Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

30 821

Nationale Veiligheid

Nr. 155

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 oktober 2021
In antwoord op het verzoek van uw Kamer1 doe ik u hierbij, zoals
toegezegd in mijn brief van 21 oktober jl. (Kamerstuk 30 821, nr. 154), een
reactie toekomen van het kabinet op de berichten van de NRC van
16 oktober en 22 oktober jl. In deze brief zal ik achtereenvolgens ingaan op
het kabinetsbeleid met betrekking tot de aanpak van radicalisering,
extremisme en terrorisme, de krachtenveldanalyses van het particulier
adviesbureau Nuance door Training en Advies (NTA) en de ondersteuning
van gemeenten. Tevens vindt u in een bijlage een selecte weergave van
stukken over de integrale aanpak radicalisering, extremisme en terrorisme
die met uw Kamer zijn gedeeld2.
Zoals verzocht door uw Kamer, zal ik in deze brief ook ingaan op de rol
van de NCTV en gemeenten bij de financiering van deze onderzoeken, hoe
deze financiering zich verhoudt tot het kabinetsbeleid rond het tegengaan
van radicalisering, en de verantwoording van gemeenten over de
ontvangen gelden.
In de berichtgeving in de NRC wordt tevens melding gemaakt van een
interne nota van de NTCV uit 2017 waarin vragen worden gesteld bij de
werkwijze van NTA. U treft deze nota bijgevoegd bij deze brief, evenals
een bijbehorende nota uit hetzelfde jaar en het afwegingskader dat door
de NCTV in samenwerking met SZW wordt gebruikt bij de toekenning van
de gelden waaruit onder andere de krachtenveld analyses zijn
gefinancierd3.
In het nieuws is ook veel aandacht besteed aan de onrust die hierover
ontstaan is bij islamitische gemeenschappen. Ik begrijp deze onrust en
met deze brief hoop ik ook duidelijkheid te kunnen geven aan de
1

Verzoek van de leden van de vaste commissie voor Justitie en Veiligheid van 20 oktober 2021
met kenmerk 2021Z18191/2021D39199
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
3
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
2

kst-30821-155
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 30 821, nr. 155

