Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

Indicatieve vaststelling van de begrotingsstaten
van het Defensiematerieelbegrotingsfonds (K)
voor het jaar 2020

m
m
y

xx xxx

Nr. x

MEMORIE VAN TOELICHTING

INHOUDSOPGAVE

ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING

2

B.

BEGROTINGSTOELICHTING

3

1.

LEESWIJZER

4

2.

UITVOERINGSAGENDA

7

3.

ARTIKELEN
3.1 Artikel 1: Materieel
3.2 Artikel 2: Infrastructuur en vastgoed
3.3 Artikel 3: IT
3.4 Artikel 4: Bijdragen andere begrotingen Rijk

13
13
36
42
46

4.

BIJLAGEN
4.1 Conversietabel
4.2 Lijst met afkortingen
4.3 Artikel 5 uit het Wetsvoorstel Defensiematerieelbegrotingsfonds

47
47
49

Du

A.

kst-xx-xxx-x
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

51

1

A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET BEGROTINGSWETSVOORSTEL
Wetsartikel 1
De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting worden op
grond van artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 elk
afzonderlijk bij de wet vastgesteld.
Het wetsvoorstel strekt ertoe om de onderhavige begrotingsstaat voor het
aangegeven jaar vast te stellen.

m
m
y

Alle voor dit jaar vastgestelde begrotingswetten tezamen vormen de
Rijksbegroting voor dat jaar. Een toelichting bij de Rijksbegroting als
geheel is opgenomen in de Miljoenennota.
Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de uitgaven, verplichtingen
en ontvangsten vastgesteld. De in de begrotingsstaat opgenomen
begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van
toelichting toegelicht (de zogenoemde begrotingstoelichting).
Omdat dit een dummybegroting is, en dit een indicatieve tekst betreft, is
deze niet ondertekend.

Du

De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

2

B. BEGROTINGSTOELICHTING
Het Ministerie van Defensie stelt de begroting op van het Ministerie van
Defensie (begroting X) en vanaf 2021 ook de begroting van het Defensiematerieelbegrotingsfonds. Dit is de dummybegroting van het Defensiematerieelbegrotingsfonds 2020. Deze begroting geeft inzicht in de opzet van
de begroting van het Defensiematerieelbegrotingsfonds. De dummybegroting is indicatief: er kunnen geen rechten aan ontleend worden. Het
uitgangspunt voor deze dummybegroting is de begroting 2020 van het
Ministerie van Defensie.

m
m
y

De eerste begroting van het Defensiematerieelbegrotingsfonds zal, indien
de Tweede en de Eerste Kamer met het wetsvoorstel instemmen, bij het
dan eerstvolgende begrotingsmoment in september aan de StatenGeneraal kunnen worden aangeboden. Dit is naar verwachting bij de
begroting 2021 (derde dinsdag september 2020).

Met de invoering van het Defensiematerieelbegrotingsfonds wordt
invulling gegeven aan het Regeerakkoord en de motie Belhaj/Voordewind
(Kamerstuk 34 919, nr. 19) over het voorbereiden van wetgeving om een
begrotingsfonds in te stellen. In het wetsvoorstel Wet Defensiematerieelbegrotingsfonds, dat gelijktijdig met deze dummybegroting is aangeboden, is opgenomen dat er een Defensiematerieelbegrotingsfonds wordt
ingesteld. Conform het wetsvoorstel zorgt het Defensiematerieelbegrotingsfonds voor de financiering en bekostiging van investeringen in en
instandhouding van het materieel, de infrastructuur en de IT-middelen van
Defensie.

Du

Door een apart fonds voor het Defensiematerieel kan beter invulling
worden gegeven aan de doelstelling zoals genoemd in het wetsvoorstel
Defensiematerieelbegrotingsfonds, te weten het voorzien in een meerjarig
integraal beheer van de financiering en bekostiging van de ontwikkeling,
de verwerving, de instandhouding en de afstoting van het materieel, de
IT-middelen en de infrastructuur van het Ministerie van Defensie teneinde
te komen tot een meer schokbestendige begroting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

3

1. LEESWIJZER

m
m
y

Structuur
De opzet en de structuur van de begroting van het Defensiematerieelbegrotingsfonds zijn gebaseerd op de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften
van het Ministerie van Financiën. De begrotingstoelichting kent een
opbouw waarbij afhankelijk van de informatievraag en -behoefte verder
kan worden ingezoomd. De dummybegroting van het Defensiematerieelbegrotingsfonds is als volgt opgebouwd:
• Allereerst is een indicatieve begrotingsstaat voor het Defensiematerieelbegrotingsfonds voor het jaar 2020 opgenomen. De uitgaven die
ten laste van het Defensiematerieelbegrotingsfonds mogen worden
gebracht, zijn opgenomen in artikel 5 van het wetsvoorstel Defensiematerieelbegrotingsfonds (zie bijlage 4.3). Deze uitgaven komen nu
nog ten laste van de Defensiebegroting.
• Vervolgens worden in de agenda de prioriteiten beschreven, waarbij
zoveel mogelijk de samenhang met de beleidsdoelstellingen in de
begroting van Defensie is aangegeven.
• Daarna worden de artikelen behandeld. De begroting van het fonds
kent 4 artikelen: materieel, infrastructuur en vastgoed, IT en bijdragen
van andere departementale begrotingen. Deze worden hieronder
nader toegelicht.
• Tenslotte zijn drie bijlagen opgenomen: een tabel die laat zien wat is
overgenomen uit de reguliere Defensiebegroting, een afkortingenlijst
en artikel 5 van het wetsvoorstel Defensiematerieelbegrotingsfonds,
waarin de reikwijdte van het fonds is vastgelegd.
De artikelen
Uitgaande van de Wet Defensiematerieelbegrotingsfonds worden delen
van de Defensiebegroting geconverteerd naar het Defensiematerieelbegrotingsfonds. In bijlage 4.1 is een conversietabel opgenomen die laat
zien welke bedragen uit welk artikel van de Defensiebegroting zijn
overgenomen.

Du

Om het inzicht in de investeringsplanning te vergroten, worden per artikel
in de tabellen budgettaire gevolgen van beleid de verplichtingen, uitgaven
en ontvangsten voor een periode van vijftien jaar gepresenteerd. Dit
betreft de uitgaven aan investeringen en de uitgaven aan instandhouding.
Personele uitgaven die samenhangen met de verwerving en instandhouding van materieel, IT en infrastructuur en vastgoed vallen ook binnen
de reikwijdte van het fonds. De afbakening en het ontvlechten van
personele uitgaven die samenhangen met instandhouding en investeringen in de administratie is een ingewikkelde opgave. Daarom zijn deze
nog niet opgenomen in deze dummybegroting. Over het opnemen van
deze personele uitgaven in het fonds wordt in een later stadium besloten.
De reguliere Defensiebegroting (hoofdstuk X) bevat het voorgenomen
beleid op het terrein van Defensie. De begroting van het begrotingsfonds
bevat de uitwerking van dat beleid in concrete projecten en de instandhouding van het materieel, IT-middelen, infrastructuur en vastgoed en
heeft daardoor een meer uitvoerend karakter. In dit begrotingsfonds
worden alle investeringsprojecten benoemd met een financiële omvang
van meer dan € 100 miljoen, per categorie onderverdeeld naar
voorbereidings-, onderzoeks- en realisatiefase. De systematiek wijkt in de
kern niet af van de werkwijze die de afgelopen jaren in de reguliere
begroting is gehanteerd, maar de toelichtingen zijn uitgebreid:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

4

–

–
–

Voor projecten in voorbereidingsfase worden de projecten toegelicht
waarvan verwacht wordt dat in deze begrotingsperiode een behoeftestellingsbrief (A-brief) verstuurd wordt. Hierbij worden per project de
bandbreedtes volgens het Defensie Materieelproces (DMP) gepresenteerd: € 100 – € 250 miljoen, € 250 miljoen – € 1 miljard, € 1 miljard –
€ 2,5 miljard en meer dan € 2,5 miljard.
Bij projecten in onderzoeksfase wordt per project de bandbreedte en
de planning van de DMP-brieven gepresenteerd.
Bij projecten in realisatiefase worden de verwachte uitgaven per jaar
gepresenteerd, tenzij dit commercieel vertrouwelijke informatie betreft.
In dat geval wordt de bandbreedte weergegeven.

m
m
y

Informatie over investeringsprojecten die jaarlijks in het Defensieprojectenoverzicht (DPO) wordt gepubliceerd, is op hoofdlijnen geïntegreerd in
deze dummybegroting. Daarnaast ontvangt de Kamer op Prinsjesdag het
DPO dat meer gedetailleerde informatie omvat over alle projecten boven
€ 25 miljoen die in onderzoek of realisatie zijn.

Artikel 1 Materieel
In dit artikel worden de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten voor de
verwerving en instandhouding van het materieel van Defensie
opgenomen. In het artikel wordt in artikelonderdelen onderscheid
gemaakt naar maritiem, land-, lucht- en defensiebreed materieel, uitgaven
aan kennis en innovatie en de reserve valutaschommelingen.
De uitgaven aan de verwerving van materieel worden onderverdeeld naar
de voorbereidingsfase, de onderzoeksfase en de realisatiefase.

Du

Ook wordt inzicht gegeven in de instandhoudingsuitgaven, de uitgaven
die nodig zijn om materieel operationeel te houden. Het betreft hier per
artikelonderdeel de instandhoudingsuitgaven die door de defensieonderdelen worden gedaan. Bij de instandhoudingsuitgaven betreft het
bijvoorbeeld de instandhoudingsuitgaven van de Koninklijke Marine. Dit
komt grotendeels overeen met de instandhoudingsuitgaven van het
maritieme materieel, maar niet volledig, als gevolg van het assortimentsgewijs werken dat binnen Defensie wordt gehanteerd: het assortimentsgewijs werken beoogt de logistieke keten van een aantal artikelen centraal
te beleggen, dus bij één Defensieonderdeel. Dat Defensieonderdeel wordt
dan ook budgettair belast met de uitgaven van voor andere Defensieonderdelen verworven artikelen. Om meer inzicht te geven in de instandhoudingsuitgaven van specifieke wapensystemen worden deze in de
toelichting weergegeven.

Omdat de budgettaire omvang van dit artikel groter is dan € 1 miljard,
zullen conform de Rijksbegrotingsvoorschriften in de suppletoire
begrotingen, de slotwet en het jaarverslag beleidsmatige mutaties op het
niveau van de financiële instrumenten per beleidsartikel (en eventueel
artikelonderdeel) boven € 10 miljoen worden toegelicht. Technische
mutaties zullen boven € 20 miljoen worden toegelicht.
Artikel 2 Infrastructuur en vastgoed
In dit artikel worden de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten voor de
verwerving en instandhouding van het vastgoed en de infrastructuur van
Defensie opgenomen. De verwerving wordt nader uitgesplitst in de
voorbereidings-, onderzoeks- en realisatiefase. Hierbij worden dezelfde
criteria gehanteerd als bij de materieelprojecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

5

Omdat de budgettaire omvang van dit artikel tussen € 200 miljoen en € 1
miljard is, zullen conform de Rijksbegrotingsvoorschriften in de suppletoire begrotingen, de slotwet en het jaarverslag beleidsmatige mutaties
op het niveau van de financiële instrumenten per beleidsartikel (en
eventueel artikelonderdeel) boven € 5 miljoen worden toegelicht.
Technische mutaties zullen boven € 10 miljoen worden toegelicht.
Artikel 3 IT
In dit artikel worden de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten voor de
verwerving en instandhouding van de IT van Defensie opgenomen. De
verwerving wordt nader uitgesplitst in de voorbereidings-, onderzoeks- en
realisatiefase. Hierbij worden dezelfde criteria gehanteerd als bij de
materieelprojecten.

m
m
y

Omdat de budgettaire omvang van dit artikel tussen € 200 miljoen en € 1
miljard is, zullen conform de Rijksbegrotingsvoorschriften in de suppletoire begrotingen, de slotwet en het jaarverslag beleidsmatige mutaties
op het niveau van de financiële instrumenten per beleidsartikel (en
eventueel artikelonderdeel) boven € 5 miljoen worden toegelicht.
Technische mutaties zullen boven € 10 miljoen worden toegelicht.

Artikel 4 Bijdragen andere begrotingen Rijk
Dit artikel kent alleen ontvangsten, te weten de voeding van het Defensiematerieelbegrotingsfonds uit de reguliere Defensiebegroting (hoofdstuk X
van de Rijksbegroting). De omvang van artikel 4 is gelijk aan het bedrag
dat wordt overgeheveld vanuit de reguliere Defensiebegroting.

Du

Omdat de budgettaire omvang van dit artikel groter is dan € 1 miljard,
zullen conform de Rijksbegrotingsvoorschriften in de suppletoire
begrotingen, de slotwet en het jaarverslag beleidsmatige mutaties op het
niveau van de financiële instrumenten per beleidsartikel (en eventueel
artikelonderdeel) boven € 10 miljoen worden toegelicht. Technische
mutaties zullen boven € 20 miljoen worden toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

6

2. UITVOERINGSAGENDA
Nederland start dit jaar met het vieren dat we 75 jaar geleden zijn bevrijd
van geweld, onderdrukking en terreur. Iets wat wij vandaag de dag heel
gewoon zijn gaan vinden. Dat is niet zo vreemd, want Nederland staat er
goed voor. Economisch gaat het ons voor de wind, Nederlanders zijn
gelukkiger dan ooit en we leven in een van de meest vrije landen ter
wereld. Dat is het beschermen meer dan waard. En Defensie beschermt
dátgeen wat ons dierbaar is.

m
m
y

Defensie kon haar opdrachten de afgelopen jaren steeds lastiger
uitvoeren. We moeten van ver komen. We kunnen echter stellen dat het
inmiddels weer voorzichtig aan de goede kant op gaat. Door kort na het
aantreden van het kabinet versneld geld vrij te maken voor investeringen.
En door in maart 2018 voor de komende jaren koers te zetten met de
presentatie van de Defensienota. Daarin staan onze mensen centraal,
investeren we in middelen en veranderen we manieren van werken. In de
begroting van dit Defensiematerieelbegrotingsfonds staan de middelen
centraal. Middelen die we nodig hebben om onze mensen hun werk goed
te kunnen laten doen.

We zijn voortvarend van start gegaan met soms grote, niet altijd zichtbare
veranderingen zoals de start van meer dan 20 grote investeringsprojecten
in materieel. Bij die voortvarende start moet ook een kanttekening worden
geplaatst. We zijn er nog niet. Onze aandacht verschuift naar zaken die
een lagere prioriteit hadden, maar door het oplopend achterstallig
onderhoud tot grotere problemen zijn verworden: onze 11.000 gebouwen,
onze verouderde IT-infrastructuur en onze voorraden. Dit onderhoud vergt
tijd, geld en geduld. Tijd omdat tussen het moment van bestellen en
uiteindelijk ontvangen van bijvoorbeeld munitie soms wel vijf jaar kan
zitten. Gelukkig is op dat vlak in 2020 positief nieuws te brengen. We
kunnen nieuw materieel tegemoet zien, van nieuwe uitrustingen en
helmen tot de MQ-9 Reaper en de F-35.
Een verplichting die we in dit begrotingsjaar aangaan, leidt pas in latere
jaren tot uitgaven en – het belangrijkste – nog later tot nieuwe of
gemoderniseerde wapensystemen die onze mensen kunnen gebruiken. In
deze begroting van het Defensiematerieelbegrotingsfonds wordt dit
duidelijk.

