Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

29 023

Voorzienings- en leveringszekerheid energie

Nr. 273

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 oktober 2021
Op 15 december 2020 heeft mijn voorganger, bij de mondelinge behandeling van een desbetreffend wetsvoorstel, met uw Kamer gesproken
over het hergebruiken en het verwijderen van installaties in de diepe
ondergrond1. In deze brief zal ik nader ingaan op het hergebruik van deze
werken en de kansen voor de energietransitie. Over de lange periode na
het verwijderen van deze ondergrondse installaties heb ik onlangs van
Staatstoezicht op de Mijnen (hierna: SodM) en de Mijnraad adviezen
gekregen. U treft deze adviezen over de nazorg als bijlage2 bij deze brief
aan.
Ik vind het van belang deze adviezen te betrekken bij het te voeren
maatschappelijk debat over het gebruik van de diepe ondergrond bij de
energietransitie.
De ondergrond als voorraadkamer van ons energiesysteem
Ons energiesysteem is aan het veranderen en zal in de komende jaren
sterk verduurzamen om zo de klimaatverandering en de nadelige
gevolgen daarvan te beperken. Ik wil in de komende jaren alle mogelijkheden benutten om tot een zo duurzaam, veilig, betrouwbaar en
betaalbaar mogelijk energiesysteem te komen.
Productie van duurzame energie, zoals zon en wind, laat zich moeilijk
sturen. Daarbij varieert het verbruik van energie gedurende de dag, met
de dag en tussen seizoenen. Een duurzaam energiesysteem kan daarom
niet zonder energieopslag. De diepe ondergrond biedt ruimte en kansen
om de energietransitie te ondersteunen. De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat heeft uw Kamer onlangs het studierapport
«Ondergrondse energieopslag in Nederland 2030–2050» van TNO en EBN
1
2

kst-29023-273
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Kamerstuk 35 462, nr. 17
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 273

1

toegestuurd. In de appreciatie3 is de Staatssecretaris uitgebreid ingegaan
op de plannen voor opslag in de diepe ondergrond. De diepe ondergrond
is in potentie de bergplaats en voorraadkamer van de energietransitie.
Drie belangrijke toepassingen van de diepe ondergrond
Voor de energietransitie is de diepe ondergrond belangrijk. Hieronder ga
ik in op drie voorbeelden van gebruik van de diepe ondergrond waar de
komende tijd concrete stappen worden gezet. Als eerste noem ik
geothermie. Hiermee kan in een belangrijk deel (circa 30%) van onze
warmtevraag (lage temperatuur) worden voorzien. Geothermie wordt op
dit moment vooral toegepast door de glastuinbouwsector, maar is ook
geschikt als warmtebron voor huizen en kantoren.
Om de potentie van de diepe ondergrond als warmtebron te verkennen,
hebben EBN en TNO het project Seismische Campagne Aardwarmte
Nederland (SCAN) opgezet. Met de resultaten van SCAN kunnen zowel
publieke als private partijen verder onderzoek doen naar geothermie op
specifieke locaties. De planning is dat het gehele programma in 2023 is
afgerond. In 2018 en 2020 heeft mijn voorganger uw Kamer per brief4
geïnformeerd over de ontwikkelingen in het beleid voor geothermie. Dit
beleid is onder andere uitgewerkt in een wetsvoorstel tot wijziging van de
Mijnbouwwet, die in juli 2020 bij de Tweede Kamer is ingediend
(Kamerstuk 35 531). Voor geothermie is het doel gesteld om 15 PJ warmte
te produceren in 2030 en 50 PJ in 2050.
Als tweede noem ik Carbon Capture & Storage (CCS). Bij CCS wordt CO2
afgevangen, getransporteerd en opgeslagen in een leeg gasveld. Door het
afvangen van CO2 kunnen bestaande industriële processen worden
«ontkoold» en wordt het mogelijk om aardgas om te zetten in waterstof
zonder dat er CO2 vrijkomt in de atmosfeer. Uw Kamer is op 5 juli 2021 per
brief5 geïnformeerd over de meest recente ontwikkelingen en de rol van
EBN bij CCS. Ik zie CCS als een belangrijke overbruggingstechnologie om
op de korte termijn de industrie op een kostenefficiënte wijze te verduurzamen. In de komende jaren zal het eerste Nederlandse project voor CCS
worden gerealiseerd. Dit project heet Porthos en zal CO2 afkomstig van
vier industriële partijen in het Rotterdamse havengebied gaan opslaan,
met een aanzienlijke vermindering van CO2-emissies als gevolg. Er is een
zekere potentie voor CCS, omdat de komende jaren steeds meer
gasvelden op zee uit productie zullen raken. Mede daarom wordt er
gewerkt aan het project Aramis, dat gericht is op het realiseren van een
pijpleidingennetwerk op zee voor CCS.
Als laatste voorbeeld noem ik de opslag van waterstof. De diepe ondergrond kan worden gebruikt als bergplaats voor diverse vormen van
energie en grondstoffen, waarmee de leveringszekerheid en betaalbaarheid van het energiesysteem gewaarborgd blijft. Ik zie concreet
mogelijkheden voor de ondergrondse opslag van waterstof. De diepe
ondergrond biedt via deze waterstofroute een oplossing voor seizoensopslag en voor de onbalans tussen aanbod en vraag naar duurzame
energie. Op dit moment wordt ondergrondse waterstofopslag onderzocht
in een zoutcaverne in Zuidwending en Gasunie werkt aan een transportnetwerk voor waterstof. Het kabinet heeft in de Miljoenennota 2022
(Kamerstuk 35 925) € 750 miljoen gereserveerd voor de ontwikkeling van
het transportnet en € 35 miljoen voor de eerste waterstofopslag
projecten.
3