1

betrokken gemeenschappen, waar deze berichtgeving veel losmaakt. Niet
alleen als Minister van Justitie en Veiligheid, maar ook in mijn hoedanigheid van Minister van Erediensten, heb ik de afgelopen vier jaar
regelmatig contact gehad met de islamitische gemeenschappen in
Nederland en gesprekken gevoerd met hun vertegenwoordigers over
wezenlijke vraagstukken, ook gedurende de afgelopen Corona-periode. De
afgelopen jaren is gezamenlijk gebouwd aan een goede relatie en begrip
voor elkaars standpunten.
Daarnaast vervult de moslimgemeenschap sinds het begin een essentiële
schakel in de preventie van radicalisering en de aanpak van extremisme
en terrorisme. Het heeft voor mij prioriteit om te blijven investeren in deze
opgebouwde relatie en de vertrouwensband te herstellen. Dinsdag
26 oktober zal ik hierover nader in gesprek gaan met het Contactorgaan
Moslims en Overheid (CMO).
Achtergrond van de krachtenveldanalyses als onderdeel van de
lokale aanpak jihadisme
De door uw kamer gedane verzoeken hebben betrekking op activiteiten
die zijn ontplooid in het kader van de zogenaamde «lokale aanpak» van
radicalisering, extremisme en terrorisme. Deze aanpak is sinds 2014
aanzienlijk versterkt als gevolg van de ontwikkelingen op nationaal en
mondiaal niveau.
Met de opkomst van ISIS en met name de uitreis van personen vanuit
Nederland naar Syrië en Irak vanaf 2012 nam de dreiging toe. Het
dreigingsniveau ging in 2013 omhoog naar niveau 44, waarmee de
dreiging als substantieel werd gekwalificeerd. Dit werd met de aanhoudende afschuwelijke aanslagen in Europa, waaronder in Parijs in 2015,
Brussel en Nice in 2016 en Manchester in 2017 nog eens extra onderstreept. Er was een breed gevoelde urgentie bij politiek, Rijk en
gemeenten dat uitreis moest worden voorkomen, potentiële terroristen
tijdig onderkend moesten worden en extremistische sprekers een halt
toegeroepen. Men wilde op alle onderdelen inzetten op het tegengaan van
radicalisering.
Voor veel gemeenten die te maken kregen met uitreizigers of extremistische sprekers was deze specifieke problematiek nieuw. Omdat het aan
kennis en handelingsperspectief ontbrak en de politieke en maatschappelijke druk toenam om vanuit een breed perspectief (preventief, curatief en
repressief) maatregelen te treffen passend bij de dreiging, en om de
problematiek beter in beeld te hebben, werd in augustus 2014 het
Actieprogramma Integrale Aanpak Jihadisme opgesteld door de
toenmalige Ministers van Veiligheid en Justitie, en Sociale Zaken en
Werkgelegenheid. In het Actieprogramma werd een serie aan maatregelen
aangekondigd die samen de brede integrale aanpak tegen jihadisme
vormde. Met het oog op het verwachte langdurige karakter van de
dreiging kondigde het kabinet in het voorjaar van 2015 aan om de hele
veiligheidsketen structureel en fors te versterken, waaronder de preventie
van radicalisering op lokaal niveau.5 In 2017 en 2018 heeft de aanpak van
terrorisme en extremisme een vervolg gekregen in de Integrale aanpak
terrorisme en de Integrale aanpak extremistische sprekers.
Hiermee heeft de lokale aanpak een impuls gekregen voor het vergroten
van kennis en kunde, het opzetten van lokale samenwerkingsverbanden
en het ontwikkelen van interventiemogelijkheden. Het was en is voor
