Voeding ingeslotenen
Inspectierapport
Themaonderzoek

Augustus 2011

Inhoudsopgave

2

| Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Voorwoord

4

Samenvatting

6

1 Inleiding
1.1 Aanleiding en doel
1.2 Reikwijdte van het onderzoek
1.3 Toetsingskader
1.4 Onderzoeksopzet
1.5 Recent onderzoek
1.6 Leeswijzer

10
11
12
12
13
14
15

2 Faciliteiten
2.1 Keukenvoorzieningen
2.2 Cel/kamervoorzieningen
2.3 Dagelijkse kooktijd
2.4 Aankopen voeding
2.5 Resumé

16
17
18
19
19
20

3 Verstrekkingen
3.1 Tijdstip en wijze van verstrekking
3.2 Brood
3.3 Budget
3.4 Uitruil
3.5 Voedingoverschot
3.6 Samenstelling
3.7 Aansluiting op leeftijd, gezondheid, fysieke
		
inspanning, religie en cultuur
3.8 Toets op kwaliteit en kwantiteit
3.9 Alternatieven
3.10 Resumé

22
23
24
24
25
25
26

4 Conclusies

32

5 Aanbevelingen
6 Slotbeschouwing

36
40

Bijlage 1. Afkortingen
Bijlage 2. Bronnen
Bijlage 3. Vragenlijst/ Interviewlijst
Bijlage 4. Geografische ligging locaties

Inspectierapport Themaonderzoek

27
27
28
29

44
46
48
58§

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 |

3

Voorwoord

4

| Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

In justitiële inrichtingen uiten ingeslotenen steevast hun misnoegen
over het eten en de winkelprijzen. In het Inspectiejaarbericht 2010
besteedde de ISt aandacht aan de winkelprijzen. Tijdens haar inspecties
in 2010 trof de ISt beduidend meer misnoegen over het eten, zowel over
de niet toereikende hoeveelheid als de kwaliteit ervan.
Over voeding voor ingeslotenen bestaat niet veel normstellende wet- of
regelgeving om aan te toetsen. Dit themaonderzoek zet het hoe en wat
van de voeding van ingeslotenen voor verschillende soorten inrichtingen naast elkaar. Die vergelijking levert verbeterpunten op die het
overwegen waard zijn. Een miniem deel van de insluitingskosten zijn
uitgaven voor voeding, maar voeding is wel een bepalend element in de
dag van een ingeslotene.
M.P. Tummers
wnd. hoofdinspecteur

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 |

5

Samenvatting

6

| Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Onderstaand een samenvattend overzicht van de belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen van het themaonderzoek.
Bevindingen
Qua verstrekte voeding zijn er aanmerkelijke verschillen tussen de
sectoren GW en DBV ten opzichte van de sectoren Jeugd en Forzo. Het
voornaamste verschil is dat de sectoren GW en DBV in de meeste
inrichtingen een al dan niet opgewarmde diepvriesmaaltijd verstrekken, terwijl de meeste Jeugd- en Forzo-inrichtingen dagelijks een vers
bereide maaltijd serveren en er daarnaast binnen die sectoren voor
ingeslotenen ook ruime mogelijkheden zijn om voeding zelf te
bereiden of bij de samenstelling daarvan betrokken te zijn.
Budgettair komt dit verschil ook tot uitdrukking. Gemiddeld genomen
heeft een Forzo-inrichting voor voeding dagelijks ruim tweemaal zoveel
budget per ingeslotene beschikbaar dan een GW-inrichting; de
Jeugdinrichtingen zitten er tussen in.
Het percentage maaltijden dat volgens de GW-, DBV en
Jeugdinrichtingen ongebruikt wordt weggegooid ligt (ruim) boven de
10%, maar uit de interviews met ingeslotenen en medewerkers op
locatie ontstaat het beeld dat dit percentage nog hoger ligt. In de
Forzo-inrichtingen is de hoeveelheid weggegooide voeding lager.
De (inrichtings)reacties op de vragenlijst laten in het algemeen een
redelijk positief oordeel zien over de kwaliteit, kwantiteit en variëteit
van de voeding, maar de ervaring van de bij dit onderzoek betrokken
inspecteurs in de bezochte inrichtingen is dat ingeslotenen, maar ook
medewerkers, in -vooral- de GW en DBV-inrichtingen minder tevreden
zijn over deze aspecten. Dit geldt ook voor de opinie van inrichtingen
over de aansluiting van de verstrekkingen bij de aspecten leeftijd,
gezondheid, religie en cultuur. Het oordeel van de inrichtingen is
positiever dan die van de ingeslotenen maar het is wel opvallend dat de
inrichtingen minder positief zijn over de toereikendheid van de voeding
bij de fysieke inspanning van ingeslotenen. Die laatsten geven dan ook
aan dat zij de verstrekte hoeveelheid voeding bij intensieve deelname
aan sport onvoldoende vinden en dat zij dan zelf aanvullende voeding
(moeten) kopen.
Met betrekking tot de keukens van ingeslotenen valt er een tweedeling
te maken. De keukenvoorzieningen binnen de Forzo- en
Jeugdinrichtingen voldoen volgens de gebruikers qua mogelijkheden en
capaciteit. Dit is in mindere mate het geval binnen de sectoren GW en
DBV. Met name de gedateerde penitentiaire inrichtingen hebben geen1
tot beperkte kookaccommodatie en een enkele inrichting biedt geen
1

Drie pi’s bieden in het geheel geen kookmogelijkheden voor ingeslotenen.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 |

7

enkele keukenfaciliteit omdat dit technisch niet kan of uit oogpunt van
brandveiligheid ongewenst is. In een meerderheid van de GW- en
DBV-inrichtingen kunnen ingeslotenen tenminste één uur per dag aan
het zelfstandig bereiden van voeding besteden.
Conclusies
1. Er zijn geen algemene uitgangspunten voor de verstrekking van
voeding aan ingeslotenen. Kennlijk is er om die reden ook geen
uniform budgettair uitgangspunt waardoor de verstrekkingen en
voorzieningen per sector nogal verschillen.

8

2.

In alle inrichtingen wordt voeding ongebruikt weggegooid maar in
de GW- en DBV-inrichtingen die éénvaks diepvriesmaaltijden
verstrekken is er relatief vaker sprake van het ongebruikt weggooien van de warme maaltijd.

3.

Inrichtingen beschouwen de (controle op) kwaliteit, kwantiteit en
variëteit vooral als een verantwoordelijkheid voor de cateraar of
keuken. Hoewel inrichtingen op enigerlei wijze ingeslotenen bij de
samenstelling van de maaltijden betrekken is van een onafhankelijke toets op, of advies over, de samenstelling van de maaltijden
nergens sprake.

4.

Er is voor ingeslotenen verschil in faciliteiten om zelf voeding te
bereiden. In de sectoren GW en DBV variëren die van geen tot
redelijk omdat zij in tijd en voorzieningen begrensd zijn. De
mogelijkheden voor ingeslotenen binnen de sectoren Jeugd en
Forzo zijn, zeker qua materiële voorzieningen en beschikbare tijd,
aanmerkelijk groter.

5.

De mogelijkheden voor ingeslotenen om aanvullend voeding in te
kopen zijn binnen de sector Forzo het grootst; de minste winkelvoorzieningen hebben de Jeugdinrichtingen. Binnen de sectoren
GW en DBV varieert het aanbod van de winkel, maar het is over het
algemeen redelijk gevarieerd en sluit aan bij de kookfaciliteiten.

6.

Relatief weinig inrichtingen overwegen alternatieve verstrekking
van voeding. Alleen Jeugdinrichtingen schetsten expliciet de
ontwikkeling naar het meer zelfstandig en gezamenlijk bereiden
van een maaltijd op de afdeling/groep en één pi experimenteert
met het alternatief voor gedetineerden om zélf te koken zonder een
maaltijd verstrekt te krijgen.

| Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

De belangrijkste aanbevelingen zijn:
a.

Formuleer voor alle ingeslotenen onder het gezag van DJI gelijkluidende uitgangspunten voor het te verstrekken voedingaanbod.

b.

Bied ingeslotenen die een diepvriesmaaltijd verstrekt krijgen en
behoefte hebben aan meer voeding, de mogelijkheid om meer
verstrekt te krijgen.

c.

Analyseer de achtergronden van de aanmerkelijke verschillen in
budget voor voeding tussen de onderscheiden DJI-sectoren en
overweeg of het resultaat van die analyse aanleiding geeft tot
nivellering.

d.

Laat de samenstelling, de hoeveelheid en variëteit van de te
verstrekken voeding met regelmaat toetsen door een onafhankelijke instantie en/of eis deze toets van inrichtingen die zélf
verantwoordelijk zijn voor de bereiding en verstrekking van
voeding.

e.

Neem maatregelen om de hoeveelheid ongebruikte en derhalve
weg te gooien voeding te beperken.

f.

Communiceer voorgenomen wijzigingen in het voedingsaanbod
zorgvuldig met de betrokken inrichtingen en met ingeslotenen.

