Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

34 952

Investeren in Perspectief – Goed voor de Wereld,
Goed voor Nederland

Nr. 182

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN VOOR
BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 november 2022
In vervolg op de brief van 13 mei1 aan uw Kamer en referte de toezegging
aan de Eerste Kamer (Handelingen II 2021/22, nr. 32, item 6) informeren
wij u graag over de inzet van het kabinet op een feministisch buitenlandbeleid.
Het gelijkheidsbeginsel is sterk verankerd in het eerste artikel van de
Nederlandse Grondwet. Iedereen die zich in Nederland bevindt moet in
gelijke gevallen gelijk behandeld worden. Het kabinet is ervan overtuigd
dat dit beginsel een universele waarde is, zoals ook vastgelegd in de
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Het nastreven van
volstrekte gelijkwaardigheid is een kernpunt van het Nederlands buitenlandbeleid. Wereldwijd moeten er echter nog grote stappen gemaakt
worden om universele gelijkwaardigheid te bereiken, zeker voor vrouwen
en meisjes. Hoewel deze groep de helft van de wereldbevolking vormt, is
er nog altijd sprake van structurele genderongelijkheid. Dat geldt vaak in
nog sterkere mate voor minderheden, zoals LHBTIQ+ personen. Daarbij
bepalen andere factoren zoals etniciteit, religie en (lichamelijke) beperking
vaak de mate waarin sprake is van additionele (on)gelijke behandeling.2
Vanuit de grondwettelijke opdracht van artikel 1 en artikel 90 (bevordering
internationale rechtsorde) kiest het kabinet voor een beleid dat deze
structurele ongelijkheid benoemt en adresseert: een feministisch
buitenlandbeleid.
Wat is feministisch buitenlandbeleid?
Het feminisme gaat in de ogen van het kabinet over gelijke rechten en
gelijkwaardigheid. Het kabinet zet zich met het feministisch buitenlandbeleid in om ongelijkheid te verkleinen en streeft wereldwijd naar een
1
2

kst-34952-182
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 34 952, nr. 162.
Deze benadering van ongelijkheid staat bekend als intersectionaliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 952, nr. 182

1

gelijkwaardige positie van mannen, vrouwen en non-binaire mensen. Het
heeft daarbij bijzondere aandacht voor de positie van LHBTIQ+ personen.
Over het algemeen ervaren vrouwen en meisjes en LHBTIQ+ personen
overal ter wereld – in wisselende mate – de gevolgen van ongelijkheid. Als
meer mensen gelijke kansen krijgen dan draagt dat bij aan een veilige,
stabiele en welvarende wereld. Een belangrijke oorzaak van conflict is
immers structurele (gender)ongelijkheid.3 Daarmee vergroot dit beleid de
effectiviteit van het gehele Nederlandse buitenlandbeleid.
Het Nederlandse feministisch buitenlandbeleid staat, in het kort, voor het
beschermen van de mensenrechten en het bevorderen van betekenisvolle
participatie van vrouwen en LHBTIQ+ personen aan besluitvormingsprocessen. Met dit beleid sluit Nederland aan bij een internationale
voorhoede van landen die een feministisch buitenlandbeleid voeren. Het
feministisch buitenlandbeleid richt zich op vier R’en: rights, representation, resources en reality check.4 Vrouwen moeten zich overal ter wereld
kunnen beroepen op hun universele rechten en zich gevrijwaard weten
van geweld (rights). Zij moeten vertegenwoordigd zijn en deelnemen aan
politieke beslissingen (representation) en er moeten voldoende middelen
beschikbaar zijn om die doelen te realiseren (resources). Omdat omstandigheden wereldwijd verschillen en niet iedere benadering overal even
effectief is, moet de realisering van deze beleidsdoelen altijd een invulling
krijgen die in de lokale context past (reality check). Het kabinet volgt deze
4R-benadering en zal daar een specifiek Nederlandse invulling aan geven
met aanvullende aandacht voor LHBTIQ+ personen en door mannen en
jongens actief te betrekken bij het veranderen van negatieve gendernormen.
Waarom is feministisch buitenlandbeleid nodig?
Hoewel vrouwen de helft van de bevolking uitmaken, zijn zij bijna nergens
gelijk vertegenwoordigd op de bestuurlijke en politieke niveaus waar
beslissingen worden genomen over hun levens. Zo’n 1,2 miljard vrouwen
bevinden zich in landen waar het recht op veilige abortus niet gegarandeerd is. Geweld tegen vrouwen, inclusief huiselijk geweld en eerwraak
zijn mensenrechtenschendingen die wereldwijd op grote schaal
voorkomen5. Zorgtaken en ander onbetaald (huishoudelijk) werk komen
overal ter wereld met name op de schouders van vrouwen terecht,
waardoor van gelijke kansen op de arbeidsmarkt, een gelijkwaardige
financieel-economische positie of vermogensopbouw geen sprake is6. In
ramp- en conflictgebieden zijn vrouwen disproportioneel vaak slachtoffer
van seksueel geweld. Ook worden vrouwen structureel te weinig
betrokken bij conflictresolutie, terwijl uit onderzoek blijkt dat wanneer
vrouwen worden betrokken bij vredesonderhandelingen, er bijna altijd
een vredesakkoord werd bereikt, dit een grotere kans had om te worden
uitgevoerd en langer standhielder.7
Uit recent onderzoek van de VN blijkt dat door de coronapandemie veel
geboekte vooruitgang op het gebied van vrouwenrechten en gendergelijkheid weer ongedaan is gemaakt. Als de wereld op het huidige tempo
doorgaat met het aanpakken van (juridische) ongelijkheid tussen mannen
en vrouwen, zal het nog vele decennia duren om de situatie – op papier,
3