Du

In deze begroting wordt inzichtelijk gemaakt welke verplichtingen we op
het gebied van materieel, IT, infrastructuur en vastgoed aangaan en welke
uitgaven we de komende 15 jaar verwachten te doen. Voor de verschillende projecten wordt getoond of de projecten in voorbereiding, in
onderzoek of in uitvoering zijn. Ook de verdeling over de verschillende
domeinen wordt inzichtelijk. Ten slotte biedt de begroting meer inzicht in
de verhouding tussen investeringen en instandhouding van materieel,
infrastructuur en vastgoed en IT.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

7

Investeringsprogramma
Verdeling investeringsbudget

Bedragen x € 1 miljoen
4.500
4.000
3.500
3.000
2.500
2.000

m
m
y

1.500
1.000

500

Onzekerheidsreservering
Reservering valutaschommelingen
Maritiem
Land
Lucht

2034

2033

2032

2031

2030

2029

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

2021

2020

0

Defensiebreed
Vastgoed
IT
Kennis en Innovatie
Budgettair kader
Verplichtingen

In de grafiek verdeling investeringsbudget wordt het totale investeringsprogramma van € 45 miljard in de periode 2020 tot en met 2034 weergegeven, met standdatum 15 juli 2019. In de grafiek is het investeringsprogramma onderverdeeld naar categorieën. De categorieën sluiten aan op
de artikelen in dit begrotingsfonds. De rode lijn is het totale investeringsbudget, wat geldt als het budgettaire uitgavenplafond: Defensie kan niet
meer uitgaven doen in een jaar dan beschikbaar is onder dit uitgavenplafond.

Du

De grafiek maakt zichtbaar dat in de eerste jaren het investeringsprogramma optelt tot een hoger bedrag dan het daadwerkelijke budget; er is
sprake van overprogrammering in de eerste jaren. Vanaf 2027 telt het
totaal van het investeringsprogramma op tot een lager bedrag dan het
daadwerkelijke budget; er is sprake van onderprogrammering. Omdat de
ervaring van eerdere jaren leert dat het risico op vertragingen groot is,
onder andere als gevolg van onvoorziene externe factoren, worden in de
eerste jaren meer projecten gepland dan totaal aan budget beschikbaar is
in een jaar. Door met deze overprogrammering te werken wordt zoveel als
mogelijk getracht te voorkomen dat vertragingen bij individuele projecten
leiden tot onderrealisatie van het beschikbare budget. De gele lijn laat de
reeds aangegane verplichtingen zien. Deze toont aan dat, ondanks de
overprogrammering, er geen risico is op overschrijding van het
beschikbare budget.
De volgende grote materieelprojecten zijn de komende jaren bepalend in
het investeringsprogramma. Tussen haakjes zijn de jaren weergegeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

8

waarin de piek van de uitgaven (meer dan € 100 miljoen per jaar) wordt
verwacht, tenzij deze informatie commercieel vertrouwelijk is:
– Vervanging en modernisering van de Chinook-helikopter (t/m 2021)
– Verwerving van de F-35 (t/m 2030)
– Remanufacture van de Apache-helikopter (2022–2025)
– Defensiebrede vervanging operationele wielvoertuigen
– Vervanging van de M-fregatten
– Vervanging van de onderzeebootcapaciteit
– Vervanging van de mijnenbestrijdingscapaciteit (2025–2028).

m
m
y

Daarnaast geven we de komende jaren per jaar circa € 400 tot 500 miljoen
uit aan projecten op het gebied van infrastructuur en vastgoed, waarbij de
gezamenlijke huisvesting van de AIVD en MIVD en de Michiel
Adriaanszoon de Ruyterkazerne Zeeland (MARKAZ) de meest bepalende
projecten zijn. Ook aan IT geven we meer dan € 200 miljoen per jaar uit.
Het programma Grensverleggende IT (GrIT) is daarbij bepalend.

Fasen investeringsprojecten

Bedragen x € 1 miljoen
4.500
4.000
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000

500

2034

2033

2032

2031

2030

2029

Projecten in onderzoeksfase
Budgettair kader

Du

Projecten in realisatiefase
Projecten in voorbereidingsfase

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

2021

2020

0

De grafiek fasen investeringsprojecten geeft inzicht in de mate van
flexibiliteit van het totale investeringsprogramma. De investeringsprojecten zijn onderverdeeld naar de volgende fasen:
• projecten in voorbereidingsfase (groen): voor deze projecten wordt de
behoeftestelling uitgewerkt. Er is in de voorbereidingsfase nog sprake
van flexibiliteit in de programmering van de projecten; voor de
besteding van deze budgetten zijn nog geen juridisch of bestuurlijk
bindende afspraken gemaakt. Voor de DMP-plichtige projecten worden
de A-brieven naar de Kamer verzonden.
In 2020 verwachten we A-brieven aan de Kamer aan te bieden voor de
volgende projecten: de vervanging van het middelzwaar landingsvaartuig, de vervanging van Zr. Ms. Mercuur en de hydrografische
opnamevaartuigen, de vervanging van het Short Range Anti-Tank
systeem (SRAT), de verwerving van Very Short Range Air Defence
(VSHORAD) en de vervanging van de PC-7 lesvliegtuigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

9

•

m
m
y

•

projecten in onderzoeksfase (oranje): voor deze projecten geldt dat de
behoeftestelling is onderkend, maar nog wordt onderzocht hoe
invulling gegeven wordt aan de behoefte. Voor DMP-plichtige
projecten geldt dat de A-brieven zijn aangeboden aan de Kamer. In
2020 verwachten we voor de vervanging van de M-fregatten en voor
de vervanging van het Close-in Weapon System (de Goalkeeper) de
B-brieven aan de Kamer aan te bieden.
projecten in realisatiefase (blauw): dit betekent dat de realisatiefase is
gestart. De opdracht voor verwerving is aan de uitvoeringsorganisaties
gegeven. In de grafiek worden daarnaast de uitgaven aan projecten <
€ 25 miljoen ook als in realisatie weergegeven, omdat deze (als ware
het projecten in realisatie) zijn belegd bij de uitvoerende defensieonderdelen. In 2020 verwachten we voor de midlife update van het CV-90
Infanterie Gevechtsvoertuig een D-brief aan de Kamer aan te bieden.

Flexibiliteit binnen het investeringsprogramma
De vrije ruimte binnen het investeringsprogramma is beperkt. Voor het
volledige budget bestaan plannen. De flexibiliteit is afhankelijk van de fase
waarin een project zich bevindt. Logischerwijs is de flexibiliteit groter bij
projecten in voorbereidingsfase dan bij een project in realisatiefase, waar
in veel gevallen het contract al is getekend.
Integraliteit van investeringsbeslissingen
Het Defensiematerieelbegrotingsfonds werkt toe naar een meer integrale
afweging aan de voorkant, waarbij de nadruk ligt op de totale levensduur
van een investeringsbeslissing. Naast de uitgaven voor verwerving van
materieel, vastgoed en infrastructuur en IT, worden ook de instandhoudingsuitgaven opgenomen in het Defensiematerieelbegrotingsfonds. In
onderstaande grafiek wordt zichtbaar hoe deze zich tot elkaar verhouden.

Investeringen en instandhouding

Bedragen x € 1 miljoen
5.000
4.500
4.000
3.500
3.000

Du

2.500
2.000
1.500
1.000
500

2034

2033

2032

2031

2030

2029

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

2021

2020

0

Instandhouding IT
Instandhouding infrastructuur en vastgoed
Instandhouding materieel
Investeringen IT
Investeringen infrastructuur en vastgoed
Investeringen materieel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

10

Investeringsquote
Een moderne krijgsmacht moet voldoende investeringsruimte hebben om
haar inzetbaarheid op langere termijn te garanderen en haar materieel te
kunnen moderniseren. Het kengetal hiervoor is de investeringsquote.
Defensie streeft er naar om op termijn gemiddeld ten minste twintig
procent van haar uitgavenbudget te besteden aan investeringen. Ook de
NAVO hanteert dit percentage als richtlijn. Voor het bepalen van de
(gewenste) investeringsquote voor de begrotingsperiode wordt gebruik
gemaakt van een voortschrijdend vijfjaars gemiddelde. Voor het jaar 2020
is dit 21 procent.
De volgende figuur toont de gerealiseerde investeringsquote van 2010 tot
en met 2018 en het verwachte vijfjaarlijks voortschrijdend gemiddelde
vanaf 2019.

m
m
y

Investeringsquote

30%
28%
26%
24%
22%
20%
18%
16%
14%

2033

2031
2032

2029
2030

2026
2027
2028

2024
2025

2022
2023

2021

2020

2018
2019

2017

2015
2016

2013
2014

2011
2012

2010

12%

Gerealiseerde investeringsquote per jaar (t/m 2018)
Vijfjaarsgemiddelde geraamde investeringsquote
Vijfjaarsgemiddelde gerealiseerde investeringsquote

Du

Risico’s bij de uitvoering van projecten
Aan de uitvoering van projecten zijn diverse risico’s verbonden. Hierdoor
kan de realisatie afwijken van de initiële planning. Naast risico’s van meer
algemene aard kan bij de uitvoering van projecten sprake zijn van
omstandigheden die kunnen leiden tot een verhoogd risicoprofiel. In deze
begroting wordt een aantal algemene risico’s benoemd. Specifiekere
risico’s per project worden benoemd in het Defensie Projecten Overzicht
(DPO) en uiteraard in de Kamerbrieven over de projecten.
Defensie hanteert per project een risicoreservering die kan worden
aangesproken indien risico’s zich materialiseren. Daarnaast zijn er
onzekerheidsreserveringen voor risico’s die buiten de invloedssfeer van
een project liggen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

11

Wijzigen van projectkosten
Projectkosten kunnen bijvoorbeeld worden beïnvloed door veranderende
materiaal- en loonkosten en de marktconjunctuur (vraag versus aanbod).
Ook kan het wijzigen van wet- en regelgeving invloed hebben op de
projectkosten.

m
m
y

Internationale samenwerking/cofinanciering
Sommige projecten worden in samenwerking met andere landen gepland
en uitgevoerd. Internationale samenwerking brengt, naast voordelen,
risico’s met zich mee. De doorlooptijd van de nationale en internationale
besluitvorming kan bijvoorbeeld niet altijd worden beïnvloed en duurt
mogelijk langer dan initieel voorzien. Vertraging in het sluiten van
(gezamenlijke) contracten kan leiden tot latere levering waardoor later in
de behoeften van de deelnemende landen wordt voorzien. Bij projecten
met cofinanciering bestaat bovendien een risico op het niet tijdig – door
alle partners – zekerstellen van de financiering. Vertraging hierin kan
leiden tot vertraging in de realisatie.
Wijziging project/scope
Wanneer de scope van een project wijzigt, bijvoorbeeld als gevolg van
ervaringen tijdens missies, kan dit leiden tot vertragingen of kostenstijging. Herprioriteren binnen het investeringsplan kan nodig zijn om
uitvoering mogelijk te blijven maken. Hierdoor kunnen kasuitgaven
vertraagd tot realisatie komen.

Vertraging als gevolg van externe partijen
Defensie is vaak afhankelijk van externe partijen, zo is bij vastgoed- en
infrastructuurprojecten de capaciteit van het Rijksvastgoedbedrijf een
belangrijke factor. Het risico bestaat dat zich vertragingen voordoen ten
opzichte van het beoogde of overeengekomen leverschema, waardoor
budget moet worden doorgeschoven.

Kwaliteit
Als bij een levering blijkt dat niet is voldaan aan de kwaliteitseisen worden
betalingen opgeschort. In dat geval zullen geplande budgetten pas tot
betaling komen nadat aan de kwaliteitseisen is voldaan.

Du

Juridische procedures
Het risico bestaat dat zich vertraging voordoet doordat, ondanks het
volgen van een correct aanbestedingstraject, bezwaar wordt aangetekend,
bijvoorbeeld in de Alcatel periode, door andere partijen dan de begunstigde partij.
Belangrijkste mutaties ten opzichte van vorig jaar
In de tabel Belangrijkste mutaties ten opzichte van vorig jaar worden de
belangrijkste wijzigingen in de uitgaven en inkomsten opgenomen ten
opzichte van de begroting 2019. Omdat er geen begroting voor het
Defensiematerieelbegrotingsfonds voor 2019 is opgesteld en dit een
dummybegroting betreft, is deze tabel nu nog niet opgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

12

3. ARTIKELEN
Artikel 1: Materieel

Du

m
m
y

Omschrijving van de samenhang in het beleid
Het doel van dit artikel is inzicht bieden in het verwerven en instandhouden van het materieel van Defensie. Het artikel materieel is voor de
investeringsuitgaven nauw gerelateerd aan de beleidsdoelen en
-instrumenten uit beleidsartikel 6 (investeringen) van de Begroting
Hoofdstuk X. Voor de instandhoudingsuitgaven is dit artikel gerelateerd
aan de beleidsdoelen en -instrumenten zoals beschreven in de beleidsartikelen 2 (Koninklijke Marine), 3 (Koninklijke Landmacht), 4 (Koninklijke
Luchtmacht) en 7 (Defensie Materieel Organisatie) van de Begroting
Hoofdstuk X.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

13

Budgettaire gevolgen van het beleid en budgetflexibiliteit
Artikel 1 Materieel (bedragen x € 1.000)
2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

Verplichtingen

0

0

3.505.578

7.348.919

2.475.515

3.193.454

4.222.061

Uitgaven

0

0

3.075.923

3.448.894

3.641.610

3.490.410

3.708.853

Waarvan juridisch verplicht

86%

Maritiem materieel

579.346

708.572

968.592

981.947

1.136.685

1.1.1

Verwerving: voorbereidingsfase

94.899

116.777

207.248

205.637

280.971

m
m
y

1.1

1.1.2

Verwerving: onderzoeksfase

93.221

277.685

490.787

536.111

625.592

1.1.3

Verwerving: realisatie

249.084

172.203

134.519

104.275

94.218

1.1.4

Instandhouding materieel

142.142

141.907

136.038

135.924

135.904

1.2

Landmaterieel

845.640

921.082

1.058.370

1.056.878

1.098.934

1.2.1

Verwerving: voorbereidingsfase

27.638

24.162

45.740

190.785

358.734

1.2.2

Verwerving: onderzoeksfase

71.233

68.860

64.910

53.110

68.310

1.2.3

Verwerving: realisatie

548.625

616.762

705.242

577.226

428.829

1.2.4

Instandhouding materieel

1.3

Luchtmaterieel

198.144

211.298

242.478

235.757

243.061

1.913.304

1.969.979

1.706.707

1.646.112

1.377.218

166.960

336.494

401.858

453.436

563.834

1.3.1

Verwerving: voorbereidingsfase

1.3.2

Verwerving: onderzoeksfase

1.3.3

Verwerving: realisatie

1.502.821

1.382.971

1.075.333

957.877

578.398

1.3.4

Instandhouding materieel

243.523

250.514

229.516

234.799

234.986

1.4

881.057

905.263

773.691

681.949

639.543

Verwerving: voorbereidingsfase

105.818

195.137

197.043

212.749

235.873

1.4.2

Verwerving: onderzoeksfase

17.114

22.782

40.466

15.859

556

1.4.3

Verwerving: realisatie

495.125

411.618

250.173

153.178

108.389

1.4.4

Instandhouding materieel

263.000

275.726

286.009

300.163

294.725

1.5

Kennis en innovatie

37.311

37.343

37.373

37.373

37.373

1.6

Reserve valutaschommelingen

0

0

0

0

0

1.7

Onzekerheidsreservering

12.041

29.272

24.466

26.039

21.088

1.8

Over- / onderprogrammering materieel

– 1.192.776

– 1.122.617

– 927.589

– 939.888

– 601.988

70.635

61.035

55.235

90.635

90.635

Du

Defensiebreed materieel

1.4.1

Ontvangsten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

15

Verwerving: onderzoeksfase

Verwerving: realisatie

Instandhouding materieel

Landmaterieel

Verwerving: voorbereidingsfase

Verwerving: onderzoeksfase

Verwerving: realisatie

Instandhouding materieel

Luchtmaterieel

Verwerving: voorbereidingsfase

Verwerving: onderzoeksfase

Verwerving: realisatie

Instandhouding materieel

Defensiebreed materieel

Verwerving: voorbereidingsfase

Verwerving: onderzoeksfase

Verwerving: realisatie

Instandhouding materieel

Kennis en innovatie

Reserve valutaschommelingen

Onzekerheidsreservering

Over- / onderprogrammering
materieel

1.1.2

1.1.3

1.1.4

1.2

1.2.1

1.2.2

1.2.3

1.2.4

1.3

1.3.1

1.3.2

1.3.3

1.3.4

1.4

1.4.1

1.4.2

1.4.3

1.4.4

1.5

1.6

1.7

1.8

Ontvangsten

Verwerving: voorbereidingsfase

1.1.1

90.953

– 391.437

11.403

0

37.373

196.376

114.288

556

200.340

511.560

233.097

262.318

322.748

818.163

90.953

– 138.284

21.904

0

37.373

196.376

105.004

556

167.198

469.134

233.097

124.881

274.132

632.110

243.061

269.655

120.210

246.823

879.749

150.339

35.025

800.792

319.262

1.305.418

3.207.404

3.207.404

2026

90.953

325.102

5.772

0

37.373

196.376

185.580

556

94.598

477.110

233.097

91.050

234.991

559.138

243.061

170.161

104.710

142.159

660.091

150.339

36.366

612.707

338.210

1.137.622

3.202.208

3.202.208

2027

90.953

704.612

1.472

0

37.373

196.376

114.471

556

92.634

404.037

233.097

79.072

390.086

702.255

243.061

69.898

102.710

38.169

453.838

150.339

30.184

399.433

261.108

841.064

3.144.651

3.144.651

2028

82.053

757.871

8.957

0

37.373

196.376

117.694

556

77.518

392.144

233.097

66.851

270.563

570.511

243.061

76.489

94.510

207.978

622.038

150.339

43.748

379.439

255.558

829.084

3.217.978

3.217.978

2029

82.053

942.679

355

0

37.373

189.652

140.466

556

94.401

425.075

233.097

83.253

236.414

552.764

243.061

73.225

69.300

197.211

582.797

150.339

34.038

194.568

199.472

578.417

3.119.460

3.119.460

2030

82.053

668.181

25

0

37.430

189.652

152.669

556

94.311

437.188

233.097

108.286

292.464

633.847

243.061

63.261

93.071

250.011

649.404

150.339

35.875

200.599

306.958

693.771

3.119.846

3.119.846

2031

m
m
y
243.061

434.071

150.910

237.506

1.065.548

150.339

62.721

610.926

342.624

1.166.610

3.219.220

Maritiem materieel

Uitgaven

1.1

3.219.220

Verplichtingen

2025

Du

Artikel 1 Materieel (bedragen x € 1.000)

