Verdieping
Goed Gebruik
Geneesmiddelen

Inhoud
Voorwoord   5
1

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen   6

2

Inleiding   10

3

Werkwijze en leeswijzer   13

4

A

A.1

A.2
B

B.1

B.2
B.3

B.3.a

B.3.b
B.3.c

B.3.d
B.3.e
C

C.1

C.2
D

D.1

Verdieping lacunes   15

Wordt een geneesmiddel voorgeschreven waar nodig?   15
Onder- en overbehandeling   15

Andere interventies versus geneesmiddelen   17

Wordt het juiste geneesmiddel in de juiste dosering voorgeschreven?   20
Doelmatigheid en effectiviteit   20

Farmacotherapie op maat   23
Bijzondere groepen   26
Kinderen   26
Ouderen   30

Zwangeren   33

Patiënten met zeldzame aandoeningen   36
Etniciteit   38

Wordt en kan het middel voor andere indicaties worden ingezet?   40
Off-label gebruik   40

Nieuwe indicaties   43

Wordt het geneesmiddel juist gebruikt?   46
Therapietrouw   46

D.2

Polyfarmacie   50

D.4

Effect van lifestyle   57

D.3

Toedieningsvormen   53

5

De huidige financieringsmogelijkheden   60

6

Beschouwing   67
Lijst van afkortingen   73
Referenties en aanbevolen literatuur   75
Bijlage 1  Geraadpleegde deskundigen   82

Bijlage 2  Vragenlijst voor input experts   85

Bijlage 3  Vertaling vragenlijst naar uitwerking van de lacunes   87

Bijlage 4  Overzicht lacunes uit het Signalement Goed Gebruik van Geneesmiddelen   88

Voorwoord
Op het terrein van Goed Gebruik van Geneesmiddelen valt nog veel winst te behalen. Het verbeteren
van het gebruik van geneesmiddelen valt in de categorie innovatie in de gezondheidszorg. Het gaat
weliswaar niet om een nieuw geneesmiddel, maar de impact ervan op de zorg is even groot.

In 2009 heeft ZonMw het Signalement Goed Gebruik van Geneesmiddelen aangeboden aan

de Directeur-Generaal Curatieve Zorg Drs. Diana Monissen. Hierin zijn gesignaleerde lacunes op
het gebied van geneesmiddelenonderzoek benoemd en zijn aanbevelingen gedaan. Op verzoek
van het ministerie van VWS zijn deze lacunes, samen met experts en betrokken partijen, verder

uitgediept. Hierbij is, naast de actuele stand van de wetenschap, vooral aandacht besteed aan de

bijdrage die geneesmiddelenonderzoek kan leveren aan het vergroten van patiëntveiligheid, het
doelmatiger maken van gebruik van geneesmiddelen en het verminderen van de benodigde
‘handen aan het bed’ . Of zoals patiënten dat zo goed samenvatten: ‘de patiënt wil een goede en
effectieve en veilige behandeling’. De uitkomsten zijn door ZonMw verwerkt in deze Verdieping
Goed Gebruik Geneesmiddelen.
Henk J. Smid
Directeur

5

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

1			Samenvatting,
conclusies en
aanbevelingen

Er is onder de geraadpleegde experts een duidelijke consensus over de potentiële bijdrage

van GGG-onderzoek aan de door VWS vastgestelde ‘maatschappelijke opgaven’ op het terrein van
volksgezondheid en gezondheidszorg. Dit geldt met name voor patiëntveiligheid, doelmatigheid
en het verminderen van de benodigde ‘handen aan het bed’. In de beschouwing in hoofdstuk
6 wordt een en ander nader uitgewerkt.

Conclusies
De conclusies uit de verdiepingsronde bevestigen de conclusies uit het oorspronkelijke signalement:

Op het terrein van goed gebruik van geneesmiddelen valt
nog veel winst te behalen. Goed gebruik van geneesmiddelen
(GGG) betreft het effectief, veilig en doelmatig gebruik van
geneesmiddelen nadat deze geregistreerd zijn voor gebruik.
In het ‘Signalement Goed Gebruik van Geneesmiddelen’, op
20 juli 2009 aangeboden aan de Tweede Kamer, signaleerden
deskundigen belangrijke lacunes in de beschikbare evidence,
met potentieel grote consequenties voor de kwaliteit en
doelmatigheid van de zorg. Onderzoek op het gebied van GGG
kan voor de individuele patiënt een verbetering in de behan­
deling opleveren. In alle gevallen is de potentiële winst echter
alleen te verzilveren als de resultaten van onderzoek worden
geïmplementeerd in de praktijk van de gezondheidszorg.

C

Wordt en kan het middel voor andere indicaties worden ingezet?

B

–

Hoewel er op sommige terreinen al wel onderzoek plaatsvindt naar GGG, bestaan er nog grote

onderzoek en implementatie van kennis rond GGG.

lacunes, met belangrijke consequenties voor de veiligheid en (kosten)effectiviteit van de farmacotherapie in Nederland.

–

Wetenschappelijk onderzoek op het gebied van GGG is belangrijk om betrouwbare kennis te

–

Wetenschappelijk onderzoek kan (deels) internationaal plaatsvinden, maar de vertaling naar

–

Een nauwe relatie tussen onderzoek en de kennisbehoefte in de praktijk maakt implementatie

genereren voor de praktijk.

de Nederlandse gezondheidszorg vereist in een aantal situaties aanvullende studies.

van resultaten eenvoudiger en zorgt voor een optimale inzet van beschikbare middelen.

zijn deze lacunes nader uitgewerkt: wat wordt er per lacune precies gemist op het terrein van

GGG-onderzoek? Uit de verzamelde bijdragen van experts komt een grote overlap in de beschreven

thema’s naar voren. Het lijkt hierdoor niet realistisch om in het GGG-onderzoek te prioriteren

naar één of meerdere thema’s. Eerder ligt een pleidooi voor de hand voor een herkenbare, structurele
financieringsbron, waarmee in de loop der tijd verschillende ‘achtergebleven gebieden’ sturend en

in samenhang kunnen worden gestimuleerd. Een effectieve aanpak van de lacunes in GGG vraagt
echter niet alleen om onderzoek. De experts pleiten voor een brede aanpak, met in elk geval de
volgende elementen:
–
–
–

–

infrastructuur (noodzakelijk om degelijk GGG-onderzoek goed uit voeren);

onderzoek (waarbij men zich in brede zin moet kunnen richten op aspecten van het goed

gebruik van geneesmiddelen, dus zonder gebonden te zijn aan te nauwe randvoorwaarden);
implementatie (het gebruiken van beschikbare en nieuwe kennis in de praktijk);

onderwijs (het stimuleren van farmacotherapie-onderwijs, niet alleen voor voorschrijvers,
maar ook voor andere professionals die betrokken zijn bij farmacotherapeutische zorg).

De kracht van deze brede aanpak wordt duidelijk als GGG-onderzoek wordt benaderd vanuit het
perspectief van de patiënt:

vier categorieën:

Wordt een geneesmiddel voorgeschreven waar nodig?

Om de dagelijkse praktijk in de gezondheidszorg te verbeteren is er structureel behoefte aan

Het oorspronkelijke signalement bestrijkt het hele palet aan lacunes in onderzoek. In de verdieping

De lacunes op het terrein van GGG-onderzoek zijn in het signalement ondergebracht in
A

–

–

Wordt het juiste geneesmiddel in de juiste dosering voorgeschreven?

De patiënt wil een goede en effectieve behandeling. Dat vergt samenhangend GGG-onderzoek

op (bijvoorbeeld) de lacunes bijzondere groepen (inclusief zeldzame aandoeningen), off-label
gebruik, doelmatigheid en effectiviteit, nieuwe indicaties, therapietrouw en toedieningsvormen.

Juist voor patiënten met een chronische aandoening is dit enorm belangrijk voor hun kwaliteit

D Wordt het geneesmiddel juist gebruikt?

Uit het signalement blijkt dat er nog grote winst te boeken is op het gebied van kwaliteit en

doelmatigheid van farmacotherapie, door gerichte stimulering van praktijkgericht onderzoek
op het gebied van GGG.

In opdracht van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is het signalement verder

van leven.

–

De patiënt wil een veilige behandeling. Dat vraagt om GGG-onderzoek naar polyfarmacie,

–

en toedieningsvormen.
D
 e patiënt wil toegankelijke zorg. Hier gaat het om een verdelingsvraagstuk, waarbij doelmatigheidsvragen de kern vormen. Deze kunnen pas beantwoord worden als er meer helderheid is

vermijdbare fouten, bijwerkingen, bijzondere groepen (bijvoorbeeld kinderen en ouderen)

over de eerste twee clusters van onderzoeksvragen.

uitgediept. Tussen eind december 2009 en half januari 2010 hebben 38 experts op elk van de vier

aandachtsgebieden (en de deelonderwerpen daarvan) bijdragen geleverd aan een schriftelijke

verdiepingsronde. De bijdragen zijn vervolgens tot één geheel gecompileerd (hoofdstuk 4) en voorzien

van een beschouwing (hoofdstuk 6). De conclusies en aanbevelingen in hoofdstuk 1 dienen als
samenvatting van de verzamelde expertise en suggesties.

6

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

7

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Aanbevelingen

keling van richtlijnen. De noodzaak tot meer richtlijnonderbouwend, plaatsbepalend onderzoek is
een belangrijke uitkomst van de expertronde voor deze verdieping. De vraagstelling van dergelijk

Er valt veel winst te behalen op het terrein van GGG, zo maakt de verdieping duidelijk. Onderzoek

onderzoek dient aan te sluiten bij een concrete implementatiebehoefte en bij de adaptatiemogelijkheden in de praktijk.

op dit gebied kan voor elke individuele patiënt een optimale behandeling opleveren. De winst kan
echter alleen verzilverd worden als de resultaten van onderzoek worden geïmplementeerd in de

Voor de toepassing van nieuwe én bestaande GGG-kennis is gestructureerd onderwijs in farmaco-

praktijk van de gezondheidszorg.

therapie onmisbaar. Dat geldt niet alleen voor de opleiding van geneeskundestudenten, co-assistenten

Net als de conclusies, blijven ook de aanbevelingen uit het oorspronkelijke signalement na de

en arts-assistenten. Gezien de rol van verpleegkundigen, apothekers en andere zorgverleners, is

van de experts zijn ze nader ingevuld en gegroepeerd in vier hoofdcategorieën:

consultatie van de experts in deze verdieping overeind. Naar aanleiding van de verdere inbreng

goed onderwijs ook bij deze beroepsgroepen een meerwaarde voor het juist inzetten van genees-

–

Er is behoefte aan een structurele en onafhankelijke financiering van GGG-onderzoek.

middelen. Daarbij verdient het overigens ook aanbeveling om onderwijs, training en carrière­
perspectieven voor wetenschappers die betrokken zijn bij patiëntgebonden onderzoek te stimuleren.

–

Het gaat om onderzoek en implementatie en onderwijs.

Versterking van de infrastructuur

–

–

GGG-onderzoek verdient een geïntegreerde aanpak van de onderzoeksthema’s.

Alle initiatieven op het gebied van GGG dienen een heldere onderlinge samenhang te vertonen.

Het versterken van de infrastructuur is essentieel voor GGG-initiatieven.

Het inhoudelijk bij elkaar brengen van bestaande en lopende initiatieven is een belangrijke eerste

Structurele en onafhankelijke financiering

stap in het tot stand komen van zowel GGG-onderzoek als de implementatie van de resultaten

daarvan. Om versnippering te voorkomen dient bovendien apart aandacht besteed te worden aan

De huidige inspanningen op het terrein van GGG-onderzoek leveren nuttige en noodzakelijke

het regisseren van toekomstige initiatieven op het terrein van GGG, zodat deze goed aansluiten

gegevens op, maar voor veilige, kwalitatief hoogwaardige en doelmatige farmacotherapie is

op lopende activiteiten. Het is dus niet voldoende bestaande initiatieven te inventariseren, af te

aanvullend praktijkgericht onderzoek nodig. Kern van de benodigde brede aanpak van de lacunes
tioneel en translationeel onderzoek. In het algemeen zijn de mogelijkheden gering om dergelijke

bakenen en te versterken.
Het versterken van de infrastructuur en het gebruik van bestaande kennis heeft prioriteit. Een stevige

financieringsbron voor geneesmiddelonderzoek. Een herkenbare financieringsbron geeft op lange

van GGG.

op het terrein van GGG is gedegen onderzoek, niet alleen via clinical trials, maar ook met observa-

infrastructuur vergroot uiteindelijk de mogelijkheden voor het succesvol en duurzaam realiseren

studies te (laten) financieren, met name omdat het ontbreekt aan een duidelijke structurele
termijn armslag om relevante projecten blijvend te kunnen financieren.

