Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 123 XVIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van de
begroting Wonen, Wijken en Integratie (XVIII)
voor het jaar 2010

Nr. 63

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 februari 2010
Tijdens de begrotingsbehandeling Wonen/Wijken op 27 oktober 2009
(Handelingen der Kamer II, vergaderjaar 2009–2010, nr. 16, blz. 1163–1184)
heb ik uw Kamer toegezegd om met een voorstel te komen over het op
korte termijn organiseren van een Expertteam voor eigenbouw (Particulier
Opdrachtgeverschap, PO).
Hierbij vindt u mijn voorstel voor de organisatie en werkwijze van het
beoogde Expertteam. Ik zal ervoor zorgen dat dit team zo spoedig mogelijk operationeel wordt. In dit voorstel is rekening gehouden met de bevordering van betaalbare eigenbouw. Het stimuleren en begeleiden van
PO-projecten is voor veel gemeenten nieuw en daarmee lastig. Om te
voorkomen dat ieder voor zich het wiel uitvindt, gaat het team zich richten
op het overdragen van bestaande instrumenten en ervaringen.
Eigenbouw als kwalitatieve bijdrage aan de woningmarkt
Vormen van particuliere woningbouw via individuele eigenbouw (PO) of
collectief opdrachtgeverschap (CPO) leiden tot woningen die het beste
aansluiten bij de woonvoorkeuren van de consumenten. Eigenbouw
draagt bij aan emancipatie van de burgers en aan een kwaliteitsslag in de
woningproductie.
Eigenbouw kan in kwalitatief opzicht een impuls geven aan de woningmarkt en daarmee aan de bouw. Enerzijds is er in Nederland een latente
vraag onder burgers om zelf te bepalen hoe zij willen wonen en welk
budget zij daarvoor inzetten. Anderzijds is er nog steeds een gebrek aan
bouwkavels om deze ambities te kunnen verwerkelijken, met name in de
verstedelijkte regio’s. Uit meerdere onderzoeken en besprekingen over de
woningbouw-programmering komt naar voren dat PO en/of CPO voor
veel betrokkenen (gemeenten, grondeigenaren, corporaties) redelijk
nieuwe fenomenen zijn. Daaruit komt een soort koudwatervrees voort
tegen het «zaken doen» met een verzameling van individuele bouwers in
plaats van met een professionele ontwikkelaar.
Toch behoort de eigenbouw in een groeiend aantal gemeenten tot het
palet van de woningproductie.

KST140605
0910tkkst32123XVIII-63
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 XVIII, nr. 63