Zie hoofdstuk 5 voor alle aanbevelingen.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 |

9

1
Inleiding

10 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

1.1 Aanleiding en doel
Aanleiding
De Inspectie voor de Sanctietoepassing (ISt) houdt toezicht op de
sanctietoepassing in Nederland. Zij doet dit onder meer door het
uitvoeren van themaonderzoek binnen het domein van de
sanctietoepassing.
Het themaonderzoek ‘Voeding ingeslotenen’ richt zich op de verstrekking van voeding aan ingesloten justitiabelen, hierna ingeslotenen.
Bij de doorlichtingen die de ISt sinds haar start (2005) in justitiële
inrichtingen uitvoert is de voeding, in combinatie met de winkelvoorziening, een vast criterium. Twee algemene conclusies die, in ieder
geval tot halverwege 2010, uit deze doorlichtingen kunnen worden
getrokken, zijn dat ingeslotenen de door de inrichtingen verstrekte
voeding in het algemeen niet erg smaakvol en gevarieerd vinden2, maar
wel eetbaar en voldoende, en dat zij de inrichtingswinkel altijd te duur
vinden.3
Medio 2010 werd via landelijke media openbaar dat abrupte aanpassingen in het aanbod van voeding in een substantieel aantal inrichtingen
ressorterend onder de sectoren Gevangeniswezen (GW) en de Dienst
Bijzondere Voorzieningen (DBV) van de Dienst Justitiële Inrichtingen
(DJI) tot de nodige ophef onder ingeslotenen leidde.
Zij hadden veel kritiek op het feit dat het voedingsaanbod onaangekondigd veranderde en vonden dat de warme- en broodmaaltijden aanmerkelijk kariger waren geworden. De ophef leidde onder meer tot
Kamervragen en reacties van commissies van toezicht aan directies en
de minister van Justitie.
De eerdere bevindingen van de ISt en de ophef in 2010 over de aanpassingen van de voeding waren voor de ISt aanleiding om het onderwerp
‘Voeding ingeslotenen’ op te nemen in het Inspectiejaarplan 2011.
Doel
Het doel van het onderzoek is te bezien hoe het is gesteld met de
verstrekking van voeding aan ingeslotenen. De volgende deelvragen zijn
daarbij richtinggevend:
• Wat zijn de algemene uitgangspunten ten aanzien van de samenstelling en verstrekking van voeding aan ingeslotenen?
• In welke mate is er sprake van het weggooien van de verstrekte
voeding?
2
3

Zie ook gedetineerdensurvey DJI 2007
Zie voor een overzicht van de winkelprijzen bijlage 1 van het Inspectiejaarbericht 2010; dit
themaonderzoek gaat niet nader in op de winkelprijzen.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 11

• Op welke wijze is de kwaliteit, kwantiteit en variëteit van de te
verstrekken voeding geborgd en op welke wijze zijn derden en/of
ingeslotenen daarbij betrokken?
• Zijn er overeenkomsten en verschillen ten aanzien van de voeding
tussen de DJI-sectoren gevangeniswezen (GW), bijzondere voorzieningen (DBV), Jeugd en forensische zorg (Forzo)?
• Bieden de (mogelijke) verschillen in (wijze van) voedingsaanbod
aanknopingspunten voor alternatieven?
Aan de hand van haar bevindingen en conclusies doet de ISt verbetervoorstellen in de vorm van aanbevelingen.

1.2 Reikwijdte van het onderzoek
Het onderzoek richt zich op de verstrekking van voeding aan ingeslotenen in justitiële gesloten inrichtingen met een rijks- of particulier
karakter.
Het onderzoek strekt zich uit over de sectoren GW, DBV, Jeugd en Forzo
van DJI; zie ook 1.4.

1.3 Toetsingskader
Voor dit themaonderzoek is geen expliciet toetsingskader ontwikkeld
omdat er, behoudens een ‘beschrijvend document’ met betrekking tot
de kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling van te verstrekken
voeding aan ingeslotenen in de rechtstreeks onder het gezag van DJI
opererende inrichtingen, geen sprake is van een algemeen toepasselijk
normatief kader waar de ISt haar normstelling aan kan ontlenen.4 Zo
spreken de beginselenwetten GW, Jeugd en TBS in respectievelijk de artt.
44, 49 en 42 uitsluitend over de verantwoordelijkheid van de directeur
voor de verstrekking van voeding, zonder dat de memories van toelichting en/of lagere regelgeving daar verdere uitleg en/of uitwerking aan
geven. De European Prison Rules spreken in rule 22.4 over de verstrekking van drie maaltijden per dag die met redelijke intervallen verstrekt
worden.
Door deze beperkte uitgangspunten heeft het onderzoek het kenmerk
van een exploratief vergelijkend onderzoek dat zich met name richt op
4

Het beschrijvend document uit 2009 vormt de basis voor de Europese aanbestedingsprocedure voor de voeding aan Ingeslotenen en restauratieve voorzieningen in
inrichtingen van DJI.

12 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

de overeenkomsten en verschillen tussen de wijzen waarop ingeslotenen dagelijks van voeding worden voorzien.
Hoewel de aard van het onderzoek niet leidt tot oordelen afgezet tegen
een toetsbare normering, leiden de bevindingen desalniettemin tot
conclusies en verbetervoorstellen in de vorm van aanbevelingen.

1.4 Onderzoeksopzet
Methode
Ter voorbereiding is documentatie bestudeerd en heeft een aantal
oriënterende gesprekken plaats gevonden met vertegenwoordigers van
inrichtingen en DJI.
Op basis hiervan is een vragenlijst opgesteld (bijlage 3) die per e-mail
naar de directies van alle inrichtingen is verstuurd. In totaal zijn 29
vestigingen van GW, 4 vestigingen van DBV, 11 jeugdinrichtingen en 13
inrichtingen voor Forensische zorg benaderd. In totaal 51 (van de 55)
inrichtingen vulden de vragenlijst in; de respons bedroeg derhalve 93%.
Degenen die de vragenlijst invulden waren in het algemeen de functionarissen die binnen de inrichting verantwoordelijkheid dragen voor
verstrekking van voeding zoals het hoofd facilitaire zaken of het hoofd
voedingsdienst; in een enkel geval vulde de directie de vragenlijst zelf
in. De antwoorden zijn geaggregeerd opgenomen in een databestand
dat het uitgangspunt vormt voor deze rapportage. Op basis van de
antwoorden uit de vragenlijst is een selectie5 gemaakt van locaties die
door ISt-inspecteurs zijn bezocht om verdiepende interviews af te
nemen bij functionarissen betrokken bij de verstrekking van voeding
zoals het hoofd facilitaire zaken, het hoofd van de voedingsdienst, koks,
keukenassistenten, afdelingshoofden, directieleden en natuurlijk
ingeslotenen als consumenten en bereiders van voeding. Daarnaast
wierpen de inspecteurs tijdens deze bezoeken een blik op de keukenvoorzieningen in de betreffende locatie (bijlage 2). De interviews zijn
afgenomen op basis van vaste interviewlijsten (bijlage 3) en verwerkt in
dit rapport. Ter aanvulling en verificatie is door de ISt gesproken met de
operationeel manager van cateraar Sodexo die het merendeel van de
voeding aan de sectoren GW en DBV van DJI levert.

5

De selectie kwam tot stand op basis van bestemming, geografische ligging, eerder
ISt-onderzoek en de kennelijke (on)mogelijkheden voor ingeslotenen om in de
desbetreffende inrichting zelf voeding te bereiden (zie bijlage 4).

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 13

Het onderzoek is uitgevoerd door vrijwel altijd twee inspecteurs6 in de
periode januari – mei 2011.
Tijdpad
In januari 2011 heeft de ISt het themaonderzoek aangekondigd bij DJI
en zijn de vragenlijsten naar de inrichtingen verzonden. Op basis van de
antwoorden is medio maart een selectie gemaakt van te bezoeken
inrichtingen. Bezoeken vonden plaats in de periode april-mei. In juni is
het conceptrapport opgemaakt dat op 29 juni aan DJI is voorgelegd voor
wederhoor op de feitelijke bevindingen.
De ISt heeft de wederhoorreactie op 22 juli ontvangen. Op 1 augustus
2011 heeft de waarnemend hoofdinspecteur het inspectierapport
vastgesteld en aangeboden aan de staatssecretaris van Veiligheid en
Justitie.

1.5 Recent onderzoek
In de periode eind 2005 - maart 2007 is door DJI, in nauwe samenwerking met het WODC, een oriënterend onderzoek uitgevoerd naar het
effect van voedingssupplementen op het gedrag van jong volwassen
gedetineerden. Het resultaat ‘smaakte naar meer’ maar voorzover
bekend heeft het onderzoek geen vervolg gehad. Daarnaast loopt er, op
initiatief van de vestigingsdirecteur van PI Amsterdam Overamstel, op
dit moment een onderzoek naar het effect van voeding op de gezondheidstoestand van gedetineerden na hun insluiting en tijdens verblijf in
het huis van bewaring. Het onderzoek is een afstudeerproject van
studenten van de Hogeschool van Amsterdam. Hoewel de inhoud van
beide onderzoeken interessant is, hebben de (voorlopige) resultaten
daarvan geen betekenis voor onderhavig ISt-onderzoek dat zich vooral
richt op de voorzieningen voor de bereiding van voeding en de aard van
de te verstrekken voeding.
Tenslotte heeft de ISt inzage gehad in een door DJI uitgevoerde interne
audit naar de gang van zaken rond het aanbestedingstraject van de
voeding.

6

Om logistieke redenen zijn twee locatie-onderzoeken door één inspecteur uitgevoerd.

14 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

1.6 Leeswijzer
Het hoofdstuk faciliteiten biedt inzicht in de mogelijkheden die
ingeslotenen in de onderscheiden inrichtingen hebben om voeding aan
te schaffen en te bereiden.
Het hoofdstuk verstrekkingen gaat met name in op de voeding die de
inrichting verstrekt. Het hoofdstuk conclusies beantwoordt de (deel)
vragen van het onderzoek. Gekoppeld aan de conclusies volgen de
aanbevelingen.
In een slotbeschouwing geeft de ISt haar opvattingen met betrekking
tot de onderzoeksresultaten weer.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 15

2
Faciliteiten

16 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Dit hoofdstuk geeft op hoofdlijnen weer welke voorzieningen er in
inrichtingen beschikbaar zijn voor de bereiding van voeding, gaat o.a.
in op de wijze van verstrekking en de mogelijkheden voor ingeslotenen
om zelf voeding te kopen en te bereiden. Het hoofdstuk sluit af met een
resumé van de bevindingen.

