Werken aan
herstel van
vertrouwen

Rapportage reflectiesessies
overheid en moslimgemeenschappen

Voorwoord

© Perron14
Galileistraat 15
3029AL Rotterdam
info@perron14.nl
25 april 2023
Deze rapportage is met de grootst mogelijke
zorgvuldigheid en respect voor de deelnemers
samengesteld in opdracht van het ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Illustratie voorkant: Freepik.com

Op 15 oktober 2021 verschijnt in NRC Handelsblad het
artikel ‘Undercover-onderzoeken van het bureau NTA
bij moskeeën’. De krant stelt hierin dat onderzoekers
van bureau Nuance door Training en Advies (NTA)
- in opdracht van meerdere gemeenten die zorgen
hebben om uitreizigers en radicalisering - undercover
onderzoek deden in moskeeën om informatie
te vergaren. De moskeeën werden hierover niet
geïnformeerd.

Om dit mogelijk te maken, is een reeks reflectiesessies georganiseerd met vertegenwoordigers
van overheden en moslimgemeenschappen.
Wij, Communicatiebureau Perron14 uit Rotterdam,
hebben deze sessies begeleid. Met als doel
zicht krijgen op de sentimenten die het artikel
in het NRC teweeg heeft gebracht binnen de
moslimgemeenschappen. En om ervaringen van
moslims op te halen.

Het artikel leidt tot verontwaardigde reacties uit de
moslimgemeenschappen in het bijzonder, maar ook
uit de samenleving in het algemeen. De ontstane
onrust schaadt het vertrouwen in de lokale en
Rijksoverheid. Een vertrouwen dat toch al broos
was – zeker in moslimgemeenschappen. Van de
Toeslagenaffaire tot het gedeeltelijk verbod op
gezichtsbedekkende kleding (in de volksmond ook
wel het nikabverbod genoemd): moslims voelen zich
vaak gewantrouwd door de overheid. Met ongemak,
spanningen en polarisatie als gevolg. Dit heeft tevens
een negatieve invloed op de samenwerking tussen de
overheid en de moslimgemeenschappen in ons land.

Voor u ligt onze rapportage. Het is in de eerste
plaats een verslag van de reflectiesessies.
Het is géén representatief onderzoek, wel
betreft het een weergave van de rode draden uit
gesprekken met de ongeveer 150 deelnemers.
Naast onze waarnemingen komen we met een
aantal conclusies en aanbevelingen om te werken
aan herstel van vertrouwen tussen overheid en
moslimgemeenschappen.

De Rijksoverheid wil het tij keren. Er moet een
handelingsperspectief komen met als doel stappen
te zetten in het herstel van vertrouwen. Om zo
een blijvende verwijdering tussen overheid en
moslimgemeenschappen te voorkomen. Het gesprek
hierover aangaan met moslimgemeenschappen is
voor de lokale- en Rijksoverheid de eerste prioriteit.
Om te horen wat dit alles gedaan heeft met
mensen. En om samen te reflecteren en te zoeken
naar manieren om het geschonden vertrouwen te
herstellen.

De indringende verhalen die de reflectiesessies
opleverden, hebben grote indruk op ons gemaakt.
Door te benoemen wat niet goed gegaan is,
wordt herhaling hopelijk voorkomen. Er is een
beweging in gang gezet waarbij overheden en
moslimgemeenschappen kritisch reflecteren
en vervolgens constructief vooruitkijken.
Een grote stap voorwaarts. Natuurlijk hebben we
als samenleving nog een lange weg te gaan om de
ervaring van ongelijke behandeling uit te bannen.
Wat we als hoopgevend ervaren, is dat uiteindelijk alle deelnemers het beter willen doen.
Zowel vertegenwoordigers van organisaties,
moskeeën, als individuen en zeer zeker ook de
ambtenaren: sámen vooruit.
Perron14

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

3

Inhoudsopgave
Inleiding

6

1. Het doorlopen proces

8

2. Waarnemingen

10

Reacties vanuit de moslimgemeenschappen op wat er is gebeurd

11

Reacties van gemeenteambtenaren op wat er is gebeurd

12

Reacties van rijksambtenaren op wat er is gebeurd

13

Welke belemmeringen worden ervaren bij herstellen van
vertrouwen?

14

3. Conclusies

4

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

17

Vertrouwen tussen lokale en Rijksoverheid en
moslimgemeenschappen op scherp gezet

18

Hoe om te gaan met belemmeringen die herstel
van vertrouwen in de weg staan?

19

Samenvattend

20

4. Aanbevelingen

21

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

5

Inleiding
Aanleiding reflectiesessies

Opdracht van SZW aan Perron14

Leeswijzer

Op 15 oktober 2021 verschijnt in NRC Handelsblad het artikel
‘Undercover-onderzoeken van het bureau NTA bij moskeeën’.
Het ministerie van Sociale Zaken & Werkgelegenheid (SZW) gaat in
de weken die daarop volgen in gesprek met vertegenwoordigers van
islamitische gemeenschappen. Hieruit komt duidelijk naar voren dat
het vertrouwen in gemeenten en Rijksoverheid is geschaad. En dat er
iets moet gebeuren om dat vertrouwen te herstellen.

Er zijn vier onderzoeksvragen geformuleerd in de
opdracht van SZW aan Perron14:
1. Identificeren van de problemen die zich
hebben voorgedaan in het verleden in het
kader van de samenwerking tussen de
overheid en (vertegenwoordigers van) de
moslimgemeenschappen.
2. Komen tot geleerde lessen om deze problemen
in de toekomst te voorkomen.
3. Komen tot een handelingsperspectief dat
ingezet kan worden om het gesprek te
voeren tussen overheid en/of overheden en
moslimgemeenschappen én te investeren in
herstel en duurzame samenwerking op basis van
gelijkwaardigheid.
4. Advisering op twee sporen: SZW en
de moslimgemeenschappen kunnen
hetzelfde handelingsperspectief inzetten
in de samenwerking tussen overheid en
moslimgemeenschappen. SZW richting haar
netwerkpartners en islamitische organisaties
richting hun achterban.

Dit rapport start met een korte beschrijving van
het verloop van het traject. Welke sessies zijn
georganiseerd en wie namen deel? In hoofdstuk 2
beschrijven we onze waarnemingen (onderzoeksvraag 1). Wat werd er gezegd tijdens de sessies
en welke emoties speelden? Maar ook: welke
belemmeringen ervaren deelnemers om
samen te werken en vertrouwen te herstellen?
In het daaropvolgende hoofdstuk presenteren we
onze conclusies (onderzoeksvragen 2 en 3).
Welke lessen kunnen we leren uit de waarnemingen?
We sluiten af met een hoofdstuk met aanbevelingen
(onderzoeksvraag 4). Wat is nodig in de weg naar
herstel van vertrouwen?

Doelstelling reflectiesessies
SZW besluit, namens het kabinet, een traject te starten waarbij
partijen gezamenlijk reflecteren op de samenwerking, deze evalueren
en stappen zetten in de richting van herstel van vertrouwen. Dit traject
moet een handelingsperspectief opleveren voor alle betrokkenen:
de Rijksoverheid, gemeenten en moslimgemeenschappen.

Aanpak reflectiesessies
Er komen acht reflectiesessies en één labsessie. Om input op te halen
voor een plan voor het herstel van vertrouwen tussen de overheid
en de moslimgemeenschappen. Hierbij is behoefte aan advies en
ondersteuning door een onafhankelijk bureau. Daarvoor wordt
Perron14 ingeschakeld.

6

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

Inleiding

7

1

Het doorlopen
proces
Welke sessies zijn georganiseerd?
Er hebben vanaf september 2022 acht reflectiesessies
plaatsgevonden: zeven reflectiesessies met deelnemers
waarvan de meerderheid zichzelf moslim noemt, en één
met voornamelijk gemeenteambtenaren. De reflectiesessies
hadden als doel:
1. Ruimte geven aan de gevoelens die er leven. Daarbij ligt
de focus op wat er gebeurde (verleden) in de eigen kring
en welke ‘pijn’ er gevoeld werd.
2. Vooruitkijken: wat is er nodig om vertrouwen te
herstellen? En welke ingrediënten voor oplossingen zijn
er verzameld?
Afsluitend is één labsessie georganiseerd. Hierin zijn de
resultaten van de reflectiesessies besproken en is nagedacht
over oplossingsrichtingen: wat is er nu nodig?