Kortom

Een structurele, brede stimulans op het verbeteren van GGG-onderzoek heeft op verschillende

Er is een duidelijke behoefte aan een structurele financieringsbron voor zowel infrastructuur,

vlakken uiteindelijk grote voordelen voor de patiënt in ons land. Een verbeterde infrastructuur op
dit gebied zal ook overig klinisch onderzoek ten goede komen. Meer activiteit op dit gebied betekent

onderzoek, implementatie als onderwijs/opleiding op het terrein van GGG. De aansluiting tussen

vaak ook dat innovaties sneller beschikbaar komen voor de patiënt.

initiatieven op al deze terreinen is gebaat bij een herkenbare financieringsbron, die maatschap­

pelijk relevante initiatieven over de volle breedte kan financieren. Om dit alles te verwezenlijken

Bij initiatieven op het gebied van GGG is het in het belang van de patiënt (de geneesmiddelen­

is het belangrijk dat de betrokken partijen met elkaar in gesprek blijven. In het opstellen van de

consument) dat de onafhankelijkheid van GGG-onderzoek wordt gewaarborgd. Dit vereist

toekomstige onderzoeks- en implementatieagenda rondom GGG dienen zeker ook de patiënten-

onafhankelijkheid van zowel commerciële als van beleidsmatige belangen (bijvoorbeeld het al

organisaties nauw te worden betrokken.

dan niet vergoeden van een geneesmiddel). Op dit moment is het beschikbare onderzoek te
eenzijdig vanuit de farmaceutische industrie gesponsord. Voor onafhankelijk onderzoek ontbreken

Het adequaat en duurzaam aanpakken van infrastructuur, onderzoek, onderwijs/opleiding en

implementatie van bestaande kennis is een kostbare aangelegenheid. De investering daarin is

nu maatschappelijke (unrestricted) bijdragen van de belanghebbende marktpartijen, bijvoorbeeld

echter noodzakelijk voor uitgebalanceerde richtlijnen en een optimale inzet van geneesmiddelen

van de overheid, farmaceutische industrie en zorgverzekeraars (Gezondheidsraad 2009).

in de praktijk. De maatschappelijke investering betaalt zich terug, onder meer in termen van

Onafhankelijk GGG-onderzoek is niet alleen gebaat bij structurele financiering, maar ook bij een

patiëntveiligheid, doelmatigheid en het verminderen van de benodigde ‘handen aan het bed’.

constructief samenspel tussen verschillende partijen die elk hun eigen rol op het terrein van de

gezondheidszorg spelen.

Integraal onderzoeksprogramma

Uit de verdieping wordt duidelijk dat zowel concrete onderzoeksvragen als een nadere invulling

per thema aanzienlijke overlap vertonen. Hierdoor is prioritering op afzonderlijke thema’s niet aan

te bevelen. Het lijkt vruchtbaarder om in te zetten op het overkoepelende thema GGG, en onderzoeksopzet en -vragen steeds nader uit te werken op basis van een gedegen oriëntatie op de

specifieke behoeften en vragen vanuit de farmacotherapeutische praktijk. GGG-onderzoek vraagt
om een geïntegreerde aanpak, die uitstijgt boven specifieke deelthema’s, die in de lacunes zijn

uitgewerkt. Financiering zou niet geënt moeten zijn op de afzonderlijke thema’s, maar zou vooral
gericht moeten zijn op de lange termijn.
Ruimte voor implementatie en onderwijs

Bij alle noodzakelijke aandacht voor doelmatigheid, moet in de aanpak van GGG de nadruk liggen

op een verbeterde inzet van geneesmiddelen voor de individuele patiënt. Essentieel daarvoor is
niet alleen (nieuw) onderzoek, maar ook de implementatie van bestaande kennis, onderwijs/opleiding
en de ontwikkeling van de infrastructuur die dit alles mogelijk maakt.

Initiatieven op het gebied van GGG moeten telkens weer de brug slaan tussen onderzoek en praktijk.
Dat houdt bijvoorbeeld ook in dat de resultaten van onderzoek betrokken worden bij de ontwik­

8

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

9

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

2			Inleiding

Maatschappelijke opgaven
Het beleid van de overheid op het gebied van de volksgezondheid heeft tot doel het zoveel mogelijk

voorkomen en waar nodig bestrijden van ziekten, het bevorderen van een gezonde leefstijl en het
garanderen dat iedereen toegang heeft tot adequate en betaalbare zorgvoorzieningen. In het

gezondheidszorgbeleid gaat het erom dat het medisch handelen en de geboden zorg van goede

kwaliteit zijn, met veel aandacht voor patiëntveiligheid. Zo stelt het ministerie van VWS het in zijn

notitie Maatschappelijke Opgaven Volkgezondheid en Gezondheidszorg (2009). De zorg moet
voldoen aan de vraag van de patiënt, die behoefte heeft aan goed medisch handelen en zorgzaamheid. Een en ander moet ten dienste staan van de kwaliteit van leven van de patiënt.

De maatschappelijke opgaven worden mede bepaald door een aantal demografische en sociaalculturele trends. De vergrijzing, ofwel het groeiend aandeel ouderen (65+) op het totaal van de

bevolking, heeft belangrijke gevolgen voor de wijze waarop met de care en cure wordt omgegaan,
hetzelfde geldt voor de toename van het aantal chronisch zieken. Waar vanaf 1900 vooral een

strijd werd geleverd tegen infectieziekten, kwamen in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw
ook de welvaartsziekten om de hoek kijken, zoals hart- en vaatziekten en longkanker. Daarna volgde
een toename van chronische aandoeningen, zoals diabetes en COPD. Deze chronische aandoeningen

raken inmiddels niet alleen ouderen, maar treden ook steeds meer op jongere leeftijd op. Zo heeft
reeds 1 op de 5 kinderen een chronische aandoening (Maatschappelijke opgaven Volkgezondheid

De behandeling met geneesmiddelen is een van de belangrijkste
pijlers van de hedendaagse geneeskunde. Effectieve farmaco­
therapie kan leiden tot een verbetering van de kwaliteit van
leven, het verkorten van ziekenhuisopnames (beperkte ligduur),
een verlaging van het arbeidsverzuim en een hogere arbeids­
productiviteit van chronisch zieken. Het effectief inzetten van
farmacotherapie kan grote winst opleveren.

en Gezondheidszorg, 2009). Met name de behandeling van chronische ziekten zal naar verwachting
in de komende decennia een steeds groter beslag leggen op de zorg. Ook is een toename te
constateren van het aantal psychische stoornissen, die vaak tot een forse ziektelast leiden.

De geschetste trends vertalen zich in doelstellingen voor onderzoek, ontwikkeling en beleid.

De maatschappelijke opgaven op deze terreinen gelden niet alleen voor de rijksoverheid en andere

overheden, maar ook voor de organisaties (profit en not-for-profit) die betrokken zijn bij de

gezondheidszorg. Om goed te kunnen inspelen op de ontwikkelingen, is innovatie essentieel.

Vernieuwing is dan ook een belangrijk item in de VWS-notitie over maatschappelijke opgaven.
Ook het verbeteren van het gebruik van geneesmiddelen past als innovatie uitstekend bij de

Er wordt veel wetenschappelijk onderzoek verricht rond de ontwikkeling en toetsing van nieuwe

noodzakelijke acties om de kwaliteit van de gezondheidszorg te verhogen.

geneesmiddelen, waarbij een vruchtbare wisselwerking bestaat tussen onderzoekers, overheid en

De rol van de patiënt

industrie. Maar nog altijd zijn er gebieden waar het wetenschappelijk onderzoek naar het gebruik

van geneesmiddelen in de praktijk achterblijft. Deze lacunes zijn beschreven in het Signalement
Goed Gebruik van Geneesmiddelen, dat ZonMw in juli 2009 publiceerde. In deze verdieping worden

Zorginhoudelijke ontwikkelingen en wijzigingen in het zorgstelsel en moderne informatievoor­

zieningen geven de patiënt een steeds grotere rol in het zorgproces, waarbij kwaliteit van leven een

de gesignaleerde lacunes verder uitgewerkt. De focus ligt op de mogelijkheden om gezondheids-

winst te boeken in kwaliteit en doelmatigheid van farmacotherapie, en wel door het gericht stimuleren

belangrijk doel is. De patiënt gaat, binnen de beschikbare mogelijkheden, samen met de zorgverlener

van praktijkgericht onderzoek op het gebied van goed gebruik van geneesmiddelen (GGG).

na welke ondersteuning hij of zij nodig heeft. Maatwerk dus, waardoor een steeds groter beroep
wordt gedaan op de flexibiliteit en het inlevingsvermogen van zorgverlener en -organisatie.

GGG betreft het effectief, veilig en doelmatig gebruik van geneesmiddelen nadat deze geregistreerd

Deze ontwikkelingen hebben ook consequenties voor de farmacotherapeutische aspecten van

zijn voor gebruik. De in het signalement in kaart gebrachte lacunes hebben in de dagelijkse zorg-

zorg. De zorgverlener van de toekomst moet in staat zijn om samen met zijn patiënt een optimale

praktijk potentieel grote consequenties voor de kwaliteit en doelmatigheid van (farmaceutische)

(farmacotherapeutische) behandeling en ondersteuning te realiseren. Om dat te kunnen doen,

zorg. Het signalement sloot daarmee onder meer aan bij het RGO-rapport Advies Kennisinfrastructuur

moeten medicijnen beter worden beoordeeld op hun effecten in de praktijk en op lange termijn,
waarbij ervaringen van gebruikers van groot belang zijn. Veel patiëntenorganisaties zijn al betrokken

Farmaceutische Zorg uit 2005. Dat advies stelt dat er een grote kennislacune bestaat op het gebied

van gebruiksonderzoek, ofwel onderzoek naar de vraag hoe een geneesmiddel het uiteindelijk

bij het verbeteren van patiëntveiligheid in de zorg, bij het medeopstellen van behandelprotocollen

In het signalement wordt geconstateerd dat onderzoek rond GGG nog altijd onvoldoende van de

een onderzoeks- en implementatieagenda op het gebied van GGG. Zij onderschrijven dan ook het

doet in de populatie waar het voor is bedoeld.

en behandelrichtlijnen. Patiëntenorganisaties kunnen tevens een rol spelen bij het opstellen van

grond komt. Door verantwoord onderzoek te doen naar onderwerpen binnen de lacunes kan het

belang van onderzoek naar het goed gebruik van geneesmiddelen.

gebruik van geneesmiddelen naar verwachting aanzienlijk worden verbeterd. Het verbeteren van
het gebruik van geneesmiddelen, dat wil zeggen goed gebruik van geneesmiddelen, is een innovatie.

Onderzoek alleen is echter niet voldoende. Het centraal stellen van de individuele patiënt en diens

zorgvraag vraagt om een cultuuromslag, waarbij zorgverleners voldoende tijd uittrekken voor
communicatie en afstemming met hun patiënt. Een grotere flexibiliteit, betere gespreksvaardigheden

Het is weliswaar een ander soort innovatie dan het ontdekken van een totaal nieuw geneesmiddel,

en het serieus nemen van ervaringsdeskundigheid zijn nodig om de inbreng van patiëntperspectief

maar de impact op de zorg kan net zo groot zijn.

10

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

te faciliteren. In de opleiding van zorgverleners dienen deze aspecten meer aandacht te krijgen.

11

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Verdieping van het Signalement Goed Gebruik van Geneesmiddelen
Het Signalement Goed Gebruik van Geneesmiddelen signaleerde belangrijke kennislacunes in het

onderzoek naar GGG. Om met de geconstateerde lacunes aan de slag te kunnen, is het noodzakelijk

concrete onderzoeksvragen te hebben en inzicht te krijgen welk type onderzoek en budget bij

de betreffende onderzoeksvraag past. In deze verdieping van het signalement worden de lacunes
nader uitgewerkt. Naast de actuele stand van wetenschap en praktijk, en de concretisering van
onderzoeksthema’s en -vragen per lacune, wordt aansluitend op de maatschappelijke opgaven
aandacht besteed aan de mogelijke bijdrage van onderzoek op de volgende punten:
–

–

–

het verhogen van de patiëntveiligheid (inclusief het verminderen van bijwerkingen);
h
 et doelmatiger maken van het gebruik van geneesmiddelen (goede kwaliteit tegen aanvaardbare
kosten);

3			Werkwijze
en leeswijzer

het verminderen van de benodigde ‘handen aan het bed’.

De te nemen risico’s in de medische behandeling zullen altijd enorm blijven variëren. Veiligheid is
een relatief begrip en geen absoluut gegeven. Het gaat er dus om een balans te vinden tussen
veiligheid en effectiviteit. Een grotere doelmatigheid en kwaliteit van de farmacotherapie in

Nederland is daarvoor een belangrijke voorwaarde. Het leidt tot een betere levenskwaliteit voor

patiënten en geeft handvatten voor het bereiken van een evenwicht tussen een effectieve behandeling en zo weinig mogelijk kans op bijwerkingen, ongewenste interacties en complicaties.