1

Het is van belang om de in het land opgebouwde kennis rond eigenbouw
goed te benutten. Daarom hecht ik aan een nauwe samenwerking tussen
het Expertteam en de VNG. Het Expertteam kan – waar gemeenten serieus
willen inzetten op intensivering van eigenbouw – bijdragen aan de
woningproductie in PO.
Daarbij geldt dat met name de ervaringen met PO in het voor lagere en
middeninkomens betaalbare segmentbij voorbeeld door CPO of door
«budgetkavels» uitgedragen kunnen worden.
De afgelopen (zes) jaar is het aantal in eigenbouw opgeleverde woningen
opmerkelijk stabiel gebleven: ruim 8 000 woningen per jaar. Het aandeel
particulier opdrachtgeverschap lag in die periode gemiddeld op 12% van
de totale nieuwbouwproductie.
De potentiële belangstelling voor PO (inclusief CPO) is – hoe dan ook –
een veelvoud van de jaarlijkse eigenbouwproductie. Alleen al daarom zou
een verhoging van deze productie gewenst zijn. Het gaat mij hier echter
niet primair om de aantallen, maar wel om het stimuleren van kwaliteit in
de woningbouw door opdrachtgeverschap van de bewoners zelf.
Taken en organisatie van het Expertteam Eigenbouw
Uw Kamer wil dat het team de gemeenten rechtstreeks helpt bij het stimuleren van de eigenbouwproductie. Zij wil geen nieuwe (beleids)adviezen,
maar «gewoon hands on.» De Kamer wil daarnaast dat het team beschikbaar is voor gemeenten die op vrijwillige basis willen meewerken aan het
bevorderen van PO en CPO.
Ik heb over de opzet van het Expertteam overleg gevoerd met een aantal
instanties die praktijkervaring hebben met particulier en collectief
opdrachtgeverschap – zoals provincies, gemeenten, VNG en NVM. Uit
deze inventarisatie kwam naar voren dat de mogelijke vragen aan het
Expertteam zeer divers kunnen zijn. Dit betekent dat er in het team uiteenlopende disciplines vertegenwoordigd moeten zijn en dat het Expertteam
klantgericht en flexibel zal moeten opereren.
Nu zijn er in de afgelopen jaren al verschillende organisaties ontwikkeld
voor het stimuleren van eigenbouw:
• Het Infocentrum Eigenbouw (georganiseerd door VROM en SEV-R)
• Provinciale begeleiding en subsidiëring van CPO-initiatieven in
gemeenten
• Provinciale of regionale aanjaagteams voor de woningbouw
• PO-netwerken van aan elkaar grenzende gemeenten (b.v. in Overijssel)
• Gemeenten met PO-ervaring (meestal op grotere locaties) die
bezoeken ontvangen van geïnteresseerde collega’s uit het land of
stagiaires opleiden die vervolgens elders gaan werken (b.v. Almere,
Enschede)
Gezien de ervaringen met eerdere aanjaagteams en kennistrajecten op het
vlak van de woningbouw (en eigenbouw in het bijzonder), gaat mijn voorkeur uit naar een klein team dat bestaat uit diverse deskundigen.
Gedacht wordt aan circa zes ervaringsdeskundigen die gemeenten, op
hun verzoek, bijstaan met werkzaamheden ten aanzien van de uitgifte van
bouwkavels, het begeleiden van bouwplannen of van collectieve bouwprojecten (bij voorbeeld voor starters). Daarnaast kan het team op cruciale
momenten vertegenwoordigd worden door een ervaren bestuurder, die
als het ware de rol van «ambassadeur» vervult. De genoemde inventarisatie met de betrokkenen heeft geleid tot het opzetten van een flexibel
samengesteld team rond een zestal kennisthema’s.
Input, samenstelling, afstemming en start van het Expertteam
Voor de landelijke naamsbekendheid en communicatie van het Expert-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 XVIII, nr. 63

2

team zullen met name de kanalen van de VNG worden benut. Daarnaast
kan het Expertteam gemeenten benaderen waar kansen liggen voor
eigenbouw en met name voor CPO. Met betrekking tot dat laatste is een
nauw contact gewenst tussen de Expertgroep en de afzonderlijke provincies. De provincies ontvangen immers de subsidieaanvragen voor
CPO-projecten die door de burgers worden ontwikkeld. Een deskundige
ondersteuning vanuit het Expertteam Eigenbouw kan daarbij welkom zijn.
De lijn van «intake» naar kennisoverdracht kan op verschillende manieren
vorm krijgen:
– Op initiatief van de gemeente zelf;
– Door het organiseren van contactgroepen (b.v. via Linkedin) tussen
«vragende» en «deskundige» gemeentelijke partners, bij voorbeeld
binnen het RO-netwerk van de VNG;
– Via reguliere contacten tussen gemeenten en de VNG;
– Door reguliere contacten van WWI-accountmanagers met provincies
en gemeenten;
– Via het Agentschap NL (voorheen SenterNovem) en haar contacten
met gemeenten via het Themateam duurzame gebouwde omgeving.
Een secretariaat zorgt daarbij voor de coördinatie van binnenkomende
vragen en uitvoering van de opdrachten en voor het beheer van de
kennisbank. De beoogde organisatie valt te karakteriseren als een
«uitzendbureau» van experts op de volgende themagebieden:
a. bestuur, beleid en communicatie;
b. planopzet en gebiedsontwikkeling;
c. grondverwerving, kaveluitgifte en (kavel)verkoopcontracten;
d. bouwbegeleiding en plantoetsing;
e. opzet van CPO-projecten;
f. financieringsconstructies.
Voor vragen buiten hun expertises huurt het Expertteam evengtueel specialisten in. Ik beraad mij nog op een «ambassadeur» die het Expertteam kan
vertegenwoordigen, bij voorbeeld op grotere manifestaties of bij ingewikkelde onderhandelingen. Inmiddels worden de beoogde experts benaderd. Het team zal binnen enkele maanden starten.
Voor ondersteuning bij het ontwerp van eigenbouw (en CPO) op het
niveau van de wijk en de woningen is een apart traject in voorbereiding.
In 2008 heeft het Kabinet in haar Visie op Architectuur en Ruimtelijke
Ontwikkeling de organisatie van het Laboratorium voor Particulier
Opdrachtgeverschap aangekondigd. Dit initiatief, van de minister voor
OCW, richt zich op de versterking van de rol van het stedenbouwkundig
en architectonisch ontwerp bij (C)PO. Ook dit Laboratorium zal zich dienstverlenend opstellen naar gemeenten door het uitvoeren van pilotprojecten en kennisoverdracht, maar dan voor de ontwerpdisciplines. De
verdere uitwerking wordt gericht op een parallel verloop in de tijd zoveel
mogelijk uitwisseling en afstemming tussen de Expertgroep en het Laboratorium voor PO.
Instrumenten voor betaalbare eigenbouw in gemeenten
Uw Kamer heeft onderstreept dat het PO zich niet moet beperken tot –
relatief eenvoudige – individuele kavelbouw in het duurdere segment. De
bevordering van eigenbouw moet zich ook richten op de lagere en
middeninkomens, bij voorkeur door middel van CPO.
Hiervoor zijn inmiddels verschillende instrumenten ontwikkeld:
1. In het kader van de Woningbouwafspraken (WBA) zijn extra locatiegebonden subsidies voor eigenbouw uitgekeerd. Een deel van dit budget
(€ 8mln) is uitgekeerd aan de provincies. Zij stimuleren hiermee de
komende jaren de voorbereiding van CPO-projecten. Sommige provincies hebben hun budget uit eigen middelen verhoogd, waardoor er in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 XVIII, nr. 63