2.1 Keukenvoorzieningen
Nagegaan is over welke keukenvoorzieningen de inrichtingen beschikken en welke keukenvoorzieningen de inrichtingen aan ingeslotenen
ter beschikking stellen.
Grootkeukens
Vijf vestigingen van GW beschikken over grootkeukens waar de
bereiding van de warme maaltijd nog grotendeels vers en in bulk
plaatsvindt. Dit houdt in dat onder begeleiding van een aantal professionele koks, meestal in dienst bij een cateraar, gedetineerden
meehelpen bij de dagelijkse bereiding van voeding en dat de maaltijd in
bulk (bakken) of geportioneerd (plates) ‘vers’ wordt aangeboden. In de
andere (22)7 vestigingen is er sprake van ontkoppelde bereiding waarbij
diepvriesmaaltijden in bulk of individueel worden opgewarmd. In 10
inrichtingen is er sprake van grote opwarmunits van waaruit distributie
plaatsvindt; in 12 inrichtingen hebben gedetineerden een magnetronoven op cel en kunnen zij hun maaltijd opwarmen wanneer zij dit
willen.
De DBV-inrichtingen hebben geen grootkeukens. Eén van de drie8
DBV-vestigingen beschikt over magnetrons op cel, in de andere
vestigingen vindt distributie van enkelvoudige, opgewarmde maaltijden
plaats.
De sector Jeugd laat een divers beeld zien; drie van de negen inrichtingen die reageerden9 hebben een grootkeuken met verse bereiding, één
inrichting betrekt de warme maaltijden koelvers van een naburige
penitentiaire inrichting en de andere inrichtingen combineren koken
op de leefgroep met koelverse of diepvries maaltijden.
Acht van de 12 Forzo-inrichtingen die reageerden10 beschikken over een
grootkeuken waar dagelijks een warme maaltijd bereid wordt. In drie
Forzo-inrichtingen koken de leefgroepen zelf en mocht dat, bijv.
7
8
9
10

Van twee Gw vestigingen is geen vragenlijst retour ontvangen.
De vestiging Alphen is vanwege tijdelijke sluiting niet betrokken in het onderzoek.
Twee Jeugdinrichtingen stuurden de vragenlijst niet retour.
Eén Forzo-inrichting reageerde niet.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 17

vanwege de groepssamenstelling, niet kunnen dan zijn er opwarmmaaltijden beschikbaar. Eén inrichting verstrekt deze maaltijden regulier.
De ISt bezocht in het kader van het onderzoek twee GW-inrichtingen en
een Forzo-inrichting die nog dagelijks een warme maaltijd bereiden en
sprak met de koks die betrokken zijn bij deze bereiding. De koks die de
ISt sprak beschikken over veel ervaring met het bereiden van voeding
voor ingeslotenen en zijn trots op hun dagelijkse productie. Zij
benoemen als voordeel van de verse bereiding dat zij dicht bij de
consumenten staan en zo voeling houden met de smaak van de
doelgroep.
Zij koken grotendeels met verse producten en geven hun kennis en
kunde mee aan de ingeslotenen die hen assisteren bij de bereiding.
Keukens ingeslotenen
De beschikbare kookvoorzieningen voor ingeslotenen binnen GW
variëren van géén (3 inrichtingen) via beperkt, veelal vanwege ruimteen tijdgebrek of uit oogpunt van (brand)veiligheid, tot in ruime mate
binnen het regime van algehele gemeenschap. In het laatste geval
kunnen ongeveer vier ingeslotenen gebruik maken van een 4-pits
kooktoestel. Gemiddeld bedraagt dit aantal 30 ingeslotenen doordat in
met name de oudere inrichtingen, vaak ouder dan twintig jaar,
aanmerkelijk minder kookfaciliteiten geboden (kunnen) worden. Bij de
DBV bedraagt het aantal ingeslotenen per 4-pits kooktoestel ongeveer
50 omdat ook in deze sector (nog) sprake is van capaciteit met weinig
tot geen kookmogelijkheden11. De sector jeugd kent in het algemeen
ruime keukenvoorzieningen; het aantal ingeslotenen per 4-pits
kooktoestel bedraagt daar gemiddeld 8. Ook de Forzo-inrichtingen
kennen ruime voorzieningen voor ingeslotenen met een gemiddeld
aantal van rond de 10 ingeslotenen per 4-pits kooktoestel.

2.2 Cel/kamervoorzieningen
Nagegaan is welke (kook)voorzieningen de ingeslotenen op hun cel/
kamer beschikbaar (mogen) hebben.
In de sector GW is het in vrijwel alle pi’s voor ingeslotenen mogelijk om
een koelkast en koffiezetter op cel voorhanden te hebben. De helft van
de inrichtingen staat op cel een waterkoker toe en in een derde van de
inrichtingen is een magnetron toegestaan. Een (elektrisch) kookplaatje
11

In haar rapport ‘de tenuitvoerlegging van vreemdelingenbewaring’, sept. 2010, stelt de ISt
dat de (door ingeslotenen zeer gewilde) mogelijkheid om te koken binnen de sector DBV
niet altijd in voldoende mate aanwezig is.

18 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

op cel is mogelijk in één GW-inrichting.
Bij de DBV-inrichtingen is geen kookplaat op de cel/kamer toegestaan
en in één DBV-inrichting is een koffiezetter op de cel/kamer toegestaan.
Een waterkoker en magnetron op de cel/kamer is toegestaan in twee
DBV-inrichtingen.
Geen van de Jeugdinrichtingen biedt op cel/kamer faciliteiten voor de
bereiding van voeding of warme dranken.
In alle Forzo-inrichtingen is een koffiezetter op cel/kamer toegestaan.
Tien Forzo-inrichtingen bieden de mogelijkheid voor een koelkast op
cel/kamer en ongeveer de helft biedt de mogelijkheid voor een
waterkoker.
Eén Forzo-inrichting staat een magnetron op cel/kamer toe.

2.3 Dagelijkse kooktijd
Nagegaan is hoeveel tijd er voor de ingeslotenen dagelijks beschikbaar
is om zelf voeding te bereiden.
In drie GW-inrichtingen is het voor ingeslotenen niet mogelijk om zelf
te koken. In de overige inrichtingen varieert de kooktijd van minder dan
30 minuten per dag (in één inrichting) tot meer dan 2 uur in negen
inrichtingen. Elf inrichtingen hanteren een kooktijd die varieert tussen
de 1 en 2 uur.
In twee DBV-inrichtingen kan er door ingeslotenen meer dan 2 uur per
dag gekookt worden; één DBV-inrichting biedt een kooktijd van tussen
de 1 en 2 uur.
In de helft van de Jeugdinrichtingen kunnen ingeslotenen, naast de
verstrekte maaltijd, zelfstandig tussen 1 en 2 uur bezig zijn met koken.
In de andere helft bereiden ingeslotenen geheel of gedeeltelijk een
groepsmaaltijd met elkaar.
Drie Forzo-inrichtingen bieden dagelijks een kooktijd van 1 à 2 uur, vijf
bieden meer dan 2 uur en in de overige acht inrichtingen is de beschikbare kooktijd afhankelijk van het activiteitenprogramma.

2.4 Aankopen voeding
In alle inrichtingen is er voor ingeslotenen de mogelijkheid om
wekelijks aanvullende voedingswaren in te kopen, veelal in de inrichtingswinkel. Daarvoor zijn de mogelijkheden binnen de jeugdinrichtingen het meest beperkt; het assortiment daar bestaat voornamelijk uit
snoep, chips en frisdrank. In de Forzo-inrichtingen zijn de mogelijkhe-

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 19

den het meest uitgebreid. De ISt bezocht twee Forzo-inrichtingen die
een overeenkomst hebben met een lokale supermarktondernemer. Het
reguliere (voedings)assortiment van de supermarkt is ook beschikbaar
in de kliniek, inclusief de weekaanbiedingen. Daarnaast gaven ingeslotenen in de Forzo-inrichtingen aan dat zij ook gebruik maken van de
diensten van mede-patiënten die tijdens hun verlof boodschappen
kunnen doen.
Binnen het gevangeniswezen en de DBV varieert het aanbod en dat is
afhankelijk van de kookmogelijkheden die de inrichtingen kunnen
bieden. In een inrichting waar geen kookmogelijkheid is, werden
desalniettemin verse eieren en vacuüm verpakte halve haantjes
aangeboden. Van ingeslotenen begreep de ISt dat zij in die inrichting
eieren bakken op een strijkijzer en het haantje opwarmen in de
koffiezetter.

2.5 Resumé
Vierentwintig GW-inrichtingen verstrekken ingeslotenen diepvriesmaaltijden en vijf GW-inrichtingen hebben een eigen grootkeuken waar
dagelijks een verse maaltijd bereid wordt12. Ook alle DBV-inrichtingen
verstrekken diepvriesmaaltijden.
Een minderheid van de jeugdinrichtingen heeft nog een grootkeuken.
Daarnaast zijn de verstrekkingen aan de jeugd koelvers of diepvries of
wordt er met de groep een verse maaltijd bereid. De sector Forzo
beschikt relatief over de meeste grootkeukens met eigen personeel dat
dagelijks een verse maaltijd bereidt. Een minderheid van de Forzoinrichtingen kookt met de groep of biedt een combinatie van een
verstrekte maaltijd en zelf koken.
Met betrekking tot de keukens van ingeslotenen valt er een tweedeling
te maken. De keukenvoorzieningen binnen de Forzo- en
Jeugdinrichtingen voldoen volgens de gebruikers qua mogelijkheden en
capaciteit. Dit is in mindere mate het geval binnen de sectoren GW en
DBV. Met name de gedateerde penitentiaire inrichtingen hebben geen13
tot beperkte kookaccommodatie en een enkele inrichting biedt geen
enkele keukenfaciliteit omdat dit technisch niet kan of uit oogpunt van
brandveiligheid ongewenst is. In een meerderheid van de GW- en
DBV-inrichtingen kunnen ingeslotenen tenminste 1 uur per dag aan het
zelfstandig bereiden van voeding besteden.
Met uitzondering van de sector Jeugd bieden vrijwel alle inrichtingen
12
13

In vrijwel alle gevallen wordt daar voor meerdere locaties gekookt.
Drie pi’s bieden in het geheel geen kookmogelijkheden voor ingeslotenen.

