Niemand tussen
wal en schip:
onverminderd urgent
Tussentijdse rapportage
Schakelteam voor personen met verward gedrag
oktober 2017

Het Schakelteam personen met verward gedrag
van links naar rechts
Pieter-Jaap Aalbersberg politiechef Eenheid Amsterdam, Nationale Politie
Bram van Hemmen burgemeester Sliedrecht, portefeuillehouder verwarde personen namens de regioburgemeesters
Angela Uijtdewilligen secretaris
Heleen Rutgers plaatsvervangend Hoofdofficier van Justitie, programmadirecteur Straf met Zorg, Openbaar Ministerie
Gertrude van den Brink voorzitter Raad van Bestuur Middin en bestuurslid Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland
Onno Hoes voorzitter
Toon Walravens ervaringsdeskundige vanuit cliëntperspectief
Joke van der Meulen ervaringsdeskundige vanuit familieperspectief
Hanneke Schoenmakers beleidscoördinator, Coöperatie VGZ
Bert Frings wethouder portefeuille Zorg & Welzijn, gemeente Nijmegen
Henk van Dijk landelijk programmaleider personen met verward gedrag, Nationale Politie
Wouter Teer directeur Behandelzaken Centrum Duin- en Bollenstreek / Leiden, GGZ Rivierduinen

Inhoudsopgave
Inleiding

4

deel 1. Een inclusieve en veilige wijk:
het fundament onder ‘een goed werkende aanpak’

6

1 Preventie en vroegtijdig signaleren
2 Werken vanuit de persoon: de leefwereld centraal
3 Regie & eigenaarschap
4 Waarborgen voor een veilige wijk
5 Concluderend

7
9
10
10
11

deel 2. Voortgang en de stand in het land
1 Werkzaamheden van het Schakelteam het afgelopen jaar
2 Een goed werkende aanpak: stand van het land 2017

deel 3. Schakelagenda 2017 - 2018
Tot slot

12
12
14

24
27

Tussentijdse rapportage Schakelteam | 3

Inleiding
Per 1 oktober 2016 hebben de ministers van Volks­
gezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Veiligheid en
Justitie (VenJ) en de voorzitter van de directieraad van
de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) het
Schakelteam personen met verward gedrag ingesteld.
Het Schakelteam heeft de opdracht om gemeenten en
regio’s actiegericht te faciliteren bij het realiseren van een
goed werkende aanpak voor de ondersteuning van mensen
met verward gedrag1. Aan het einde van de termijn van
het Schakelteam, 1 oktober 2018, moeten alle gemeenten
en regio’s hierover beschikken.
De opdracht aan het Schakelteam is uitgesplitst naar vier
elementen:
1.	Landelijk dekkend netwerk bevorderen.
2.	Fungeren als schakel tussen lokaal en landelijk niveau.
3.	Ondersteunen van de professional bij de persoons­
gerichte aanpak.
4.	Monitoring.

Mensen met verward gedrag
Het gaat om mensen die de grip op hun leven
(dreigen te) verliezen, waardoor het risico aanwezig is
dat zij zichzelf of anderen schade berokkenen.
Mensen met vaak verschillende aandoeningen of
beperkingen (psychiatrie, verslaving, licht verstandelijke
beperkingen, dementie), veelal in combinatie met
verschillende levensproblemen (schulden, dakloosheid,
werkloosheid, verlies van dierbaren, gebrek aan
participatie, onverzekerd zijn, illegaliteit, etc). Door
verschillende omstandigheden kan de situatie ontstaan
dat zij eenmalig of chronisch in problemen komen, grip op
hun leven verliezen en daardoor overlast veroorzaken of
zelfs in het strafrechtelijk circuit belanden.
Een goed werkende aanpak
Een goed werkende aanpak voor mensen met verward
gedrag gaat uit van een goed samenspel van alle
betrokken partners vanuit een gezamenlijk perspectief:
persoonsgericht en domeinoverstijgend, waarbij de mens
centraal staat. Met heldere regie, een gedeeld gevoel van
eigenaarschap en gericht op vroegtijdig signaleren en het
voorkomen en beperken van leed.

Figuur 1: de vier elementen
van het gezamenlijk
perspectief

4 | Personen met verward gedrag

Integrale
persoonsgerichte
aanpak

Van
systeemwereld
naar leefwereld

De aanpak sluit aan bij de behoefte
van de persoon met verward gedrag.
Het netwerk van naasten is
zoveel mogelijk betrokken.

Denken en werken vanuit de leefwereld
van de persoon met verward gedrag
én de samenleving.

Heldere regie
en
eigenaarschap

Preventie en
vroegsignalering
centraal

Waar mogelijk heeft de persoon met
verward gedrag regie op de eigen aanpak.
Onder regie van gemeenten werken
partners samen en nemen
verantwoordelijkheid.

Mensen met verward gedrag zo vroeg
mogelijk ondersteunen op alle
levensgebieden. Signalen van
verwardheid zo snel mogelijk
herkennen en oppakken.

1

Schakelprogramma ‘Niemand tussen wal en schip’ (december 2016).

2. Preventie en
levensstructuur

8. Passende
ondersteuning,
zorg en straf

3. Vroegtijdige
signalering

1. Inbreng mensen
met verward gedrag
en omgeving

9. Informatievoorziening

7. Passend
vervoer

6. Toeleiding

4. Melding

5. Beoordeling en
risicotaxatie

Figuur 2: negen bouwstenen voor een goed werkende aanpak

Ook de concrete negen bouwstenen zijn onmisbare
elementen van een goed werkende aanpak. Deze hangen
onderling nauw samen, beïnvloeden elkaar en zijn
wisselend van impact.
Eén jaar Schakelteam
We zijn als Schakelteam inmiddels één jaar aan de slag.
Een goed moment om de balans op te maken. Dat doen
we in deze tussentijdse rapportage.
Er is de afgelopen jaren door vele partijen geïnvesteerd
in verdere verbetering van de aanpak voor mensen met
verward gedrag. Er is veel moois gaande in Nederland,
velen werken hard aan het vraagstuk, er zijn tal van
mooie initiatieven en aanpakken en de eerste resultaten
staan. Daar mag iedereen trots op zijn. We hebben
veel waardering en respect voor alle cliënten, naasten,
familie- en cliëntervaringsdeskundigen, hulpverleners,
uitvoeringsprofessionals, projectleiders en bestuurders
die met bezieling aan dit onderwerp werken. Maar dit
vraagstuk is niet gemakkelijk ‘op te lossen’. We ontkomen
er dus niet aan kritisch te zijn en een aantal aandachts­
punten voor komend jaar te benoemen.

In deel 1 reflecteren wij op de maatschappelijke opgave
en het fundament onder ‘een goed werkende aanpak voor
mensen met verward gedrag’. Met alleen implementeren
van bouwstenen redden we het niet. Ze zullen verankerd
moeten zijn in een breder fundament; het gedeeld
perspectief. We doen een appél op iedereen in ons land
om zich te committeren aan een aanpak gericht op een
inclusieve en veilige wijk.
In deel 2 beschrijven we de vordering van afgelopen jaar.
Wat hebben we gedaan? Hoe staat het met de implementatie van de negen bouwstenen voor een goed werkende
aanpak in het land? Wat moet er nog gebeuren?
In deel 3 staat onze Schakelagenda voor 2017 – 2018.
Daarin geven we aan wat we het laatste jaar gaan doen
en wat en wie we daarvoor nodig hebben. Onze focus ligt
de komende jaar op: een extra impuls voor een inclusieve
en veilige wijk. Per direct betere ondersteuning en
beveiligde zorg aan personen met verward gedrag die
tevens gevaarlijk zijn. Een spoedige implementatie van
regionale 24/7 niet-acute advies- en meldpunten, melding,
passend vervoer en beoordeling. En structurele borging
van (bestuurlijke) samenhang tussen sociaal domein, zorg
en veiligheid.

Tussentijdse rapportage Schakelteam | 5

Deel 1
Een inclusieve en veilige wijk:
het fundament onder
‘een goed werkende aanpak’
Klaas is een oorlogsveteraan. Zijn oorlogservaring
heeft hem geen goed gedaan. Hij drinkt en als hij de
kans krijgt gebruikt hij er allerlei soorten drugs bij.
Dat maakt hem soms tot een lastige buurman.
Hij loopt af en toe verward en roepend over straat
en plast geregeld tegen de huizen. De buren ergeren
zich, maar weten niet goed wat te doen. Ze weten
ook helemaal niet wat er met Klaas aan de hand is,
ze kennen zijn geschiedenis niet. Ze weten eigenlijk
niet eens waar ze hun beklag kunnen doen over
zijn gedrag. Kun je de politie bellen om te zeggen
dat je buurman een wildplasser is? Kun je de
woningbouwcorporatie bellen dat je buurman
luidruchtig is als hij teveel op heeft?

Afgemeten aan dit ideaal zijn we niet optimistisch over
de vorderingen van de afgelopen twee jaar. Nog steeds
rukken er regelmatig gewapende arrestatieteams van de
politie uit om mensen in te rekenen die door het lint zijn
gegaan. Nog te vaak wordt er gewacht tot iemand ernstige
overlast veroorzaakt of een misdrijf pleegt, om dan pas
zorg en hulp te bieden. Nog steeds raken signalen van
betrokken burgers kwijt in een ondoorzichtig systeem van
onduidelijke verantwoordelijkheden. Nog steeds is het zo
dat als je de regels gewoonweg niet snapt of je brieven van
instanties niet kan lezen, je behoorlijk in de war kan raken
en verder in de problemen kan komen. Nog steeds is het
zo dat de problematiek van personen met verward gedrag
tot de meest tijdrovende en moeilijk oplosbare problemen
hoort van ons land.

Het verhaal van Klaas is niet eens een van de heftigste
verhalen en hij is geen gevaar voor anderen. Toch ervaren
de buren van hem overlast. Wat voor houvast biedt onze
samenleving aan mensen (en hun naasten) die, zoals Klaas,
verward gedrag vertonen? En wat mogen buurtbewoners
aan steun verwachten?

Wat twee jaar ‘aanjagen’ en ‘schakelen’ duidelijk heeft
gemaakt is dat de problematiek van mensen met verward
gedrag vraagt om een fundamentele verandering van een
scala aan instellingen, een verandering van de routines van
professionals én een verandering van de betrokkenheid van
de samenleving bij het wel en wee van buren, vrienden en
familieleden. Dit is beschreven in het gedeeld perspectief:

De afgelopen twee jaar is er in de aanpak van verward
gedrag van alles gebeurd. Er zijn bouwstenen geformuleerd, aan de hand waarvan projecten, procedures en
afspraken zijn gemaakt. Er wordt hard gewerkt in het land.
Maar is daarmee het probleem ook echt aangepakt?
Is de samenleving op weg om mensen die op een of andere
manier verward gedrag vertonen én hun omgeving meer
houvast te bieden?
Om dit te kunnen beantwoorden is het zinnig stil te staan
bij de vraag wat we eigenlijk willen. In het kort gaat het er
om mensen met (aanleg tot) verward gedrag optimaal te
laten deelnemen aan de samenleving, zonder dat ze daarbij
zichzelf of de samenleving in gevaar brengen of tot last zijn.
Het is een streven naar een inclusieve en veilige samenleving. Dat is – abstract geformuleerd – de houvast die
de samenleving zou moeten bieden. Zo kan het risico op
ontsporing en destructief gedrag worden geminimaliseerd.

