Nationaal Plan

Stand van zaken in Nederland omtrent het kinderarmoedebeleid in
het licht van de Raadsaanbeveling over de kindergarantie

Nederland
Maart 2022

Inhoud
Introductie .................................................................................................................... 3
1.

Context – Het bestrijden van kinderarmoede in Nederland ................................... 4

2.

Stand van zaken van thema’s uit de aanbeveling ................................................... 7

2.1 Kinderopvang, voor- en vroegschoolse educatie en onderwijsachterstanden .......... 7
2.2 Onderwijs ................................................................................................................ 7
2.3 Zorg ...................................................................................................................... 13
2.4 Voeding ................................................................................................................. 16
2.5 Huisvesting en dakloosheid ................................................................................... 18
3.

Betrokkenheid van stakeholders .......................................................................... 20

4.

Kwantitatieve en kwalitatieve doelen kinderarmoede ......................................... 22

5.

Dataverzameling, monitoring en evaluatie kinderarmoede .................................. 22

6.

Weg vooruit ......................................................................................................... 23

2

Introductie
De Raadsaanbeveling over de kindergarantie nodigt lidstaten uit om een plan aan te nemen en in
te dienen met daarin de overeenkomende maatregelen die op nationaal niveau moeten worden
genomen. Het hoofddoel van de kindergarantie, het verminderen van armoede onder kinderen,
wordt onderstreept door het doel van het kabinet om kinderarmoede aan het eind van deze
kabinetsperiode te halveren. Zeker in het licht van de Covid-19-crisis is het van belang om
aandacht te besteden aan de behoeftes van kinderen. Daarnaast wordt er in de Raadsaanbeveling
over de kindergarantie aandacht besteed aan effectieve toegang tot diensten, zoals zorg,
kinderopvang, onderwijs, huisvesting, en voeding. Dit nationaal plan geeft de stand van zaken
weer omtrent beleid om kinderarmoede tegen te gaan en het welzijn onder kinderen te bevorderen
in het licht van de Raadsaanbeveling op deze specifieke terreinen. Tevens wordt het
coalitieakkoord 2021-20251 in ogenschouw genomen en is een verslag opgenomen van een
expertisebijeenkomst met diverse stakeholders.
Om te komen tot een effectieve opvolging van de Raadsaanbeveling kindergarantie, is een goede
samenwerking tussen alle diverse gebieden waar de kindergarantie op ziet van belang.
Kinderarmoede komt namelijk tot uiting binnen diverse levensdomeinen. Het belang van domein
overschrijdende samenwerking wordt onderstreept door het aanstellen van een Nationaal
Coördinator Kindergarantie, dr. mw. J.F. Ruitenberg. In lijn met andere lidstaten en de
aanbeveling van de Commissie is gekozen voor een ambtelijk contactpersoon op het niveau
afdelingshoofd/directeur. Deze rol is belegd bij de afdeling die beleidsverantwoordelijk is voor het
(gemeentelijk) kinderarmoedebeleid. Dit past bij de doelstelling van de Raadsaanbeveling tot
instelling van een Europese kindergarantie om armoede en sociale uitsluiting onder kinderen tegen
te gaan en gelijke kansen te bevorderen. Daarnaast biedt het beleggen bij deze afdeling ruimte
voor een gedegen afstemming met het armoedebeleid en kan er gemakkelijk contact gelegd
worden met relevante lokale en landelijke partijen. De kindergarantie kan tevens gezien worden
als een katalysator voor de ontwikkeling van een integrale aanpak rondom kinderarmoede,
preventie van geldzorgen en het bredere sociaal domein. Daarom is er op ambtelijk niveau een
werkgroep samengesteld, bestaande uit ambtenaren van de ministeries van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW), Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (VWS), onder aansturing van SZW. Voor dit nationaal plan is tevens het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties geraadpleegd.
Dit plan is onderverdeeld in 6 hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk gaat in op de context van
kinderarmoede in het inkomens- en armoedebeleid. Het tweede hoofdstuk is onderverdeeld in de
vijf domeinen van de kindergarantie: kinderopvang en voorschoolse educatie, onderwijs, zorg,
voeding en huisvesting. In het derde hoofdstuk wordt de betrokkenheid van stakeholders in het
proces behandeld. In het vierde hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van kwalitatieve en
kwantitatieve doelen op het gebied van kinderarmoede. In het vijfde hoofdstuk wordt een
overzicht gegeven van data, monitoring en evaluatie op deze doelen. Ten slotte wordt in het zesde
hoofdstuk een weg vooruit geschetst, met inachtneming van het coalitieakkoord.

1

Coalitieakkoord 'Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst', 15 december 2021

3

1.

Context – Het bestrijden van kinderarmoede in Nederland

Het opgroeien in een gezin met een laag inkomen heeft ongunstige gevolgen voor de ontwikkeling
en de toekomst van een kind. Armoede onder kinderen is extra schrijnend omdat kinderen geen
invloed kunnen hebben op hun gezinssituatie, de oorzaken en oplossingen van armoede.
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het decentrale kinderarmoedebeleid. De Rijksoverheid werkt
samen met ervaringsdeskundigen, gemeenten, maatschappelijke organisaties en scholen om
armoede binnen gezinnen te verminderen en kinderen mee te laten doen. Ieder vanuit eigen
bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Het kabinet heeft zich ten doel gesteld om
kinderarmoede aan het eind van deze kabinetsperiode te halveren
Opgroeien in armoede
Volgens de Europese Commissie zijn mensen arm wanneer ‘de materiële, culturele en sociale
middelen onvoldoende zijn om op een manier te leven die als minimaal aanvaardbaar wordt gezien
in de samenleving waarin men leeft’.2 Om armoede in kaart te brengen, worden in Nederland
diverse definities gehanteerd. Allereerst is er de definitie van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS), de lage-inkomensgrens. De lage-inkomensgrens staat voor een vast
koopkrachtbedrag en wordt jaarlijks gecorrigeerd voor de prijsontwikkeling. Als grens van wat in
Nederland financieel minimaal aanvaardbaar is, hanteert het Sociaal en Cultureel Planbureau een
‘niet veel, maar toereikend’ besteedbaar inkomen.
Opgroeien in armoede kent voor kinderen diverse gevolgen. Zo kunnen kinderen zich
buitengesloten voelen ten opzichte van leeftijdsgenoten en ervaren zij gevoelens van schaamte.
Daarnaast wordt erdoor zowel kind als ouder vaak veel stress ervaren wanneer er armoede heerst.
Voor kinderen kan dit leiden tot achterstanden in hun sociaal-emotionele ontwikkeling, met als
gevolg een hoger risico op probleemgedrag, slechte gezondheid en armoede op latere leeftijd.
Ouders kunnen zich door stress minder focussen op lange termijn besluiten en hierdoor bestaat
het risico dat zij minder aandacht hebben voor hun kinderen. Ook is het risico groter dat kinderen
die in armoede opgroeien woonachtig zijn in minder veilige buurten en dat ouders minder
middelen hebben om hun kinderen deel te laten nemen aan buitenschoolse activiteiten.
Kortom, het welzijn van het kind wordt op diverse levensdomeinen aangetast door op te groeien in
armoede.3 Te denken valt aan de domeinen:

Onderwijs;

Materieel welzijn;

Huisvesting en leefomgeving;

Gezondheid;

Subjectief welbevinden;

Maatschappelijke participatie;

Relaties van kinderen;

Risico en veiligheid.
Naast dat het welzijn van kinderen in armoede wordt aangetast, speelt intergenerationele armoede
ook een rol. Het risico om in armoede te belanden is groter wanneer kinderen in armoede
opgroeien. Door een aanpak op diverse levensdomeinen, is de kans groter dat intergenerationele
armoede wordt doorbroken.
Volgens de academische literatuur zijn er twee categorieën aan factoren die bijdragen aan een
succesvolle aanpak van kinderarmoede; financiële factoren, structurele en culturele factoren.
Financiële factoren bestaan uit werk en inkomensondersteuning. Structurele en culturele factoren
bestaan uit onderwijs, persoonlijke vaardigheden, de sociale omgeving, mechanismen van
uitsluiting, gezondheid en huisvesting. Daarnaast spelen gemeenten een belangrijke rol in het
huidige kinderarmoedebeleid.

https://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=nl&catId=751
https://www.divosa.nl/sites/default/files/onderwerp_bestanden/digitale_handreiking_omgaan_met_kinderarm
oede_sociaal_domein_juni2021.pdf
2
3

4

Financiële factoren
De Rijksoverheid gebruikt inkomensbeleid en arbeidsmarktbeleid om de structurele en culturele
oorzaken van armoede aan te pakken. Zo is de vorige kabinetsperiode € 900 miljoen extra
geïnvesteerd in de ondersteuning van gezinnen met kinderen (hogere kinderbijslag,
kinderopvangtoeslag). Dit is ook ten goede gekomen aan gezinnen met kinderen in armoede.
De Rijksoverheid wil dat ieder kind in een gezin met een laag inkomen maatschappelijk kan
meedoen. Het aantal gezinnen met kinderen met een laag inkomen moet omlaag. Daarom neemt
dit kabinet verschillende maatregelen om armoede onder gezinnen tegen te gaan. Bijvoorbeeld
door:

Het vergroten van de arbeidsmarktkansen voor mensen met een afstand tot de
arbeidsmarkt;

Het voorkomen en bestrijden van geldzorgen en schulden;

Het verhogen van het besteedbaar inkomen van ouders met een laag inkomen;

Het verhogen van het Wettelijk Minimumloon, met daarbij een koppeling met uitkeringen
(met uitzondering van de AOW) om het bestaansminimum te verstevigen. Daarbij wordt het
sociaal minimum elke 4 jaar herijkt.
Structurele factoren
Elk kind moet kunnen meedoen, ongeacht waar zijn of haar wieg staat. Alle kinderen moeten
kunnen participeren en zich op verschillende vlakken kunnen ontwikkelen, zonder barrières. Om
dit te stimuleren, trekt het kabinet sinds 2017 structureel € 100 miljoen extra uit om de armoede
onder kinderen aan te pakken. Deze €100 miljoen is als volgt opgebouwd:





€ 85 miljoen ontvangen gemeenten jaarlijks via een Decentralisatie Uitkering;
€ 10 miljoen is er jaarlijks beschikbaar voor de subsidie ‘Alle Kinderen Doen mee’ aan de
partijen verenigd onder Sam& (Jarige Job, het Jeugdfonds Sport en Cultuur, Nationaal Fonds
Kinderhulp en Vereniging Leergeld). Deze partijen maken het mogelijk dat nog meer
kinderen kunnen sporten, muziek maken en hun verjaardag kunnen vieren. Deze subsidie
liep tot eind 2021 en het voornemen is om de subsidie in 2022 nog met een jaar te
verlengen;
€ 4 miljoen was er tot 2020 beschikbaar voor de subsidieregeling ‘Kansen voor alle kinderen
2017’ en wordt sinds 2020 ingezet voor het actieprogramma Tel mee met Taal.

De komende periode wordt ingezet op een reductie van kinderarmoede met vijftig procent in vier
jaar op basis van een eenduidige, realistische en relatieve definitie van armoede. Er zal nog nader
bepaald moeten worden hoe dit invulling kan krijgen. In het coalitieakkoord4 is veel aandacht voor
bestaanszekerheid en kansengelijkheid. Het kabinet start een ambitieus interdepartementaal en
interbestuurlijk programma Armoedebeleid, waarbij de behoeften van mensen centraal staan en
de complexiteit van regelingen, het niet-gebruik en de armoedeval willen tegengaan. Hierbij zal de
minister van Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen de samenwerking zoeken met
wetenschappelijke en kennisinstituten, maatschappelijke organisaties en ervaringsdeskundigen.
Het programmaplan wordt in de eerste helft van 2022 vormgegeven5. In dit programma zal
bijzondere aandacht zijn voor de aanpak van kinderarmoede, hierin zullen ook de culturele
factoren rondom armoede en uitsluiting nadrukkelijk aan de orde komen.
Gemeenten
Gemeenten hebben een sleutelrol in de aanpak van kinderarmoede. Enerzijds omdat zij lokaal
kinderen kunnen helpen om mee te doen (bijvoorbeeld sportdeelname en schoollaptops).
Anderzijds omdat gemeenten via allerlei kanalen de gezinnen die in armoede leven zien.
Gemeenten ontvangen jaarlijks via een Decentralisatie Uitkering € 85 miljoen om kinderen in
armoede mee te laten doen. Over de inzet van deze middelen zijn bestuurlijke afspraken gemaakt
tussen de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het ministerie van SZW. De focus ligt
hierbij op het verstrekken van in natura voorzieningen gericht op sociale participatie. Ook komt er
steeds meer aandacht voor domein overstijgende, gezinsgerichte aanpakken. Vrijwel alle
Nederlandse gemeenten hebben (specifiek) beleid gericht op kinderen die opgroeien in armoede en
4

Coalitieakkoord 'Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst' | Publicatie | Kabinetsformatie
(kabinetsformatie2021.nl)
5
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/02/10/planningsbrief-szw

5

hebben dit beleid de afgelopen jaren verder ontwikkeld. Het bieden van voorzieningen in natura is
een van de belangrijkste onderdelen van dit beleid. Steeds meer kinderen worden bereikt met
deze voorzieningen. De ambitie is dat gemeenten 100 procent van de kinderen met ouders in de
bijstand bereiken en 70 procent van de kinderen met werkende ouders met een laag inkomen.
Gefinancierd door het ministerie van SZW, ondersteunt Divosa gemeenten en professionals bij de
uitvoering via handreikingen en het project samenwerken rondom kinderarmoede.
COVID-19
Bij aanvang van de COVID-19 crisis, zijn steun- en herstelpakketten in het leven geroepen. Deze
pakketten waren gericht op het voorkomen van werkloosheid met alle gevolgen van dien, ook voor
de kinderen in het gezin. In het kader van het flankerend beleid is er extra aandacht voor
(financieel) kwetsbare groepen. Voor 2021 en 2022 is er € 146 miljoen extra beschikbaar gesteld
voor armoede en schuldenbestrijding. Het grootste deel van deze middelen gaat naar gemeenten,
voor het gemeentelijke schuldenbeleid en de bijzondere bijstand. €11 miljoen gaat naar projecten
voor de intensivering en versnelling van de armoede en schuldenaanpak. Specifiek gericht op
kinderarmoede zijn de volgende middelen vrijgemaakt:




In het kader van de intensiveringsaanpak armoede en schulden zijn middelen beschikbaar
gesteld aan projecten specifiek gericht op het signaleren en aanpakken van kinderarmoede
door middel van handreikingen voor professionals in onderwijs, de jeugdgezondheidszorg
en binnen gemeente
Ook is extra subsidie verleend aan armoedepartijen die zich richten op het verstrekken van
middelen in natura aan kinderen. Deze subsidie richt zich op het bereiken en helpen van
nieuwe doelgroepen zoals kinderen van werkende ouders met een laag inkomen door de
coronacrisis

6

2.

Stand van zaken van thema’s uit de aanbeveling

Hieronder wordt per thema ingegaan op de verschillende aspecten uit de aanbeveling, waaronder
concrete maatregelen.

2.1 Kinderopvang, voor- en vroegschoolse educatie en
onderwijsachterstanden
Inzet op een toegankelijke en kwalitatief goede kinderopvang en vroeg- en voorschoolse educatie
heeft diverse effecten op kinderen in armoede. Allereerst zorgt een toegankelijke kinderopvang
ervoor dat ouders (meer) werken goed kunnen combineren met de zorg voor kinderen. Ten
tweede leveren kwalitatief goede kinderopvang, vroeg- en voorschoolse educatie, en het overige
onderwijsachterstandenbeleid een bijdrage aan de ontwikkeling van het kind. Achterstanden
kunnen zo vroegtijdig worden aangepakt, om kinderen van voldoende kansen te voorzien. Ten
slotte hebben kinderopvang en vroeg- en voorschoolse educatie een signalerende en
doorverwijzende functie. Zo kunnen gezinnen in armoede in een vroegtijdig stadium passende hulp
krijgen.
Kinderopvang
Nederland kent de Wet kinderopvang (Wko), die de financiering regelt en de kwaliteit van de
kinderopvang waarborgt. Het kinderopvangbeleid heeft tot doel om de arbeidsparticipatie van
ouders van kinderen van 0-12 jaar te bevorderen en daarnaast om de ontwikkeling van kinderen
van 0-12 jaar te stimuleren. Deze twee doelen worden bereikt door in te zetten op (financieel)
toegankelijke en kwalitatief goede en veilige kinderopvang.
Kinderopvang voor 0-12-jarigen is op dit moment in Nederland niet geheel kosteloos, maar
inkomensafhankelijk en afhankelijk van de arbeidsparticipatie van ouders. Voor kinderen van 0-12
van wie beide ouders werken of een opleiding volgen, is er de inkomensafhankelijke
kinderopvangtoeslag die voor de laagste inkomens oploopt tot 96% van de vooraf vastgestelde
maximum uurprijs van kinderopvang. Ouders betalen zelf het eventuele verschil tussen de
maximum uurprijs en het uurtarief van de kinderopvanglocatie. Ieder kwartaal wordt het aanbod,
het gebruik, de prijs van kinderopvang en de arbeidsparticipatie van ouders (en vrouwen)
gemonitord om een beeld te krijgen van de beschikbaarheid en betaalbaarheid. 6 Tevens vindt er
jaarlijks een indexatie plaats van de kinderopvangtoeslag, om ervoor te zorgen dat de
kinderopvangtoeslag in de pas loopt met de loon- en prijsontwikkeling. Het kabinet wil vanaf 2025
de vergoeding van de kinderopvang inkomensonafhankelijk maken en voor alle werkende ouders
95% van de kinderopvangkosten gaan vergoeden.
Kwalitatief goede en veilige kinderopvang is van groot belang. Kinderen moeten zich veilig voelen
en de ruimte krijgen om zich te ontwikkelen. De Rijksoverheid heeft daarom kwaliteitseisen
opgesteld waaraan kinderopvangorganisaties zich moeten houden, die met de wet Innovatie en
Kwaliteit Kinderopvang (IKK) versterkt zijn. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om kwaliteitseisen op
het gebied van:
•
•
•
•
•
•
•