Kamerbrief omtrent ondergrondse energieopslag, Kamerstuk 29 023, nr. 270
Kamerstuk 31 239, nr. 282 en Kamerstuk 31 239, nr. 320
5
Kamerstukken 32 813 en 28 165, nr. 758
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 273

2

Randvoorwaarden duurzame inzet van de diepe ondergrond
De diepe ondergrond is essentieel voor het realiseren van een duurzaam
energiesysteem. Daarom is het van belang een goed geïnformeerd
maatschappelijk debat over ondergrondse energieopslag te starten.
Daarbij is niet alleen informatie over het gebruik van de ondergrond
gedurende de opslagperiode van belang maar moeten ook goede
afspraken gemaakt worden over de periode daarna. In dat licht zie ik de
adviezen van SodM en de Mijnraad. Ik zal hierna kort ingaan op de
adviezen, mijn afwegingen en voorkeuren.
Staat van de sector voormalige steenkoolwinning (SodM)
Het rapport van SodM betreft een ongevraagd advies over de stand van
zaken van het in 2016 naar aanleiding van het onderzoek «Na-ijlende
gevolgen steenkolenwinning Zuid-Limburg»6 met de provincie Limburg
afgesproken «pakket van maatregelen» en het risicomanagement van de
na-ijlende effecten van de voormalige steenkoolwinning. Daarnaast geeft
SodM ook aanbevelingen over de nazorg bij delfstoffenwinning in het
algemeen. Zoals aangegeven in de brief van 8 september 20207 is mijn
ministerie hier al enige tijd met SodM over in gesprek.
SodM concludeert dat een goede start is gemaakt met de nazorg voor
na-ijlende effecten steenkoolwinning. De maatregelen worden uitgevoerd
door de betrokken gemeenten, onder regie van de provincie Limburg en
met behulp van het informatiecentrum Nazorg Steenkoolwinning. Dit
pakket van maatregelen wordt door mijn ministerie gefinancierd en zal
iedere tien jaar, of indien nodig eerder, worden herzien. Tegelijkertijd
merkt SodM op dat vooraf nadenken over de gehele levenscyclus een
belangrijke randvoorwaarde is voor het gebruik van de diepe ondergrond.
De nazorg bij steenkoolwinning en ook bij de mijnbouwsectoren die van
belang zijn voor de energietransitie is nog onvoldoende geregeld. SodM
ziet een taak voor het Rijk en mijnbouwoperators om decentrale
overheden beter de ondersteunen bij het borgen van de veiligheid van de
leefomgeving.
Na-ijlende effecten manifesteren zich soms pas decennia na beëindiging
van de mijnbouwactiviteit openbaren in de leefomgeving en kunnen lang
doorlopen. Dit vraagt om een proactieve aanpak waarbij structureel
aandacht is voor het monitoren op vroegtijdige signalen die kunnen
duiden op schadeveroorzakende mechanismen in de diepe ondergrond.
SodM adviseert nazorgbeleid te ontwikkelen dat schade zo mogelijk
voorkomt en decentrale overheden ondersteunt bij hun taken. SodM ziet
een systeemverantwoordelijkheid voor het Rijk en een actieve rol voor
decentrale overheden, de mijnbouwoperators, kennisinstellingen en voor
zichzelf.
Advies zorgplicht (Mijnraad)
De Mijnraad schetst een aantal actuele ontwikkelingen die de aanleiding
zijn geweest om te komen tot een advies over de zorgplicht. De Mijnraad
kijkt hierbij nadrukkelijk vooruit. De Mijnraad geeft aan dat er een negatief
beeld bestaat over het gebruik van de diepe ondergrond en dat zoiets het
toekomstige gebruik, ten behoeve van een duurzaam energiesysteem,
flink in de weg kan staan. Men adviseert om de zorgplicht anders te
definiëren en kijkt daarbij naar de Omgevingswet. De rijksoverheid heeft
met betrekking tot de ondergrond verschillende rollen zoals eigenaar van
6
7

Kamerstuk 32 849, nr. 97
Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 4054

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 273

3

de diepe ondergrond, vergunningverlener maar zij is ook verantwoordelijk
voor de energietransitie. Hierdoor zijn de afwegingen van de rijksoverheid
voor omwonenden en andere belanghebbenden vaak complex.
Overwegingen
In het begin van deze brief heb ik aangegeven dat het gebruik van de
diepe ondergrond essentieel is om te komen tot een duurzaam, veilig,
betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem. De zorg van de Mijnraad over
de acceptatie van energietransitieprojecten in de diepe ondergrond heb ik
daarbij voor ogen. SodM kijkt in haar rapport naar het verleden om lessen
te trekken voor de toekomst. Daarbij geeft zij aan dat er vaak niet
voldoende informatie beschikbaar is over de mijnbouw die in het verleden
op een bepaalde locatie heeft plaatsgevonden. Ook signaleert zij dat
kennis over de mogelijke na-ijlende effecten gemeenten en provincies kan
helpen.
Ik zou graag zien dat de ruimte en kansen van de diepe ondergrond
worden benut. Ik ben het dan ook eens met SodM dat ieders rol duidelijk
moet zijn. Uitgaande van de gegeven adviezen heb ik de volgende
overwegingen en voorkeuren:
Borging lange termijn Nazorg (1)
Zowel de Mijnraad als SodM geven aan dat er onduidelijkheid bestaat
over de termijnen die gekoppeld zijn aan zorgplicht, nazorg, aansprakelijkheid en verjaring. Het heeft mijn voorkeur om aan de zorgplicht die rust
op de vergunninghouder een eindige termijn te koppelen. Dit geeft
iedereen duidelijkheid. Ik ben van mening dat de rijksoverheid na deze
termijn moet zorgen voor een goede oplossing en in feite daarbij
verantwoordelijk wordt voor het uitvoeren van de zorgplicht. Dit komt
overeen met de wijze waarop andere landen, zoals Frankrijk en het
Verenigde Koninkrijk, omgaan met de zorgplicht.
De rol van lokale en regionale overheden (2)
SodM geeft in haar rapport aan dat de rol van regionale overheden niet
duidelijk is en dat regionale overheden onvoldoende ondersteund worden
op het gebied van kennisontwikkeling en advisering ten aanzien van de
taken die zij hebben op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling en bouw
en woningvoorschriften. Ik wil hier graag iets aan doen want regionale
overheden hebben een rol bij het opnieuw bestemmen van een
voormalige mijnbouwlocatie en het laten herstellen van mijnschade in het
publieke domein. Ik denk dat regionale overheden gebaat kunnen zijn met
– nog op te stellen – richtlijnen en advisering via TNO of SodM. Hiermee
kunnen zij per voormalige mijnbouwlocatie bekijken welke nieuwe
functies mogelijk zijn en welke voorwaarden aan de herontwikkeling
gesteld moeten worden. Ook het proactieve risicomanagement op de
na-ijlende gevolgen zou regionaal belegd kunnen worden.
De rol van SodM bij de na-ijlende effecten steenkolenwinning (3)
Eerder is met SodM gesproken over een adviserende rol richting
overheden ten aanzien van de na-ijlende effecten van de steenkoolwinning. SodM geeft in haar rapport aan dat zij als adviseur richting mij
zal optreden en toezicht zal houden op de zorgplicht aangaande de nog
bestaande vergunningen. SodM ambieert om ook als toezichthouder op te
treden bij saneringswerkzaamheden in de diepe ondergrond. Bovenstaande punten zullen verder worden besproken in de projectgroep die
handen en voeten gaat geven aan de adviezen van SodM en de Mijnraad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 273