Wie deden mee?
Om een zo breed mogelijke vertegenwoordiging van
de pluriforme moslimgemeenschappen te hebben en
tegelijkertijd gedurende een sessie vanuit herkenbare
vertrekpunten te kunnen praten, is gekozen voor een
doelgroep-opzet.

Doelgroepen:
» experts (moslims en niet moslims) op het gebied van de
islam en van wat er leeft in de moslimgemeenschappen,
» gemeenten die opdrachten aan NTA hebben verstrekt,
» vertegenwoordigers van moskeekoepels, religieuze en
etnische organisaties,
» maatschappelijke organisaties,
» maatschappelijk actieve burgers,
» moskeebesturen en imams (twee sessies),
» jongeren.

8

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

Deze verschillende doelgroepen vormden de kern
van de genodigden van iedere sessie. Mensen namen
deel als vertegenwoordiger van organisaties en
op persoonlijke titel. Bij de gemeentesessie waren
gemeenteambtenaren uitgenodigd.
Bij iedere bijeenkomst waren daarnaast ambtenaren
van het ministerie van SZW aanwezig. Ook namen
medewerkers van de Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV)
deel, alsmede ambtenaren van het ministerie
van Binnenlandse Zaken (BZK) en de Nationaal
Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR).
In de verslagen is geen onderscheid gemaakt tussen
de verschillende departementen en diensten. In totaal
deden ruim 150 mensen mee met de sessies.
Perron14 nam aan elke sessie deel met twee of drie
verslagleggers en een gespreksleider.

Privacy deelnemers gewaarborgd
SZW zorgde voor het benaderen en uitnodigen
van deelnemers en het vastleggen van de locaties
(Utrecht, Den Haag en Delft). SZW koos ervoor deze
taak zelf uit te voeren omwille van haar (kennis)
netwerk en de privacy van de deelnemers. Er zijn geen
beeld- en geluidsregistraties gemaakt van de sessies
en ook zijn er geen namen vermeld in de verslagen.
Hiermee waren de bijeenkomsten zodanig ingericht
dat privacy en een veilige omgeving gewaarborgd
waren.
Perron14 heeft zich aan het begin van elke sessie
geïntroduceerd als onafhankelijk bureau dat per
sessie verslag legt en daarnaast een samenvatting van
alle reflectiesessies levert. Ook werd gemeld dat wij
een advies zouden opstellen over hoe een mogelijk
vervolg eruit zou kunnen zien. Aan deelnemers aan de
aparte sessies is het verslag van de sessie waaraan zij
deelnamen ter goedkeuring voorgelegd.
De samenvatting is besproken in de labsessie.

1. Het doorlopen proces

Vorm en aanpak reflectiesessies
De reflectiesessies met de verschillende doelgroepen
hadden een vergelijkbare vorm:
» Uitleg over de opzet van de sessie
» Voorstelronde
» In groepen uit elkaar om terug te kijken op de
gebeurtenissen rond NTA en andere ervaringen
in te brengen. Door in groepen te werken, was
het mogelijk om iedere deelnemer voldoende
tijd te gunnen om persoonlijke ervaringen te
delen.
» Resultaten plenair terugkoppelen
» Plenair: vooruitkijken en nadenken over
oplossingen
Aan de jongerensessie nam de minister van SZW,
Karien van Gennip, deel. Deze bijeenkomst was
plenair.
Een gespreksleider van Perron14 begeleidde alle
sessies. Deze trad op als technisch moderator en
host. Door eerst te reflecteren op de impact van
de onderzoeken en de onrust die het veroorzaakte,
bood de gespreksleider ruimte aan ongenoegen,
‘pijn en woede’ zoals deelnemers het noemden.
Na het luchten van emoties was er meer ruimte
om te spreken over wat er nodig is voor herstel van
vertrouwen.

Resultaten per reflectiesessie
De individuele verslagen van de reflectiesessies zijn
voor feedback voorgelegd aan de deelnemers.
Van de labsessie is geen afzonderlijk verslag gemaakt:
de resultaten ervan zijn opgenomen in hoofdstuk 2
van deze rapportage.

9

2

Reacties vanuit de moslimgemeenschappen op wat er is gebeurd

Waarnemingen
In dit hoofdstuk beschrijven we wat we als
Perron14 hebben waargenomen tijdens de
sessies. De reacties hebben we gegroepeerd:
we geven de door de deelnemende moslims
en gemeente- en rijksambtenaren meest
genoemde punten weer. Zonder waardeoordeel of advies. Eerst kijken we naar hoe
deelnemers terugblikken op de gebeurtenissen
en vervolgens maken we inzichtelijk wat
zij nodig achten als randvoorwaarden voor
samenwerking en herstel van vertrouwen.

Deelnemende moslims
De reflectiesessies bieden wat ons betreft een aantal
rode draden: er waren vertegenwoordigers van
moskeeën, samenwerkingsverbanden en organisaties.
Er namen mensen deel die zich voorstelden als
‘moslim die deelneemt op persoonlijke titel’.
Er waren jongeren en ouderen en alles er tussenin.
Mensen geboren in Nederland en mensen geboren
in andere, vaak niet-westerse landen. Ook namen
er mensen deel die zich voorstelden als bekeerd
tot de islam. Doordat er acht reflectiesessies zijn
geweest, die iedere keer op een vergelijkbare manier
het vraagstuk adresseerden met andere moslims en
ambtenaren als deelnemers, menen wij dat we een
brede, gedifferentieerde groep gesproken hebben.
Zodat we kunnen stellen dat we een goed beeld
hebben gekregen van hetgeen er leeft en de manier
waarop er vooruitgang geboekt kan worden.
Wel vernemen we van de opdrachtgever dat veel
moslims de uitnodiging weigeren. Mensen geven
aan niet (meer) in gesprek te willen met de overheid,
omdat zij geen vertrouwen in de overheid meer
hebben en er niks verandert. De deelnemers die
komen, zijn zeer geëngageerd. Mensen komen uit
het hele land, op eigen kosten en in eigen tijd, naar
een locatie om te reflecteren én vooruit te kijken.
Een aantal deelnemers geeft aan te spreken op
persoonlijke titel “als moslim”, of als “hoofddoek
dragende moslima”. Anderen vertegenwoordigen
een groep als voorzitter, imam of bestuurslid van een
moskee of maatschappelijke organisatie.
Stevige uitspraken en hartenkreten
In de sessies is duidelijk dat ‘boosheid en
verontwaardiging’ prominent aanwezig zijn bij

10

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

2. Waarnemingen

de deelnemers. Dat uit zich in soms emotionele
uitspraken als: “Eerst excuses, dan pas praten”.
Ook zijn er minder emotionele, maar wel stevige
uitspraken als: “De Nederlandse overheid overtreedt
willens en wetens artikel 1 van de grondwet”,
“De overheid ziet ons als een probleem en behandelt
ons ook zo” en “Wij eisen garanties dat dit nooit meer
gebeurt”. Wij zien in de sessies dat stevige uitspraken
en hartenkreten niet worden geschuwd en dat de
aanwezige deelnemers hun teleurstelling, verbijstering
en verontwaardiging uiten. Deze uitspraken hebben
niet alleen betrekking op de gedane onderzoeken,
maar gaan over jarenlange gevoelens van uitsluiting
en discriminatie.
Verschil tussen de diverse overheden onduidelijk
Wat ons verder nog opvalt bij de verschillende sessies
met de moslimgemeenschappen is dat de overheid
als één wordt gezien: ambtenarij, Rijk, ministerie en
gemeenten. Voor de deelnemers is onduidelijk welke
invloed het handelen van de ene overheid heeft op de
andere en wat dit betekent voor hen als burger.
Verschil oudere en jongere generatie
Hoewel de aanwezige moslims de inzet door NTA
unaniem afkeuren, is er wel verschil in hoe zij er
tegenaan kijken. De opvallendste verschillen die wij
zien, betreffen de tone of voice, mate van (on)begrip
en actiebereidheid. En deze verschillen komen naar
onze waarneming vooral terug in de generaties.
Oudere generaties en jongeren hebben elk een eigen
kijk op en beleving van de gebeurtenissen en het
vervolg.
Dit vindt de oudere generatie
De oudere generatie moslims merkt op dankbaar te
zijn om in Nederland te mogen leven. Ze zeggen het
hier beter te hebben dan ze het in hun geboorteland