gemeenten waar de problematiek het meest prangend is, belangrijk om
4
5

Niveau 4 betekent: De kans op een terroristische aanslag in Nederland is reëel
Kamerstuk 29 754, nr. 302

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 30 821, nr. 155

2

de bredere context van radicalisering in beeld te hebben teneinde beter te
kunnen onderscheiden welke personen radicaliseren en wie vatbaar zijn.
Daarnaast is het wenselijk om de omgeving in beeld te hebben om die te
kunnen betrekken bij interventies gericht tegen radicalisering of het
stimuleren van de weerbaarheid daartegen. Samenwerking met de
islamitische gemeenschappen is dan ook van groot belang. Daarbij is het
nodig dat overheden samenwerken met betrouwbare partners uit de
gemeenschappen. Ook uw Kamer heeft hier door de jaren heen uitdrukkelijk aandacht voor gevraagd zoals bleek tijdens (begrotings)debatten, uit
ingediende moties en uit Kamervragen.
De analyses van NTA waar in de berichtgeving naar wordt verwezen
dienen als vertrekpunt voor het opbouwen van netwerken en duurzame
samenwerkingsrelaties met de islamitische gemeenschap, het identificeren van betrouwbare samenwerkingspartners en het herkennen van
risico’s en signalen van radicalisering in die gemeenten waar de problematiek speelt. De krachtenveldanalyses hebben nadrukkelijk nooit het doel
gehad om gemeenschappen te controleren en zijn ook niet opgesteld
vanuit wantrouwen jegens de moslimgemeenschap als geheel.
Versterkingsgelden voor gemeenten en verantwoording van
gemeenten over de ontvangen gelden
Sinds 2016 stelt het kabinet jaarlijks ongeveer 7,5 miljoen versterkingsgelden beschikbaar voor gemeenten ten behoeve van de lokale aanpak.
Deze gelden maken deel uit van een brede versterking van de contraterrorisme partners zoals aangekondigd in 2015.6 Deze Versterkingsgelden
hebben als doel de gemeenten te ondersteunen in het bestrijden en
verzwakken van extremistische bewegingen in Nederland, het voorkomen
van nieuwe aanwas en het tegengaan van radicalisering. Binnen de lokale
integrale aanpak hebben gemeenten een regierol en leggen daarvoor
verantwoording af aan hun eigen gemeenteraden. Vanuit het Rijk wordt
onder andere via de Versterkingsgelden gestuurd op de effectiviteit en de
doorontwikkeling van de lokale aanpak.
De aanvragen van gemeenten worden jaarlijks beoordeeld door de NCTV
in samenwerking met het Ministerie van SZW. Hierbij wordt voornamelijk
gekeken naar de mate waarin de activiteiten bijdragen aan het doel van de
versterkingsgelden. Over deze wijze van financiering is uw Kamer eerder
geïnformeerd, onder andere in navolging van de motie van het lid
Wiersma (Kamerstuk 32 824, nr. 274) over de Versterkingsgelden ten
behoeve van terrorismebestrijding.7 In dit verband verwijs ik tevens naar
het verantwoordingsonderzoek inzake het gemeentefonds van de
Algemene Rekenkamer naar aanleiding waarvan de uitbetalingssystematiek van de Versterkingsgelden is gewijzigd en de daarmee samenhangende financiële verantwoording via de Rijksbrede SiSa methode.8
Sinds 2016 zijn 19 gemeenten ondersteund met deze gelden. Gemeenten
hebben deze gelden onder meer gebruikt om NTA in te huren voor
bijvoorbeeld trainingen, advies of analyses. NTA is een particulier adviesen onderzoekbureau dat opdrachten uitvoert voor verschillende partners
6
7
8