82.053

979.043

85.522

0

37.373

189.652

131.273

556

49.681

371.162

233.097

64.456

306.127

603.680

243.061

69.854

72.471

99.707

485.093

150.339

30.535

351.750

532.624

3.094.497

3.094.497

2032

82.053

803.476

13.690

0

37.373

189.652

147.096

556

42.602

379.906

233.097

47.288

311.243

591.628

243.061

86.733

0

141.230

471.024

150.339

28.137

0

619.237

797.713

3.094.810

3.094.810

2033

82.053

350.028

54.225

0

37.373

189.652

141.751

15.858

43.204

390.465

233.097

48.311

224.403

505.811

243.061

182.799

0

337.313

763.173

150.339

130.619

712.804

993.762

3.094.837

3.094.657

2034

Toelichting op de instrumenten
Het aandeel juridisch verplicht heeft betrekking op de levering van
goederen en/of diensten waarvoor Defensie een financiële verplichting is
aangegaan die leidt tot toekomstige kasbetalingen. Voor 2020 gaat het op
1 januari 2020 naar verwachting om 86 procent van het uitgavenbudget.

m
m
y

Aan te gane verplichtingen
De geraamde verplichtingen op artikel 1 betreffen zowel verplichtingen
voor de verwerving, als voor de instandhouding van materieel. Verplichtingen leiden tot uitgaven. Bij instandhouding is dat doorgaans in het jaar
waarin de verplichting wordt aangegaan. Bij verwervingsprojecten is dat
vooral in de jaren volgend op het aangaan van de verplichting. In 2019 is
Defensie bijvoorbeeld een verplichting van € 869,5 miljoen (prijspeil 2018)
aangegaan voor het contract met een consortium onder leiding van de
Naval Group voor de vervanging van de mijnenbestrijdingscapaciteit1.
Deze verplichting leidt in de periode 2019–2031 tot uitgaven op de
begroting, Nederland ontvangt de vaartuigen in de periode 2025 tot en
met 2030.
De raming van de verplichtingen is (deels) gebaseerd op het geplande
moment dat voor een verwervingsproject een contract getekend wordt.
Het moment waarop een contract daadwerkelijk wordt getekend, als
eindfase van de verwerving, is afhankelijk van diverse factoren. Definitieve politieke besluitvorming over de reikwijdte en fasering van een
project, samenwerking met derden en onderhandelingen met leveranciers, kunnen leiden tot een ander moment van het aangaan van de
verplichting dan op dit moment is voorzien. Deze raming is daarmee
nadrukkelijk een momentopname.
1.1 Maritiem materieel

Du

De geraamde uitgaven aan investeringen betreffen de investeringen in
maritieme wapensystemen: de Luchtverdedigings- en Commandofregatten, M-fregatten, patrouilleschepen, Landing Platform Docks (LPD’s),
het Joint Support Ship (JSS), de onderzeeboten, mijnenbestrijdingsvaartuigen en diverse kleinere systemen. Als een project wijzigingen in de
exploitatie-uitgaven tot gevolg heeft, dan is dit onderdeel van het
projectvolume van het betreffende investeringsproject. Als het project is
gerealiseerd, wordt deze budgettaire reeks toegevoegd of onttrokken aan
het instandhoudingsbudget, afhankelijk van of de exploitatie-uitgaven
toenemen of juist afnemen door het investeringsproject.

1.1.1 Verwerving maritiem materieel – voorbereidingsfase
In onderstaande tabel wordt de planning weergegeven van de maritieme
verwervingsprojecten die zich in de voorbereidingsfase bevinden. Voor
deze projecten wordt de behoeftestelling uitgewerkt. Ook de planning van
de A-brieven van de DMP-plichtige projecten is in de tabel opgenomen.

1

Tweede Kamer, 2018–2019, 27 830 nr. 280

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

16

Projecten in voorbereidingsfase(in miljoenen euro)
Projectvolume

2019

Vervanging All Terrain Vehicle (ATV)

250–1.000

A-brief

2020

2021

2022

2023

Vervanging Zr. Ms. Rotterdam (LPD-1)

250–1.000

A-brief

Vervanging Standard Missile 2 Block IIIA
(SM2-IIIA)

100–250

A-brief

Vervanging Middelzwaar Landingsvaartuig (LCVP)

100–250

A-brief

Vervanging Zr. Ms. Mercuur en Hydrografische Opname Vaartuigen (HOV’s)

100–250

A-brief

Midlife Update Oceangoing Patrol Vessel
(OPV)

100–250

A-brief

Midlife Update Zr. Ms. Karel Doorman
(Joint Support Ship, JSS)

100–250

Vervanging MK 48 Torpedo

100–250

2024

m
m
y

Projecten in voorbereiding

A-brief

A-brief

Er zijn wijzigingen ten opzichte van de begroting 2019 opgetreden bij de
volgende projecten:
– Vervanging Luchtverdedigings- en Commandofregatten (LCF) (incl.
studies). Dit project gaat later van start omdat de levensduur van de
fregatten is verlengd. De A-brief wordt nu voorzien in 2026.
– Vervanging Standard Missile 2 Block IIIA (SM2-IIIA). Dit project was ten
onrechte in de bracket 250–1.000 geplaatst. Het projectvolume is niet
afgenomen.
– Midlife Update Oceangoing Patrol Vessel (OPV). De A-brief was
voorzien in 2020, maar zal naar verwachting in 2021 worden verstuurd.
– Vervanging MK 48 Torpedo. Dit project is nieuw in de voorbereidingsfase en betreft de vervanging van de «heavy weight» torpedo die door
onderzeeboten kan worden gelanceerd.

Du

Een korte toelichting op alle projecten in voorbereidingsfase is
opgenomen in onderstaande tabel. De Kamer wordt over deze projecten
nader geïnformeerd in de A-brief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

17

Projecten in voorbereidingsfase
Toelichting

Vervanging All Terrain Vehicle (ATV)

Dit betreft de aanschaf van voertuigen voor amfibische inzet en optreden onder extreme
omstandigheden (berg, arctic en jungle) ter vervanging van de huidige amfibische
all-terrain mobiliteit (BV-typen).

Vervanging Zr. Ms. Rotterdam (LPD-1)

Dit betreft de vervanging van het amfibische transportschip Rotterdam, een Landing
Platform Dock (LPD).

Vervanging Standard Missile 2 Block IIIA
(SM2-IIIA)

Dit betreft de vervanging van de Standard Missile luchtverdedigingsraket door een
verbeterde versie.

Vervanging Middelzwaar Landingsvaartuig
(LCVP)

Dit betreft de vervanging van de landingsvaartuigen die gebruikt wordt om voertuigen en
personen van een amfibisch transportschip naar de kust te brengen.

Vervanging Zr. Ms. Mercuur en Hydrografische Opname Vaartuigen (HOV’s)

Dit betreft de vervanging van het torpedowerkschip Mercuur en de beide Hydrografische
Opnemingsvaartuigen, waarbij gestreefd wordt naar een gezamenlijk ontwerp en
familievorming.

m
m
y

Projecten in voorbereiding

Midlife Update Oceangoing Patrol Vessel
(OPV)

Dit betreft de midlife update van de Oceangoing Patrol Vessels om de schepen in de
tweede fase van hun levensduur technisch inzetbaar en operationeel relevant te houden.

Midlife Update Zr. Ms. Karel Doorman (Joint
Support Ship, JSS)

Dit betreft de midlife update van het Joint Support Ship om het schip in de tweede fase
van haar levensduur technisch inzetbaar en operationeel relevant te houden.

Vervanging MK 48 Torpedo

Dit betreft de vervanging van de «heavy weight» torpedo die door onderzeeboten kan
worden gelanceerd.

1.1.2 Verwerving maritiem materieel – onderzoeksfase
In onderstaande tabel wordt het projectvolume en de planning van
Kamerbrieven weergegeven van de maritieme verwervingsprojecten die
zich in de onderzoeksfase bevinden. In deze fase wordt onderzocht hoe
invulling gegeven kan worden aan de behoefte.

Projecten in onderzoeksfase (in miljoenen euro)
Projecten in onderzoek

Vervanging Onderzeebootcapaciteit
Vervanging M-fregatten

2019

> 2.500

B-brief

2020

1.000–2.500

B-brief

100–250

B-brief

2021

2022

2023

2024

Er zijn wijzigingen ten opzichte van de begroting 2019 opgetreden bij de
volgende projecten:
– de vervanging van de Maritime Counter Measures capaciteit, de
verwerving en integratie van Evolved Sea Sparrow Missile (ESSM)
block 2, de verwerving van het Combat Support Ship en het gemandateerde project Vervanging Kanons Luchtverdedigings- en Commandofregatten (LCF) zijn uit de onderzoeksfase overgegaan naar de
realisatiefase.
– De B-brief voor de Vervanging Onderzeebootcapaciteit was voorzien in
2018, maar wordt nu naar verwachting in het najaar van 2019
verstuurd.
– De B-brieven voor de vervanging van de M-fregatten en het Close-in
Weapon System (de Goalkeeper) waren voorzien in 2019, maar zullen
naar verwachting in 2020 aan de Kamer gestuurd worden.

Du

Vervanging Close-in Weapon System

Projectvolume

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

18

Toelichting projecten in onderzoeksfase
Toelichting

Vervanging Onderzeebootcapaciteit

Zowel het garanderen van de vrije doorgang op zee als de bondgenootschappelijke
verdediging vereisen het beschermen van de maritieme aan- en afvoerlijnen van
Nederland. Maritieme capaciteiten tot op het hoogste geweldsniveau zijn daarvoor van
belang en onderzeeboten nemen hierbij een belangrijke plaats in. De huidige
Walrusklasse-onderzeeboten moeten aan het eind van het volgende decennium worden
vervangen.

Vervanging M-fregatten

M-fregatten vormen in combinatie met onderzeeboten en geëmbarkeerde maritieme
gevechtshelikopters (NH-90) een belangrijke capaciteit tegen de dreiging van onderzeeboten en van oppervlakteschepen.

Vervanging Close-in Weapon System

Defensie heeft behoefte aan een wapensysteem om tijdens operaties op open zee en in
kustwateren op relatief korte afstand luchtdoelen en oppervlaktedoelen te kunnen
bestrijden, ook bij een hoge dreiging.

m
m
y

Projecten in onderzoek

1.1.3 Verwerving maritiem materieel – realisatiefase
De volgende maritieme projecten bevinden zich in de realisatiefase, de
opdracht voor verwerving is aan de uitvoeringsorganisaties gegeven. In
onderstaande tabel wordt weergegeven welke projecten het betreft, wat
het projectvolume van deze projecten is en hoe dit projectvolume over de
jaren verdeeld is, als het kasritme niet commercieel vertrouwelijk is.

Projecten in realisatiefase (in miljoenen euro)
Projecten in realisatie

Vervanging Mijnenbestrijdingscapaciteit

Projectvolume

t/m 2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025 e.v.

922,4

0

13,0

28,0

32,2

64,9

53,1

68,3

662,9

Verwerving Combat
Support Ship (CSS)

250–1.000 Commercieel vertrouwelijk

ESSM Block 2: Verwerving
& Integratie

250–1.000 Commercieel vertrouwelijk
223,0

0

5,4

9,6

17,0

22,4

32,8

32,7

103,1

Verbetering MK48
Heavyweight Torpedo

191,5

74,3

16,0

17,6

17,6

16,6

5,2

21,8

22,5

Instandhoudingsprogramma
Luchtverdedigings- en
Commandofregatten (LCF)

185,0

78,1

39,3

35,6

13,4

6,6

8,0

4,1

0

Maritime Ballistic Missile
Defence (MBMD)

143,7

115,4

13,2

12,0

1,1

0,9

1,0

0

0

Du

Vervanging MK46
Lightweight Torpedo

Vervanging maritiem
surface-to-surface missile

100–250 Commercieel vertrouwelijk

Vervanging 127 mm kanon
Luchtverdedigings- en
Commandofregatten

100–250 Commercieel vertrouwelijk

Verwerving Softkill Torpedo
Defensiesysteem

100–250 Commercieel vertrouwelijk

Er zijn wijzigingen ten opzichte van de begroting 2019 opgetreden bij vijf
projecten: de vervanging van de Maritime Counter Measures capaciteit,
de verwerving en integratie van Evolved Sea Sparrow Missile (ESSM)
block 2, de verwerving van het Combat Support Ship en de vervanging
van het 127 mm kanon van de Luchtverdedigings- en Commandofregatten
zijn uit de onderzoeksfase overgegaan naar de realisatiefase. Het
projectvolume van de verbetering van de MK48 Torpedo is verhoogd, met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

19

name als gevolg van aanvullende investeringen in munitievoorraden op
grond van het Beleidskader Inzetvoorraden.
Toelichting projecten in realisatiefase
Toelichting

Vervanging Mijnenbestrijdingscapaciteit

Bewegingsvrijheid op zee is voor militaire maritieme en amfibische operaties en voor de
civiele scheepvaart van groot belang. Deze bewegingsvrijheid kan worden bedreigd door
zeemijnen en ongesprongen explosieven. Om te voldoen aan de inzetdoelstelling om
gelijktijdig twee mijnenbestrijdingstaken te kunnen uitvoeren, zal Defensie zes mijnenbestrijdingsvaartuigen met onbemande mijnenbestrijdingssystemen verwerven. Dit gebeurt
in de vorm van internationale samenwerking met België. Het contract hiervoor is
inmiddels gesloten.

Verwerving Combat Support Ship (CSS)

Bevoorradingsschepen ondersteunen marineschepen tijdens hun inzet en vergroten
daarmee hun effectiviteit. Nederland beschikt momenteel over één schip dat de bevoorradingstaak op zee kan uitvoeren, het Joint Support Ship (JSS) Zr.Ms. Karel Doorman. Om
de effectiviteit van de inzet van marineschepen van het Commando Zeestrijdkrachten te
vergroten heeft Defensie behoefte aan een tweede bevoorradingsschip.

m
m
y

Projecten in realisatie

Defensie beschikt over Luchtverdedigings- en Commandofregatten (LC-fregatten) en
Multipurpose fregatten (M-fregatten) voor de ondersteuning en de beïnvloeding van
landoperaties vanuit zee en voor operaties in en nabij maritieme knooppunten en
transportroutes. Om deze taken te kunnen uitvoeren dienen de fregatten over een
effectieve luchtverdediging te beschikken.