6

De veiligheid en gezondheid van kinderen
Het pedagogisch beleid
Het volgen en stimuleren van de ontwikkeling van kinderen
De samenstelling van groepen en de beroepskracht-kind ratio
Vaste medewerkers voor nul-jarigen
Coaching van medewerkers door een pedagogisch beleidsmedewerker
De Nederlandse taalvaardigheid van medewerkers

Cijfers kinderopvang eerste kwartaal 2021 | Publicatie | Rijksoverheid.nl

7

De GGD controleert of kinderopvangorganisaties voldoen aan de wettelijke kwaliteitseisen. Zij
doen dit in opdracht van de gemeente. Gemeenten kunnen handhavend optreden als organisaties
niet voldoen aan de eisen. Dat kan bijvoorbeeld door een waarschuwing te geven of een boete op
te leggen. De Inspectie van het Onderwijs onderzoekt jaarlijks of gemeenten hun wettelijke taken
op het gebied van kinderopvang uitvoeren. In het Landelijk register Kinderopvang (LRK) is per
kinderopvanglocatie een samenvatting van inspectieresultaten van de GGD te zien.
Jaarlijks laat het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid een kwaliteitsmeting uitvoeren
naar alle vormen kinderopvang: kinderdagopvang, peuteropvang, buitenschoolse opvang,
gastoudersopvang. De meting brengt in beeld wat de sociaal-emotionele en educatieve kwaliteit
van de kinderopvang is. Er worden veel verschillende aspecten van kwaliteit belicht, zoals de
kwaliteit van interacties in de groep, maar ook het aanbod van professionalisering in de
organisatie. Het regelmatig meten van kwaliteit vergroot het inzicht in hoe kwaliteit zich ontwikkelt
in de tijd en welke rol veranderingen in beleid hierin spelen. Resultaten van de metingen kunnen
zo bijdragen aan een verdere verbetering van de kwaliteit en het landelijk beleid hierin.
Voorschoolse educatie
Daarnaast stelt het Rijk specifieke middelen beschikbaar aan gemeenten voor
onderwijsachterstandenbestrijding. Gemeenten zijn in ieder geval verplicht om met deze middelen
16 uur per week voorschoolse educatie aan te bieden aan peuters van 2,5 tot 4 jaar die door
omgevingskenmerken een risico lopen op een onderwijsachterstand (doelgroeppeuters). De uren
voorschoolse educatie worden aangeboden in een kindercentrum. Naast de aanbodverplichting zijn
gemeenten verplicht om afspraken met houders van kindercentra te maken voor een zo groot
mogelijke deelname aan de voorschoolse educatie. Het is daarmee de ambitie dat alle ouders van
doelgroeppeuters op deze wijze in de gelegenheid worden gebracht en gestimuleerd om van het
aanbod gebruik te maken. Doel van het aanbod is het verbeteren van de voorwaarden voor het
instromen in het basisonderwijs. Het nieuwe kabinet heeft als doel om de participatie van kinderen
met een taalachterstand extra te stimuleren.
Vanaf 1 januari 2022 is er ook aandacht voor de verbetering van de kwaliteit van het aanbod.
Vanaf dat moment moet op ieder kindercentrum waar voorschoolse educatie wordt aangeboden
een pedagogisch beleidsmedewerker worden ingezet voor de verhoging van de kwaliteit. De
pedagogisch beleidsmedewerker kan de kwaliteit verbeteren door de totstandkoming en
implementatie van beleidsvoornemens voor de voorschoolse educatie en/of door coaching van
beroepskrachten voorschoolse educatie.
De hoogte van het budget van gemeenten wordt bepaald door de onderwijsachterstandscore in de
gemeente. De volgende indicatoren worden gebruikt om dit te bepalen: herkomst ouders,
verblijfsduur van de moeder, het gemiddelde opleidingsniveau van de moeders van leerlingen van
de school en de vraag of ouders in de schuldsanering zitten. De gemeenten mogen zelf de
doelgroep en de startleeftijd voor de voorschoolse educatie nader bepalen. De meeste gemeenten
vragen een inkomensafhankelijke ouderbijdrage voor peuters met een indicatie voor voorschoolse
educatie zonder recht op kinderopvangtoeslag.7 Het Nederlandse systeem van voorschoolse
educatie wordt meegenomen in een monitorings- en evaluatieprogramma.
Peuterbeleid
Het Rijk wil dat alle peuters (vanaf 2,5 tot 4 jaar) de kans krijgen om naar een voorschoolse
voorziening te gaan. Daarom zijn er bestuurlijke afspraken gemaakt tussen Rijk en gemeenten om
ook peuters waarvan de ouders geen recht hebben op kinderopvangtoeslag en peuters die niet tot
de doelgroep VE behoren, de mogelijkheid te bieden om gebruik te maken van een voorschoolse
voorziening.

7

Bijlage bij Kamerstukken II, 2019/20, 31322, nr. 415.

8

Vroegschoolse educatie
Als kinderen vier jaar oud zijn geworden, mogen ze de overstap maken naar de basisschool. Veruit
de meeste kinderen doen dit ook. Vanaf vijf jaar geldt er een leerplicht. Vroegschoolse educatie
wordt aangeboden op basisscholen. Gemeenten maken nog wel afspraken met de scholen over de
resultaten die behaald moeten worden. Zij kunnen ook nog middelen inzetten voor het
verminderen van onderwijsachterstanden in deze periode, in aanvulling op de middelen die scholen
ontvangen voor onderwijsachterstandenbestrijding.
Overige onderwijsachterstanden
Andere interventies die gemeenten plegen zijn de inrichting van schakelklassen of vormen van
leertijdverlenging zoals zomerscholen.
Scholen met (veel) achterstandsleerlingen krijgen (net als gemeenten) extra geld voor het
bestrijden van achterstanden. Scholen kunnen dit geld op verschillende manier inzetten.

9

2.2 Onderwijs
Het bieden van gelijke kansen in het onderwijs speelt al jaren een centrale rol in het Nederlandse
onderwijsbeleid. Kinderen met dezelfde talenten hebben recht op gelijke kansen. Ieder kind moet
zich volledig kunnen ontwikkelen. De financiële situatie van de ouders mag geen invloed hebben
op de schoolprestaties van een kind. Onderwijs is essentieel in de ontwikkeling van kinderen.
Onderwijs is de sleutel voor de ontwikkeling van kinderen en jongeren. Scholen dragen bij aan het
bieden van toekomstkansen voor kinderen en bieden een veilige en stimulerende omgeving.
In het coalitieakkoord staan daarom ambitieuze plannen voor scholen. Er wordt ieder jaar 1
miljard euro extra geïnvesteerd om de kwaliteit van onderwijs te verbeteren en er wordt een
masterplan ontwikkeld om te zorgen dat elk kind goed leert lezen, rekenen en schrijven.
Daarnaast wordt er flink extra geïnvesteerd in het vergroten van de kansengelijkheid van
kinderen, bijvoorbeeld door samen met gemeentes in te zetten op een Rijke Schooldag, wat onder
meer kan resulteren in extra activiteiten zoals bijles en extra samenwerken met bibliotheken, sport
en culturele instellingen. Er komt ook meer aandacht voor de kwaliteit van onderwijs, door verder
te investeren in het professionaliseren van leraren en schoolleiders en sneller in te grijpen als
scholen niet voldoende presteren. Daarnaast wil het kabinet de betrokkenheid en participatie van
ouders en leerlingen bij het onderwijs verbeteren, evenals de relatie tussen zorg en het onderwijs.

Verzachten van de effecten van de COVID19-crisis
Om de negatieve gevolgen van de COVID-19-crisis aan te pakken heeft het ministerie van
Onderwijs het Nationaal Programma Onderwijs opgesteld. Het programma is bedoeld om alle
leerlingen te helpen om de leerachterstanden die tijdens de COVID-19-crisis zijn opgelopen, in te
halen. Dit programma bestaat uit 5,8 miljard euro extra aan financiering voor scholen in het po en
vo in Nederland.
Scholen wordt gevraagd om een evaluatie uit te voeren van alle leerlingen om te beoordelen hoe
ze door de crises zijn getroffen, en om te kijken wat er nodig is qua hulp om op zowel academisch
als sociaal vlak te floreren. Dit betekent dat scholen niet alleen de academische competenties van
de leerlingen beoordelen, maar ook hun welzijn. Scholen kunnen dan de middelen die ze via het
programma hebben ontvangen, gebruiken om interventies te implementeren die de leerling
kunnen ondersteunen. Het programma biedt een menu met mogelijke evidence-based interventies
die zijn beoordeeld door onderzoekers en experts. Van scholen wordt verwacht dat zij
ouders/verzorgers en de leerlingen zelf betrekken bij het kiezen van een interventie. Gemeenten
wordt gevraagd om verdere hulp te bieden, bijvoorbeeld door samenwerking tussen
jeugddiensten, voor- en vroegschoolse educatie, maatschappelijk werkers, welzijnswerkers en
sportorganisaties en scholen binnen hun gemeentegrenzen te stimuleren.
De monitoring van het programma is reeds van start en richt zich op de voortgang van scholen en
gemeenten. Een onderzoeksbureau onderzoekt welke interventies scholen hebben gekozen,
waarom ze specifiek voor deze interventies hebben gekozen, welke belemmeringen ze hebben
ondervonden, welke resultaten ze hebben bereikt en wat er van hun ervaringen kan worden
geleerd.
Kinderen met een lagere sociaal-economische achtergrond
Vóór de uitvoering van het Nationaal Programma Onderwijs had (en heeft) Nederland al
verschillende beleidsmaatregelen om gelijkwaardig onderwijs voor alle kinderen te garanderen.
Eén daarvan betreft kinderen uit gezinnen met een lagere sociaal-economische status en omvat
bijvoorbeeld inspanningen om de betrokkenheid van ouders bij het onderwijs te vergroten en
betere afstemming binnen de gemeente. Dit beleid is onderdeel geworden van het Nationaal
Programma, maar blijft met name van belang voor deze doelgroep. De “Gelijke Kansen Alliantie”
werkt samen met scholen en gemeenten om kansengelijkheid op lokaal niveau te bevorderen en
stimuleert het delen van best practices tussen scholen en tussen gemeenten. Gemeenten zijn
verplicht om jaarlijks in samenwerking met scholen en aanbieders van voor- en vroegschoolse
educatie het eigen onderwijsbeleid te evalueren.