20 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

mogelijkheden tot het op cel/kamer voorhanden hebben van apparatuur om voeding/dranken te bewaren of te bereiden.
In alle inrichtingen is het mogelijk om aanvullend voedingsmiddelen
aan te kopen. De mogelijkheden daarvoor zijn in Jeugdinrichtingen
beperkt en in Forzo-inrichtingen zeer ruim. Binnen de GW en DBVinrichtingen is het aanbod afhankelijk van de kookmogelijkheden maar
in het algemeen vrij ruim.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 21

3
Verstrekkingen

22 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Dit hoofdstuk geeft een weergave van de aard van de verstrekkingen die
de inrichtingen ingeslotenen aanbieden met daarnaast informatie over
aan de verstrekking gerelateerde thema’s. Het hoofdstuk sluit af met
een resumé van de bevindingen.

3.1 Tijdstip en wijze van verstrekking
Tijdstip
De meeste GW- en DBV-inrichtingen verstrekken dagelijks rond het
middaguur de warme maaltijd.14
In het beperkte aantal GW-inrichtingen dat nog dagelijks vers bereidt, is
het aanbod meestal voorgeportioneerd en afgestemd op de keuze van
de gebruiker; in een enkel geval is het aanbod in bulk en kan de
ingeslotene bij het gezamenlijk eten kiezen welke componenten hij die
dag opschept. Alle overige GW-inrichtingen verstrekken rond het
middaguur een opgewarmde éénvaks-diepvriesmaaltijd.15
Uit alle interviews met ingeslotenen blijkt dat de waardering voor de
maaltijd hoger is wanneer deze vers(er) bereid is.
Aard verstrekkingen
De warme maaltijden bestaan in de GW-inrichtingen altijd uit drie
gangen: soep, de hoofdmaaltijd, fruit of een toetje. Tegelijkertijd met
de warme maaltijd vindt (meestal om de dag) verstrekking van een
gesneden half brood, melk en vers beleg plaats dat bedoeld is om op cel
te nuttigen als ontbijt en avondeten. Eén keer per week is er de weekverstrekking die voornamelijk bestaat uit geportioneerd zoet broodbeleg,
koffie, thee, suiker. De verstrekkingen binnen de DBV-inrichtingen
verlopen vrijwel identiek aan die binnen GW.
Bij de Jeugd- en Forzo-inrichtingen is de dagelijkse maaltijdcyclus
anders ingericht en meer afgestemd op de groep ingeslotenen die bij
elkaar is gehuisvest. Voorzover de populatie van een groep dat toelaat,
hetgeen overigens meestal het geval is, gebruikt de groep gezamenlijk
het ontbijt, de warme maaltijd en het avondeten dat, met name in
jeugdinrichtingen, ook steeds vaker met de groep gezamenlijk, bereid
wordt.

14

15

Een aantal inrichtingen biedt een magnetron op cel waardoor ingeslotenen zelf bepalen op
welk tijdstip zij de maaltijd opwarmen.
Éénvaks houdt in dat alle warme hoofdcomponenten zich -niet verdeeld in vakjes- in één
gesealde bak bevinden.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 23

De Jeugd- en Forzo-inrichtingen kennen geen weekverstrekking maar
beheren op de groep een voorraad suiker, koffiemelk, broodbeleg e.d.
Voor het beheer daarvan zijn ingeslotenen meestal zelf
verantwoordelijk.

3.2 Brood
Omdat er zoals gemeld binnen GW/DBV medio 2010 ook veel te doen
was over de aanpassingen van de broodverstrekking is de ISt in dit
onderzoek ook nagegaan hoe deze praktijk in inrichtingen geregeld is.
Het mantelcontract dat GW met cateraar Sodexo sloot gaat uit van de
verstrekking van zes sneetjes bruinbrood voor volwassenen en acht
sneetjes voor jeugdigen per dag.16 Uit het onderzoek blijkt dat een derde
van de GW-inrichtingen uitsluitend bruinbrood verstrekt en in twee
derde ingeslotenen kunnen kiezen tussen wit- of bruinbrood. Binnen
de DBV is er één inrichting die uitsluitend bruinbrood verstrekt; bij de
overige inrichtingen is er keuze tussen wit of bruin. De standaardverstrekking bij GW/DBV varieert tussen 6 sneetjes en een half (verpakt)
brood per dag. Uit de interviews met (GW)functionarissen blijkt dat,
mocht een ingeslotene op enig moment onvoldoende brood hebben,
hij bijna altijd extra verstrekt kan krijgen uit de voorraad die is diepgevroren. Een enkele inrichting hanteert het systeem dat eerst op
medische indicatie extra brood verstrekt wordt. De ervaring van
GW-functionarissen is dat er door de gelimiteerde verstrekking minder
brood wordt weggegooid dan voorheen.
Bij de Jeugd- en Forzo-inrichtingen is er altijd en in voldoende mate
wit- en bruinbrood beschikbaar.

3.3 Budget
De ISt informeerde naar de budgetten die in de inrichtingen ter
beschikking zijn voor de verstrekte voeding en constateerde daarbij de
volgende verschillen. De Forzo-inrichtingen beschikken verhoudingsgewijs over het meeste budget per ingeslotene om dagelijks de maaltijden
aan te bieden, de GW-inrichtingen besteden ruim twee keer minder per
ingeslotene per dag en de Jeugdinrichtingen zitten daar tussen. Een deel
van het verschil wordt verklaard doordat er in de Forzo- en
Jeugdinrichtingen een tendens is om, mits de groepsleiding daar voor
open staat en de samenstelling van een groep dat mogelijk maakt, de
16

Indien een jeugdinrichting onder het cateringcontract van DJI valt.

24 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

leefgroepen zélf hun voeding te laten bereiden. Deze werkwijze brengt
meer kosten met zich mee dan het aanbod van uitsluitend centraal
bereide voeding. Uit door een (GW)-inrichting beschikbaar gestelde
documentatie maakt de ISt overigens wel op dat door het nieuwe
cateringcontract vanaf medio 2010 de dagelijkse voedingskosten voor
die inrichting aanzienlijk afgenomen.

3.4 Uitruil
De ISt is nagegaan of inrichtingen de onderlinge uitruil van verstrekte
maaltijden tussen ingeslotenen toestaan. In tweederde van de GW
inrichtingen mag dit. Ook de DBV-inrichtingen staan toe dat ingeslotenen de verstrekte maaltijd aan elkaar geven. Op één na staan de
Jeugd- als Forzo-inrichtingen dit niet toe omdat vrijwel altijd gezamenlijk met de groep wordt gegeten.

3.5 Voedingoverschot
De ISt heeft inrichtingen gevraagd om een indicatie te geven van de
mate waarin zij voeding ongebruikt weggooien. Binnen GW is het
percentage warme maaltijden dat gedetineerden weggooien gemiddeld
ruim 16% en voor brood ruim 10%. Eén DBV-inrichting meldt dat 10%
van de maaltijden niet genuttigd wordt; bij de overige is dit nihil. Dat
laatste geldt ook voor het brood. Voor de Jeugdinrichtingen is het aantal
ongebruikte maaltijden 12% en het ongebruikte brood bijna 14%.
Voor de sector Forzo zijn deze percentages lager: ongebruikte maaltijden ruim 8% en ongebruikt brood ruim 4%. De cijfers zijn, zoals
gemeld, indicatief want uit de interviews die de ISt met ingeslotenen
over dit onderwerp hield kan worden afgeleid dat de hoeveelheid
verstrekte voeding die dagelijks ongebruikt wordt weggegooid,
aanmerkelijk hoger ligt als er door ingeslotenen aanvullend zelf
gekookt kan worden. Dat geldt met name bij GW- en DBV-inrichtingen
vanwege de verstrekte éénvaks-maaltijden.
Gevraagd naar de redenen van het weggooien van de maaltijd meldt
bijna de helft van de GW-inrichtingen dat ingeslotenen de maaltijd niet
smaakvol vinden. Eén DBV-inrichting meldt dat de maaltijd onvoldoende aansluit bij de culturele achtergrond van de ingeslotenen. In zowel
Forzo- als Jeugdinrichtingen vindt ongeveer een derde van de ingeslotenen de verstrekte maaltijden niet smaakvol.
De belangrijkste reden voor het weggooien van het brood is dat er
teveel is verstrekt en/of dat het niet (meer) vers is.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 25

Sodexo geeft desgevraagd aan dat de smaak van de diepvriesmaaltijden
bewust ‘vlak’ is gehouden om aan te sluiten bij de gemiddelde smaakopvatting. De veronderstelling is dat ingeslotenen die dat wensen zelf
smaakmakers kunnen toevoegen om de maaltijd af te stemmen op hun
persoonlijke smaak.17

3.6 Samenstelling
De ISt heeft in de vragenlijst bij inrichtingsfunctionarissen geïnformeerd naar hun oordeel over de kwaliteit, kwantiteit en variëteit van de
verstrekkingen. Daaruit komt het volgende beeld naar voren.18
Kwaliteit
Een ruime meerderheid van de GW- en DBV-inrichtingen beoordeelt de
maaltijden als voldoende tot goed; een minderheid beoordeelt de
maaltijden als matig.
Eén jeugdinrichting (die de maaltijd betrekt van een naburige inrichting
die nog dagelijks vers kookt) beoordeelt de maaltijd als matig; de
overige jeugdinrichtingen beoordelen de maaltijd voldoende tot goed.
Een meerderheid van de Forzo-inrichtingen scoort de maaltijden goed
tot voldoende.
Kwantiteit
De helft van de GW-inrichtingen oordeelt de kwantiteit van de verstrekkingen als voldoende, een kwart als goed en het restant matig en in één
geval onvoldoende.
Dezelfde verhouding zien we bij DBV met dit verschil dat de score
onvoldoende daar niet voorkomt.
Ook de Jeugd- en Forzo-inrichtingen zijn positief over de kwantiteit; alle
scoren hier voldoende tot goed.
Variëteit
De helft van de GW- en DBV-inrichtingen vindt de variëteit van de
maaltijden voldoende tot goed; ruim een derde scoort variëteit matig
tot onvoldoende.
Bij de Jeugd- en Forzo-inrichtingen scoort variëteit hoofdzakelijk aan de
bovenkant: de Jeugdinrichtingen scoren voldoende tot goed en in één
geval matig; de Forzo-inrichtingen oordelen variëteit in meerderheid
17

18

Deze smaakmakers verstrekken de inrichtingen niet additioneel maar dienen ingeslotenen
zelf aan te schaffen.
Het betreft de volgende antwoordopties: goed, voldoende, matig, onvoldoende, slecht.