Vervanging MK46 Lightweight Torpedo

Het enige wapen van fregatten en NH-90 maritieme gevechtshelikopters tegen onderzeeboten is de Lightweight Torpedo. Het wapen kan offensief worden gebruikt, maar vormt
ook de kern van de zelfverdediging van fregatten tegen onderzeeboten. De Lightweight
Torpedo die Nederland gebruikt, is de MK46 torpedo. Dit wapen stamt uit de jaren zestig
van de vorige eeuw en is operationeel verouderd. Bovendien staat de onderhoudbaarheid
onder druk. Deze behoefte betreft de aankoop van een dusdanig aantal Lightweight
torpedo’s dat toereikend is om te voldoen aan internationale afspraken in de komende
jaren.

Verbetering MK48 Heavyweight Torpedo

Het torpedowapensysteem voor onderzeeboten kan zowel tegen oppervlakte-eenheden
als tegen onderzeeboten worden ingezet. Met deze verbeterde torpedo kan beter in
ondiep water worden opgetreden.
Ook in 2020 worden er verbeterde torpedo’s geleverd.

Instandhoudingsprogramma
Luchtverdedigings- en Commandofregatten
(LCF)

Het versterken van de operationele capaciteiten van de LC-fregatten draagt bij aan het
verbeteren van de operationele inzetbaarheid van het Commando Zeestrijdkrachten en
aan het vergroten van de effectiviteit van de hoofdwapensystemen.
Als gevolg van leveringsvertraging van een essentieel deelsysteem is het project naar
verwachting gereed voor varende beproevingen in 2020.

Maritime Ballistic Missile Defence (MBMD)

Door de modificatie van de SMART-L radar op de Luchtverdedigings- en Commandofregatten (LC-fregatten) levert Nederland een belangrijke bijdrage aan de Europese en
bondgenootschappelijke raketverdediging.
In 2020 is naar verwachting het eerste LC-fregat met early warning capaciteit gereed.

Vervanging maritiem surface-to-surface
missile

Vanwege de operationele veroudering heeft het systeem inmiddels enkele beperkingen
en zal het systeem de komende jaren steeds meer aan operationele effectiviteit verliezen.
De fregatten dienen dan ook met een vervangende SSM-capaciteit te worden uitgerust
om vijandelijke oppervlakteschepen te kunnen bestrijden en andere missies met een hoog
geweldsniveau te kunnen uitvoeren.

Vervanging 127 mm kanon
Luchtverdedigings- en Commandofregatten

De LC-fregatten zijn uitgerust met gelaagde sensor-, wapen- en commandosystemen voor
de inzet op de korte, middellange en lange afstand. Het 127 mm kanon vormt hiervan een
integraal onderdeel. Het kanon wordt ingezet tegen zeedoelen tot op een afstand van 12,5
zeemijl om te waarschuwen of te neutraliseren. Ook kan het kanon worden ingezet tegen
doelen op het land ter ondersteuning van amfibische en landoperaties.

Du

ESSM Block 2: Verwerving & Integratie

Verwerving Softkill Torpedo Defensiesysteem De huidige onderzeebootbestrijding van de marine richt zich op het bestrijden van
vijandelijke onderzeeboten voordat zij torpedo’s kunnen inzetten, bij voorkeur op grote
afstand van een maritieme taakgroep. Desondanks kan het voorkomen dat een onderzeeboot een torpedo lanceert tegen een maritieme taakgroep of een afzonderlijk schip.
Een verdediging tegen torpedo’s is daarom noodzakelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

20

1.1.4 Instandhouding maritiem materieel
De instandhouding van het materieel omvat de ramingen voor de
uitgaven die het operationeel houden van de (wapen-)systemen met zich
meebrengt. Voor dit artikel worden deze vooral door de Directie Maritieme
Instandhouding gedaan. De personele uitgaven die gerelateerd zijn aan
instandhouding worden, zoals reeds toegelicht in de leeswijzer, niet
opgenomen in deze dummybegroting.

m
m
y

De instandhoudingsuitgaven van de grootste maritieme wapensystemen
zijn weergegeven in de volgende tabel. Voor 2018 betreft het de realisatie.
Voor 2019 en verder betreft het een raming. De schommelingen in de
ramingen zijn het gevolg van bijvoorbeeld gepland groter periodiek
onderhoud. De instandhoudingsuitgaven per wapensysteem bevatten
naast de uitgaven die de marine doet voor de instandhouding van deze
wapensystemen, ook de uitgaven die andere defensieonderdelen doen
voor instandhouding van deze wapensystemen, bijvoorbeeld als gevolg
van het assortimentsgewijs werken. Deze informatie wordt extracomptabel bijgehouden en is niet direct uit de administratie af te leiden.
Een optelling van de bedragen in deze tabel sluit daarom niet aan bij de
cijfers uit de tabel budgettaire gevolgen van beleid, omdat er sprake is
van een andere doorsnede van de instandhoudingsuitgaven. In de
budgettaire tabel aan het begin van het artikel zijn de uitgaven door de
marine aan instandhouding opgenomen, inclusief uitgaven aan wapensystemen van andere defensieonderdelen en de uitgaven aan kleinere
systemen. Deze informatie komt direct uit de administratie.

Instandhoudingsuitgaven (in miljoenen euro)

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Luchtverdedigings- en Commandofregatten (LCF)

34,8

34,0

33,6

33,8

37,8

35,2

34,8

34,8

M-fregatten

15,2

12,6

13,7

13,0

12,7

13,7

13,2

13,2

Patrouilleschepen

11,6

11,5

12,2

12,2

12,3

12,2

11,9

11,9

Landing Platform Docks

23,4

9,3

9,3

23,3

21,3

13,4

16,7

16,7

Joint Support Ship

5,9

19,0

4,4

4,2

4,2

13,8

8,6

8,6

Onderzeeboten

33,2

33,5

32,4

32,7

32,8

32,4

32,9

32,9

Mijnenbestrijdingsvaartuigen

10,1

10,1

10,3

10,3

10,4

10,3

10,3

10,3

Du

Wapensysteem

1.2 Landmaterieel
De geraamde uitgaven aan verwerving van landmaterieel betreffen
uitgaven voor de verwerving van wapensystemen die op het land worden
ingezet, zoals de CV90, Fennek, Boxer, Bushmaster, grondgebonden
luchtverdedingssystemen, de Leopard II bergings- en brugleggende tanks
en de Kodiak, de Pantserhouwitser, UAV’s en diverse kleinere systemen.
Als een project wijzigingen in de exploitatie-uitgaven tot gevolg heeft, dan
is dit onderdeel van het projectvolume van het betreffende investeringsproject. Als het project is gerealiseerd, wordt deze budgettaire reeks
toegevoegd of onttrokken aan het instandhoudingsbudget, afhankelijk van
of de exploitatie-uitgaven toenemen of juist afnemen door het investeringsproject.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

21

1.2.1 Verwerving landmaterieel – voorbereidingsfase
In onderstaande tabel wordt de planning weergegeven van de investeringsprojecten voor landmaterieel die zich in de voorbereidingsfase
bevinden. Voor deze projecten wordt de behoeftestelling uitgewerkt. Ook
de planning van de A-brieven van de DMP-plichtige projecten is in de
tabel opgenomen.
Projecten in voorbereidingsfase (in miljoenen euro)
Projecten in voorbereiding
Vervanging Medium en Short Range Anti-Tank
(MRAT/SRAT)

Projectvolume

2019

2020
A-brief

Verwerving Very Short Range Air Defence
(VSHORAD)

100–250

A-brief

Vervanging Amarok

100–250

2022

2023

2024

A-brief

m
m
y

250–1.000

2021

Er zijn wijzigingen ten opzichte van de begroting 2019 opgetreden bij de
volgende projecten:
– Het project Midlife update Infanterie gevechtsvoertuig (CV90) inclusief
CE-pakket is van voorbereidings- naar realisatiefase gegaan.
– De A-brief voor Vervanging Short Range Anti-Tank (SRAT) was
voorzien voor 2021, maar wordt nu naar verwachting in 2020 aan de
Kamer gezonden. De A-brief voor de vervanging Medium Range
Anti-Tank (MRAT) volgt naar verwachting in 2026.
– De A-brief voor Verwerving Very Short Range Air Defence (VSHORAD)
was voorzien voor 2019, maar wordt nu naar verwachting in 2020 aan
de Kamer gezonden.
Een korte toelichting op elk project is opgenomen in onderstaande tabel.
De Kamer wordt over deze projecten nader geïnformeerd in de A-brief.

Projecten in voorbereidingsfase

Toelichting

Vervanging Medium en Short Range
Anti-Tank (MRAT/SRAT)

Defensie beschikt over niet-voertuig gebonden anti-tank wapensystemen, waarmee
vijandelijke pantservoertuigen en tanks kunnen worden bestreden. In de periode
2023–2025 wordt gestart met de vervanging van de huidige Very Short Range Anti-Tank
(VSRAT) en Short Range Anti-Tank (SRAT) systemen.

Verwerving Very Short Range Air Defence
(VSHORAD)

In dit project is een modernisering van de Very Short Range Air Defence capaciteit
voorzien waarbij ook rekening wordt gehouden met een mogelijke inbedding van Counter
Unmanned Aircraft Systems (C-UAS) en Counter-Rockets, Artillery and Mortars (C-RAM)
interceptiecapaciteit.

Du

Projecten in voorbereiding

Vervanging Amarok

In het project Vervanging Amarok wordt de huidige vloot aan Amaroks vervangen. De
Amarok is een civiel terreinvoertuig bedoeld voor personenvervoer en vervoer van
persoonlijke uitrusting en vracht in de vredesbedrijfsvoering, tijdens oefeningen en voor
nationale inzet.

1.2.2 Verwerving landmaterieel – onderzoeksfase
Net als vorig jaar zijn er geen verwervingsprojecten van landmaterieel
boven € 100 miljoen die zich in de onderzoeksfase bevinden.
1.2.3 Verwerving landmaterieel – realisatiefase
De volgende verwervingsprojecten van landmaterieel bevinden zich in de
realisatiefase, de opdracht voor verwerving is aan de uitvoeringsorganisaties gegeven. In onderstaande tabel wordt weergegeven welke
projecten het betreft, wat het projectvolume van deze projecten is en hoe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

22

dit projectvolume over de jaren verdeeld is, indien het kasritme niet
commercieel vertrouwelijk is.
Projecten in realisatiefase (in miljoenen euro)
Projecten in
realisatie
Groot Pantserwielvoertuig
(GPW, Boxer),
productie

Projectvolume

t/m 2018

2019

2020

821,4

788,4

12,8

20,2

250–1.000 Commercieel vertrouwelijk

Midlife Update
Infanterie
Gevechtsvoertuig
(CV90) incl.
CE-pakket

250–1.000 Commercieel vertrouwelijk

2022

2023

2024

2025 e.v.

m
m
y

Midlife Update
Fennek

2021

C-RAM/Class 1
UAV detectiecapaciteit

166,2

1,4

35,0

39,7

43,4

17,4

17,2

1,1

11,1

Verlenging
levensduur Patriot

148,1

12,7

14,7

16,7

22,7

32,3

20,4

13,3

15,5

Vervanging
brugleggende
tank

101,0

8,1

26,3

34,9

27,0

0,5

0,5

0,5

3,1

Counter Improvised Explosive
Devices (C-IED)

101,0

17,3

14,5

13,5

12,7

9,4

2,8

2,8

28,0

Army Ground
Based Air Defence
System (AGBADS)

100–250 Commercieel vertrouwelijk

Du

Er zijn drie wijzigingen ten opzichte van de begroting 2019:
– Het project Midlife update Infanterie gevechtsvoertuig (CV90), inclusief
CE-pakket, is van voorbereidings- naar realisatiefase gegaan. De
projecten Verwerving CE-pakketten IGV (beschermingspakketten tegen
Chemische Energie (CE-)wapens) en Midlife update Infanterie
gevechtsvoertuig (CV90) zijn om doelmatigheidsredenen samengevoegd.
– Het project Vervanging brugleggende tank is nieuw. Door het
toekennen van prijsbijstelling is het projectvolume van dit project
vanaf dit jaar boven € 100 miljoen, waardoor het project vanaf nu ook
in de begroting wordt opgenomen.
– Het project Counter Improvised Explosive Devices (C-IED) is nieuw.
Door het toekennen van prijsbijstelling is het projectvolume van dit
project eveneens vanaf dit jaar boven € 100 miljoen, waardoor het
project vanaf nu ook in de begroting wordt opgenomen.

Toelichting projecten in realisatiefase

Projecten in realisatie

Toelichting

Groot Pantserwielvoertuig (GPW, Boxer),
productie

Dit project betreft de internationale ontwikkeling van een nieuw pantserwielvoertuig, de
Boxer. Het betreft de ontwikkeling van een gemeenschappelijk basisvoertuig en specifieke
landgebonden missiemodulen. Voor Nederland worden momenteel voor operationeel
gebruik vier versies voorzien: commandopost, ambulance, vracht, en genie.
Het project wordt naar verwachting in 2020 afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

23

Toelichting

Midlife Update Fennek

Dreigingen zijn complexer geworden en daarbij is het belang van het snel verzamelen,
verwerken en analyseren van informatie vergroot. De Fennek levert aan informatievergaring een belangrijke bijdrage. De Fennek vervult uiteenlopende functies bij het optreden
van landstrijdkrachten. Het doel van de midlife update is de Fennek technisch inzetbaar en
operationeel relevant te houden tijdens de resterende levensduur. De werkzaamheden
omvatten een breed scala aan maatregelen voor verbetering van de functionaliteiten
bescherming, vuurkracht, mobiliteit, waarneming, commandovoering, training en
instandhouding. Daarnaast moeten vanwege alle wijzigingen aan de Fennek de simulatiesystemen hierop worden aangepast.

Midlife Update Infanterie Gevechtsvoertuig
(CV90) incl. CE-pakket

De midlife update dient om het wapensysteem technisch inzetbaar te houden tot aan het
einde van de levensduur en de operationele relevantie te waarborgen binnen de huidige
veiligheidscontext. Het voertuig is vanaf begin 2009 bij de gemechaniseerde eenheden
ingestroomd. De levensduur is vastgesteld op 30 jaar waarvan het einde in 2039 wordt
bereikt. Met de midlife update blijven ook de instandhoudingskosten van de CV90
beheersbaar. Daarnaast wordt de bescherming van de CV90 verhoogd. Dit is noodzakelijk
in verband met huidige en toekomstige dreigingen.

m
m
y

Projecten in realisatie

C-RAM/Class 1 UAV detectiecapaciteit

Nederlandse militaire eenheden worden steeds vaker geconfronteerd met de dreiging van
aanvallen met Rockets, Artillery and Mortars (RAM). Vooral de geïmproviseerde varianten
van deze wapens zijn eenvoudig te verkrijgen, gemakkelijk te bedienen en vormen een
significante bedreiging voor Nederlandse eenheden. Ook is er een toenemende dreiging
van kleine onbemande vliegtuigen (Class 1 UAV of drones). Gestreefd wordt naar de
introductie van multi-missie-sensoren die naast de dreigingen van RAM en Class 1 UAV
ook de dreiging van Air Breathing Threats (vliegtuigen en helikopters) en Cruise Missiles
aankunnen.

Verlenging levensduur Patriot

Defensie gebruikt het Patriot-systeem sinds 1987. Het project betreft de vernieuwing en
instandhouding van componenten van de Patriot en de aan het wapen verbonden
apparatuur. Hierdoor zal het Patriot-systeem tenminste tot 2040 operationeel kunnen
worden ingezet voor lucht- en raketverdediging. Dit project versterkt de volgende
operationele capaciteiten van militair vermogen: effectieve inzet, veiligheid en bescherming en hoogwaardige commandovoering.

Vervanging brugleggende tank

Brugleggers worden ingezet om tijdens operationeel optreden met zowel een hoge als
lage geweldsintensiteit de mobiliteit voor de eigen eenheden te kunnen garanderen. Dit
dient snel en met bescherming van eigen personeel te gebeuren. De brugleggende tank
kan ook voor nationale taken bij calamiteiten en rampen worden ingezet.
In 2020 worden er brugleggende tanks geleverd.