10

Daarnaast heeft Nederland onlangs wetgeving aangenomen die scholen verplicht om alle kinderen
toegang te geven tot alle activiteiten die zij organiseert, inclusief bijles en schoolreisjes, ongeacht
of de ouders de vrijwillige ouderbijdrage hebben betaald die nodig is om de activiteit te
financieren. De betaling van de vergoeding is strikt vrijwillig, wat ervoor zorgt dat alle kinderen
kunnen deelnemen aan alle activiteiten die door de school worden georganiseerd. Het kabinet zal
de komende jaren toezicht houden op de naleving van de nieuwe wet en de effecten daarvan.
Scholen met een hoog percentage kinderen met een risico op een onderwijsachterstand krijgen
extra middelen om deze kinderen beter te kunnen ondersteunen. Of kinderen een risico op een
onderwijsachterstand hebben, wordt bepaald aan de hand van verschillende indicatoren.
Scholen gebruiken deze extra middelen meestal om het aantal leerlingen per klas te verminderen,
zomerscholen te organiseren of aanvullende taaltrainingen aan te bieden. Het beleid wordt
geëvalueerd door een meerjarig onderzoeksprogramma dat analyseert hoe scholen de middelen
gebruiken en welke impact dit heeft. Scholen krijgen ook extra geld voor het onderwijs aan
kinderen die asielzoeker zijn, en kinderen met een Roma- en Sinti-achtergrond. Daarnaast gaat
Nederland aanvullend onderzoek doen naar het onderwijs dat asielzoekerskinderen krijgen en hoe
dit verbeterd kan worden.
Het kabinet is conform het coalitieakkoord voornemens om scholen met een relatief groot deel
leerlingen met risico’s op een onderwijsachterstand structureel extra te ondersteunen.
Passend en speciaal onderwijs
Nederland heeft ook beleid om gelijkwaardig onderwijs te garanderen voor kinderen met
beperkingen. De basis van dit beleid is de zorgplicht van de school, die inhoudt dat de school een
leerling die behoefte heeft extra ondersteuning moet accepteren of moet helpen om een andere
school te vinden die aan zijn/haar behoeften kan voldoen. Dit kan een andere school voor regulier
onderwijs zijn of een school voor speciaal onderwijs. Elke school moet een document hebben
waarin wordt beschreven in welke ondersteuning de school kan voorzien en elke school (zowel
speciaal als regulier) maakt deel uit van een regionaal samenwerkingsverband dat via de
gezamenlijke inzet van alle aangesloten scholen een dekkend ondersteuningsaanbod biedt. Dit
zorgt ervoor dat een leerling altijd naar een school in de buurt kan. Indien de leerling
ondersteuning nodig heeft die door geen enkele reguliere school kunnen worden, kan het
samenwerkingsverband de leerling doorverwijzen het speciaal onderwijs.
De schoolbesturen krijgen extra financiering om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk verschillende
ondersteuning binnen de regio kan worden aangeboden. Zij kunnen deze financiering bijvoorbeeld
gebruiken om ondersteunende middelen in te kopen of gespecialiseerd personeel in te huren.
Het Nederlandse beleid voor passend onderwijs wordt de komende jaren gemonitord via een
uitgebreid onderzoeksprogramma. De onderzoekers zullen beoordelen of het beleid scholen en
samenwerkingsverbanden voldoende helpt om in te spelen op de behoeften van leerlingen,
ouders/verzorgers en leraren en hoe het beleid kan worden verbeterd. De onderzoekers
formuleren momenteel de indicatoren waarmee de onderzoeksvragen worden beoordeeld, en in
het voorjaar van 2022 start de eerste monitoringsronde.
Leerlingen die niet naar een reguliere school kunnen, kunnen doorverwezen worden naar een
school voor speciaal onderwijs. Deze scholen richten zich op de behoeften van kinderen met een
visuele of auditieve beperking, leerlingen met (ernstige) spraakstoornissen, evenals van leerlingen
met ernstige lichamelijke beperkingen, verstandelijke beperkingen, langdurige zieken,
psychiatrische stoornissen en gedragsproblemen. Leerlingen met visuele en auditieve beperkingen
worden rechtstreeks toegelaten door de scholen en de andere leerlingen hebben een
toelatingsverklaring nodig van de samenwerkingsverbanden.

11

Onderwijs in zorginstellingen
Nederland heeft ook beleid om onderwijs te bieden aan leerlingen in geïnstitutionaliseerde zorg. De
wet vereist dat aanbieders van geïnstitutionaliseerde zorg ook onderwijs geven aan de leerlingen
voor wie zij verantwoordelijk zijn. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het aanbieden van
onderwijs, omdat zij verantwoordelijk zijn voor de geïnstitutionaliseerde zorg. De Inspectie van het
Onderwijs en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd beoordelen gezamenlijk de kwaliteit van het
onderwijs.
Terugdringen voortijdig schoolverlaten
De Nederlandse overheid heeft ook beleid gericht op het terugdringen van voortijdig
schoolverlaten. Kinderen onder de 16 jaar zijn wettelijk verplicht om naar school te gaan.
Jongeren tussen de 16 en 18 jaar zijn verplicht naar school te gaan totdat ze een startkwalificatie
hebben behaald (een diploma havo, vwo of mbo-niveau 2). Gemeentes houden toezicht op
kinderen en jongeren onder de 18 jaar om te zorgen dat zij deelnemen aan onderwijs en geven zo
nodig hulp en begeleiding. Jongeren tussen 18 en 23 jaar krijgen hulp en begeleiding vanuit
Regionale Meld- en Coördinatiepunten. Deze Regionale Informatie- en Coördinatiepunten
registreren en monitoren de deelname aan het onderwijs en de arbeidsmarkt van jongeren van 18
tot 23 jaar zonder startkwalificatie. Als de gemeente vermoedt dat een jongere mogelijk voortijdig
van school gaat of als de jongere is uitgevallen en niet naar school gaat, zal de gemeente de
jongere proberen te bereiken en terug naar school begeleiden. Als het voor de jongere niet
mogelijk is om weer naar school te gaan, wordt deze richting de arbeidsmarkt begeleid.
Gemeenten en Regionale Informatie- en Coördinatiepunten werken ook nauw samen met GGD's,
arbeidsbureaus, wetshandhaving en jeugddiensten bij hun inspanningen om voortijdig
schoolverlaten terug te dringen.
Daarnaast moeten scholen en gemeenten om de vier jaar een regioplan ontwikkelen waarin zij
aangeven welke maatregelen zij nemen om voortijdig schoolverlaten terug te dringen. Deze
maatregelen kunnen bijvoorbeeld bestaan uit coaching, hulp bij loopbaanoriëntatie of hulp bij het
opdoen van werkervaring. Scholen en gemeenten stellen doelen om het aantal voortijdige
schoolverlaters terug te dringen en reflecteren jaarlijks op hun inspanningen en resultaten in een
(kwalitatieve) rapportage aan de Nederlandse overheid.
Scholen in het secundair onderwijs hebben een doelstelling om een bepaald percentage voortijdig
schoolverlaten te bereiken. De beoogde percentages verschillen per leeftijdsgroep en
opleidingsniveau en variëren tussen 0,5 en 2,0. Scholen kunnen extra financiering krijgen als ze
erin slagen het percentage voortijdig schoolverlaten terug te dringen. Echter, sommige scholen die
hier niet in slagen, kunnen ook aanvullende financiering krijgen om hun inspanningen te kunnen
versterken.
Volgend uit het coalitieakkoord gaat het kabinet verder investeren in mbo-onderwijs zodat alle
studenten toegang hebben tot mbo-onderwijs op een redelijke afstand van hun huis. Het streven
is om drempels voor mbo-onderwijs weg te nemen.
Toegang tot digitaal onderwijs
De toegang van kinderen tot digitaal onderwijs wordt gestimuleerd via een door de overheid
gesubsidieerde coöperatie, SIVON. Deze helpt scholen bij het verkrijgen van de digitale
infrastructuur die ze nodig hebben om effectief digitaal onderwijs in de klas te bieden, en om waar
nodig online-en afstandsonderwijs aan te bieden. Daarnaast geeft het Nationaal Programma
Onderwijs scholen extra middelen waarmee ze digitale hulpmiddelen en andere middelen kunnen
bieden die kinderen nodig hebben om deel te nemen aan digitaal onderwijs.
Daarnaast wil het kabinet in het coalitieakkoord het aantal kinderen dat niet naar school gaat
verminderen, onder andere door een Digitale School te ontwikkelen.