6 | Personen met verward gedrag

-	Een persoonsgerichte aanpak: de aanpak sluit aan bij
de behoefte van de persoon met verward gedrag. Het
netwerk van naasten is zoveel mogelijk betrokken.
-	Van systeemwereld naar leefwereld: denken en werken
vanuit de leefwereld van de persoon met verward
gedrag én de samenleving.
-	Regie en eigenaarschap: waar mogelijk heeft de persoon
met verward gedrag regie op de eigen aanpak. Onder
regie van gemeenten werken partners samen en nemen
verantwoordelijkheid.
-	Preventie en vroegsignalering centraal: mensen met
verward gedrag zo vroeg mogelijk ondersteunen op
alle levensgebieden. Signalen van verwardheid zo snel
mogelijk herkennen en oppakken.

Wat ons zorgen baart, is dat het gevoel van urgentie
voor dit gedeelde perspectief lijkt te zijn verdwenen.
De focus ligt steeds meer op het implementeren van
aparte bouwstenen. Op zich goedbedoelde stappen,
maar met alleen bouwstenen implementeren gaan we
het echt niet redden. Als dit geen gedeelde overtuiging
is van alle (bestuurlijk) betrokkenen in Nederland, als we
niet samen delen dat er echt fundamentele veranderingen
nodig zijn om te komen tot doorbraken in het vraagstuk van
mensen met verward gedrag, dan dreigt het werk vast te
lopen in de roemruchte Nederlandse projectencarroussel.
Hieronder schetsen wij daarom ons beeld van de
fundamentele veranderingen die nodig zijn. Voor ons zijn
deze samen te vatten onder de noemer van ‘een extra
impuls voor een inclusieve en veilige wijk’. Dit vergt een
extra impuls in een beweging die al met de transitie van
‘het sociaal domein’ (de decentralisaties van de
jeugdzorg, de Wet maatschappelijke ondersteuning en
delen van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten)
in gang is gezet. Bij deze enorme beweging zijn al grote
stappen gezet in ontschotting, maatwerk, generalistische
aanpakken en nabijheid in de wijk. Een doorontwikkeling
is nu noodzakelijk om ook voor een groep kwetsbare
personen een inclusieve en veilige leef- en woonomgeving
te realiseren. Dát is het fundament onder een goed
werkende aanpak voor mensen met verward gedrag.
Dát is het noodzakelijke startpunt om te werken aan
preventie en vroegtijdig signaleren, aan een persoons­
gerichte aanpak waarin de leefwereld centraal staat en
aan regie en eigenaarschap. Dit vergt ook een aantal
waarborgen voor een veilige wijk.
We roepen alle (bestuurlijk) betrokkenen in Neder­land
op te werken aan een inclusieve en veilige wijk. Zodat wij,
ieder die werkt aan dit vraagstuk en vooral de mensen die
te maken krijgen met verwarring, ervan overtuigd kunnen
zijn dat bestuurders zich committeren en bereid zijn

maatregelen te nemen en bestaande structuren te doorbreken. Alleen dan kunnen we echt doorbraken creëren en
een kwetsbare groep in onze samenleving een plek geven
en voorkomen dat er onnodig mensen in de war raken.
1. Preventie en vroegtijdig signaleren
Echt vormgeven aan preventie en vroegtijdig signaleren
vergt dat we een stem geven aan het sociale netwerk,
de ogen en oren in de buurt organiseren, weer terug gaan
naar de menselijke maat, vroegtijdig screenen en elke
crisis aangrijpen als opmaat naar het voorkomen van een
volgende crisis.
Een stem geven aan het sociale netwerk
De hoofdrolspelers in een inclusieve en veilige wijk zijn
de mensen zelf en hun sociale omgeving. Herstellen doet
iemand in veel gevallen het beste thuis, in de eigen wijk,
met vertrouwde mensen om zich heen. Naasten, ouders,
familieleden, bekenden, ervaringsdeskundigen, dat zijn de
krachtbronnen die ontspoorde levens weer tot rust laten
komen en mensen in beweging kunnen brengen. In de
‘beslisboom’ van de hulpverlening wordt hun medewerking
wel op prijs gesteld en vaak ook ingecalculeerd. Maar naar
hun verhaal moet beter worden geluisterd.
Wat voor houvast biedt onze samenleving aan mensen (en
hun naasten) die verward gedrag vertonen? Waar kunnen
ze terecht met signalen? Wat mogen ze verwachten?
De houvast zou moeten zijn dat we met aandacht naar
hun verhalen luisteren. Dat we signalen (ook van gevaar)
vroegtijdig serieuzer nemen. Dat we dienstbaar zijn aan
naasten en bekenden, en aan slachtoffers en omgeving.
We beschouwen hen in veel situaties als voornaamste
kracht in het proces van herstel.

'Het was voor mij veel fijner om
in mijn eigen omgeving te herstellen
en hulp te krijgen van mensen
die mij minder als patiënt zagen,
maar meer als mens.'
Paola
46 jaar

7

Het is belangrijk een stem te geven aan het sociale netwerk. Zij moeten beslissingsinvloed krijgen om een juiste
mix tussen deskundige hulp en informele ondersteuning tot
stand te brengen. Dat gaat niet vanzelf. Het gaat in tegen
routines en gewoonten, daarvoor ontbreekt de tijd of zoals
nogal wat hulpverleners in een eerste reflex reageren:
‘deze mensen hebben geen netwerk’.
Ogen en oren in de buurt
De sociale wijkteams zijn de meest zichtbare verandering
van de decentralisaties. Het idee hierachter is dat juist
dichtbij mensen preventie en vroegtijdige signalering opgepakt kunnen worden en escalatie kan worden voor­komen.
Het zouden ook juist deze teams moeten zijn die als eerste
betrokken zijn bij de eerste signalen van mensen die
verward gedrag vertonen. Dat gebeurt nog onvoldoende.
Wij zijn van mening dat analoog aan de per 5000 inwoners
aanwezige wijkagent, er ook expertise en kennis van
(psycho-sociale) kwetsbaarheid, de levensgebieden
en jeugd en gezin op buurtniveau nodig is. Juist de
ambulantisering in de zorg noodzaakt om actiever ogen
en oren te hebben in de buurt, die de eerste signalen op
het gebied van (potentieel) verward gedrag en sociale
veiligheid herkennen en daarnaar handelen.
De samenstelling van de sociale wijkteams verschilt nogal.
Vanuit het principe achter de WMO hebben gemeenten de
vrijheid bij het inrichten ervan. Wij adviseren een stevigere
regie op de samenstelling en werkwijze van deze teams en
de samenwerking met andere professionals in de wijk.
Het is belangrijk dat mensen werkzaam in de wijk
signaalgericht werken en niet alleen vraaggericht. Dat ze
investeren in socialiseren: in het versterken en mobiliseren
van sociale netwerken en sociaal kapitaal. Dat ze onderling
informatie (kunnen) delen en een rol pakken bij de aanpak
van stigma. Belangrijk is dat ook ervaringsdeskundigen
werken in de wijk en dat cliënt- en familie-initiatieven
structurele ondersteuning en financiering ontvangen.
Het vraagstuk van mensen met verward gedrag kan zo als
lakmoesproef dienen voor de grote transitie in het sociale
domein. Het is immers juist voor mensen die de grip op
hun leven dreigen te verliezen van groot belang signalen
vroegtijdig op te vangen. Tijd en aandacht zijn daarbij van
cruciale betekenis. Dat geldt niet alleen voor de persoon
in kwestie, maar ook en misschien nog wel meer voor zijn
naasten en familieleden en de omgeving. Waar deskundige
inzet onmisbaar is, waar informatie-uitwisseling en dossierdeling tussen instanties als politie, woningcorporaties,
hulpverleners en wijkwerkers veel leed kan voorkomen.
De menselijke maat
Het probleem van mensen met verward gedrag is breder
8 | Personen met verward gedrag

dan alleen een probleem van de zorg, of nog specifieker
van de geestelijke gezondheidszorg. De meerderheid
van personen met verward gedrag heeft bijvoorbeeld
ook financiële problemen. Of ze nu in de war zijn geraakt
door de financiële problemen of dat ze in de financiële
problemen zijn gekomen doordat ze in de war zijn, dat
doet er niet toe. Feit is dat de aanpak van die financiële
problemen zonder enige coulance voor de mentale
toestand van mensen niet bevorderlijk is voor het herstel.
Het accepteren van die gedachte maakt ondermeer ook
woningcorporaties, belastingdienst, CJIB en zorgverzekeraars medeverantwoordelijk. Ze kunnen de gevolgen niet
overlaten aan politie, maatschappelijke opvang of gemeenten. Sterker, veel publieke instanties zijn signaalontvangers. De huur wordt niet meer betaald. Er komen klachten
van de buren. Er is iets onduidelijks met de toeslagen. In
plaats van elk incident te beschouwen als een vorm van
fraude of nalatigheid, en daar een boete voor uit te delen
of een incassobureau op los te laten, moet er een cultuur
ontstaan waarin deze signalen ook geïnterpreteerd kunnen
worden als vraag om hulp. Dat betekent dat professionals
van onder andere UWV, belastingdienst, zorgverzekeraar
weer de telefoon moeten grijpen of op onderzoek uit
moeten gaan. Terug naar de menselijke maat.
Vroegtijdige screening en indicatie
In het vraagstuk van mensen met verward gedrag ligt de
focus vooral op volwassenen. Dit terwijl bij mensen met
verward gedrag door een psychiatrische stoornis, dit zich
al in de leeftijd van 15 tot 25 ontwikkeld heeft en pas later
een chronisch karakter heeft gekregen. Door hier in deze
leeftijdsgroepen al veel alerter op te zijn, op school, bij de
GGD, door de huisarts, kan veel leed voorkomen of verminderd worden. Er zijn recente ontwikkelingen op dit terrein,
waarbij de GGZ meer vroegtijdig zicht krijg op potentiële
stoornissen en daarmee vroegtijdiger erbij kan zijn. Deze
benadering verdient meer aandacht. Het probleem is dat het
hier gaat om vermoedens van aandoeningen of stoornissen
en deze onderzoeken bij jongeren niet gefinancierd kunnen
worden vanuit bijvoorbeeld de jeugdzorg. Maar een tijdige
en adequate indicatie kan wél veel leed en kosten besparen.
Ook een (licht) verstandelijke beperking komt veel voor bij
mensen met (potentieel) verward gedrag. Dit is vaak niet
bekend of wordt niet herkend. Hierdoor worden mensen
overvraagd en sluiten ondersteuning en behandelingen
niet goed aan. Dit zorgt voor spanning, persoonlijk leed
en soms zelfs agressie. Het is belangrijk dat een licht
verstandelijke beperking (LVB) vroegtijdig herkend
wordt. Hoewel de diagnostiek met uitgebreide IQ testen
is verbeterd, kost dit in de praktijk veel tijd. Voor deze
groep is de levens­loopbenadering, informatiedeling
(vaak weten bepaalde hulpverleners dat iemand LVB is)
en snelle screening belangrijk.