Counter Improvised Explosive Devices (C-IED) Het Counter Improvised Explosive Devices (C-IED) programma verhoogt de veiligheid en
bescherming van operationele eenheden. Het programma bestaat uit drie delen. De
eerste twee zijn afgerond. Het resterende derde blok betreft de structurele inbedding van
C-IED en bestaat uit personele, materiële en organisatorische maatregelen.

Dit project is onderdeel van het beleid om de operationele inzetbaarheid van de krijgsmacht verder te verbeteren. Het past binnen het streven om te kunnen optreden op alle
geweldsniveaus en er wordt invulling gegeven aan de voorgenomen modernisering van
de grondgebonden luchtverdediging. Voorts past het binnen het streven om te kunnen
optreden in netwerken (Network Enabled Capabilities) en de effectiviteit van de hoofdwapensystemen verder te vergroten. Dit project versterkt de volgende operationele
capaciteiten van militair vermogen: effectieve (wapen)inzet en hoogwaardige
commandovoering.

Du

Army Ground Based Air Defence System
(AGBADS)

1.2.4 Instandhouding landmaterieel
De instandhouding van het materieel omvat de ramingen voor de
uitgaven die het operationeel houden van de (wapen-) systemen met zich
meebrengt. Voor dit artikel worden deze vooral door het Materieel
Logistiek Commando gedaan. De personele uitgaven die gerelateerd zijn
aan instandhouding worden, zoals reeds toegelicht in de leeswijzer, niet
opgenomen in deze dummybegroting.
De instandhoudingsuitgaven van de grootste wapensystemen zijn
weergegeven in de volgende tabel. Voor 2018 betreft het de realisatie.
Voor 2019 en verder betreft het een raming. De schommelingen in de
ramingen zijn het gevolg van bijvoorbeeld gepland groter periodiek
onderhoud. De instandhoudingsuitgaven per wapensysteem bevatten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

24

naast de uitgaven die de landmacht doet voor de instandhouding van
deze wapensystemen, ook de uitgaven die andere defensieonderdelen
doen voor instandhouding van deze wapensystemen, bijvoorbeeld als
gevolg van het assortimentsgewijs werken. Deze informatie wordt
extracomptabel bijgehouden en is niet direct uit de administratie af te
leiden.

m
m
y

Een optelling van de bedragen in deze tabel sluit daarom niet aan bij de
cijfers uit de tabel budgettaire gevolgen van beleid, omdat er sprake is
van een andere doorsnede van de instandhoudingsuitgaven. In de
budgettaire tabel aan het begin van het artikel zijn de uitgaven door de
landmacht aan instandhouding opgenomen, inclusief uitgaven aan
wapensystemen van andere defensieonderdelen en de uitgaven aan
kleinere systemen. Deze informatie komt direct uit de administratie.
Instandhoudingsuitgaven (in miljoenen euro)
Wapensysteem

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

CV9035NL Infanterie Gevechtsvoertuigen

41,1

35,5

34,9

36,8

33,7

32,9

35,5

35,5

Pantserwielvoertuigen

32,3

38,6

42,5

39,0

39,6

38,7

38,4

38,4

Grondgebonden Luchtverdediging

34,4

39,2

42,6

40,6

41,6

47,2

40,6

40,6

Wissellaadsystemen en trekkeroplegger combinaties

15,4

14,5

14,8

14,2

13,4

13,4

15,4

15,4

Ondersteunende tanks

12,0

17,2

14,9

12,8

12,9

12,9

11,7

11,2

Artillerie

27,3

30,1

30,2

30,6

30,8

31,1

32,5

32,5

Unmanned Aerial Vehicles

4,8

4,4

7,5

9,5

10,4

10,1

10,0

10,0

1.3 Luchtmaterieel

Du

De geraamde uitgaven betreffen de uitgaven voor de verwerving van
wapensystemen die in de lucht worden ingezet, zoals de jachtvliegtuigen
(F-16 en F-35), helikopters (Apache, Chinook, Cougar en NH-90) en tanken transportvliegtuigen. Als een project wijzigingen in de exploitatieuitgaven tot gevolg heeft, dan is dit onderdeel van het projectvolume van
het betreffende investeringsproject. Als het project is gerealiseerd, wordt
deze budgettaire reeks toegevoegd of onttrokken aan het instandhoudingsbudget, afhankelijk van of de exploitatie-uitgaven toenemen of juist
afnemen door het investeringsproject.
1.3.1 Verwerving luchtmaterieel – voorbereidingsfase
In onderstaande tabel wordt de planning weergegeven van de investeringsprojecten voor luchtmaterieel die zich in de voorbereidingsfase
bevinden. Voor deze projecten wordt de behoeftestelling uitgewerkt. Ook
de planning van de A-brieven van de DMP-plichtige projecten is in de
tabel opgenomen.

Projecten in voorbereidingsfase (in miljoenen euro)

Projecten in voorbereiding

Projectvolume

Vervanging C-130

250–1.000

Vervanging PC-7

100–250

Block Upgrade NH-90

100–250

2019

2020

2021

2022

2023

2024

A-brief
A-brief
A-brief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

25

Ten opzichte van de begroting 2019 wordt de A-brief voor de Block
Upgrade van de NH-90 naar verwachting een jaar later aangeboden aan
de Kamer: in 2021 in plaats van in 2020.
Een korte toelichting op elk project is opgenomen in onderstaande tabel.
De Kamer wordt over deze projecten nader geïnformeerd in de A-brief.
Projecten in voorbereidingsfase
Toelichting

Vervanging C-130

Dit betreft de vervanging van de vier C-130 transportvliegtuigen in verband met het
geplande einde van de levensduur in 2030.

Vervanging PC-7

Dit betreft de vervanging van de dertien PC-7 opleidingsvliegtuigen in verband met het
geplande einde van de levensduur in 2026.

Block Upgrade NH-90

Om de NH-90 operationeel relevant en inzetbaar te houden krijgt het helikoptertype een
Block Upgrade. Het moderniseringsprogramma voorziet de helikopter van nieuwe
sensoren, communicatiemiddelen en bewapening. Nederland loopt dit project op in
samen met de andere NH-90 gebruikers.

m
m
y

Projecten in voorbereiding

1.3.2 Verwerving luchtmaterieel – onderzoeksfase
Net als vorig jaar zijn er geen verwervingsprojecten van luchtmaterieel
boven € 100 miljoen die zich in de onderzoeksfase bevinden.

Du

1.3.3 Verwerving luchtmaterieel – realisatiefase
De volgende verwervingsprojecten van luchtmaterieel bevinden zich in de
realisatiefase, de opdracht voor verwerving is aan de uitvoeringsorganisaties gegeven. In onderstaande tabel wordt weergegeven welke
projecten het betreft, wat het projectvolume van deze projecten is en hoe
dit projectvolume over de jaren verdeeld is, als het kasritme niet commercieel vertrouwelijk is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

26

Projecten in realisatiefase (in miljoenen euro)
Projecten in
realisatie

Projectvolume

t/m 2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025 e.v.

Verwerving F-35

5.092,8

1.220,3

819,9

743,2

743,3

668,7

427,6

265,5

204,3

NH-90

21,4

256,7

155,7

1065,1

20,1

51,0

25,5

21,4

997,3

78,7

285,6

377,5

156,6

98,9

Apache Remanufacture

892,5

13,6

5,9

8,0

27,0

131,2

Verwerving
Medium Altitude
Long Endurance
Unmanned Aerial
Vehicle (MALE
UAV)

384,7

294,4

m
m
y

1.204,6

Chinook
Vervanging en
Modernisering

Verwerving
strategisch
luchttransport en
AAR (Multi Role
Tanker Transport
(MRTT))

3,0

41,8

44,3

60,6

52,4

15,7

15,2

16,0

151,6

250–1.000 Commercieel vertrouwelijk

F-35: Verwerving
middellange tot
lange afstandsraket

123,9

0,6

2,4

1,6

34,9

0

68,4

AH-64D block II
upgrade

122,6

66,9

11,7

17,8

8,0

8,1

10,1

Du

Er zijn geen significante wijzigingen ten opzichte van de begroting 2019
opgetreden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

27

Toelichting projecten in realisatiefase
Toelichting

Verwerving F-35

Het project Verwerving F-35 heeft tot doel te voorzien in de aanschaf en invoering van de
F-35 ter vervanging van het F-16 gevechtsvliegtuig. Defensie wil over minstens 37 F-35
toestellen beschikken die in 2024 volledig operationeel inzetbaar zijn. Het project is er op
gericht dat doel, het bereiken van de status Full Operational Capability (FOC), tijdig en
binnen het projectbudget te halen. Eind 2020 zullen volgens de planning achttien F-35
vliegtuigen zijn geleverd. Dit betreft twee testvliegtuigen, zes vliegtuigen gestationeerd op
Luke Air Force Base (VS) en tien vliegtuigen gestationeerd op vliegbasis Leeuwarden.
In het kader van het nationaal plan is Defensie voornemens om de bestelling van 9 extra
F-35’s te bevestigen.

NH-90

In verband met de uitfasering van de Lynx-helikopter en de AB-412 neemt Defensie deel
aan het helikopterproject NH-90, een internationaal programma met België, Duitsland,
Frankrijk en Italië. Defensie verwerft twaalf helikopters voor diverse maritieme taken en
acht helikopters in een transportconfiguratie, die geschikt zijn gemaakt voor tactische
transporttaken vanaf het land en vanaf schepen.

m
m
y

Projecten in realisatie

Chinook Vervanging en Modernisering

Dit betreft de verwerving van veertien nieuwe CH-47F MYII CAAS Chinook helikopters
voor de vervanging van de elf oudere CH-47D toestellen en de uitbreiding van de vloot,
alsmede de standaardisatie van de Chinookvloot door de modernisering van de huidige
zes CH-47F(NL). De toestellen kunnen naar verwachting tot 2045 worden ingezet als
tactische transporthelikoptercapaciteit van Defensie.
Het eerste toestel wordt naar verwachting in 2020 geleverd.

Apache Remanufacture

De inzet van de AH-64D (Apache) wordt gaandeweg bemoeilijkt door technische en
operationele factoren. De Amerikaanse krijgsmacht, de belangrijkste gebruiker van de
Apache, moderniseert vanwege de technische en operationele beperkingen haar
Apachevloot van de AH-64D naar de AH-64E. De US Army biedt een Remanufacture
programma aan waarmee de helikopter gemoderniseerd wordt naar de nieuwe
E-standaard. Door deel te nemen aan het Remanufacture programma beschikt Defensie
vanaf begin 2025 over een operationeel relevante, kosteneffectieve en toekomstbestendige Apachevloot en loopt daarmee gelijk op met de laatste standaard van de US
Army, de AH-64E.
Naar verwachting starten eind 2020 de eerste Apaches met het moderniseringsprogramma.

Verwerving Medium Altitude Long Endurance Dit betreft de verwerving en introductie van een MALE UAV-systeem, bestaande uit vier
Unmanned Aerial Vehicle (MALE UAV)
MALE UAV-toestellen met sensoren en grondstations van waaruit de toestellen worden
bediend.

Verwerving strategisch luchttransport en AAR Doel van dit internationale project onder de vlag van het Europees Defensie Agentschap
(Multi Role Tanker Transport (MRTT))
is de gezamenlijke verwerving van Air-to-Air refueling– en luchttransportcapaciteit (Multi
Role Tanker Transport vliegtuigen) (MRTT). Het gaat hierbij om een reductie van de
tekortkoming van een belangrijke strategische capaciteit in Europa. Naast het gebruik
voor Air-to-Air refueling en luchttransport wordt inzet van de vliegtuigen voorzien voor
humanitaire noodhulp en (medische) evacuaties.
Het eerste vliegtuig wordt naar verwachting in 2020 geleverd.
Het project betreft de behoefte aan een lucht-lucht middellange- tot lange afstandsraket
voor de F-35. Voor het jachtvliegtuig is een middellange tot lange afstandsraket een
onmisbare capaciteit voor het scheppen en behouden van het luchtoverwicht en
zelfverdediging.

AH-64D block II upgrade

De huidige versie van de Nederlandse Apache, de block I-versie, heeft de grenzen van
haar operationele capaciteiten bereikt. De enige andere gebruiker van deze versie van de
Apache, de Amerikaanse landmacht, is in hoog tempo zijn toestellen aan het moderniseren. Door de block II upgrade houdt Nederland operationele en logistieke aansluiting
met de Verenigde Staten.
Een groot deel van het project wordt in 2020 afgerond.

Du

F-35: Verwerving middellange tot lange
afstandsraket

1.3.4 Instandhouding luchtmaterieel
De instandhouding van het materieel omvat de ramingen voor de
uitgaven die het operationeel houden van de (wapen-) systemen met zich
meebrengt. Voor dit artikel worden deze vooral door het Logistiek
Centrum in Woensdrecht gedaan. De personele uitgaven die gerelateerd
zijn aan instandhouding worden, zoals reeds toegelicht in de leeswijzer,
niet opgenomen in deze dummybegroting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

28

De instandhoudingsuitgaven van de grootste wapensystemen zijn
weergegeven in de volgende tabel. Voor 2018 betreft het de realisatie.
Voor 2019 en verder betreft het een raming. De schommelingen in de
ramingen zijn het gevolg van bijvoorbeeld gepland groter periodiek
onderhoud. De instandhoudingsuitgaven per wapensysteem bevatten
naast de uitgaven die de luchtmacht doet voor de instandhouding van
deze wapensystemen, ook de uitgaven die andere defensieonderdelen
doen voor instandhouding van deze wapensystemen, bijvoorbeeld als
gevolg van het assortimentsgewijs werken. Deze informatie wordt
extracomptabel bijgehouden en is niet direct uit de administratie af te
leiden.

m
m
y

Een optelling van de bedragen in deze tabel sluit daarom niet aan bij de
cijfers uit de tabel budgettaire gevolgen van beleid, omdat er sprake is
van een andere doorsnede van de instandhoudingsuitgaven. In de
budgettaire tabel aan het begin van het artikel zijn de uitgaven door de
luchtmacht aan instandhouding opgenomen, inclusief uitgaven aan
wapensystemen van andere defensieonderdelen en de uitgaven aan
kleinere systemen. Deze informatie komt direct uit de administratie.

Instandhoudingsuitgaven (in miljoenen euro)
Wapensysteem

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Jachtvliegtuigen F-16

68,3

64,8

53,2

45,9

35,1

29,5

19,1

0,0

Jachtvliegtuigen F-35

8,6

7,3

68,6

78,2

101,7

117,0

132,9

154,9

Tankvliegtuigen KDC-10

20,2

21,5

22,4

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Multi Role Tanker Transport (MRTT)

0,0

0,0

0,0

21,6

25,3

26,2

25,4

25,4

Transportvliegtuigen C-130

13,3

10,6

10,8

12,4

13,5

14,4

14,1

14,2

Gevechtshelikopters AH-64 Apache

39,9

37,7

35,7

43,2

37,9

33,2

42,8

42,8

Transporthelikopters CH-47 Chinook

36,2

29,3

29,8

33,2

32,5

34,4

34,1

34,1

Transporthelikopters AS-532 Cougar

18,3

15,7

16,8

16,5

15,9

12,7

12,6

12,6

Maritieme helikopters NH-90

44,4

41,2

45,5

50,3

52,7

55,0

53,5

53,5

1.4 Defensiebreed materieel

Du

De geraamde uitgaven betreffen de verwerving van materieel dat door
alle operationele commando’s wordt ingezet en dat dus niet specifiek
gericht is op maritiem, land- of luchtoptreden. Het betreft bijvoorbeeld
kleding, kleinkaliberwapens, munitie en gevechtssimulatoren als het
mobile combat training centre (MCTC). Ook betreft het de uitgaven aan de
Kustwacht Nederland en Kustwacht Caribisch gebied. Als een project
wijzigingen in de exploitatie-uitgaven tot gevolg heeft, dan is dit
onderdeel van het projectvolume van het betreffende investeringsproject.
Als het project is gerealiseerd, wordt deze budgettaire reeks toegevoegd
of onttrokken aan het instandhoudingsbudget, afhankelijk van of de
exploitatie-uitgaven toenemen of juist afnemen door het investeringsproject.
1.4.1 Verwerving defensiebreed materieel – voorbereidingsfase
In onderstaande tabel wordt de planning weergegeven van de investeringsprojecten die zich in de voorbereidingsfase bevinden. Voor deze
projecten wordt de behoeftestelling uitgewerkt. Ook de planning van de
A-brieven van de DMP-plichtige projecten is in de tabel opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

29

Projecten in voorbereidingsfase (in miljoenen euro)
Projecten in voorbereiding
Programma vervanging Wissellaadsystemen, trekker-opleggercombinaties en
wielbergingsvoertuigen (WTB)
Vervanging Klein Kaliber Wapens

Projectvolume

2019

250–1.000

A-brief

100–250

2020

2021

2022

2023

2024

A-brief

m
m
y

Ten opzichte van de begroting 2019 is het project Munitie t.b.v. aanvulling
inzetvoorraden in de realisatiefase gekomen. Daarnaast is het programma
Vervanging Wissellaadsystemen, Trekker-opleggercombinaties en
Wielbergingsvoertuigen (WTB) nieuw opgenomen. Dit programma is
ontstaan door het samenvoegen van de projecten Vervanging Wissellaadsystemen, Defensiebrede vervanging wielberging en Vervanging
Trekker/oplegger-combinaties 400 en 650 KN en vervangt daarmee de
vermelding van deze losse projecten. Het programma voorziet in de
defensiebrede vervanging van deze operationele wielvoertuigen en
gerelateerd materieel zoals aanhangwagens, opslag-, overslag- en
distributiemiddelen.
Een korte toelichting op de projecten is opgenomen in onderstaande
tabel. De Kamer wordt over dit project nader geïnformeerd in de A-brief.