Op 3 juli 2009 heeft ZonMw het Signalement ‘Goed Gebruik
van Geneesmiddelen’ aan de directeur-generaal curatieve zorg
drs. Diana Monissen, aangeboden. In dit signalement worden
aanbevelingen gedaan om lacunes op het gebied van genees­
middelenonderzoek aan te pakken. Deskundigen signaleerden
belangrijke lacunes in beschikbaar onderzoek naar het voor­
schrijven en gebruik van geneesmiddelen met potentieel grote
consequenties voor de kwaliteit en doelmatigheid van de zorg.

Na marktintroductie van een geneesmiddel is door middel van onderzoek nog veel winst te behalen

op het optimaal inzetten van de farmacotherapie.  Het in het signalement bepleite – en in deze

verdieping nader toegespitste – onderzoek op dat terrein is relevant voor de praktijk. De resultaten
ervan moeten worden toegepast in de gezondheidszorg.

Goed gebruik van geneesmiddelen (GGG) betreft het effectief, veilig en doelmatig gebruik van
geneesmiddelen nadat deze geregistreerd zijn voor gebruik. Het Signalement Goed Gebruik

van Genees­middelen werd geschreven naar aanleiding van een invitational conference die op
24 september 2008 plaatsvond. De aanwezige deskundigen maakten de balans op van genees­

middelenonderzoek in Nederland. De belangrijkste conclusies zijn verwerkt in het signalement.

De minister van VWS heeft op 20 juli 2009 het signalement GGG aangeboden aan de Tweede

Kamer en aangegeven dat hij samen met het veld en betrokken patijen de beschreven lacunes verder
wilde uitdiepen. Hiervoor heeft de minister ZonMw opdracht gegeven de onderwerpen uit het

signalement verder te verdiepen en het geneesmiddelenonderzoek in Nederland in kaart te brengen.  
Om de lacunes zoals beschreven in het signalement te verdiepen is ervoor gekozen om de vertegenwoordigers van relevante organisaties, onderzoeksinstellingen, bedrijven en ministeries die bij de

invitational conference in september 2008 aanwezig waren te benaderen (zie bijlage 1). Bij het

signalement betrokken deskundigen zijn eveneens aangeschreven (zie bijlage 1). Deze personen
zijn benaderd met het verzoek om per lacune namen aan te leveren van experts. In totaal zijn
48 personen benaderd om suggesties voor namen van experts aan te leveren.

Vervolgens zijn 61 potentiële experts eind december 2009 benaderd met de vraag of zij bereid

waren om een bijdrage te leveren. De experts hadden tot half januari de tijd om hun bijdrage aan
te leveren. Uiteindelijk waren 50 experts bereid om mee te werken en hebben 39 daadwerkelijk
een bijdrage aangeleverd (zie bijlage 1).

Aangezien er slechts kort tijd was tussen opdracht (half december 2009) en oplevering van een
eerste concept rapport (half februari 2010) is ervoor gekozen om met een formulier te werken

waarin de vragen van de opdracht zijn opgenomen (zie bijlagen 2 en 3). De bijdragen zijn in januari

en begin februari per lacune door de redacteur samen met de werkgroep tot een geheel gecom­

13

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

pileerd in hoofdstuk 4. Het lacuneoverzicht pretendeert niet allesomvattend te zijn maar eerder
richtinggevend. In hoofdstuk 6 is een beschouwing geschreven op basis van alle bijdragen.

De conclusies en aanbevelingen in hoofdstuk 1 dienen als samenvatting van de verzamelde expertise

en suggesties.

Een klankbordgroep (zie bijlage 1) heeft op basis van de eerste concept hoofdstukken suggesties
aangeleverd voor de conclusies en aanbevelingen welke door de redacteur en werkgroepleden

tot hoofdstuk 1 is geschreven. De klankbordgroep heeft zich, gezien de korte beschikbare tijd voor
review, geconcentreerd op de overkoepelende hoofdstukken en niet op de individuele lacunes.

4			Verdieping
					lacunes
A		Wordt een geneesmiddel
voorgeschreven waar nodig?
A.1

Lacune Onder- en overbehandeling
Inleiding
Zelfs als bij patiënten de diagnose is gesteld, wordt lang niet altijd de juiste medicamenteuze

behandeling ingezet. Onderzoek naar welke groepen dit betreft en hoe dit te verbeteren, kan een

enorme impact hebben op de ziektelast voor patiënt en maatschappij. Ook kunnen patiënten

schade ondervinden door een onnodig of een te lang gebruik van geneesmiddelen. Hierbij valt te

denken aan benzodiazepines (verslaving, verkeersveiligheid), antibiotica (resistentie) en maagzuurremmers (kosten). Aan overbehandeling is in de afgelopen jaren al veel aandacht besteed,
maar onderzoek hiernaar blijft relevant.

Verdieping
Onderzoek naar over- of onderbehandeling betreft meestal een geïsoleerde aandoening of

geneesmiddelgroep. Veel patiënten hebben echter meerdere aandoeningen en juist bij polyfarmacie
is vaak sprake van onderbehandeling (Kuijpers MA 2008). Vaak zijn richtlijnen dan tegenstrijdig en

wordt er mogelijk terecht besloten niet te behandelen (Boyd CM 2005). Er is overigens nog weinig
bekend over de vraag of deze groep patiënten een geïnformeerde keuze maakt voor een eventuele
suboptimale behandeling.

Uit de literatuur blijkt dat de initiële dosering van nieuwe geneesmiddelen vele malen hoger kan

zijn dan de uiteindelijke dosering in de klinische praktijk. In registratieonderzoek ligt de nadruk op

het vinden van effectiviteit van het middel. Na marktintroductie wordt het beeld genuanceerder

en daalt de aanbevolen dagelijkse dosis soms dramatisch. Dit roept fundamentele vragen op over
effectiviteit en veiligheid van farmacotherapie in bepaalde (sub)populaties.

14

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

15

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Noodzakelijk onderzoek

Minder ‘handen aan het bed’

Het  terugdringen van over- en onderbehandeling leidt tot minder ziekenhuisopnames. Goed gebruik

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?
–

van geneesmiddelen, vooral door  het opheffen van onderbehandeling, levert naar voorzichtige

Door oorzaken van over- en onderbehandeling te onderzoeken, kan de werkelijke omvang van

schatting van een expert tot 10 à 15% minder opnames op. Ook in de eerste lijn kan het aantal

benodigde zorgverleners worden verminderd, bijvoorbeeld door het terugdringen van het onnodig

het probleem in kaart worden gebracht. Observationeel onderzoek in de dagelijkse praktijk is

gebruik van geneesmiddelen die de kans op vallen verhogen (van der Velde N 2007). Dat scheelt

hiervoor het meest geschikt. Het verdient aanbeveling zowel onderzoek uit te voeren bij een
aantal grote aandoeningen, bij complexe patiënten met meerdere aandoeningen, als bij specifieke
–
–

immers niet alleen ziekenhuisopnames, maar bijvoorbeeld ook veel begeleiding door huisarts

groepen zoals ouderen en kinderen.

Onderzoek naar de implementatie van richtlijnen en naar de relatie tussen onvoldoende

en thuiszorg tijdens de revalidatiefase. Overigens gaat het niet alleen om het terugdringen van
overbodig medicijngebruik, maar ook om het tegengaan van ondergebruik van preventieve middelen.

Kennis over de factoren die therapietrouw bepalen is essentieel voor een doelmatig gebruik

(Duyvendak M 2008).

klinisch-farmacologisch onderzoek zijn belangrijk voor de ontwikkeling van ‘individualized

Doelmatigheid van zorg

Medicijnen tegen osteoporose kunnen bijvoorbeeld de kans op fracturen bij valincidenten verkleinen

implementatie en over- en onderbehandeling.

van geneesmiddelen. Observationeel farmaco-epidemiologisch onderzoek en kleinschalig

Wanneer patiënten een terechte behandeling niet krijgen, worden onnodige kosten gemaakt of

medicine’, ofwel het op maat toepassen van farmacotherapeutische kennis. Overigens is

vermijdbare kosten niet voorkomen (Gumbs PD 2007) (Gumbs PD 2006). Het ‘op maat’ voorschrijven

epidemiologisch onderzoek niet voldoende. Om te kunnen bepalen welke groepen patiënten

van geneesmiddelen kan leiden tot een forse besparing. Het opheffen van onderbehandeling

onnodig een middel krijgen of juist een niet gegeven middel wel hadden moeten krijgen,

genereert echter ook kosten (medicatie, labcontroles, menskracht). Doelmatigheidsonderzoek kan

is fundamenteel en translationeel onderzoek nodig.

gegevens leveren voor de exacte opbrengsten van het optimaliseren van geneesmiddelgebruik.

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?
–

Daarnaast kan een betere implementatie van bestaande farmacotherapeutische kennis leiden tot
aanzienlijke kwaliteitsverbetering tegen betrekkelijk geringe kosten.

Verbetering van de implementatie van farmacotherapeutische kennis en richtlijnen.

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

Inspiratiebron is wellicht het Amerikaanse ‘Get with the Guidelines’, dat enkele jaren geleden
door de American Heart Association is gelanceerd om implementatie van de cardiovasculaire

–

Kansen

richtlijnen te verbeteren.
H
 et verhogen van de doelmatigheid van farmacotherapie in de spreekkamer door het toepassen
van moderne informatietechnologie. Belangrijk middel daarbij is een elektronisch patiënten-

In Nederland worden richtlijnen over het algemeen goed geaccepteerd. Met een betere implementatie en snellere update van richtlijnen is nog veel te winnen.

dossier met een medicatiemodule, ondersteund door een gevalideerd expertsysteem (detectie

Bedreigingen

van geneesmiddelinteracties en individuele risicofactoren voor bijwerkingen, advisering over
optimale monitoring van effectiviteit en bijwerkingen, et cetera). Overigens vergt de validering
–

–

Er gaat relatief veel geld naar het ontwikkelen van nieuwe biomedische kennis en de ontwikkeling

van de gebruikte beslisregels in zo’n expertsysteem nog nader onderzoek.

van geneesmiddelen, ook in het programma van TI Pharma. Voor de implementatie van bestaande

Verbetering van de klinisch-farmacologische kennis onder alle medici (dus ook binnen de

is minder budget beschikbaar. Juist een verdieping van kennis van bestaande/geregistreerde

Snellere updates van richtlijnen maken, desnoods op basis van consensus in plaats van evidence.

farmacotherapeutische kennis en klinisch farmacologisch onderzoek met ‘oude geneesmiddelen’

chirurgische specialismen). Zo wordt farmacotherapie ‘op maat’ mogelijk, waarbij zorgverleners

geneesmiddelen zal helpen deze middelen doelmatiger voor te schrijven.

rekening houden met comorbiditeit, interacties en met specifieke patiëntfactoren die therapiekeuze en dosering bepalen.

–

Een duidelijker plek realiseren voor het specialisme ‘klinisch farmacoloog’ binnen de medisch

–

Regelmatige evaluatie van de geneesmiddelen die een patiënt gebruikt om te bekijken of alles

specialismen en in de eerste lijn.

A.2 Lacune Andere interventies versus geneesmiddelen
Inleiding

wel nodig, in de juiste dosering en op elkaar is afgestemd.

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

Voor sommige aandoeningen bestaan verschillende behandelingsmodaliteiten. Naast farmacotherapie zouden ook andere interventies effectief kunnen zijn, zoals chirurgische behandeling,

Vergroten patiëntveiligheid

psychotherapie, verandering van leefstijl en dieetmaatregelen. Zo kan bijvoorbeeld bij de behandeling

leiden tot onnodige ziekte of voortijdige sterfte. Amerikaans onderzoek toont aan dat intensieve

zoals cognitieve gedragstherapie (en wellicht internettherapie). Bij de behandeling van obesitas

glucosemedicatie) per vijf patiënten één voortijdig sterfgeval voorkomt (Gaede P 2008). Een ander

Hetzelfde geldt waar geneesmiddelen worden vergeleken met een aangepast dieet bij ADHD.
Vaak is wetenschappelijke onderbouwing van niet-farmacologische interventies echter minder

Wanneer een geneesmiddel niet wordt toegepast terwijl behandeling wel is aangewezen, kan dit

van lichte tot matige depressies mogelijk worden volstaan met andere adviezen dan antidepressiva

behandeling van diabetespatiënten met bloeddruk- en cholesterolverlagers (dus niet alleen met

kunnen chirurgische interventies of leefstijladviezen worden vergeleken met geneesmiddelen.

voorbeeld van onderbehandeling: oudere patiënten die pijnstillers gebruiken, kunnen zonder

stevig dan die van de farmacotherapie en ontbreekt het aan een gedegen vergelijking tussen behan-

maagbeschermers een (dodelijke) maagbloeding krijgen (van der Linden MW 2009, Vonkeman

deling met en zonder geneesmiddelen. Dat komt met name doordat voor de ontwikkeling van

HE 2007). Maar ook overbehandeling kan schadelijk zijn. Zo krijgen patiënten soms bijvoorbeeld

nieuwe geneesmiddelen wel geld beschikbaar is vanuit de farmaceutische industrie, terwijl voor

onnodig lang bloedverdunners na trombose. Op de lange termijn is het risico op een bloeding dan

onderzoek naar andere behandelingsmodaliteiten geen of veel minder financieringsmogelijkheden

groter dan de vermindering van de kans op een nieuwe trombose.
Zo’n 5% van de ongeplande opnames wordt veroorzaakt door vermijdbare geneesmiddelbijwerkingen

bestaan. Ook bij de implementatie zijn de niet-farmacologische interventies in het nadeel. Bij een

nieuw geneesmiddel wordt immers door de industrie geïnvesteerd in de marketing, terwijl voor

(van der Hooft CS 2008). Die kunnen dus zowel voortkomen uit onder- als overbehandeling.