Sinds enkele jaren bestaat er een screenings­instrument
voor intelligentie en licht verstandelijk beperking (SCIL).
Daarnaast is aanvullend screeningsinstrumen­tarium in de
nabije toekomst beschikbaar, te weten de SCAV (screener
adaptief vermogen).
Voorkomen van een volgende crisis
Het moment waarop een persoon met verward gedrag in
aanraking komt met de hulpverlening, het ziekenhuis, de
crisisdienst, de politie, het WMO-loket of het wijkteam, is
niet zozeer het begin van een hulpvraag, maar eerder – en
zeker in het geval van escalatie en crisissituaties – de
vulkaanuitbarsting van een vaak lang en gistend proces.
Lang voor die crisis hebben mensen zelf en hun naasten al
signalen afgegeven en hebben diverse instanties signalen
kunnen zien dat het mis ging. De crisis is vrijwel altijd een
moment, in sommige gevallen een dramatisch dieptepunt,
in een langdurige geschiedenis. We lijken in Nederland
te gaan van crisis naar crisis, zonder oog voor de hele
levensloop van een persoon.
Laten we elke crisis voortaan zien als opmaat naar het
voorkomen van een volgende crisis. Dát uitgangspunt moet
doordringen tot de standaard van werken. Voer een ‘debriefing’ uit na een crisis. De persoon met verward gedrag kan
vertellen wat hij zou willen dat er gebeurt om een volgende
crisis te voorkomen en kan zeggen wat hij wil dat er gebeurt
als het toch weer mis gaat. Wijs mensen die in crisis zijn
geweest ook op de mogelijkheden een crisiskaart op te
stellen. De voorkeuren uit de debriefing en de crisiskaart
moeten ook leiden tot actie bij betrokken professionals.
2. Werken vanuit de persoon: de leefwereld centraal
Onze samenleving is zo ontwikkeld dat voor elk probleem
wel een aparte voorziening met daarvoor verantwoordelijke professionals in het leven is geroepen. Voor schulden
moet je bij de schuldhulpverlening zijn. Voor werk bij de

sociale dienst. Voor pillen bij de psychiater of huisarts.
Voor een woning bij de woningcorporatie.
Het antwoord op een stoornis of crisis is in Nederland
vooral curatief. Er volgt een inschatting van de situatie
(diagnose), dan wordt een vervolgtraject bedacht (plan
van aanpak, medicatie, begeleiding, ondersteuning)
en gekeken welke verantwoordelijke instanties en
financieringsbronnen daarin een rol moeten en kunnen
spelen. Het is een route die doorgaans goed werkt voor
eendimensionale problematiek, zoals een dokter een
medicijn kan voorschrijven voor een kwaal.
De problematiek van mensen met verward gedrag is echter
in veel gevallen juist niet eendimensionaal. In hun geschiedenis zijn de problemen door elkaar gaan lopen en elkaar
gaan versterken. Ze hebben én schulden én zijn de weg
kwijt geraakt. Ze zijn verslaafd én hebben een psychiatrische stoornis. Ze weten zich niet in een flat te gedragen én
hebben geen werk of dagbesteding. Die multi-dimensionaliteit maakt dat naarmate de ingewikkeldheid groter wordt
de inpasbaarheid in het institutionele aanbod afneemt.
Daar komt bij dat veel instellingen hun cliënten zo zuiver
mogelijk in behandeling willen nemen. Wie in aanmerking
wil komen voor begeleid wonen moet wel afgekickt zijn.
Wie in aanmerking wil komen voor een woning moet
wel schuldenvrij zijn. Zo ontstaat de entry-exit-paradox:
Mensen met een agressieprobleem mogen niet meer naar
de GGZ-behandelaar omdat ze te agressief zijn. Mensen
met een verslavingsprobleem worden weggestuurd bij de
opvang omdat ze onder invloed zijn. Met andere woorden,
het gedrag dat ertoe leidt dat je ergens recht op hebt, leidt
er vaak ook toe dat je van die diensten wordt uitgesloten.
Het is een bureaucratische mallemolen die niet bevorderlijk
is om de problematiek van mensen met verward gedrag
sneller tot een oplossing te brengen.

'Als ze eerder wisten dat ik
een beperking had, hadden ze me
op een andere plek
beter kunnen helpen.'
Ans
51 jaar

9

De enorme gelaagdheid van voorzieningen maakt het
ingewikkeld om op de juiste plaats binnen te komen.
Professionals weten het vaak ook niet. Mensen met
verward gedrag worden vaak doorgeschoven. Voor hun
probleem voelt geen instelling zich eigenaar. Dat is het
lot van veel mensen die verward gedrag vertonen: ze zijn
veroordeeld tot het leven in een impasse.
Doorbreken verkokering en perverse prikkels
Voor het vraagstuk van mensen met verward gedrag is het
van belang de verkokering en perverse financiële prikkels
te doorbreken. Dit vergt dat we echt samenwerken,
redenerend vanuit de persoon en zijn naasten. Kijkend naar
zijn hele leven (‘de hele film’) en niet alleen kijkend naar
een stukje van dat leven dat wij toevallig op een bepaald
moment zien (‘een foto’). Daarbij is het belangrijk om
aandacht te hebben voor het volgende:
-	Geld bepaalt gedrag. Als de financiering is verkokerd,
heeft dat effect op het gedrag van professionals
en instellingen. Financiering dient veel meer aan te
sluiten bij de behoefte van de persoon en zijn netwerk:
persoonsvolgend. Het hele systeem omgooien is te
omvangrijk en wellicht niet nodig. We denken echter
wel aan een uitzonderingspositie voor een kleine en
heel kwetsbare groep mensen, die steeds tussen wal
en schip valt. Mensen die te maken hebben met vele
financieringsstromen en waar niemand zich eigenaar
voor voelt. Kortom, voor mensen die niet binnen ons
huidige systeem passen. Kan voor hen een aparte
financieringspot gemaakt worden? Een pot gevuld vanuit
de diverse wetten (bijvoorbeeld een bepaald percentage
van de budgetten), die integraal ingezet kan worden voor
de benodigde ondersteuning en zorg voor een persoon,
zonder gesteggel over wie wat moet betalen. Daarmee
voorkomen we dat niemand zich verantwoordelijk
voelt. We zijn er van overtuigd dat dit op termijn
kosten bespaart en – belangrijker – persoonlijk én
maatschappelijk leed voorkomt.
-	Samenwerken, samen betalen, samen informatie delen.
Samenwerken gaat niet vanzelf. Dit dient gestimuleerd
te worden. Onze inzet blijft zo pragmatisch, flexibel en
snel mogelijk tot oplossingen komen. Gemeenten kunnen bijvoorbeeld met bestaande interventies, denk aan
aanbestedingen, inkoop en verantwoording, meer sturen
op samenwerking. Maar het is volgens ons het overwegen waard om naar scherpere wettelijke instrumenten
voor samenwerking en informatiedeling tussen sociaal
domein, zorgdomein en veiligheidsdomein te kijken.
3. Regie & eigenaarschap
De complexiteit van de systeemwereld vraagt om een
helder, transparant antwoord op de vraag wie waarvoor
10 | Personen met verward gedrag

verantwoordelijkheid draagt, wie waarop regie voert, waar
ruimte wordt gelaten of verantwoordelijkheid van anderen
verwacht wordt. Heldere regie gaat over sturing geven
en bijdragen aan een optimaal functionerend netwerk.
De regisserende rol in het vraagstuk ligt bij gemeenten,
maar dit kunnen ze niet zonder dat alle partners hun
verantwoordelijkheid nemen en eigenaarschap laten zien.
Het gaat om regie en eigenaarschap op diverse niveaus:
-	Regievoering op een integrale en persoonsgerichte
aanpak. Het uitgangspunt is eigen regie: de persoon
zelf heeft zoveel als mogelijk de regie en krijgt daarbij
onafhankelijke (cliënt)ondersteuning. Elke persoon
met complexe problemen heeft één casusregisseur,
die regie voert op de dagelijkse ondersteuning van
een persoon of gezin. Bij voorkeur 'langdurig', zodat
continuïteit voor de persoon geborgd is. Partijen
maken afspraken over hoe ze dit doen. Daarbij is er
nadrukkelijk aandacht voor het verminderen van de
handelingsverlegenheid van professionals: duidelijkheid
over wie knopen kan doorhakken als het gaat om
problemen op meerdere levensgebieden, het leveren
van maatwerk echt mogelijk maken en rugdekking
geven. Sommige mensen met verward gedrag lijken
niets te willen of niet te willen meewerken. Ook dan is
het zaak om te blijven zoeken naar de juiste aanpak en
niet te wachten op ernstige strafbare feiten om hulp en
veiligheid te bieden. Slachtoffers moeten voorkomen
worden, belemmeringen horen gemeld te worden: los op
of schaal op!
-	Procesregie op de samenwerking van diverse partijen.
Het gaat om afspraken over wat te doen wanneer
partijen er onderling niet uit komen: over (tijdige) open afschaling. Op het niveau van uitvoerders, midden
managers en bestuurders van de betrokken partijen.
Een belangrijke rol ligt bij een procesregisseur, die
de samenwerking tussen professionals faciliteert en
verantwoordelijkheid neemt voor goede afstemming
tussen de betrokken organisaties. Deze persoon
heeft directe lijnen met het bevoegd gezag binnen de
gemeente en kan knopen doorhakken. Het gaat om een
'getrapt' model op diverse niveaus (wijk, gemeenten,
regio), waarbij 'bovenin' ook echt besluiten genomen
kunnen worden.
4. Waarborgen voor een veilige wijk
In een inclusieve en veilige wijk kunnen mensen wonen,
herstellen en gewoon ‘zijn’. Het is belangrijk dat naasten,
bekenden, vrienden weten waar ze zich kunnen melden in
het geval dat zij zich om iemand zorgen maken; signalen
verdampen nu in de onduidelijkheid tussen organisaties
over wie nu als eerste verantwoordelijk is.

Hierdoor krijgen signalen niet altijd een vervolg. Voor een
inclusieve en veilige wijk is het essentieel dat mensen dag
en nacht met signalen en vragen om advies ergens terecht
kunnen en dat daar altijd opvolging aan gegeven kan
worden. Dat is een belangrijke waarborg.
Een andere belangrijke waarborg is de acceptatie dat niet
iedereen in de wijk kan leven en dat niet voor iedereen herstel in de wijk is weggelegd. Hoewel mensen met verward
gedrag vaker slachtoffer dan dader zijn, zijn er ook mensen
met verward gedrag die een grote bedreiging vormen
voor hun omgeving en die slachtoffers maken of hebben
gemaakt. Hiervoor zijn andere oplossingen nodig. Zeker
hierbij geldt dat er vooral oog moet zijn voor de slacht­
offers en hoe zij zich veilig voelen in hun wijk. Dit betekent
dat voor sommige mensen een veilige plek gerealiseerd
moet worden buiten de wijk, al dan niet gedwongen. Dit om
de veiligheid in de wijk en de samenleving te waarborgen.
5. Concluderend
We willen een inclusieve en veilige wijk. Ook voor
die mensen die moeilijk kunnen meekomen en onder
het mom van eigen verantwoordelijkheid aan hun lot
worden overgelaten. Dat maakt dat de problematiek
van mensen met verward gedrag niet tot een exclusieve
verantwoordelijkheid gemaakt kan worden van de
mensen die direct betrokken zijn bij crisissen of andere
uitingen van verward gedrag. Die verantwoordelijkheid
reikt veel verder en raakt de hele samenleving.