Kamerstuk 29 754, nr. 302
Kamerstuk 35 200 B, nr. 2
SiSa staat voor eenmalige informatieverstrekking (single information) en eenmalige accountantscontrole (single audit). SiSa is sinds 2006 de manier waarop medeoverheden (provincies,
gemeenten en gemeenschappelijke regelingen) jaarlijks verantwoording afleggen aan het Rijk
over hoe de specifieke uitkeringen van het Rijk zijn besteed. Voorheen werd door de medeoverheden voor iedere specifieke uitkering een aparte verantwoording met controleverklaring
opgeleverd. Nu kan dit in één bijlage als onderdeel van de jaarrekening van de medeoverheid,
de zogeheten SiSa-bijlage.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 30 821, nr. 155

3

in het sociale en veiligheidsdomein. Het is één van de partijen die door de
NCTV is aangedragen om de inhoudelijke kennis van lokale partners te
verbeteren. Sinds 2018 zijn vanuit de versterkingsgelden 12 aanvragen
door gemeenten voor het versterken van inhoudelijke expertise toegekend
voor in totaal 327.000 euro. Dit bedrag is voor een groot deel ingezet ten
behoeve van het uitvoeren van krachtenveldanalyses in diverse
gemeenten die daarvoor bijna uitsluitend NTA hebben ingehuurd, omdat
dit bureau beschikt over de specialistische kennis die nodig en schaars is.
Rol NCTV bij de krachtenveldanalyses en de nota uit 2017
De NRC plaatst in haar berichtgeving kritische kanttekeningen bij de non
informed consent onderzoeksmethode die deel uitmaakt van de door NTA
toegepaste methodiek. Daarbij wordt verwezen naar een interne nota van
de NCTV waaruit blijkt dat reeds in 2017 vragen bestonden over de
rechtmatigheid van de gebruikte onderzoeksmethoden, mogelijke
overtreding van de privacywetgeving en eventuele negatieve maatschappelijke gevolgen van het gebruik van deze methoden.
Sinds NTA krachtenveldanalyses uitvoert voor gemeenten is de NCTV met
deze analyses bekend. Ook is de NCTV op hoofdlijnen bekend met de
verschillende toegepaste methoden van onderzoek door NTA. De door de
NRC genoemde nota gaat over de inhuur van externe expertise ten
behoeve van de aanpak van radicalisering en extremisme en is in 2017
binnen de NCTV besproken. Binnen de NCTV zijn dat jaar mogelijke
risico’s geïnventariseerd op het gebied van aanbestedingsregels,
privacywetgeving en gehanteerde methodieken en zijn voorstellen gedaan
voor mitigerende maatregelen terzake. In die periode was de inhuur van
externe expertise voor dit beleidsdomein voor de NCTV en gemeenten
relatief nieuw hetgeen nadere reflectie vergde. Ook de voorbereidingen
op de juridische wijzigingen door de komst van de AVG in 2018 maakte
dat er behoefte was aan reflectie. De weerslag hiervan is opgetekend in
interne nota’s die in 2017 in het toenmalige directieteam contraterrorisme
binnen de NCTV zijn besproken.
Op basis van deze nota’s zijn enkele besluiten genomen. Zo is besloten tot
het opstellen van een kader voor NCTV-medewerkers en tot het vergroten
van de kennis van wet- en regelgeving. Tevens is besloten om NCTV
medewerkers te instrueren niet langer bepaalde experts (waaronder NTA)
aan te raden aan gemeenten, omdat het onwenselijk werd geacht dat er
een exclusieve partner van de overheid zou bestaan (geen zogenaamde
«preferred partner»). Voorts werd besloten om bij de toekenning van de
Versterkingsgelden de navolgende uitdrukkelijke voorwaarde te stellen:
«Bij het inhuren van en samenwerken met externe partijen dienen deze
partijen hun werkzaamheden conform geldende wet- en regelgeving uit te
voeren». En bij toekenning van financiering ten behoeve van de uitvoering
van analyses is voortaan expliciet toegevoegd dat deze als doel moeten
hebben het versterken van de lokale integrale aanpak van radicalisering,
(gewelddadig) extremisme en terrorisme.
De NCTV heeft mij na het verschijnen van het artikel over de bovenstaande nota’s geïnformeerd. Navraag toont aan dat in de opvolging van
deze nota’s de zorg binnen de NCTV vooral gericht is geweest op
kwetsbaarheden ten aanzien van de aanbestedingsregels, het voorkomen
van marktverstorend optreden en een grote afhankelijkheid in het lokale
domein van een enkele externe partij. De gemeenten zijn na de
bespreking van de nota’s niet proactief door de NCTV gewezen op de
mogelijke risico’s die lagen in de rechtmatigheid van de verwerking van
persoonsgegevens, noch over de kanttekeningen over de gebruikte
methodieken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 30 821, nr. 155

