Eindrapportage
Programma
Overheidsdiensten
2011-2015

2|

Voorwoord
De Inspectie SZW heeft gedurende vijf jaar vestigingen
en locaties van verschillende overheidsdiensten1
geïnspecteerd. Daarbij is veel aandacht besteed aan
de aanpak van agressie. Ook heeft de Inspectie de
risico’s van het werken met kankerverwekkende
stoffen, arbeidstijden en andere oorzaken van
werkstress, zoals een hoge werkdruk en ongewenste
omgangsvormen bekeken. Hoe gaan overheidsdiensten
om met deze risico’s voor gezond en veilig werken?
De Inspectie SZW constateert dat overheidsdiensten
laten zien dat ze bescherming van werknemers tegen
agressie belangrijk vinden. Er is al heel wat bereikt in
de afgelopen jaren. De combinatie van voorlichting
door het programma Veilige Publieke Taak (VPT) en
inspecties door de Inspectie SZW heeft ertoe geleid
dat in de meeste overheidsorganisaties de aanpak van
agressie is uitgewerkt en verbeterd. Uit herinspecties
bleek dat de meeste overheidsorganisaties eerdere
overtredingen hadden aangepakt.
Ondanks de goede resultaten die zijn geboekt, vindt
de Inspectie SZW het zorgelijk dat in een deel van de
organisaties veel maatregelen niet lang beklijven.
Zo ziet de Inspectie SZW dat de genomen maatregelen
bij gerechtsdeurwaarders, woningcorporaties en
politie nog onvoldoende toegepast worden op de
werkvloer om de werknemers te beschermen tegen
agressie. Inventarisatie van (nieuwe) risico’s, en
daarop gebaseerde voorlichting en training, maar ook
melding en analyse van incidenten vragen blijvend
aandacht. Voor goed arbobeleid en een veilige
werkcultuur is meer nodig dan eenmalige actie. Het is
een thema dat vraagt om voortdurende en actieve
aandacht en alertheid.
Politieagenten, brandweermensen en
gevangenisbewaarders lopen extra risico’s. Het is hun
taak om zich actief in gevaarlijke situaties te begeven.
Daarom keek de Inspectie SZW niet alleen naar
agressie, maar ook naar arbeidstijden en werkstress
bij politie en justitiële inrichtingen en naar werken
met kankerverwekkende stoffen en veiligheidsrisico’s
bij de brandweer.

1

De afgelopen jaren hebben overheidsdiensten op
aandringen van Inspectie SZW hard gewerkt aan een
veiligere werkomgeving voor hun werknemers.
Daarin is veel verbeterd. De basisvoorwaarden zijn
aanwezig: Er zijn voldoende instrumenten en
communicatiemiddelen ontwikkeld. Er is
commitment van de top van de organisaties, deze
hebben verbetertrajecten in gang gezet.
Nu is het de verantwoordelijkheid van werkgevers om
de verbeteringen vast te houden en verder te
ontwikkelen. De Inspectie SZW rondt het programma
Overheidsdiensten in deze vorm af.
Overheidsorganisaties waarbij een toezichttraject
loopt, blijven in beeld bij de Inspectie SZW. En waar
deze de risico’s nog onvoldoende aanpakken
inspecteert de Inspectie SZW de komende jaren
opnieuw.
Het past de werkgevers van overheidsdiensten om
alert en actief in te spelen op nieuwe risicovolle
situaties door een goede veiligheidscultuur op de
werkvloer te garanderen. Daarom roep ik iedereen,
van hoog tot laag in de overheidsorganisaties, op
om zich te blijven inzetten voor de veiligheid van
de werknemers bij overheidsdiensten en het goede
voorbeeld te geven in de aanpak van agressie en
andere risico’s. Zo kunnen incidenten en
beroepsziekten zoveel mogelijk worden voorkomen.
Ik hoop in 2016 te kunnen vaststellen dat de
maatregelen van de diensten zo ver gevorderd zijn,
dat werknemers zich bewust zijn van de risico’s én dat
ze dat ook de normaalste zaak van de wereld vinden.
Dat politieagenten na hun dienst op tijd naar huis
gaan, dat brandweermannen na het blussen van een
brand een schoon pak aan trekken en dat werkgevers
agressie tegen werknemers niet tolereren en
incidenten voorkomen. En tot slot: dat daders van
agressie tegen ambtenaren worden vervolgd.
Marc Kuipers
Inspecteur-Generaal Inspectie SZW

Belastingdienst, brandweer, gemeenten, gerechtsdeurwaarders,
immigratie- en naturalisatiedienst, justitiële inrichtingen, politie,
provincies, raad voor de kinderbescherming, reclassering,
Rijkswaterstaat, UWV, waterschappen en woningcorporaties.

Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 3

Inhoud
Voorwoord

3

Leeswijzer

5

Inleiding

7

1 Het beeld van de sector overheidsdiensten
2.1 Inspectiebrede risicoanalyse overheidsdiensten
2.2 Verzuim en beroepsziekten bij overheidsdiensten
2.3 Arbozorgverplichtingen bij overheidsdiensten

9
9
11
11

2 De inspectieresultaten bij overheidsdiensten
3.1 Resultaten van inspectieprojecten uit het programma Overheidsdiensten
3.2 Resultaten van inspecties naar aanleiding van ongevallen en klachten.

13
13
17

3 Communicatie en samenwerking
4.1 Communicatie 
4.2 Samenwerking met Programma Veilige Publieke Taak
4.3 Resultaten van overleg met overheidsdiensten en sociale partners
4.4 Samenwerking met andere inspectiediensten en ministeries

19
19
19
19
20

4 Conclusies, vervolgaanpak, oordeel en reflectie 
5.1 Conclusies
5.2 Vervolgaanpak overheidsdiensten door de Inspectie SZW 
5.3 Oordeel en reflectie

23
23
24
25

Bijlage A: Overzicht gepubliceerde factsheets

27

De Inspectie SZW werkt aan eerlijk, gezond en
veilig werk en bestaanszekerheid voor iedereen
4|

Leeswijzer
Dit rapport schetst eerst een algemeen beeld van de
sector overheidsdiensten (hoofdstuk 2). Hiervoor
gebruikt de Inspectie SZW interne en externe bronnen
met gegevens over arbeidsrisico’s, arbeidsuitval,
beroepsziekten, ongevallen en naleving van
arbozorgverplichtingen. Het beeld wordt daarna
aangevuld met resultaten van de activiteiten in de
periode 2011-2015. Deze bestaan uit inspecties en
herinspecties die uitgevoerd zijn in het programma
Overheidsdiensten, onderzoek naar klachten en
ongevallen (hoofdstuk 3) en overige activiteiten zoals
overleg en samenwerking (hoofdstuk 4). Tot slot
volgen de conclusies en vervolgactiviteiten, het
oordeel en een reflectie op het beeld en de resultaten
binnen de sector (hoofdstuk 5).

Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 5

6|

1

Inleiding
De Inspectie SZW rapporteert regelmatig over de
resultaten en inzichten die voortkomen uit haar
programma’s. In deze eindrapportage van het
programma Overheidsdiensten staan de activiteiten
en resultaten van het toezicht van de Inspectie SZW
bij overheidsdiensten op het gebied van
arbeidsomstandigheden in de periode 2011 tot en
met 2015.
Het programma Overheidsdiensten kent een
sectorgerichte aanpak, die voortvloeit uit het
programma Agressie en Geweld 2009 - 2012 van de
Inspectie SZW. Dat programma richtte zich op de
bescherming van alle werknemers die bij de
uitoefening van hun functie te maken krijgen met
agressie en geweld.
Werknemers bij overheidsdiensten kunnen in hun
contacten met burgers regelmatig te maken krijgen met
agressief gedrag. Denk daarbij aan politie, brandweer
en gevangenisbewaarders, maar ook aan werknemers
van de Belastingdienst, woningcorporaties of de
Kinderbescherming. Niet alleen de toezichthouders
zelf, ook baliewerknemers, telefonisten en
deurwaarders hebben relatief vaak te maken met
agressie. De ernst varieert van lichte verbale agressie
tot ernstige vormen van agressie en geweld, zoals
bedreigingen en fysiek geweld. De gevolgen hiervan
kunnen zowel voor de werknemers als voor de
organisatie ingrijpend zijn. Agressie kan leiden tot
angst bij de taakuitvoering, stress, verzuim en ziekte
van werknemers, maar ook tot verminderde motivatie
en verloop.

Wat is werkstress?
Iedereen die in Nederland werkt, moet dat gezond
en veilig kunnen doen. Dat betekent dat
werknemers geestelijk niet te bezwaar belast
worden. Zij moeten de werkdruk aankunnen. Ze
worden niet gepest, geïntimideerd of
gediscrimineerd. Agressie en geweld horen niet op
de werkvloer. Gebeurt dat toch, en voor een langere
periode, dan kan een werknemer last krijgen van
werkstress. Dit wordt ook wel ‘psychosociale
arbeidsbelasting’ (PSA) genoemd. Aanhoudende
werkstress kan tot diverse gezondheidsproblemen
leiden, zoals een groter risico op hart- en
vaatziekten en problemen als depressie en
burn-out.