16

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

de implementatie van andere interventies relatief weinig geld beschikbaar is.

17

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Verdieping

Doelmatigheid van zorg

Vergelijkend onderzoek levert de bouwstenen voor goede, kwalitatief hoogstaande zorg tegen

Voor dit thema is geen expert-input aangeleverd. Maar ook afgezien daarvan is het niet eenvoudig

aanvaardbare kosten. Onder de noemer doelmatigheidsonderzoek worden in diverse onderzoeks-

deze lacune te verdiepen. Het gaat immers om specifieke problemen die verschillen per indicatie

projecten de kosten en effecten van twee of meer interventies systematisch vergeleken.

en type interventie. Bij de mogelijke interventies hebben bovendien verschillende zorgverleners

Farmacotherapeutische interventies zouden daarin een grotere plaats kunnen krijgen. Het gaat

een rol, en die opereren vaak in afzonderlijke circuits.
Er vindt nog weinig vergelijkbaar evidence based onderzoek plaats om de beslissing te ondersteunen

in vergelijkend onderzoek om het hele scala van diagnostische, therapeutische en verzorgende
activiteiten in de gezondheidszorg. Wat op het eerste gezicht doelmatig lijkt, blijkt dat soms helemaal

geneesmiddelen). De gesignaleerde problematiek in deze lacune is deels op te vangen met overkoe-

invoeren van nieuwe – bewezen doelmatige – interventies, maar ook tot het stopzetten van breed

of andere interventies gewenst zijn naast farmacotherapie (of zelfs in plaats van het inzetten van

niet te zijn. Vergelijkend onderzoek, bijvoorbeeld naar doelmatigheid, leidt niet alleen tot het

pelend doelmatigheidsonderzoek, zoals dat bijvoorbeeld wordt uitgevoerd in het kader van het

gepraktiseerde maar bewezen ondoelmatige interventies.

ZonMw-programma DoelmatigheidsOnderzoek. Doelmatigheidsonderzoek maakt uitspraken

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

mogelijk over de zin van nieuwe technologieën, en over verbeteringen in de bestaande zorg die
wellicht een plek in de standaarden of richtlijnen verdienen.

Kansen

Een actueel voorbeeld is het verbeteren van zelfmanagement bij mensen met een chronische

Doelmatigheidsonderzoek heeft de (politieke) wind mee. Zo schrijft het ministerie van VWS in

longaandoening. Uit doelmatigheidsonderzoek bij astmapatiënten is gebleken dat een online
instrument voor zelfmanagement hen helpt de ziekte beter onder controle te houden, bijvoorbeeld

zijn de Beleidsagenda 2010 dat doelmatigheid meer dan ooit geboden is. ‘Het rendement van elke

doordat zij zelf kunnen besluiten om medicatie te intensiveren of bij bepaalde signalen toch naar

euro die geïnvesteerd wordt in de gezondheidszorg moet toenemen. Dat wil het kabinet vooral

de huisarts te gaan. Dat alles verbetert niet alleen hun kwaliteit van leven. Ook hun longfunctie

bereiken door te investeren in de verbetering van de kwaliteit van de zorgverlening.’

wordt beter en men rapporteert minder klachten, terwijl patiënten niet meer medicatie hoeven

Bedreigingen
Doelmatigheidsonderzoek is soms nog te veel een academische exercitie. Te veel studies op dit terrein

te gebruiken.

Noodzakelijk onderzoek

eindigen met een wetenschappelijke publicatie en een eindverslag. Om echt van invloed te zijn op
de praktijk zouden de resultaten echter meer uitgevent moeten worden, zowel onder vakgenoten,

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

onder beleidsmakers als onder het brede publiek.  

Het ZonMw-programma DoelmatigheidsOnderzoek financiert onderzoek in drie deelprogramma’s:
Vroege Evaluatie van Medische Innovatie, Effecten & Kosten en Implementatie. De drie deel-

programma’s tezamen bewerkstellingen een continuüm van praktijkontwikkeling en -innovatie,
respectievelijk evaluatie van doelmatigheid, tot implementatie.

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?
–

Vergelijkend onderzoek tussen farmacotherapeutische en niet-farmacotherapeutische

–

Doelmatigheidsonderzoek naar ondersteunende interventies, zoals nieuwe behandelingen

–

interventies waarbij implementatie van de uitkomsten is opgenomen in het onderzoeksplan.
bij anorexia of obesitas, innovaties om therapietrouw te verhogen of interventies gericht op
de verbetering van de leefstijl.

Multidisciplinair implementatieonderzoek dat niet alleen vanuit de medische optiek kijkt,
maar ook rekening houdt met sociologische, psychologische en financiële aspecten.

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?
De uitkomsten van vergelijkend onderzoek naar interventies naast of in plaats van farmacotherapie,
vormen het materiaal voor beleidsbeslissingen waarbij alle partijen nauw betrokken moeten zijn:

wetenschap, professie, beleid en de patiënt zelf. Dergelijk onderzoek is alleen zinvol als het praktijkgericht is, en daarvoor is transparantie noodzakelijk. Door met alle partijen te overleggen over

uiteenlopende gegevens – medische uitkomsten, cijfers over kosteneffectiviteit en patiënt­erva­
ringen – wordt het mogelijk om gezamenlijk aan verbetertrajecten te werken.

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?
Minder ‘handen aan het bed’

Vergelijkend onderzoek levert gegevens op om goede (macro-economische) afwegingen te kunnen
maken over de inzet van interventies. Om het toekomstige ‘houdbaarheidsprobleem’ in de zorg te

kunnen oplossen, moet duidelijk worden welke mogelijkheden er zijn om meer mensen te behandelen met hetzelfde geld. Gezondheidszorg is maatschappelijke dienstverlening. Onderzoek naar
de inzet van geneesmiddelen versus een niet-farmacotherapeutische interventie, draagt bij aan

weloverwogen beslissingen rond de inzet van uiteenlopende interventies (naast farmacotherapie)
en aan besluitvorming over volume, tarieven en pakketbreedte.

18

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

19

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

4

Verdieping lacunes

zorgverleners. Gericht onderzoek kan dergelijke meldingen wetenschappelijk onderbouwen en

uitsluitsel bieden voor een adequate behandeling die rekening houdt met risico’s. Van bepaalde
geneesmiddelgroepen, bijvoorbeeld statines en protonpompremmers, is de ondoelmatigheid in

het gebruik inmiddels duidelijk gekwantificeerd. Bij andere groepen is dat nog nauwelijks het geval.

Noodzakelijk onderzoek
Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

Het onderzoek naar effectiviteit en doelmatigheid van geneesmiddelen wordt gedomineerd door

onderzoek gesponsord door de farmaceutische industrie. Een deel van dit onderzoek wordt uitgevoerd
als verplichting voor de registratie, financiering of vergoeding van een geneesmiddel. In sommige

gevallen wordt geld beschikbaar gesteld om zogeheten investigator initiated studies te financieren.
Het hoeft geen betoog dat hier in de regel geen onderzoek zal worden gefinancierd dat mogelijk

negatieve uitkomsten kan hebben voor middelen van de sponsor van het onderzoek. Hierdoor is er

een grote lacune op het gebied van direct vergelijkend effectiviteitsonderzoek.
Buiten deze studies vinden slechts enkele andere doelmatigheidsstudies plaats met geneesmiddelen.

Binnen het ZonMw-programma DoelmatigheidsOnderzoek zijn enkele (niet primair op effectiviteit)
gerichte vergelijkende studies gefinancierd. Daarnaast loopt er uitkomstenonderzoek naar enkele

dure geneesmiddelen en weesgeneesmiddelen die zijn opgenomen op de NZa-beleidsregels.

B 	Wordt het juiste
genees­middel in de juiste
dosering voorgeschreven?
B.1

Deze studies worden gedeeltelijk gefinancierd door ZonMw en gedeeltelijk door de onderzoeks-

centra en/of de fabrikant van het geneesmiddel.
Een voorbeeld van onafhankelijk gefinancierd doelmatigheidsonderzoek naar geneesmiddelen is

een kosteneffectiviteitsstudie, onder andere gefinancierd door ZonMw, waarbij Lucentis en Avastin

direct met elkaar worden vergeleken (Gebu 2008). Lucentis is geregistreerd voor leeftijdsgebonden

natte macula degeneratie. Avastin is een veel goedkoper middel dat veel wordt gebruikt bij

deze aandoening maar daarvoor niet geregistreerd is. Hoewel hier ook off-label thematiek een

rol speelt, is het een goed voorbeeld van de wenselijkheid van een direct vergelijkende (kosten)-

effectiviteitsstudie.

Lacune Doelmatigheid en effectiviteit

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?

Inleiding

–

Gezien de centrale plaats van geneesmiddelen bij de behandeling van veel aandoeningen is doel-

leiden tot betere zorg, onder meer via richtlijnen en standaarden. Het kan hierbij gaan om verge-

–

lijkend (kosten)effectiviteitsonderzoek met de vraag of het ene of het andere geneesmiddel moet

worden ingezet onder bepaalde omstandigheden. Vooral van geneesmiddelen die al jaren worden

direct vergelijkende (kosten)effectiviteitsstudies.

Ook is vergelijkend prospectief onderzoek nodig, dat ‘plaatsbepalend’ is; welke plek krijgt het

geneesmiddel in de behandeling? Daarmee kunnen klinische richtlijnen worden onderbouwd.
Vervolgens moeten bijwerkingen en optredende interacties in de dagelijkse praktijk systema-

gebruikt en waarvan het indicatiegebied in de loop van de tijd flink is uitgebreid, is de doelmatigheid
van de inzet niet altijd duidelijk. Denk aan protonpompremmers die oorspronkelijk zijn geregistreerd

–
–

voor ulcus- en reflux-klachten, maar tegenwoordig vooral worden voorgeschreven ter preventie

van NSAID-geïnduceerde ulcera en bij dyspeptische klachten. Ook bij nieuwe geneesmiddelen is

soms duidelijk behoefte aan direct vergelijkend onderzoek om zo de doelmatige inzet te bepalen.

tisch worden gesignaleerd en geanalyseerd met epidemiologisch onderzoek.
A
 ansluitend gaat het om een consequente implementatie van de resultaten in de klinische praktijk.

Specifiek onderzoek naar ondoelmatig voorschijven is eveneens belangrijk, onder meer met
behulp van gegevensbestanden waarin geneesmiddelvoorschriften gekoppeld zijn aan de

indicaties (bijvoorbeeld in de database van het Landelijk Informatie Netwerk Huisartsenzorg

Een deel van het onderzoek op dit terrein wordt al gefinancierd, maar ook hier vallen hiaten, nu en

van het NIVEL).  Onderzoek naar ondoelmatigheid is bijvoorbeeld relevant als het gaat om

in de nabije toekomst. In het onderzoek benodigd voor registratie worden geneesmiddelen lang

niet altijd vergeleken met het geneesmiddel dat ze in de praktijk zullen of willen gaan vervangen.
Bovendien zijn de patiëntenpopulaties in klinische studies vaak anders van samenstelling dan de

–

groep patiënten die een middel in de praktijk gebruikt.

statines, Cox-2-remmers en protonpompremmers.

Onderzoek naar methodologie-ontwikkeling om doelmatigheid te kunnen kwantificeren en
duiden.

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?

Ook is en blijft het van belang aandacht te besteden aan de determinanten van ondoelmatig
geneesmiddelengebruik en het effect van verschillende strategieën om dat te verbeteren.

Optimaal en doelmatig gebruik van geneesmiddelen vraagt om gedegen onderzoek. Met behulp

van goed opgezet direct vergelijkende (kosten)effectiviteitsstudies worden de voor- en nadelen
van verschillende geneesmiddelen wetenschappelijk onderbouwd. Onderzoek naar een geneesmiddel

wordt in eerste instantie vaak uitgevoerd met gezonde vrijwilligers en in een latere fase bij een

beperkt aantal relatief gezonde patiënten. Daardoor wordt de invloed van bijvoorbeeld multimor-

biditeit in het bijzonder bij ouderen niet meegenomen. Bijwerkingen van een middel of interacties

–

Ontwikkeling van een strategie (met artsen en apothekers) om tot doelmatiger voorschrijven

–

H
 et verdient specifiek de aandacht om het belang van de patiënt voorop te zetten bij het ontwik-

–

Meer ‘dwingende’ afspraken tussen artsen en apothekers om geneesmiddelen doelmatig voor

en afleveren te komen.

kelen van strategieën om de farmaceutische zorg doelmatiger te maken.

te schrijven en af te leveren. Daarbij is het goed om aan te sluiten bij bestaande structuren,

zoals het FTO (buiten het ziekenhuis), de geneesmiddelcommissie (in het ziekenhuis) en het

tussen middelen worden na introductie van een middel in de praktijk gemeld door patiënten en

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

na de marktintroductie van een geneesmiddel. Dat betekent dat de oplossing van deze lacune
de inzet vergt van uiteenlopende (onderzoeks)instrumenten. Essentieel zijn goed opgezette,

matig gebruik ervan essentieel. Uiteindelijk moet doelmatigheidsonderzoek naar geneesmiddelen

20

Veel onderzoeksvragen op het terrein van doelmatigheid en effectiviteit komen pas naar voren

transmuraal overleg (FTTO).

