

Redelijk problematisch

26

6,9

Geen problemen

64

16,9

Onduidelijk

46

12,1

Geen informatie

24

6,4

379

100

Casus:
D. heeft geen vaste woon- of verblijfplaats en zwerft rond op straat. Volgens de politie is
hij een groot gevaar voor zichzelf en zijn omgeving vanwege zijn psychische gesteldheid.
Hij slikt een antipsychoticum en staat bij de politie bekend als ‘verward persoon’ (E33) en
als verzet- en overlastpleger. Als D. in 2014 wordt gevraagd het station te verlaten, stelt
hij zich agressief op richting NS-personeel en wordt hij aangehouden.

4.5 Resumé
Van de groep (n=379) is nagegaan voor welke feiten zij in de politiesystemen BVH
en HKS staan geregistreerd en op welke leeftijd hun eerste en laatste registratie be‐
kend is. In totaal staat de groep geweldplegers voor 6.071 unieke feiten (gemiddeld
16) geregistreerd bij de politie. Er kan een grove tweedeling worden gemaakt op
basis van het aantal registraties. Aan de ene kant (44%) zijn degenen te zien die –
naar verhouding – weinig registraties hebben (één tot vijf feiten). Zij worden ruim
na het bereiken van de volwassen leeftijd voor hun eerste feit geregistreerd. Aan de
andere kant is er een groep (56%) die zes of meer registraties heeft. Zij worden als
18‐ of 19‐jarige geregistreerd voor hun eerste delict. Naast de gegevens uit de poli‐
tiesystemen BVH en HKS is ook informatie over de geselecteerde verdachten opge‐
vraagd bij het CJIB. In totaal hebben de 379 geweldplegers bijna 5.000 registraties
bij het CJIB.
Op persoonsniveau zijn vijf leefgebieden onderscheiden: 1) werk, inkomen
schulden, 2) opleiding, 3) middelengebruik, 4) hulpverlening en psychische proble‐
men en 5) thuissituatie. Uit de gevonden informatie blijkt dat meer dan tweederde
van de bestudeerde geweldplegers (68%) problematiek ervaart ten aanzien van
werk, inkomen en/of schulden en bij meer dan een derde (35%) indicaties zijn van
problematisch middelengebruik (alcohol en/of drugs). Daarnaast is bij bijna een
vijfde van de bestudeerde geweldplegers sprake van problematiek op school (agres‐
sie, voortijdig afbreken). Rondom het leefgebied ‘hulpverlening en psychische pro‐
blemen’ is gekeken naar (aanwijzingen voor) psychische problemen bij

56

geweldplegers. Uit de bestudeerde registraties komt naar voren dat iets minder dan
de helft van de geweldplegers psychische problemen heeft en/of hulpverlening
daarvoor heeft (gehad). Tevens blijkt dat bij meerdere geweldplegers inrichtingen,
gezinsvoogden of jeugdzorg bemoeienis heeft (gehad). De bevinding dat meer dan
de helft van de geweldplegers (57%) een problematische thuissituatie kent of heeft
gekend (bijvoorbeeld geen vast woon‐ of verblijfplaats) sluit hierbij aan.

57

58

5 Profielen van geweldplegers
In dit hoofdstuk worden profielen van geweldplegers gepresenteerd. Hierbij worden
de verzamelde en beschreven delict‐ en verdachten gegevens met elkaar gecombi‐
neerd. Dat gebeurt vanuit twee invalshoeken. De eerste is dat we op basis van de
wetenschappelijke literatuur een aantal onderscheiden aanbrengen in typen ple‐
gers. Het doel hiervan is meer grip te krijgen op de verschillende typen geweldple‐
gers en hun onderscheidende kenmerken, die op hun beurt van nut kunnen zijn voor
de verdere statistische bewerking. De tweede invalshoek is namelijk dat we met
behulp van statistische (exploratieve) technieken op zoek gaan naar zinvolle ver‐
banden tussen de beschreven onderwerpen. In een afsluitende paragraaf worden
beide invalshoeken op elkaar betrokken en nader geduid.
5.1 Profielen op basis van de literatuur
Op basis van wetenschappelijke publicaties95kunnen geweldplegers op verschillen‐
de manieren worden onderscheiden. In de volgende subparagrafen wordt nagegaan
in hoeverre sprake is van verschillende delict‐ en daderkenmerken. Dit doen we op
basis van een onderscheid tussen:


Solo‐ versus groepsplegers;



Plegers van fysiek versus verbaal geweld;



Vroege (<18 jaar) en late (>18 jaar) starters;



Eenmalige plegers, weinig‐, meer‐ en veelplegers.

5.1.1 Solo­ en groepsplegers
Het onderscheid tussen solo‐ en groepsplegers levert twee onderscheidende profie‐
len op. Soloplegers zijn in vergelijking met groepsplegers vaker van het mannelijk
geslacht en gemiddeld ouder wanneer zij hun eerste delict dan wel een geweldsde‐
lict tegen een NS‐medewerker plegen. Bovendien hebben soloplegers vaker eerder
geweld tegen VPT‐ers gebruikt, is vaker sprake van verbaal geweld en (dientenge‐
volge) minder vaak sprake van letsel bij het slachtoffer. Wel hebben soloplegers
meer registraties in BVH/HKS/CJIB in het algemeen – soloplegers vallen met name
in de categorie veelplegers (>11 registraties) – en geweldsantecedenten in het bij‐
zonder. De aanleiding voor het geweld is veelal gelegen in het vragen om een identi‐
ficatie of vervoersbewijs of bestaat uit verzet bij aanhouding (zie ook tabel 5.1).96
95.

96.

Zie de beschrijving van de literatuur in hoofdstuk 2. We hebben voor een beperkt aantal (relatief
makkelijk te meten) invalshoeken gekozen. Lastig meetbare variabelen, zoals het onderscheid
tussen expressief en instrumenteel geweld, zijn buiten beschouwing gelaten.
In bepaalde gevallen tellen de aantallen niet op tot de totale groep van N=379. In dat geval zijn er
op die betreffende variabelen missings, waardoor gemiddelden en totalen kunnen afwijken.

59

Tabel 5.1 – Profiel van solo- en groepsplegers (vervolg tabel op volgende pagina)97
Solopleger

Groepspleger

Geslacht

aantal

aantal

Man**

288

92,9%

41

77,4%

Vrouw**

22

7,1%

12

22,6%

Fysiek geweld**

152

49,0%

38

71,7%

Verbaal geweld**

158

51,0%

15

28,3%

Type geweld

Solopleger
Vroege en late starters

aantal

e

299

21,9

42

18,5

Leeftijd tijdens incident**

308

29,0

51

21,7

127

42,5%

24

57,1%

Leeftijd tijdens 1 delict >18jaar

172

57,5%

18

42,9%

Type pleger**

aantal

Leeftijd tijdens 1 delict <18jaar
e

Eenmalige plegers*

99.

aantal

39

12,6%

19

35,8%

Weinigplegers

82

26,5%

20

37,7

Meerplegers

53

17,1

7

13,2

Veelplegers*

136

43,9

7

13,3

Criminele geschiedenis

aantal

Aantal geweldsdelicten*

299

3,1

42

1,5

3 of meer geweldsdelicten*

118

39,5%

10

23,8%

Aantal registraties BVH/HKS**

310

17,5

53

7,2

Eerder geweld tegen VTP*

121

48,0%

14

30,4%

Registraties CJIB

aantal

Verkeer98

310

4,2

53

2,8

Openbare orde

310

2,6

53

1,4

Alcohol

310

2,7

53

0,4

Zwartrijden

310

2,0

53

1,2

Verzet

310

1,8

53

0,8

Overig

310

0,5

53

0,2

Totaal*

310

14,5

53

7,0

Aanleiding geweld**

aantal

Geweld na aanspreken op gedrag*

127

46,5%

35

74,5%

Geweld na vragen ID/VVB*

51

18,7%

3

6,4%

Geweld andere aanleiding *

95

34,8%

9

19,1%

99

98.

aantal

Leeftijd tijdens 1 delict*

e

97.