26 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

goed en voor het overige voldoende.

3.7 Aansluiting op leeftijd, gezondheid, fysieke
inspanning, religie en cultuur
De ISt is nagegaan wat het oordeel van de inrichtingen is over de
aansluiting van de verstrekkingen bij leeftijd, gezondheid, fysieke
inspanning, religie en cultuur.
Uit een analyse van de scores blijkt dat de opinies van de sectoren GW
en DBV en daarnaast Jeugd en Forzo dicht bij elkaar liggen.
Leeftijd
Driekwart van de GW- en DBV-inrichtingen vinden de verstrekkingen
voldoende tot goed aansluiten bij de leeftijd van de ingeslotenen. De
Jeugd- en Forzo-inrichtingen beoordelen dit eveneens voldoende tot
goed.
Gezondheid
Alleen binnen de sector GW vinden vijf inrichtingen de verstrekkingen
onvoldoende aansluiten bij de gezondheid; de overige sectoren
oordelen veelal voldoende en in minderheid goed.
Fysieke inspanning
Ruim een derde van de GW-inrichtingen vindt de verstrekkingen
onvoldoende aansluiten bij de fysieke inspanning die ingeslotenen
(moeten) verrichten. In iets mindere mate vinden de Jeugd- en Forzo
inrichtingen dit ook. De DBV-inrichtingen vinden de verstrekkingen
voldoende tot goed aansluiten bij de fysieke inspanningen.
Religie & cultuur
Er is bij alle sectoren een ruime mate van tevredenheid over de aansluiting van de verstrekkingen bij de religieuze en culturele achtergrond van
de ingeslotenen. In een enkel geval is het oordeel matig.

3.8 Toets op kwaliteit en kwantiteit
De ISt is nagegaan of de inrichtingen de verstrekkingen ook beoordelen
op kwaliteit en kwantiteit. Bijvoorbeeld een beoordeling door gekwalificeerde functionarissen, de medische dienst, ingeslotenen zelf of
derden zoals het Voedingscentrum of de GGD.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 27

Ruim de helft van de GW- inrichtingen hanteert een systeem waarbij een
functionaris een maaltijd voorproeft. In de meeste gevallen wordt
daarbij een formulier gehanteerd waarbij de bevindingen over o.a.
smaak, temperatuur, hoeveelheid en samenstelling worden geregistreerd. De ISt proefde een keer mee in een GW- inrichting en oordeelde, samen met de inrichtingsfunctionarissen, dat de smaak, presentatie
en hoeveelheid van deze proefmaaltijd te wensen overliet.
Twee inrichtingen laten de medische dienst ook regelmatig de kwaliteit
van de voeding beoordelen.
De helft van de GW-inrichtingen geeft aan geregeld met de gedetineerdencommissie te overleggen over de samenstelling van de maaltijden
en de overige verstrekkingen. Een kwart van de inrichtingen spreekt
geregeld met de commissie van toezicht over de voeding.
Ook de DBV hanteert een systeem waarbij functionarissen een maaltijd
proeven.
Twee DBV-inrichtingen geven aan dat zij daarnaast de leverancier
verantwoordelijk achten en één DBV-inrichting bespreekt de verstrekkingen geregeld met de gedetineerdencommissie.
De beoordeling van de verstrekkingen binnen de sectoren Jeugd en
Forzo laat een meer gemêleerd beeld zien. Dit heeft ook te maken met
de diversiteit waarmee binnen die sectoren het voedingsaanbod gestalte
krijgt. Naast een beoordeling door eigen medewerkers is er binnen deze
sectoren relatief vaker gebruik van een beoordeling van de
maaltijd(bereiding) door onafhankelijke derden. Dit geldt overigens
weer in mindere mate voor de jeugdinrichtingen die ‘op de groep’
koken.
Sommige inrichtingen laten de hygiënetoestand van de centrale keuken
regelmatig toetsen door de cateraar of een daartoe geëquipeerde
instantie.

3.9 Alternatieven
De ISt heeft de inrichtingen gevraagd of zij wel eens overwegen om de
voeding op een andere wijze dan de gangbare te verstrekken.
Nagenoeg geen van de GW-inrichtingen overweegt alternatieven.19
DBV laat eenzelfde beeld zien; ook daar overweegt geen van de inrichtingen alternatieven.
Binnen de sectoren Jeugd en Forzo is een kanteling gaande. Steeds vaker
19

Eén inrichting geeft aan gedetineerden de keuze te bieden om geen warme maaltijd
verstrekt te krijgen. Ter compensatie betalen ingeslotenen voor de beschikbaarheid van
een televisietoestel op cel dan geen huur.

28 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

is er vraag om gezamenlijk ‘op de groep’ te koken. Deze beweging is het
meest manifest bij de jeugd; een enkele jeugdinrichting heeft al de
keuze gemaakt voor het volledig koken op de groep en beschouwt de
mogelijkheden tot sociale interactie tijdens het gezamenlijk koken als
een nuttig pedagogisch instrument dat bijdraagt aan de
behandeldoelen.

3.10 Resumé
De vragenlijst leverde een veelheid aan data met betrekking tot de
verstrekkingen op die, aangevuld met de bevindingen van de Inspectie
tijdens het locatiebezoek en de overige interviews, het volgende –geaggregeerde- beeld oplevert.
Qua verstrekte voeding zijn er aanmerkelijke verschillen tussen de
sectoren GW en DBV ten opzichte van de sectoren Jeugd en Forzo. Het
voornaamste verschil is dat de sectoren GW en DBV in de meeste
inrichtingen een opgewarmde of op te warmen diepvriesmaaltijd
verstrekken, terwijl de meeste Jeugd en Forzo-inrichtingen dagelijks een
vers bereide maaltijd serveren en er daarnaast binnen die sectoren voor
ingeslotenen ook ruime mogelijkheden zijn om voeding zelf te
bereiden of bij de samenstelling daarvan betrokken te zijn.
Budgettair komt dit verschil ook tot uitdrukking. Gemiddeld genomen
heeft een Forzo-inrichting per ingeslotene dagelijks ruim twee maal
zoveel budget beschikbaar voor voeding dan een GW-inrichting; de
Jeugdinrichtingen zitten daar tussen in.
De dagelijkse broodverstrekking illustreert dit verschil. In een derde van
de GW- en DBV-inrichtingen zijn er (als uitgangspunt) dagelijks zes
sneetjes bruinbrood per ingeslotene beschikbaar. In de Jeugd- en
Forzo-inrichtingen is dat aanbod ruimer en gevarieerder; sommige
Forzo-inrichtingen serveren in het weekend en tijdens feestdagen, naast
standaard bruin en wit, ook luxere broodsoorten.
Ingeslotenen kunnen in de meeste GW- en DBV-inrichtingen hun
maaltijden onderling uitruilen. In de Jeugd- en Forzo-inrichtingen is die
mogelijkheid vrijwel niet nodig vanwege het gezamenlijk eten. Het
percentage maaltijden dat volgens de GW-, DBV- en Jeugdinrichtingen
ongebruikt wordt weggegooid ligt (ruim) boven de 10%, maar uit de
interviews met ingeslotenen en medewerkers op locatie ontstaat het
beeld dat dit percentage nog hoger ligt. In de Forzo-inrichtingen is de
hoeveelheid weg gegooide voeding lager.
Dat verschil geldt ook voor het oordeel over kwaliteit, kwantiteit en
variëteit. De reacties op de vragenlijst laten in het algemeen een redelijk
positief oordeel zien, maar de ervaring van de bij dit onderzoek

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 29

betrokken inspecteurs in de inrichtingen is dat ingeslotenen, maar ook
medewerkers, in -vooral- de GW en DBV-inrichtingen minder tevreden
zijn over deze aspecten. Dit geldt ook voor de opinie van inrichtingen
over de aansluiting van de verstrekkingen bij de aspecten leeftijd,
gezondheid, religie en cultuur. Het oordeel van de inrichtingen is ook
hier positiever dan die van de ingeslotenen. Opvallend is echter wel dat
de inrichtingen in mindere mate positief zijn over de aansluiting van de
voeding bij de fysieke inspanning van ingeslotenen. Ingeslotenen
bevestigen dit beeld door in de interviews te melden dat, als zij bijv.
stevig sporten, zij de hoeveelheid aangeboden voeding onvoldoende
vinden. In de meeste gevallen compenseren zij dit door, als die
mogelijkheid er is, zelf aanvullend te koken of extra te snoepen. In veel
inrichtingen is er, naast een kwaliteitscontrole door de bereiders, de
afspraak dat een daartoe aangewezen functionaris, een maaltijd proeft.
De ISt was betrokken bij een proefsessie in een GW-inrichting en
proefde de (opgewarmde) diepvriesmaaltijd mee.
Het oordeel over smaak en presentatie was in dit geval unaniem
negatief.
Eén GW-inrichting gaf aan te experimenteren met de keuze voor
gedetineerden om zelf te koken en daarmee (structureel) af te zien van
de door de inrichting aangeboden (warme) maaltijd. Omdat gedetineerden dan zelf hun voeding in de winkel moeten kopen hoeven zij niet de
wekelijkse tv-huur te betalen. De animo onder gedetineerden voor deze
‘deal’ leek echter niet groot vanwege het verschil tussen kosten en
baten.