3

totaal circa € 13 miljoen beschikbaar is voor CPO. De CPO-subsidies
zijn niet beperkt tot de WBA-regio’s, maar staan open voor aanvragen
uit alle gemeenten in Nederland. Op dit moment zijn voor circa 1 000
woningen aanvragen ingediend bij de provincies.
2. Medio 2008 is – met de nieuwe Wro – de Grondexploitatiewet in
werking getreden. Dit instrument kan uitkomst bieden in de huidige
situatie op de woningmarkt, waarbij sprake is van vraaguitval en er
locaties herontwikkeld zullen moeten gaan worden. In eerste instantie
kunnen gemeenten, door te onderhandelen met eigenaren en/of
ontwikkelaars, proberen om gronden die bestemd waren voor ontwikkelbouw «vrij te spelen» voor uitgifte in bouwkavels. Indien dit geen
resultaat oplevert, kunnen – via (een herziening van) het bestemmingsplan – (particuliere) gronden worden aangewezen voor eigenbouw.
3. In een aantal gerealiseerde CPO-projecten is inmiddels aangetoond dat
corporaties een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan collectief
bouwen door zich garant te stellen voor de (voor)financiering of het
verkooprisico in de planvormings- en bouwfase. In Bladel, Leiden,
Almere en Amsterdam zijn voorbeeldprojecten met corporaties van de
grond gekomen. Ook kunnen corporaties hun bijdrage leveren aan
(C)PO door het verkopen van onverbeterde (klus)panden aan bewoners, waarbij deze zich verplichten tot renovatie.
4. Betaalbare eigenbouw kan win-win situaties opleveren met energiebesparing en duurzame energie. Hierdoor kunnen immers lagere woonlasten na oplevering gecreëerd worden. Ook komt duurzame nieuwbouw in aanmerking voor een voordeliger groene hypotheek.
Eigenbouw geeft de burger directe invloed op de energieprestatie van
de nieuwe woning. Daarmee kan hij desgewenst ambitieuzer zijn dan
wettelijk verplicht. Corporaties die participeren in CPO-projecten
kunnen worden aangesproken op het hen betreffende Lenteakkoord en
het Convenant Energiebesparing.
De mogelijkheden van deze instrumenten zijn lang niet in alle gemeenten
bekend, evenmin als de lessen die uit gerealiseerde eigenbouwprojecten
getrokken kunnen worden. Het Expertteam neemt deze instrumenten en
ervaringen mee naar gemeenten waar PO en CPO in de steigers kunnen
worden gezet.
Ik ga er van uit dat ik met deze brief de wens van uw Kamer tot instelling
van een expertteam voor eigenbouw afdoende heb ingevuld.
De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
E. E. van der Laan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 XVIII, nr. 63

4