Projecten in voorbereidingsfase
Projecten in voorbereiding

Toelichting

Programma vervanging Wissellaadsystemen, Het programma Wissellaadsystemen, Trekker-opleggercombinaties en wielbergingsvoertrekker-opleggercombinaties en wielbergings- tuigen (WTB) voorziet in de defensiebrede vervanging van deze operationele wielvoervoertuigen (WTB)
tuigen en gerelateerd materieel zoals aanhangwagens, opslag-, overslag- en distributiemiddelen.

Vanuit dit budget worden diverse kleinere vervangingsprojecten gefinancierd op het
gebied van klein kaliber wapens, zoals de vervanging van de COLT, de vervanging van de
klein kaliber ondersteunende wapens en de vervanging van het pistool.

1.4.2 Verwerving defensiebreed materieel – onderzoeksfase
Net als vorig jaar zijn er geen verwervingsprojecten van defensiebreed
materieel boven € 100 miljoen die zich in de onderzoeksfase bevinden.
1.4.3 Verwerving defensiebreed materieel – realisatiefase
De volgende projecten bevinden zich in de realisatiefase: de opdracht
voor verwerving is aan de uitvoeringsorganisaties gegeven. In onderstaande tabel wordt weergegeven welke projecten het betreft, wat het
projectvolume van deze projecten is en hoe dit projectvolume over de
jaren verdeeld is, als het kasritme niet commercieel vertrouwelijk is.

Du

Vervanging Klein Kaliber Wapens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

30

Projecten in realisatiefase (in miljoenen euro)
Projecten in realisatie
Defensiebrede Vervanging
Operationele Wielvoertuigen (DVOW)
Verbeterd Operationeel
Soldaat Systeem (VOSS)
Defensie Operationeel
Kledingsysteem (DOKS)

Projectvolume

t/m
2018

2019

2020

2021

80,0

37,7

80,4

66,0

2022

2023

22,6

15,5

2024

2025
e.v.

1.000–2.500 Commercieel vertrouwelijk
261,7

82,8

61,2

250–1.000 Commercieel vertrouwelijk

Verwerving Defensie
Bewaking- en Beveiligingssysteem (DBBS)

225,1

Militaire Satelliet Communicatie lange termijn
defensiebreed
(MILSATCOM)

133,1

124,8

7,8

0,5

Munitie t.b.v. aanvulling
inzetvoorraden

113,2

51,6

50,1

11,5

12,0

m
m
y

28,5

Du

Ten opzichte van de begroting 2019 is het project Munitie t.b.v. aanvulling
inzetvoorraden in de realisatiefase gekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

31

Toelichting projecten in realisatiefase
Toelichting

Defensiebrede Vervanging Operationele
Wielvoertuigen (DVOW)

De defensiebrede behoefte betreft de vervanging van de operationele wielvoertuigen van
Defensie die voor het merendeel zijn ingevoerd tussen 1980 en 2000. Deze wielvoertuigen
vormen de basismobiliteit van nagenoeg alle expeditionaire, nationale, opleidings- en
overige eenheden van alle operationele commando’s. Het toekomstige wielvoertuigenbestand zal gaan bestaan uit een licht, een middelzwaar en een zwaar type vrachtauto.
In 2020 gaat de levering van diverse vrachtauto’s en gerelateerde artikelen door.

Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem
(VOSS)

Het project VOSS past in het streven om te voorzien in betere bescherming van ingezette
eenheden en het vermogen op te treden in netwerken (Network Enabled Capabilities)
verder te vergroten. Met VOSS worden de operationele capaciteit van de individuele
militair, maar ook van de lagere eenheden vergroot.
In 2020 worden draag- en bepakkingssystemen aan eenheden geleverd.

Defensie Operationeel Kledingsysteem
(DOKS)

Het project Defensie Operationeel Kledingsysteem betreft de invoering van nieuwe
gevechtskleding voor de krijgsmacht. Het project dient om individuele militairen en
eenheden beter te beschermen. De kleding is bestemd voor wereldwijd gebruik, in alle
delen van het geweldsspectrum. Invoering van het Defensie Operationeel Kledingsysteem
draagt bij tot een meer effectieve inzet van Nederlandse militairen. De defensiebrede
invoering van een nieuw gevechtskledingsysteem leidt tot stroomlijning van de uitrustingspakketten en vereenvoudiging van de bevoorrading en instandhouding.

Verwerving Defensie Bewaking- en Beveiligingssysteem (DBBS)

Het project DBBS voorziet in de tijdige vervanging van de huidige bewakings- en
beveiligingssystemen, teneinde de continuïteit van de ondersteuning binnen de
bewakings- en beveiligingsoperatie te waarborgen, te verbeteren en hierbij kosten te
besparen. Onder het bewakingssysteem vallen elektronische toegang, indringerdetectie
en de meldkamersystemen. Het project DBBS is randvoorwaardelijk om toekomstvast en
structureel betaalbaar de fysieke beveiliging uit te kunnen voeren van Defensielocaties.

m
m
y

Projecten in realisatie

Militaire Satelliet Communicatie lange termijn Doel van het project MILSATCOM is het voorzien in de behoefte van de krijgsmacht aan
defensiebreed (MILSATCOM)
satellietcommunicatiecapaciteit voor militair gebruik. Het project betreft de gegarandeerde beschikbaarheid van satellietcapaciteit (het ruimtesegment) in verschillende
frequentiebanden, het realiseren van grondstations in Nederland en Curaçao (het
statische grondsegment) en het verwerven van land- en scheepsterminals (het mobiele
grondsegment). Het deelproject MILSATCOM voorziet in de zogenaamde
AEHF-satellietcommunicatiecapaciteit met de bijbehorende AEHF-terminals.

Om de inzetbaarheidsdoelstellingen te kunnen realiseren en de tijdige beschikbaarheid
van munitie voor inzet te garanderen, zal Defensie de komende jaren gefaseerd munitievoorraden moeten ophogen. Als gevolg van de gewijzigde veiligheidssituatie is voorts
een hogere mate van gereedheid noodzakelijk. De behoefte betreft een kwantitatieve
ophoging van inzetvoorraden van bij Defensie gangbare munitieartikelen ten behoeve
van de tweede hoofdtaak waarmee de knelpunten bij huidige missies worden opgelost en
op de te verwachten verbruiken bij voorziene missies wordt geanticipeerd.

CODEMO
De CODEMO-regeling (Commissie Defensie Materieel Ontwikkeling) is een
instrument dat vooral wordt ingezet voor innovatieve productontwikkeling
met het midden- en kleinbedrijf (MKB). Defensie neemt, van goedgekeurde projectvoorstellen, 50 procent van de ontwikkelingskosten voor
haar rekening. Eventuele opbrengsten voor Defensie, in de vorm van
royalty’s over de verkoop van de ontwikkelde producten, worden
beschikbaar gesteld voor de CODEMO-regeling. Ook zijn vanuit de oude
CODEMA-regeling, de voorloper van de CODEMO-regeling, royalty’s
toegevoegd aan de oorspronkelijke € 10 miljoen, resulterend in een totaal
van € 13,3 miljoen. In totaal is voor een bedrag van € 10,3 miljoen aan
projectvoorstellen goedgekeurd.

Du

Munitie t.b.v. aanvulling inzetvoorraden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

32

CODEMO
Ingediende voorstellen

89

Gehonoreerde voorstellen

26

Afgewezen voorstellen

63

Afgeronde voorstellen

17

De gehonoreerde voorstellen betreffen drieëntwintig midden- en klein
bedrijven en drie grootbedrijven.

m
m
y

1.4.4 Instandhouding defensiebreed materieel
De geraamde uitgaven voor instandhouding van defensiebreed materieel
betreffen het onderhoud van wapensystemen (wapensysteemlogistiek).
De instandhoudingsuitgaven van het Kleding- en Personele Uitrustingbedrijf (KPU-bedrijf) en het munitiebedrijf zijn hierin opgenomen. Daarnaast
is onder de instandhouding van defensiebreed materieel ook de bijdrage
aan de NAVO opgenomen. De bijdragen aan de NAVO hebben betrekking
op uitgaven voor AWACS-vliegtuigen. De personele uitgaven die
gerelateerd zijn aan instandhouding worden, zoals reeds toegelicht in de
leeswijzer, niet opgenomen in deze dummybegroting. De instandhoudingsuitgaven van het defensiebrede verwervingsproject DVOW zijn
opgenomen bij het landmaterieel, omdat de landmacht de instandhouding van deze voertuigen verzorgt.
De instandhoudingsuitgaven van de grootste wapensystemen zijn
weergegeven in de volgende tabel. Voor 2018 betreft het de realisatie.
Voor 2019 en verder betreft het een raming. De schommelingen in de
ramingen zijn het gevolg van bijvoorbeeld gepland groter periodiek
onderhoud. De instandhoudingsuitgaven per wapensysteem bevatten de
uitgaven van alle defensieonderdelen voor deze wapensystemen. Deze
informatie wordt extracomptabel bijgehouden en is niet direct uit de
administratie af te leiden.

Du

Een optelling van de bedragen in deze tabel sluit daarom niet aan bij de
cijfers uit de tabel budgettaire gevolgen van beleid, omdat er sprake is
van een andere doorsnede van de instandhoudingsuitgaven. In de
budgettaire tabel aan het begin van het artikel zijn de uitgaven door DMO
aan instandhouding opgenomen, inclusief uitgaven aan wapensystemen
van andere defensieonderdelen en de uitgaven aan kleinere systemen.
Deze informatie komt direct uit de administratie.

Instandhoudingsuitgaven (in miljoenen euro)

Wapensysteem

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Klein kaliber wapens

55,8

56,4

56,1

56,2

56,2

56,2

59,2

59,2

Kleding- en persoonlijke uitrusting

38,0

39,2

52,8

67,7

78,1

85,6

90,7

90,7

MILSATCOM

12,9

11,1

12,5

11,7

10,8

10,7

10,7

10,7

1.5 Bekostiging Kennis en innovatie
De bekostiging van kennis en innovatie bestaat uit middelen voor de
bijdrage aan grote onderzoeksfaciliteiten, technologie ontwikkeling,
kennisgebruik en kort-cyclische innovatie. Deze uitgaven vallen binnen de
investeringen en daarmee binnen het Defensiematerieelbegrotingsfonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

33

Daarnaast zijn er uitgaven aan kennis en innovatie in de reguliere
Defensiebegroting, zoals de algemene Defensiebijdrage aan TNO, NLR en
MARIN (onderdeel van artikel 9).
Bijdrage grote onderzoeksfaciliteiten
Defensie draagt met deze middelen specifiek bij aan de instandhouding
van grote onderzoeksfaciliteiten bij TNO, NLR en MARIN.

m
m
y

Technologie ontwikkeling
Het budget voor technologie ontwikkeling wordt projectmatig ingezet op
die gebieden waar technologie een oplossing kan bieden voor (operationele) tekortkomingen, de (operationele) output van Defensie kan
verbeteren of tot besparingen kan leiden. De uitvoering gebeurt vaak
binnen de gouden driehoek van overheid, industrie, (inclusief MKB) en
kennisinstituten. Dit instrument draagt bij aan de versterking van het
innovatief vermogen van de Nederlandse defensie-gerelateerde industrie
en daarmee aan de doelstelling van de Defensie Industrie Strategie (DIS;
Kamerstukken II 2018–2019, 31 125, nr. 92) en het Rijksbrede topsectorenbeleid. Technologieprojecten worden, indien van toepassing, interdepartementaal (topsectorenbeleid) en internationaal (NAVO, European Defence
Agency) afgestemd en ingebed.
Kennisgebruik
De toepassing van (met centrale middelen) opgebouwde kennis wordt
primair gefinancierd uit de decentrale budgetten van de defensieonderdelen. Op centraal niveau is een beperkt budget beschikbaar voor acute,
onvoorziene kennisondersteuning.

Kort-cyclische innovatie
Onder kort-cyclische innovatie vallen uitgaven die worden gedaan in het
kader van centraal gestuurde innovatie, en het faciliteren van decentrale
innovatie door de krijgsmachtdelen. Hiervoor kent Defensie een centrale
innovatieorganisatie FRONT (Future Relevant Operations with Next
Generation Technology & Thinking). Daarnaast organiseert Defensie
bijvoorbeeld de jaarlijkse Defensie Innovatie Competitie en investeert in
innovatie- en kennisnetwerken.
1.6 Reserve valutaschommelingen

Du

In 2016 is eenmalig € 40 miljoen vrijgemaakt om een reservering voor
valutaschommelingen binnen de defensiebegroting aan te leggen.
Wisselkoers mee- en tegenvallers worden vanuit deze reservering gedekt
of komen ten gunste van deze reservering. Defensie heeft deze reservering vanaf 2016 zelf aangevuld vanuit valutameevallers. In het voorjaar
van 2019 heeft Defensie vanwege een ongunstige wisselkoers een beroep
moeten doen op de reserve valutaschommelingen. Daardoor is de reserve
op 0 komen te staan. Toekomstige wisselkoers meevallers zullen ingezet
worden om de reserve weer te vullen.
1.7 Onzekerheidsreservering
Defensie hanteert voor verwervingsprojecten naast een risicoreservering
per project ook een systematiek van onzekerheidsreserveringen. Met de
onzekerheidsreservering worden risico’s afgedekt die buiten de invloedssfeer van een project liggen, zoals risico’s bij internationale samenwerking. Deze risico’s kunnen leiden tot een hogere raming dan oorspronkelijk voorzien. De hoogte van de onzekerheidsreservering wordt per

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

34

project bepaald, maar is geen onderdeel van het projectbudget. Omdat
niet alle risico’s zich tegelijkertijd voor zullen doen, is gekozen voor een
systematiek waarbij de som van de onzekerheidsreserveringen per project
groter is dan de reservering die in totaliteit op de begroting wordt
aangehouden voor de geïdentificeerde risico’s.
1.8 Over- en onderprogrammering

m
m
y

In de eerste jaren is het investeringsprogramma groter dan het daadwerkelijke budget; er is sprake van overprogrammering. De overprogrammering wordt gecompenseerd door onderprogrammering in latere jaren.
Vanaf 2027 telt het totaal van het investeringsprogramma op tot een lager
bedrag dan het daadwerkelijke budget; er is sprake van onderprogrammering.
Omdat de ervaring van eerdere jaren leert dat het risico op vertragingen
groot is, onder andere als gevolg van onvoorziene externe factoren,
worden in de eerste jaren meer projecten gepland dan totaal aan budget
beschikbaar is in een jaar. Door met deze overprogrammering te werken
wordt zoveel als mogelijk getracht te voorkomen dat vertragingen bij
individuele projecten leiden tot onderrealisatie van het beschikbare
budget.
Ontvangsten

De ontvangsten bestaan uit verkoopopbrengsten van materieel en overige
opbrengsten. Het volgende materieel is nog beschikbaar om verkocht te
worden:
• Pantserrupsvoertuigen en voorraad wielvoertuigen: dit betreft het
afstoten van voertuigen als gevolg van de reguliere vervanging en
invoering van nieuwe wielvoertuigen conform het project DVOW;
• Overtollige voorraden, onderdelen, etc.: dit betreft het doelmatig
afstoten van voorraden die de Nederlandse krijgsmacht niet meer
nodig heeft, maar die voor andere landen wel bruikbaar zijn.