11

hadden. Ze plaatsen de gebeurtenissen van de
onderzoeken in de context van de gebeurtenissen
vanaf 2012, de periode waarin zij de dreiging van
terrorisme en extremisme voelden opkomen.
Verder halen ze de uitreizigers aan als fenomeen
dat instabiliteit in de samenleving veroorzaakte.
Hoewel dit laatste in eerste instantie als een
verzachtende omstandigheid op ons overkomt,
geven zij aan erg teleurgesteld te zijn in de overheid.
De goede band die zij met de overheid meenden
te hebben, maakt het voor hen onbegrijpelijk dat
de overheid niet gewoon met hen sprak over de
gevoelde maatschappelijke dreigingen. Het voelt voor
hen als een blijk van wantrouwen dat de overheid
onderzoeken deed zonder hen daarvan op de
hoogte te stellen. Dat doet hun pijn. Vooral omdat
het een deel van hen doet denken aan praktijken in
het geboorteland, die ze niet in Nederland vinden
passen. Ondanks de teleurstelling ziet de oudere
generatie meestal geen bezwaren om met de overheid in gesprek te blijven en samen te zoeken naar
oplossingen.
Een deel van de oudere generatie benadrukt vooral
de problemen die zij maatschappelijk ondervinden,
zoals discriminatie, kansenongelijkheid en ongelijke
behandeling op basis van geloof en uiterlijk. In
die context plaatsen ze ook de onderzoeken in de
moskeeën. Binnen de moskeeën voelden zij zich
veilig, maar ineens bleek dat een plek waar zij
evenmin zichzelf konden zijn. Zij voelen kwaadheid
en teleurstelling.
Toch geven ze ook aan met de overheid te blijven
praten. Iets wat, naar eigen zeggen, hun omgeving
niet altijd begrijpt. Zij hebben het beeld dat ze zich
naar hun omgeving moeten verantwoorden en dat
dit hen in het nauw drijft. Ze komen toch naar de
bijeenkomsten, stellen ze zelf, omdat zij menen met
de overheid te moeten blijven samenwerken.
Ze kunnen niet anders. Want, stellen zij, er is grote
zorg om moslimjongeren. Zij zien een risico dat
jongeren in een parallelle samenleving terechtkomen
door vormen van uitsluiting en discriminatie door de
overheid en de Nederlandse samenleving als geheel.

12

Dit vindt de jongere generatie
De jonge moslims noemen zich de 9/11 generatie,
dat wil zeggen geboren of opgegroeid in de periode
van de aanslagen in de VS op 11 september 2001.
Zij weten niet beter dan dat ze als ‘bedreigers van de
veiligheid’ gezien worden. Ze stellen dat zij het gevoel
hebben zich altijd te moeten verantwoorden voor
het gedrag van andere moslims. Zij zijn in Nederland
geboren en getogen. Desondanks ervaren zij dat ze
geen volwaardig deelnemer aan de maatschappij zijn.
Ze vertellen onder andere over moeilijkheden bij het
zoeken naar stageplekken en het solliciteren naar een
baan. Bij het oprichten van eigen organisaties, omdat
ze geen bankrekening kunnen openen. Of voor gek
verklaard worden als ze voor de overheid willen
werken. Tegelijkertijd vertellen ze ook over het vele
vrijwilligerswerk dat ze doen en de rollen die zij
binnen maatschappelijke organisaties op zich nemen.
In onze waarneming is er enerzijds betrokkenheid bij
de samenleving en anderzijds het gevoel er niet bij te
horen. De heimelijke onderzoeken en het NRC-artikel
zijn voor hen daarvan een bevestiging. Ze geven aan
dat het “genoeg geweest is”. Ze zeggen niet meer te
geloven dat er iets gaat veranderen.
Waarom gaan ze -ondanks bovenstaande- toch met
de overheid in gesprek? In de eerste plaats omdat ze
excuses willen. Pas als dat gebeurt, kunnen ze verder,
melden ze. In de praktijk blijkt er meer ruimte te zijn:
ja, ze willen excuses en er wordt bijvoorbeeld verzocht
om schadeloosstelling, maar tegelijkertijd wordt op
het verzoek van de minister om op korte termijn
verder te praten, positief gereageerd.

Reacties van gemeenteambtenaren op
wat er is gebeurd
In de sessie met gemeenteambtenaren gaan we in
op de vraag welke redenen er waren om onderzoek
te doen. En wat de gevolgen zijn van de manier
waarop die onderzoeken gedaan zijn en door NRC
Handelsblad gepubliceerd zijn. Belangrijk om op
te merken: het grootste deel van de aanwezige
gemeenteambtenaren was geen onderdeel van het
uitvoeren van of opdracht geven aan de onderzoeken
uit 2017.

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

Nuancering aan het ongenoegen
De gemeenteambtenaren geven een voor hen
belangrijke nuance aan het ongenoegen dat in
de andere sessies is geuit. Er waren, zo melden
aanwezige ambtenaren, redenen om onderzoek te
doen: in de tijd waarop het NRC-artikel betrekking
heeft, was er -vanwege terroristische aanslagen,
de opkomst van IS in Syrië en Irak en uitreizigersvanuit het oogpunt van veiligheid sprake van grote
zorgen over radicalisering van een klein deel van
de Nederlandse moslims. Tegelijkertijd geven
aanwezigen aan dat het doen van onderzoek
zonder vertegenwoordigers van gemeenschappen
daarover te informeren, niet de juiste was.
Relatie verstoord
Gemeenteambtenaren geven aan dat zij graag in
overleg treden om te werken aan een gezamenlijk
gedragen herstel van vertrouwen. De aanwezige
ambtenaren stellen dat er in sommige gevallen
voordat de onderzoeken plaatsvonden wél
vertrouwen was, maar dat dit nu verdwenen is.
Anderen geven aan dat het soms al niet best gesteld
was met het vertrouwen en dat het nu nog slechter
geworden is. Het overheersende beeld is dat de
relatie nu niet goed is.
Nu ook langs de lijnen van sociaal maatschappelijke
opgaven
Volgens de ambtenaren was het gebruikelijk dat
contacten met de gemeenschappen in belangrijke
mate liepen via ‘afdelingen veiligheid’. En dat
contacten werden ingevuld door de politie en
dan met name de wijkagent. “Nu doen we dat niet
meer op deze manier”, gaf een ambtenaar aan.
Daarmee aangevend dat de contacten nu niet meer
alleen langs de lijnen van veiligheid of orde en
handhaving lopen, maar juist ook vanuit het sociaal
domein.
Rijksoverheid moet helpende hand bieden
Gemeenteambtenaren ervaren dat ze geen of
onvoldoende handelingsperspectief hebben
om de relatie te verbeteren. Zij vinden het Rijk
medeverantwoordelijk voor de vertrouwensbreuk en
vragen expliciet hulp aan het Rijk: “Wanneer het Rijk
adviseert onderzoeken te verrichten, daarbij ook nog

2. Waarnemingen

een partij aandraagt waar zij [het Rijk, red.] goede
ervaringen mee heeft en budget ter beschikking stelt,
is het lastig ‘nee’ verkopen.”
De gemeenteambtenaren vragen nu een
“krachtig signaal” vanuit het Rijk naar de moslimgemeenschappen, zodat “iedereen verder kan”.
Zij vinden het lastig concreet in te vullen wat dit
signaal moet zijn. Die vraag ligt bij het Rijk. Bij het
krachtige signaal verwachten gemeenteambtenaren
concrete handvatten voor verbetering van de relatie.
De gemeenteambtenaren stellen dat ze kansen zien
in het idee van de Rijksoverheid om te komen tot
het samenstellen van een sociaal-maatschappelijke
agenda, omdat ze vanuit die agenda opbouwend en
positief aan het werk kunnen. Hoe, met wie, onder
wiens regie en verantwoordelijkheid en in welk
tempo: men is zoekende.