Groepspleger

aantal

aantal

aantal

In bepaalde gevallen tellen de aantallen niet op tot de totale groep van N=379. In dat geval zijn er
op die betreffende variabelen missings.
Dit moet als volgt worden gelezen: de 310 soloplegers hebben gemiddeld 4,2 verkeersregistraties
bij het CJIB.
Dat betreft geweld bij aanhouding, geweld na verzoek om trein/station te verlaten en geweld ‘uit
het niets’. Idem voor volgende tabellen.

60

Vervolg tabel 5.1
Locatie geweld**

aantal

aantal

Geweld in trein

97

33,7%

13

24,5%

Geweld in en buiten de trein*

38

13,2%

16

30,2%

Geweld op station

153

53,1%

24

45,3%

Andere omstandigheden feit

aantal

Letsel (ja)**
Wapengebruik (ja)

100

aantal

83

26,8%

31

58,5%

23

7,8%

6

11,3%

Solopleger
Problemen op leefgebieden

aantal

Groepspleger
aantal

Opleiding101

60

43,5%

11

37,9%

Werk, inkomen schulden

218

83,5%

27

71,1%

Middelengebruik

121

52,6%

9

33,3%

Hulpverlening / psychisch

153

74,6%

24

75,0%

Thuissituatie

190

74,5%

25

62,5%

* p=<.05
** p=<.01

5.1.2 Verbale versus fysieke geweldplegers
Het onderscheid tussen verbale en fysieke geweldpleging levert weinig onderschei‐
dende kenmerken op. Wel valt op dat fysieke geweldpleging vaker in groepsverband
gepleegd wordt en personen die zich schuldig maken aan fysiek geweld minder an‐
tecedenten in BVH/HKS hebben en vaker tot de categorie ‘eenmalige plegers’ beho‐
ren. Het totaal aantal registraties in BVH/HKS ligt dan ook hoger voor verbale
geweldsplegers (zie tabel 5.2).

100.
101.

De rest heeft geen wapen gebruikt. Idem voor volgende tabellen.
De categorie ‘geen problemen’ en ‘onduidelijk’ zijn achterwege gelaten in deze en volgende
tabellen.

61

Tabel 5.2 – Profiel fysieke en verbale geweldplegers (vervolg tabel op volgende pagina)102
Fysiek

Verbaal

Geslacht

aantal

Man

172

88,7%

aantal
172

93,0%

Vrouw

22

11,3%

13

7,0%

Solopleger**

152

80,0%

158

91,3%

Groepspleger**

38

20,0%

15

8,7%

Aantal plegers

Vroege en late starters

aantal

Leeftijd tijdens 1e delict

179

21,9

178

20,8

Leeftijd tijdens incident

190

27,2

185

28,7

Leeftijd tijdens 1 delict <18jaar

84

46,9%

76

42,7%

Leeftijd tijdens 1e delict >18jaar

95

53,1%

102

57,3%

e

Type pleger*
Eenmalige plegers*

aantal

aantal

aantal

43

22,2%

18

9,7%

Weinigplegers

53

27,3%

53

28,6%

Meerplegers

33

17,0%

28

15,1%

Veelplegers*

65

33,5%

86

46,5%

Fysiek

Verbaal

Criminele geschiedenis

aantal

aantal

Aantal geweldsdelicten

179

2,5

3 of meer geweldsdelicten

57

Aantal registraties BVH/HKS**

194

Eerder geweld tegen VTP

77

178

3,2

31,8

77

43,3%

12,4

185

21,4

42,5%

64

49,2%

Registraties CJIB

aantal

Verkeer

194

3,5

aantal
185

4,6

Openbare orde

194

2,0

185

2,7

Alcohol

194

1,8

185

3,0

Zwartrijden

194

2,0

185

1,7

Verzet

194

1,5

185

1,9

Overig

194

0,4

185

0,5

Totaal

194

11,6

185

15,3

Aanleiding geweld

aantal

aantal

Geweld na aanspreken op gedrag

82

47,1%

80

54,4%

Geweld na vragen ID/VVB

30

17,2%

25

17,0%

Geweld andere aanleiding

62

35,6%

42

28,6%

Locatie geweld*

aantal

Geweld in de trein*

50

27,0%

61

38,4%

Geweld in en buiten de trein*

38

20,5%

16

10,1%

Geweld op station

97

52,4%

82

51,6%

102.

aantal

In bepaalde gevallen tellen de aantallen niet op tot de totale groep van N=379. In dat geval zijn
er op die betreffende variabelen missings.

62

Vervolg tabel 5.2
Andere omstandigheden feit

aantal

Letsel (ja)**

104

53,6%

10

5,4%

Wapengebruik (ja)

12

6,6%

17

10,3%

Problemen leefgebieden

aantal

aantal

aantal

Opleiding

38

38,4%

36

45,0%

Werk, inkomen schulden

131

82,4%

125

81,7%

Middelengebruik

60

46,9%

74

52,9%

Hulpverlening / psychisch

96

74,4%

92

76,7%

Thuissituatie

115

71,0%

104

70,7%

* p=<.05 ** p=<.01

5.1.3 Vroege en late starters
Vroege starters zijn personen die voor het 18de levensjaar voor een strafbaar feit
geregistreerd worden. Late starters zijn personen waarbij het eerste geregistreerde
strafbare feit na het 18de levensjaar gepleegd is. Uit analyses blijkt dat vroege star‐
ters in vergelijking met late starters vaker van het mannelijk geslacht zijn, meer
problemen kennen op twee leefgebieden (‘opleiding’ en ‘hulpverlening en/of psy‐
chische problemen’) en vaker behoren tot de categorie ‘meerplegers’. Tegen de ver‐
wachting in hebben vroege starters niet significant meer antecedenten (totaal) in
vergelijking met late starters, wel hebben zij vaker meer dan drie geweldsantece‐
denten. Ook hebben zij meer bekeuringen voor verkeersgerelateerde overtredingen,
maar minder bekeuringen voor alcoholgerelateerde overtredingen (zie tabel 5.3).
Tabel 5.3 – Profiel vroege en late starters (vervolg tabel op volgende pagina).103
Vroege starters

Late starters

Geslacht

aantal

Man*

153

95,6%

aantal
177

89,8%

Vrouw*

7

4,4%

20

10,2%

Aantal plegers

aantal

Solopleger

127

84,1%

172

90,5%

Groepspleger

24

15,9%

18

9,5%

Type geweld

aantal

Fysiek geweld

84

52,5%

95

48,2%

76

47,5%

102

51,8%

Verbaal geweld
104

aantal

aantal

Vroege en late starters

aantal

Leeftijd tijdens eerste incident

160

14,7

197

26,7

Leeftijd tijdens incident**

160

22,5

194

32,4

103.
104.

aantal

In bepaalde gevallen tellen de aantallen niet op tot de totale groep van N=379. In dat geval zijn
er op die betreffende variabelen missings.
De andere variabelen die betrekking hebben op leeftijd zijn achterwege gelaten, omdat de in
deling is gebaseerd op het onderscheid jonger dan 18 jaar (<18) of 18 jaar en ouder.