Zolang bij deze problematiek hoofdzakelijk gekeken wordt
naar de geestelijke gezondheidszorg zal er op termijn
weinig vooruitgang geboekt worden. Het is een vorm van
aandacht die ook moet doordringen tot de burelen van de
woningcorporaties, belastingdienst, gemeenteloketten,
op al die publieke plekken waar mensen contacten
onderhouden met de samenleving.
Tegen die achtergrond zien we ons voor een opdracht
gesteld die de krachten die wij in beweging kunnen
brengen te boven gaan. Hoe dieper we graven in de
problematiek van mensen met verward gedrag, hoe
groter het aantal bepalende factoren en omstandigheden
en hoe omvangrijker het aantal instanties dat
verantwoordelijkheid zou moeten nemen om mensen
met aanleg voor verward gedrag houvast te geven en
ontsporingen te voorkomen. Dit vraagt om een extra
impuls in de beweging die al met de decentralisaties in
gang is gezet en die door een groot aantal sectoren trekt.
Die beweging zien wij momenteel onvoldoende op gang
komen.
Dat is geen goed vooruitzicht. De problematiek van
mensen met verward gedrag is te ernstig om daar
genoegen mee te nemen. We beseffen heel goed dat
uitbarstingen nooit geheel voorkomen kunnen worden
en dat sommige mensen te gevaarlijk zijn om in de
wijk te wonen, maar meer nog beseffen we dat veel
escalatie voorkomen kan worden. Maar dat lukt alleen als
(bestuurlijk) Nederland zich daar vol overgave voor inzet.

Tussentijdse rapportage Schakelteam | 11

Deel 2
Voortgang en de stand
in het land
In dit hoofdstuk beschrijven we eerst op hoofdlijnen onze
werkzaamheden van het afgelopen jaar, per element van
de opdracht aan ons. Vervolgens gaan we in op de eerste
monitorresultaten van de stand in het land en wat er het
komende jaar nog dient te gebeuren.
1. Werkzaamheden van het Schakelteam
het afgelopen jaar
Leidend in onze werkzaamheden is ons Schakel­
programma. Onze rol is het stimuleren van een goed
werkende aanpak in de praktijk, actiegericht ondersteunen
van het realiseren van de bouwstenen, knelpunten
adresseren, communiceren en monitoren.

Landelijk dekkend netwerk bevorderen
We hebben het ontstaan van lokale en regionale
implementatieteams mensen met verward gedrag en het
bestuurlijk commitment dat hiervoor nodig is bevorderd. In
heel Nederland hebben gemeenten en partners als politie,
GGZ, GGD, OM, ambulancezorg en cliëntorganisaties
zich regionaal georganiseerd. In totaal zijn het 23
(samen landsdekkende) regio’s, die veelal een (tijdelijke)
projectleider hebben om het proces te regisseren en
coördineren.

Figuur 3: Regionale implementatieteams aanpak mensen met verward gedrag

Friesland
Noord-Holland

Groningen
Drenthe
Flevoland

Gooi & Vechtstreek

IJsselland
Twente

Amsterdam
Hollands-Midden

Noord- en Oost-Gelderland

Haaglanden

Rotterdam Rijnmond/
Zuid-Holland-Zuid

Amersfoort
Gelderland Midden
FoodValley Utrecht
Gelderland-Zuid

Zeeland
West-Brabant
Hart van Brabant

12 | Personen met verward gedrag

Utrecht
Oost-Brabant
Limburg

Wij als Schakelteam ondersteunen deze regio’s en de
projectleiders. De regionaal projectleiders spreken wij
met grote regelmaat en wij houden hen op de hoogte van
landelijke ontwikkelingen. We organiseren ontmoetingen
tussen de regio’s en met landelijke partners voor het
uitwisselen van ervaringen en werkende praktijken
en het ontwikkelen van nieuwe standaarden. Enkele
belangrijke thema’s het afgelopen jaar waren crisiskaart
(we hebben een projectleider om hier een impuls aan te
geven), preventie en vroegsignalering (bouwstenen 2 en
3), beoordelingslocaties (bouwsteen 5), passend vervoer
(bouwsteen 7: hiervoor hebben we een ‘brigadier vervoer’
aangesteld die regionale implementatie bevordert), ‘zorg
& straf’ (bouwsteen 8) en informatiedeling (bouwsteen 9).
We delen informatie uit de regio’s met landelijke partners
en andersom, bijvoorbeeld rondom onverzekerdenregeling,
kaders en modellen, praktijkvoorbeelden en knelpunten in
de praktijk. Lokaal en regionaal helpen we bij het realiseren
van doorbraken; we zijn laagdrempelig toegankelijk voor
de regio’s en regelmatig daar te vinden.
We werken samen met ZonMw. ZonMw geeft uitvoering
aan het ‘Actieprogramma lokale initiatieven voor mensen
met verward gedrag’. Bij het actieprogramma kan
subsidie worden aangevraagd voor praktijkprojecten,
implementeren van kennis in de praktijk en
onderzoekprojecten. Het kabinet heeft gelden voor dit
programma beschikbaar gesteld (uit de begroting van
het ministerie van VWS). We werken samen rondom de
monitors (kwalitatief en kwantitatief), bij het delen van
kennis en in de communicatie.
Fungeren als schakel tussen lokaal en landelijk niveau
We zijn schakel tussen het lokale en het landelijke
niveau. We betrekken landelijk georganiseerde partners,
bijvoorbeeld in een breed netwerkoverleg (bureauoverleg).
Knelpunten die we in de uitvoeringspraktijk tegen komen
adresseren we bij de juiste partij(en). Het afgelopen jaar
ging het bijvoorbeeld over beveiligde zorg en hierover zijn
recent stevige afspraken gemaakt. Over informatiedeling
hebben we aan de bel getrokken. Inmiddels is het handvat
gegevensdeling van de veiligheidshuizen omarmd en wordt
er gewerkt aan de implementatie. Aan de onduidelijkheid
over de financiering van beoordelingslocaties wordt
momenteel gewerkt; er komt een handreiking
beoordelingsfunctie.
Verder hebben we adviezen gegeven aan onze
opdrachtgevers: over lokale doorzettingskracht1 en
over het 24/7 kunnen melden van niet-acute zaken2.
We hebben problemen rondom individuele casuïstiek of
knelpunten in de uitvoering van bepaalde regels (zoals
onverzekerdenproblematiek) verder gebracht door

1

Advies lokale doorzettingskracht, 29 juni 2017

2

Advies niet-acute melding personen met verward gedrag, 24 februari 2017

verbindingen te leggen met bijvoorbeeld ministeries of
zorgverzekeraars.
Ondersteunen van de professional bij de persoons­
gerichte aanpak
Ons advies ‘Lokale doorzettingskracht’ gaat over het verbeteren van de regie op een integrale en persoonsgerichte
aanpak (casusregie) met als opdracht: “Los op, of schaal
op”. Wij stimuleren dit, helpen regio's met exemplarische
casuïstiek en adresseren (systeem)knelpunten.
Monitoring
We hebben stevige aandacht voor monitoren. Wij hebben
gekozen voor een manier van monitoren die aansluit bij
onze opdracht en die recht doet aan wat er door vele
partners en betrokkenen in het land al gebeurt. We doen
dat op drie manieren:
1.	Een kwalitatieve monitor gericht op de wijze waarop
gemeenten en regio’s werken aan de goed werkende
aanpak voor mensen met verward gedrag.
Deze geeft inzicht in de vraag óf en hoe de bouwstenen
in de regio’s en gemeenten worden geïmplementeerd en
is bedoeld om praktijkervaring uit te wisselen. Ook is een
eerste belevingsonderzoek onder mensen met ervaring
met verwardheid en hun directe omgeving uitgevoerd.
	Deze monitor meet op het niveau van de 23 regionale
implementatieteams. De resultaten staan in bijlage 1:
per bouwsteen een beschrijving van hoe regio’s
hier invulling aangeven (met praktijkvoorbeelden,
bevorderende en belemmerende factoren), cliënt- en
naastenervaringen, enkele overkoepelende thema’s,
een analyse van de ZonMw-aanvragen en een aantal
overzichtskaarten.
2.	Een kwantitatieve monitor gericht op de ontwikkeling in
de aard en omvang van personen met verward gedrag op
nationaal en regionaal niveau.
Het RIVM geeft hier invulling aan. Deze monitor richt zich op:
•D
 e stand van zaken (en veranderingen) van de omvang
van de groep mensen met verward gedrag die ‘in
beeld komen’. Dit zijn mensen die bij de acute of
crisiszorg zijn aangemeld, vervoerd worden, overlast
veroorzaken en/of waarover een melding bij de politie
is gedaan. Deze cijfers zijn ondersteunend voor de
evaluatie en aanpassingen van beleid als het gaat om
de ondersteuning van personen met verward gedrag.
•H
 et inzicht verkrijgen in factoren die ten grondslag
liggen aan verward gedrag. Aan de hand hiervan
worden risicogroepen in beeld gebracht. Dit onder­
steunt bij activiteiten om te voorkomen dat mensen
verward raken.

Tussentijdse rapportage Schakelteam | 13

• Het in beeld brengen van de groep mensen met
verward gedrag, die zorg of andere vorm van
ondersteuning ontvangen en voor wie de situatie niet
acuut is.
	Het toegang krijgen tot de benodigde data, het generen
van informatie uit bestaande systemen en het zorgvuldig
omgaan met privacy kost tijd. Afhankelijk van de
snelheid waarmee RIVM toegang kan krijgen tot data
en de kwaliteit van deze data kunnen we begin volgend
jaar de eerste resultaten van deze monitor presenteren.
De monitor wordt daarna stapsgewijs uitgebreid en
zal gedurende vier jaar lopen. Daarmee kunnen alle
betrokkenen vinger aan de pols houden.
3.	Een verdieping op exemplarische casuïstiek, waarin de
dagelijkse praktijk centraal staat.
Het effect van de inspanningen in het land dient
uiteindelijk in concrete casuïstiek terug te zien te zijn.
Lukt het om mensen met verward gedrag tijdig en
passend te ondersteunen en van zorg te voorzien?
Dat blijkt in de praktijk nog lastig. Mensen vallen nog
dagelijks tussen wal en schip. Exemplarische casussen
waar partijen mee worstelen zijn bijvoorbeeld:
• Personen met verward gedrag en GGZ/LVBproblematiek, waarbij de LVB-problematiek niet voor
het 18e levensjaar kan worden vastgesteld en discussie
is over de financiering van passend aanbod (uit de Wet
Langdurige Zorg, de Zorgverzekeringswet of de Wet
Maatschappelijke Ondersteuning).
• Personen met verward gedrag, die gevaarlijk gedrag
vertonen, niet bereid zijn ergens aan mee te werken en
die niet gedwongen kunnen worden opgenomen in de
GGZ. Betrokkenen vanuit zorg en veiligheid maken zich
grote zorgen over deze mensen en potentiële gevaren
voor de samenleving.
• Personen met verward gedrag die zorg mijden, veel
overlast veroorzaken in de woonomgeving, maar geen
ernstige strafbare feiten plegen.
De worstelingen zijn gelegen in bijvoorbeeld het vinden
van de juiste weg tussen gemeenten en zorginstellingen.
Dat leidt in sommige gevallen tot handelingsverlegenheid.
Wij krijgen regelmatig te horen “wij weten het ook niet
meer”, van mensen die dagelijks werken met complexe
casuïstiek. Ook blijven er signalen dat er bij dreigend
gevaar geen mogelijkheden zijn dat af te wenden
(“we krij­gen geen BOPZ-machtiging en hebben nog geen
ernstig strafbaar feit”). Ook maatwerk en het vinden van
creatieve en passende oplossingen, buiten bestaande
aanpakken, blijkt lastig. Daarnaast lijkt de inzet vooral op
oplossingen voor de korte termijn en minder op de hele
levensloop van mensen.