30 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 31

4
Conclusies

32 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Op basis van de onderzoeksvragen concludeert de ISt het volgende:
• Algemene uitgangspunten ten aanzien van samenstelling en verstrekking van
voeding aan ingeslotenen.
Behoudens het door DJI in 2010 gehanteerde programma van eisen
gekoppeld aan de verstrekking van warme maaltijden, brood, fruit,
zuivel en overige houdbare en verse kruidenierswaren, waar in de
meeste GW en DBV inrichtingen cateraar Sodexo voorziet, zijn er voor
de JI’s geen algemene uitgangspunten voor de verstrekking van
voeding. Dat geldt kennelijk ook voor het budget dat in inrichtingen
voor de dagelijkse voeding per ingeslotene beschikbaar is. Het
dagelijkse budget voor voeding is in de Forzo-inrichtingen ruim twee
keer hoger dan de sector GW, terwijl het budget voor de Jeugd daar
tussenin zit. Een ander verschil is de broodverstrekking. Binnen de
sectoren GW en DBV is de verstrekking van uitsluitend bruinbrood het
uitgangspunt. Een meerderheid van de GW- en DBV-inrichtingen
verstrekt ingeslotenen op verzoek of op medische indicatie aanvullend witbrood.
In de Jeugd- en Forzo-inrichtingen is er altijd sprake van de verstrekking van zowel bruin- als witbrood.
• Het weggooien van de verstrekte voeding.
In alle inrichtingen wordt voeding ongebruikt weggegooid maar in de
GW- en DBV-inrichtingen die éénvaks diepvriesmaaltijden verstrekken
is er relatief vaker sprake van het ongebruikt weggooien van de
maaltijd. Dit weggooien neemt toe als de inrichting aan ingeslotenen
ruime voorzieningen biedt om zelf voeding te bereiden. Binnen de
sectoren Jeugd en Forzo komt het ongebruikt weggooien van voeding
minder vaak voor. Door het dagelijks vers koken in een centrale
keuken of met de groep staan bereiders en consumenten binnen die
sectoren dichter bij elkaar en houden zo meer rekening met elkaars
smaak en behoefte. Bovendien is het budget dat in die sectoren
dagelijks ter beschikking staat voor het aanbod van voeding hoger en
zijn ingeslotenen meer rechtstreeks betrokken bij de aanschaf van
voeding en het (budget)beheer daarvan.
• Borging van kwaliteit, kwantiteit en variëteit van de te verstrekken voeding en
betrokkenheid van ingeslotenen daarbij.
Inrichtingen beschouwen de (controle op) kwaliteit, kwantiteit en
variëteit vooral als een verantwoordelijkheid voor de cateraar of
keuken. Een aantal GW-inrichtingen geeft aan dagelijks een maaltijd
te proeven en te beoordelen en de samenstelling van het menu te
bespreken met een vertegenwoordiging van de ingeslotenen. Ook in

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 33

de sectoren Jeugd en Forzo is er betrokkenheid van ingeslotenen bij
de samenstelling van de maaltijd. Van een onafhankelijke toets op of
advies over de samenstelling van de maaltijden is nergens sprake. In
sommige inrichtingen wordt de hygiënetoestand van de centrale
keuken wel regelmatig getoetst door de cateraar of een daartoe
geëquipeerde instantie.
• Overeenkomsten en verschillen ten aanzien van de voeding tussen de DJI-sectoren
gevangeniswezen (GW), Bijzondere Voorzieningen (DBV), Jeugd en Forensische
zorg (Forzo).
Voorgaande hoofdstukken maken duidelijk dat er aanmerkelijke
verschillen zijn. Binnen GW- en DBV-inrichtingen is het aanbod van
een verse warme maaltijd relatief laag terwijl de ingeslotenen binnen
de sectoren Jeugd en Forzo vrijwel dagelijks een vers bereide maaltijd
voorgeschoteld krijgen. Daarnaast is er het eerder benoemde
aanmerkelijke verschil in het dagelijks beschikbare budget voor
voeding. Ook is er verschil in voorzieningen om zelf voeding te
bereiden. In de sectoren GW en DBV variëren die van niet tot redelijk
omdat zij in tijd en voorzieningen begrensd zijn, terwijl de mogelijkheden binnen de sectoren Jeugd en Forzo, zeker qua faciliteiten,
aanmerkelijk groter zijn. Ook de momenten waarop gekookt kan
worden zijn in de sectoren Jeugd en Forzo aanzienlijk ruimer dan bij
GW en DBV omdat het activiteitenprogramma daar ook in de
avonduren plaats vindt. Binnen de meeste GW- en DBV-inrichtingen
zijn de ingeslotenen vanaf 17.00 uur ingesloten.20
De mogelijkheden voor ingeslotenen om aanvullend voeding in te
kopen zijn binnen de sector Forzo het grootst. In de Forzo- inrichtingen die de ISt bezocht, is vrijwel het gehele assortiment van een
lokale supermarkt voor de ingeslotenen beschikbaar. De minste
winkelvoorzieningen hebben de Jeugdinrichtingen. Daar is het
assortiment om aanvullend inkopen te doen beperkt. Hooguit wat
snoepgoed en frisdrank. Binnen de sectoren GW en DBV varieert het
winkelaanbod per inrichting, maar is in het algemeen redelijk
uitgebreid. De mogelijkheden om in de inrichting voeding te
bereiden bepalen binnen die sectoren mede het aanbod van aanvullende voedingswaren.

20

In 2011 vindt binnen de sector GW herïntroductie van avondactiviteiten plaats.

34 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

• Aanknopingspunten voor alternatieven aan de hand van de verschillen in de wijze
van voedingsaanbod.
Maar weinig inrichtingen gaven via de vragenlijst aan alternatieven te
overwegen. Alleen jeugdinrichtingen schetsten de ontwikkeling naar
het meer zelfstandig en door ingeslotenen gezamenlijk een maaltijd
bereiden op de afdeling/groep en één pi experimenteert met het
alternatief voor gedetineerden om zélf te koken zonder een maaltijd
verstrekt te krijgen.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 35

5
Aanbevelingen

36 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Voor DJI
1. Analyseer de achtergronden van de aanmerkelijke verschillen in
budget voor voeding per ingeslotene tussen de onderscheiden DJI
sectoren en overweeg of het resultaat van die analyse aanleiding
geeft tot nivellering.
2.

Formuleer voor alle ingeslotenen gelijkluidende uitgangspunten
ten aanzien van de kwaliteit, kwantiteit, variëteit en borging van de
door inrichtingen te verstrekken voeding.

3.

Bied ingeslotenen die een diepvriesmaaltijd verstrekt krijgen en
behoefte hebben aan meer voeding, de mogelijkheid om meer
verstrekt te krijgen.

4.

Bezie of alle inrichtingen van de sectoren GW en DBV in gelijke
mate faciliteiten kunnen bieden om ingeslotenen zelfstandig te
laten koken.

5.

Laat de samenstelling, de hoeveelheid en variëteit van de te
verstrekken voeding met regelmaat toetsen door een onafhankelijke instantie en/of eis deze toets van inrichtingen die zélf
verantwoordelijk zijn voor de bereiding en verstrekking van
voeding.

6.

Neem maatregelen om de hoeveelheid ongebruikte en derhalve
weg te gooien voeding te beperken.

7.

Bezie, in relatie tot voorgaande aanbeveling, in hoeverre ongebruikte of weggegooide maaltijden aan derden, bijv. voedselbanken, beschikbaar gesteld kunnen worden.

8.

Overweeg de introductie van een keuzemodel waarbij de ingeslotene de keuze heeft tot het al dan niet nuttigen van een inrichtingsmaaltijd of het bereiden van een zelf samengestelde (en door de
inrichting mede-gefinancierde) maaltijd.

9.

Communiceer voorgenomen wijzigingen in het voedingsaanbod
zorgvuldig met de betrokken inrichtingen.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 37

Voor de inrichtingen
10. Communiceer voorgenomen wijzigingen in het voedingsaanbod
zorgvuldig met de ingeslotenen.
11. Stem het assortiment van de inrichtingswinkels af op de kookvoorzieningen binnen de inrichting.
12. Bied alle ingeslotenen de keuze tussen wit- en/of bruinbrood.