63

Vervolg tabel 5.3
Type pleger**

aantal

aantal

Eenmalige plegers*

5

3,1%

34

17,3%

Weinigplegers*

41

25,6%

65

33,0%

Meerplegers*

38

23,8%

23

11,7%

76

47,5%

75

38,1%

Veelplegers
Criminele geschiedenis

aantal

aantal

Aantal geweldsdelicten

160

3,1

3 of meer geweldsdelicten**

76

Aantal registraties BVH/HKS

160

Eerder geweld tegen VTP

66

197

2,7

47,5%

58

29,4%

18,5

197

15,7

49,6%

73

46,2%

Vroege starters

Late starters

Registraties CJIB

aantal

aantal

Verkeer*

160

5,2

197

3,4

Openbare orde

160

2,0

197

2,9

Alcohol*

160

1,0

197

3,8

Zwartrijden

160

1,8

197

2,0

Verzet

160

1,8

197

1,8

Overig

160

0,5

197

0,5

Totaal

160

12,9

197

15,0

Aanleiding geweld

aantal

aantal

Geweld na aanspreken op gedrag

64

47,8%

86

51,2%

Geweld na vragen ID/VVB

28

20,9%

26

15,5%

Geweld andere aanleiding

42

31,3%

56

33,3%

Locatie geweld

aantal

Geweld in de trein

44

31,7%

61

33,2%

Geweld in en buiten de trein

27

19,4

21

11,4%

68

48,9%

102

55,4%

Geweld op station
Andere omstandigheden feit
Letsel (ja)
Wapengebruik (ja)
Problemen op leefgebieden

aantal

aantal

aantal

49

30,6%

8

5,5%

aantal

54

27,4%

19

10,4%

aantal

Opleiding (problemen)*

50

51,5%

24

32,0%

Werk, inkomen schulden (problemen)

111

83,5%

138

84,1%

Middelengebruik (problemen)

55

43,0%

78

57,4%

Hulpverlening / psychische problemen*

97

82,9%

88

70,4%

Thuissituatie (problemen)

99

70,7%

113

73,9%

* p=<.05 ** p=<.01

64

5.1.4 Eenmalige plegers, weinig­, meer­ en veelplegers
Op basis van het onderscheid tussen eenmalige plegers en weinig‐, meer‐ en veel‐
plegers komen duidelijke verschillen naar voren tussen enerzijds de veelplegers en
– in mindere mate de meerplegers – en anderzijds de verdachten met weinig of één
antecedent. Personen met relatief veel antecedenten zijn – onder andere ‐ vaker
individueel betrokken bij een geweldsdelict, starten hun criminele carrière op jon‐
gere leeftijd, gebruiken vaker verbaal geweld (en veroorzaken dus minder vaak let‐
sel) en zijn vaker van het mannelijk geslacht. Ook valt op dat deze groep personen in
grotere mate eerder geweld heeft gebruikt tegen VPT‐ers en ook bij het CJIB een
‘bekende groep’ is. Bovendien ervaart deze groep in hogere mate problemen op alle
door ons onderscheiden leefgebieden (zie tabel 5.4).
Tabel 5.4 – Profiel naar aantal antecedenten (vervolg tabel op volgende pagina)105
Eenmalig
Geslacht
Man**
Vrouw**
Aantal plegers
Solopleger**

aantal
46

75,4%

15

24,6%

aantal
67,2%

Groepspleger**

19

32,8%

Type geweld

aantal

Fysiek geweld*

43

70,5

18

29,5%

Vroege en late starters

aantal

Leeftijd tijdens 1e delict**

61

Leeftijd tijdens incident**
Leeftijd tijdens 1e delict
<18jaar**
Leeftijd tijdens 1e delict
>18jaar**

93

87,7%

13

12,3%

80,4%

20

19,6%

aantal
50,0%

53

50,0%

aantal

58

28,9

5

12,8%

34

56

91,8%

6

8,2%

53

88,3%

7

11,7

54,1%

28

45,9%

aantal
61

106

26,6

41

38,7%

87,2%

65

98,7%

2

1,3%

136

95,1%

7

4,9%

aantal

33

23,0

149

aantal

aantal

53

106

Veel
aantal

aantal

82

28,2

Meer
aantal

aantal

39

Verbaal geweld*

Weinig
aantal

65

43,0%

86

57,0%

aantal
18,6

151

19,5

61

24,1

151

30,0

38

62,3%

76

50,3%

61,3%

23

37,7%

75

49,7%

Criminele geschiedenis
Aantal geweldsdelicten**

39

0,6

106

0,9

61

1,9

151

5,2

Meer dan 3 geweldsdelicten**

0

0%

6

5,7%

21

34,8%

107

70,9%

Aantal registraties BVH/HKS

61

1

106

3,2

61

8,15

151

34,3

4

7,0%

27

32,1%

27

51,9%

83

70,3%

Eerder geweld tegen VTP**
Registraties CJIB

aantal

aantal

aantal

aantal

Verkeer**

61

1,5

106

3,2

61

4,2

151

5,6

Openbare orde**

61

0,1

106

0,6

61

1,8

151

4,8

Alcohol**

61

0,1

106

0,3

61

0,7

151

5,5

Zwartrijden**

61

0,5

106

0,8

61

1,6

151

3,2

Verzet**

61

0,2

106

0,2

61

1,0

151

3,2

105.

In bepaalde gevallen tellen de aantallen niet op tot de totale groep van N=379. In dat geval zijn
er op die betreffende variabelen missings.

65

Overig**
Totaal**
Aanleiding geweld
Geweld na aanspreken op
gedrag

61

0,1

61

2,4

aantal
30

106

0,1

106

5,5

aantal

61

0,3

61

10,6

aantal

57,7%

54

61,4%

151

0,9

151

24,5

aantal

21

39,6%

57

44,5%

Geweld na vragen ID/VVB

4

7,7%

15

17,0%

9

17,0%

27

21,1%

Geweld andere aanleiding

18

34,6%

19

21,6%

23

43,4%

44

34,4%

Locatie geweld

aantal

aantal

Geweld in de trein

14

25,0%

29

29,3%

21

38,2%

47

35,1%

Geweld in en buiten de trein

11

19,6%

21

21,2%

3

5,5%

19

14,2%

Geweld op station

31

55,4%

49

49,5%

31

56,4%

68

50,7%

Eenmalig
Andere omstandigheden feit
Letsel (ja)*
Wapengebruik (ja)
Problemen op leefgebieden

aantal

aantal

Weinig
aantal

29

47,5%

6

10,7

aantal

aantal

Meer

Veel

aantal

25

23,6%

13

13,4

aantal

aantal

19

31,1%

3

5,5

aantal

41

27,2%

7

5,0

aantal

Opleiding**

5

20,0%

10

21,7%

15

42,9%

44

60,3%

Werk, inkomen schulden**

25

56,8%

57

78,1%

42

80,8%

132

92,3%

Middelengebruik**

7

43,8%

22

31,4%

14

31,1%

91

66,4%

Hulpverlening / psychisch**

11

39,3%

35

58,3%

36

83,7

106

89,8

Thuissituatie**

17

43,6

48

62,3

34

64,2

120

85,7

* p=<.05 ** p=<.01

5.2 Profielen met behulp van de statistiek
In de vorige paragraaf zijn diverse mogelijke typen geweldplegers aan de orde ge‐
komen op basis van indelingen uit de wetenschappelijke literatuur. Er is sprake van
overlap omdat het dezelfde onderzoekspopulatie betreft en variabelen verband met
elkaar kunnen houden. Om die reden hebben we met statistische technieken ge‐
tracht (in casu Homals) om die onderlinge verbanden tot uitdrukking te brengen op
twee dimensies. Let op: het is een exploratieve techniek die vooral noopt tot inter‐
pretatie van de gegevens in hun onderlinge samenhang. In figuur 5.1 staan de resul‐
taten van de Homals‐analyse weergegeven. De eerste, horizontale dimensie kan de
problematiekdimensie worden genoemd. Die loopt van links naar rechts. Links staan
de geweldplegers zonder problemen op de in dit onderzoek onderscheiden leefge‐
bieden, rechts de geweldplegers die daarop wel problemen ondervinden. De tweede,
verticale dimensie kan de geweldsdimensie worden genoemd. Onderin staan ge‐
weldplegers die fysiek geweld toepassen en letsel veroorzaken, bovenin staan ple‐
gers van verbaal geweld (zonder letsel).
Binnen de twee dimensies kunnen grofweg drie groepen worden onderschei‐
den. Die zijn aangegeven met verschillende kleuren die naar het midden vervagen en
in elkaar overlopen. Dat is gedaan om te benadrukken dat het geen vast omlijnde
typen geweldplegers zijn en dat in de praktijk allerlei combinaties van kenmerken
en achtergronden kunnen voorkomen. Het casusmateriaal dat later in dit hoofdstuk

66

wordt gepresenteerd bevestigt dit gegeven. Met name de onderwerpen die in het
midden van de figuur zijn geplaatst hebben weinig onderscheidende betekenis en
kunnen – afhankelijk van de interpretatie – bij verschillende groepen worden inge‐
deeld. De verschillende kleurvlakken suggereren geen ontwikkelingspad, in de prak‐
tijk kan een first offender zonder problemen uitgroeien tot een notoire
probleemveroorzaker.
Figuur 5.1 – Profielen op basis van explorerende statistiek.