Reacties van rijksambtenaren op wat er
is gebeurd
Bij alle sessies zijn rijksambtenaren van verschillende
departementen aanwezig. Ondanks dat er regelmatig
spanning is vanuit de andere deelnemers die de
ambtenaren tot verantwoording roepen, nemen
zij constructief deel. De ambtenaren geven aan
persoonlijk betrokken en geraakt te zijn. Zij willen
evengoed verbetering. Tegelijkertijd zijn ze gehouden
aan procedures en regelgeving. Die kosten tijd en
soms is transparantie daardoor ook niet mogelijk.
Eyeopener
Tijdens de sessies is merkbaar dat aanwezige
ambtenaren kennis hebben van de problematiek en
impact, maar geraakt worden door de mate van de
emotie bij de gemeenschappen als gevolg van het
overheidshandelen. Wat een deel van de ambtenaren
zich niet lijkt te hebben gerealiseerd, is dat de
opzet van een volgens hen noodzakelijk onderzoek
naar het vergroten van kennis over inwoners van
ons land zo negatief ervaren wordt. Voor hen, zo
horen wij, zijn de reflectiesessies met leden van
moslimgemeenschappen in dit opzicht een eyeopener.
Handelingsverlegenheid
Meerdere keren valt het begrip handelingsverlegenheid. Ambtenaren leggen uit dat de overheid

13

verantwoordelijk is voor het zorgvuldig omgaan
met burgers. Die verantwoordelijkheid heeft in dit
specifieke geval geleid tot de gemaakte – achteraf
bezien verkeerde – keuzes, waarbij een groep mensen
zonder kennisgeving is onderzocht. Inmiddels is op
deze handelwijze gereflecteerd en geconstateerd dat
deze niet wenselijk is.
Sommige ambtenaren denken dat de handelingsverlegenheid wordt veroorzaakt doordat zijzelf de
doelgroep onvoldoende kennen. En deze doelgroep
daardoor vanuit aannames te veel benaderen vanuit
het eenzijdige perspectief van veiligheid.
Onvoldoende diversiteit en inclusie
Zowel in 2017 als nu is er onvoldoende diversiteit
en inclusie binnen de eigen organisatie, stellen de
rijksambtenaren, terwijl dit wel noodzakelijk is.
“Wij hebben fouten gemaakt”, zeggen verschillende
aanwezige ambtenaren hardop. Die fouten zijn in
hun ogen mede veroorzaakt door dit gebrek aan
diversiteit en inclusie in de eigen organisatie, en
dat er weinig bereidheid was om open te staan
voor andere meningen en gezichtspunten.
Het gevolg? Een eenzijdig beeld dat in grote mate het
handelen bepaalde rond bedreigingen als uitreizigers,
haatpredikers en aanslagen. Er waren voldoende
redenen om tegen de achtergrond van 2017 de
onderzoeken te adviseren aan gemeenten. Zij stellen
nu: mede door het gebrek aan diversiteit en inclusie
en beperkte steun voor tegenspraak was het besef dat
een hele groep mensen ge- of zelfs veroordeeld werd,
niet of nauwelijks aanwezig. Ook een zelfcorrigerend
vermogen ontbrak hierdoor, volgens hen. Zij hopen
dat dit verbetert door in de toekomst niet alleen
de procedures te veranderen, maar ook de eigen
organisatie diverser en inclusiever te maken.
Overheid aan zet
Wat men ook benoemt, zonder te ontkennen dat het
Rijk verschillende verantwoordelijkheden heeft, is dat
er niet meer enkel “door de bril van veiligheid” naar
een hele groep moet worden gekeken. Er is echter
geen pasklaar antwoord op de uitdaging hoe de
overheid hiertoe het beste kan komen. Wel noemen
verschillende ambtenaren de mogelijkheid te komen
tot een gezamenlijke sociaal-maatschappelijke agenda

14

om uit de impasse te raken en verder te kunnen.
Zo’n agenda is een instrument om met elkaar
te bespreken wat er nodig is om niet alleen het
vertrouwen te herstellen, maar ook een route
te ontwikkelen om maatschappelijke thema’s
gezamenlijk op te pakken.

kunnen. Het is een hartenkreet die tijdens elke sessie
gemaakt wordt door de aanwezigen. Verschillende
deelnemers zijn expliciet in wat zij in dit geval
verstaan onder overheid: de minister-president, de
eindverantwoordelijke minister en/of staatssecretaris
en de verantwoordelijke ambtenaren.

Wat wij ervaren tijdens de sessies, is dat deelnemers
positief reageren in het tweede deel waarin we
vooruitkijken: er is de wil en energie om de situatie
echt ten positieve te veranderen. De insteek van de
aanwezige ambtenaren is: samen de handen uit de
mouwen. Met elkaar ervoor zorgen dat zoiets nooit
meer kan gebeuren. Gezamenlijk optrekken om
mogelijke discriminatie tegen te gaan. En met elkaar
het vertrouwen herstellen. Men zegt zich te realiseren
dat de overheid aan zet is.

Een ander geluid dat wij horen: “Erken volmondig dat
artikel 1 van de grondwet is overtreden.” Het signaal
is ook: doe niet aan symboolpolitiek. “Jullie (overheid)
hebben een deel van de Nederlandse burgers niet
gelijkwaardig behandeld omdat we moslim zijn. En dat
mag niet.”

Welke belemmeringen worden ervaren
bij herstellen van vertrouwen?
We merken dat de uitkomsten die deelnemers
verspreid over alle sessies inbrengen met elkaar in
samenhang zijn. Zowel bij de sessies met voornamelijk
moslims als bij de sessie met gemeenteambtenaren.
De rode draad? Het vertrouwen is verslechterd en er is
behoefte en noodzaak om het ‘anders’ te gaan doen.
De samenvatting met speerpunten uit de afzonderlijke
sessies staat op de agenda tijdens de labsessie.
De deelnemers bevestigen de daarin genoemde
speerpunten. Dit zijn:
1. Gebrek aan gelijkwaardigheid
2. Focus op problemen en veiligheid
3. Gebrek aan transparantie
Hoe kunnen deze drie speerpunten aangepakt
worden volgens moslimgemeenschappen en lokale en
Rijksoverheid? Wat opvalt: ondanks alle emoties en
gevoelens van teleurstelling en boosheid is er ook een
brede bereidheid om te investeren in samenwerking
en herstel van vertrouwen. Men beseft dat men moet
doorgaan met in gesprek blijven en voortgang boeken
op onderwerpen.
1. Gebrek aan gelijkwaardigheid
“Overheid, bied excuses aan” is de belangrijkste
dringende oproep van de aanwezigen om verder te

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

Waar het gaat om gelijkheid, zijn de deelnemers aan
de sessies ook duidelijk. “Overheid, stop met het
institutioneel discrimineren van moslims als groep.”
En: “Erken dat er sprake is van islamfobie, agendeer
moslimdiscriminatie en pak dat aan.” De aanwezige
moslims geven aan dat zij zich op voorhand verdacht
voelen, iets wat: “zonder gegronde redenen onterecht
is.” “Wij worden als groep verdacht gemaakt. Maar als
de verdenkingen zich op een individu richten, moet de
overheid zich ook op dat individu richten en niet op
een groep als geheel.”
De deelnemers geven ook veel praktische tips vanuit
ervaren belemmeringen, bijvoorbeeld voor gelijke
behandeling: “Zorg dat moslims aangifte kunnen doen
van moslimdiscriminatie, net zoals mensen aangifte
kunnen doen van antisemitisme of van LHBTI+discriminatie.” Als een synagoge wordt bedreigd,
gaat een overheidsprotocol in werking. Voor het
ondersteunen van een moskee, na bedreiging, is er
geen protocol.
En: “Zorg dat banken het openen van bankrekeningen
voor moskeeën en moslims weer normaliseren.”
Let ook op dat: “Als er uit een moslimland financiering
is, dit niet direct verdacht gemaakt wordt. Dit moet
ophouden.”
Andere praktische tips betreffen reizen:
“Wij worden op het vliegveld uit de rij gehaald.
Dat mag en kan niet, maar het gebeurt wel.” En ten
aanzien van de wet voor het gedeeltelijk verbod
op gezichtsbedekkende kleding: “Dit heeft direct