14 | Personen met verward gedrag

2. Een goed werkende aanpak: stand van het land 2017
In bijlage 1 staan de eerste monitorresultaten. Deze komen
uit de kwalitatieve monitor en zijn een momentopname
(augustus 2017). We presenteren ze langs de negen bouwstenen. Het leven van een persoon met verward gedrag
laat zich uiteraard niet in bouwstenen opknippen. Maar de
bouwstenen vormen wel een kader om alle aspecten die
te maken hebben met dit vraagstuk vast te pakken.
Ze moeten uiteraard integraal en in samenhang ingevuld
worden, passend bij de lokale ervaringen en werkwijzen.
We zien duidelijk een beweging ten opzichte van 2016;
de focus ligt echt op implementatie en daar wordt in
23 regio’s, die samen landsdekkend zijn, aan gewerkt.
In bijlage 1 staat beschreven hoe regio’s en gemeenten
werken aan de bouwstenen, inclusief een groot aantal
mooie voorbeelden. We zijn echt onder de indruk van
hetgeen allemaal gebeurt, wie daar allemaal bij betrokken
zijn en wat voor energie dit allemaal losmaakt. Hieronder
volgt een toelichting op de wijze waarop de regio’s
samenwerken aan een goed werkende aanpak. Vervolgens
schetsen we per bouwsteen waar wat ons betreft het
komende jaar extra aandacht voor nodig is.
Komend jaar vindt een verdieping plaats op deze resultaten. Onderwerpen van verdieping zijn meer aandacht voor
de stand van zaken op gemeentelijk niveau (de (regie)rol,
betrokkenheid van gemeenten in de regionale aanpak en
bouwstenen 2 en 3), de Schakelagenda 2017 – 2018 (zie
deel 3), de voortgang van projecten die door ZonMw gefinancierd worden en de waardering door mensen met verward gedrag en hun omgeving. Alleen zij kunnen aangeven
of de aanpak in de praktijk goed werkt. Al zal het enige tijd
duren voordat de doelgroep zelf ervaart dat ‘het systeem’
zich stapje voor stapje aanpast aan hun belevingswereld.
Partners in de samenwerking
Vrijwel alle regio’s werken in een projectstructuur aan het
realiseren van de bouwstenen. In alle regio’s zijn één of
meerdere gemeenten vertegenwoordigd en is één van de
gemeenten trekker. De mate waarin gemeenten binnen
een regio samenwerken in de aanpak wisselt sterk. In
grote regio’s met veel gemeenten of in regio’s waar één
dominante gemeente zit is de samenwerking over het
algemeen lastiger. In andere regio’s trekken gemeenten
makkelijker samen op.
In vrijwel alle regio’s zijn GGZ, politie, OM en GGD
betrokken. Partijen als RAV, zorgverzekeraars,
welzijnsorganisaties en huisartsen denken veelal op
specifieke onderwerpen mee. Cliënten en naasten zijn
op verschillende manieren betrokken: in de regionale
stuurgroep, in een klankbordgroep of bij het opstellen van
projectplannen.

In het merendeel van de regio’s is de verantwoordelijkheid
belegd bij de afdeling zorg en/of WMO van een gemeente.
In de regionale stuurgroepen zitten één of meerdere wet­
houders zorg/WMO en burgemeesters van gemeente(n).
Enkele regio’s hebben een regionaal Schakelteam met
burgemeesters, wethouders zorg/WMO en de meest
betrokken partners (zoals zorginstellingen, politie, zorgverzekeraar en in sommige gevallen cliëntenorganisaties).

���
9%

Figuur 4: Bestuurlijke
(eind)verantwoordelijkheid

8%

48%

9%

26%

Plannen van aanpak
Alle regio’s hebben plannen gemaakt of zijn hiermee
bezig. Het betreft deels plannen op regionaal niveau en
deels plannen op lokaal of subregionaal niveau.
De aanpak is met name gericht op problematiek op het
gebied van geestelijke gezondheidszorg. Problemen
vanwege lichtverstandelijke beperking, verslaving of
psychogeriatrie hebben nog maar beperkt aandacht.
Er is wel een beweging zichtbaar in de aandacht voor
het vroegtijdig herkennen van LVB.
ZonMw-subsidies
In totaal zijn 87 projecten met subsidie van ZonMw van
start gegaan. Er is ongeveer 8 miljoen euro subsidie
verstrekt. Partners dragen ongeveer 3,8 miljoen euro
zelf bij. Er lopen projecten in alle 23 regio’s. Regio’s vragen
in toenemende mate subsidie aan gericht op de totale
aanpak (alle bouwstenen). Er is meer aandacht voor de
eerste drie bouwstenen (inbreng mensen zelf, preventie
en vroegsignalering). Ook herstel krijgt aandacht: er zijn
8 aanvragen gericht op het ontwikkelen of implementeren
van interventies op het gebied van herstel.

1. Geen formele stuurgroep of bestuurlijke eindverantwoordelijkheid ingericht
2. Burgemeester is eindverantwoordelijk

3. Wethouder zorg / sociaal domein / Wmo is eindverantwoordelijk
4. Burgemeester en wethouder gezamenlijk eindverantwoordelijk
5. Stuurgroep met ketenpartners is gezamenlijk eindverantwoordelijk

'Vijf instellingen
in vier maanden tijd.
Het was allemaal heel hevig.'
Marianne

Moeder van iemand
met verward gedrag
15

Aandachtspunten per bouwsteen
Bouwsteen 1: Inbreng mensen met verward
gedrag en omgeving
Er wordt gewerkt vanuit het perspectief van
mensen met verward gedrag en hun inbreng is op
alle niveaus, zowel in de uitvoering als in het beleid,
structureel geborgd.
Hoewel in vrijwel alle regio’s cliënten en naasten
meedenken in de aanpak, is het belangrijk dat ze ook
meedoen en meebeslissen. Denk bijvoorbeeld aan de
inzet van ervaringsdeskundigen bij de uitvoering van
bouwstenen en het gebruik van cliënt- en naastenervaring
voor evaluatie en monitoring van de geleverde zorg en/of
ondersteuning. Het gaat ook, of misschien wel vooral, om
het gehoord en gezien worden van alle betrokkenen. Het
hebben van invloed en zo maximaal mogelijk behouden
van de eigen regie. Om dit te realiseren ten tijde van een
crisis, is een crisiskaart een uitstekend hulpmiddel. Verder
verdienen cliëntgestuurde initiatieven als zelfregiecentra
en de herstelbeweging meer aandacht en dient ook de
financiering hiervan structureel geregeld te zijn.

Bouwsteen 2: Preventie en levensstructuur
Preventie staat centraal, met bij elke persoon
aandacht voor sociale contacten, zinvol
(vrijwilligers) werk of dagbesteding, een passende
en betaalbare woning, financieel de zaken op orde,
gezondheid en een goede levensstructuur met
weinig stress.
Het belang van deze bouwsteen hebben we in deel 1
geschetst. Uit de monitor blijkt dat de benodigde kennis
in de wijk steeds meer verbeterd wordt. De focus ligt
daarbij vooral op versterken van kennis van geestelijke
gezondheidszorg. Wij vinden brede expertise en kennis
van (psycho-sociale) kwetsbaarheid, de levensgebieden,
jeugd en gezin en veiligheid ook belangrijk. Tevens is
intensieve samenwerking met andere partners in de
wijk nodig, denk bijvoorbeeld aan woningcorporaties.
Verder blijkt uit de monitor dat er gewerkt wordt aan
het versterken van steunsystemen rondom mensen.
Dat is een goede ontwikkeling. Sociale netwerken zijn erg
belangrijk. Aanvullend is het belangrijk dat mensen in de
wijk signaalgericht werken, stigma bestrijden en aansluiten
bij cliëntinitiatieven gericht op herstel en meedoen.

In de regio Haaglanden zijn servicepunten in wijken.
Vanuit deze servicepunten wordt cliëntonder­
steuning aangeboden. Welzijnsorganisaties werken
hierin samen met ervaringsdeskundigen.

Verschillende regio’s werken met RACT (Resource
Group Assertive Community Treatment). Het hele
steunsysteem van een cliënt wordt betrokken bij de
aanpak voor een persoon. De cliënt bepaalt zelf wie
onderdeel uit maakt van de resource group.

De Crisiskaart is een persoonlijk, klein opvouwbaar
kaartje dat iemand bij zich draagt. De kaart geeft
informatie over hoe anderen kunnen handelen
in een crisissituatie, welke contactpersonen
geïnformeerd moeten worden en hoe de persoon
geholpen wil worden. Wij werken samen met
MIND en de Stichting Crisiskaart Nederland aan
de mogelijkheid dat iedereen die daar baat bij kan
hebben een Crisiskaart kan laten maken. Wij vinden
het belangrijk dat daarin het cliëntperspectief
gewaarborgd is, door inzet van onafhankelijke,
ervaringsdeskundige consulenten.

In Nederland ervaart 70% van de mensen met een
psychische aandoening stigma en discriminatie.
Twee derde vermijdt daardoor zorg of stopt met
enige activiteit. Stigma versterkt hopeloosheid,
het gevoel ‘er niet bij te horen’ en zorgt zo voor een
lage kwaliteit van leven bij degene die het treft. Er
zijn misvattingen in de samenleving die leiden tot
uitsluiting, bijvoorbeeld buurtbewoners voelen zich
niet veilig als er een persoon met een psychische
aandoening in hun buurt woont. Wij experimenteren
samen met de Stichting Sterk zonder Stigma met
een wijkgerichte aanpak tegen stigma.

MIND heeft bouwstenen voor participatie en
herstel ontwikkeld1, die in elke gemeente of regio
aanwezig zouden moeten zijn om mensen met een
psychische kwetsbaarheid de ruimte te bieden om
vanuit eigen regie hun leven (weer) op te bouwen.

Aedes heeft het onderwerp hoog op de agenda
staan en onderzoekt juridische knelpunten bij de
aanpak van verward gedrag. Het niet kunnen delen
van informatie en het ontbreken van verplichte zorg
zien corporaties vooralsnog als grootste problemen.

1

16 | Personen met verward gedrag

 ouwstenen voor participatie en herstel, februari 2017.
B
Project Herstelacademies-Zelfregienetwerken, Programma Regie
in de Regio, MIND Landelijk Platform Psychische Gezondheid.

Bouwsteen 3: Vroegtijdige signalering
Signalen kunnen door mensen zelf, hun directe
netwerk en buurtbewoners dag en nacht worden
gemeld, ze worden vroegtijdig herkend en daarop
wordt meteen doorgepakt. Er zijn 24/7 meldpunten
ingericht en er zijn dag en nacht zorgprofessionals
beschikbaar en bereikbaar in de wijk, die zelf signaleren en proactief handelen bij zorgelijke signalen.
Ook hiervoor geldt dat we het belang van deze bouwsteen
in deel 1 hebben beschreven. Een mooie ontwikkeling is
dat de helft van de regio’s de training ‘Mental Health First
Aid’ (MHFA) voor professionals en soms ook voor burgers
organiseren. Deze training draagt ook bij aan meer begrip
voor het onderwerp én werkt preventief (hoe eerder we
het zien, hoe eerder we erbij zijn). Belangrijk is dit niet te
beperken tot hulpverleners, maar juist ook te richten op de
mensen die wonen en werken in de wijk.
Elke regio heeft advies- en meldpunten, maar deze zijn niet
24/7 bereikbaar en niet altijd goed vindbaar. Ongeveer
de helft van de regio’s inventariseert de mogelijkheden
en consequenties van uitbreiden van de bereikbaarheid.
Wij vinden het heel belangrijk dat iemand die zich zorgen
maakt (een burger of professional) dag en nacht ergens
terecht kan, om advies te vragen of om een melding te
doen. Daarbij dient meteen goede hulpverlening ingeschakeld te kunnen worden.