Groep 1: notoire probleemveroorzakers
De eerste groep (rechterkant van het figuur) bestaat uit notoire probleemveroorza­
kers. Ze kampen met problemen op het gebied van opleiding, psychisch welbevin‐
den en middelengebruik (verslaafd). Deze groep heeft eerder geweld gebruikt tegen
VPT‐ers en eerder bekeuringen gehad voor zwartrijden. Ze horen tot de categorie
veelplegers die voor hun 18e jaar staan geregistreerd voor een delict. Het geweldsdelict,
dat zowel fysiek als verbaal van aard kan zijn, vindt in de trein plaats, na controle van hun
vervoersbewijs en/of ID en heeft vaak een solistisch karakter. Ze kunnen verzet plegen
bij hun aanhouding en hebben de nodige bekeuringen gekregen voor het nuttigen
van alcohol op plaatsen waar dat niet is toegestaan.

67

Casus:
Een bekende zwartrijder wordt aangesproken op het station omdat hij een andere man bij
de keel heeft gepakt. Terwijl de zwartrijder het station uitloopt provoceert hij NSmedewerkers door hen uit te schelden en te bedreigen.
Casus:
Een dronken man in de trein heeft geen geldig vervoersbewijs en weigert een identificatiebewijs te tonen. Nadat hij de betrokken NS-medewerker uitscheldt, wordt hij aangehouden. Een collega van deze NS-medewerker verklaart: 'ik herken de man als een persoon
welke wel vaker lastig is in de trein en met enige regelmaat van mij en mijn collega’s proces-verbalen krijgt. De man kwam ditmaal erg onder invloed op mij over'.
Casus:
Een man zit met zijn voeten op de bank en heeft een ongeldig vervoersbewijs. Hij wil niet
meewerken aan het uitschrijven van een uitstel van betaling en neemt een dreigende houding aan wanneer hem gevraagd wordt mee te gaan naar het perron. Eenmaal op het perron weigert hij zijn identificatiebewijs te tonen en doet hij volgens NS-medewerkers alsof
hij een blikje bier naar hen wil gooien. Hij wordt aangehouden.
Casus:
Tijdens een controle van vervoersbewijzen ligt een man met zijn voeten op de bank te slapen. Hij kan geen vervoersbewijs overhandigen en hij ruikt naar het gebruik van alcohol.
De NS-medewerker wordt uitgescholden en in de deuropening van de trein spuugt de man
deze in het gezicht en haar en op de kleding.

Groep 2: jonge groepsgeweldplegers
De tweede groep (onderin de figuur) wordt gevormd door jonge plegers die in
groepsverband vooral fysiek geweld plegen (in de trein en erbuiten). Dat wil overi‐
gens niet zeggen dat de groep als geheel geweld pleegt. Het geweld kan ook worden
gepleegd door een individueel persoon binnen de groep. In de meeste gevallen loopt
het slachtoffer letsel op. Van problemen op de diverse leefgebieden lijkt bij deze ple‐
gers geen of weinig sprake. Deze groep kan worden aangemerkt als jonge groepsge­
weldplegers.
Casus:
Er wordt verzocht om assistentie in de trein vanwege het gedrag van twee jongens. Bij het
aanspreken van deze jongens wordt een van hen agressief en bedreigt hij de NSmedewerkers: 'ik onthoud jullie gezichten, ik kom jullie opzoeken, kankerlijers, wacht
maar, ik kom wel achter jouw naam, ik weet waar je werkt'. Het incident escaleert tot lichamelijk geweld waarbij deze jongen meermaals tegen been van de NS-medewerker aantrapt. De dader wordt aangehouden.
Casus:
Een jongen wordt aangesproken op het station omdat hij rookt buiten de rookzone. Een
vriend van deze jongen bemoeit zich met de situatie op een dusdanige wijze dat hij aangehouden wordt. De jongen doet tijdens deze aanhouding meermaals (pogingen tot) slaan
en schoppen van de NS-medewerker. Deze houdt hier geen verwondingen aan over.

68

Casus:
Een jongen heeft geen geldig vervoersbewijs en wordt daarop aangesproken. De rest van
de vriendengroep gaat zich er mee bemoeien en belaagt de conducteur. Als medewerkers
van Service &Veiligheid ter plaatse komen, worden de jongens weggestuurd. Een jongen
doet een poging tot het slaan op het achterhoofd van conducteur, waarop deze wordt aangehouden.
Casus:
Een groepje jongeren in trein reist zonder geldig vervoersbewijs. De conducteur spreekt ze
aan en op eerstvolgende station verlaten ze de trein. Op het perron worden de jongens
agressief en mishandelen ze de conducteur met zijn allen ernstig. De daders weten in eerste instantie weg te rennen, maar worden later aangehouden.

Intermezzo: Letsel ‘verklaard’
In een aparte analyse (regressie) is nagegaan welke factoren ertoe leiden dat
het slachtoffer van (fysiek) geweld daaraan letsel overhoudt. Er is daarbij geen
onderscheid gemaakt naar soort letsel; er is uitgegaan van de registratie van de
NS.
Het blijkt dat mannen, in groepsverband, die voor een delict staan geregistreerd
en worden aangesproken op hun gedrag, geweld gebruiken dat letsel tot gevolg
heeft.

Groep 3: Onverwachte geweldpleger
In groep drie, aan de linkerkant van het figuur, zijn de geweldplegers te vinden die
geen problemen ondervinden op de diverse leefgebieden (inkomen, werk, onder‐
wijs, thuissituatie). Ze horen tot de categorie eenmalige of weinigplegers. Hier zijn
ook de vrouwelijke geweldplegers te vinden. Ze hebben geen eerder geweld tegen
VPT‐ers toegepast en plegen geen verzet. Er is geen sprake van verslaving. Het ge‐
weldgebruik tegen de NS‐medewerker is vooral verbaal van aard, hoewel ook hierop
uitzonderingen te noemen zijn. Deze groep kan worden getypeerd als de onverwach­
te geweldpleger omdat er op het eerste gezicht geen reden is om geweld te verwach‐
ten (zoals bijvoorbeeld bij groep luidruchtige jongelui of een notoire zwartrijder die
wordt aangesproken).
Casus:
Vier meisjes in de trein krijgen ieder een uitstel van betaling omdat ze reizen zonder geldig vervoersbewijs. Ze werken niet mee bij het uitschrijven van de boete, mogelijk omdat
zij tijd willen rekken. De hoofdconducteur wordt uitgescholden. Op het eerstvolgende
station staat betrokkene in de deuropening van de trein en gooit een van de meisjes vanaf
het perron een vol blikje cola in het gezicht van de NS-medewerker.

69

Casus:
In de trein vouwt een man zijn vouwfiets niet op, waarop hij wordt aangesproken door een
NS-medewerker. De man klapt zijn fiets in. Even later blijkt de fiets toch weer uitgevouwen te zijn. Als de man hierop wordt aangesproken en het tevens blijkt dat hij geen geldig
vervoersbewijs heeft, wordt de man kwaad: 'Je bent een klootzak, en je bent een racist. Ik
ga je zo buiten opwachten en dan ga ik je pakken dus let maar op. Ik heb een mes bij
me!' Vanwege deze bedreiging wordt de man aangehouden. Hij blijkt een schroevendraaier in zijn tas te hebben zitten.
Casus
Als een man door een NS-medewerker wordt aangesproken omdat hij fietst door de stationshal reageert hij met: ‘wat moet je nou met je %&(*@?’ Tijdens het vorderen van zijn
identiteitsbewijs scheldt en dreigt hij naar betrokken medewerker en zijn toegesnelde collega’s, waarna de man wordt aangehouden voor belediging en bedreiging.