De doelstelling van het programma Overheidsdiensten
is overheidsdiensten er toe aan te zetten de naleving
van de Arbeidsomstandighedenwet substantieel te
verhogen.

Het Programma Overheidsdiensten richt zich op de
onderdelen van overheidsdiensten voor toezicht,
uitvoering van regelingen, veiligheid van de burger
en handhaving van de openbare orde.
Het programma ziet daarbij vooral toe op de aanpak
van agressie en geweld bij overheidsdiensten, die
eerder - in het programma ‘Agressie en geweld’ overtredingen hadden. Daarnaast is bij de Justitiële
inrichtingen en Politie gekeken naar arbeidstijden en
andere oorzaken van werkstress. Bij de brandweer en
decentrale overheden is gekeken naar omgang met
gevaarlijke stoffen en veiligheid op de werkplek.

Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 7

8|

Het beeld van de sector overheidsdiensten
2.1 Inspectiebrede risicoanalyse
overheidsdiensten
In de hele sector overheidsdiensten werken ongeveer
een half miljoen werknemers2.
In grafiek 1 staat de inspectiebrede risicoanalyse van
de hele sector overheidsdiensten. De risicoanalyse
geeft een rangorde van de risico’s op basis van het
aantal werknemers dat te maken kan krijgen met het
risico en de ernst van de schadelijke effecten die de
werknemer daarna kan ondervinden. Op basis
daarvan onderscheidt de Inspectie SZW voor
overheidsdiensten drie risicocategorieën:
hoog, midden en laag.

• Hoge risico’s zijn de arborisico’s waaraan de meeste
werknemers blootgesteld kunnen worden én die de
meeste impact hebben. Aan deze risico’s besteedt
de Inspectie SZW veel aandacht.
• De middenrisico’s kennen ofwel een hoge
blootstelling ofwel een grote impact. De Inspectie
SZW besteedt bij de doelgroepen waar grote
effecten zijn, ook aandacht aan deze risico’s binnen
haar andere programma’s.

Figuur 1: Inspectiebrede risicoanalyse overheidsdiensten
Hoge risico’s
07.1 K en M stoffen
08 Biologische agentia
09.1 Werkstress
09.2 Ongewenst gedrag
11.3 Explosie of brand
11.4 Gevaarlijke atmosfeer

Overheid
7,00
6,00

Midden risico’s
05.1 Dynamische overbelasting
05.2 Statische overbelasting
06.2 Geluid
07 Gevaarlijke stoffen
09 Psychosociale overbelasting
10.1 Arbeidstijden volwassen
10.2 Arbeidstijden jeugdigen
11 Onveiligheid werkplek
11.1 Fysiek contact met object
11.5 Elektrocutie
13 Ontwerp arbeidsmiddelen
16.1 Armoedebeleid

07.1

16.1

5,00
Effect

2

11.5

4,00
3,00

07.5
05
04.4

10.2
07
13
10.1
05.1

14
05.3

14.5

2,00
1,00
0,00

0

1

2
3
Blootstelling

11.4
11.3
09.3
08
09
11
06.2
05.2 11.1

09.2

06.4

05.4
4

5

Lage risico’s
04.4 Positie werknemer
05 Fysieke overbelasting
05.3 Energetisch overbelasting
05.4 Beeldschermwerk
06.4 Niet ioniserende straling
07.5 Overige stoffen
14 Onvoldoende arbozorg
14.5 Niet melding ongevallen

2

CBS statline 2014
Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 9

Er kunnen grote verschillen zijn in de mate waarin
deze risico’s voorkomen. Daarom is een nadere
risicoanalyse binnen overheidsdiensten uitgevoerd,
waarin tevens de ervaringen van inspecteurs,
werkgeversorganisaties en vakbonden zijn
meegewogen.
Werkstress en ongewenst gedrag (met name agressie)
kan bij alle overheidsdiensten voorkomen en deze
risico’s hebben invloed op elkaar. Overschrijding van
de arbeidstijden kan in combinatie met werkstress
leiden tot extra uitputting bij werknemers.
De aanpak van het risico agressie en geweld (A&G)
heeft de hoogste prioriteit gekregen binnen het
programma Overheidsdiensten. Uit de nadere
risicoanalyse bleek dat werknemers met
publiekscontacten, zoals politieagenten,
deurwaarders, baliemedewerkers vaker te maken
hadden met de gevolgen van agressie. Het programma
Overheidsdiensten heeft veel aandacht besteed aan
deze doelgroepen. Bij politie en justitiële inrichtingen
is daarnaast ook geïnspecteerd op arbeidstijden en
andere oorzaken van werkstress (PSA) vanwege de
signalen die de inspectie SZW daarover kreeg.
Hoge risico’s, zoals kankerverwekkende en mutagene
stoffen, explosie, brand en gevaarlijke atmosfeer
komen vooral voor bij calamiteiten waarbij politie en

brandweer ingezet worden, maar kunnen ook
voorkomen bij onderhoudswerkzaamheden van
overheidsdiensten. Fysieke belasting, geluid,
gevaarlijke stoffen, biologische agentia, elektrocutie,
gevaarlijke werkplekken en onveilige machines
komen met name voor bij buitendiensten en
onderhoudsdiensten van overheidsorganisaties.
Op basis van de nadere risicoanalyse is bij de
brandweer, naast aandacht voor agressie en geweld,
gekeken of de belangrijkste risico’s, zoals het reinigen
van vervuilde kleding, hittestuwing, omgaan met
gevaarlijke machines en risicovolle situaties waren
opgenomen in een actuele risico-inventarisatie en
–evaluatie (RI&E). Bij de buitendiensten (bijvoorbeeld
toezichthouders of onderhoudsdiensten) van
gemeenten, provincies, waterschappen en
Rijkswaterstaat is gekeken of er veilig gewerkt werd
op de arbeidsplaats en de belangrijkste risico’s, zoals
omgaan met gevaarlijke stoffen, biologische agentia
en gevaarlijke machines, waren opgenomen in de
RI&E.
Op de werkvloer is nagegaan of de brandweer en
buitendiensten de risico’s goed beheersten en de
werknemers zich voldoende bewust waren van de
risico’s die zij zelf lopen.

Tabel 1: Overzicht van geselecteerde overheidsdiensten en geïnspecteerde risico’s
Overheidsdienst

A&G

Belastingdienst

x

Brandweer

x

x

Gemeenten

x

x

Gerechtsdeurwaarders

x

Immigratie- en Naturalisatiedienst

x

Justitiële inrichtingen

x

x

x

Politie

x

x

x

Provincies

x

Raad voor de Kinderbescherming

x

Reclassering

x

Rijkswaterstaat

x

UWV

x

Waterschappen

x

Woningcorporaties

x

10 |

ATW

PSA

RI&E

x

x
x

2.2 Verzuim en beroepsziekten3 bij
overheidsdiensten
Het verzuim bij overheidsdiensten in het algemeen
(SBI 84) is 4,7 procent. Dat is hoger dan het
gemiddelde verzuimpercentage in Nederland van
4,0 procent. De kosten van het arbeidsgerelateerde
verzuim worden voor ruim de helft veroorzaakt door
werkstress. De kosten voor verzuim door werkstress
per fte bij overheidsdiensten zijn ruim twee keer
hoger dan gemiddeld in Nederland.
De kans dat werknemers van overheidsdiensten een
beroepsziekte krijgen, is 1,4 procent lager dan
gemiddeld in Nederland (4,4 procent vs 5,8 procent).
Bij de overheidsdiensten heeft 0,7 procent van de
werknemers kans om een psychische beroepsziekte
te krijgen. Dat is 40 procent meer dan het landelijk
gemiddelde van 0,5 procent.

2.3 Arbozorgverplichtingen4 bij
overheidsdiensten
Overheidsdiensten leven de arbozorgverplichtingen
veel beter na dan de gemiddelde werkgever in
Nederland. 82 procent van de 65 bezochte
overheidsorganisaties heeft zowel een RI&E als een
contract voor arbodienstverlening, een
preventiemedewerker en bedrijfshulpverleners
(Nederland: 27 procent). Dit blijkt uit het rapport
Arbo in bedrijf 2014. Daarin staan de nationale
kerncijfers over de naleving van de
Arbeidsomstandighedenwet door bedrijven en een
overzicht van de arbeidsomstandigheden die
betrekking hebben op gezond en veilig werken.