21

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

–

–

–

Maatregelen om zorgverleners te motiveren het risicomanagementprogramma (RMP) van de

registratieautoriteiten uit te voeren. Dit is ontwikkeld om middelen onder bepaalde voorwaarden

B.2

Lacune Farmacotherapie op maat
Inleiding

toch op de markt te kunnen zetten ondanks bepaalde risico’s.

Het verzamelen van gegevens (klinisch, kwaliteit van leven, kosten, productiviteit et cetera)

Er bestaan grote verschillen tussen individuen in de manier waarop het lichaam reageert op sommige

in patiëntregistraties, om observationeel onderzoek naar het doelmatig en doeltreffend

geneesmiddelen. Dat geldt zowel voor het effect (farmacodynamiek) als voor de opname, afbraak

gebruik van geneesmiddelen in de praktijk te kunnen bestuderen.

en uitscheiding (farmacokinetiek) van een middel. Deze verschillen kunnen leiden tot over- en

Ontwikkelen van meer richtlijnen, waarin ook voor kleine maar wel bruikbare toepassingen

onderdosering en tot grote individuele verschillen in werkzaamheid en veiligheid. Diverse factoren

voor subgroepen van patiënten zijn opgenomen.

spelen een rol, zoals leeftijd, gewicht en geslacht, het gelijktijdig gebruik van andere genees- en

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

genotsmiddelen en last but not least de genetische achtergrond van een individu. Over deze

factoren bestaat nu al veel kennis. De toepassing ervan in de dagelijkse praktijk blijft echter achter.

Vergroten patiëntveiligheid

Ongeveer 5% van de ongeplande ziekenhuisopnames is het gevolg van de bijwerkingen van

Nieuwe geneesmiddelen worden soms onterecht veel voorgeschreven. Dit kan tot ondoelmatigheid

geneesmiddelen [van der Hooft CS 2008]. De helft van deze opnames is nu al te voorkomen door

leiden en bovendien ten koste gaan van patiëntveiligheid. Vergelijkend effectiviteitsonderzoek

meer waakzaamheid van de voorschrijvende arts en de apotheker en een betere begeleiding

draagt ertoe bij dat geneesmiddelen op de juiste wijze worden voorgeschreven en onnodig risico

van de patiënt bij het geneesmiddelengebruik. Een onbekend percentage van de patiënten houdt
ondanks farmacotherapie last van een aandoening omdat het voorgeschreven middel (bijvoorbeeld

voor de patiënt wordt voorkomen.

in die dosering) niet werkzaam is.

Minder ‘handen aan het bed’

De beschikbaarheid van degelijke onderzoeksgegevens over de effecten en doelmatigheid van
geneesmiddelen maakt het mogelijk voor zorgverleners om de juiste medicatie aan de juiste patiënt

De verwachting is dat met name de voortschrijdende kennis op het gebied van (farmaco)genetica

Door meer evidence based en doelmatig voorschrijven, zullen minder ziekenhuisopnames nodig

behandeling mogelijk wordt. Ook zullen in toenemende mate geneesmiddelen voor deelpopulaties

zal leiden tot nieuwe ontwikkelingen in het gebruik van geneesmiddelen. Werking en bijwerkingen
kunnen in het individuele geval beter worden voorspeld, waardoor een veiligere en effectievere

te geven. Deze informatie maakt zorgverleners ook alerter op medicatie en contra-indicaties.

worden bestemd in plaats van ‘one drug fits all’.

zijn. Dat zorgt voor een natuurlijke reductie van de zorgvraag.

Verdieping

Doelmatigheid van zorg

Geneesmiddelen dragen bij aan gezondheidswinst wanneer zij op de goede manier worden ingezet.

De ontwikkelingen in het vakgebied farmacogenetica gaan erg snel. Voor een aantal geneesmiddelen

Er zijn veel gevallen waarin het niet of nauwelijks is onderzocht of middel A of middel B het best

is er genoeg evidence om een advies te geven aan de hand van genetische informatie, maar een

kan worden ingezet bij een bepaalde patiëntengroep. Door vergelijkend onderzoek kan evidence

grote groep andere geneesmiddelen vergt nog nader onderzoek. De afbraak van geneesmiddelen

worden verkregen die bijdraagt aan de doelmatige inzet van geneesmiddelen. Hierbij spelen

in het lichaam is genetisch bepaald en is soms zelfs afhankelijk van iemands etnische achtergrond.

zowel factoren als effectiviteit, kwaliteit van leven van de patiënt, bijwerkingen en productiviteit

Eigenlijk is farmacotherapie op maat het beoogde einddoel van een adequate farmacotherapeutische

als kosten een rol. Zo blijkt uit onderzoek dat ondoelmatigheid aan de orde is bij het voorschrijven
van statines. In Nederland valt bij de populatie die nu statines krijgt circa € 100 miljoen per jaar te

omgang met bijzondere groepen. De kernvraag is hoe om te gaan met de diversiteit van de mens

besparen zonder verlies aan effectiviteit (Gumbs PD 2007).

(kinderen, ouderen, mensen van niet-westerse afkomst) en met genetische verschillen, polymorfismen en farmacodynamische gevoeligheid.

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

De ontwikkeling richting ‘farmacotherapie op maat’, (mede) aan de hand van farmacogenetische
profilering, biedt vele kansen en mogelijkheden voor beter geneesmiddelengebruik.

Kansen
–

Er is veel draagvlak voor het verbeteren van de doelmatigheid in de (farmacotherapeutische)

–

In vergelijking met andere landen loopt Nederland voorop met bewakingssystemen. De apotheek- en

Farmacotherapie op maat omvat echter ook vele aspecten die nader onderzocht moeten worden,

behandeling van patiënten.

zoals optimale behandeling voor verschillende deelpopulaties, inclusief start-stop criteria en de
optimale dosering voor de individuele patiënt in termen van de balans tussen effectiviteit, veiligheid

huisartsinformatiesystemen kunnen op basis van de zogeheten G-Standaard de medicatie

wordt het nog lastiger om de interacties tussen geneesmiddelen en patiënt in kaart te brengen.

nierfunctie en farmacogenetische parameters. Het systeem geeft zorgverleners informatie

het ontwikkelen van genetische en klinische parameters waarmee effectiviteit en bijwerkingen

en kosteneffectiviteit. Bij het gelijktijdig gebruik van meerdere geneesmiddelen (polyfarmacie)

Er zal dus ook gezocht moeten worden naar (nieuwe) methoden om al deze vragen te beantwoorden,

bewaken op dosering, contra-indicaties en voorzorgen, en op allergie, interacties, verminderde

van een geneesmiddel bij individuele patiënten beter kunnen worden voorspeld.

om een inschatting te maken van risico’s.

Noodzakelijk onderzoek

Bedreigingen
–

Doelmatigheid is voorheen nooit echt een aandachtspunt geweest, omdat ‘alle’ genees­

–

Direct vergelijkend onderzoek is erg duur. Hoewel er enkele succesvolle initiatieven zoals

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

middelkosten werden vergoed. Dit verandert overigens nu de zorgverzekeraars ingrijpen.

In Nederland werkt een aantal onderzoeksgroepen aan farmacogenetica van verschillende ziekten.
Vanuit het Seventh Framework Programme (FP7) van de Europese Unie is er bijvoorbeeld inmiddels

de HOVON zijn, bestaat er in Nederland slechts beperkte infrastructuur om dergelijke grote

–

trials te doen.
I n Nederland zijn registratie en vergoeding aparte processen. Daardoor komt de plaatsbepaling

–

Binnen de huidige beperkte mogelijkheden voor financiering van vergelijkend doelmatig­

subsidie beschikbaar voor een Europese trial om het klinisch nut te bestuderen van genotyperen

vóór de start van een coumarinetherapie. Een groot deel van de patiënten (twaalfhonderd van de

van een geneesmiddel pas aan de orde na de handelsvergunning.

drieduizend) zal in Nederland worden geïncludeerd (van Schie RM 2009).

heidsonderzoek naar geneesmiddelen staat onderzoek naar de kosteneffectiviteit voorop.

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?

van de behandeling (plaatsbepaling), terwijl juist daar grote behoefte aan is.

–

–

Er zijn onvoldoende mogelijkheden voor direct vergelijkend onderzoek naar de effectiviteit

22

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

23

Onderzoek naar de klinische relevantie van verhoogde of verlaagde enzymactiviteit.
 nderzoek naar DNA, RNA en eiwitten in relatie tot effectiviteit van geneesmiddelen.
O

De combinatie van de resultaten levert meer inzicht op in relevante biologische achtergronden.

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

–
–

–

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

Voor goede ontwikkelingsfarmacologie is inzicht nodig in leeftijdsafhankelijke veranderingen
in zowel farmacokinetiek als -dynamiek.  

Effectiviteit: farmacodynamisch onderzoek naar aandoeningen waarbij bepaalde patiënten

Vergroten patiëntveiligheid

astma).

kunnen bestaan tussen patiënten. Mensen moeten niet onnodig worden blootgesteld aan genees-

niet reageren op de beschikbare geneesmiddeltherapie (bijvoorbeeld bij moeilijk behandelbare

Voorschrijvers moeten ervan doordrongen raken dat er binnen hun populatie grote verschillen

Methodologie: hoe kunnen de enorme datasets die ontstaan het best worden geanalyseerd?

middelen waarvan zij geen effect te verwachten hebben. Bij sommige patiënten is bovendien een

Standaard statistische technieken zijn niet altijd geschikt om de verwachte kleine effecten van

aangepaste dosis nodig omdat zij bepaalde enzymen hebben die geneesmiddelen in het lichaam

verschillende genen en mogelijke interacties tussen genen te meten. Onderzoek naar het

–

afbreken. En er zijn patiënten met een verhoogd risico op bijwerkingen. Zo kan bijvoorbeeld bij

gebruik van methoden uit de bio-informatica is hier relevant (Koster E 2009).
Patiëntveiligheid: onderzoek naar biomarkers die kunnen voorspellen welke patiënten gevoelig

een klein percentage van de gebruikers van Abacavir (een antiviraal middel dat wordt gebruikt bij
een HIV-infectie) een zeer ernstige overgevoeligheidsreactie optreden (Mallal S 2008). Het bepalen

zijn voor bepaalde bijwerkingen. Het benodigde aantal samples vergt een (inter)nationale

van een genetische verandering in het HLA-gen zorgt ervoor dat dit geneesmiddel alleen voorge-

omdat er (zelfs binnen Europa) genetische verschillen tussen populaties kunnen zijn.

Voor farmacotherapie op maat is het soms nodig dat de apotheek zelf geneesmiddelen maakt.

biobank. Het is belangrijk dat er ook een groep Nederlandse patiënten in deze database zit,

–
–

schreven wordt aan patiënten die hiervoor geen risico lopen.

Implementatie: onderzoek naar de redenen waarom farmacogenetica ondanks beschikbare

Standaardisatie daarvan verkleint het risico op schade, suboptimale zorg en verkeerd gebruik.

praktische tools nog bijna niet wordt toegepast.

Minder ‘handen aan het bed’

Farmacokinetisch onderzoek naar specifieke apotheekbereidingen voor kinderen. Onderzoek

naar de opname van een geneesmiddel bij bepaalde speciaal ontwikkelde toedieningsvormen
is relevant voor het voorspellen van onder- of overdosering. Het betreft in ieder geval de frequent

Door vooraf goed te bekijken of een bepaalde patiënt risico’s loopt en te bepalen wat de ideale
dosering is, kan extra medische zorg tijdens de periode van gebruik voorkomen worden. Een voorbeeld

suspensie.

in de genen Cyp2C9 en VKORC1 kan voorspellen welke dosering een patiënt nodig heeft

gebruikte geneesmiddelen fenobarbital in acetem, spironolacton in acetem en acetazolamide–

hiervan is coumarinetherapie, die soms tot bloedingen leidt. Het genotyperen van veranderingen

 ehalve farmacogenetisch onderzoek, gaat het in farmacotherapie op maat overigens ook
B
om het wetenschappelijk verantwoorden van de keuze welk middel bij een individuele patiënt

(Scalekamp T 2007). Deze kan daardoor sneller worden ingesteld, heeft waarschijnlijk minder

bezoeken aan de trombosedienst nodig en loopt minder risico om opgenomen te worden met

of bij (sub)groepen past, en om het vaststellen van een adequate dosis voor een bepaalde

bloedingen.