5.3 Resumé
Op basis van delict‐ en verdachtengegevens zijn in dit hoofdstuk profielen van ge‐
weldplegers aan bod gekomen. Op basis van wetenschappelijke publicaties is voor
verschillende invalshoeken gekozen om geweldplegers nader te onderscheiden: 1)
solo‐ versus groepsplegers, 2) plegers van fysiek versus verbaal geweld, 3) vroege
(<18 jaar) en late (>18 jaar) starters en 4) eenmalige plegers, weinig‐, meer‐ en
veelplegers. Met name op basis van de laatstgenoemde indeling komen duidelijke
verschillen naar voren tussen enerzijds de veelplegers en – in mindere mate de
meerplegers – en anderzijds de verdachten met weinig of één antecedent. Personen
met relatief veel antecedenten zijn significant vaker individueel betrokken bij een
geweldsdelict, starten hun criminele carrière op jongere leeftijd, gebruiken vaker
verbaal geweld (en veroorzaken dus minder vaak letsel) en zijn vaker van het man‐
nelijk geslacht. Ook valt op dat deze groep personen in grotere mate eerder geweld
heeft gebruikt tegen VPT‐ers en ook bij het CJIB een ‘bekende groep’ is, in vergelij‐
king met de groep die minder antecedenten heeft. Bovendien ervaart deze groep in
hogere mate problemen op alle door ons onderscheiden leefgebieden.
Aanvullend is een Homals‐analyse uitgevoerd om te bekijken in hoeverre
sprake is van samenhang tussen delict‐ en daderkenmerken. Op basis van deze ana‐
lyse kunnen drie profielen van geweldplegers tegen NS‐personeel worden onder‐
scheiden. Dit zijn de notoire probleemveroorzakers, jonge groepsgeweldplegers en
onverwachte geweldplegers.

70

6 Onderzoeksvragen beantwoord
Met dit onderzoek hebben wij een nader beeld willen schetsen van de geweldsinci‐
denten tegen NS‐personeel in treinen en op stations en de plegers van dergelijke
feiten. Daarbij gaat het om twee hoofdvragen: aan welke feiten maken zij zich schul‐
dig en hoe kunnen deze feiten worden getypeerd, en welk type geweldplegers kun‐
nen worden onderscheiden en wat zijn hun kenmerken? Beide vragen met en de
antwoorden komen hieronder aan de orde. Daarbij zijn globaal de deelonderzoeks‐
vragen als uitgangspunt genomen (zie hoofdstuk 1).
6.1 Geweldsincidenten op en rond het spoor
Allereerst is nagegaan hoe 1.412 geregistreerde incidenten van geweld tegen NS‐
personeel getypeerd kunnen worden in termen van type geweld, wapengebruik,
locatie, tijdstip, dadergroep (solo of groep) en faciliterende omstandigheden (zoals
middelengebruik).

Vormen van geweld en wapengebruik
Op grond van de registratiegegevens van de NS blijkt dat bijna tweederde van de
incidenten als verbaal geweld kan worden aangemerkt. Het betreft overwegend in‐
cidenten die in de categorie ‘verbale agressie’ kunnen worden geplaatst; daarnaast
is sprake van bedreiging met en zonder wapen. Daadwerkelijk fysiek geweld komt in
iets meer dan een derde van alle incidenten die in 2014 geregistreerd werden voor.
Rondom 408 incidenten was sprake van het slaan of schoppen van NS‐
medewerkers. Daarnaast zijn er 110 ‘spuugincidenten’ geregistreerd. Van alle gere‐
gistreerde incidenten leidt dertien procent tot letsel bij één of meerdere NS‐
medewerkers. Het risico op letsel neemt met name toe wanneer mannen in groeps‐
verband die reeds voor een delict geregistreerd staan worden aangesproken op hun
gedrag. De mate van wapengebruik bij fysiek en verbaal geweld bedraagt in beide
gevallen circa zeven procent. Wanneer een wapen gebruikt wordt om mee te gooien,
slaan of steken betreft het overwegend een voorwerp dat bij toeval in de directe
omgeving aanwezig is (zoals een blikje, fles, paraplu of wandelstok); soms is het een
mes. Bij geen enkel geregistreerd incident is een vuurwapen gebruikt.

Hotspots en hottimes
Qua locatie – in de trein of juist op het station/in de stationsomgeving – komen ver‐
bale agressie en het bespugen van personeel significant vaker voor in de trein, ter‐
wijl lichamelijk geweld en bedreigen met een wapen significant vaker voorkomen op
het station of in de stationsomgeving. Dit heeft voornamelijk te maken met het feit
dat op het station de aanhoudingen plaatsvinden na een soms al problematische
situatie in de trein. De mate waarin medewerkers zonder een wapen bedreigd wor‐
den, verschilt tussen beide ‘settings’ niet. Van alle geregistreerde incidenten vindt de

71

meerderheid (64 procent) plaats in de trein. Dit gebeurt op in totaal 291 unieke tra‐
jecten, waarbij zich op drie procent van de trajecten dertien procent van alle inci‐
denten voordoen. Dit zijn met name trajecten binnen de Randstad. De twee trajecten
die hierbuiten liggen, zijn trajecten in de provincie Limburg. Agressie op stations
en/of in de stationsomgeving concentreert zich op vier van de circa 400 treinstati‐
ons. Dit zijn de centrale stations van Amsterdam, Eindhoven, Rotterdam en Utrecht.
Wat betreft het moment waarop incidenten plaatsvinden vallen verschillende
dingen op. Op maandniveau zijn januari en februari relatief gezien rustige maanden,
terwijl in de zomermaanden juni, augustus en september juist bovengemiddeld veel
incidenten plaatsvinden. De “rust” van de eerstgenoemde wintermaanden is echter
relatief: ook dan vinden er nog steeds respectievelijk 88 en 92 incidenten plaats
(dus zeker 3 per dag). Daarnaast valt op dat het aantal incidenten op weekenddagen
(vrijdag tot en met zondag) aanmerkelijk hoger ligt dan op de overige doordeweekse
dagen. Onrustige tijden zijn met name de avonduren (van 18:00 tot 00:00 uur),
hoewel ook opvalt dat in de nacht van vrijdag op zaterdag en van zaterdag op zon‐
dag meer dan tweemaal zoveel incidenten plaatsvinden als op andere doordeweekse
ochtenden.

Solo­ en groepsplegers en middelengebruik
Zowel bij fysiek als bij verbaal geweld is dertien procent van de incidenten gepleegd
door meer dan één persoon. Over de mogelijke rol van alcohol‐ en/of drugsgebruik
van de dader wordt in de beschrijving van een incident nauwelijks iets vastgelegd.
Op grond van de wel aanwezige gegevens zou het bij minimaal acht procent van de
geweldsincidenten gaan om een incident waarbij de dader onder invloed van een
middel of middelen is.

‘Verwarde personen’ en geweld tegen NS­personeel
Uitgaande van de definitie van ‘verwarde personen’ van het Aanjaagteam verwarde
personen werd specifiek binnen de categorie van plegers met (informatie over) psy‐
chische problemen gekeken naar indicaties van ‘verward gedrag’ in de publieke
ruimte (politiecode e33, ‘verward’, ‘zwever’). Volgens de politieregistratie bleek dit
bij 64 van de 188 plegers met psychische problemen zo te zijn. Dit is zeventien pro‐
cent van alle geanalyseerde geweldplegers. Op grond van de incidentregistratie van
de NS blijkt een kwart van de incidenten te maken te hebben met verwarde perso‐
nen. Beide resultaten zijn evenwel indicatief, vooral omdat in beide registraties ook
bij veel incidenten en plegers geen informatie voorhanden is om het beeld op dit
front goed te kunnen beoordelen. Bovendien gaat achter de term ‘verward persoon’
een heterogene groep schuil.