Ongevallen en klachten5 bij overheidsdiensten
Op basis van de inspectiebrede risicoanalyse blijkt dat
er bij overheidsdiensten een hoog risico bestaat op
zware ongevallen. Ongevallen door gevaarlijk werk
komen onder andere voor bij politie en brandweer.
De kans op een ongeval met letsel en verzuim bij de
overheidsdiensten zijn even hoog als gemiddeld in
Nederland (2,9 procent). Maar voor politie, brandweer
en bewakers in justitiële inrichtingen is dat
percentage bijna twee keer zo hoog (5,6 procent).
Uit onderzoeken van VPT6 blijkt dat een kwart van
de werknemers in het openbaar bestuur in 2014
geconfronteerd is met agressie en geweld. In 2013 en
2012 was dat nog respectievelijk 35 en 40 procent.
Vooral de lichte incidenten zijn afgenomen. In 2013
was 55 procent van de werknemers van politie en
45 procent van de werknemers in justitiële
inrichtingen slachtoffer van een incident.
Parallel aan het dalende aantal slachtoffers, blijkt
dat een toenemend aantal gemeenten, provincies,
waterschappen en departementen/
uitvoeringsorganisaties beleid ontwikkelen en
uitvoeren om agressie en geweld door burgers
tegenover werknemers terug te dringen.

Tabel 2: Verzuim en beroepsziekten overheidsdiensten
Totale beroepsbevolking
in Nederland

Werknemers
Overheidsdiensten

7,7 mln fte

0,5 mln fte

Bron: Arbobalans 2014
Aantal werknemers
Verzuim

4,0%

4,7%

11.543 mln (100%)

1404 mln (100%)

Kosten verzuim arbeidsgerelateerd in euro’s

4.955 mln (43%)

636 mln (45%)

Kosten verzuim werkstress in euro’s

Kosten verzuim in euro’s

2.742 mln (24%)

403 mln (29%)

Beroepsziekten

5,8%

4,4%

Beroepsziekten bewegingsapparaat

3,8%

3,0%

Beroepsziekten psychisch

0,5%

0,7%

3

Arbobalans 2014

5

Arbobalans 2014

4

Arbobalans 2014

6

Monitor Veilige Publieke Taak 2014 en Monitor Openbaar bestuur 2014
Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 11

12 |

3

De inspectieresultaten bij overheidsdiensten
De Inspectie SZW heeft werkgevers van
overheidsorganisaties in hun werkgevers­
verantwoordelijkheid voor de zorg voor hun
werknemers aangesproken. In een aantal gevallen,
bijvoorbeeld bij de Belastingdienst, is
het ministerie als werkgever aangesproken.
Voor de politie, de brandweer gelden aangepaste
regels, waar het gaat om de activiteiten in
operationele dienst. Zij begeven zich in bepaalde
omstandigheden bewust in risicovolle
omstandigheden. Dat is inherent aan hun vak.
Het is dan ook extra belangrijk voor hen om de
risico’s vooraf goed in te schatten en met de juiste
voorlichting, procedures en trainingen de risico’s
voor henzelf te minimaliseren.
Verschillende soorten inspecties
De Inspectie SZW heeft verschillende soorten
inspecties uitgevoerd bij de overheidsdiensten in
de afgelopen jaren:
• Inspecties in het kader van het programma
Overheidsdiensten.
• Herinspecties bij overtreders in het kader van het
programma Overheidsdiensten.
• Inspecties naar aanleiding van ongevallen en
klachten.
De meeste inspectiebezoeken zijn gebracht bij
overheidsorganisaties die eerder overtredingen
hadden (politie, brandweer, gemeenten) of bij niet
eerder bezochte organisaties in segmenten waar veel
overtredingen zijn geconstateerd (woningcorporaties,
gerechtsdeurwaarders). De resultaten van de
inspectieprojecten zijn daardoor niet representatief,
maar noodzakelijk gericht op de risicovolle
segmenten en organisaties.

De resultaten zijn al eerder gepubliceerd in
13 verschillende factsheets, die gedurende het
programma Overheidsdiensten zijn verschenen.
In deze factsheets vindt u uitgebreidere informatie
over de resultaten en inspectiebevindingen per
project. De factsheets vindt u terug op
www.inspectieszw.nl of via de links in bijlage A.

3.1 Resultaten van inspectieprojecten
uit het programma
Overheidsdiensten
Er zijn achttien inspectieprojecten uitgevoerd in het
kader van het programma Overheidsdiensten 20112015. In totaal zijn ruim twaalf honderd inspecties
uitgevoerd. In tabel 3 staan zowel de resultaten van
de inspecties als de resultaten van de herinspecties.
In bijlage 1 staat het aantal organisaties, vestigingen,
locaties of teams dat is bezocht per overheidsdienst
per project.

Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 13

Tabel 3: Totale handhavingspercentage per project en overheidsdienst
Segment

Project-nummer7

Geïnspecteerd risico

Belastingdienst

A1215

AG

Brandweer
Gemeenten

Gerechtsdeurwaarders
Immigratie- en naturalisatiedienst
Justitiële inrichtingen

Politie

Provincie
Raad voor de Kinderbescherming
Reclassering

AG, RI&E

AG, RI&E

A1043

AG, RI&E

*

A1046

AG

A1214*

AG

A1034

AG

A1110/A1221

AG

A1044

AG

*

A1046

AG

A992

AG, PSA

A1108

AG, ATW, PSA

*

A1220

AG, ATW, PSA

A993

AG

2012

94%
57%*
9%*
90%
82%
100%
0%*
79%
94%
29%*
100%

AG, ATW

A1043

AG, RI&E

100%
94%

AG
AG

A1044

AG
AG

Rijkswaterstaat

A1043

AG, RI&E

UWV

*

A1046

AG

Waterschappen

A1043

AG, RI&E

A1109/A1222

AG

2015

100%

AG, ATW, PSA

A1044

2014

72%

A1107

A1046*

2013

100%

A1219*

A1046*

Woningcorporaties
*

A946
A1221

8

2011

100%
75%*

22%*
74%
0%*
100%
30%*
40%
68%

Dit betreft herinspecties bij organisaties met overtredingen. De herinspecties worden sinds 2013 in afzonderlijke projecten uitgevoerd.

Algemeen
Bij de initiële inspecties varieert het
handhavingspercentage, op één positieve uitschieter
na, tussen de 70 procent en 100 procent. Bij initiële
inspecties bij de Belastingdienst, brandweer,
Immigratie- en Naturalisatiedienst, politie, provincies
en Rijkswaterstaat zijn in bepaalde projecten bij alle
geïnspecteerde organisaties overtredingen
geconstateerd. Er is vooral geïnspecteerd op (beleid
voor) agressie en geweld en in mindere mate op
andere risico’s. Daardoor hebben de meeste
overtredingen te maken met agressie.

7

Zie bijlage 1 voor link naar factsheet

8

Zie paragraaf 2.1, laatste alinea voor de risico’s die zijn beoordeeld in
de RI&E en in de praktijk.

14 |

De meeste organisaties maken na een bezoek van de
Inspectie SZW de zaken snel in orde. Het percentage
overtredingen bij herinspecties ligt, in het algemeen
dan ook veel lager. Toch heeft de Inspectie, bij een
nieuwe ronde inspecties ruim een jaar later, opnieuw
veel overtredingen geconstateerd. De meeste
organisaties hebben wel een arbozorgsysteem en
beschikken over een RI&E, maar risicobeheersing over
een langere periode was niet goed geborgd in de
organisaties. De laatste jaren heeft de Inspectie SZW
extra aandacht gevraagd voor de borging van de
gewenste maatregelen in de gesprekken met de
werkgevers van de overheidorganisaties.

Agressie
Zoals te zien is in tabel 4, verschilt het
handhavingspercentage (voor agressie) per
overheidsdienst. Zo had bijvoorbeeld bij de initiële
inspecties 45 procent van de gemeenten te weinig
maatregelen genomen om agressie tegen te gaan.
Daarentegen had 94 procent van de Raden voor de
Kinderbescherming en 100 procent van
geïnspecteerde teams van de Belastingdienst
onvoldoende maatregelen getroffen om hun
werknemers te beschermen tegen agressie.
De Inspectie SZW zag in de loop der jaren wel flinke
verbeteringen. Was er eerst geen beleid, nu waren de
meeste organisaties bezig met de aanpak van agressie.
Daardoor is agressie de laatste jaren bespreekbaar
geworden, zijn bijna overal huisregels en
meldingsprocedures en is er een goede opvang voor
werknemers die te maken hebben gehad met agressie.
Bij de herinspecties hadden de meeste organisaties
voldoende maatregelen genomen om hun
werknemers tegen agressie te beschermen.
Ondanks de geboekte resultaten moeten er nog de
nodige concrete punten op de “i” worden gezet om de
noodzakelijke maatregelen goed in de organisaties te
borgen. Vooral de voorlichting en training en de
melding en de analyse van incidenten schieten tekort.
Ook waren de risico’s van nieuwe activiteiten niet
altijd goed in kaart gebracht. Voorbeelden daarvan
zijn de inzet van AED en de benadering van mensen
met een lichte psychische stoornis of met financiële
moeilijkheden.