Wereldbank en VN (2018) Pathways for Peace: Inclusive Approaches to Preventing Violent
Conflict; VNVR Resoluties 1325 (2000); 1889 (2009); 2242 (2015).
4
Recentelijk heeft de nieuwe Zweedse regering besloten het Zweedse feministisch buitenlandbeleid te beëindigen.
5
UNWomen; Atria; UNWomenNed.
6
Global Gender Gap Report 2022 | World Economic Forum (weforum.org).
7
Krause, J. Krause, W & Bränfors,P, 2018; Nilsson, Anchoring the Peace: Civil Society Actors in
Peace Accords and Durable Peace, 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 952, nr. 182

2

maar zeker in de praktijk – te verbeteren.8 Zolang de sociaaleconomische
rechten van vrouwen en meisjes onvoldoende gewaarborgd zijn blijven zij
kwetsbaar voor discriminatie, ook op financieel en juridisch vlak:
bijvoorbeeld met ongelijke toegang tot bezit, land, erfenissen, kredieten
en toegang tot onderwijs. Dit schendt de rechten van vrouwen en meisjes,
en maakt hen kwetsbaar voor armoede, afhankelijkheid en geweld.
Het McKinsey Global Institute berekende in 2015 al dat er bij volledige
gelijkheid op de arbeidsmarkt 26% aan het wereldwijde BNP zou kunnen
worden toegevoegd.9 Een dusdanige welvaartstoename zou een einde
kunnen maken aan armoede in grote delen van de wereld. De Duitse
Minister van Buitenlandse Zaken Annalena Baerbock drukte het dan ook
pakkend uit toen zij recent stelde dat het «economic lunacy» zou zijn om
geen feministisch buitenlandbeleid te hebben.10
Er zijn dus meer dan genoeg redenen om in het Nederlandse buitenlandbeleid sterker in te zetten op gelijkheid, gelijke behandeling en gelijke
toegang van iedereen tot het politieke- en sociaal-maatschappelijke
domein. Want het draagt effectief bij aan het adresseren en verhelpen van
de grondoorzaken van armoede, economische ongelijkheid, extremisme,
conflicten en (hybride)oorlogen.
Wat doet Nederland al?
Het bevorderen van vrouwenrechten en gendergelijkheid staat al lange
tijd centraal in het Nederlandse buitenlandbeleid. Het Ministerie van
Buitenlandse Zaken heeft sinds 2014 een Taskforce vrouwenrechten en
gendergelijkheid, mede om gender in het gehele buitenlandbeleid te
integreren, en heeft ook een speciaal ambassadeur voor vrouwenrechten
en gendergelijkheid benoemd. De afgelopen jaren is veel aandacht
gegeven aan gendermainstreaming in het beleid van Buitenlandse Zaken.
Dit houdt concreet in dat bij project- of subsidieaanvragen, in diplomatie
en tijdens EU- en multilaterale onderhandelingen aandacht wordt
gegeven aan de betekenisvolle participatie van vrouwen en de effecten
van beleid op vrouwen. Daarnaast zet Nederland zich ook in voor het
bevorderen van vrouwenrechten, gendergelijkheid, seksuele rechten en
reproductieve gezondheid en op de implementatie van VNVR-Resolutie 1325 over vrouwen, vrede en veiligheid. Hierbij wordt de samenwerking met andere landen en de deskundigheid van het brede
maatschappelijk middenveld actief gezocht, om zo de impact van het
beleid te vergroten.
Een belangrijk instrument van de Nederlandse inzet op deze thema’s is de
financiering van activiteiten en programma’s. Het Nederlandse SDG5
fonds is met een budget van EUR 510 miljoen (2021–2025) één van de
grootste fondsen op het gebied van vrouwenrechten en gendergelijkheid
ter wereld. Middelen hieruit worden onder meer gebruikt om de participatie van vrouwen in politieke besluitvorming, vredesprocessen en
wederopbouw te bevorderen. Ook vrouwelijk ondernemerschap,
vrouwenrechtenorganisaties en mensenrechtenverdedigers worden
gestimuleerd vanuit dit fonds, ook middels directe financieringen aan
vrouwen(rechten)organisaties. Vrouwelijke ondernemers zijn op het
terrein van internationaal ondernemen een prioritaire doelgroep. De inzet
8