72

Geweldsbevorderende omstandigheden
Het onderzoek heeft weinig informatie opgeleverd over omstandigheden die het
geweld bevorderen, zoals die in de literatuur naar voren komen, omdat deze infor‐
matie bijna nooit in de beschrijving van een incident aan bod komt. Wel komt in de
verschillende geraadpleegde bronnen middelengebruik meermaals naar voren als
negatieve facilitator van geweld.

Aanpak in het buitenland
Met betrekking tot maatregelen in het buitenland is er gekeken naar maatregelen
tegen geweld tegen OV‐personeel. In België is er sprake van een repressief beleid
richting de daders en bestaat er een speciale (politie)dienst die uitvoering geeft aan
veiligheidsgerelateerde taken op de stations. In Duitsland staat het onderwerp
‘agressie en geweld in het openbaar vervoer’ sinds 2009 op de politie agenda, resul‐
terend in meerdere maatregelen. In Groot‐Brittannië is aandacht voor de bejegening
van (bus)passagiers, het proactief signaleren van (potentiële) geweldplegers en de
aanpak van deze doelgroep. Daarnaast wordt treinpersoneel aangemoedigd om van
alle verbale en fysieke geweldsincidenten melding te maken ten behoeve van het
sturen op informatie. Dit laatste aspect is ook duidelijk te zien bij de aanpak door de
NS in Nederland.
6.2 Typen geweldplegers
In het tweede deel van het onderzoek zijn de geweldplegers nader onder de loep
genomen.

Algemene kenmerken
Van de personen die in 2014 geweld tegen een NS‐medewerker hebben toegepast is
negen procent vrouw. Tien procent van de totale groep is minderjarig ten tijde van
het geweldsincident. Bijna een kwart van de geweldplegers komt uit een van de G4‐
steden, een derde is afkomstig uit de G‐32 steden. Meer dan een derde van de ge‐
weldplegers (37,2%) heeft zich eerder schuldig gemaakt aan geweld tegen werkne‐
mers met een publieke taak, waaronder (ook) medewerkers binnen het openbaar
vervoer. Gemiddeld was elk individu zestien keer in beeld bij de politie als verdachte
van andere incidenten. Slechts zestien procent is als first offender aan te merken, in
de zin dat hij of zij nog nooit eerder met de politie in aanraking is gekomen vanwege
(een verdenking van) het plegen van een strafbaar feit c.q. overtreding. Vermogens‐
delicten zijn binnen de groep geweldplegers het sterkst vertegenwoordigd met 27
procent, gevolgd door feiten die betrekking hebben op fysiek geweld en bedreiging
(18%). Daarnaast bestaat tien procent van de geregistreerde feiten uit overtredin‐
gen van de Algemene Plaatselijke Verordening (APV). Een groot deel van de geweld‐
plegers ervaart problemen op het gebied ‘werk, inkomen en schulden’, bijna een
vijfde benoemt een problematisch verlopen(de) opleiding, bij 58% is sprake van

73

(problematisch) middelengebruik, bijna de helft heeft psychische problemen en/of
heeft hulpverlening daarvoor (gehad) en 57% zit in een problematische thuissitua‐
tie (geen vaste woon – of verblijfplaats, ruzie thuis etc.).

Geweldplegers nader ingedeeld
Geweldplegers kunnen op verschillende wijzen worden ingedeeld. In dit onderzoek
levert het onderscheid tussen fysieke en verbale geweldplegers te weinig aankno‐
pingspunten om te kunnen spreken van twee van elkaar te onderscheiden groepen.
Het onderscheid tussen groepsplegers en soloplegers daarentegen geeft meer in‐
zicht in de onderscheidende kenmerken, waarbij opvalt dat solisten vaker verbaal
geweld gebruiken en veel antecedenten hebben. Het onderscheid naar aantal ante‐
cedenten (eenmalige pleger, weinig‐ meer‐ en veelpleger) biedt veel inzicht in de
verschillen tussen de subgroepen.
Analyses laten zien dat personen met relatief veel antecedenten vaker indivi‐
dueel een geweldsdelict (in plaats van samen met anderen) plegen), hun criminele
carrière op jongere leeftijd starten, vaker verbaal geweld gebruiken (en dus minder
vaak letsel veroorzaken) en vaker van het mannelijk geslacht zijn. Ook valt op dat
deze groep personen in grotere mate eerder geweld heeft gebruikt tegen VPT‐ers en
ook bij het CJIB een ‘bekende groep’ is. Bovendien ervaart deze groep in hogere ma‐
te problemen op alle door ons onderscheiden leefgebieden (‘werk, inkomen en
schulden’, ‘opleiding’, ‘middelengebruik’, ‘hulpverlening en psychische problemen’
en ‘thuissituatie’).
De kans op fysiek geweld c.q. letsel is echter groter bij groepen (jonge)mannen
die worden aangesproken op hun gedrag door een NS‐medewerker. Anders dan de
notoire probleemveroorzakers hebben zij geen lange historie van antisociaal gedrag,
sterker nog: een groot deel is first offender. Ze ondervinden in (veel) mindere mate
problemen op de verschillende leefgebieden. Het geweld kan mogelijk worden ver‐
klaard vanuit groepsdynamische aspecten, iets wat ook op andere terreinen dan het
openbaar vervoer herkenbaar is (denk aan voetbalhooligans). Als groep wanen zij
zich sterk en anoniem.

Geïntegreerde profielen geweldplegers
Op basis van een Homals‐analyse kunnen drie geïntegreerde profielen (dader‐ en
delictkenmerken) van geweldplegers tegen NS‐personeel worden onderscheiden,
die mogelijk als referentie kunnen dienen voor het ontwikkelen van verschillende
(preventieve) aanpakken.
Notoire probleemveroorzakers. De plegers in deze groep kampen met problemen
op het gebied van opleiding, psychisch welbevinden en middelengebruik (alcohol).
Deze groep heeft eerder geweld gebruikt tegen VPT‐ers en eerder bekeuringen ge‐
had voor zwartrijden. Ze horen tot de categorie veelplegers die voor hun 18e jaar
staan geregistreerd voor een delict. Het geweldsdelict, dat zowel fysiek als verbaal
van aard kan zijn, vindt in de trein plaats, na controle van hun vervoersbewijs en/of

74

ID en heeft vaak een solistisch karakter. Ze kunnen verzet plegen bij hun aanhou‐
ding en hebben de nodige bekeuringen gekregen voor het nuttigen van alcohol op
plaatsen waar dat niet is toegestaan.
Jonge groepsgeweldplegers. De tweede groep wordt gevormd door jonge plegers
die in groepsverband vooral fysiek geweld plegen (in de trein en erbuiten). Dat wil
overigens niet zeggen dat de groep als geheel geweld pleegt. Het geweld kan ook
worden gepleegd door een individueel persoon binnen de groep. Het slachtoffer
loopt meestal letsel op. Van problemen op de diverse leefgebieden lijkt geen of wei‐
nig sprake.
Onverwachte geweldpleger. In groep drie zijn de geweldplegers te vinden die geen
problemen ondervinden op de diverse leefgebieden (inkomen, werk, onderwijs,
thuissituatie). Ze horen tot de categorie eenmalige of weinigplegers. Hier zijn ook de
vrouwelijke geweldplegers te vinden. Ze hebben geen eerder geweld tegen VPT‐ers
toegepast en plegen geen verzet. Er is geen sprake van verslaving. Het geweldge‐
bruik tegen de NS‐medewerker is vooral verbaal van aard, hoewel ook hierop uit‐
zonderingen te noemen zijn. Deze groep kan worden getypeerd als de onverwachte
geweldpleger omdat er op het eerste gezicht geen reden is om geweld te verwachten
(zoals bijvoorbeeld bij groep luidruchtige jongelui of een notoire zwartrijder die
wordt aangesproken).