Mental Health First Aid (MHFA) is een
gestandaardiseerd en wetenschappelijk gevalideerd
psycho-educatie programma dat ontwikkeld is om
burgers en (semi) professionals beter in staat te
stellen om psychisch leed bij anderen te herkennen
en hen te benaderen, te ondersteunen en te
verwijzen naar passende hulp. De opdrachtgevers
stimuleren, met subsidie van V&J, de inzet van MHFA
in het zorg- & veiligheidsdomein.

Bouwsteen 4: Melding
In de 112-meldkamer en andere meldpunten
is men bekend met en alert op signalen van
verwardheid bij een melding. De juiste professional
wordt ingezet. Er wordt een eenduidig protocol
gehanteerd.
In de helft van de regio’s is multidisciplinaire expertise
aanwezig of beschikbaar (consultatie) in de 112-meldkamer
of wordt onderzocht hoe hier invulling aan te geven. In
een klein aantal regio’s gebruiken triagisten een specifiek
instrument voor screening op verwardheid. Wij vinden
het erg belangrijk dat een goede triage en risicotaxatie
plaatsvindt, zodat de juiste persoon op een melding
afgaat en – wanneer nodig – gepast vervoer ingezet kan
worden en een juiste beoordeling kan plaatsvinden. Er is
momenteel een model melding in ontwikkeling, dat voor
deze bouwsteen als kader kan dienen. Het is zaak dat dit
snel als voorlopig model wordt vastgesteld en dat er in het
land met dit onderwerp verder geëxperimenteerd wordt.

In de regio’s Gelderland Midden, Utrecht en
IJsselland vinden initiatieven plaats om de
meldingen die binnenkomen bij de meldkamer
beter te triageren zodat de juiste partner de
melding oppakt. Dit gebeurt bijvoorbeeld door het
uitvraagprotocol aan te passen.
In opdracht van ambulancezorg en politie en
medewerking van diverse ketenpartners is door
SiRM een concept-model melding opgesteld.
Dit model heeft betrekking op het proces van
melding op meldkamer (112 en het politienummer
0900-8844). Met als inzet dat in de meldkamer een
gedegen afweging kan worden gemaakt om de juiste
inzet van zorg of veiligheid in te zetten.

De gemeente Rotterdam heeft een specifiek
meldpunt voor personen met verward gedrag.
Dit meldpunt is 24/7 telefonisch bereikbaar. In de
avonduren gebeurt dit door doorschakeling naar het
crisiscentrum (GGZ).
De wijk-GGD’r werkt intensief samen met de
wijkagent. Een bundeling van wijkkennis op het
gebied van veiligheid en van zorg, die kan zorgen
voor een vroege signalering, meer mensen op tijd
de benodigde ondersteuning en zorg en minder
crisissituaties. De opdrachtgevers stimuleren, met
subsidie van V&J, het landelijk invoeren van de wijkGGD'ers; er gaan 13 gemeenten aan de slag.

Tussentijdse rapportage Schakelteam | 17

Bouwsteen 5: beoordeling en risicotaxatie
Mensen met verward gedrag kunnen dag en
nacht integraal beoordeeld en opgevangen
worden en er is een goede verbinding tussen
zorg- en veiligheidsprofessionals. Er zijn eenduidige
risicotaxatie- en beoordelingsinstrumenten
beschikbaar.
Op twee regio’s na hebben alle regio’s een of meerdere
beoordelingslocaties. Deze zijn 24/7 beschikbaar. In circa
één derde van de regio’s is multidisciplinaire expertise
op de beoordelingslocatie fysiek aanwezig of op afroep
beschikbaar. Toeleiding vanuit een beoordelingslocatie
blijkt lastig wanneer er geen sprake is van psychiatrische
problematiek en bij sommige locaties mogen mensen niet
binnen als ze alcohol en/of middelen gebruikt hebben.
Wij vinden het belangrijk dat mensen die op een of andere
manier verward zijn op een veilige en humane manier
beoordeeld worden en dat daarna snel de passende
ondersteuning, zorg of strafmaat geleverd wordt. Dit gaat
nog niet goed genoeg.
Uit de monitor blijkt dat regio’s onduidelijkheid ervaren
over de wijze waarop zij de beoordelingsruimte en inzet van
multidisciplinaire expertise kunnen financieren. Momenteel
wordt op initiatief van het ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport door GGZ-Nederland, Zorgverzekeraars
Nederland en gemeenten gewerkt aan een handreiking
over de (financiering van) de beoordelingsfunctie.
Beschikbaarheid van een eenduidig risicotaxatieinstrumentarium verdient nadere aandacht.

Bouwsteen 6: Toeleiding
Mensen worden geleid naar ondersteuning of zorg
die past bij hen, waarbij de (financiële) drempels
zo laag mogelijk zijn. De problematiek rondom
onverzekerdheid en ontoegankelijkheid van zorg is
opgelost.
In vrijwel alle regio’s vindt multidisciplinair casusoverleg
plaats en alle regio’s hebben afspraken over het op- en
afschalen van casussen. Drie kwart van de regio’s werkt
met een escalatiemodel. Het is belangrijk dat elke regio
een goed opschaalmodel heeft, met duidelijke afspraken
over casus- en procesregie. We zien dat nog geregeld
mensen tussen wal en schip vallen door het niet zorgvuldig
aansluiten van de partners op elkaar. Daardoor ontbreekt
continuïteit van ondersteuning en zorg en sluit deze niet
aan bij het hele leven van een persoon. In dit kader is het
ook van belang bureaucratische belemmeringen weg te
nemen. Een aantal regio’s neemt initiatieven hiervoor,
bijvoorbeeld maatwerkbudget of aanpassingen in de eigen
bijdrage voor bepaalde vormen van ondersteuning.
Over het algemeen zijn gemeenten bezig met de
implementatie van afspraken over onverzekerde personen.
We horen dat de uitvoering hiervan in de praktijk tegen
belemmeringen aanloopt en het lijkt dat een deel van de
doelgroep niet in aanmerking komt voor de regeling.

De regio Gelderland-Zuid heeft een multidisciplinair
interventieteam (GGZ, beschermd wonen, MEE,
verslavingszorg, GGD) die binnengekomen
meldingen de-escaleren en toeleiden naar zorg.
De regio Hart van Brabant heeft een maatwerkbudget. Dit budget is er om ervoor te zorgen dat
personen zo snel mogelijk de zorg of ondersteuning
krijgen die zij nodig hebben. Bijvoorbeeld wanneer
een indicatiestelling nog niet geregeld is.

In de regio Groningen heeft een pilot
plaatsgevonden waar de lijn tussen huisartsen en de
beoordelingslocatie is versterkt. Gezamenlijk is een
aantal criteria opgesteld waardoor huisartsen direct
kunnen doorverwijzen naar de beoordelingslocatie.
Er wordt uitvoering gegeven aan het
Implementatieplan generieke Module Acute
psychiatrie1 en triagewijzer.

1

18 | Personen met verward gedrag

Generieke Module Acute psychiatrie en triagewijzer.
Kwaliteitsontwikkeling GGZ.

Bouwsteen 7. Passend vervoer
Er is passend vervoer beschikbaar om iemand
van of naar een geschikte beoordelings- of
behandellocatie te rijden. Dit is prikkelarm en
niet-stigmatiserend.
Een groot aantal regio’s vult vervoer nog altijd in met een
somatische ambulance (liggend) of politieauto. In ruim een
kwart van de regio’s vinden initiatieven plaats met passend
vervoer en de helft van de regio’s inventariseert welke
alternatieve vormen van vervoer passend zijn. In een aantal
regio’s worden medewerkers van de ambulance getraind
in de omgang met verward gedrag. Er is onduidelijkheid
over structurele financiering van passend vervoer en
gemeenten vinden het lastig hun regierol goed te kunnen
pakken op dit onderwerp. Ook is vervoer nog niet dekkend
voor alle momenten (zowel voor als na de beoordeling).
De politie stopt uiterlijk 1 januari 2018 met het vervoer
van mensen met verward gedrag die geen strafbaar
feit hebben gepleegd. Dat betekent dat er de komende
maanden nog flinke stappen moeten worden gezet. Het
handelen, de bejegening en de kennis van de mensen die
het vervoer uitvoeren bepaalt grotendeels in hoeverre het
vervoer inderdaad passend is. Wij vinden het belangrijk
om de ervaring van mensen die vervoerd worden en hun
naasten te betrekken bij de evaluatie van het vervoer.
Er is een voorlopig model vervoer van SiRM dat door alle
ketenpartners is ondertekend1 en dat kan als kader dienen
voor de regionale implementatie. Bij ZonMw is subsidie
beschikbaar voor vervoer. Daar wordt tot nu toe nog weinig
gebruik van gemaakt.

De regio Utrecht maakt gebruik van alternatief
vervoer door inzet van GGZ vervoersdiensten.
In de regio Noord-Holland rijdt de ‘elegance’. Een
(ambulance)chauffeur komt samen met een SPV’er
in een neutraal vervoer ter plaatse en vervoert indien
nodig de persoon.

Bouwsteen 8. Passende ondersteuning, zorg en
straf
Mensen krijgen een passende combinatie van
ondersteuning, zorg en zo nodig straf. Er is
aandacht voor de continuïteit van de ondersteuning
of zorg, ook in het geval van een strafrechtelijk
traject. Zorg- en veiligheidsprofessionals hebben
nauw contact, stemmen af en pakken door.
De helft van de regio’s voert een inventarisatie uit naar de
match tussen de vraag en het aanbod van voorzieningen.
Daaruit blijkt dat het aanbod van een aantal voorzieningen
niet voldoende is, met name hoog beveiligde zorg, time-out
bedden en geschikte woonvormen. Voor beveiligde zorg in
een niet-strafrechtelijk kader en voor de levensloopfunctie
komt er een veldnorm2. De inkoop van beveiligde GGZ
voor patiënten die agressief of gevaarlijk gedrag vertonen
wordt onmiddellijk verhoogd3. Voor wat betreft time-out
bedden blijkt uit de monitor dat mensen met kans op
verward gedrag deze momenteel erg missen. Ze willen een
plek om tot rust te komen wanneer ze een crisis voelen
opkomen. We vinden het belangrijk dat deze voorzieningen
aanwezig zijn; deze kunnen veel escalatie voorkomen.
Rond woonvormen hebben we eerder geadviseerd dat
het belangrijk is dat er een goede regie wordt gevoerd
op de ‘woonketen’ (van kliniek tot zelfstandig wonen): de
doorstroming stokt, er zijn te weinig betaalbare woningen
en er is onvoldoende aanbod voor een kleine groep
mensen die langdurig of zelfs levenslang begeleiding en/
of zorg nodig heeft – soms in een beveiligde omgeving.
Over de wachtlijstproblematiek zijn inmiddels landelijk
afspraken gemaakt over het terugdringen hiervan4 .
Er is in de regio’s een toenemende aandacht voor
aansluiting straf en zorg, bijvoorbeeld in multidisciplinair
casusoverleg bij de veiligheidshuizen. Dit sluit aan bij de
Meerjarenagenda Zorg- en Veiligheidshuizen 2017–20205.
Hierin is de ambitie geformuleerd dat de zorg- en
veiligheidshuizen de plek te worden om met alle partners
een doorbraak te realiseren bij de aanpak van complexe
domeinoverstijgende casuïstiek. Wij steunen deze ambitie.