VN (2022) Progress on the Sustainable Development Goals: the gender snapshot 2022. 11.
McKinsey Global Institute (2015) The power of parity: how advancing women’s equality can
add $ 12 trillion to global growth. 2.
10
Annalena Baerbock (2022, 12 september). Speech by Foreign Minister Annalena Baerbock at
the Conference on Shaping Feminist Foreign Policy – Federal Foreign Office (auswaertigesamt.de).
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 952, nr. 182

3

is om hen ook over de landsgrenzen heen meer te laten ondernemen. Een
grotere internationale inzet van vrouwelijke ondernemers leidt tot een
sterker duurzaam verdienvermogen. Naast het SDG5 fonds worden
binnen het mensenrechtenfonds, het stabiliteitsfonds en het klimaatfonds
bedragen gereserveerd specifiek voor projecten op het gebied van of met
een belangrijke focus daarin voor vrouwenrechten en gendergelijkheid.
Nederland is internationaal een invloedrijke stem op dit gebied. Het
feministisch buitenlandbeleid is dan ook een logische vervolgstap. De
bovenstaande activiteiten blijven bestaan en zullen worden versterkt en
een grotere nadruk krijgen binnen het Nederlandse buitenlandbeleid.
De afgelopen maanden heeft het Ministerie van Buitenlandse Zaken het
feministisch buitenlandbeleid al op verschillende manieren in de praktijk
gebracht, zowel in Den Haag als op de posten. Zo was conflict-related
sexual violence een belangrijk thema op de Ukraine Accountability
Conference in Den Haag, zijn in bilaterale gesprekken in o.a. Straatsburg,
Texas en Bulgarije diverse onderwerpen rondom gender, SRGR en
abortus geagendeerd. Ook heeft Nederland zich recentelijk uitgesproken
tegen homofobie en discriminatie in Slowakije na de moord op twee
LHBTIQ+ personen, en veroordeelt Nederland het geweld van de Iraanse
veiligheidsdiensten tegen de vreedzame protesten en steunen wij
Europese sancties als reactie op het grootschalige geweld tegen vrouwen
in Iran.
Wat gaat Nederland nog meer doen?
Zoals blijkt uit de IOB-evaluatie11, zijn er al stappen gezet op het gebied
van gendermainstreamen, maar is er nog ruimte voor verdere verbetering
en concretisering. Ook uit de consultaties die binnen het Ministerie van
Buitenlandse Zaken plaatsvonden en uit de reacties van externe stakeholders op de enquête over FBB blijkt dat op verschillende onderdelen
van beleid, uitvoering en organisatie verbeteringen mogelijk zijn en extra
ambitie op haar plaats is.
Op basis van geleerde lessen tot nu toe, beleidsevaluaties en de recente
consultaties zal het Ministerie van Buitenlandse Zaken inzetten op:
− Agendering: Nederland heeft internationaal een sterke agenderende
rol. Die rol zal het kabinet specifiek in het kader van het feministisch
buitenlandbeleid blijven voortzetten en versterken door middel van
bovengenoemde punten. De universele gelijkheid en gelijkwaardigheid
van iedereen, met een specifieke aandacht voor de rechten van
vrouwen, LHBTIQ+ en minderheden wordt geagendeerd in bilaterale
gesprekken met gelijkgezinde en met niet-gelijkgezinde organisaties en
overheden en in multilateraal verband. Nederland zal in EU-kader
nauw optrekken met onder andere Frankrijk, Duitsland, Spanje en
andere gelijkgezinde lidstaten en waar mogelijk coalities vormen om in
EU en internationaal verband een aanjagende rol te kunnen spelen.
− De verankering van een genderlens in de gehele beleidscyclus. Dit
betekent dat bij beleidsvorming en uitvoering altijd de vraag zal
worden gesteld wat dit betekent voor vrouwen en meisjes en LHBTIQ+
personen. Is een andere beslissing nodig nadat kwesties door deze
genderlens bekeken zijn?12 Genderanalyses worden daarmee een
standaard onderdeel van strategie- en beleidsvorming. Daarop
volgende genderstrategieën met genderspecifieke doelen en activiteiten worden een vast onderdeel van beleidsuitvoering en monitoring.
11