(sub)populatie. Hierdoor bestaat er een behoorlijke overlap met de lacune over- en onder­

Doelmatigheid van zorg

behandeling (zie lacune A1) en met de lacunes met betrekking tot farmacotherapie bij bij
zondere groepen (zie lacune B3).

Onderzoek naar de juiste behandeling voor verschillende deelpopulaties, en de optimale dosering
voor de individuele patiënt, draagt bij aan het verbeteren van de balans tussen effectiviteit, veiligheid

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?
–

–

–

–

–
–

–

–

en kosteneffectiviteit. Zo is genotyperen in sommige gevallen nog vrij duur, maar worden de kosten

gecompenseerd doordat er minder patiënten onnodig geneesmiddelen krijgen waarbij ze geen

Stimuleren van implementatie van relevante kennis, bijvoorbeeld door het consequent inzetten

baat hebben en er minder patiënten voor bijwerkingen moeten worden behandeld. Ook het testen

van mensen op de aanwezigheid van bepaalde enzymen kost in eerste instantie geld. Maar patiënten

van de software in de apotheek die farmacogenetische interacties bewaakt (Swen JJ 2008).

bij wie de dosis direct goed wordt vastgesteld, hebben een beter behandelresultaat en vereisen

Dit is onder andere van belang bij zwangeren (zie B3).

Aandacht voor farmacotherapie op maat met behulp van farmacogenetica en andere biomarkers

zo minder zorg.

in de initiële opleiding en nascholing van artsen en apothekers (in opleiding), om zo het voor-

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

schrijfgedrag te verbeteren.

Specifieke expertise vergroten naar de toepassing van geavanceerde statistische technieken

Kansen

voor onderzoek bij kinderen (non linear mixed effects modelling/populatie PK-PD modelling),
bij voorkeur via promotietrajecten.

Uitwerken van de bestaande evidence tot richtlijnen.

De farmaceutische industrie stimuleren om noodzakelijke geneesmiddelen voor een kleine

patiëntengroep op de markt te houden en eventueel over te dragen aan andere fabrikanten.

–

Vanwege genetische verschillen tussen populaties is het belangrijk dat er ook onderzoek wordt

–

Er is in Nederland een goede basis om farmacogenetisch onderzoek te doen. Nederlandse

onderzoekers hebben de afgelopen jaren belangrijke publicaties gedaan en het Nederlands

Netwerk voor Onderzoek in Farmacogenetica (NNOF) is zeer actief. De Koninklijke Nederlandse

Verbeteren van de voorwaarden voor praktische toepassing van farmacogenetische kennis.

Maatschappij ter bevordering van de Pharmacie (KNMP) beschikt over veel ervaring en

Standaardisatie van apotheekbereidingen of aanpassingen aan handelspreparaten maakt het

zorgproces efficiënter. Er zijn minder overleggen nodig tussen apotheker, voorschrijver, andere

–

zorgverleners en patiënt.
Stimuleren van gelijktijdige ontwikkeling van geneesmiddelen en diagnostische testen

–

(op DNA, RNA of eiwit) om te bepalen of iemand (over)gevoelig is voor een bepaald genees­

middel. En heldere afspraken vastleggen over de ‘registratie’ van dergelijke testen en de
–

gedaan met patiënten in Nederland.

(Nederlandse) cijfers, waardoor het onderzoek effectief kan worden uitgevoerd.
Nederland is goed in kennisgedreven geneesmiddelonderzoek.

Nederland is het verste met de implementatie van wetenschappelijke gegevens over farmacogenetica. Deze gegevens zijn opgenomen in de zogeheten G-standaard, het bestand waarop

het merendeel van artsen en apothekers zijn medicatiebewaking baseert. Ook heeft een werk-

vergoeding ervan.

groep van de KNMP een praktische tool voor implementatie van farmacogenetica ontwikkeld.

Het door de apotheker of apothekersassistent in technische zin laten doorlichten van het

Bedreigingen

assortiment geneesmiddelen van een patiënt, met name bij ouderen, Dat wil zeggen: hij/zij
kijkt naar het geheel van geneesmiddelen, tijdstippen en frequentie, geneesmiddelvorm,

–

verpakking, weekdoseersystemen en tracht daarin logistieke vereenvoudiging aan te brengen.
Ook kijkt hij/zij naar de manier waarop de (oudere) patient zijn/haar geneesmiddelen toedient

Tekort aan mankracht en – vooral – aan financiële middelen.

of toegediend krijgt.

24

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

25

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

B.3 Lacune Bijzondere groepen
B.3.a Kinderen

groot deel van de geneesmiddelen bij kinderen unlicensed en/of off-label wordt gebruikt. In Nederland
is slechts ongeveer de helft van de geregistreerde en commercieel verkrijgbare medicijnen geregistreerd voor kinderen. Het percentage is echter niet eenduidig: het is afhankelijk van leeftijd,

wijze van toediening en soort aandoening en is het laagst voor pasgeborenen en zuigelingen.

Inleiding

De kinderregistraties zijn vaak niet kindvriendelijk voor de verschillende leeftijden. Dan wordt

bijvoorbeeld een grote capsule geregistreerd, terwijl kleine kinderen liever kleine capsules met

Onderzoek naar geneesmiddelen bij kinderen is schaars. Veel geneesmiddelen zijn daardoor niet

een smaakje hebben. Daardoor kunnen met name zuigelingen en jonge kinderen deels niet

geregistreerd voor kinderen. Daarom worden veel geneesmiddelen off-label toegepast of worden

met het middel behandeld worden.

kinderen met hulp van apotheekbereidingen behandeld. In de kinderkliniek wordt 40-80% van de
geneesmiddelen off-label en/of unlicensed voorgeschreven (zie ook C1). De dosering is niet in die

Internationaal onderzoek laat zien dat van 1998 tot 2002 het aandeel van de geneesmiddelen

mate wetenschappelijk onderbouwd zoals bij volwassenen vereist is en ook de toedieningsvorm
kan niet optimaal zijn voor kinderen. Het ligt helemaal in de lijn van de verwachting dat dit schade

geregistreerd voor kinderen versus volwassenen slechts in geringe mate is toegenomen, en wel
tot respectievelijk 59% in het Verenigd Koninkrijk, 38% in Australië, 35% in Nieuw Zeeland en

(bijwerkingen) kan opleveren voor kinderen die onvoldoende geteste geneesmiddelen gebruiken,

54% in de Verenigde Staten (Balakrishnan K 2007, Chui J 2005 and 2004, Young L 2009).

maar ook dat het geneesmiddel onvoldoende effectief is.

Noodzakelijk onderzoek

Geneesmiddelgebruik bij kinderen gebeurt vaak op basis van extrapolatie van het gebruik bij

volwassenen. Het is echter een bekend gezegde in de kindergeneeskunde dat kinderen ‘geen kleine

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

therapeutische interventies bij kinderen van verschillende leeftijden sterk kunnen afwijken van

van het Wilhelmina Kinderziekenhuis / UMC Utrecht werken aan een literatuuroverzicht van publicaties

Het RIVM / College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) en de afdeling Klinische Farmacie

volwassenen zijn’. Daarmee wordt bedoeld dat zowel de presentatie van klachten als de reactie op

in het publieke domein. Het gaat om onderzoek naar relaties tussen diverse technologische aspecten

het beeld bij volwassenen. Sommige middelen, bijvoorbeeld psychofarmaca, kunnen bij jonge

van geneesmiddelontwikkeling voor kinderen (formulering/doseervorm, toedieningsweg/

kinderen zelfs een tegenovergestelde werking hebben. Niet alleen de werking (farmacodynamiek),

doseerfrequentie, bijsluiter/verpakking) en diverse uitkomstmaten op patiëntniveau (effectiviteit,

maar ook de afbraak en uitscheiding van middelen (farmacokinetiek) verloopt bij kinderen van

veiligheid, preferenties, acceptatie, toedieningsfouten, therapietrouw). Het blijkt dat sommige
onderzoeksgebieden systematisch ernstig onderbelicht zijn gebleven. Zo zijn er weinig studies over

verschillende leeftijden afwijkend. Dit komt bijvoorbeeld doordat de lever anders functioneert bij

jonge kinderen dan de lever van oudere kinderen en volwassenen. Een afwijkende farmacokinetiek
heeft belangrijke consequenties voor de dosering en de therapeutische breedte (veiligheid). Er bestaat

bijwerkingen, draaglijkheid of toedieningsfouten. Bovendien is de kwaliteit van de beschikbare

dan ook grote behoefte aan onderzoek dat bijdraagt aan meer evidence based gebruik van

studies laag.

geneesmiddelen bij kinderen.

Voor het overige loopt er lokaal onderzoek in ziekenhuizen naar farmacokinetiek, farmacodynamiek

Het is momenteel erg moeilijk om voldoende financiering te vinden voor dergelijk onderzoek.

en de effectiviteit van kindergeneesmiddelen. Het Medicines for Children Research Network

delen te ontwikkelen voor kinderen (Europese Verordening voor geneesmiddelen voor pediatrisch

industrie. Ook loopt er onderzoek gesubsidieerd door het ZonMw-programma Priority Medicines
voor Kinderen. In dit programma is voor focus gekozen. Sommige aandoeningen met grote lacunes

Er is wel Europese wet- en regelgeving ontwikkeld om de industrie te stimuleren meer geneesmid-

(MCRN: www.mcrn.nl) voert geneesmiddelonderzoek uit in samenwerking met de farmaceutische

gebruik), maar dit betreft nauwelijks het pediatrisch gebruik van bestaande middelen.

krijgen daardoor nog onvoldoende aandacht volgens experts.

Verdieping

Het Nederlands Kenniscentrum voor Farmacotherapie bij Kinderen (NKFK) bundelt zo goed mogelijk

de aanwezige kennis en verspreid deze onder voorschrijvers en apothekers.

In de dagelijkse praktijk van de farmacotherapie fungeren kinderen welbeschouwd soms als

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?

proefkonijn. Kinderen krijgen immers nogal eens doseringen die niet of weinig op hen getest zijn

–

en die worden gegeven op basis van een opinion-based werkwijze en niet op basis van evidence.
Ook krijgen zij geneesmiddelen met hulpstoffen waarvan onvoldoende bekend is of ze voor hen

adviezen blijkt de wetenschappelijke basis echter nog beperkt, waardoor veel dosisadviezen

opinion-based zijn. Toch is ervaringskennis relevant voor de praktijk. Deze kennis dient syste­

wel geschikt zijn. Zolang er geen specifieke geneesmiddelen of geschikte toedieningsvormen te

matisch te worden verzameld en geanalyseerd, bijvoorbeeld met behulp van een interactieve

koop zijn, moeten ze worden gemaakt door de apotheek. Apotheekbereiding is een van de
(soms weinige) mogelijkheden om kinderen farmacotherapeutisch te behandelen (Liem TBY 2010).
Een specifiek probleem bij kinderen is het ontbreken van goede toedieningsvormen (zie verder

–

paragraaf D3). Niet alle in het zogeheten Kinderformularium genoemde geneesmiddelen

(zie www.kinderformularium.nl) zijn verkrijgbaar in een toedieningsvorm die speciaal ontwikkeld

website voor data-overdracht.

Door onderzoek te doen naar de farmacokinetiek en farmacodynamiek (van off-patent genees-

middelen) bij kinderen, kunnen specifieke bijwerkingen worden getraceerd en kan de juiste
dosering worden vastgesteld. Hierdoor kunnen overdoseringen (bijwerkingen, toxiciteit) of

is voor kinderen.

onderdoseringen (niet aanslaan van geneesmiddelen door te lage dosering of andere farmaco-

Vanwege de kleine markt is research naar bestaande geneesmiddelen voor kinderen vaak minder

nationale kinderagenda van het MCRN, een consensus-document van de Nederlandse onder-

dynamiek bij kinderen) worden voorkomen. Prioriteiten zijn vast te stellen op basis van de

interessant voor de farmaceutische industrie. De recente Europese Verordening voor geneesmiddelen
voor pediatrisch gebruik verplicht de industrie nu wel om nieuwe geneesmiddelen ook op de

–

kinderleeftijd te onderzoeken. Inmiddels neemt het aantal aanvragen bij de Pediatric Committee

–

bij het European Medicines Agency (PDCO) sterk toe. Ook is er een toename aan registratie-onder-

zoekers dat een grote overlap heeft met de Europese agenda van de EMA.

Type onderzoek: reguliere en/of populatie-farmacokinetische onderzoeken.
O
 nderzoek naar de toxiciteit van hulpstoffen kan bijwerkingen bij kinderen helpen voorkomen.