Een punt van zorg blijft de follow up na incidenten.
Individuele werkgevers of werknemers én sociale
partners geven iedere keer opnieuw aan bij de
Inspectie SZW dat politie en Justitie ook bij herhaling
geen gehoor geven aan de ‘Eenduidige Landelijke
Afspraken’ over aangifte, strafvervolging en
assistentie in het geval van agressie en geweld tegen
werknemers met een publieke taak, die zijn gemaakt
naar aanleiding van het programma VPT. Daarnaast
blijkt dat er regelmatig onduidelijkheid en discussie is
over de inhoud van de afspraken.
Een voorbeeld uit de praktijk:
Een toegevoegd kandidaat-gerechtsdeurwaarder
werd door een debiteur achtervolgd.
De gerechtsdeurwaarder vertelde later dat er werd
gedreigd met een vuurwapen. Na een telefoontje
met 112 kwam er direct politie. De debiteur in
kwestie stond bekend bij de politie als
vuurwapengevaarlijk. De gerechtsdeurwaarder heeft
aangifte gedaan. Al diezelfde dag werd kennis
gegeven van seponering.
De Koninklijke Beroepsvereniging voor
gerechtsdeurwaarders heeft besloten om de
gerechtsdeurwaarders bij te staan als zij protest
aantekenen tegen de beslissing van de officier van
justitie om een zaak niet in behandeling te nemen.
Dit is de zogenoemde artikel 12 Sv-procedure.
Bovenstaand voorbeeld illustreert een
veelvoorkomend probleem.

Tabel 4: Percentage handhaving op agressie en geweld.
Agressie en geweld

2011

2012

2013

Belastingdienst
Brandweer

17%

84%
45%

57%*

100%

0%

90%

Immigratie- en naturalisatiedienst

9%*
82%

*

Justitiële inrichtingen

71%

75%

14%*

Politie

89%

100%

75%*

Provincie

80%

Raad voor de Kinderbescherming

94%

22%*

Reclassering

74%

0%*

Rijkswaterstaat

67%

UWV
Waterschappen
Woningcorporaties
*

2015

100%

Gemeenten
Gerechtsdeurwaarders

2014

30%
0%
68%

Herinspecties bij organisaties met overtredingen
Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 15

Knelpunten bij politie en brandweer
Bij de politie zijn bij herhaling boetes gegeven voor
overtreding van de Arbeidstijdenwet. Door de (risico)
selectie van onderdelen van de politie waar eerder
overtredingen waren, kwamen de
handhavingpercentages in 2011, 2014 en 2015 uit op
respectievelijk 100, 89 en 75 procent. Vijf van de elf
geïnspecteerde eenheden hebben voor de tweede keer
een boete gekregen voor vermijdbare overtredingen
van de Arbeidstijdenwet.
De sturing op voorkoming van overtredingen en
borging van het arbeidstijdenbeleid is daar nog
onvoldoende. Bij de planning van de inzet houdt men
bijvoorbeeld nog te weinig rekening met de arbeidsen rusttijden van de werknemers. Een goede aanpak
van verzuim, werkstress en PTSS (post traumatisch
stress syndroom) is nog in ontwikkeling.
De inspecties hebben ook geleid tot positieve
ontwikkelingen bij de politie. Zo heeft de politie
onlangs twee beleidsinitiatieven genomen om
ATW-overtredingen terug te dringen: sturen op
overuren en het protocol consignatie.
Er is bij de politie een direct verband tussen
capaciteitsplanning, overwerk en ATW-overtredingen
die voortvloeien uit consignatie. De verwachting is
dan ook dat deze nieuwe beleidsmaatregelen een
positieve bijdrage leveren aan het terugdringen van
ATW-overtredingen.

Bij brandweerorganisaties is, evenals in voorgaande
jaren, gehandhaafd op het ontbreken van een
volledige en actuele RI&E. Hoewel er verbeteringen
zichtbaar zijn, wordt er onvoldoende ingespeeld op
nieuwe situaties. De handhavingpercentages in 2007,
2011 en 2015 zijn daar respectievelijk 90, 72 en 100
procent. Enerzijds is dit te verklaren door de focus op
de organisaties met eerdere overtredingen en het
relatief omvangrijk aantal onderwerpen dat is
bekeken. Anderzijds heeft de Inspectie SZW nu
verschillende brandweerposten binnen één
veiligheidsregio bezocht. De brandweerzorg is nu
georganiseerd in 25 veiligheidsregio’s in plaats van in
vier honderd gemeentelijke brandweren.
In 2015 ontbraken in de zogenoemde warme RI&E’s
van de brandweer, die gaan over de risico’s tijdens het
oefenen en repressief optreden van de brandweer,
nog goede richtlijnen over de reiniging van kleding,
hittestuwing en/of het “uitrukken op maat”. In de
zogenoemde koude RI&E’s, die gaan over de
werkzaamheden in de kazerne, was in enkele gevallen
te weinig aandacht voor omgaan met gevaarlijke
stoffen en gevaarlijke machines en de inrichting van
de kleedkamers.
De Inspectie SZW ziet naast de overtredingen ook
goede voorbeelden voor het beheersen van
arborisico’s bij politie en brandweer. Het delen van
deze kennis en ervaring en het toepassen ervan
gebeurt echter nog te weinig. Het is nodig dat er meer
landelijke uniformiteit komt in de verschillende
aanpakken van de risico’s en dat de politie en
brandweer leren van goede voorbeelden en van
incidenten.

Tabel 5: Percentage handhaving op Arbeidstijdenwet, werkdruk en RI&E
Arbeidstijden

2011

2012

2013

2014

2015

81%

14%*

92%

100%

63%*

79%

38%

0%*

Justitiële inrichtingen
Politie
Werkdruk
Justitiële inrichtingen
Politie

*

100%

RI&E

2011

Brandweer

40%

2012
47%

Provincies

60%

Rijkswaterstaat

20%

Waterschappen

20%

16 |

2014

2015
100%

Gemeenten

herinspecties bij organisaties met overtredingen

2013

Uit bestuurlijke reactie Brandweer Nederland
naar aanleiding van Factsheet ‘Inspecties bij
de brandweer 2015’:
De factsheet sluit goed aan bij de beweging die
Brandweer Nederland momenteel maakt, waarbij
wij samen optrekken met onze sociale partners. We
nemen de signalen die erin staan serieus en zien het
rapport als een katalysator in het proces. De
beweging die we hebben ingezet betreft het
versterken van de veiligheidscultuur en de grote
omslag die daarin noodzakelijk is, de ontwikkeling
van bewustzijn van ieders verantwoordelijkheid
voor arbeidsveiligheid en het realiseren van
eenduidige instrumenten daarvoor, zoals een
ARBO-catalogus met branchebrede RI&E’s voor de
belangrijkste risico’s. Kern daarbij is dat het om de
inhoud en het doel gaat, niet om gedetailleerde
regels en protocollen.

Ontwikkelingen bij andere overheidsdiensten
Bij ongeveer de helft van de gemeenten en provincies
was de RI&E in 2012 voor verbetering vatbaar. Daar
waren vooral de risico’s van de buitendiensten
onvoldoende uitgewerkt of er ontbrak een plan van
aanpak met maatregelen om de risico’s te beheersen.
De belangrijkste aandachtspunten waren omgaan met
biologische agentia en afscherming van gevaarlijke
machines.
De gemeenten hadden bij de laatste herinspecties
de tekortkomingen bijna allemaal opgeheven.
De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) heeft, naar
aanleiding van de resultaten van het project in 2014,
toegezegd maatregelen te nemen om de
overtredingen van de arbeidstijden, agressie,
werkdruk en ongewenste omgangsvormen terug te
dringen. DJI is deze toezegging ook nagekomen bij
de inrichtingen die in 2015 zijn geïnspecteerd.
Bij de woningcorporaties bleek de helft van de
organisaties waar eerder overtredingen waren
geconstateerd, opnieuw een of meer overtredingen
te hebben begaan.
Bij nieuwe inspecties bij gerechtsdeurwaarders in
2014 werd duidelijk dat de situatie in deze sector nog
nauwelijks was verbeterd. Momenteel worden
herinspecties uitgevoerd bij de woningcorporaties en
gerechtsdeurwaarders, daaruit zal moeten blijken of
de situatie daar inmiddels is verbeterd.

De andere geïnspecteerde overheidsdiensten hebben
na de inspecties snel de nodige maatregelen genomen.
Daar is geen tweede inspectieronde geweest.
De inspecteurs signaleren dat overheidsdiensten
regelmatig reorganisaties en bezuinigingen
aanvoeren als reden voor de vele overtredingen.
Aan de andere kant zien inspecteurs ook goede
voorbeelden binnen de overheidsdiensten. Die laten
juist zien dat met een goed arbobeleid de risico’s die
voortvloeien uit veranderingen, zoals reorganisaties,
beter kunnen worden beheerst.