2. Waarnemingen

invloed op moslims die een nikab dragen vanuit hun
overtuiging. Deze wet druist in tegen artikel 1 van
de grondwet.” Tot slot: “Stop met onderzoek naar
informeel onderwijs en het criminaliseren ervan.”
2. Focus op problemen en veiligheid
Ten aanzien van het overheidssysteem wordt het
volgende opgemerkt: “Benader moslims op alle
sociaal-maatschappelijke vraagstukken en niet
alleen vanuit veiligheid, radicalisering of terrorisme.”
“Als de overheid moslimgemeenschappen nodig
heeft, weet de overheid die te vinden. Wanneer
moslimgemeenschappen de overheid nodig hebben,
geldt dat niet.” Als voorbeeld wordt de aanslag in
de tram in Utrecht gebruikt, waarbij de overheid de
moslimgemeenschappen om hulp vroeg en kreeg.
In dezelfde periode waren er bedreigingen richting
moskeeën en vonden de moslimgemeenschappen
geen gehoor voor bescherming van diezelfde
overheid.
Of: “Garandeer dat er nooit meer illegale onderzoeken
uitgevoerd zullen worden naar en binnen moskeeën
en onder moslims of moslimorganisaties.”
En: “Garandeer dat er geen onrechtmatige onderzoeken of illegale activiteiten meer gebeuren en geen
persoonsgegevens worden bewaard, al dan niet in
combinatie met een profiel.”
Voorgenoemde punten vooronderstellen dat er
een groep mensen is die de maatschappelijke
veiligheid mogelijk aantast. Deelnemers geven
aan dat dit ongewenst is. Ze melden dat er meer
dan een miljoen moslims in Nederland zijn en dat
je zo’n grote groep niet kan en mag stigmatiseren
als veiligheidsprobleem. “Behandel ons als iedere
andere Nederlander. Laten we het hebben over
zaken als oneerlijke behandeling bij solliciteren,
energiearmoede, onderwijs, emancipatie,
toeslagenaffaire, openen van een bankrekening en
andere belangrijke problemen. Er zijn er genoeg.
Daar kan veiligheid vast eens een keer tussen zitten
als het een duidelijke verdachtmaking betreft van een
individu of enkele individuen.”
3. Gebrek aan transparantie
Een signaal vanuit de vertegenwoordigers van

15

de moslimgemeenschappen: “De overheid
communiceerde pas ná het NRC-artikel.
Helaas bereikte die communicatie (velen van) ons
niet. Het voelde als voortdurende radiostilte van de
overheid. En dat versterkte ons wantrouwen.”
“Tot op de dag van vandaag is ons (moslimgemeenschappen, red) onduidelijk wat er gebeurt
met de opgehaalde informatie, wat de inhoud is van
de informatie en waarom er nauwelijks gereageerd
wordt op onze verzoeken om openheid.”
Het dringende verzoek, zoals in de sessies verwoord:
“Overheid, communiceer op een manier waarmee je
ons wel bereikt en wees transparant.”
Een ander geluid uit de sessies, zoals een deelnemer
zegt: “De overheid vraagt de moslims te reflecteren,
maar keer het om. De overheid moet haar eigen
handelen onderzoeken en daarop reflecteren.
Geef vervolgens ook aan welke consequenties je
verbindt aan de uitkomsten van die zelfreflectie.”
Dit wordt niet als gebrek aan wederkerigheid gezien,
maar als onwenselijk eenrichtingsverkeer.
Tot slot vindt men dat de checks and balances rond
de onderzoeken niet op orde zijn. Want binnen de
overheid is er niet gecorrigeerd. Men doet daarom
een oproep voor een transparant afwegingskader.
Om het zelfcorrigerend vermogen van de overheid te
bevorderen en ongewenste activiteiten te voorkomen.

16

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

3

3. Conclusies

Conclusies
In dit hoofdstuk zetten we onze conclusies
op een rij. Gebaseerd op de waarnemingen
waarvan we in het vorige hoofdstuk verslag
deden. Welke lessen kunnen we trekken?
Hoe zijn de geïdentificeerde problemen
te voorkomen? En welke handvatten
voor handelingsperspectief distilleren
wij om het proces van het herstellen van
vertrouwen in te zetten?

17

Vertrouwen tussen lokale
en Rijksoverheid en moslimgemeenschappen op scherp gezet
Alle deelnemers, overheden en moslims, zijn goed
op de hoogte van de gebeurtenissen. De meeste
deelnemende ambtenaren zijn niet persoonlijk
betrokken bij de gebeurtenissen die aanleiding geven
tot het NRC-artikel, maar kennen wel het dossier.
Deelnemende moslims geven zonder uitzondering
aan met negatieve gevolgen geconfronteerd te zijn.
Iedereen is het erover eens dat het vertrouwen in de
overheid geschaad is. Maar wel ieder vanuit een eigen
perspectief:
Perspectief van moslims
Hoewel er grote overeenkomsten zijn vanuit de
moslimgemeenschappen in het benoemen van
problemen, zijn de oplossingsrichtingen niet
eenduidig. Dat is logisch: de moslimgemeenschappen
zijn geen homogene groep. We concluderen dat bij
de deelnemers de verschillen in generaties hierbij een
belangrijke rol spelen. De deelnemers hebben geen
eenduidig beeld van hun verhouding ten opzichte van
de maatschappij en de afstand ten opzichte van de
overheid.
Vertegenwoordigers van de oudere generaties geven
aan dat er een zekere afstand is tot de Nederlandse
samenleving. Onder meer veroorzaakt door gebrek
aan beheersing en kennis van de Nederlandse taal
en cultuur. Ondanks de afstand is deze generatie, zo
zeggen zij, wel hoopvol over het vertrouwen tussen
de overheid en henzelf. In de basis ervaren zij dat ze
in Nederland kansen kregen om een bestaan op te
bouwen voor zichzelf en hun kinderen. Dit uit zich in
een grondhouding van dankbaarheid.
Andere deelnemers benoemen dat ze loyaal zijn
richting hun ouders die naar Nederland kwamen,
maar tegelijkertijd ook kritisch richting de maatschappij. Zij zijn zich ervan bewust dat ze zonder
overheid niet verder komen in de samenleving.
Tegelijkertijd ervaren zij ook grote schade, zeker in
relatie tot hun netwerk. Dat netwerk vindt het vaak
moeilijk te begrijpen waarom zij nog met de overheid
praten. Het herstellen van vertrouwen bij deze groep
is gecompliceerder dan bij de eerste generatie.