Het is duidelijk dat er behoefte bestaat aan meer onderzoek, met name op het gebied van patiënt-

zoek te zien (voor een actueel overzicht zie http://www.ema.europa.eu /htms/human/paediatrics/

pdco.htm). Deze regelgeving geldt echter niet voor off-patent middelen, die juist vaak op dagelijkse

veiligheid. Daarbij valt te denken aan thema’s als verpakking, toediening en instructies aan de

krijgen. Dat kan leiden tot bijwerkingen op korte of lange termijn of tot het uitblijven van effect.

delkarakteristieken, zoals opname van middelen die in aangepaste vorm worden toegediend aan

basis worden ingezet bij kinderen. Dit betekent dat kinderen te hoge of te lage doseringen kunnen

gebruikers (kinderen én ouders). Ook is er behoefte aan betrouwbare gegevens over geneesmid-

De registratie van geneesmiddelen voor kinderen loopt sterk achter, waardoor nog steeds een

26

Het NKFK streeft naar een evidence-based Kinderformularium. Bij het opstellen van dosis­

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

kinderen. In het verleden waren de meeste studies te belastend voor kinderen om uit te voeren.

27

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Door toepassing van nieuwe statistische technieken (non linear mixed effects modelling) is het

Voor volwassenen zijn elektronische systemen met een doseercontrole voorhanden. Voor kinderen
zijn die er niet, omdat dit technisch lastig en juridisch heel complex is. Dit betekent dat alle controle

mogelijk om ook met een beperkt aantal (bloed)samples uitspraken te doen over de kinetiek en/of

op kinderdoseringen handmatig gebeurt, hetgeen de kans op fouten vergroot.

dynamiek van geneesmiddelen. Hierdoor zijn veel onderzoeksvragen toch binnen bereik van een
ethisch uitvoerbaar onderzoeksprotocol gekomen.

Minder ‘handen aan het bed’

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?
–

–

Een ander probleem van het handmatige doseren is dat het veel tijd kost. Verpleegkundigen en
ouders/verzorgers brengen de geneesmiddelen nu bij het bed in een toedieningsvorm die de

Verbetering van de informatievoorziening over geneesmiddeltoepassing bij kinderen door de

kinderen kunnen innemen. Tabletten worden vermalen, capsules worden opgelost of drankjes

ontwikkeling van een Nationaal Pediatrisch Formularium (op basis het nationaal

worden opgelost en gebruikt als injectievloeistof. Dit alles kost tijd en de kwaliteit van de handelingen is niet gegarandeerd. Inadequate therapie die hieruit kan voorvloeien kan de zorg bovendien

Kinderformularium van het NKFK).

extra belasten, bijvoorbeeld omdat extra behandeling van complicaties nodig is.

Ontwikkelen van farmaceutisch robuuste geneesmiddelontwerpen voor apotheekbereidingen

–

(gestandaardiseerd voorschrift).
Introductie van ‘drug safety alerting’ voor bij kinderen voorgeschreven geneesmiddelen, waardoor

–

De EMA heeft registratiehouders via artikel 45  / 46 verplicht om (niet gepubliceerde) data over

Doelmatigheid van zorg

een betere controle mogelijk wordt in de keten voorschrijven-apotheek-aflevering-toediening.

Het hier geschetste risico heeft ook implicaties voor de doelmatigheid van zorg. Doeltreffend doseren
vermindert niet alleen de tijd van uitproberen, dus de ligtijd in het (kinder)ziekenhuis. Het zal ook

gebruik van geneesmiddelen bij kinderen te overhandigen. Deze informatie kan dienen om de

leiden tot een vermindering van noodzakelijke behandelingen van eventuele schade door genees-

registratiestatus van een middel voor kinderen te veranderen. Tevens kunnen de data uit deze

middelen. Meer kennis over geneesmiddelen bij kinderen resulteert in het verminderen van niet

studies via moderne populatie-farmacokinetische technieken hergebruikt worden om te

effectieve of onveilige farmacotherapie, en zorgt daarmee ook voor een doelmatiger behandeling.
Ontwikkeling van kinderspecifieke toedieningsvormen kan daarnaast leiden tot verhoging van

komen tot evidence based leeftijdsafhankelijke adviezen.

–

Verbetering van het onderwijs over farmacotherapie bij kinderen binnen de opleidingen tot

therapietrouw en het betrouwbaarder voorspellen van het effect van een geneesmiddel.

–

Verbetering van de nationale en internationale (webbased) informatie-uitwisseling, ook op

al meer eenheid in het voorschrijven ontstaan. De wetenschappelijke basis van veel dosisadviezen

–

Samenwerking tussen academische partners in Nederland. Ofwel: verdeling van de taken,

–
–

–
–

Met het Nederlands Kinderformularium als standaard voor farmacotherapie bij kinderen is gelukkig

basisarts, kinderarts en apotheker.

blijft echter nog gering en adequate dosis- en effectinformatie ontbreekt nog altijd voor veel

het terrein van geneesmiddelonderzoek bij kinderen.

voorgeschreven middelen. Uiteraard kost onderzoek naar geneesmiddelen met kinderen geld.
Maar investeringen daarin verdienen zich terug, onder meer in het terugdringen van onnodig

geen doublures, wel gezonde concurrentie.

geneesmiddelgebruik en in minder opnames ten gevolge van verkeerd geneesmiddelgebruik.

Samenwerking op Europees gebied, vergelijkbaar met de samenwerking tussen landelijke
pediatrische onderzoeksnetwerken binnen de zogeheten FP-7 projecten.

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

Verder ontwikkelen van een elektronisch kinder-doseer-bewakingssysteem.

Implementatie van bestaande kennis via een bestendige infrastructuur, aansluitend op

Kansen

geschikte structuren als het MCRN en het NKFK.

–

Implementatie van de adviezen van de commissie Doek over aanpassing van de huidige

regeling van medisch-wetenschappelijk onderzoek met minderjarigen (zie www.minvws.nl/
kamerstukken/pg/2009/advies-commissie-doek.asp). De commissie is van mening dat bij

medisch wetenschappelijk onderzoek bijzondere bescherming van kinderen noodzakelijk is.

–

wetenschappelijk onderzoek met kinderen niet strookt met het belang van en de vooruitgang

–

Zij vindt echter dat de belemmering die de WMO bevat voor belangrijke vormen van medisch
van de geneeskunde voor kinderen en doet daarom de aanbeveling om het ‘nee, tenzij

uitgangspunt’ van de WMO te wijzigen in een ‘ja, mits uitgangspunt’ waarbij de commissie

een aantal aanbevelingen doet. De commissie adviseert de Wet medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen (WMO) aan te laten sluiten op de GCP-richtlijn voor good clinical practice

–

voor wat betreft alle vormen van medisch wetenschappelijk interventieonderzoek met kinderen.
Dat betekent onder meer dat interventieonderzoek met kinderen mag worden verricht als het

kunnen kinderartsen, onderzoekers, verpleegkundigen en apothekers samen zorgen voor opzet

en uitvoering van klinisch onderzoek bij kinderen.

Er is veel expertise en Nederland heeft een goede wetenschappelijke reputatie met een aantal
topcentra op het gebied van geneesmiddelonderzoek bij kinderen.

De Nederlandse farmacie heeft van oudsher een goede reputatie en grote deskundigheid op

het gebied van de ontwikkelen en bereiding van geneesmiddelen. Het Laboratorium der
Nederlandse Apothekers (LNA) is toonaangevend op het gebied van het ontwerpen van apotheekbereidingen.

Nederlandse ziekenhuisapothekers en grotere bereidingsapotheken hebben ervaring met het
doen van onderzoek naar toedieningsvormen bij kinderen. Zij hebben moderne faciliteiten

voor Good Manufacturing Practice (GMP), hetgeen betekent dat deze apotheken geneesmiddelen

enig rechtstreeks voordeel inhoudt voor de betreffende proefpersoon of voor de groep waartoe

zelf mogen produceren en bereiden. De kinderziekenhuisapothekers zijn goed georganiseerd

de proefpersoon behoort. Verder vindt de commissie dat bij de inclusie van individuele kinderen

binnen de Nederlandse Vereniging van ZiekenhuisApothekers.

per geval door artsen en onderzoekers moet worden bekeken of de bezwaren en de risico’s

Bedreigingen

voor dat betreffende kind proportioneel zijn ten opzichte van het belang van het onderzoek

–

voor het kind.

–

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

De financieringsmogelijkheden binnen de reguliere onderzoeksfondsen zijn beperkt.

Er bestaan alleen eenmalige subsidiemogelijkheden via ZonMw, maar het ontbreekt aan een
structureel financieringssysteem.

–

–

Onderzoek bij kinderen ligt ethisch lastig.
 inderen zijn financieel geen aantrekkelijke groep voor commercieel onderzoek, mede vanwege
K

geneesmiddelgerelateerd is. Maar liefst 30% van deze opnames is vermijdbaar. Ook het aantal

–

E uropese regelgeving dekt niet het belangrijkste probleem, namelijk off-patent geneesmiddelen

onder de 1 jaar. Nader onderzoek naar veilige en effectieve doseringen is essentieel, evenals de

–

Vergroten patiëntveiligheid

Recent pilot-onderzoek heeft laten zien dat in Nederland 2,5% van de opnames op de kinderleeftijd
medicatiefouten bij kinderen ligt hoog. Zo betreffen doseerfouten met dodelijke afloop vaker kinderen
ontwikkeling van speciaal voor kinderen ontwikkelde doseervormen. Daarnaast is specifiek

onderzoek naar bijwerkingen noodzakelijk, vooral ook naar de bijwerkingen op langere termijn.

28

Nederland heeft een goede infrastructuur in de vorm van het NKFK en het MCRN. In het MCRN

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

de aansprakelijkheid van de fabrikant.

(zie ook lacune C1).

Het ontbreekt in Nederland aan voldoende mensen met expertise op gebied van non linear

mixed effects modelling/populatie PK-PD modellering om analyse van data uit kinderstudies
state of the art uit te voeren.

29

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

B.3.b Ouderen

therapie bij OudeRen (EPHOR; www.ephor.nl). Verder wordt binnen het Priority Medicines-programma
specifiek aandacht besteed aan ethische en juridische aspecten van geneesmiddelenonderzoek

Inleiding

bij ouderen, om zo de deelname van ouderen aan klinische studies te optimaliseren.

Er is sprake van een dubbele vergrijzing: het aantal ouderen neemt toe en ook het aantal zeer

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?

voordoen op oudere leeftijd, is het uitermate belangrijk dat er meer kennis beschikbaar komt over

–

oude mensen (85 plussers) groeit gestaag. Aangezien veel (chronische) aandoeningen zich vooral

–

geneesmiddelengebruik in deze groep. Bij ouderen is vaak sprake van meerdere aandoeningen

Wat zijn de geschikte, specifieke doseringen voor ouderen?

 at zijn de specifieke reacties van ouderen op bepaalde medicijnen? Welke van de individuele
W
middelen in de groepen OAC’s, NSAID’s, ACE-remmers, diuretica, psychofarmaca (benzo’s, neuroleptica, antidepressiva) zijn het meest veilig voor ouderen in het algemeen en voor kwetsbare

tegelijkertijd (multimorbiditeit). Mede daardoor krijgen zij vaak verscheidene geneesmiddelen

ouderen in het bijzonder? Volgens het European Medicines Agency (EMA) is het in dit verband

tegelijkertijd voorgeschreven (polyfarmacie, zie onder D2). Bovendien geldt voor ouderen tot op

belangrijk om meer oude patiënten te laten deelnemen aan klinische ontwikkelingsprogramma’s

zekere hoogte hetzelfde als voor kinderen: de manier waarop hun lichaam omgaat met genees-

van geneesmiddelen en aan studies naar de vereisten van farmacokinetiek. Daarbij is eventueel

middelen (farmacodynamiek en farmacokinetiek) is in veel gevallen anders dan bij de ( jongere)
mensen bij wie de meeste klinische geneesmiddelenstudies worden verricht (Mangoni A 2009).

een onderscheid te maken tussen ouderen (65+) en oudste ouderen (85+). Een alternatief is

Therapietrouw (zie ook lacune D1) is bij ouderen vaak een groot probleem dat speciale aandacht
behoeft in onderzoek en zorg.

–

Verdieping

–

Het HARM-onderzoek laat zien dat bij patiënten ouder dan 65 jaar een tweemaal zo hoge frequentie

–

(Leendertse AJ 2008). Vooral patiënten met cognitieve stoornissen, multimorbiditeit en polyfarmacie

–

Ook is bekend dat ouderen het omgaan met meerdere geneesmiddelen (polyfarmacie) ingewikkeld

–

van geneesmiddelgerelateerde ziekenhuisopnames optreedt dan bij patiënten jonger dan 65 jaar

blijken een verhoogd risico te hebben op een ernstig geneesmiddel gerelateerd probleem.

vinden, en daardoor fouten maken (Claxton AJ 2001). Verbeteringen – vaak zijn dat vereenvoudigingen – in de frequentie en wijze van toediening kan het aantal fouten verminderen en de

therapietrouw bevorderen. Er bestaan verschillende instrumenten om de polyfarmacie te optima-

–

liseren (zie lacune D2). Communicatie tussen de verschillende betrokken zorgverleners is hierbij
een belangrijk onderdeel.

het verzamelen van data in de post-autorisatiefase.