3.2 Resultaten van inspecties naar
aanleiding van ongevallen en
klachten
Uit eigen analyse van de Inspectie SZW blijkt dat in de
periode 2011 tot en met 2014 140 ongevallen en 92
klachten zijn onderzocht bij overheidsdiensten. De
Inspectie heeft in totaal 439 overtredingen
geconstateerd. Het aantal ongevallen en klachten bij
overheidsdiensten is de afgelopen jaren toegenomen.
De meeste klachten komen voor bij de Rijksoverheid,
gemeenten en woningcorporaties. Klachten over
agressie, werkdruk en arbeidstijden zijn zoveel
mogelijk meegenomen binnen lopende
inspectieprojecten. Ook is er vanuit de programma’s
Asbest en Certificatie geïnspecteerd naar aanleiding
van de meldingen over asbest en afgekeurde liften.
Ongevallen waren er vooral bij de Rijksoverheid
en gemeenten, gevolgd door Defensie, politie,
brandweer en DJI. Bij de brandweer waren er
dodelijke ongevallen met duikarbeid. Meerdere
ongevallen bij gemeenten kwamen door het snoeien
van bomen, besturen van voertuigen en vallen van
hoogten. Uit ongevalsonderzoek blijkt dat de
ongevallen zich niet alleen voordoen tijdens actieve
dienst, maar ook tijdens testen en trainingen
(bijvoorbeeld bij de politie en brandweer). Ook is uit
inspecties gebleken dat de gevaarlijke situaties niet
altijd zijn opgenomen in de RI&E’s. De overtredingen
hadden vooral te maken met onveilige machines en
arbeidsplaatsen, persoonlijke beschermingsmiddelen,
gevaarlijke stoffen en werkstress.
De Inspectie SZW heeft de inzichten uit ongevallen en
klachten ook gedeeld met de overheidsdiensten en
meegenomen in inspectierondes. Zo wordt er op
duikarbeid geïnspecteerd vanuit het programma
Certificering naar aanleiding van de dodelijke
duikongevallen bij de brandweer.

Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 17

Bij de brandweer en de politie heeft het bespreken
van de inspectieresultaten in samenhang met de
bevindingen uit onderzoek naar ongevallen en
klachten geleid tot grootschalige initiatieven om de
veiligheidscultuur te verbeteren. Daarnaast hebben
politie en brandweer op aanraden van de Inspectie
SZW direct organisatiebreed actie ondernomen naar
aanleiding van ongevalsonderzoek. Zo is in overleg
met de brandweer het gebruik van de stairmaster
(in de traplooptest) stilgelegd, totdat er een veilige
werkwijze was ontwikkeld, is er actie richting
leverancier ondernomen na het constateren van
gevaarlijke situaties bij het gebruik van
ademhalingsbeschermingsmiddelen en zijn er
richtlijnen opgesteld voor het veilig werken met
asbest. Ook is er bij de politie actie ondernomen naar
aanleiding van verschillende (schiet)incidenten en
trainingssituaties waarbij agenten brandwonden
hebben opgelopen.

18 |

4

Communicatie en samenwerking
4.1 Communicatie
De inspectieresultaten en ongevalsonderzoeken
hebben regelmatig de aandacht van de media en de
Tweede Kamer gekregen. Deze aandacht heeft
bijgedragen aan de bewustwording en het oplossen
van de knelpunten. Voorbeelden daarvan zijn het
omgaan met beroepsziekten bij de brandweer in de
uitzending van ‘de Monitor’, het aanpakken van
extreme arbeidstijden bij justitiële inrichtingen en het
omgaan met gevaarlijke stoffen bij het oprollen van
drugslaboratoria. De inspectie SZW voerde bij deze
organisaties overleg over de gewenste
verbetertrajecten en volgt de voortgang aan de hand
van herinspecties.
In 2010 is de Inspectie SZW gestart met voorlichting
over agressie in campagne: ‘Voorkom problemen, weet hoe
het zit’. De campagne richtte zich op werkgevers van
Overheidsdiensten en Zorg en Welzijn om hen
duidelijk te maken wat ze kunnen én moeten doen
om hun werknemers tegen agressie te beschermen.
Tijdens de inspecties is gebruik gemaakt van
campagnemateriaal bij de geïnspecteerde
overheidsdiensten en is een zelfinspectietool agressie
ontwikkeld. Organisaties kunnen checken of ze
voldoende maatregelen hebben doorgevoerd in de
‘Zelfinspectietool Agressie’ van de Inspectie SZW.

4.2 Samenwerking met Programma
Veilige Publieke Taak
In het programma Overheidsdiensten is de
samenwerking voortgezet met het programma
Veilige Publieke Taak (VPT) van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK).
Beide programma’s hebben elkaars doelstellingen
versterkt en ondersteund. VPT deed onderzoek naar
het voorkomen van agressie, ontwikkelde
communicatiecampagnes en noodzakelijke
instrumenten en ondersteunde organisaties in de
aanpak van agressie. SZW zorgde er via inspecties voor
dat organisaties er ook daadwerkelijk op een goede
manier mee aan de slag gingen.
Zo heeft de Inspectie SZW samen met VPT de stand der
wetenschap vertaald naar elf maatregelen. Deze elf
maatregelen zijn als uitgangspunt genomen voor de
ondersteuning door VPT en de inspecties van SZW.
Sociale partners hebben deze maatregelen gebruikt
voor het opstellen van arbocatalogi. Voor de meeste
overheidsorganisaties is er nu een arbocatalogus voor

het onderwerp agressie. Bij een aantal van deze
organisaties is de arbocatalogus al geëvalueerd en
aangepast op basis van de nieuwe inzichten uit
inspecties en verbetertrajecten.
De resultaten van de inspecties hebben geleid tot
nieuwe activiteiten in het programma VPT, zoals
kennisbijeenkomsten over omgaan met verwarde
personen en weerbaarheid. Ook ondersteunen ze
regionale samenwerking in de aanpak van agressie.
VPT ontwikkelde in 2011 de SIRE campagne ‘Handen af
van onze hulpverleners’ en lanceerde eind oktober 2015
een nieuwe campagne ‘Duidelijk over agressie’.

4.3 Resultaten van overleg met
overheidsdiensten en sociale
partners
De Inspectie SZW heeft de resultaten besproken met
de verantwoordelijken binnen grote
overheidsorganisaties zoals de politie, DJI en de
Belastingdienst. Bij andere overheidsdiensten, zoals
gemeenten, woningcorporaties, gerechtsdeurwaarders
en brandweer zijn de inspectieresultaten besproken
met werkgeversorganisaties, vakbonden,
beroepsorganisaties en/of sectorfondsen. Bij de
politie, brandweer, DJI en de Belastingdienst is kritisch
meegekeken of werkgevers de risico’s inhoudelijk
goed aanpakken en overtredingen blijvend oplossen.
De factsheets (zie paragraaf 3.1 en bijlage 2) bevatten
een reactie van werkgevers, waarin ze allen aangeven
dat ze de risico’s herkennen en de aanpak van risico’s
belangrijk vinden.
Voorbeelden van inspectie-effecten
De inspecties en de overleggen hebben invloed gehad
op de activiteiten bij de brancheorganisaties. Meestal
zijn lopende activiteiten geïntensiveerd of versneld,
maar er zijn ook nieuwe instrumenten ontwikkeld.
Ook hebben de sociale partners branchespecifieke
RI&E’s laten opstellen of actualiseren.
Er zijn arbocatalogi voor de Rijksoverheid, de
gemeenten en de provincies. Daarin is nog een
beperkt aantal risico’s opgenomen. Voor
waterschappen, Defensie en brandweer worden nu
specifieke arbocatalogi opgesteld, met daarin de
inzichten uit de inspecties. Brandweer Nederland
heeft het initiatief genomen om met brandweer­
organisaties van 16 andere Europese landen de
problemen rond verontreinigde kleding en
hittestuwing gezamenlijk aan te pakken.
Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 19

Tabel 6: Voorbeelden van activiteiten die overheidsdiensten (gaan) ondernemen
Overheidsdienst

Uitvoerende organisatie

Activiteiten

Belastingdienst

Actualisatie RI&E, trainingen de-escalerend gedrag, e-learning: de Agressiebox,
centraal meldpunt agressie-incidenten, intensivering VPT

Brandweer

Brandweer Nederland
VBV
Vakbonden

Ontwikkeling branchespecifieke RI&E en arbocatalogus, onderzoek naar
beroepsziekten (o.a. kankerverwekkende stoffen en hittestuwing), landelijke
inrichting van arbozorgsysteem en ongevallenregistratie, Europese
samenwerking bij aanpak beroepsziekten

Gemeenten

VNG
O&A fonds

Ondersteuning gemeenten bij implementatie agressiebeleid, updaten
arbocatalogus agressie