4

Ik constateer dat de gemeenten nadrukkelijker gewezen hadden kunnen
worden op de vragen die binnen de NCTV leefden over gehanteerde
werkwijze door externe partijen, evenals op de beperkingen volgend uit
de privacywetgeving voor lokale opdrachten voor analyses. Daar doet niet
aan af dat de gemeenten zelf verantwoordelijk zijn voor de besteding van
de gelden, en dat er duidelijke bepalingen werden opgenomen over het
werken conform wet en regelgeving.
Omdat de precieze afspraken over de uitvoering en oplevering van de
krachtenveldanalyses gemaakt zijn tussen gemeenten en NTA, kan ik geen
uitspraken doen over de vraag of er onrechtmatige onderzoeksmethodieken hebben plaatsgevonden. Burgemeesters zullen in de verschillende
gemeenten hun raden hierover informeren.
De NCTV heeft de afgelopen jaren niet standaard krachtenveldanalyses
ontvangen die in opdracht van gemeenten zijn uitgevoerd. Uit naslag naar
aanleiding van de recente berichtgeving blijkt dat medewerkers van de
NCTV de afgelopen jaren in ieder geval acht krachtenveldanalyses en
enkele vergelijkbare analyses hebben ontvangen. De naslag levert op dat
deze analyses enkel gebruikt zijn voor beleidsmatige ondersteuning bij de
verdere lokale aanpak in de betreffende gemeente. De krachtenveldanalyses zijn, voor zover thans uit grondig onderzoek naar voren komt, niet
gebruikt ten behoeve van het opstellen van analyseproducten van de
NTCV. Deze krachtenveldanalyses zijn verwijderd uit het primaire proces,
mede in het licht van het lopende traject van de grondslagen van de
verwerking van persoonsgegevens door de NCTV.
In de berichtgeving van het NRC en daaropvolgende reacties is gewezen
op het ontbreken van een grondslag voor de NCTV om ten aanzien van
een aantal werkzaamheden persoonsgegevens te mogen verwerken. In dit
verband wil ik benoemen dat ik in het kader van project Taken en
Grondslagen NCTV uw kamer eerder heb gemeld dat ik werk aan een
voorstel voor een Wet verwerking persoonsgegevens coördinatie en
analyse terrorismebestrijding en nationale veiligheid.9 Het advies van de
Afdeling advisering van de Raad van State wordt op dit moment verwerkt
en ik verwacht het wetsvoorstel op korte termijn naar uw Kamer te
kunnen sturen. De behandeling van het wetsvoorstel betekent ook dat ik
met uw Kamer daarover in alle openheid het debat kan voeren.
Bedreigingen NTA
Ik heb kennisgenomen van de bedreigingen gericht tegen medewerkers
van NTA. Ik kan niet ingaan op concrete zaken. Deze zaak heeft de
aandacht van de politie en indien nodig worden er maatregelen genomen.
In algemene zin merk ik op dat het verwerpelijk is wanneer mensen
bedreigd of geïntimideerd worden in welke vorm dan ook.
Conclusie en vervolg
Sinds 2014 is door verschillende ministeries en maatschappelijke partners
zoals moskeebesturen en koepelorganisaties nauw samengewerkt met
gemeenten bij het opzetten van een stevige en brede aanpak in het
tegengaan van radicalisering, extremisme en terrorisme. De lokale aanpak
vormt in dit kader een essentiële en door alle ketenpartners zeer gewaardeerde schakel en gemeentes vervullen hierin een bepalende rol. Daarbij
is gebruikgemaakt van externe experts. Gaandeweg is het inzicht

9

Kamerstukken 32 761 en 30 821, nr. 180; Kamerstukken 30 821 en 29 754, nr. 131; Kamerstuk
30 821, nr. 150

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 30 821, nr. 155

5

gekomen dat het inschakelen van deze externe experts bepaalde risico’s
meebracht en dat dit zijn weerslag moest vinden in afspraken.
Er is de afgelopen jaren sprake geweest van goede betrokkenheid vanuit
de islamitische gemeenschappen. Die samenwerking moet worden
gecontinueerd.
Het is zaak de komende jaren voort te bouwen op deze fundamenten. De
basis moet op orde blijven en een consistente aanpak geborgd.
Waakzaamheid blijft geboden en onze onverminderde inzet blijft van
essentieel belang. Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
zal in dat kader bezien welke lessen getrokken kunnen worden uit de
gehanteerde werkwijze en suggesties doen in samenwerking met
maatschappelijke partners.
Uiteraard zal de advisering aan gemeenten verder aangescherpt en
verbeterd worden. De komende periode zal samen met gemeenten
worden verkend hoe binnen de kaders van de geldende wet en regelgeving gemeenten kunnen worden ondersteund bij het versterken van
hun kennis en inzicht in lokale netwerken.
Betrokkenheid van de islamitische gemeenschap blijft onmisbaar in dit
kader. Ik hoop de komende tijd het vertrouwen van deze gemeenschap te
herstellen zodat de nauwe samenwerking met hen, die zo cruciaal is in de
uitvoering van de aanpak, kan worden voortgezet. De Nederlandse
overheid en de moslimgemeenschap hebben immers een gedeeld belang:
het tegenaan van radicalisme, extremisme en terrorisme, ongeacht de
ideologische of religieuze achtergrond van deze verschijnselen.
Mede namens Staatssecretaris Sociale Zaken en Werkgelegenheid Dennis
Wiersma,
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 30 821, nr. 155

6