18

Zij voelen zich tussen groepen in staan en zijn
voortdurend gedwongen tot het maken van een
keuze die een van die groepen niet goed begrijpt.
De grootste uitdaging voor het herstellen van
vertrouwen zit hem bij de 9/11-generatie, zoals de
jongere deelnemers zichzelf noemen. Deze groep
geeft namelijk aan nooit vertrouwen van de overheid
te hebben gekend en altijd als veiligheidsrisico
te zijn gezien. De gebeurtenissen sinds 9/11 zijn
een constante cesuur: spanningen, radicalisering,
onbegrip, afnemen van dialoog, enzovoort. Daarmee
is de ervaring van deze generatie anders dan die van
hun ouders en grootouders.
De deelnemers komen veelal met argwaan en
twijfel naar de bijeenkomsten. Terwijl een andere
groep aangeeft niet meer met de overheid te
willen praten. De deelnemers nemen dus een
bijzondere positie in en zijn voortrekkers voor het
proces richting het herstellen van vertrouwen.
We kunnen daarom concluderen dat de deelnemers
aan de sessies een verantwoordelijkheid voelen en
zich moeten realiseren dat dit betekent dat zij een
achterban kunnen motiveren. Ze kunnen deze rol
alleen oppakken wanneer de overheid naar hun
idee betrouwbaar is en samen met hen een plan van
aanpak opstelt. Twee punten die naar hun mening
voorwaardelijk zijn.
Perspectief van gemeente- en rijksambtenaren
Tussen rijks- en gemeenteambtenaren zijn ook
verschillen. De gemeenteambtenaren voelen
dat ze door het Rijk onder druk zijn gezet, de
rijksambtenaren verklaren dat zij gemeenten juist
ruimte lieten voor eigen beslissingen.
Gemeente- en rijksambtenaren geven beiden aan dat
er wel redenen waren om onderzoeken te verrichten.
Hiermee geven ze te kennen dat er sprake is van
legitimering voor het onderzoek. Niet per se voor
de manier waarop het is gedaan. Uitleggen waarom
gemeenten erin meegegaan zijn, is nu nog steeds
belangrijk. Net zoals verhelderen dat de manier
waarop het gebeurde, nu niet langer goedgekeurd
wordt door deelnemende ambtenaren.

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

Buiten kijf staat dat de verhouding tussen gemeenten
en vertegenwoordigers van moslimgemeenschappen
is verstoord. Gemeenten geven in eerste instantie
aan zelf geen oplossingen te zien om die verstoorde
relatie te herstellen. Omdat zij ervaren dat het
Rijk in belangrijke mate veroorzaker is geweest,
zoeken ze bij het Rijk de oplossingen. Ze hebben
van het Rijk praktische handvatten nodig voor een
handelingsperspectief.
Als (Rijks)overheid dien je je natuurlijk aan de wet
te houden. Dat is een eerste vereiste om vervolgens
te kunnen werken aan vertrouwen. Of de wet is
overtreden kunnen wij niet vaststellen, maar veel
deelnemers (moslims en ambtenaren) zijn die mening
toegedaan en eisen transparantie.
Uit de reactie van rijksambtenaren concluderen
we dat zij samen met moslimgemeenschappen en
verschillende departementen aan de slag willen
om er met elkaar voor te zorgen dat groepen
Nederlanders nooit meer op deze manier onderzocht
kunnen worden. Ze willen gezamenlijk optrekken om
mogelijke discriminatie tegen te gaan en met elkaar
het vertrouwen te herstellen. Ervoor zorgen dat niet
meer een hele groep vanuit argwaan en dreiging
wordt bekeken. Hier moet breed beleid op worden
gemaakt. We concluderen dat zij een gezamenlijke
sociaal-maatschappelijke agenda als belangrijkste
mogelijkheid zien om uit de impasse te raken en
verder te kunnen.
Tevens zien wij dat de ambtenaren verdergaande
diversiteit en inclusie en het steunen van tegenspraak binnen het ambtenarenapparaat als
belangrijke voorwaarde ervaren om stappen te
kunnen maken om een herhaling van zetten te
voorkomen. Hiermee wordt kennis verruimd en
ontstaat een breder gezichtsveld. Ook helpt het met
het vergroten van begrip en het kunnen inschatten
van gevolgen voor (groepen) mensen.
Ook beter communiceren wordt als essentieel
gezien om vooruitgang te boeken. Het gaat dan
over communicatie tussen en met alle betrokkenen.
Onderdelen zijn: intern, tussen verschillende
departementen, naar de moslimgemeenschappen toe,

3. Conclusies

van de moslimgemeenschappen naar de overheid en
met de gemeenten.

Hoe om te gaan met belemmeringen die
herstel van vertrouwen in de weg staan?
1. Gebrek aan gelijkwaardigheid
Het terugkomende thema ‘overheid, bied je excuses
aan’ is niet los te zien van onbegrip. Waarom heeft
het plaatsgevonden? Waarom is de zorg over
radicalisering niet met de moslimgemeenschappen
gedeeld? Waarom is er niet gevraagd om samen
radicalisering aan te pakken? Waarom zag de overheid
de gemeenschappen niet als gelijkwaardige partij?
Heeft de overheid de gemeenschappen wellicht
altijd gewantrouwd? Waarom spreekt de overheid
moslims aan als groep? Vragen zoals deze verdienen
een gedegen uitleg, geduldig, met duidelijke
antwoorden. Wanneer de vragen beantwoord zijn,
kan duidelijk worden of excuses terecht zijn.
Waar die excuses precies voor worden aangeboden.
En door wie. Een excuus over het niet betrekken van
de gemeenschappen bij de zorgen over radicalisering
is in ieder geval op zijn plaats.
Het gebrek aan gelijkwaardigheid heeft ook betrekking
op het nauwelijks ervaren van wederkerigheid.
Bij problemen worden gemeenschappen gevonden,
maar niet bij het zoeken naar oplossingen. Moskeeën
kunnen bijdragen aan sociaal-maatschappelijke
opgaven. Dat gaat van het informeren van hun
gemeenschap over wijzigingen in bijvoorbeeld
regelgeving tot het organiseren van acties voor het
verbeteren van de leefomgeving. Het is niet logisch
dat de overheid daarvan geen gebruik maakt. Vooral
niet in een tijd dat er veelvuldig gesproken wordt over
de afstand tussen overheid en burgers.
De deelnemers geven herhaaldelijk aan niet als
individu te worden behandeld, maar als groep die
zich voortdurend moet verantwoorden. Daarnaast
ervaart men belemmeringen bij reizen, het openen
van bankrekeningen, schooladvies, het vinden van
stageplekken en solliciteren. Binnen de reflectiesessies
is dit zo vaak genoemd door vele verschillende vertegenwoordigers en individuen, dat dit signaal naar
ons idee niet kan worden genegeerd.

19

2. Focus op problemen en veiligheid
De overheid lijkt een eenzijdige insteek te hanteren
die gericht is op veiligheid. Radicalisering en
terrorisme(dreiging) worden daarbij als legitimering
gebruikt om moslims als groep te beoordelen.
We concluderen dat de aanwezige moslims het beleid
rond informeel onderwijs ook in die context plaatsen.
Onderzoek in relatie tot moslims ligt daarmee onder
een vergrootglas. Overwegingen zijn niet transparant
en ‘veiligheid’ wordt mogelijk te snel of te veel als
reden gebruikt. Deelnemers eisen dan ook garanties
dat onderzoeken nooit meer uitgevoerd mogen
worden zoals de NTA dat deed. Niet onder moslims
of moslimorganisaties, maar zeker niet binnen
moskeeën, het heilige huis waar moslims zich juist
veilig zouden moeten voelen.
3. Gebrek aan transparantie
Uit de sessies komt naar voren dat de aanwezigen
begrip hebben voor het feit dat procedures en
regelgeving volledige transparantie ingewikkeld
maken. Maar, stellen zij, niet communiceren is geen
oplossing. Als er wantrouwen is, wordt dat door
‘communicatiestilte’ versterkt.
Gebrek aan transparantie kan voorkomen worden
door checks and balances (een afwegingskader) in
te bouwen. Gegeven de gang van zaken rond de
NTA-onderzoeken blijkt dat deze niet op orde zijn.
Realiseer, zo is de conclusie, een manier van werken
die zorgdraagt voor transparantie en keuzes die te
verantwoorden zijn. Een systeem van zelfcorrigerend
vermogen binnen de overheid.