Du

De overige ontvangsten betreffen de reguliere ontvangstenreeks voor het
F-135 motorenonderhoud (€ 7,0 miljoen). Daarnaast zijn er overige
ontvangsten van materieel door verkoopopbrengsten van civiele
dienstauto’s (€ 9,5 miljoen), ontvangsten voor medische investeringen
(€ 1,5 miljoen) en ontvangsten vanuit de kustwachten (€ 4,9 miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

35

Artikel 2: Infrastructuur en vastgoed
Omschrijving van de samenhang in het beleid
Het doel van dit artikel is inzicht bieden in het investeren in en in stand
houden van alle infrastructuur en vastgoed van Defensie. De doelstellingen van het onderliggende beleid zijn terug te vinden in de begroting
Hoofdstuk X. Dit artikel is gerelateerd aan de beleidsartikelen 6 (investeringen) en 8 (Defensie Ondersteuningscommando) op de Begroting
hoofdstuk X.
Budgettaire gevolgen van het beleid en budgetflexibiliteit
Artikel 2 Infrastructuur en vastgoed (bedragen x € 1.000)
2019

2020

2021

2022

2023

2024

0

0

537.586

526.846

567.575

562.316

529.883

Uitgaven

0

0

576.041

565.797

604.742

595.628

564.279

m
m
y

2.1

2018

Verplichtingen

2.1.1

Waarvan juridisch verplicht

22%

Verwerving infrastructuur

402.683

460.332

515.522

506.470

368.103

Verwerving: voorbereidingsfase

69.500

147.200

243.470

226.210

165.260

2.1.2

Verwerving: onderzoeksfase

14.737

5.300

1.900

73.700

42.100

2.1.3

Verwerving: realisatie

318.446

307.832

270.152

206.560

160.743

2.2

Instandhouding infrastructuur

256.888

236.686

240.925

243.750

242.194

2.3

Onzekerheidsreservering

3.500

Over- / onderprogrammering
infrastructuur

– 87.030

– 131.221

– 151.705

– 154.592

– 46.018

9.570

9.070

8.040

10.340

10.340

Ontvangsten

Du

2.4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

36

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

37

Du

51.254

10.340

Verwerving: onderzoeksfase

Verwerving: realisatie

Instandhouding infrastructuur

Onzekerheidsreservering

Over- / onderprogrammering
infrastructuur

Ontvangsten

2.1.2

2.1.3

2.2

2.3

2.4

238.763

159.720

20.700

91.080

Verwerving: voorbereidingsfase

2.1.1

271.500

561.517

Verwerving infrastructuur

Uitgaven

2.1

494.597

Verplichtingen

2025

2026

2027

2028

2029

2030

2031

10.340

54.940

236.520

162.006

44.800

64.980

271.786

563.246

494.040

10.340

103.251

237.665

161.084

17.200

51.580

229.864

570.780

502.496

10.340

89.408

242.406

156.179

33.050

51.580

240.809

572.623

509.244

10.340

89.020

241.648

157.767

31.850

51.580

241.197

571.865

506.898

10.340

87.113

242.247

160.674

30.850

51.580

243.104

572.464

465.933

10.340

82.727

242.344

160.760

29.650

57.080

247.490

572.561

543.344

m
m
y

Artikel 2 Infrastructuur en vastgoed (bedragen x € 1.000)

10.340

84.210

242.461

160.777

28.550

56.680

246.007

572.678

543.461

2032

10.340

47.870

242.136

160.817

28.350

93.180

282.347

572.353

543.136

2033

10.340

80.679

242.327

170.117

28.350

50.880

249.347

572.353

543.136

2034

Toelichting op de instrumenten
Het aandeel juridisch verplicht heeft betrekking op uitgaven voor levering
van goederen en/of diensten waarvoor Defensie een overeenkomst is
aangegaan. Voor 2020 gaat het op 1 januari 2020 naar verwachting om 22
procent van het uitgavenbudget.
2.1 Verwerving infrastructuur en vastgoed
De geraamde uitgaven betreffen de verwerving van infrastructuur en
vastgoed. Als een project wijzigingen in de exploitatie-uitgaven tot gevolg
heeft, dan is dit onderdeel van het projectvolume van het betreffende
investeringsproject. Als het project is gerealiseerd, wordt het toegevoegd
aan het instandhoudingsbudget.

m
m
y

Met de Kamerbrief over het Strategisch Vastgoedplan (SVP, Kamerstukken
2018–2019, 33 763, nr. 151) is de Kamer geïnformeerd over de ambitie van
Defensie om de vastgoedportefeuille op lange termijn weer gezond te
krijgen. Voor de voorbereiding en uitwerking van het SVP is een eerste
bedrag van € 700 miljoen gereserveerd voor de komende vijftien jaar. Op
basis van het SVP wordt voor een aantal grote objecten, naast het
bestaande bouw- en onderhoudsprogramma, een revitaliseringsprogramma ontwikkeld. Wanneer projecten boven de € 100 miljoen
voortkomend uit de revitalisering zijn uitgewerkt worden zij opgenomen
in de begroting. Ook wordt op basis van een inventarisatie van de
legeringsgebouwen een programma opgesteld waarin vanaf 2020 de
eerste fase van de hieruit voortvloeiende investeringsmaatregelen wordt
opgepakt.
2.1.1 Verwerving infrastructuur en vastgoed – voorbereidingsfase
Net als vorig jaar zijn er geen verwervingsprojecten van infrastructuur en
vastgoed met een verwachte budgettaire omvang van meer dan € 100
miljoen die zich in de voorbereidingsfase bevinden.

2.1.2 Verwerving infrastructuur en vastgoed – onderzoeksfase
De volgende projecten bevinden zich in de onderzoeksfase, de fase waarin
onderzocht wordt hoe invulling gegeven kan worden aan de behoefte. In
onderstaande tabel wordt weergegeven welke projecten het betreft, wat
het projectvolume van deze projecten is en wanneer (indien van
toepassing) brieven naar de Kamer verzonden worden.

Du

Projecten in onderzoeksfase (in miljoenen euro)

Projecten in onderzoek

Projectvolume

2019

1

A/B-brief

Gezamenlijke huisvesting AIVD en MIVD

250–1.000

Michiel Adriaanszoon de Ruyterkazerne Zeeland
(MARKAZ)

250–1.000

1

2020

2021

2022

2023

2024

D-brief

Betreft alleen MIVD-deel van het project.

Ten opzichte van de begroting 2019 wordt nu verwacht dat de Kamerbrief
over MARKAZ in 2021 wordt aangeboden aan de Kamer in plaats van in
2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

38

Toelichting projecten in onderzoeksfase
Toelichting

Gezamenlijke huisvesting AIVD en MIVD

Dit project voorziet in gezamenlijke huisvesting van de AIVD en MIVD. Met de kamerbrief
van 1 juli jl. (Kamerstuk 30 977, nr. 155) is het voornemen van gezamenlijke huisvesting
herbevestigd en is de Kamer geïnformeerd over de verschillende ontwikkelingen,
waaronder de groei van de diensten, die resulteren in een aangepaste raming van de
jaarlijkse gebruiksvergoeding. Naar verwachting wordt de gezamenlijke huisvesting voor
de AIVD en de MIVD opgeleverd in 2028 en in gebruik genomen in 2029.

Michiel Adriaanszoon de Ruyterkazerne
Zeeland (MARKAZ)

Met de geplande bouw van een geheel nieuwe kazerne te Vlissingen wordt de verhuizing
mogelijk gemaakt van het Mariniers Trainingscommando vanuit de Van Braam Houckgeestkazerne te Doorn en het Logistiek Centrum Maartensdijk. Vanwege het lopende overleg met
de medezeggenschap, dat mogelijk consequenties heeft voor de behoeftestelling, is de
gunning van de bouw-voorbereidende werkzaamheden uitgesteld en de dialoog voor
PPS-aanbesteding opgeschort.

m
m
y

Projecten in onderzoek

2.1.3 Verwerving infrastructuur en vastgoed – realisatiefase

Projecten in realisatiefase (in miljoenen euro)
Projectvolume

t/m 2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025 e.v.

DBFMO Kromhoutkazerne

623,9

103,7

32,8

33,1

33,5

31,8

28,2

29,1

331,7

Aanpassingen vastgoed
agv wijziging regelgeving

304,6

24,8

19,4

22,1

22,1

20,7

20,7

19,8

155,0

Bouwtechnische verbeteringen brandveiligheid

131,9

59,2

35,4

21,7

15,6

DBFMO Nationaal Militair
Museum

105,0

15,3

5,1

5,4

5,4

5,3

5,1

5,3

58,0

Er zijn geen significante wijzigingen ten opzichte van de begroting 2019
opgetreden.

Du

Projecten in realisatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

39

Toelichting projecten in realisatiefase
Toelichting

DBFMO Kromhoutkazerne

De projecten DBFMO Kromhoutkazerne en DBFMO Nationaal Militair Museum zijn beide
als project gerealiseerd als «Design, Build, Finance, Maintain and Operate» (DBFMO). Dit
is dus geen project dat op afzienbare termijn wordt afgerond, zoals de andere investeringsprojecten. Bij een DBFMO-contract worden zowel de investering als de exploitatie
gezamenlijk aanbesteed. Er is sprake van een jaarlijkse beschikbaarheidsvergoeding aan
het consortium dat deze infrastructuur heeft gebouwd en nu onderhoudt. Omdat Defensie
op termijn eigenaar wordt van deze gebouwen, is het project opgenomen als onderdeel
van de investeringen. Inmiddels zijn de gebouwen in gebruik genomen.

Aanpassingen vastgoed als gevolg van
wijziging regelgeving

Dit project betreft het aanpassen van bestaande infrastructuur aan nieuwe en aangescherpte wet- en regelgeving. Fase 1 is in uitvoering en zal in 2024 worden afgerond. Fase
1 bestaat uit de zeven deelprojecten: o.a. vervanging installaties HCFK’s, op norm
brengen van drinkwaterinstallaties, verwijderen van asbest, vervangen brandmeldinstallaties, onderhouden monumenten, middelgrote stookinstallaties en brandveilig maken
van overige gebouwen niet zijnde legering. Ook na 2024 zal regelgeving wijzigen
waarvoor in de begroting 2020 voor 2025 e.v. een meerjarige reservering is opgenomen.

m
m
y

Projecten in realisatie

Bouwtechnische verbeteringen brandveiligheid

Dit project betreft het op veiligheidsniveau aanpassen van de legeringsgebouwen en is in
uitvoering. Waar nodig worden interim-maatregelen getroffen voor de legering. De
Kamer is hierover op 25 april 2019 geïnformeerd met de brief Stand van zaken vastgoed
Defensie (Kamerstukken 2018–2019, 34 919, nr. 35).
In 2020 is het merendeel van de legeringsgebouwen aangepast.

DBFMO Nationaal Militair Museum

De projecten DBFMO Kromhoutkazerne en DBFMO Nationaal Militair Museum zijn beide
als project gerealiseerd als «Design, Build, Finance, Maintain and Operate» (DBFMO). Dit
is dus geen project dat op afzienbare termijn wordt afgerond, zoals de andere investeringsprojecten. Bij een DBFMO-contract worden zowel de investering als de exploitatie
gezamenlijk aanbesteed. Er is sprake van een jaarlijkse beschikbaarheidsvergoeding aan
het consortium dat deze infrastructuur heeft gebouwd en nu onderhoudt. Omdat Defensie
op termijn eigenaar wordt van het gebouw, is het project opgenomen als onderdeel van
de investeringen. Inmiddels is het gebouw in gebruik genomen.

2.2 Over- en onderprogrammering

In de eerste jaren is het investeringsprogramma groter dan het daadwerkelijke budget; er is sprake van overprogrammering. Vanaf 2027 telt het
totaal van het investeringsprogramma op tot een lager bedrag dan het
daadwerkelijke budget; er is sprake van onderprogrammering.

Du

Omdat de ervaring van eerdere jaren leert dat het risico op vertragingen
groot is, onder andere als gevolg van onvoorziene externe factoren,
worden in de eerste jaren meer projecten gepland dan totaal aan budget
beschikbaar is in een jaar. Door met deze overprogrammering te werken
wordt zoveel als mogelijk getracht te voorkomen dat vertragingen bij
individuele projecten leiden tot onderrealisatie van het beschikbare
budget.
2.3 Instandhouding

De geraamde uitgaven dienen voor instandhouding van het vastgoed en
de infrastructuur van Defensie. De omvang van de vastgoedportefeuille
van Defensie is bijna 6 miljoen m2 bebouwd vloeroppervlak verdeeld over
totaal 464 locaties in binnen- en buitenland. De portefeuille omvat circa
11.000 gebouwen. Daarnaast bezit Defensie circa 350 miljoen m2 terrein,
waarvan circa 260 miljoen m2 aan oefen- en schietterreinen. Defensie
gebruikt bovendien ook indirect ruimte: geluidsruimte om te kunnen
vliegen en veiligheidszones rondom bijvoorbeeld munitieopslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

40

Ontvangsten
De verkoopopbrengsten infrastructuur en vastgoed hebben betrekking op
de opbrengsten van de af te stoten objecten. Er worden nog (rest)opbrengsten verwacht voor het afstoten van onder meer de Prins WillemAlexanderkazerne Gouda en het Binckhorsthof. Het overtollig vastgoed
wordt in vrijwel alle gevallen eerst op basis van het Kader Overname
Rijksvastgoed (KORV) door het RVB ingekocht. Incidenteel vinden nog
verkopen onder de oude werkwijze plaats.

Du

m
m
y

De overige ontvangsten infrastructuur en vastgoed betreffen een
meerjarige ontvangstenreeks voor de gedeclareerde zorg, waar uitgaven
voor de instandhouding van het Centraal Militair Hospitaal tegenover
staan (de zorgverzekeraar vergoedt namelijk de geleverde zorg en in het
tarief zijn investeringscomponenten opgenomen, waaronder infrastructuur en vastgoed).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

41

Artikel 3: IT
Omschrijving van de samenhang in het beleid
Het doel van dit artikel is inzicht bieden in het investeren in en in stand
houden van alle IT van Defensie. De doelstellingen van het onderliggende
beleid zijn terug te vinden in de begroting Hoofdstuk X. Het artikel IT is
nauw gerelateerd aan de beleidsartikelen 6 (investeringen) en 7 (Defensie
Materieel Organisatie) op de begroting Hoofdstuk X.
Budgettaire gevolgen van het beleid en budgetflexibiliteit
Artikel 3 IT (bedragen x € 1.000)
2019

2020

2021

2022

2023

2024

0

0

553.489

497.586

609.351

608.929

487.935

Uitgaven

0

0

553.489

497.586

609.351

608.929

487.935

m
m
y

2018
Verplichtingen

Waarvan juridisch verplicht

3.1

40%

Verwerving IT

393.209

280.258

274.008

303.675

230.354

Verwerving: voorbereidingsfase

38.397

67.348

90.338

126.721

92.474

Verwerving: onderzoeksfase

68.364

60.610

57.549

58.773

58.773

3.1.3

Verwerving: realisatie

286.448

152.300

126.121

118.181

79.107

3.2

Instandhouding IT

237.095

237.239

233.205

223.132

223.674

317

1.384

4.867

6.782

6.033

– 77.132

– 21.295

97.271

75.340

27.874

6.699

6.669

6.669

6.669

6.669

3.1.1
3.1.2

3.3

Over / onderprogrammering IT

Ontvangsten

Du

3.4

Onzekerheidsreservering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

42

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

43

Verwerving: onderzoeksfase

Verwerving: realisatie

Instandhouding IT

Onzekerheidsreservering

Over / onderprogrammering IT

3.1.2

3.1.3

3.2

3.3

3.4

Ontvangsten

Verwerving: voorbereidingsfase

3.1.1

6.669

37.489

5.400

223.793

80.844

57.549

76.725

215.118

481.800

481.800

2026

6.669

26.015

3.600

223.668

80.303

57.549

57.078

194.930

448.213

448.213

2027

6.669

29.721

733

223.943

81.221

57.549

20.384

159.154

413.551

413.551

2028

6.669

58.359

5.500

223.675

77.345

42.037

72.274

191.656

479.190

479.190

2029

6.669

74.677

223.905

77.039

26.525

11.832

115.396

413.978

413.978

2030

6.669

73.917

223.958

76.271

26.525

11.830

114.626

412.501

412.501

2031

m
m
y
6.669

38.436

6.067

224.334

83.494

57.549

84.057

225.100

493.937

Verwerving IT

Uitgaven

3.1

493.937

Verplichtingen

2025

Du

Artikel 3 IT (bedragen x € 1.000)

6.669

76.542

223.454

73.618

26.525

11.773

111.916

411.912

411.912

2032

6.669

76.542

223.454

73.618

26.525

11.773

111.916

411.912

411.912

2033

6.669

76.705

223.454

73.708

26.525

11.520

111.753

411.912

411.912

2034

Toelichting op de instrumenten
Het aandeel juridisch verplicht heeft betrekking op uitgaven voor levering
van goederen en/of diensten waarvoor Defensie een overeenkomst is
aangegaan. Voor 2020 gaat het op 1 januari 2020 naar verwachting om 40
procent van het uitgavenbudget.
3.1 Verwerving van IT

m
m
y

De geraamde uitgaven aan investeringen betreffen de investeringen in IT.
Onderstaande tabellen tonen de IT-projecten voor de komende vijftien jaar
die groter zijn dan € 100 miljoen, onderverdeeld naar voorbereidingsfase,
onderzoeksfase en realisatiefase. Als een project wijzigingen in de
exploitatie-uitgaven tot gevolg heeft, dan is dit onderdeel van het
projectvolume van het betreffende investeringsproject. Als het project is
gerealiseerd, wordt het toegevoegd aan het instandhoudingsbudget.
3.1.1 Verwerving IT – voorbereidingsfase
Er zijn geen IT-projecten met een verwachte budgettaire omvang van
meer dan € 100 miljoen die in de voorbereidingsfase zitten, de fase
waarin de behoeftestelling wordt uitgewerkt.