12

2.3 Zorg
Kinderarmoede heeft negatieve effecten op de gezondheid van kinderen. Zo kunnen zorgkosten
leiden tot het vermijden van zorg. Daarnaast kunnen gezondheidsklachten als gevolg van stress
opspelen bij ouders en kinderen in armoede.8 Alle kinderen in Nederland moeten kunnen opgroeien
in een veilige en gezonde omgeving waarin ze zich kunnen ontwikkelen en kunnen deelnemen.
Toegang tot zorg
In Nederland heeft elk kind recht op preventieve en (medisch) noodzakelijke zorg, inclusief
hulpmiddelen en diensten. Dit is geregeld in de wet publieke gezondheid, de wet langdurige zorg,
de jeugdwet, en de zorgverzekeringswet. De Jeugdgezondheidszorg uit de wet publieke
gezondheid richt zich op individuele preventie, collectieve preventie, en gezondheidsbevordering
voor alle kinderen en jongeren, en de manier waarop deze taken georganiseerd moeten worden.
De kern van het beleid is dat de Jeugdgezondheidszorg (JGZ) voor alle kinderen beschikbaar is. Als
er meer specifieke zorg nodig is kan de JGZ-arts doorverwijzen. Gemeenten zijn verantwoordelijk
voor het laten uitvoeren van de jeugdgezondheidszorg. De Gemeenteraad houdt hier toezicht op.
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) houdt toezicht op de kwaliteit van de zorg die door
de JGZ-professionals geleverd wordt. Het Rijk is stelselverantwoordelijk.
Op grond van de Jeugdwet ondersteunen lokale autoriteiten kinderen, adolescenten (tot 18 jaar,
die in sommige gevallen kan worden verlengd tot 23 jaar) en hun ouders bij het omgaan met
ontwikkelings-, ouderschaps- en psychische problemen en stoornissen. Lokale autoriteiten zijn ook
verantwoordelijk voor de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdrevalidatie. Door
de verantwoordelijkheid voor deze verschillende taken bij de gemeente te beleggen, is het nu
gemakkelijker dan vroeger om jongeren integrale zorg te bieden. Dit stimuleert ook de gemeenten
om een preventief jeugd- en gezinsbeleid te ontwikkelen.
Vanuit de Zorgverzekeringswet (Zvw) hebben alle inwoners van Nederland een uitgebreide
basisverzekering. Kinderen zijn meeverzekerd met hun ouders en ouders hoeven geen premie af
te dragen voor hun kinderen. Om de zorg voor kinderen vanuit de Zvw zo toegankelijk mogelijk te
maken wordt ook geen eigen risico ingehouden op zorg voor kinderen. Tevens is de
basisverzekering voor kinderen iets uitgebreider dan volwassenen, omdat tandheelkundige zorg
voor kinderen onder de 18 jaar mee is verzekerd. Daarmee kost deze zorg de ouders dus niets.
Kinder- en jeugdgezondheidszorg
Het kabinet richt zich met haar kindergezondheidszorg beleid op gezondheidsbevordering en
gezondheidsbescherming. Deze zorg wordt kosteloos aangeboden aan alle kinderen van 0-18 jaar
en bestaat onder meer uit neonatale screening zoals de hielprik en gehoorscreening vlak na de
geboorte van het kind. Maar ook uit vaccinaties voor alle kinderen via het
Rijksvaccinatieprogramma. Binnen het Rijksvaccinatieprogramma is waar nodig
voorlichtingsmateriaal beschikbaar in andere talen of kan een consult met een tolk verlopen. De
vaccinatiegraad bij jonge kinderen wordt voortdurend gemonitord en in regio’s of onder specifieke
doelgroepen waar deze terugloopt of achterblijft, wordt de inzet van voorlichting en toegang tot
laagdrempelige vaccinatie verhoogd. Zoals bijvoorbeeld onder bevindelijk gereformeerden of in
grootstedelijke wijken waar veel mensen met een migratie-achtergrond wonen.
Naast screening en vaccinaties richt de JGZ zich op het systematische wijze volgen en signaleren
van ontwikkelingen in de gezondheidstoestand van jeugdigen en van gezondheidsbevorderende en
-bedreigende factoren. Hierbij is aandacht voor de fysieke, sociaal-emotionele en psychosociale
ontwikkeling waarbij de eigen kracht van kinderen, jongeren en ouders wordt versterkt en (indien
mogelijk) ervaren problemen worden genormaliseerd.

8

Kinderombudsman (2017). Alle kinderen kansrijk.

13

Vanaf 14 jaar is er vooral aandacht voor de sociaal-emotionele ontwikkeling en de psychosociale
ontwikkeling van kinderen en adolescenten. Denk hierbij aan psychische gezondheid (inclusief
depressie, pesterijen, vriendschappen), seksuele ontwikkeling, zelfredzaamheid (inclusief
deelname aan school en financiën), de sociale omgeving (school, thuis, vrije tijd), en mogelijke
verslavingen.
Kansrijke Start
Ieder kind verdient de best mogelijke start van zijn of haar leven en een optimale kans op een
goede toekomst. De eerste 1.000 dagen van het kind zijn hierbij van doorslaggevend belang. Om
(aanstaande) ouders in een kwetsbare situatie te helpen zodat hun kinderen zo gezond mogelijk
hun leven starten is er een landelijk actieprogramma Kansrijke Start. Gemeenten en het Rijk
werken hierin samen met medewerkers van wijkteams, welzijnswerk, volwassen-ggz, geboorte- en
jeugdgezondheidszorg, aan een kansrijke start voor zoveel mogelijk kinderen. Kansrijke Start richt
zich op de zorg en ondersteuning aan gezinnen in een kwetsbare situatie in de periode voor,
tijdens en na de zwangerschap.
Als onderdeel van Kansrijke Start zijn gemeenten vanaf 2022 (juli) wettelijk verplicht zwangeren
en/of hun gezinnen in een kwetsbare situatie een prenataal huisbezoek door de JGZ aan te bieden.
Door tijdig hulp en ondersteuning te bieden hebben kinderen meer kans op een goede start.
Het kabinet heeft in het coalitieakkoord aangekondigd de komende jaren verder in te zetten op de
verbetering van integrale ondersteuning bij zwangerschappen, een goede start voor kinderen
(actieprogramma Kansrijke Start) en het voorkomen van ongewenste en onbedoelde
zwangerschappen. De niet-invasieve prenatale test (NIPT) en 20-wekenecho wordt voor alle
vrouwen zonder kosten beschikbaar gesteld. Onderdeel van de prenatale screenings is voldoende
tijd voor ‘counseling’, reflectie en voorlichting over de mogelijkheden van leven met een
beperking. Tevens wordt voor betere bekendheid met en toegang tot zorg voor zieke of
vroeggeboren baby’s gezorgd en onderzoek ter verbetering van neo-natologische zorg
ondersteund.
Toegang tot jeugdzorg
Als er omstandigheden zijn waardoor ouders of verzorgers hulp nodig hebben bij de zorg voor hun
kind kunnen zij een beroep doen op jeugdzorg, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van
opvoedproblemen, psychische problemen of een verstandelijke beperking. Ongeveer 1 op de 10
jongeren tot 23 jaar ontving in 2020 jeugdzorg. Onder de Jeugdwet zijn gemeenten
verantwoordelijk voor het bieden van jeugdzorg aan jeugdigen en gezinnen.
Sinds 2018 hebben professionals, gemeenten, Rijk, en cliënten- en jeugdhulporganisaties in het
programma Zorg voor de Jeugd samen gewerkt aan het merkbaar verbeteren van de jeugdhulp, bescherming en -reclassering voor kinderen, jongeren en gezinnen. Er zijn stappen gezet in het
verbeteren van de toegang tot jeugdzorg voor kinderen en gezinnen; meer kinderen thuis laten
opgroeien als dat mogelijk is; zorgdragen dat alle kinderen de kans krijgen zich optimaal te
ontplooien; kwetsbare jongeren op weg helpen naar zelfstandigheid; jongeren beter beschermen
als hun ontwikkeling in gevaar komt; en investeren in het vakmanschap van jeugdprofessionals.
Om het jeugdhulpstelsel verder te verbeteren en financieel houdbaar te maken, werken Rijk en
gemeenten aan een Hervormingsagenda Jeugd.
In het Coalitieakkoord is er aandacht voor verbeteringen in de jeugdzorg. Goede, tijdige en
passende jeugdzorg, met een belangrijke rol voor de eigen omgeving, voorkomt zwaardere zorg.
Er wordt duidelijk afgebakend wat onder jeugdzorg wordt verstaan en gemeenten worden in staat
gesteld om dit te leveren. Gespecialiseerde jeugdzorg (waaronder jeugd-GGZ) wordt centraler
ingekocht en er wordt geïnvesteerd in mentale weerbaarheid en de GGZ.