20

Samenvattend
De deelnemende vertegenwoordigers van
moslimgemeenschappen én individuele moslims
stellen dat de gebeurtenissen die geschetst worden
in het NRC-artikel opnieuw een bewijs vormen van
wantrouwen jegens hen door de overheid is, omdat
zij moslim zijn. Op basis van alle andere ervaringen
die ook gedeeld zijn in de sessies, gaan wij mee in
de gedachte dat het wantrouwen daarmee in eerste
instantie bij de overheid zit. Tegelijkertijd willen
moslimgemeenschappen en overheid samenwerken
om het proces van vertrouwen herstellen te starten.
En dat moet bij voorkeur snel. De oudere generaties
maken zich begrijpelijk zorgen om hun jongeren.
De aanwezige jongeren ervaren dat zij niet gelijk
behandeld worden. Naar ons idee een gotspe voor
een beschaafde maatschappij. Maar belangrijker nog:
deze jongeren komen op termijn ook op invloedrijke
posities. Worden managers. Bepalen wat er straks
gebeurt. Komen ook in functies waar beleid gemaakt
zal worden. Maar wat gebeurt er als deze jongeren
niet de kansen krijgen om positief mee te doen in
de maatschappij? We kunnen er slechts naar raden,
maar de kans bestaat dat zij zich afkeren van de
samenleving. En misschien zelfs een eigen of parallelle
samenleving gaan vormen.

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

4

4. Aanbevelingen

Aanbevelingen
Discriminatie is voor alle deelnemers in
meer of mindere mate langer aanwezig in
de samenleving en wordt breed gevoeld. Die
ogenschijnlijke inbedding in de samenleving
vraagt helaas om een lange tijd om te kunnen
helen of zelfs maar te verbeteren. Dit besef
vormt de basis van onze tien aanbevelingen,
die rechtstreeks voortvloeien uit onze
waarnemingen en conclusies.

21

Aanbeveling 1: toon begrip voor elkaar
Alleen door te communiceren kunnen de verschillende
standpunten worden benoemd en gehoord. En kan
er begrip voor situaties ontstaan. Niemand doet iets
zonder reden. Maar wordt er niet gecommuniceerd?
En zijn er geen afspraken waarbinnen met begrip voor
elkaars positie besluiten worden genomen? Dan wordt
een goede bedoeling een slecht initiatief. Kijken we
naar de onderzoeken zoals het NRC-artikel beschrijft
en de gesprekken tijdens de reflectiesessies, dan zien
we verbeterpunten in de manier waarop mensen en
partijen communiceren en begrip hebben voor elkaars
verantwoordelijkheid. We geven enkele voorbeelden:
» Gemeenteambtenaar naar het Rijk: er was
inderdaad een keuze (om wel of geen onderzoek
te doen), maar zo werd het niet ervaren.
» Rijksambtenaar naar de gemeenteambtenaar:
we kunnen ons inderdaad voorstellen dat
wanneer het Rijk onderzoek dwingend adviseert
en financiert, het moeilijk is nee te zeggen.
» Moslims richting Rijk: de periode rond 2017 was
verwarrend, dreigend misschien. Er was onrust.
Er was blijkbaar te weinig kennis over de
moslim-gemeenschappen bij de overheid.
Blijkbaar was onderzoek de manier om die
kennis te verzamelen. Maar dat kan ook in
overleg met mensen waarmee je al zo lang
samenwerkt.
» Moslims richting gemeente: onderzoek was
mogelijk noodzakelijk. In de gesprekken wordt
verschillende keren specifiek aangegeven waar
zorgen kunnen zitten. Daar is begrip voor.
Maar waarom een hele gemeenschap hierop
aanspreken?
» Gemeente richting moslims: het is niet
goed om gepasseerd te worden binnen een
vertrouwensrelatie. Een vertrouwensbreuk
herstellen is lastig en kost tijd.
» Rijk richting moslims: wanneer uitsluiting of
moslimdiscriminatie gevoeld worden, moet dat
met de betreffende departementen onderzocht
en opgepakt worden.

Aanbeveling 2: wees transparant
Openheid kan leiden tot vertrouwen in elkaars
motieven en handelen. En op wantrouwen is het

22

slecht bouwen. Als we wantrouwen willen aanpakken,
moet een proces worden gestart waarin alle
partijen transparant zijn. Volledige transparantie is
overigens niet realistisch. Er zijn altijd, zeker vanuit
de overheid, zaken die niet verteld kunnen worden.
Bijvoorbeeld vanwege politieke redenen, veiligheid,
prioriteitstelling of iets anders. Zolang dit onderkend
en besproken wordt, is dat geen probleem.
Uiteindelijk gaan vertrouwen en transparantie,
precies wat tijdens de sessies gezegd is, hand in hand.
Communicatie heeft de functie van begrip kweken,
vooruitgang tonen en is ook gereedschap waarmee
men elkaar laat zien bereid te zijn stappen te zetten.

Aanbeveling 3: verantwoord en erken
Leg voor iedereen -moslim en niet-moslim- begrijpelijk
uit waarom welke keuzes gemaakt zijn in 2017.
Ook al bestaat het gevoel dat dit al gedaan is.
Kennelijk is de boodschap niet bij alle relevante
betrokkenen (met name moslims) aangekomen
en moet deze herhaald worden. En dan op
een manier die moslims wel bereikt. Hierbij
kunnen tussenpersonen -vertegenwoordigers
van moslimgemeenschappen, imams,
jongerenorganisaties- een belangrijkrijke rol spelen.
Ook is uitleg gewenst van de maatregelen die zijn
genomen na het verschijnen van het NRC-artikel.
Welke acties zijn ondernomen door de overheid en
welke door de moslimgemeenschappen? Het gaat
hierbij niet om veroordelen, maar om helder verslag
leggen.

Aanbeveling 4: hanteer de dialoogvorm
bij gevoelige onderwerpen
De manier waarop de reflectiesessies ingericht zijn
-met het benoemen van wat er in het verleden
gebeurde en nadenken over de toekomst- draagt
bij aan expliciteren van pijn en vervolgens daaraan
voorbijkomen. Het verleden benoemen geeft ruimte
aan emoties. Door dit in kleine groepen te doen waar
iedereen de mogelijkheid krijgt te vertellen over de
pijn, voelt niemand zich belemmerd in het doen van
uitspraken. Het zorgt ervoor dat gevoelens een plek
krijgen. En er vervolgens meer rationeel een eerste
stap naar verwerking dan wel opbouw voor het
herstellen van vertrouwen kan worden gezet.

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

Dit format is een werkbare methode om van emotie
naar ratio te bewegen en is daarmee bruikbaar
bij onderwerpen als discriminatie en gebrek aan
inclusie en diversiteit. Telkens blijkt dit weer en op
elk niveau pijnlijk of in ieder geval ingewikkeld te zijn.
Er is veel onbegrip. Mensen die menen slachtoffer
te zijn, voelen zich vaak niet begrepen. Dat geldt
regelmatig ook voor de mensen die beschuldigd
worden van discriminatie. Aangezien de onderwerpen
discriminatie, inclusie en diversiteit op meer plekken
in de maatschappij spelen (departementen niet
uitgesloten), adviseren we de beschreven methode te
overwegen wanneer er oplossingen gezocht moeten
worden voor spanningen tussen mensen om weer
vooruit te kunnen kijken.
Als onderdeel van de sessies waarin je de dialoogvorm
hanteert, kun je praktische afspraken maken over wie
wat oppakt. En over termijnen en representatie.
Zodat ieder zijn of haar verantwoordelijkheid oppakt.
De overheid heeft een en ander uit te leggen, maar de
moslimgemeenschappen geven aan dat ook andere
issues opgepakt moeten worden. Denk aan (vrouwen)
emancipatie, (informeel) onderwijs, economische
positie en integratie. En mogelijk biedt dit ook aanknopingspunten om handelingsverlegenheid aan de
orde te stellen.