1

Voorlopig model vervoer. Advies SiRM over passend vervoer voor personen met verward gedrag, maart 2017

2

Beleidsreactie AEF rapport inzake passende zorg voor gevaarlijke patiënten, 22 mei 2017

3

Afspraken aanpak wachttijden GGZ. Kamerstuk 2016-2017, 25 424, nr 369, 13 juli 2017

4

Afspraken aanpak wachttijden GGZ. Kamerstuk 2016-2017, 25 424, nr 369, 13 juli 2017

5

Meerjarenagenda Zorg- en Veiligheidshuizen 2017–2020

Tussentijdse rapportage Schakelteam | 19

De penitentiaire inrichting in Arnhem doet mee aan
de landelijke pilot doorzorgfunctionaris. De doorzorgfunctionaris probeert tijdens detentie te achterhalen welke personen kwetsbare psychiatrische
patiënten zijn, maar geen zorgvraag uiten en leidt
hen toe naar de GGD (bemoeizorg) of wijkteams.
Het wijkteam gaat al tijdens detentie naar ‘binnen’
om kennis te maken.
In de regio FoodValley Utrecht is eind 2012 voor
de meest complexe casussen het interventieteam
opgericht: een team van professionals op het gebied
van veiligheid, zorg, leerplicht, werk en inkomen
onder leiding van de gemeente Veenendaal.
Het team werkt intensief met elkaar samen bij de
inzet van zorg- en dwang en drang-interventies.
In regio Zeeland is een plan ingediend om Skaeve
Huse in te richten.

Bouwsteen 9. Informatievoorziening
Betrokkenen uit de hele keten weten hoe met
informatiedeling om te gaan, beschikken op het
juiste moment over de juiste informatie en kunnen
deze zorgvuldig delen. Dit vindt domeinoverstijgend
en eenduidig plaats en de persoon zelf wordt
betrokken.
Regio’s hebben moeite met het invullen van deze bouwsteen, vanwege privacy, ICT en wetgeving. Ook ervaren
ze een veelheid aan protocollen en richtlijnen die landelijk
wordt aangereikt. Een aantal regio’s werkt aan een nieuw
protocol specifiek voor personen met verward gedrag.
Een aantal anderen is bezig met het vertalen van een protocol naar een handelingskader. In een klein aantal regio’s
werken ketenpartners met een gezamenlijk ICT-systeem.
Landelijk is het handvat ‘Gegevensdeling in het zorg- en
veiligheidsdomein’1 omarmd. Dit handvat geeft vooralsnog
een eenduidige interpretatie van de geldende wet- en
regelgeving en beschrijft de voor elke partner geldende
juridische kaders. Hiermee kunnen procesregisseurs in
de Veiligheidshuizen en professionals uit het zorg- en
veiligheidsdomein voortaan eenduidig worden geadviseerd
door hun juridisch medewerkers. Inmiddels wordt gewerkt
aan een webtool en er is gestart met trainingen voor
medewerkers van Zorg- en Veiligheidshuizen. Vertaling
naar implementatie en verbreding naar inzet voor andere
structuren is wat ons betreft dringend nodig. Het is juist
belangrijk ook vóórdat een casus escaleert en bij de Zorgen Veiligheidshuizen terecht komt informatie vroegtijdig te
kunnen delen.
Belangrijk aandachtspunt is dat de persoon zelf en zijn netwerk een belangrijke stem hoort te krijgen. Dat kan ook ten
tijde van crisis, bijvoorbeeld dankzij een crisiskaart. Verder
zien we graag meer inbreng van (familie)ervaringsdeskundigheid bij informatieverstrekking en casuïstiekbespreking.

De regio’s Rotterdam-Rijnmond/Zuid-Holland,
Haaglanden, Amsterdam en Hart van Brabant
werken samen aan een onderzoek over domein
overstijgende informatie-uitwisseling.
De regio Gelderland-Zuid ontwikkelt vanuit de
citydeal een HIT-machine. De HIT-machine is een
technische faciliteit die ervoor zorgt dat organisaties vanuit de zorg en het veiligheidsdomein
na kunnen gaan bij welke instanties een persoon
bekend is. De Autoriteit Persoonsgegevens is
betrokken bij de ontwikkeling van dit initiatief.

1

20 | Personen met verward gedrag

Gegevensuitwisseling in het zorg- en veiligheidsdomein.
Een juridisch handvat voor Veiligheidshuizen. 10 maart 2017

Samenvatting
monitorresultaten
'stand van
het land'
(bijlage 1)

(Nog) geen projecten en initiatieven
Projecten en initiatieven in planvormingsfase
Projecten en initiatieven in uitvoering
Projecten en initiatieven vergevorderd in uitvoering
Projecten en initiatieven zijn afgerond

21

22

23

Deel 3
Schakelagenda 2017 - 2018
Als per 1 oktober 2018 de ondersteuning van mensen met
verward gedrag geoptimaliseerd moet zijn, dan vergt dit
op verschillende terreinen substantieel extra inzet.
In deel 1 hebben we de benodigde bewegingen geschetst
om te komen tot een inclusieve en veilige wijk. In deel 2
hebben we de belangrijkste aandachtspunten per
bouwsteen voor komend jaar genoemd. Dit vertalen we
hier naar vier focuspunten. Deze vormen de leidraad voor
onze werkzaamheden in het laatste jaar en daarmee de
Schakelagenda 2017 – 2018:
1. E
 en extra impuls voor een inclusieve en veilige leef- en
woonomgeving voor de groep kwetsbare personen die
nu vaak tussen wal & schip valt.
2. P
 er direct betere ondersteuning en beveiligde zorg aan
personen met verward gedrag die tevens gevaarlijk zijn,
om ernstig leed voor personen zelf én de samenleving te
voorkomen.
3. Een spoedige implementatie van regionale 24/7 nietacute advies en meldpunten, melding, passend vervoer
en beoordeling.
4. S
 tructurele borging van (bestuurlijke) samenhang tussen
sociaal domein, zorg en veiligheid.
Hieronder een toelichting per punt. In het voorjaar 2018
informeren we onze opdrachtgevers over een aantal
concrete zaken: de monitor ‘Aard & Omvang’ en de
opgehaalde kennis uit de aanpak van casuïstiek. Ook delen
we dan de eerste noties over borging van de resultaten.
Vele partners zijn mede-eigenaar voor het vinden en
organiseren van een gezamenlijke oplossing. Wij roepen
iedereen op de eigen verantwoordelijkheid te nemen,
passend bij de urgentie van dit vraagstuk. Wij zullen hierin
fungeren als verbindende schakel. We stimuleren de
implementatie, adresseren knelpunten, communiceren
praktijkvoorbeelden en monitoren de voortgang.
1. Een extra impuls voor een inclusieve en veilige leef- en
woonomgeving voor de groep kwetsbare personen die
nu vaak tussen wal & schip valt.
Om mensen met (potentieel) verward gedrag vroegtijdig
te herkennen en te ondersteunen spreken wij de hele
samenleving aan. Verward gedrag kan zich namelijk op
ieder moment in ieders leven openbaren. Daarom kan
niemand weglopen voor de verantwoordelijkheid om een
bijdrage aan de kwaliteit van leven van deze kwetsbare
mensen en hun directe omgeving te leveren. Niet alleen
de functionarissen, die direct betrokken zijn bij dit
24 | Personen met verward gedrag

vraagstuk hebben hierbij een rol. Ook (personeel van)
woningcorporaties, belastingdienst, gemeenteloketten
en al die publieke plekken waar mensen contacten
onderhouden met de samenleving.
Voor het doorbreken van de neerwaartse spiraal waar
mensen met verward gedrag in terecht kunnen komen
is het van belang de verkokering en perverse financiële
prikkels te doorbreken. Juist mensen met verward
gedrag hebben te maken met diverse instellingen die
hen ondersteunen en die uit verschillende regelingen
gefinancierd worden. Om tot een efficiëntere en meer
passende ondersteuning te komen dient elke ketenpartner
persoonsvolgend te werken: inhoudelijk, financieel en qua
informatie delen. Inhoudelijk dient de ondersteuning en
zorg om de mensen en hun naasten heen georganiseerd
te worden, waarbij zij zelf een belangrijke stem hebben.
De financiering moet daar volgend in zijn. Er is ‘op maat
financiering’ nodig dat aansluit bij wat een persoon nodig
heeft (persoonsvolgend en ontkokerd). Informatie moet
gedeeld (kunnen) worden.
Vanuit de reflectie in deel 1 en de conclusies bij
bouwstenen 2 en 3 (preventie en vroegsignalering) gaan
we met de VNG (als koepelorganisatie) en individuele
gemeenten aan de slag om de beweging naar een
inclusieve en veilige wijk te concretiseren. We gaan met
cliënten, hun naasten en andere partijen op het snijvlak
van sociaal domein, zorg en veiligheid aan de slag om deze
beweging in gang te zetten.
Samenwerking en ontkokering gaan niet vanzelf. Dankzij de
decentralisaties zitten gemeenten nu in een unieke positie
om hier meer zelf op te kunnen sturen. We zien daarvoor
kansen in het zoeken van praktische oplossingen binnen
bestaande regelingen, instrumenten en wetten. Indien
zij echter meer (juridische) instrumenten nodig hebben,
bijvoorbeeld rondom informatiedeling, gaan we gezamenlijk
de juiste partijen benaderen om dit te realiseren.
In het kader van ons advies lokale doorzettingskracht
gaan we bovendien verder met het ondersteunen van
‘exemplarische casuïstiek’, om lokale doorzettingskracht
te organiseren (casusregie, procesregie, opschaalmodel),
daar lessen uit te trekken, knelpunten te adresseren en
de kleine kwetsbare groep die nog altijd tussen wal en
schip valt verder te duiden. We stimuleren gemeenten,
hun ketenpartners en zorgverzekeraars om in hun
samenwerking uit te gaan van de trits: samenwerken,
samen betalen en samen informatie delen. Aan de hand