75

Referenties
Abraham, M., S. Flight & W. Roorda (2011). Agressie en geweld tegen werknemers met
een publieke taak Onderzoek voor Veilige Publieke Taak 2007 ­ 2009 – 2011. Amster‐
dam: DSP‐groep.
Adang, O., N. Kop, H. Ferwerda, J. Heijnemans, W. Olde Nordkamp, P. de Paauw & K.
van Woerkom (2006). Omgaan met conflictsituaties; op zoek naar goede werkwijzen
bij de politie. Zeist: Uitgeverij Kerckebosch BV.
Babchishin, K.M., R.K. Hanson & C.A. Hermann (2011). The characteristics of online
sex offenders: a meta‐analysis. Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment,
23(1): 92‐123.
Babcock, J.C., A.L.T. Tharp, C. Sharp, W. Heppner & M.S. Stanford (2014). Similarities
and differences in impulsive/premeditated and reactive/proactive bimodal classifi‐
cations of aggression. Aggression and Violent Behavior, 19(3): 251‐262.
Bakker, I., L. Drost & W. Roeleveld (2010). Wat hebben geweldplegers gemeen? Een
typologie van plegers van geweld tegen de publieke taak en geweld. Utrecht:
Verwey‐Jonker Instituut.
Beck, A., A.J. Heinz & A. Heinz (2014). Translational clinical neuroscience perspec‐
tives on the cognitive and neurobiological mechanisms underlying alcohol‐related
aggression. In K.A. Miczek & A. Meyer‐Lindberg (eds.), Neuroscience of Aggression
(pp. 444‐474).
Bondü, R. & H. Scheithauer (2015). Kill one or kill them all? Differences between
single and multiple victim school attacks. European Journal of Criminology, 12(3):
277‐299.
Borum, R., R. Frein & B. Vossekuil (2012). A dimensional approach to analysing lone
offender terrorism. Aggression and Violent Behavior, 17(5): 389‐396.
Brekelmans, J., J. van den Tillaart & G. Homburg (2013). Metamonitor Veilige Publie­
ke Taak 2013. Amsterdam: Regioplan.
Brennan, I.R., S.C. Moore & J.P. Shepherd (2010). Aggression and attitudes to time
and risk in weapon‐using violent offenders. Psychiatry Research, 178(3): 536‐539.

76

Briggs, P., W.T. Simon & S. Simonsen (2011). An exploratory study of internet‐
initiated sexual offences and the chat room sex offender: Has the internet enabled a
new typology of sex offender? Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment,
23(1): 72‐91.
Bruinsma, M., L. Balogh & J. de Muijnck (2008). Geweld onder invloed. Evaluatie van
een nieuwe werkwijze van de politie gericht op versterking van de informatiepositie
ten aanzien van alcohol­ en drugsgebruik door geweldplegers. Tilburg: IVA.
Bruinsma, M., T. van Ham, M. Hardeman & H. Ferwerda (2015). Aangifte onder
nummer. Implementatie, toepassing en eerste resultaten van de nieuwe regeling ‘Aan­
gifte onder nummer’. Arnhem: Bureau Beke.
Carlson, R.G. & K.D. Jones (2010). Continuum of conflict and control: a conceptualiza‐
tion of intimate power violence typologies. The Family Journal: Counseling and Ther­
apy for Couples and Families, 000(00): 1‐7.
Centraal Bureau voor de Statistiek (2016). Veiligheidsmonitor 2015. CBS, Den Haag.
Chu, C.M. & S.D.M. Thomas (2010). Adolescent sexual offenders: The relationship
between typology and recidivism. Sexual Abuse: A Journal of Research and Treat­
ment, 22(2): 218‐233.
Cunha, O. & R.A. Gonçalves (2013). Intimate partner violence offenders: Generating a
data‐based typology of batterers and implications for treatment. The European Jour­
nal of Psychology Applied to Legal Context, 5(2): 131‐139.
Daele, S. van & T. vander Beken (2010). Exploring itinerant crime groups. European
Journal on Criminal Policy and Research, 16(1): 1‐13.
Darke, S., M. Torok, S. Kaye, J. Ross & R. McKetin (2010). Comparative rates of violent
crime among regular methamphetamine and opioid users: offending and victimiza‐
tion. Addiction, 105(5): 916‐919.
Dodge, K.A. (1991). The structure and function of reactive and proactive aggression.
In: Pepler, D.J. & K.H. Rubin (eds.), The development and treatment of childhood ag­
gression (pp. 201‐218). New Jersey: Hillsdale.
Dodge, K.A. & J.D. Coie (1987). Social information processing factors in reactive and
proactive aggression in children’s peer groups. Journal of Personality and Social Psy­
chology, 53(6): 1146 ‐1158.

77

Dongen, J.D.M. van, N.M.L. Buck & H.J.C. van Marle (2013). First offenders with psy‐
chosis: Justification of a third type within the early/late start offender typology. Cri­
me & Delinquency, 60(1): 126‐142.
Duijvestijn, H.H. (2004). Uitgaansgeweld: oorzaken en preventie. Den Haag: Stichting
Maatschappij en Onderneming.
Erpecum, I. van (2005). Van afzijdigheid naar betrokkenheid, preventieve strategieën
tegen geweld. Den Haag: CCV.
Es, A. van der (2012). Groepsdynamiek bij overvallen. Worden daders van overvallen
beïnvloed door een groep? Enschede: Universiteit Twente & Politie Twente.
Ferwerda, H.B. & I. van Leiden (2005). Eerwraak of eergerelateerd geweld? Naar een
werkdefinitie. Arnhem: Bureau Beke
Ferwerda, H., N. van Hasselt, T. van Ham & L. Voorham (2012). De juiste snaar. Pro­
fessionals met een publieke taak en de omgang met overlast, agressie en geweld als
gevolg van alcohol­ en/of druggebruik. Arnhem/Utrecht: Bureau Beke/Trimbos‐
Instituut.
Fulwiler, C., J. Eckstine & S. Kalsy (2005). Impulsive‐aggressive traits, serotonin
function, and alcohol‐enhanced aggression. Journal of Clinical Pharmacology, 45(1):
94‐100.
Giancola, P.R., E.L. Helton, A.B. Osborne, M.K. Terry, A.M. Fuss & J.A. Westerfield
(2002). The effects of alcohol and provocation on aggressive behavior in men and
women. Journal of Studies on Alcohol, 63(1): 64‐73.
Ham, T. van & H. Ferwerda (2012). Geweld en geweldplegers. Naar een landelijke
definitie. Arnhem: Bureau Beke.
Ham, T. van, B. Bremmers & H. Ferwerda (2014a). Gelegenheidsordeverstoorders?
Analyse van rondom grootschalige rellen aangehouden verdachten. Arnhem: Bureau
Beke.
Ham, T. van, B. Bremmers & H. Ferwerda (2014b). Portretten van notoire ordever­
stoorders. Kenmerken en achtergronden van notoire ordeverstoorders binnen het
voetbal. Arnhem: Bureau Beke.