14

Revalidatie- en habilitatiediensten voor kinderen met een beperking
Gemeenten zijn primair verantwoordelijk voor de uitvoering van kinderbeschermingsmaatregelen
en het bieden van gerichte revalidatie- en habilitatiediensten voor kinderen met een beperking.
Hierdoor kan gemakkelijker integrale zorg worden geboden. Kinderen die ernstig meervoudig
beperkt zijn, hebben meestal een Wlz-indicatie. Dit betekent dat alle zorg, inclusief revalidatie,
wordt geboden vanuit de Wet langdurige zorg.
In Nederland hebben ongeveer 2 miljoen mensen, waaronder kinderen, een beperking. Daarvan
krijgen ongeveer 130.000 mensen elke dag intensieve zorg uit de Wet langdurige zorg (Wlz). Met
het programma Volwaardig leven (gestart in 2018) wil het kabinet de gehandicaptenzorg en
complexe zorg meer passend maken en beter voorbereiden op de toekomst.9 Het doel is dat alle
volwassenen en kinderen met een lichamelijke, zintuiglijke of een verstandelijke beperking, of een
combinatie daarvan, en hun naasten persoonlijke zorg en ondersteuning krijgen van gemotiveerde
en deskundige mensen. Het programma Volwaardig leven wil de gehandicaptenzorg verbeteren
door:

Persoonsgerichte zorg: goede zorg en ondersteuning bieden, door de zorg beter te laten
aansluiten bij de zorgvraag van mensen;

Toegankelijke zorg: genoeg plaatsen voor mensen met een complexe zorgvraag beschikbaar
stellen, door te zorgen dat mensen op tijd passende zorg krijgen;

Naasten ontzorgen: familie en naasten helpen. Zij kunnen ondersteuning krijgen bij de zorg
voor hun partner, kind of familielid.
Er wordt samengewerkt met cliëntenorganisaties, beroepsverenigingen, Vereniging
Gehandicaptenzorg Nederland (VGN), en Zorgverzekeraars Nederland (ZN). Daarnaast denken
mensen met een beperking, hun naasten, en zorgmedewerkers zelf ook mee over de uitvoering
van de acties uit het programma via onder andere een klankbordgroep.
In aanloop naar en gedurende de uitvoering van het Programma Volwaardig leven zijn er diverse
onderzoeken geweest naar de kwaliteit van zorg in de gehandicaptensector, de zorgvraag en het
zorggebruik in de gehandicaptenzorg, en de ervaren kwaliteit in de gehandicaptenzorg.10 Begin
2022 verscheen een onafhankelijk eindrapport over de resultaten van het programma Volwaardig
leven op basis van alle monitors en evaluaties die gedurende het programma zijn uitgevoerd.11
Het kabinet geeft in het coalitieakkoord aan investeringen in de gehandicaptenzorg te continueren,
evenals de goede initiatieven uit het programma Onbeperkt Meedoen.12
Toegang tot geneesmiddelen
Nederland is ook al jaren actief op het onderwerp toegankelijkheid tot geneesmiddelen voor alle
burgers, waaronder kinderen, en speelt hierbij Europees een proactieve en agenda-zettende rol.
Specifiek zet Nederland zich bij de lopende herziening van de EU verordening voor
kindergeneesmiddelen13 in voor betere beschikbaarheid van (innovatieve) geneesmiddelen voor
kinderen.

Kamerbrief Programma Volwaardig leven, (Kamerstuk 24170 nr. 179), 30-09-2018
‘Met meer kennis werken aan kwaliteit’, door Kalliope consult (Kamerstuk 2017-2018, 24 170, nr. 174); De
trendrapportage naar de zorgvraag en het zorggebruik in de gehandicaptenzorg door de Nederlandse
Zorgautoriteit; Kwalitatief onderzoek naar de ervaren kwaliteit in de gehandicaptenzorg, uitgevoerd door
Panteia, wordt over begin december 2021 naar de Kamer gestuurd
11
Kamerbrief over eindrapportage programma Volwaardig Leven (Kamerstuk 24170 no. 253), 4 februari 2022
12
Onbeperkt Meedoen! is het programma voor de implementatie van het VN-verdrag inzake de rechten van
mensen met een handicap. Doel van het programma is dat kinderen en volwassenen met een beperking meer
en naar eigen wens en vermogen kunnen meedoen aan de samenleving.
13
Verordening (EG) Nr. 1901/2006 betreffende geneesmiddelen voor pediatrisch gebruik
9

10

15

2.4 Voeding
Bij gezinnen in armoede is er vaak een ontoereikend budget voor gezonde voeding voor ouder en
kind. Dit houdt in dat er vaak ongezonder wordt gegeten. Voor de gezondheid en ontwikkeling van
kinderen en jongeren is voldoende gezond voedsel noodzakelijk. Ook is het voor kinderen en
jongeren belangrijk dat hun ouders gezond zijn. Gezonde ouders hebben meer veerkracht dan
ongezonde ouders.14
In het coalitieakkoord staan plannen voor de verbetering van de zorg met als doel om deze voor
iedereen betaalbaar, beschikbaar en bereikbaar te houden. Meer aandacht voor preventie en een
gezonde levensstijl van jongs af aan moet hier onder andere aan bijdragen. Kinderen die ongezond
opgroeien staan veelal op een achterstand. Vermijdbare gezondheidsverschillen worden daarom
aangepakt. Het streven is een gezonde generatie in 2040 met een focus op de jeugd door sport,
voeding en bewegen. Dit vraagt een brede aanpak, met stimulering van gezonde keuzes en
ontmoedigen van ongezonde keuzes. Hiertoe wordt de belasting op suikerhoudende dranken
verhoogd en worden er bindende afspraken gemaakt met de industrie over gezondere
voedingsmiddelen. Er wordt bezien hoe op termijn een suikerbelasting kan worden ingevoerd en
de BTW op groente en fruit naar 0% kan worden verlaagd.
Gezonde School Aanpak
Het kabinet richt zich op het stimuleren van een gezond eetpatroon en een gezonde leefstijl bij alle
kinderen. Via het programma Gezonde School krijgen scholen ondersteuning om te werken aan
leefstijlthema’s zoals gezonde voeding. De Gezonde Schoolaanpak is op aanvraag van scholen en
sluit zoveel mogelijk aan bij wat de scholen al doen en wat de wensen zijn vanuit school
(prioriteiten en behoeften). Het programma geeft voorrang aan scholen met kwetsbare
doelgroepen. De Gezonde Schoolaanpak bestaat uit vier ‘pijlers’:
1.
2.
3.
4.

Educatie: in de lessen is er structurele aandacht voor gezondheid en gezonde
schoolactiviteiten, Gezonde School-activiteiten
Beleid: afspraken vastleggen over traktaties, tussendoortjes en de lunch tijdens de
overblijf
Omgeving: bijv. Gezonde Schoolkantine, ouderbetrokkenheid en een ‘groen’ schoolplein
Signalering: gezondheidsproblemen worden gesignaleerd

Het programma Gezonde School richt zich op het primair, voortgezet en middelbaar
beroepsonderwijs. Gezonde School heeft als doel dat in 2024 minimaal één derde van alle
schoollocaties in Nederland werkt met de Gezonde School-aanpak. Vanuit het Nationaal Preventie
Akkoord heeft Gezonde School als lange termijnambitie dat in 2040 alle scholen een Gezonde
School-coördinator hebben. Deze persoon is aanspreekpunt, organisator en facilitator voor de
implementatie van de Gezonde School-aanpak. Het RIVM monitort het programma Gezonde
School.
Ook neemt Nederland deel aan het EU-Schoolfruit- en groenteprogramma dat 3.000 basisscholen
in Nederland voor een periode van 20 weken van gratis groenten en fruit voorziet.
Kindermarketing voor voeding
In Nederland zijn de regels die gelden voor marketing gericht op kinderen vastgelegd in de
Reclamecode voor Voedingsmiddelen. De industrie (Federatie NL Levensmiddelenindustrie, FNLI) is
eigenaar van de code die gebaseerd is op zelfregulering. In de code staat dat op kinderen tussen
de 0-13 jaar geen marketing van voedingsmiddelen gericht mag worden (online, tv, radio, fysieke
omgeving), tenzij het product voldoet aan de voedingskundige criteria én gericht is op kinderen 713 jaar. Deze voedingskundige criteria zijn opgesteld door Europese voedingsmiddelenproducenten

14

Kinderombudsman (2017). Alle kinderen kansrijk.