Aanbeveling 5: onderzoek
moslimdiscriminatie
In alle sessies, behalve die met gemeenten, komt
discriminatie van moslims nadrukkelijk naar voren.
Er wordt zelfs gesproken van islamofobie.
Zonder uitzondering benoemen betrokkenen een
of meer voorbeelden van persoonlijke ervaringen
met discriminatie op basis van hun geloof. Aan ons
niet het oordeel of hun persoonlijke ervaringen
daadwerkelijk als moslimdiscriminatie aan te merken
zijn, maar het signaal keert zo vaak terug dat het
zeker gerechtvaardigd is hier verder onderzoek naar
te doen. Specifiek wanneer het gaat over de gevolgen
van moslimdiscriminatie, zoals problemen bij het
openen van bankrekeningen, vrij kunnen reizen, het
vinden van stageplekken en solliciteren.
Het kunnen doen van aangifte van moslimdiscriminatie zou een grote stap zijn. Zodat naast

4. Aanbevelingen

antisemitisme of discriminatie op basis van geslacht
of seksuele geaardheid ook ‘moslimdiscriminatie’
aan te geven is. Als moslimdiscriminatie als een
maatschappelijk en niet acceptabel fenomeen wordt
erkend, dan voelen de moslimgemeenschappen zich
serieus genomen. Worden zij meer als gelijkwaardig
gezien. En wordt hun ervaring als gedeeld probleem
erkend. Deze vorm van erkenning (en dus het
onderzoek daarnaar) is mogelijk een van de belangrijkste eerste stappen in de richting tot herstel van
vertrouwen.

Aanbeveling 6: zie moslims niet a priori
als probleem, maar als onderdeel van de
oplossing
Een terugkomende oproep is moslims te betrekken
bij beleid en maatschappelijke opgaven. Bij alle
groepen, zeker bij jongeren, komt een meer dan
gemiddelde bereidheid naar voren om iets voor de
maatschappij te betekenen. En dus voor de eigen
gemeenschap, zodat die als volwaardig onderdeel
van de maatschappij kan meedoen. Het lijkt erop
dat de gemeenschappen al goed georganiseerd zijn
en daardoor makkelijk betrokken kunnen worden en
daadkrachtig kunnen handelen.
De moslimgemeenschappen betrekken bij het
opstellen van een maatschappelijke agenda, zien wij
als een logische stap. Zeker ook omdat de overheid
nog steeds veel leden van de gemeenschappen
slecht bereikt. Tegelijkertijd zorgt het betrekken
van de gemeenschappen voor activatie vanuit
gedeelde verantwoordelijkheden. Juist dit delen
en medeverantwoordelijk maken, is de grootste
erkenning van gelijkwaardigheid. Het activeert de
leden van die gemeenschappen om in eigen kring
zaken bespreekbaar en oplosbaar te maken.
Daarbij is essentieel dat de moslimgemeenschappen
zelf aangeven welke onderwerpen of thema’s door
wie worden aangepakt. Een traject opzetten met
concrete stappen en taakverdeling die breder in de
gemeenschappen wordt teruggelegd, is een werkbare
aanpak. Samen de agenda bepalen.

Aanbeveling 7: weet dat ‘de’ moslim niet
bestaat en handel daarnaar
De moslimgemeenschappen zijn zeer divers, zoals
al eerder aangegeven. Er is sprake van een toename

23

van etnische diversiteit en van het aantal generaties.
Er is interactie tussen de verschillende groepen en
individuen met elk hun eigen achtergrond. Men is
verschillend qua mening, leeftijd en achtergrond,
en tegelijkertijd moslim. Voor gesprekspartners
en dus ook de overheid is het onduidelijk of
‘het moslimgeluid’ wordt vertolkt of dat het slechts
om het geluid van een bepaalde groep gaat.
‘Het’ moslimgeluid bestaat eigenlijk niet, er zijn
meerdere perspectieven.
Moslims en moslimgemeenschappen moeten
hiervoor zelf aan de slag. Zij dienen zichzelf
herkenbaar te maken, zodat een rol in de
ontwikkeling van de samenleving samen met
hen tot stand komt. Ook gaat het er hierbij om
te zorgen voor een goede vertegenwoordiging.
Eerder is opgemerkt dat moslims geen homogene
groep vormen. De vertegenwoordiging zoals
aanwezig in de reflectiesessies, doet waarschijnlijk
onvoldoende recht aan het begrip ‘evenredig’.
Hierbij houden we er rekening mee dat er binnen
de moslimgemeenschappen, zoals zij zelf aangeven,
verschillende belangen, wensen en zienswijzen zijn.
Alleen met jongeren verder praten is dan niet de
oplossing. Wel is het zo dat de wil om bij te dragen
aan verandering groot is bij de jongeren.

Aanbeveling 8: investeer in diversiteit en
inclusie binnen de overheid
Blijf investeren in diversiteit en inclusie binnen
de eigen organisatie, of het nu gaat om lokale of
Rijksoverheid. Als de overheid een waaier aan
perspectieven, achtergronden, oriëntaties en kennis
in huis heeft, neemt de kans op herhaling van een
aanpak zoals rond de NTA-onderzoeken af.
De overheid wordt dan meer en meer een
afspiegeling van de samenleving.

Aanbeveling 9: blijf in contact
De roep om met elkaar in contact te blijven,
wordt regelmatig herhaald door zowel overheid
als moslimgemeenschappen. Hoe valt dat vorm te
geven? Wij adviseren een communicatiestructuur in
te richten met een brede vertegenwoordiging van
gemeenschappen.

24

Zoals reflectiesessies per doelgroep efficiënt blijken
omdat daarmee de betrokken partijen een min of
meer vergelijkbaar vertrekpunt hebben, moet dat
ook gelden voor de communicatiestructuur.
Niet elke doelgroep vindt dezelfde thema’s belangrijk.
Ook aanpak en tempo tussen doelgroepen verschillen.
Een groep jongeren is reeds met de minister in
gesprek gegaan. Dat deze groep op de troepen
vooruitloopt, is logisch. Er is tijdens de jongerensessie momentum en jongeren willen snel vooruit.
Daarnaast toont de overheid op deze manier ook
jongeren uiterst serieus te nemen. Natuurlijk moet het
niet bij deze jongeren blijven. Onze suggestie is om
daarnaast ook met een brede vertegenwoordiging van
gemeenschappen aan de slag te gaan.
De communicatiestructuur heeft meer dan één doel.
Het is een hulpmiddel om transparantie te vergroten
tussen overheid en moslimgemeenschappen.
Daarnaast, en essentieel, biedt het de voorlopers
(zoals eerder beschreven) een instrument om meer
mensen uit de gemeenschappen achter het proces
van het herstellen van vertrouwen te krijgen.

deelnemers aan de reflectiesessies. Om met deze
groep te werken aan het gezamenlijk opstellen van
deze agenda.
De deelnemers geven aan dat de lokale en
Rijksoverheid ook over de manier waarop ze verder
willen, of de twijfels moeten communiceren. Het is
belangrijker om trage vooruitgang te melden, dan
helemaal niet te communiceren. Geen mededelingen
doen, wekt argwaan. Dat geldt beide kanten op.
Ook de lokale en Rijksoverheid wensen te horen waar
de gemeenschappen mee bezig zijn. En op welke
manier overheden kunnen bijdragen aan herstel van
vertrouwen. Ook hier geldt: liever iets laten weten
dan helemaal niks. Communiceren dus.
Communicatie om te veranderen.
Perron 14

Zo’n structuur moet bestaan uit vertegenwoordigers
van overheden en moslims die het herstelproces in
gang willen zetten. Met heldere verantwoordelijkheden, taken en doelstellingen. Een structuur die
ruimte biedt aan diverse belangen. Zowel inhoudelijk
(stromingen, maatschappelijke agenda, inclusie,
discriminatie, diversiteit en meer) als geografisch
(wat er gebeurt in Waalwijk, Zwolle of Amsterdam).
Een aanpak die bijdraagt aan het delen van kennis en
ervaringen, waardoor ze overdraagbaar worden.

Aanbeveling 10: zet de volgende stap
De moslimgemeenschappen realiseren zich dat
de overheid meerdere verantwoordelijkheden en
taken heeft, waardoor processen stroperig kunnen
worden en belangen tegengesteld lijken.
Door het organiseren van de reflectiesessies heeft
de overheid een stap gezet in de richting van het
herstellen van vertrouwen. Nu naar de volgende
stap. Wanneer de maatschappelijke agenda ter
sprake kwam, werd daar positief op gereageerd.
Een volgende stap is dan te komen tot een evenredige vertegenwoordiging, met bijvoorbeeld de

Rapportage reflectiesessies overheid en moslimgemeenschappen: werken aan herstel van vertrouwen

4. Aanbevelingen

25