van praktijkvoorbeelden continueren we het samen
ontwikkelen van betere werkmethoden.
Ook is extra inzet nodig om licht verstandelijk beperking
vroegtijdig te herkennen. Dit kan middels inzet van de
SCIL-test. Op basis van de resultaten van deze SCILtest kan beter passende ondersteuning en zorg worden
geboden. We gaan met partners uit de sector van
lichtverstandelijke beperking meer bekendheid geven aan
dit instrument, bijvoorbeeld in Zorg- en Veiligheidshuizen.
Juist ook ten aanzien van verschillende levensdomeinen
(wonen, dagbesteding en financiën op orde) is kennis
van licht verstandelijke beperking van groot belang, voor
optimale ondersteuning door gemeenten. Samen met
partners uit de sector van lichtverstandelijke beperking
gaan we kijken welk aanvullend instrumentarium nodig is
en hoe bestaand instrumentarium, denk aan scholing, beter
verspreid kan worden.
2. Per direct betere ondersteuning en beveiligde zorg aan
personen met verward gedrag die tevens gevaarlijk
zijn, om ernstig leed voor personen zelf én de samenleving te voorkomen.
We merken dat de wet- en regelgeving rond beveiligde
GGZ-zorg als complex wordt ervaren en daardoor worden
niet alle mogelijkheden benut. Het programma Continuïteit
van Zorg heeft handreikingen ontwikkeld (zoals de
‘bekostiging en regelgeving van aansluitende zorg voor
patiënten na de strafrechtelijke titelperiode’) die deze
kennis vergroten. Wij zullen deze handreikingen onder de
aandacht brengen van veldpartijen.
Voor personen met verward gedrag die een psychiatrische
stoornis hebben, gevaarlijk gedrag vertonen en
gedwongen in een beveiligde GGZ-setting moeten worden
behandeld dienen voldoende beveiligde plekken te zijn.
Het gaat om plekken in de Forensisch Psychiatrische
Klinieken (FPK), de Forensische Psychiatrische
Afdelingen (FPA) en in uitzonderlijke gevallen, wanneer
er een hele hoge beveiliging nodig is, om plekken in
de justitiële Forensische Psychiatrische Centra (FPC).
In afwachting van de veldnorm beveiligde GGZ is partijen
opgeroepen hun verantwoordelijkheid te nemen beveiligde
GGZ-zorg te leveren wanneer dit nodig is. Hiervoor is
voldoende budget beschikbaar. Op dit moment vinden
de inkooponderhandelingen voor komend jaar plaats
tussen GGZ-instellingen en zorgverzekeraars. Het is aan
GGZ-instellingen om aan zorgverzekeraars helder te maken
wat er voor deze groep nodig is en aan zorgverzekeraars
om hiervoor voldoende budget beschikbaar te stellen.
Wanneer iemand ervaart dat er in de praktijk geen plek
beschikbaar is dient deze dit te melden bij de Nederlandse
Zorgautoriteit (NZa). De NZa dient alert te zijn op deze
signalen en daarnaar te handelen.

Wij roepen GGZ-instellingen en zorgverzekeraars op om
afspraken te maken over de inkoop van beveiligde zorg
in de GGZ. Nú is het moment. We roepen iedereen die in
de praktijk merkt dat de plaatsing naar beveiligde zorg
niet loopt, dit te melden bij de NZa. Als men zich daar niet
aan blijkt te houden zullen wij partijen bij elkaar roepen
en eventuele problemen in een bestuurlijk overleg met de
bewindslieden van VWS en VenJ bespreken.
Daarnaast worstelen veel gemeenten, het OM en de
GGZ met personen met verward gedrag die geen zware
strafbare feiten plegen, door de GGZ niet gedwongen
kunnen worden opgenomen en voor wie behandeling
vaak contraproductief werkt. Deze mensen veroorzaken
wel veel overlast. Iedereen weet dat het in de toekomst
mis kan gaan als er niet de juiste begeleiding wordt
gegeven. Bij deze groep werkt niet één type oplossing
en moet per persoon worden bekeken wat werkt. Soms
is dat bijvoorbeeld het realiseren van een stabiele
woonsituatie (bijvoorbeeld in een wooneenheid met
toezicht of begeleiding). Wij kijken daarom uit naar
de mogelijkheden die de veldnorm beveiligde GGZ/
levensloopfunctie biedt, die in vervolg op het landelijk
programma Continuïteit van zorg, wordt opgesteld.
Tot die tijd moeten partners in de Veiligheidshuizen met
elkaar maatwerk leveren, waarbij er een steunsysteem
wordt gemaakt om de persoon heen. Dat maatwerk dient
gericht te zijn op een levensloopaanpak, wetende dat niet
één oplossing voor langere tijd zal werken, maar dat er
steeds flexibel gehandeld zal moeten worden naar nieuwe
situaties. We missen een heldere regie en sturing op de
doorontwikkeling van de veiligheidshuizen en zien dat nog
niet overal de GGZ en gehandicaptenzorg zijn aangesloten.
De meerjarenagenda voor zorg en veiligheidshuizen 20172020 biedt hiervoor voldoende aanknopingspunten.
Hoewel de landelijke stuurgroep veiligheidshuizen
alleen een coördinerende rol in kan vullen, zullen wij
met hen kijken wat er voor nodig is om voor deze groep
op lokaal/regionaal niveau de regie beter te pakken,
zodat maatwerk tot stand kan komen. Aansluiting van
geestelijke gezondheidszorg en van gehandicaptenzorg bij
de (casusoverleggen in) de Zorg- en Veiligheidshuizen is
daarvoor essentieel.
3. E
 en spoedige implementatie van regionale 24/7
niet-acute advies- en meldpunten, melding, passend
vervoer en beoordeling.
Niet-acute advies- en meldpunten, melding, passend
vervoer en beoordeling hangen nauw samen en kunnen
niet los van elkaar worden gezien. Deze bouwstenen zijn
door opdrachtgevers en relevante partijen opgepakt. In de
praktijk zien wij echter nog onvoldoende verbetering.

Tussentijdse rapportage Schakelteam | 25

Er wordt momenteel nog teveel overleg gevoerd en
daarmee is de urgentie in de praktijk weinig zichtbaar.
Op deze bouwstenen moeten echt meer meters worden
gemaakt, want in geen enkele regio is bovenstaande
volledig – in onderlinge samenhang – geïmplementeerd en
hetgeen wel geïmplementeerd is, is meestal bekostigd met
incidentele gelden.
Het is daarom belangrijk dat bestaande kaders beproefd
of geïmplementeerd worden in de praktijk, denk
bijvoorbeeld aan het voorlopig model vervoer. Alleen
met praktijkervaringen kan dit model definitief worden
gemaakt. Verder is het nodig dat de in ontwikkeling zijnde
kaders snel de weg naar de praktijk vinden, denk aan
het conceptmodel melding en de concepthandreiking
financiering beoordelingsfunctie. Ook is vervolgactie
van de opdrachtgevers aan de orde als het gaat om ons
advies over niet-acute meld- en adviespunten. We roepen
opdrachtgevers, GGZ-Nl, Ambulancezorg-Nl, Nationale
politie en Zorgverzekeraars Nederland op deze zaken met
de nodige urgentie uit te voeren.
We realiseren ons dat het geen eenvoudige opgaven
zijn, maar het zijn wél zaken die nodig zijn voor een goed
werkende aanpak voor mensen met verward gedrag per
1 oktober 2018. We pakken hierin zelf uiteraard ook onze
rol. We vormen de schakel naar de regio’s en zullen nog
dit jaar, samen met de regioburgemeesters, politie,
GGZ NL, VNG, AZN, LZAN en regionaal projectleiders, alle
10 politieregio’s bezoeken om regionale afspraken te maken
over hoe het vervoer van mensen met verward gedrag op
afzienbare termijn passend geregeld kan worden.
4. Structurele borging van (bestuurlijke) samenhang
tussen sociaal domein, zorg en veiligheid.
Ten behoeve van de borging van de aanpak voor mensen
met verward gedrag roepen we partners uit het sociaal
domein, zorgdomein én veiligheidsdomein op hun
samenwerking structureel te organiseren. Op lokaal,
regionaal én landelijk niveau. Hoe de samenstelling van
de diverse (en liefst beperkt in aantal) overlegtafels is kan
per regio verschillen, maar de belangrijkste spelers op het
snijvlak van sociaal domein, zorg en veiligheid dienen in
onderlinge samenhang te werken.
We gaan met de landelijke koepels van partners uit het
sociaal domein, de zorg en veiligheid in gesprek over de
verbinding tussen deze domeinen en wat daarvoor nodig is.
Het gaat ons ondermeer om:
-	De regiefunctie van gemeenten op een integrale en
persoonsgerichte aanpak (casusregie). Belangrijke
voorwaarden zijn het creëren van financiële ruimte om
eerst te doen wat nodig is. Een getrapt opschaalmodel
26 | Personen met verward gedrag

met een procesregisseur met directe lijnen met het
bevoegd gezag die verantwoordelijk is voor het tijdig
op- en afschalen. En een leerproces gericht op het
duiden en oplossen van onderliggende problematiek.
Hiervoor zijn de lokale partijen gezamenlijk aan
zet, onder regie van gemeenten. In het licht van ons
advies lokale doorzettingskracht zullen we hiermee
experimenteren en geleerde lessen delen.
-	De driehoek van burgemeester, Officier van Justitie en
de politiechef zal met regelmaat overleg moeten hebben
met het sociaal domein en de zorg om actuele thema’s
en ontwikkelingen te bespreken.
-	Veiligheidshuizen kunnen als geen ander
casusoverleggen voor complexe casuïstiek
faciliteren en regisseren. Het is belangrijk dat zij allen
doorontwikkelen tot Zorg- & Veiligheidshuizen, conform
hun eigen meerjaren agenda en (gaan) functioneren
als expertisecentra voor multidisciplinaire zorg- en
veiligheidsproblematiek en vraagbaak voor professionals
en ketenpartners.
-	Gemeenten en partners dienen in regionaal verband
de gecombineerde thema’s sociaal domein, zorg en
veiligheid structureel te agenderen. De fragmentatie
in deze overleggen is momenteel te groot. De niveaus
waarop we in Nederland zijn georganiseerd is divers.
Wij bevelen aan te focussen op de GGD-GHOR regio’s
en veiligheidsregio’s. Dit lijken de aangewezen niveaus.
-	Landelijk is ook een bestuurlijk escalatieniveau nodig,
ook na 1 oktober 2018. Voor ons vraagstuk is er nu een
bestuurlijk overleg met als doel het sociaal, zorg- en
veiligheidsdomein met elkaar te verbinden. Dit is
essentieel voor bestuurlijk draagvlak, het oplossen van
problemen die niet lokaal of regionaal opgelost kunnen
worden en het bevorderen van samenwerking tussen alle
betrokkenen.
In alle gevallen is het essentieel dat niet alleen casuïstiek
wordt besproken, maar dat daar ook van geleerd wordt
en dat dit daadwerkelijk leidt tot veranderingen van
processen en routines.

Tot slot
We richten ons het laatste jaar met veel energie en
bevlogenheid op de Schakelagenda 2017-2018. Met
als inzet gemeenten en regio’s te ondersteunen bij het
realiseren van een goed werkende aanpak voor mensen
met verward gedrag. Dit kunnen we niet alleen. Dit kan
alleen als bestuurders zich committeren en bereid
zijn maatregelen te nemen en bestaande structuren
te doorbreken. We zullen de oplossingsrichtingen uit
deze rapportage in een bestuurlijk overleg met de
opdrachtgevers en koepelorganisaties bespreken.
Voorkomen moet worden dat lange wetgevingstrajecten
nodig zijn om de urgente aanpak voor de ondersteuning
van mensen met verward gedrag te bewerkstelligen.
Onze inzet blijft zo pragmatisch, flexibel en snel mogelijk
tot oplossingen komen.

Bijlage 1 - Monitorrapportage ‘stand van het land’
goed werkende aanpak personen met verward
gedrag (september 2017) is online beschikbaar via
www.schakelteam.nl

'Die 15 jaar hoef ik niet te verdoezelen,
maar kan ik nu juist belichten en
gebruiken bij de ondersteuning en
het herstel van anderen.'
Daniëlle
43 jaar

27

Contact
Schakelteam personen met verward gedrag
Postbus 30435
2500 GK Den Haag
070 373 83 93
info@schakelteam.nl
schakelteam.nl
linkedin.com/groups/8513917/
twitter.com/SchakelteamPVG
oktober 2017