16

die vallen onder de EU-pledge. De voedingskundige criteria zijn minder streng dat onze nationale
Schijf van Vijf-criteria.
Het ministerie van VWS laat de naleving van de reclamecode elk jaar monitoren. Hieruit blijkt dat
bedrijven zich over het algemeen goed aan de gemaakte afspraken houden, maar dat kinderen in
bepaalde mate nog steeds in aanraking komen met, volgens de Schijf van Vijf, ongezonde
producten. Het kabinet ziet graag dat de industrie de regels aanscherpt. In gesprekken met de
industrie hierover is ingezet op drie punten ter aanscherping: de gehanteerde criteria (meer)
overeen laten komen met de Schijf van Vijf-criteria, een verhoging van de leeftijdsgrens van 13
naar 19 jaar en verduidelijken dat sociale media ook onderdeel zijn van de reclamecode. Het doel
is om alle kinderen te beschermen tegen marketing van ongezonde producten. De FNLI heeft
aangegeven met de achterban te werken aan een scherpere formulering over sociale media. Een
aanscherping van de voedingskundige criteria wordt ook niet uitgesloten, maar er moet wel
rekening gehouden worden met het internationale speelveld van de achterban. Een
leeftijdsverhoging naar 19 jaar gaat volgens FNLI niet de kern van het probleem oplossen. Het
kabinet sluit wetgeving rond kindermarketing niet uit. Ze heeft marketing gericht op kinderen
onlangs ook meegenomen in de juridische verkenning van de voedselomgeving.

17

2.5 Huisvesting en dakloosheid
Er zijn effecten van armoede op de woonomstandigheden van gezinnen. Ouders kunnen
bijvoorbeeld te maken hebben met (dreigende) afsluitingen van nutsvoorzieningen en (dreigende)
uithuiszettingen wegens schulden. Dak- en thuisloosheid dient in alle gevallen voorkomen te
worden. Een eigen thuis is van wezenlijk belang voor iemands bestaanszekerheid. In het
coalitieakkoord wordt daarom benadrukt dat de inzet op het voorkomen van dakloosheid,
vernieuwing van de maatschappelijke opvang en het realiseren van woonplekken met passende
ondersteuning voor (dreigend) dakloze mensen wordt voortgezet.
Huisvesting
Wonen is een eerste levensbehoefte. Een goed, duurzaam en betaalbaar huis in een leefbare wijk
vormt de basis van het bestaan. Het heeft voor het kabinet prioriteit om te zorgen voor een
passende woning voor iedereen. Iedereen in Nederland moet betaalbaar kunnen wonen in een
woning die bij hem of haar past. Door de krapte op de woningmarkt is dit de laatste jaren voor
steeds minder mensen vanzelfsprekend. Een deel van de huurders heeft moeite om iedere maand
de huur op te brengen en mensen die een (andere) huurwoning zoeken merken dat betaalbare
huurwoningen steeds schaarser worden. Op het terugdringen van het woningtekort wordt deze
kabinetsperiode flink ingezet. Onder meer door de woningbouw te versnellen naar een realisatie
van ca. 100.000 woningen per jaar. In de eerste helft van maart 2022 presenteerde de Minister
voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) de Nationale Woon- en Bouwagenda.15
Hierin wordt beschreven op welke wijze hij de versnelling van het aantal te bouwen woningen wil
realiseren en hij wil zorgen dat de woningvoorraad past bij de woonwensen.
In het programma ‘Een thuis voor iedereen’ worden de knelpunten aangepakt met de gezamenlijke
ambitie dat iedereen in 2030 een prettig en betaalbaar (t)huis heeft, waar nodig met de juiste
zorg, opvang, ondersteuning en begeleiding. De woningvoorraad moet meer worden toegesneden
op de (acute) behoeften van aandachtsgroepen, waaronder die van (dreigend) dak- en thuisloze
mensen. Voor vitale en leefbare wijken is het belangrijk dat er mensen met diverse achtergronden
wonen en dat er een eerlijke verdeling is van aandachtsgroepen over gemeenten. Bij het
uitwerken van het programma werkt de Minister voor VRO nauw samen met de bewindslieden van
VWS, SZW, JenV, en OCW en met stakeholders als Aedes, VNG en IPO. In de eerste helft van april
2022 presenteert de minister voor VRO het totale programma.
Dak- en thuisloosheid
Er is geen specifiek beleidsprogramma dat zich richt op dak- en thuisloze kinderen. Het beeld is
dat er nauwelijks kinderen op straat leven. Het CBS publiceert jaarlijks over het aantal dak- en
thuisloze mensen van 18-65 jaar op basis van informatie uit drie verschillende registers. Volgens
het CBS waren op peildatum 1 januari 2021 ongeveer 32.000 mensen dakloos, waaronder 5.760
jongeren van 18-27 jaar. Er is geen informatie over dak- en thuisloze kinderen. Het komt wel voor
dat kinderen samen met hun gezin in de maatschappelijke of vrouwenopvang terechtkomen bij
dak- en thuisloosheid. Daarom is het belangrijk dat zij daar niet langer dan drie maanden
verblijven en dat deze opvanglocaties op een kindvriendelijke manier zijn ingericht. Om hierin te
ondersteunen is er een normenkader ontwikkeld. Voor de vrouwenopvang zijn afspraken met
gemeenten gemaakt dat voor vrouwen met kinderen met voorrang gezocht wordt naar een
passende woonplek. Daarnaast heeft de vrouwenopvang op eigen initiatief een
veiligheidskeurmerk ontwikkeld, waarin ook het normenkader kinderen is verwerkt.
De Nederlandse aanpak is gericht op het bieden van perspectief en een zo zelfstandig mogelijke
passende woonplek met maatwerkbegeleiding aan (dreigend) dak- en thuisloze mensen. Alleen als
er echt geen andere mogelijkheid is, verblijven mensen in de maatschappelijke opvang, idealiter

Kamerbrief over Nationale Woon- en Bouwagenda en het Programma Woningbouw (kamerstuk 32847 nr.
878), 11 maart 2022.
15

18

niet langer dan drie maanden. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor het bieden van
maatschappelijke opvang.
Om dak- en thuisloosheid de komende jaren fors terug te dringen heeft het kabinet voor de jaren
2020 en 2021 een financiële impuls beschikbaar gesteld van 200 miljoen euro. Er is een brede
aanpak gericht op preventie (vroegsignalering, schulden), vernieuwing van de opvang en wonen
met begeleiding, en het bieden van passende huisvesting voor alle dak- en thuisloze mensen,
onder meer via het programma Een (t)huis, een toekomst. Ook is er een programma dat zich richt
op dak- en thuisloze jongeren (18-27jr.). Samen met 14 pilotgemeenten, het Rijk, tal van
maatschappelijke organisaties, en jongeren (o.a. jongerenpanel), is er met dit actieprogramma
een gezamenlijke ambitie gesteld: eind 2021 een forse vermindering van het aantal dak- en
thuisloze jongeren en een continu verbeterende uitvoeringspraktijk. Het realiseren van meer regie,
integraliteit en continuïteit in de hulp en ondersteuning van jongeren kan niet worden gerealiseerd
zonder betrokkenheid vanuit andere beleidsdomeinen. Zowel binnen het Rijk, als binnen
gemeenten dient daarom over de beleidsterreinen jeugd, veiligheid, werk en inkomen, wonen en
onderwijs heen te worden samengewerkt. Het ministerie van VWS heeft een monitor ontwikkeld
om de resultaten van bovengenoemde programma’s in kaart te brengen.

19

3.