KBVG

Ontwikkeling handreiking agressie, overweging opname beleid agressie in
audits bij gerechtsdeurwaarders

IND

Training agressiehantering en de-escalatie

Justitiële inrichtingen

Periodiek Medewerkerstevredenheidsonderzoek, plan van aanpak
psychosociale arbeidsbelasting (werkstress), toolkit voor agressie, invoering
centrale werktijdenregeling en zelfroosteren

Politie

Beleidsregel sturen op overuren, protocol consignatie, audits m.b.t.
overtredingen Arbeidstijdenwet, training leidinggevenden, aanbesteding
medewerkersmonitor

Raad voor de
Kinderbescherming

Plan van aanpak agressie, landelijk agressie protocol en registratiesysteem,

Reclassering Nederland

Plan van aanpak agressie

Belastingdienst

Gerechtsdeurwaarders
Immigratie- en
Naturalisatiedienst
Justitiële inrichtingen

Politie

Raad voor de
Kinderbescherming
Reclassering
Rijkswaterstaat
Woningcorporaties

Rijkswaterstaat

Ontwikkeling arbocatalogus

AEDES

Individuele voorlichtingsgesprekken over FLOW arboportaal, branche RI&E,
programma stressmanager, coachfaciliteiten (zie ook kader)

In tabel 6 ziet u welk soort maatregelen
overheidsdiensten (willen) nemen om de risico’s tot
een minimum te beperken.

Uit bestuurlijke reactie AEDES op Factsheet
‘Agressie en geweld in de publieke sector’
(2015):
‘Aedes heeft de nodige inspanningen verricht om de
producten van het FLOW Arbo Portal onder de
aandacht te brengen van de leden. De portal biedt
veel instrumenten voor de aanpak van agressie en
werkdruk binnen de corporatiesector. Deze
instrumenten zijn ontwikkeld op basis van
ervaringen uit het veld en good practices.’

20 |

Ook de Inspecteur-Generaal en de Directeur ARBO
van de Inspectie SZW vragen in hun contacten met
collega’s bij andere overheidsorganisaties aandacht
voor betere arbeidsomstandigheden als daartoe
aanleiding is. Voorbeelden daarvan zijn politie,
Belastingdienst en DJI.
Bij de grote overheidsorganisaties zijn er projecten die
verbetering van de arbeidsomstandigheden tot doel
hebben. Zo gingen de justitiële inrichtingen aan de
slag met onder andere medewerkerstevredenheidsonderzoeken, toolkits voor de melding van incidenten
en zelfroostering. De grotere organisaties hebben
daarvoor een of meer projectleiders aangesteld.

Uit bestuurlijke reactie DJI op Factsheet
‘herinspecties bij politie en justitiële inrichtingen 2015’:
Werkdruk, agressie en geweld en psychosociale
arbeidsbelasting krijgen extra aandacht in de
verschillende onderdelen van DJI. Zowel gerichte
acties naar aanleiding van bevindingen van de
Inspectie SZW, als landelijke initiatieven en
maatregelen zijn genomen om opnieuw aandacht te
vragen voor deze belangrijke onderwerpen. Alle
organisatieonderdelen nemen periodiek een
medewerkertevredenheidsonderzoek af waarin deze
onderwerpen terugkomen. Met de resultaten van
die onderzoeken stellen de teams verbeterpunten
vast voor de eigen plannen van aanpak.
Management en ondernemingsraad trekken samen
op om dit proces te ondersteunen. Daarnaast
ontwikkelde het gevangeniswezen van DJI een
zogenoemd Plan van aanpak PSA, dat sinds medio
2015 in de inrichtingen wordt uitgerold. Onderdeel
van dit plan was een toolkit om incidenten en de
accurate afhandeling (waaronder melding en
registratie) daarvan te communiceren en specifieke
casussen te bespreken.
Verder is het met de invoering van een centrale
werktijdenregeling nu beter mogelijk
(ATW-)overtredingen tegen te gaan. Andere
vernieuwingen, zoals kostprijsfinanciering en
zelfroosteren, maken het beter mogelijk om
piekbelasting van het personeel te voorkomen.

4.4 Samenwerking met andere
inspectiediensten en ministeries
De belangrijkste andere rijkstoezichthouder bij de
overheidsdiensten is de Inspectie Veiligheid en Justitie
(V en J). De Inspectie SZW wisselt gegevens uit met de
Inspectie V en J over voorgenomen en afgeronde
inspectieprojecten. De inspectiediensten ontwikkelden
een meer structurele en intensievere samenwerking bij
de uitvoering van inspecties, de inzet van
handhavingsmogelijkheden en het delen van
informatie en kennis. Zo besteedt de Inspectie V en J
in de onderzoeken aandacht aan de veiligheidsrisico’s
voor medewerkers van organisaties als de brandweer
en justitiële inrichtingen. Ook leidt de Inspectie SZW
ongevallen door naar de Inspectie V en J en worden
calamiteiten zo nodig gezamenlijk onderzocht.
Delen van informatie
Via Inspectieview kunnen inspecteurs de
handhavingsgegevens van verschillende inspectie­
diensten raadplegen bij de voorbereiding van projecten.
Zo wordt de selectie van te inspecteren organisaties
mede gebaseerd op onderzoeksresultaten van beide
inspecties. In de justitiële jeugdinrichtingen neemt
de Inspectie SZW deel aan gezamenlijke inspecties,
onder coördinatie van de Inspectie Jeugdzorg.

Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 21

22 |

5

Conclusies, vervolgaanpak, oordeel en reflectie
5.1 Conclusies
De sector overheidsdiensten is een van de prioritaire
sectoren waar de Inspectie SZW de afgelopen vijf jaar,
op basis van de inspectiebrede risicoanalyse, relatief
veel capaciteit heeft ingezet voor verbetering van de
arbeidsomstandigheden. De Inspectie constateert dat
er in de afgelopen jaren veel ten goede is veranderd.
Toch zijn er nog de nodige aandachtspunten, met
name voor politie en brandweer.
Focus Inspectie SZW
Op basis van een nadere risicoanalyse binnen
overheidsdiensten richtte de Inspectie SZW zich vooral
op agressie bij verschillende overheidsdiensten. Bij de
politie en bij justitiële inrichtingen was er aanleiding
om ook naar de arbeidstijden (ATW) en werkstress
ofwel psychosociale arbeidsbelasting (PSA) te kijken.
Bij de brandweer was naast agressie en geweld
aandacht nodig voor het voorkomen van ongevallen
en beroepsziekten.
Werkstress
Het belangrijkste arbeidsrisico is werkstress. Zo
komen agressie en geweld, werkdruk, traumatische
ervaringen en seksuele intimidatie relatief vaak voor
in de publieke dienstverlening. Het percentage
werknemers bij overheidsdiensten dat te maken krijgt
met agressie-incidenten is gedaald van ongeveer
40 procent in 2012 tot ongeveer 25 procent in 2014.
Er zijn vooral minder lichte incidenten.
Relatief hoog verzuim
Het verzuim bij overheidsdiensten (4,7 procent) is
hoger dan het gemiddelde verzuimpercentage in
Nederland (4,0 procent). Ook is er meer dan
gemiddeld in Nederland sprake van werkstress oftewel
psychosociale overbelasting bij werknemers van
overheidsdiensten. Bijna dertig procent van de
verzuimkosten wordt veroorzaakt door werkstress bij
overheidsdiensten. Oorzaken daarvan zijn agressie,
werkdruk en posttraumatische ervaringen.
Aandacht voor gevaarlijke situaties
Bij de overheidsdiensten zijn er bepaalde onderdelen
waar werknemers extra risico lopen. Het percentage
ongevallen bij politie, brandweer en justitiële
inrichtingen is bijna twee keer zo hoog als gemiddeld
in Nederland. Bij politie, brandweer en DJI begeven
werknemers zich gericht in gevaarlijke situaties. Dit
stelt hoge eisen aan herkenning en beheersing van
gevaren. Uit ongevalsonderzoek blijkt dat specifieke
risico’s onvoldoende zijn uitgewerkt in de RI&E’s van