Ref Kamerbrief 33 625, nr. 331 met beleidsreactie op de IOB evaluatie gender mainstreaming
in the Dutch Ministry of Foreign Affairs.
12
Referte ook het de kwaliteitseis Effecten op Gendergelijkheid van het IAK.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 952, nr. 182

4

− Genderbudgeting13 zal het uitgangspunt worden bij financieringsbeslissingen. Dit betekent dat genderanalyses standaard onderdeel
worden van besluitvorming rond potentiële programma- en subsidieuitgaven. De OESO-DAC gendermarker wordt daarbij toegepast en te
bereiken resultaten worden op gender gedisaggregeerde14 wijze
uiteengezet.
− Grondoorzaken van machtsstructuren en ongelijkheid worden
onderzocht en zijn een weloverwogen onderdeel van beleidsafwegingen en besluitvorming.
− In beleids- en besluitvormingsprocessen worden diverse (lokale)
maatschappelijke (vrouwen)organisaties en deskundigen betekenisvol
betrokken en geconsulteerd.
− Beleid wordt – ook tussentijds – geëvalueerd op impact voor vrouwen
en LHBTIQ+ personen en zo nodig bijgestuurd.
− Omdat alles wat je uitdraagt thuis begint, zal het ministerie ook kritisch
naar de eigen organisatie blijven kijken. De capaciteit voor het
uitvoeren van de genderanalyses zal worden versterkt door middel van
training en kennisontwikkeling. Diversiteit, inclusie en genderpariteit
op alle functieniveaus binnen het ministerie blijven een structureel
aandachtspunt. Bij de samenstelling van delegaties zal altijd worden
gestreefd naar een diverse en inclusieve vertegenwoordiging. Dit zal
niet altijd bij iedere missie mogelijk zijn, maar voor de gehele
organisatie geldt hier en ten aanzien van de hierboven genoemde
inzet, de richtlijn: comply or explain.
De Nederlandse inzet op feministisch buitenlandbeleid, zoals in deze brief
beknopt uiteengezet, zal het komende jaar in meer detail worden uitwerkt
in een praktisch handboek. In dat kader zullen ook aanvullende consultaties plaatsvinden.
Tenslotte zal in het najaar 2023 een internationale conferentie over
feministisch buitenlandbeleid worden georganiseerd in navolging op de
eerste conferentie die in september 2022 plaatsvond in Berlijn. Hiermee
wil Nederland bijdragen aan het verbreden van kennis en het bevorderen
van het gesprek hierover.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
W.B. Hoekstra
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.N.A.J. Schreinemacher

13

Gender budgeting betekent dat prioriteiten, keuzes en het toekennen van financiering in
budgetten zo veel mogelijk gendergelijkheid promoot. Dmv het analyseren van de uitgaven/
financiering vanuit een genderperspectief wordt de impact op verschillende genders duidelijk
en besluitvorming daarover transparant aangaande gendergelijkheid. Genderbudgetting dient
uitgevoerd te worden op alle beleidsterreinen van het buitenlandbeleid.
14
OESO-DAC; Genderspecifieke gegevens/data (man, vrouw en eventueel non-binair) moeten
beschikbaar zijn voor beleidsmakers om de situatie te kunnen beoordelen en passende, op
feiten gebaseerde reacties en beleidsmaatregelen te kunnen ontwikkelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 952, nr. 182

5