Betrokkenheid van stakeholders

Er is gekozen om voor de Kindergarantie een brede bijeenkomst te organiseren met stakeholders,
ervaringsdeskundigen en de Nationaal Coördinator over alle beleidsterreinen. Hierbij waren de
volgende partijen uitgenodigd: PO-Raad, VO-Raad, PRO, GO, LAKS, Ouders en Onderwijs, AVS,
Save the Children, Kinderrechtencollectief, Unicef, Nederlands Jeugdinstituut, Divosa, VNG,
Kinderombudsman, Alliantie Kinderarmoede, Sterk uit Armoede, Stichting Leergeld, SOFT Tulip,
NCJ. Deze eerste bijeenkomst had als doel kennis te maken rondom dit thema. Daarbij was het
waardevol om input te krijgen op met name de implementatie van de Kindergarantie. Dit is
gedaan onder leiding van een professioneel facilitator in een digitale setting, vanwege de
coronamaatregelen. Tijdens deze bijeenkomst hebben de stakeholders met behulp van een online
‘memobord’ en een interactief gesprek aandachtspunten meegegeven op basis van een aantal
vragen die vooraf waren geformuleerd.
De kernboodschap die bij deelnemers beklijfde na deze bijeenkomst is dat er gezamenlijk
opgetrokken dient te worden in de aanpak van (de gevolgen) van armoede. Het is van belang om
schouder aan schouder op te trekken: een nauwe samenwerking tussen het rijk, gemeenten en
maatschappelijke organisaties is essentieel voor een integrale aanpak van kinderarmoede. Deze
bijeenkomst bood een mooi startschot voor deze verdere samenwerking.
Tijdens deze bijeenkomst deelden de stakeholders inzichten vanuit hun expertise. Rode draden die
voortkwamen uit dit gesprek zitten dan ook op een aantal verschillende terreinen: een algemeen
beeld over wat de Kindergarantie volgens de aanwezigen zou moeten behelzen inclusief
doelstellingen, preventie, de doelgroepen van de Kindergarantie, aandachtspunten in de uitvoering
en de praktijk, en best practices om mee te nemen.
Doelstellingen
Ten eerste is het volgens de stakeholders belangrijk dat er nu gesproken wordt over een garantie,
in plaats van een ‘recht’. Volgens de deelnemers is dit een positieve verschuiving, waarbij het
belangrijk is om te letten op de gezinscontext van kinderen en de structuur, om te zorgen dat een
‘recht’ wat kinderen hebben, hen ook daadwerkelijk toekomt. Hierbij is interdisciplinair werken van
hulpverleners cruciaal om te zorgen dat mensen redzaam worden, in plaats van uit te gaan van
zelfredzaamheid van het gezin. Ook een disciplinaire aanpak vanuit beleid, bij rijk en gemeenten,
is essentieel voor succesvolle aanpak van armoede. Volgens de deelnemers was het hiervoor ook
noodzakelijk om in het maken en evalueren van beleid gebruik te maken van voldoende
ervaringsdeskundigen, om juist de praktische problemen te herkennen en op te lossen.
Preventie
Het is volgens de deelnemers belangrijk om allereerst te focussen op preventie. In plaats van
enkel een focus op het verminderen van armoede onder kinderen, is het tegelijkertijd van belang
achterstanden zo vroeg mogelijk te voorkomen en te focussen op de bestaanszekerheid van
ouders. Hierbij speelt mee dat armoede vaak intergenerationeel wordt doorgegeven. De aanpak
voor de eerste 1.000 dagen wordt hierbij genoemd als een goed voorbeeld van vroeghulp. De
stakeholders noemen een aantal doelgroepen waar extra aandacht naar toe zou mogen. Dit zijn
o.a. kinderen met beperkingen, kinderen uit eenouder- en vluchtelingengezinnen en kinderen met
ouders die cognitieve beperkingen hebben of laaggeletterd zijn. Ook kinderen die een moeilijk
contact hebben met ouders, lopen extra risico en zijn een doelgroep. Verder wordt genoemd dat
kinderen van 12+ zich vaak niet herkennen in de term ‘kind’, maar dat vaak nog wel zijn. Ook
hierbij komt op dat overgangen in het leven (life-events) van mensen cruciaal zijn: het krijgen van
een kind, het gaan naar de opvang, het gaan naar de basisschool, het gaan naar de middelbare
school en het vervolg richting vervolgonderwijs en werk. Ook de transitie van 18- naar 18+ wordt
hierbij genoemd als een belangrijk moment.
Aandachtspunten in de uitvoering en de praktijk
Aandachtspunten voor de praktijk zijn dat gemeenten onderling in het aanbod van jeugdhulp en
jeugdzorg sterk verschillen, door het decentrale karakter van dit aanbod. Versnippering van het
zorglandschap wordt genoemd als bemoeilijkende factor in het aanbod van hulp aan kinderen. Ook
wordt genoemd dat het aanbod vaak niet toegankelijk is door de taal die wordt gebruikt door
20

beleidsmakers, waardoor het aanbod niet de juiste mensen bereikt. Ook is benoemd dat
kinderarmoede bestrijden een kwestie van de lange termijn is, maar dat belangen op de korte
termijn daar soms mee botsen. Het meenemen van kinderen en jongeren in beleid is ook een
aandachtspunt.
Best practices
Opvallend bij het benoemen van best practices is dat de deelnemers aangeven dat er al veel
kennis en goed onderzochte interventies zijn, maar dat te weinig gebruik wordt gemaakt van deze
bestaande kennis. Een omissie is dat er nog te weinig gebruik wordt gemaakt van de kennis van
ervaringsdeskundigen. Er is een diversiteit in programma’s van diverse gemeenten, zoals
Waalwijk, Zaanstad en Almere die kunnen dienen als inspiratie in de uitvoering van de
Kindergarantie.
Het vervolg
De stakeholders zullen worden betrokken bij de verdere opvolging van de Kindergarantie. Alsmede
zullen, zoals al gebruikelijk, op de afzonderlijke onderdelen uit de aanbeveling de stakeholders
betrokken worden. Stakeholders zijn op alle beleidsterreinen van de Kindergarantie betrokken bij
het beleidsproces en de evaluatie van beleid. Er zijn vaak periodieke overleggen met o.a. de
uitvoering van het beleid op een decentraal niveau, zoals de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten, Kinderrechtenorganisaties en de VO-Raad.
Tevens is het van belang om kinderen te betrekken bij het vormgeven van beleid en de verdere
opvolging van de Kindergarantie, conform artikel 12 uit het Internationaal Verdrag inzake de
Rechten van het Kind. Het betrekken van kinderen bij de vormgeving van beleid kent voordelen
om effectief gebruik van de voorzieningen te waarborgen en biedt een positieve impact op de
ontwikkeling van het kind.

21

4.

Kwantitatieve en kwalitatieve doelen kinderarmoede

Dit kabinet neemt maatregelen om het aantal kinderen dat in armoede opgroeit in vier jaar tijd te
halveren en hanteert daarbij een eenduidige, realistische, relatieve definitie van armoede. Een
kind dat opgroeit in een gezin met armoede krijgt niet alleen te maken met financiële tekorten,
maar staat ook op achterstand op andere punten in het leven. Het kabinet zet zich in om deze
kansenongelijkheid aan te pakken.

5.

Dataverzameling, monitoring en evaluatie kinderarmoede

Om armoede in kaart te brengen, worden in Nederland diverse definities gehanteerd. Allereerst is
er de definitie van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), de lage inkomensgrens. De lageinkomensgrens staat voor een vast koopkrachtbedrag en wordt jaarlijks gecorrigeerd voor de
prijsontwikkeling. De laatste cijfers van het CBS komen uit december 2021 en gaan over 2020. In
2020 lag de grens voor een alleenstaande op netto 1.100 euro per maand. Voor een paar zonder
kinderen was dat 1.550 euro, en met twee minderjarige kinderen 2.110 euro. Voor een
eenoudergezin met twee minderjarige kinderen bedroeg de grens 1.680 euro.
In 2020 maakten 221 duizend minderjarige kinderen (6,9 procent) deel uit van een gezin met een
inkomen onder de lage-inkomensgrens, 17 duizend minder dan in het jaar ervoor (7,4 procent).
Het aantal kinderen met armoederisico steeg ten tijde van de vorige crisis en bereikte in 2013 de
piekwaarde van 321 duizend kinderen (9,9 procent). Daarna daalde het aantal kinderen met risico
op armoede elk jaar verder. Het aantal kinderen in een gezin dat al minstens vier jaar moest
rondkomen van een laag inkomen was met bijna 4 duizend gedaald, naar 95 duizend (3,1
procent). De groep kinderen met langdurig armoederisico is sinds 2015 jaarlijks kleiner geworden.
Speciaal voor gemeenten is een dashboard ontwikkeld om kinderen in armoede beter in beeld te
krijgen en te bereiken16.
Daarnaast wordt het niet-veel-maar-toereikend-criterium van het SCP gehanteerd. Hierin wordt
uitgegaan van een mandje met onvermijdbare uitgaven inclusief extra kosten voor sociale
participatie. De laatste cijfers gaan over 2017. Toen leefden 272.000 kinderen tot 18 jaar in een
huishouden met een inkomen onder het niet-veel-maar-toereikend-criterium (8,1 procent).
De Europese Commissie rapporteert eveneens over armoede. De EU hanteert de at “risk of poverty
rate”. Men is op basis van deze definitie arm bij een inkomen lager dan 60 procent van het
mediane besteedbare inkomen, waardoor deze indicator feitelijk inkomensongelijkheid meet.
Daarnaast maakt de Europese Commissie ook gebruik van de at “risk of poverty or social
exclusion”-indicator. Deze kijkt naast het inkomen ook naar materiële deprivatie en een lage
werkintensiteit in het huishouden. Nederland verkent of naast de bestaande ambities ook
aansluiting gevonden kan worden bij de Europese indicator.

16 https://dashboards.cbs.nl/v2/armoedethuiswonendekinderen/

22

6. Weg vooruit
Het hebben van gelijkwaardige kansen is een fundament van ons welzijn en onze welvaart. Het
bestrijden van armoede onder kinderen is een maatschappelijke opgave. Een opgave die een
brede aanpak vereist. Een kind dat opgroeit in een gezin met armoede krijgt niet alleen te maken
met financiële tekorten, maar staat ook op achterstand op andere punten in het leven. Het kabinet
zet zich de komende jaren in om deze kansenongelijkheid aan te pakken.
Een brede aanpak vraagt om goede samenwerkingen tussen de diverse betrokken ministeries, met
gemeenten, ervaringsdeskundigen, wetenschap, kennisinstituten en met maatschappelijke
partijen. Het kabinet start een ambitieus interdepartementaal en interbestuurlijk programma
Armoedebeleid, waarbij onder andere de behoeften van mensen centraal worden gesteld. In dit
programma zal bijzondere aandacht zijn voor de aanpak van kinderarmoede en is zodoende ook
een rol weg gelegd voor de Kindergarantie en bijbehorende integrale aanpak.
Het werk stopt dan ook niet met het schrijven van dit plan. Integendeel, hier begint het pas. De
eerste verbindingen zijn gelegd en zullen de komende jaren meer geïntensiveerd worden. Dit
nationaal plan biedt een doorkijkje naar de plannen van dit kabinet op de diverse onderdelen uit
de aanbeveling. Deze plannen zullen zich de komende periode ontvouwen. Samen met alle
betrokken stakeholders wordt de komende jaren vormgegeven aan de invulling van het
kinderarmoedebeleid.

23