politie en brandweer. Melding en analyse van
ongevallen en incidenten schieten tekort. Mede
daardoor wordt er nog te weinig geleerd van
ongevallen.
Goede naleving van arbobeleid
Uit de arbobalans blijkt dat overheidsdiensten de
arbozorgverplichtingen veel beter naleven dan
gemiddeld in Nederland. 82 procent van de 65 voor
de arbobalans bezochte overheidsorganisaties heeft
zowel een RI&E als een contract voor
arbodienstverlening, een preventiemedewerker en
een aantal bedrijfshulpverleners (Nederland:
27 procent). Uit de inspecties blijkt echter dat het
arbozorgsysteem nog niet goed is geborgd in alle
overheidsorganisaties. Daardoor komt het voor dat
risico’s in de praktijk onvoldoende worden beheerst.
Zo zijn de RI&E’s vaak onvolledig of niet meer actueel
en worden voorlichting en training onvoldoende
bijgesteld of herhaald.
Resultaten inspecties
Bij de initiële inspecties varieert het
handhavingspercentage, op één positieve uitschieter
na, tussen de 70 procent en 100 procent. De meeste
organisaties maken na inspectie de zaken snel op orde.
Het percentage overtredingen bij herinspecties ligt veel
lager, tussen 0 en 30 procent.
Politie en gemeente zijn twee negatieve uitzonderingen
en scoorden bij de herinspecties respectievelijk 75
procent en 57 procent. Bij een nieuwe ronde inspecties
één of enkelen jaren later, constateert de Inspectie vaak
opnieuw veel overtredingen. Zo was bijvoorbeeld bij
politie, justitiële inrichtingen, brandweer en
gerechtsdeurwaarders het handhavingspercentage bij
meer projecten hoger dan gemiddeld.
Verbetering zichtbaar
Overheidsdiensten laten zien dat ze bescherming van
werknemers tegen agressie belangrijk vinden. De
combinatie van voorlichting door Veilige Publieke Taak
en inspecties door de Inspectie SZW heeft ertoe geleid
dat in de meeste overheidsorganisaties de aanpak van
agressie is geïmplementeerd. Overheidsorganisaties en
hun sociale partners maakten veel gebruik van de
kennis en mogelijkheden van Veilige Publieke taak om
agressie bespreekbaar te maken en huisregels en
meldingsprocedures op te stellen. Ook de opvang van
werknemers die met agressie te maken hebben gehad,
was goed geregeld. Verder bleek uit de onderzoeken
van VPT dat overheidsdiensten steeds meer passende
maatregelen treffen.
Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 23

Uit de inspecties blijkt echter dat voorlichting en
training en de melding en analyse van incidenten nog
belangrijke aandachtspunten zijn. Daarnaast moeten
overheidsdiensten proactief inspelen op nieuwe taken
en veranderende rolopvattingen.
Follow up agressie-incidenten
Een punt van zorg blijft de follow up na incidenten.
Tijdens inspecties en gesprekken met sociale partners
blijven werkgevers of werknemers aangeven dat politie
en justitie nog altijd geen gehoor geven aan de
afspraken over aangifte en strafvervolging die zijn
gemaakt naar aanleiding van het programma VPT.
(‘Eenduidige Landelijke Afspraken’ over aangifte,
strafvervolging en assistentie in het geval van agressie
en geweld tegen werknemers met een publieke taak).
Daarnaast blijkt dat er regelmatig onduidelijkheid en
discussie is over de inhoud van de afspraken.
Knelpunten brandweer, politie en justitiële inrichtingen
Bij politie, brandweer en justitiële inrichtingen is
sprake van meer hoge of midden risico’s, die elkaar
weer beïnvloeden. Om ervoor te zorgen dat deze
organisaties voldoende maatregelen treffen, is daar
inmiddels drie keer achtereen op meer risico’s tegelijk
geïnspecteerd. Het resultaat:
• Bij justitiële inrichtingen concludeert de Inspectie
SZW, na de derde inspectieronde, dat er voldoende
maatregelen worden getroffen voor de aanpak van
agressie; en dat de overtredingen van de
arbeidstijdenwet nu zijn opgeheven.
• Bij de politie is het arbeidstijdenbeleid na drie
inspectieronden nog steeds niet op orde. Het aantal
overtredingen is het afgelopen jaar verminderd, maar
dat heeft nog niet geleid tot voldoende aanpassing van
de werk- en rusttijden om gezond en veilig te kunnen
werken. Ook is er nog steeds discussie over een juiste
invulling van de agressietrainingen. Een goede aanpak
van verzuim, PSA en PTSS, is nog in ontwikkeling.
• Bij alle veiligheidsregio’s van de brandweer ontbrak
een actuele en/of volledige RI&E. De risico’s van
vervuilde kleding of hittestuwing waren
onvoldoende uitgewerkt en deze waren niet
aangemerkt als mogelijke oorzaak van (vermoede)
beroepsziekten. Ook bij eerdere inspecties was dit
niet in orde. De meeste veiligheidsregio’s moeten de
aanpak van agressie nog verder uitwerken.
• De Inspectie SZW ziet naast de overtredingen ook
goede voorbeelden voor het beheersen van
arborisico’s bij politie en brandweer. Het delen van
deze kennis en ervaring en het toepassen ervan
gebeurt echter nog te weinig. Het is nodig dat er
meer landelijke uniformiteit komt in de
verschillende aanpakken van de risico’s en dat de
politie en brandweer leren van goede voorbeelden
en van incidenten.
24 |

Activiteiten brancheorganisaties
De inspectiedruk en het overleg hebben invloed gehad
op de activiteiten van de brancheorganisaties. Meestal
zijn lopende activiteiten geïntensiveerd of versneld
beschikbaar gekomen. Daarnaast zijn er nieuwe
instrumenten ontwikkeld. Ook zijn er
branchespecifieke RI&E’s en arbocatalogi opgesteld of
geactualiseerd. Er zijn verschillende arbocatalogi voor
de Rijksoverheid, de gemeenten en de provincies.
Nog niet alle hoge risico’s zijn daarin opgenomen.
Samenwerking
De Inspectie SZW werkt structureel en intensief samen
bij de uitvoering van inspecties met de Inspectie V en J
en Veilige Publieke Taak van het ministerie van
Binnenlandse zaken. Bijvoorbeeld door informatie en
kennis te delen en door met de voorlichtingscampagnes
van VPT en de inspecties van V en J meer aandacht te
genereren voor arborisico’s bij de organisaties die
overtredingen hebben.

5.2 Vervolgaanpak overheidsdiensten
door de Inspectie SZW
De afgelopen jaren hebben de overheidsdiensten op
aandringen de Inspectie SZW hard gewerkt aan een
veiligere werkomgeving voor hun werknemers. Daarin
is veel verbeterd. Er zijn veel instrumenten en
communicatiemiddelen ontwikkeld. Er is commitment
van de top van de organisaties, deze hebben verbetertrajecten in gang gezet. De meeste overtredingen zijn
opgeheven. Nu is het de verantwoordelijkheid van
werkgevers om de verbeteringen vast te houden en
verder te ontwikkelen.
De Inspectie SZW rondt het programma
Overheidsdiensten in deze vorm af.
Overheidsorganisaties waarbij een toezichttraject
loopt, blijven in beeld bij de Inspectie SZW. Waar deze
de risico’s nog onvoldoende aanpakken inspecteert de
Inspectie SZW de komende jaren opnieuw.
Vanuit het programma Overheidsdiensten worden van
november 2015 tot februari 2016 nog herinspecties
worden uitgevoerd bij woningcorporaties en
gerechtsdeurwaarders. Ook zal de Inspectie een aanpak
opstellen voor de politie. In het najaar van 2016 staan
de herinspecties bij de brandweer en de nietnaleversinspecties bij de politie en enkele andere
overheidsorganisaties gepland. Met politie en
brandweer vindt overleg plaats over het inrichten van
goede arbozorg en de ontwikkeling van specifieke
instrumenten, zoals geactualiseerde RI&E’s,
arbocatalogi, voorlichting en training of onderzoeken
naar bijvoorbeeld werkstress en verzuim.

Ook blijven delen van deze sector in beeld waar nog
aandacht nodig is voor bepaalde risico’s. Er zijn
verschillende (risicogerichte) programma’s van de
Inspectie, die aandacht besteden aan hoge risico’s die
voorkomen bij overheidsdiensten. Dit zijn de
programma’s Psychosociale arbeidsbelasting en
psychische problematiek (werkdruk, agressie en andere
ongewenste omgangsvormen en arbeidstijden),
Asbest, Certificatie (gecertificeerde duikarbeid, liften
en gebruiksveiligheid van arbeidsmiddelen) en Notoire
overtreders. Vanuit deze programma’s, zullen de
komende jaren inspecties uitgevoerd worden bij
onderdelen van overheidsdiensten waar deze hoge
risico’s onvoldoende worden aangepakt. Ook blijft de
Inspectie SZW ernstige ongevallen en klachten
onderzoeken bij overheidsdiensten.

5.3 Oordeel en reflectie
De overheid ziet toe op een goede naleving van
wetten en regels, maar is zelf ook gehouden aan de
naleving ervan. Hierna verbindt de Inspectie haar
oordeel aan haar bevindingen en conclusies. Eerst een
algemeen oordeel, vervolgens een oordeel per risico.
Algemeen oordeel
De afgelopen jaren hebben de overheidsdiensten op
aandringen van de Inspectie SZW hard gewerkt aan
een gezondere en veiligere werkomgeving voor hun
werknemers. In de loop van het programma
Overheidsdiensten zijn er duidelijk goede resultaten
behaald. Niet alleen zijn de wettelijke
arbozorgelementen in vrijwel alle organisaties
aanwezig, ook is de kwaliteit in de loop van het
programma verbeterd.
Oordeel: De Inspectie vindt dit een positieve ontwikkeling.