78

Ham, T. van, O.M.J. Adang, H.B. Ferwerda, T. Doreleijers & A. Blokland (2014). Groot‐
schalige ordeverstoringen rondom evenementen. Oorzaken, plegers, en handvatten
voor de beleids‐ en politiepraktijk. Proces, 93(5): 336‐346.
Harford, T.C., H‐Y Yi & R.C. Freeman (2012). A typology of violence against self and
others and its associations with drinking and other drug use among high school stu‐
dents in a U.S. general population survey. Journal of Child & Adolescent Substance
Abuse, 21(4): 349‐366.
Homel, R., R. Carvolth, M. Hauritz, G. McIlwain & R. Teague (2004). Making licensed
venues safer for patrons: what environmental factors should be the focus of inter‐
ventions? Drug and Alcohol Review, 23(1): 19‐29.
Homel, R., S. Tomsen & J. Thommeny (1992). Public drinking and violence: not just
an alcohol problem. Journal of Drug Issues, 22: 679‐697.
Horning, A.M., C.G. Salfati & G.N. Labuschange (2015). South African serial homicide:
A victim‐focused behavioural typology. Journal of Investigative Psychology and Of­
fender Profiling, 12(1): 44‐68.
Johnson, K., S.K. Desmarais, R.A. van Dorn & K.J. Grimm (2015). A typology of com‐
munity violence perpetration and victimization among adults with mental illnesses.
Journal of Interpersonal Violence, 30(3): 522‐540.
Kennedy, T.D., W.A. Edmonds, K.T.K. Dann & K.F. Burnett (2010). The clinical and
adaptive features of young offenders with histories of child‐parent violence. Journal
of Family Violence, 25(5): 509‐520.
Kerckhaert, A. & L. de Ruig (2010). Aanpak van agressie en geweld in internationaal
perspectief. Quickscan naar aard, omvang en beleid in vier landen. Te downloaden via
www.panteia.nl.
Kooyman, I., E. Walsh, H. Stevens, T. Burns, P. Tyrer, T. Tattan & K. Dean (2012).
Criminal offending before and after the onset of psychosis: Examination of an of‐
fender typology. Schizophrenia Research, 140 (1‐3): 198‐203.
Kuppens, J., T. van Ham & H. Ferwerda (2013). Rem de ontremming. Naar een innova­
tieve aanpak van geweld en overlast tijdens uitgaan en evenementen. Arnhem: Bureau
Beke.
Kuppens, J., T. Appelman, T. van Ham & A. van Wijk (2015). Met fluwelen hand­
schoenen? Politie en de omgang met verwarde personen in Amsterdam. Apel‐
doorn/Arnhem: Politie & Wetenschap/Bureau Beke.

79

Leiden, I. van, N. Arts & H. Ferwerda (2009). Rellen om te rellen. Een studie naar
grootschalige openbare ordeverstoringen en notoire ordeverstoorders. Apel‐
doorn/Arnhem: P&W/Bureau Beke.
Lünneman, K.D. & M.Y. Bruinsma (2005). Geweld binnen en buiten. Aard, omvang en
daders van huiselijk en publiek geweld in Nederland. Den Haag: Boom Juridische Uit‐
gevers.
Lussier, P., M. Bouchard & E. Beauregard (2011). Patterns of criminal achievement in
sexual offending: Unraveling the ‘successful’ sex offender. Journal of Criminal Justice,
39(5): 433‐444.
McCloskey, M.S., M.E. Berman, D.J. Echevarria & E.F. Coccaro (2009). Effects of acute
alcohol intoxication and paroxetine on aggression in men. Alcoholism: Clinical and
Experimental Research, 33(4): 581‐590.
McMurran, M., M. Jinks, J. Howells & R.C. Howard (2010). Alcohol‐related violence
defined by ultimate goals: A qualitative analysis of the features of three different
types of violence by intoxicated young male offenders. Aggressive Behavior, 36(1):
67‐79.
Middelaar, R. van (2013). Geweldplegers VPT. Onderzoek naar plegers van geweld
tegen werknemers met een publieke taak. Utrecht.
Middelhoven, L.K. & F.M.H.M. Driessen (2001). Geweld tegen werknemers in de
(semi­)openbare ruimte. Een onderzoek in opdracht van het Ministerie van Binnen­
landse Zaken en Koninkrijksrelaties en van het Ministerie van Justitie. Utrecht: Bureau
Driessen.
Muller, E.R., M. Zannoni, K. Ammerlaan, S. Schaap, N. Uildriks, L. van der Varst, H.
Ferwerda, T. van Ham, I. van Leiden & O. Adang (2010). Ordeverstoringen en groeps­
geweld bij evenementen en grootschalige gebeurtenissen. Scherpte en Alertheid. Den
Haag: Boom Juridische Uitgevers.
Nabben, T. & D. Korf (2000). De combiroes. Gecombineerd gebruik van alcohol met
cannabis, cocaïne, ecstasy en amfetamine. Amsterdam: Thela Thesis.
Pedersen, L., K. Rasmussen, P. Elsass & H. Hougaard (2010). The importance of early
anti‐social behaviour among men with a schizophrenia spectrum disorder in a spe‐
cialist forensic psychiatry hospital in Denmark. Criminal Behaviour and Mental
Health, 20(4): 295‐304.

80

Pedersen, W.C., E.A. Vasquez, B.D. Bartholow, M. Grosvenor & A. Truong (2014). Are
you insulting me? Exposure to alcohol primes increases aggression following ambi‐
guous provocation. Personality and Social Psychology Bulletin, 1‐13.
Pennings, E.J., A.P. Lecesse & F.A. Wolff (2002). Effects of concurrent use of alcohol
and cocaine. Addiction, 97(7): 773‐783.
Pizarro, J.M., K.M. Zgoba & W.G. Jennings (2011). Assessing the interaction between
offender and victim criminal lifestyles & homicide type. Journal of Criminal Justice,
39(5): 369‐377.
Rovers, B., M. Bruinsma, M. Jacobs, M. Jans, H. Moors, M. Siesling & C. Fijnaut (2010).
Overvallen in Nederland. Een fenomeenanalyse en evaluatie van de aanpak. Den Haag:
Boom Juridische uitgevers.
Schoemaker, C., M. Zwaanswijk & S. Meijer (2008) Psychische problemen. Bilthoven:
RIVM.
Smith, E.R. & D.M. Mackie (2015). Dynamics of group‐based emotions: Insights from
intergroup emotions theory. Emotion Review, 7(4): 349‐354.
Souverein, F.A., C.L. Ward, I. Visser & P. Burton (2015). Serious, violent young of‐
fenders in South Africa: Are they life‐course persistent offenders? Journal of Inter­
personal Violence, XX: 1‐24.
Spapens, A.C., C.E. Hoogeveen & C.A.M. Pardoel (2002). Uitgegaan en ingesloten. Oor­
zaken van uitgaansgeweld in de politieregio Brabant Zuid­Oost. Tilburg: IVA.
Steenhout, I. & V. Lippens (2010). De omvang en impact van agressie tegen treinbe‐
geleiders opgespoord. Op naar een doeltreffend agressiebeleid bij de NMBS? Panop­
ticon, 5: 10‐30.
Stott, C.J. & S.D. Reicher (1998a). Crowd action as inter‐group process: Introducing
the police perspective. European Journal of Social Psychology, 28(4): 509‐529.
Stott, C.J. & S.D. Reicher (1998b). How conflict escalates: The inter‐group dynamics
of collective football crowd „violence‟. Sociology, 32(2): 353‐377.
Tener, D., J. Wolak & D. Finkelhor (2015). A typology of offenders who use online
communications to commit sex crimes against minors. Journal of Aggression, Mal­
treatment & Trauma, 24(3): 319‐337.

81

Thijssen, J. & C. de Ruiter (2011). Identifying subtypes of spousal assaulters using
the B‐SAFER. Journal of Interpersonal Violence, 26(7): 1307‐1321.
Timmer, J. (2005). Politiegeweld. Geweldgebruik van en tegen de politie in Nederland.
Alphen aan den Rijn: Kluwer.
Wijkman, M., C. Bijleveld & J. Hendriks (2010). Women don’t do such things! Charac‐
teristics of female sex offenders and offender types. Sexual Abuse: A Journal of Re­
search and Treatment, 22(2): 135‐159.
Wilson, M. & M. Daly (1985). Competitiveness, risk‐taking and violence: the young
male syndrome. Ethology & Sociobiology, 6(1): 59‐73.
Wortley, R. & S. Smallbone (2014). A criminal careers typology of child sexual ab‐
users. Sexual Abuse: A Journal of Research and Treatment, 26(6): 569–585.
Zwieten, M. van, E. de Vroome & S. van den Bossche (2015). Monitor Veilige Publieke
Taak 2015. Rapportage voor Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Programma Veilige Publieke Taak. TNO.

82

Bureau Bruinsma
tel : 06 - 46 43 60 69
info@bureaubruinsma.nl
www.bureaubruinsma.nl
Bureau Beke
Rijnkade 84
6811 HD Arnhem
tel		026 - 443 86 19
info@beke.nl
www.beke.nl