38 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 39

6
Slotbeschouwing

40 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Dit onderzoek maakt duidelijk dat er in justitiële inrichtingen een
tamelijk breed palet aan voorzieningen is om ingeslotenen te voorzien
van voeding.
Er zijn dan ook grote verschillen tussen deze inrichtingen.
Zo is het verschil in budget dat voor de verschillende sectoren van DJI
beschikbaar is om ingeslotenen dagelijks van voeding te voorzien
aanzienlijk. Het dagelijkse budget dat per ingeslotene per dag voor
voeding beschikbaar is is in Forzo-inrichtingen ruim twee keer hoger
dan binnen de sectoren GW en DBV.
Het budget voor jeugdinrichtingen zit daar tussen. Het verschil komt
vooral tot uiting in het karige karakter van de warme maaltijden die de
sectoren GW en DBV aan het merendeel van de ingeslotenen verstrekken. Die karigheid heeft niet zozeer betrekking op de ‘technische’
samenstelling van de geboden maaltijd als wel op de smaak, versheid,
hoeveelheid en wijze waarop de voeding wordt aangeboden.
Het betreft in de meeste gevallen een diepvriesmaaltijd met alle
componenten bijeen gevoegd in een -éénvaks- bak.
In het bakje liggen alle ingrediënten ongescheiden van elkaar. Dit
betekent dat als je geen liefhebber bent van bijv. jus of een ander soort
saus, je die toch moet nuttigen omdat deze niet te scheiden is van de
andere componenten.
Daarbij komt dat de maaltijd een vaste, afgepaste hoeveelheid is. Meer
opscheppen, in het penitentiaire jargon ‘overschep’ genoemd, is niet
mogelijk. Met name de sporters onder de ingeslotenen ervaren een
tekort aan voeding. Zij, maar ook andere flinke eters, moeten dan voor
eigen rekening bijkopen in de inrichtingswinkel. Dat geldt niet alleen
voor extra voeding, maar ook voor kruiden e.d. om de maaltijd
smaakvoller te kunnen maken. Als een ingeslotene niet over de
middelen beschikt om deze extra aankopen te kunnen doen, is er
feitelijk sprake van ongelijke behandeling.
De ISt is zich er van bewust dat smaken verschillen en het een utopie is
om het iedere consument van voeding in de GW- en DBV-inrichtingen
naar de zin te maken. Echter, ‘het oog wil ook wat’ maar dit is niet af te
zien aan de visuele presentatie van het bakje voeding dat een gedetineerde moet consumeren.
Een gering aantal GW-inrichtingen kookt nog dagelijks vers. Daar is de
opinie van gedetineerden over de voeding aanmerkelijk positiever. “Als
je meer wilt krijg je meer en de keuken houdt veel beter rekening met
het seizoensaanbod van verse groenten en met onze smaak” is een
opinie die de ISt daar vaak mee kreeg.
De ISt kan zich dan ook niet aan de indruk onttrekken dat de ingeslotene niet het primaire vertrekpunt is geweest bij de aanbesteding van
het nieuwe contract dat DJI voor de sectoren GW en DBV met één

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 41

cateraar is aangegaan. Kennelijk hebben andere motieven zoals een zo
laag mogelijke kostprijs per maaltijd geprevaleerd. Het gevolg is dat veel
inrichtingen momenteel, tegen meerkosten, additioneel witbrood
verstrekken en dat veel maaltijden worden weggegooid.
Met dit alles hebben de ingeslotenen in de Jeugd- en Forzo-inrichtingen
minder van doen. In steeds meer Jeugdinrichtingen neemt de invloed
van de eindgebruikers op de samenstelling en bereiding van de
maaltijden toe en groeit het inzicht dat een gezamenlijke bereiding een
bijdrage levert aan de dynamiek van het groepsproces.
Dat gold in feite al voor -onderdelen van- Forzo-inrichtingen. Naast het
gegeven dat in het merendeel van die inrichtingen een centrale keuken
dagelijks een verse maaltijd bereidt, hebben de ingeslotenen daarnaast
ruim de gelegenheid om zelf voeding aan te schaffen en te bereiden op
basis van een vrijwel onbeperkt assortiment. Afhankelijk van je
behoefte kun je als ingeslotene verblijvend in een Forzo-inrichting,
voor eigen rekening, vrijwel alles consumeren.
Ten aanzien van de beschikbaarheid van brood(soorten) valt er op de
sectoren Jeugd en Forzo feitelijk niets aan te merken. Er is voldoende
verstrekking en er is voldoende variatie mogelijk: in ieder geval wit en
bruin en binnen Forzo-inrichtingen, meer incidenteel of voor eigen
rekening luxe brood.
Tweederde van de GW-inrichtingen en één DBV-inrichting bieden
ingeslotenen zowel bruin- als witbrood aan. De overige inrichtingen
beperken zich tot het louter aanbieden van bruinbrood. De ISt is van
mening dat er uit oogpunt van gelijkwaardigheid in alle inrichtingen de
keuze voor zowel wit- als bruinbrood moet zijn. In een minderheid van
de inrichtingen kost het gedetineerden enige moeite om over meer
brood dan de standaardverstrekking te beschikken. In een enkel geval
wordt extra brood zelfs louter op medische indicatie verstrekt of krijgen
gedetineerden van personeel de suggestie om extra brood in de
inrichtingswinkel aan te schaffen. De ISt vindt dit onwenselijk; naast de
standaardverstrekking moeten gedetineerden om extra wit- of bruinbrood kunnen vragen, zeker als er veel brood wordt weggegooid.
De beperking van het aanbod heeft er volgens inrichtingsfunctionarissen overigens wel toe geleid dat er minder brood hoeft worden
weggegooid.
Tijdens haar bezoeken in het kader van dit onderzoek sprak de ISt in
zowel Jeugd- als Forzo-inrichtingen met positieve en betrokken
ingeslotenen die met nadruk de voorkeur gaven aan het nuttigen van
hun zelf bereide verse maaltijd dan de maaltijd die hun door de
inrichting verstrekt werd. De groepsleiders merkten daarbij op dat de

42 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

maaltijdbereiding bij uitstek een moment is om sociale interacties te
observeren en aan individuele- en groepsverantwoordelijkheden te
appeleren: wie doet er vandaag de afwas?
Binnen GW en DBV zijn deze mogelijkheden veel beperkter. De doelgroep en de doelstellingen zijn duidelijk anders maar het genoegen
onder ingeslotenen om in die inrichtingen zelf een maaltijd te bereiden
is er niet minder groot. Veel inrichtingen bieden dan ook (beperkte)
faciliteiten om een warme maaltijd te bereiden. Een klein aantal doet
dit niet en de ingeslotenen aldaar ervaren dit als een groot gemis.
Het lijkt de ISt een goed idee wanneer DJI nader beziet in hoeverre
ingeslotenen in staat gesteld kunnen worden om, tegen vergoeding,
zélf een maaltijd te bereiden als alternatief voor de verstrekte, maar
helaas te vaak weggegooide, bak voeding.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 43

Bijlage 1
Afkortingen

44 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

DBV
DJI
Forzo
GW
ISt
TBS
WODC

Inspectierapport Themaonderzoek

Dienst Bijzondere Voorzieningen
Dienst Justitiële Inrichtingen
Forensische zorg
Gevangeniswezen
Inspectie voor de Sanctietoepassing
Ter beschikking stelling
Wetenschappelijk Onderzoeks- en
Documentatiecentrum

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 45

Bijlage 2
Bronnen

46 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Schriftelijke bronnen
• Beschrijvend document landelijke aanbesteding voeding
ingeslotenen en restauratieve voorzieningen, september 2009
• Beginselenwetten Gevangeniswezen, Jeugd en TBS
• Menucyclus Sodexo PI Haaglanden
• European prison rules
• Vragenlijsten voedingsonderzoek
• Presentatie voor FAZA door SCC DJI d.d. 25 maart 2010
• Brief commissie van toezicht PI Haarlem, 31 augustus 2010
• Intern onderzoek aanbestedingstraject Voeding DJI, maart 2011
Overige bronnen
In de volgende locaties is door de inspecteurs gesproken met ingeslotenen, directieleden, keukenmedewerkers, hoofden/medewerkers
facilitaire zaken, hoofden voedingsdienst, afdelingshoofden woonafdelingen, groepsleiders, inrichtingswerkers.
• FPC De Rooyse Wissel, locatie Venray
• FPC Pompestichting Nijmegen, locatie Nijmegen en locatie Zeeland
(N-Br.)
• JJI Juvaid, Veenhuizen
• JJI Teylingereind, Sassenheim
• PI Haaglanden, locatie Zoetermeer
• PI Haarlem, Haarlem
• PI Veenhuizen, locatie Norgerhaven
• PI Vught, Vught21
Van de operationeel manager van Sodexo Nederland, verantwoordelijk
voor het DJI-account, is, ter verificatie van de bevindingen die betrekking hebben op de bevindingen binnen de sector GW, een interview
afgenomen.

21

Informatie van deze vestiging is gebaseerd op een recent doorlichtingsonderzoek.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 47

Bijlage 3
Vragenlijst/ Interviewlijst

48 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Vragenlijst Voeding Justitiabelen22
Inleiding
De ISt doet onderzoek naar de wijze waarop inrichtingen voeding
verstrekken aan Justitiabelen. De kwaliteit en kwantiteit van de
verstrekte voeding is daar onderdeel van. Het onderzoek bestaat uit
twee delen. Het eerste deel is een inventariserende vragenlijst bestemd
voor alle aan DJI gelieerde (gesloten) justitiële inrichtingen met zowel
een rijks- of particulier karakter.23 Het tweede, verdiepende, deel
bestaat uit interviews met Justitiabelen en relevante functionarissen bij
de voedingverstrekking. De aanleiding voor het onderzoek is het feit dat
de ISt regelmatig bij doorlichtingen reacties krijgt over de smaak,
hoeveelheid, variatie en tijdstip van verstrekkingen. In september 2010
kreeg het onderwerp voeding plotseling veel media aandacht en werden
er Kamervragen gesteld naar aanleiding van klachten van Justitiabelen
binnen de sector GW over onder andere de geringere hoeveelheid
verstrekt brood.
Deze vragenlijst omvat het eerste deel van het onderzoek. Het verzoek is
deze vragenlijst te laten invullen door één of meerdere functionarissen
die betrokken zijn bij de verstrekken van voeding aan Justitiabelen.
Invullen van de antwoorden kan in de grijs gemarkeerde velden.
Graag deze vragenlijst elektronisch invullen en uiterlijk dinsdag 1 maart
2011 terugsturen naar: ist@minjus.nl.
Alvast hartelijk dank voor uw medewerking!