3.1.2 Verwerving IT – onderzoeksfase
De volgende IT-projecten bevinden zich in de onderzoeksfase, de fase
waarin onderzocht wordt hoe invulling gegeven kan worden aan de
behoefte. In onderstaande tabel wordt weergegeven welke projecten het
betreft, wat het projectvolume van deze projecten is en wanneer (indien
van toepassing) brieven naar de Kamer verzonden worden.

Projecten in onderzoeksfase (in miljoenen euro)
Projecten in onderzoek
GrIT

Projectvolume
250–1000

2019

2020

2021

2022

2023

2024

Kamerbrief

Du

Er zijn wijzigingen ten opzichte van de begroting 2019 opgetreden bij GrIT.
Defensie beraadt zich naar aanleiding van het derde advies van het
Bureau ICT-toetsing (BIT) op de aanpak van het programma Grensverleggende IT (GrIT) en de wijze waarop Defensie het beste verder kan gaan
met de vernieuwing van haar IT-infrastructuur. Als gevolg van de
heroverweging zal de vernieuwing van de IT voor Defensie langer gaan
duren en worden de financiële consequenties opnieuw in beeld gebracht.

Toelichting projecten in onderzoeksfase

Projecten in onderzoek

Toelichting

GrIT

De IT-infrastructuur binnen Defensie dient te worden vervangen, omdat voor de langere
termijn de continuïteit van de huidige IT niet geborgd is. Het belang en invloed van IT op
zowel de operationele inzet als de bedrijfsvoering is groot. Nieuwe IT is nodig om
invulling te kunnen geven aan de ambities van Defensie zoals verwoord in de Defensienota. Het High Level Ontwerp met de daarin vermelde thema’s en de gewijzigde
sourcingstrategie (samenwerking in plaats van outsourcing) is richtinggevend voor de
meerjarige vernieuwing. De doelstelling van GrIT is het samen met de markt realiseren
van het fundament voor de nieuwe IT van Defensie en het migreren van de bijbehorende
huidige applicaties en voorzieningen naar de nieuwe IT.

3.1.3 Verwerving IT – realisatiefase
Er zijn momenteel geen IT-projecten groter dan € 100 miljoen die zich in
de realisatiefase bevinden. In deze fase is de opdracht voor verwerving
aan de uitvoeringsorganisaties gegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

44

Ten opzichte van de begroting 2019 is het project ERP M&F Fase 2 niet
langer opgenomen. Dit project is afgerond.
3.2 Over- en onderprogrammering
In de eerste jaren is het investeringsprogramma groter dan het daadwerkelijke budget; er is sprake van overprogrammering. Vanaf 2027 telt het
totaal van het investeringsprogramma op tot een lager bedrag dan het
daadwerkelijke budget; er is sprake van onderprogrammering.

m
m
y

Omdat de ervaring van eerdere jaren leert dat het risico op vertragingen
groot is, onder andere als gevolg van onvoorziene externe factoren,
worden in de eerste jaren meer projecten gepland dan totaal aan budget
beschikbaar is in een jaar. Door met deze overprogrammering te werken
wordt zoveel als mogelijk getracht te voorkomen dat vertragingen bij
individuele projecten leiden tot onderrealisatie van het beschikbare
budget.
3.3 Instandhouding IT

De geraamde uitgaven dienen voor instandhouding van de IT van
Defensie.
Ontvangsten

Du

Dit zijn de ontvangsten die rechtstreeks gerelateerd zijn aan de IT,
bijvoorbeeld als het Joint Informatievoorziening Commando van Defensie
diensten levert aan derden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

45

Artikel 4: Bijdragen andere begrotingen Rijk
Omschrijving van de samenhang in het beleid
Op dit artikel worden de ontvangen bijdragen verantwoord die ten laste
van de begroting Hoofdstuk X komen. De doelstellingen van het onderliggende beleid zijn terug te vinden in de begroting Hoofdstuk X. Dit artikel is
gerelateerd aan het nog te vormen artikel met Bijdragen aan de Investeringsfondsen op de begroting Hoofdstuk X.
Artikel 4 Bijdrage andere begrotingen Rijk (bedragen x € 1.000)
2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

0

0

4.118.580

4.435.504

4.785.761

4.587.324

4.653.424

4.166.712

4.144.488

m
m
y

Ontvangsten

2018

Artikel 4 Bijdrage andere begrotingen Rijk (bedragen x € 1.000)
2027

2028

2029

2030

2031

2032

2033

2034

4.113.239

4.022.863

4.169.971

4.006.840

4.005.846

3.980.025

3.980.013

3.990.380

Dit begrotingsartikel is technisch van aard.

Du

Ontvangsten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

46

4. BIJLAGEN
4.1 Conversietabel

m
m
y

Onderstaande tabellen laten per artikel zien uit welke budgetten uit de
reguliere begroting het artikel is opgebouwd. Een * betekent dat niet het
volledige budget van het artikel uit de reguliere begroting is overgeheveld
naar het fonds. Dit doet zich voor bij de verplichtingen: de verplichtingenbudgetten op de reguliere begroting worden ten dele overgeheveld naar
het begrotingsfonds; alleen waar het de verplichtingen betreft die
gerelateerd zijn aan investeringen en instandhouding. Daardoor wordt
een deel van de verplichtingen van de artikelen 2 (Koninklijke Marine),
3 (Koninklijke Landmacht), 4 (Koninklijke Luchtmacht), 7 (DMO) en
8 (DOSCO) overgeheveld. Alle verplichtingen uit artikel 6 (Investeringen)
worden overgeheveld naar het begrotingsfonds, maar deze worden
verspreid over de drie artikelen Materieel, Infrastructuur en vastgoed en
IT. Daarnaast geldt voor artikel 2 (Koninklijke Marine) dat de uitgaven aan
het onderhoud van de Groene Draeck niet binnen de reikwijdte van het
Defensiematerieelbegrotingsfonds vallen, omdat dit geen Defensiematerieel betreft. Dit zijn echter wel instandhoudingsuitgaven die door de
marine worden gedaan, waardoor er in de reguliere Defensiebegroting op
artikel 2 nog (beperkte) instandhoudingsuitgaven zichtbaar zullen zijn.

Conversietabel Artikel 1 Materieel
Artikel

2
3
4
6
7

2020

2021

2022

2023

2024

Verplichtingen

3.505.578

7.348.919

2.475.515

3.193.454

4.222.061

Verplichtingen*

164.527

164.554

151.149

151.035

151.016

Verplichtingen*

198.144

211.298

242.478

235.756

243.060

Verplichtingen*

243.523

250.514

229.516

234.799

234.986

Verplichtingen*

2.658.768

6.469.475

1.581.472

2.286.810

3.313.384

Verplichtingen*

240.616

253.078

270.900

285.054

279.615

3.075.924

3.448.893

3.641.612

3.490.411

3.708.854

Instandhouding materieel*

164.527

164.554

151.149

151.035

151.016

Instandhouding materieel

198.144

211.298

242.478

235.756

243.060

Uitgaven

2
3
4

Instandhouding materieel

243.523

250.514

229.516

234.799

234.986

Investeringen materieel

2.191.803

2.532.106

2.710.196

2.546.394

2.762.804

0

0

0

0

0

Du

6
6

Reserve valutaschommelingen

6

Bekostiging Kennis en Innovatie

37.311

37.343

37.373

37.373

37.373

7

Instandhouding materieel

240.616

253.078

270.900

285.054

279.615

Ontvangsten

70.635

61.035

55.235

90.635

90.635

2

Ontvangsten materieel kustwachten

4.977

4.977

4.977

4.977

4.977

6

Verkoopopbrengsten strategisch materieel

34.958

32.358

26.558

61.958

61.958

6

Overige ontvangsten materieel

30.700

23.700

23.700

23.700

23.700

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

47

Conversietabel Artikel 2 Infrastructuur en vastgoed
2020

2021

2022

2023

2024

Verplichtingen

537.586

526.846

567.575

562.316

529.883

2

Verplichtingen*

392

392

392

392

392

3

Verplichtingen*

1.374

1.452

1.553

1.546

1.546

4

Verplichtingen*

355

355

355

355

355

6

Verplichtingen*

280.698

290.160

326.650

318.566

287.689

7

Verplichtingen*

231

115

8

Verplichtingen*

254.536

234.372

238.625

241.457

239.901

Uitgaven

576.041

565.797

604.742

595.628

564.279

2
3
4
6
6
7
8

6
6
6

m
m
y

Artikel

Instandhouding infrastructuur

392

392

392

392

392

Instandhouding infrastructuur

1.374

1.452

1.553

1.546

1.546

Instandhouding infrastructuur

355

355

355

355

355

Investeringen infrastructuur

286.461

297.730

332.932

322.730

292.838

Bijdrage aan internationale organisaties (infrastructuur
NAVO)

32.692

31.381

30.885

29.148

29.247

Instandhouding infrastructuur

231

115

0

0

0

Instandhouding infrastructuur

254.536

234.372

238.625

241.457

239.901

Ontvangsten

9.570

9.070

8.040

10.340

10.340

Verkoopopbrengsten strategisch infrastructuur

5.050

5.000

4.950

7.250

7.250

Overige ontvangsten infrastructuur

1.220

770

1.220

1.220

1.220

Ontvangsten internationale organisatie

3.300

3.300

1.870

1.870

1.870

2020

2021

2022

2023

2024

Verplichtingen

553.489

497.586

609.351

608.929

487.935

Verplichtingen*

1.364

1.363

1.363

1.363

1.363

Conversietabel Artikel 3 IT
Artikel

2
4
6

4.906

6.542

6.547

6.547

6.547

Verplichtingen*

316.394

260.348

276.145

385.796

264.262

Verplichtingen*

244.080

222.666

218.626

208.554

209.096

Du

7

Verplichtingen*

553.489

497.586

609.351

608.929

487.935

2

Uitgaven

Instandhouding IT

1.364

1.363

1.363

1.363

1.363

4

Instandhouding IT

4.906

6.542

6.547

6.547

6.547

6

Investeringen IT

316.394

260.348

376.145

385.796

264.262

7

Instandhouding IT

230.825

229.334

225.295

215.222

215.764

Ontvangsten

6.669

6.669

6.669

6.669

6.669

Ontvangsten IT

6.669

6.669

6.669

6.669

6.669

7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

48

4.2 Afkortingenlijst
All Terrain Vehicle

AAR

Air-to-Air refueling

AGBADS

Army Ground Based Air Defence System

BBP

Bruto binnenlands product

BIT

Bureau ICT-toetsing

CODEMO

Commissie Defensie Materieel Ontwikkeling

C-RAM

Counter-Rockets, Artillery and Mortars

C-UAS

Counter Unmanned Aircraft Systems

DBBS

Defensie Bewaking- en Beveiligingssysteem

DBFMO

Design, Build, Finance, Maintain and Operate

DIS

Defensie Industrie Strategie

DMO

Defensie Materieel Organisatie

DMP

Defensie Materieelproces

DOKS

Defensie Operationeel Kledingsysteem

DPO

Defensie Projectenoverzicht

DVOW

Defensiebrede Vervanging Operationele Wielvoertuigen

ESSM

Evolved Sea Sparrow Missile

FOC

Full Operational Capability

FRONT

Future Relevant Operations with Next Generation Technology &
Thinking

GPW

Groot Pantserwielvoertuig

GrIT

Grensverleggende IT

HOV

Hydrografisch Opname Vaartuig

IT

Informatietechnologie (inclusief communicatietechnologie)

JSS

Joint Support Ship

KORV

Kader Overname Rijksvastgoed

KPU

Kleding en Personele Uitrusting

LCF

Luchtverdedigings- en Commandofregatten

LCVP

Landing Craft Vehicle Personnel (landingsvaartuig)

LPD

Landing Platform Dock

MALE UAV

Medium Altitude Long Endurance Unmanned Aerial Vehicle

MARKAZ

Michiel Adriaanszoon de Ruyterkazerne

MBMD

Maritime Ballistic Missile Defence

MCTC

Mobile Combat Training Centre

MILSATCOM

Militaire Satelliet Communicatie lange termijn defensiebreed

MRAT

Medium Range Anti-Tank

MRTT

Multi Role Tanker Transport

NAVO

Noord-Atlantische Verdragsorganisatie

OPV

Oceangoing Patrol Vessel

RAM

Rockets, Artillery and Mortars

SM2-IIIA.

Standard Missile 2 Block IIIA

SRAT

Short Range Anti-Tank

SSM

Surface-to-surface Missile

SVP

Strategisch Vastgoedplan

Du

m
m
y

ATV

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

49

Unmanned Aerial Vehicle

VOSS

Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem

VSHORAD

Very Short Range Air Defence

WTB

Wissellaadsystemen, trekker-opleggercombinaties en
wielbergingsvoertuigen

Du

m
m
y

UAV

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

50

4.3 Artikel 5 uit het Wetsvoorstel
Defensiematerieelbegrotingsfonds

Du

m
m
y

Artikel 5 (Financiële verplichtingen en uitgaven ten laste van het
fonds; uitgesloten verplichtingen en uitgaven)
1. Ten laste van het fonds komen de financiële verplichtingen en de
uitgaven ten behoeve van de ontwikkeling, de verwerving, de
instandhouding en de afstoting van het materieel, de ICT-middelen en
de infrastructuur van het Ministerie van Defensie.
2. Ten laste van het fonds komen de financiële verplichtingen en de
uitgaven ten behoeve van de ontwikkeling, de verwerving, de
instandhouding en de afstoting van materieel, ICT-middelen en
infrastructuur in het kader van investeringsprojecten in internationaal
samenwerkingsverband.
3. Ten laste van het fonds kunnen de personele uitgaven komen voor de
ontwikkeling, verwerving, instandhouding en afstoting van materieel,
ICT-middelen en infrastructuur van het Ministerie van Defensie.
4. Bij algemene maatregel van bestuur kunnen daarbij aan te geven
financiële verplichtingen en uitgaven als bedoeld in het eerste en
tweede lid worden uitgezonderd van financiering en bekostiging uit
het fonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, xx xxx, nr. x

51