4

Informatie en kennis (4)
SodM en de Mijnraad geven aan dat het belangrijk is om mijnbouwgegevens te verzamelen en bewaren. Ik ben het daarmee eens. De
ervaringen met steenkolenwinning hebben laten zien dat dit noodzakelijk
is. Ik zou graag zien dat gegevens over de diepe ondergrond en de
mijnbouwactiviteiten in een actief en permanent archief worden bewaard.
Op dit moment worden een hoop gegevens gepubliceerd in het openbare
domein (NLOG.NL). Desondanks wil ik onderzoeken of dit vanuit het
oogpunt van nazorg anders zou moeten en informatie bijvoorbeeld via de
Basis Registratie Ondergrond aangeboden kan worden.
Expertisecentrum (5)
In de afgelopen jaren hebben kennisinstellingen en bedrijven onderzoek
gedaan naar de verschillende na-ijlende effecten van de voormalige
steenkolenwinning en daarbij horende mechanismen. De kennis hierover
is gegroeid maar nog wel versplinterd. Ik zou samen met de provincie
Limburg willen onderzoeken hoe het huidige Informatiecentrum Nazorg
Steenkoolwinning kan bijdragen om te komen tot een regionaal expertisecentrum dat ook kan adviseren aan provincie Limburg en mijnbouwgemeenten. Dit zou eventueel ook in andere provincies een vervolg kunnen
krijgen.
Volgende stappen
Ik ben SodM en de Mijnraad dankbaar voor de adviezen. Het stelt mij in
staat om ervoor te zorgen dat de diepe ondergrond optimaal en op een
verantwoorde wijze kan bijdragen aan de energietransitie. Verder
onderzoek en uitwerking van deze adviezen in beleid zie ik als de volgende
stap. Ik heb SodM dan ook bereid gevonden om mee te werken in een
projectgroep. Deze projectgroep zal aan de hand van een aantal casussen
verder werken aan het in kaart brengen van de problematiek en de
mogelijke oplossingen. Ik verwacht dat de projectgroep in april 2022 met
een voorstel zal komen. Het is aan een nieuw kabinet om daar haar
conclusies uit te trekken en de Kamer hierover te informeren.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
S.A. Blok

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 29 023, nr. 273

5