22
23

Voor de vraag- en interviewlijsten is de term Justitiabelen gebruikt.
Het kan hierbij gaan om meerdere locaties van een vestiging, inrichting, FPC of
detentiecentrum.

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 49

Naam locatie / inrichting:
Capaciteit:
Naam contactpersoon:
Contactgegevens contactpersoon:
(Graag het rechtstreekse telefoonnummer en E-mail adres)
Eventuele bijzonderheden:

Vragenlijst
Vraag 1. Over wat voor keuken(s) beschikt uw inrichting ten behoeve
van door de inrichting te verstrekken voeding?
Grootkeuken waar dagelijks verse maaltijden bereid worden
Distributiekeuken waar koelverse of diepvriesmaaltijden bewaard en
opgewarmd worden
Combinatie tussen een grootkeuken en een distributiekeuken
Anders, namelijk
Vraag 2. Beschikt uw inrichting daarnaast over keukens waar
Justitiabelen zélf voeding kunnen bereiden? En zo ja, hoeveel
kookpunten (enkele gaspit of elektrische opwarmplaat) zijn er in
totaal beschikbaar en hoeveel Justitiabelen bevinden zich in uw
inrichting?
Niet van toepassing
(totaal aantal) kookplaten op in totaal Justitiabelen
Vraag 3. Over welke faciliteiten beschikken Justitiabelen op hun cel/
kamer om zelf voeding te bewaren en/of eventueel te bereiden?
Meerdere antwoorden zijn mogelijk.
Koelkast			
Waterkoker			
Kookplaat			

50 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Koffiezetapparaat
Magnetron
Anders, namelijk

Inspectierapport Themaonderzoek

Vraag 4. Indien kookfaciliteiten in uw inrichting worden aangeboden, hoeveel tijd per dag hebben Justitiabelen gemiddeld de
mogelijkheid om zelf te koken?
Niet van toepassing		
Minder dan 30 minuten per dag
Tussen 30 minuten en 1 uur per dag
Tussen 1 tot 2 uur per dag		

Tussen 2 tot 3 uur per dag
Tussen 3 tot 4 uur per dag
Tussen 4 tot 5 uur per dag
Anders, namelijk

Vraag 5. Hebben Justitiabelen de mogelijkheid om zelf (aanvullende) voeding aan te schaffen? En zo ja, hoe en waar kunnen ze
inkopen doen? Meerdere antwoorden zijn mogelijk.
Niet van toepassing
Via een bestellijst
Winkel in de inrichting
Anders, namelijk

Zelf kopen buiten de inrichting
Geen mogelijkheid inkopen te doen
Automaat

Vraag 6. Op welke uren van de dag vindt verstrekking van voeding
plaats?
Ontbijt om		
Lunch om 		
Diner om 		
Anders, namelijk om

uur
uur
uur
uur

Vraag 7. Wat is de aard van de verstrekking gedurende de dag?
Toelichting
Bijvoorbeeld koffie/thee om 08.00 uur, vervolgens een warme maaltijd
om 12.00 uur of een warme maaltijd met daarnaast brood en beleg voor
de volgende dag.
										
										
Vraag 8. Staat uw inrichting de ‘uitruil’ van verstrekte maaltijden, in
de zin dat Justitiabelen een aangeboden maaltijd kunnen geven aan
een ander, toe?
Ja
Nee
Anders, namelijk

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 51

Vraag 9. Hoeveel brood krijgen Justitiabelen gemiddeld dagelijks
aangeboden?
		 sneetjes brood 					
Half brood
Heel brood
Naar behoefte
Anders, namelijk
Vraag 10. Welke broodsoort krijgen Justitiabelen aangeboden?
Alleen wit			
Alleen bruin			

Eigen keuze tussen wit en bruin
Anders, namelijk

Vraag 11. Kunt u aangeven welk percentage van de verstrekte
maaltijden en brood gemiddeld dagelijks (vrijwel) ongebruikt wordt
weggegooid?

Maaltijd		
Brood 		

%		
%		

Onbekend (maaltijd)
Onbekend (brood)

Vraag 12. Kunt u aangeven wat de voornaamste redenen zijn voor het
weggooien van de verstrekte maaltijden en brood? Meerdere
antwoorden zijn mogelijk.
Maaltijd				Brood
Teveel				 Teveel
Niet voedzaam			
Niet voedzaam
Niet smaakvol			
Niet smaakvol
Niet vers			
Niet vers
Sluit niet aan bij culturele		
Sluit niet aan bij culturele
achtergrond			
achtergrond
Anders, namelijk: 		
Anders, namelijk:

52 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Vraag 13. Wat vindt de inrichting over het algemeen over de kwaliteit,
kwantiteit en variëteit van de maaltijd die dagelijks aan Justitiabelen
aangeboden wordt?
Kwaliteit maaltijd		
Goed			
Voldoende		
Matig			
Onvoldoende		
Slecht			

Kwantiteit maaltijd		
Goed			
Voldoende		
Matig			
Onvoldoende		
Slecht			

Variëteit maaltijd
Goed
Voldoende
Matig
Onvoldoende
Slecht

Vraag 14. In hoeverre sluit volgens de inrichting de voeding aan bij de leeftijd,
gezondheid, fysieke inspanning, religieuze- en culturele achtergrond van
Justitiabelen?
Leeftijd			
Goed		
Vold		
Matig		
Onvold
Slecht		

Gezondheid
Goed		
Vold		
Matig		
Onvold
Slecht		

Fysieke inspanning
Goed		
Vold		
Matig		
Onvold
Slecht		

Religie		
Goed		
Vold		
Matig		
Onvold
Slecht		

Cultuur
Goed
Vold
Matig
Onvold
Slecht

Vraag 15. Worden de verstrekkingen met regelmaat op kwaliteit en kwantiteit
beoordeeld? En zo ja met wie? Meerdere antwoorden zijn mogelijk.
Niet van toepassing			
Justitiabelen / GEDECO			
Medische dienst				
Commissie van Toezicht			

Leverancier voeding
GGD
Voedingscentrum
Anders, namelijk 			

Vraag 16. Overweegt u wel eens om de voeding op andere wijze aan Justitiabelen te
verstrekken en zo ja wat zijn deze alternatieven en wat zijn daarvoor de
overwegingen?
										
										

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 53

Interviewlijst functionarissen Voeding Justitiabelen
Locatie:				DJI sector:
Gesproken met:			functie:

Welke voedingscomponenten verstrekt de inrichting?
Warm:
Koud:
Wat is de voedingsdagprijs of het voedingsbudget per justitiabele per dag?
Is er een mogelijkheid tot menukeuze? (In GB hebben gedetineerden bijv. keuze)
Kan een keuze ook gewijzigd worden? (Aardappelen ipv rijst of andersom)
Hoe wordt de warme maaltijd geserveerd?
- geportioneerd vers
- in bulk (zelf opscheppen)
- geportioneerd verpakt
- anders
Wat en wie bepaalt de samenstelling van de warme maaltijd? (Is er bijv. sprake van
een vaste menucyclus?)
Wordt de samenstelling van de maaltijd regelmatig gecheckt?
- op variatie
- op voedingswaarde
Wie checkt intern de samenstelling van de maaltijd?
Is er ook een check door derden op de samenstelling van de maaltijd? (Bijv. het
Voedingscentrum dat controleert of adviseert)
Kunnen Justitiabelen zelf voeding aanschaffen?
Wat zijn de hoofdkenemerken van de door Justitiabelen zelf aan te schaffen
voedingsmiddelen? (Bijv. ruim assortiment of uitsluitend snacks of snoep)
Is er overleg met Justitiabelen over de samenstelling van de te verstrekken
voeding?

54 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Is er overleg met Justitiabelen over het assortiment (extra) aan te
schaffen voeding?
Indien Justitiabelen de voeding hoofdzakelijk zelf bereiden hoe
wordt dan zicht gehouden op kwaliteit, kwantiteit en hygiëne van de
te bereiden voeding? (Bijv. door groepsleiding, stm’er, piw’er)
Hoe is de omgang met dieetvoeding?
Biedt de inrichting ook extra faciliteiten mbt voeding bij feest- of
hoogtijdagen? (Denk aan suikerfeest maar ook aan een bijv.
zomerse barbecue)
Schouw keuken(s) (Evt. bijzonderheden mbt keukens onderstaand
vermelden)

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 55

Interviewlijst Justitiabelen Voeding Justitiabelen
Locatie:				DJI sector:

Gesproken met: (aantal Justitiabelen + achtergrond)
Wat vinden jullie van de warme maaltijd die de inrichting verstrekt?
- Is het gevarieerd
- Is het compleet: voor, hoofd- en nagerecht
- Is het voldoende
- Is het vers
Wat vinden jullie van het brood dat de inrichting verstrekt?
- Is het gevarieerd
- Is het voldoende
- Is het vers
Wat vinden jullie van de mogelijkheden om zelf voeding aan te
schaffen? Mogelijkheden weergeven
Wat vinden jullie van de mogelijkheden om zelf voeding te bereiden? (Mogelijkheden weergeven
Vinden jullie dat je in de inrichting gezond kunt eten?
Wordt er (veel) voeding weggegooid?
Krijgen jullie wel eens een extraatje bij de voeding, bijvoorbeeld met
feestdagen?
Wat zijn jullie aanvullende wensen op het gebied van voeding?

56 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 57

Bijlage 4
Geografische ligging
locaties

58 | Voeding ingeslotenen | Augustus 2011

Inspectierapport Themaonderzoek

Inspectierapport Themaonderzoek

Voeding ingeslotenen | Augustus 2011 | 59