Aan de andere kant vindt de Inspectie dat veel
maatregelen niet lang in de organisatie beklijven. Het
op orde houden van een veilige cultuur en een goed
arbeidsomstandighedenbeleid vraagt om
voortdurende en actieve aandacht en alertheid en om
een lerende organisatie.
Oordeel: De Inspectie SZW vindt dat zorgelijk.

Agressie
De overheidsdiensten vinden bescherming van hun
werknemers tegen agressie belangrijk en hebben
daartoe veel activiteiten ontplooid. De combinatie
van voorlichting en ondersteuning door het
programma Veilige Publieke Taak en inspecties door
de Inspectie SZW hebben ertoe geleid dat in de meeste
overheidsorganisaties de aanpak van agressie is

verbeterd. Zo hebben de organisaties diverse
projecten opgestart om werknemers bewuster te
maken. Daardoor is agressie bespreekbaar geworden,
zijn overal huisregels en meldingsprocedures en is er
een goede opvang van werknemers die te maken
hebben gehad met agressie.
Bij de eerste inspecties waren vooral de inventarisatie
van (nieuwe) risico’s, en daarop gebaseerde
voorlichting en training, maar ook melding en
analyse van incidenten en het doen van aangifte een
punt van zorg. Bij de herinspecties zijn deze
overtredingen vrijwel overal opgeheven.
De aandacht voor agressie is echter nog onvoldoende
geborgd in de organisaties. Bij een nieuwe ronde
inspecties, een of enkele jaren later, zijn er namelijk
opnieuw veel soortgelijke overtredingen
geconstateerd.
Oordeel: Op de genoemde aspecten acht de Inspectie een
intensieve en structurele inzet en actie noodzakelijk.

Meer hoge risico’s en herhaalde lage naleving bij politie,
brandweer en justitiële inrichtingen
Bij politieagenten, brandweermensen en
gevangenisbewaarders keek de Inspectie SZW naar
andere risico’s. Justitiële inrichtingen, politie en
brandweer werken alle drie aan verbetering van de
veiligheidscultuur. Bij de derde inspectieronde bleek
dat de inspanningen van justitiële inrichtingen
inmiddels hebben geleid tot opheffing van de
overtredingen van arbeidstijden en een betere aanpak
van werkstress.
Oordeel: De Inspectie vindt dit een positieve ontwikkeling,
maar vindt tegelijkertijd dat er nog forse inspanningen nodig
zijn bij de politie en brandweer.

Bij de politie vormen de arbeidstijden en de aanpak van
werkstress en beroepsziekten sinds jaren een groot
probleem. Bij de brandweer is de aanpak van
beroepsziekten door verontreinigde kleding en door
hittestuwing een probleem. Zowel de brandweer als de
politie onderkennen de risico’s van nieuwe
ontwikkelingen en werkzaamheden niet tijdig.
De Inspectie SZW vertrouwt erop dat ook zij snel, met
de activiteiten die ze in gang gezet hebben, de
overtredingen structureel zullen vermijden en daarmee
verzuim, incidenten en beroepsziekten voorkomen.
Oordeel: De Inspectie acht blijvende zorg en concrete aandacht
van leiding en werknemers zelf hierop noodzakelijk.

Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 25

Reflectie
Van overheidsdiensten mag men verwachten dat zij
ervoor zorgen dat het huis op orde is en het goede
voorbeeld geven. Dat geldt ook voor de aanpak van
risico’s op het op gebied van arbeidsomstandigheden
en arbeidstijden. Het kost de Inspectie SZW nog veel
capaciteit hierop te handhaven, terwijl het de
verantwoordelijkheid is van deze organisaties zelf om
te zorgen voor een veilige en gezonde werkomgeving.
Zij die met hart en ziel werken voor de publieke zaak
verdienen het respect van ieder van ons. Het past de
werkgevers en werknemers van overheidsdiensten om
alert en actief in te spelen op nieuwe risicovolle
situaties door een goede veiligheidscultuur op de
werkvloer blijvend te garanderen.
Respectvol omgaan met elkaar betekent dat het
normaal is dat:
• politieagenten op tijd thuis zijn;
• politieagenten en gevangenisbewaarders acht uur
kunnen slapen;
• brandweermannen na het blussen van een brand
een schoon pak aan trekken;
• kleedkamers bij de brandweer schoon zijn en
blijven;
• werkgevers agressie tegen werknemers niet
tolereren en incidenten voorkomen;
• politie en andere ambtenaren goed getraind zijn in
de-escalerende vaardigheden;
• baliemedewerkers en telefonisten agressieve
klanten direct op de gevolgen wijzen;
• en agressie tegen ambtenaren leidt tot boete of
celstraf voor de dader;

26 |

De Inspectie SZW vraagt de verantwoordelijken om,
met krachtige woorden en daden, ervoor te zorgen
dat de geboekte vooruitgang een goede follow up krijgt
bij de overheidsorganisaties. En dat zij zich, samen
met de leidinggevenden en werknemers binnen hun
organisaties, blijvend inzetten voor goede
arbeidsomstandigheden. Dit kan door:
• het arbozorgsysteem en agressiebeleid goed te
borgen in de organisatie;
• de RI&E aan te passen zodra de omstandigheden
wijzigen;
• werknemers bewust te maken van de risico’s die zij
lopen;
• alle werknemers goed te trainen voor nieuwe
werkzaamheden;
• verzuim, ongevallen, psychosociale
arbeidsbelasting en andere arborisico’s in relatie
met elkaar aan te pakken;
• beter gebruik te maken van leerpunten van
incidenten, evaluaties, kennisdeling en
samenwerking;
• toe te zien op de naleving van de arbeidstijdenwet
en veiligheidsvoorschriften;
• bij reorganisaties meer rekening te houden met de
arbeidsomstandigheden van werknemers;
• beroepsziekten te voorkomen en werknemers met
(vermoede) beroepsziekten goed te begeleiden.
Kortom door het goede voorbeeld te geven!

Bijlage A: Overzicht gepubliceerde factsheets
Naam en link Factsheet

Projectnummer

Aantal
organisaties

A946

81

108

A992

1

36

A993

18

18

Geïnspecteerde overheidsdiensten

Aantal
vestigingen, of
eenheden

Aantal
locaties,
onderdelen
of teams

Rapportage Risico’s uitvoering repressieve taken bij de brandweer2011
Brandweer
Factsheet Veilig werken in justitiële inrichtingen 2011
Justitiële inrichtingen
Rapportage-Overwerken-bij-de-Politie-2011
Politie
Factsheet Agressie en geweld in de publieke sector- gerechtsdeurwaarderskantoren 2011
Gerechts-deurwaarders

A1034

30

Factsheet-Veilig-en-gezond-werken-ook-bij-buitendiensten-2012
Provincie

A1043

5

17

Rijkswaterstaat

A1043

3

7

Gemeenten

A1043

66

258

Waterschappen

A1043

5

19

Raad voor de Kinderbescherming

A1044

1

17

Reclassering

A1044

Immigratie- en naturalisatiedienst

A1044

1

14

Factsheet-Agressie-en-geweld-in-de-publieke-sector-2012
38

Factsheet-Agressie-en-geweld-in-de-publieke-sector-2013
Gemeenten

*

A1046

56

158

IND

*

A1046

1

7

RvK

*

A1046

1

9

Reclassering

*

UWV

*

A1046

1

A1107

1

A1108

1

A1046

14
10

Factsheet-De-Nationale-politie-Arbeidstijden-en-agressie-en-geweldgeïnspecteerd-2014
Politie

9

57

Factsheet-Justitiele-inrichtingen-Consignatie-en-PSA-geïnspecteerd-2014
Justitie

16

Factheet-Agressie-en-geweld-in-de-publieke-sector-2014
Woningcorporaties

A1109/A1222

110

Gerechtsdeurwaarders

A1110/A1223

126

Gemeenten

*

A1214

24

54

Belastingdienst

A1215

1

51

Factsheet-Herinspecties-bij-politie-en-justitiële-inrichtingen-2015
Politie

*

A1219

1

Justitiële inrichtingen

*

A1220

1

8

50
7

A1221

19

86

Factsheet-Inspecties-bij-de-brandweer-2015
Brandweer
*

Herinspectieprojecten

Eindrapportage | Programma Overheidsdiensten 2011-2015 | 27

Deze eindrapportage is een uitgave van:
Inspectie SZW
De Inspectie SZW maakt deel uit van het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Projectleider
J.M.A. Hertogh-Huijbregts
Vormgeving en Productie
Xerox/OBT | 92853
© Rijksoverheid | mei 2016