Welke aangepaste onderzoeksmethodologieën (design, inclusie, uitkomstmaten) doen recht
aan de multimorbiditeit van kwetsbare ouderen in onderzoek in fase 1 t/m 4?

Welke hulpsystemen (met name op het gebied van informatietechnologie) zijn doelmatig om
het voorschrijven van geneesmiddelen bij ouderen veiliger en effectiever te maken?

Welke vormen van polypillen sluiten aan bij de multimorbiditeit van kwetsbare ouderen en
hoe veilig, effectief en doelmatig zijn deze?

Hoe bruikbaar zijn speciaal ontworpen verpakkingen en hulpmiddelen voor ouderen in de
praktijk?

Welke zorgverleners kunnen het beste orde aanbrengen in de veelheid van geneesmiddelen

(vormen, verpakkingen) en toedieningstijdstippen bij polyfarmacie, om zo fouten in de toediening te beperken? (Zie ook D3, Toedieningsvormen.)

De Gezondheidsraad geeft in zijn advies aan de Staatsecretaris van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport in januari 2008 aan dat ‘bij ouderen met multimorbiditeit, voor wie het toevoegen

van kwaliteit aan het leven belangrijker kan zijn dan het toevoegen van levensjaren, belangrijk
dat hun persoonlijke voorkeuren en overwegingen expliciet meegenomen worden bij het

Er is onvoldoende evidence-based kennis over specifieke doseringen voor ouderen en over specifieke

voorschrijven en de toediening van geneesmiddelen.’ En ook dat er nog nader onderzoek

reacties van ouderen op bepaalde medicijnen. Dat komt doordat ouderen niet of zeer beperkt in

gedaan moet worden op welke manier dit ingevuld kan worden (Gezondheidsraad 2008).

het registratieonderzoek worden betrokken. Daarom zijn het beste geneesmiddel en de juiste

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?

dosering voor deze groep vaak onbekend, al is er natuurlijk wel empirische ervaring.

Ook bestaat er te weinig aandacht voor het vinden van geschikte formuleringen voor kwetsbare

–

ouderen, waardoor zoveel mogelijk éénmaal daags kan worden gedoseerd in vormen die gemakkelijk in te nemen zijn. Onderzoek naar de polypil is hierbij een interessante optie. De oude patiënten
zullen zelf bij dergelijk onderzoek dienen te worden betrokken. Naast de formulering is aandacht

Naast het genereren van kennis zijn het verspreiden en het stimuleren van de toepassing

daarvan noodzakelijk. Er is dus onderwijs en opleiding op het terrein van farmacotherapie bij

ouderen nodig, zowel initieel als post-academisch. Een specialisatie tot geriatrisch apotheker

noodzakelijk voor de verpakkingen van geneesmiddelen waar ouderen aantoonbaar problemen
mee hebben (van Geffen K 2009) (zie lacune D3).

–

Voorts is gebleken dat een betere verslaglegging van en communicatie tussen zorgverleners over

–

zowel de actuele medicatie als de medicatiehistorie noodzakelijk is (van der Linden CMJ 2006).

Zo kan bijvoorbeeld voorkomen worden dat patiënten nogmaals middelen voorgeschreven krijgen
die eerder ineffectief bleken. Hier is een belangrijke rol weggelegd voor de apotheker.

–

kan worden overwogen.

Verder moet de implementatie van bestaande kennis worden gestimuleerd.

De resultaten van geneesmiddelenonderzoek bij (kwetsbare) ouderen dienen snel aan de
gebruikers beschikbaar te worden gesteld, bijvoorbeeld via de digitale versies van het
Farmacotherapeutisch Kompas en het Informatorium Medicamentorum.

 e regelgeving ten aanzien van postauthorisatie-onderzoek moet worden aangepast, conform
D
de aanbevelingen van EMA (EMEA 2006). Dergelijke regelgeving moet het onder meer mogelijk

maken dat meer ouderen kunnen deelnemen aan registratietrials. Ook moeten de regels het

Op basis van epidemiologische gegevens rond bijwerkingen zijn overzichten beschikbaar van de

bestuderen van verschillende leeftijdsklassen mogelijk maken en ervoor zorgen dat farmaco­

meest problematische geneesmiddelen. Met deze geneesmiddelen is de meeste winst te boeken.
Het gaat dan bijvoorbeeld om OAC’s, NSAID’s, ACE-remmers, diuretica en psychofarmaca.

–

Noodzakelijk onderzoek

–

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

Het RIVM heeft in samenwerking met het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM)

kinetiek bij ouderen wordt meegenomen.
E r moet regelgeving komen die verplicht dat de bruikbaarheid van verpakkingen en hulpmiddelen
voor ouderen is aangetoond.

Er moet gerichte hulp voor ouderen georganiseerd worden bij het omgaan met de voorgeschreven
geneesmiddelen, bijvoorbeeld vanuit de apotheek. (Zie ook B2, Farmacotherapie op maat.)

onderzoek gedaan naar de meldingen (onder andere van ouderen) via de website medicijngebruik.
nl. Op deze site kan worden gemeld wat de ervaringen zijn van patiënten met het gebruik van

medicijnen. ZonMw biedt financieringsmogelijkheden via het programma Priority Medicines voor
Ouderen en het Nationaal Programma Ouderenzorg. Daarbinnen is de polyfarmacie genoemd als

een aandachtspunt. ZonMw financiert de ontwikkeling van het Expertisecentrum voor PHarmaco-

30

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

31

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

B.3.c Zwangeren
Inleiding

Vergroten patiëntveiligheid

Bij patiënten, ouder dan 70 jaar, kan door verkeerd geneesmiddelengebruik sneller schade ontstaan
dan bij patiënten tussen de 20 en circa 70 jaar. Sommige uitingsvormen van bijwerkingen zijn

Sinds de roemruchte Softenon-affaire is duidelijk dat grote terughoudendheid geboden is bij de

zijn er atypische presentaties die indirect voortkomen uit geneesmiddelgebruik, zoals vallen,

in te stellen of voort te zetten bij een zwangere, bijvoorbeeld vanwege een reeds bestaande chronische

toediening van geneesmiddelen aan zwangeren. Toch kan het noodzakelijk zijn om farmacotherapie

typisch en ook snel te herkennen, zoals bloedingen bij doorgeschoten orale antistolling. Daarnaast

aandoening. In de meeste gevallen bestaat echter onvoldoende evidence over de veiligheid voor

heupfracturen, verwardheid en depressies.

moeder en kind. Evenmin is meestal duidelijk wat de gevolgen zouden zijn van het weglaten of

Door het verbeteren van de farmacotherapie zal er minder schade optreden en zullen minder
ziekenhuisopnames voor het behandelen van complicaties nodig zijn. Afhankelijk van de gebruikte

vervangen van de behandeling. Ook hier is het dus gewenst om (uiteraard onder zeer strikte

definities is 6 tot 17% van de ziekenhuisopnamen van ouderen het gevolg van geneesmiddelbij-

bewaking en ethische toetsing) nader onderzoek te verrichten. Vanwege de grote risico’s zou een

werkingen (Pirmohamed M 2004). Maar liefst 70 tot 90% van deze opnamen is mogelijk vermijdbaar

goede registratie van zwangeren die bepaalde geneesmiddelen hebben gebruikt nuttig kunnen

(Nivel 2007).

zijn (puur observationeel onderzoek).

Verdieping

Minder ‘handen aan het bed’

Door verbeteringen rond het geneesmiddelengebruik door ouderen is minder gespecialiseerde ondersteuning door zorgverleners nodig. Aangezien veel vermijdbare ziekenhuisopnames en morbiditeit

Bij het op de markt komen van geneesmiddelen zijn er geen gegevens bekend over de toepassing

direct worden veroorzaakt door bijwerkingen, interacties en intoxicaties bij geneesmiddelgebruik,

bij zwangeren [Fisk NM 2008]. Trials onder zwangeren zijn niet vereist voor de registratie.

draagt een beter gebruik zeker bij aan het verminderen van het tekort aan handen aan het bed.

Resultaten van dierstudies en van incidentele blootstelling van zwangeren tijdens de registratie-

Ook het verminderen van de onderbehandeling met geneesmiddelen is hier overigens relevant.

periode worden opgenomen in het registratiedossier, maar worden zelden gepubliceerd. Na de

Doelmatigheid van zorg

Voor de meeste geneesmiddelen die worden toegepast bij veel voorkomende chronische ziekten,

registratieperiode registreert men alleen spontane meldingen van incidentele blootstellingen.

Er is vanuit reviews valide evidentie dat goed gebruik van geneesmiddelen, zowel in de eerste als

is er dus onvoldoende kennis over veilig gebruik tijdens de zwangerschap. Met name het gebrek

de tweede lijn, kostenbesparend kan zijn. Begeleiding van de ouderen bij hun geneesmiddelenge-

aan kennis over de risico’s van geneesmiddelen voor psychische aandoeningen, zoals de massaal

bruik vergt extra inzet van personeel maar resulteert in verbeterde effectiviteit en veiligheid van

voorgeschreven antidepressiva, vormt voor artsen veelvuldig een dilemma als hun patiënt een

de behandeling. Ook rond specifieke geneesmiddelen die door ouderen veel gebruikt worden,
zoals benzodiazepines en neuroleptica, zijn er goede aanwijzingen dat reductieprogramma’s effectief

zwangere vrouw is (Verduijn MM 2007 en Ververs T 2009). Maar ook voor anti-reumamiddelen en
middelen bij astma, migraine en infectieziekten bestaat te weinig kennis over veilige en doelmatige

en kostenbesparend kunnen werken (Gorgels WJ 2009 en Zuidema SA 2008). Tijdig onderzoek van

farmacotherapie.

nieuwe geneesmiddelen in de pre- of postmarketing fase bij (oudere) patiënten met multimorbi-

Noodzakelijk onderzoek

diteit, zal de doelmatigheid van zorg kunnen verbeteren.

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?
–

Kansen
–

Er is in ons land een goede infrastructuur van samenwerkende onderzoekers in de klinische

–

Apothekers en huisartsen hebben in Nederland de beschikking over mogelijkheden voor medica-

–

in een samenwerkingsverband één miljoen geboorten retrospectief onderzoeken op de effecten

tiebewaking die niet in die vorm in het buitenland beschikbaar zijn.

–

Ons land kent een goede traditie van farmacotherapeutisch overleg (FTO), waarin huisartsen

en apothekers afspraken met elkaar maken over uitvoering en verbetering van zorgverlening.

–

Het klassieke ziektegerichte model overheerst nog altijd, waardoor beperkt zicht bestaat op

–

van medicijngebruik op het ongeboren kind.

In de Scandinavische landen wordt veel onderzoek gedaan op dit terrein, omdat daar via een
uniek patiëntennummer verschillende databases aan elkaar gekoppeld kunnen worden.

In Nederland registreert het RIVM Teratologie Informatie Service meldingen uit de praktijk, en

doet follow-up onderzoek van zwangerschappen waarbij geneesmiddelen worden gebruikt.
 et Groningen Research Institute of Pharmacy (GRIP) doet onderzoek naar anti-reumamiddelen
H

Bedreigingen

Het ontbreekt aan een goede infrastructuur voor onderzoek en implementatie.

naar aangeboren afwijkingen in relatie tot geneesmiddelengebruik. Het betreft hier zogeheten

‘case-control monitoring systems’. De Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA) gaat

geriatrie en de klinische farmacologie. De belangstelling voor deze lacune stijgt.

–

In de Verenigde Staten zijn twee grote databases (CDC en Slone) beschikbaar voor onderzoek

tijdens de zwangerschap. Dat gebeurt met observationeel onderzoek naar de informatiebe-

Er zijn onvoldoende financiële middelen.

–

–

multimorbiditeitsproblemen.

–

hoefte en effecten van medicatie tijdens de zwangerschap.

De Erasmus MC Rotterdam doet onderzoek naar prednison tijdens de zwangerschap.

De Stichting HIV Monitoring (AMC Amsterdam) doet onderzoek naar anti-HIV-medicatie
tijdens de zwangerschap.

 e European Registry of Antiepileptic Drugs and Pregnancy (EURAP) is een internationaal
D
observationeel onderzoeksproject vanuit het UMC Utrecht naar de effecten van anti-epilepticagebruik tijdens de zwangerschap op het ongeboren kind.

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?

–

Omdat er steeds weer nieuwe geneesmiddelen op de markt komen, die ook gebruikt worden
door zwangere vrouwen, moet er een structureel monitoringsysteem komen. Daarmee kan

onder meer in kaart worden gebracht welke geneesmiddelen er worden gebruikt tijdens de

zwangerschap, en welke specifieke aangeboren afwijkingen zich voordoen bij pasgeborenen.

32

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

33

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

–

–

Onderzocht moet worden wat de effecten zijn, op korte en lange termijn, van de belangrijkste

Doelmatigheid van zorg

met de effecten van niet-behandelen. De prioriteit ligt bij middelen voor veel voorkomende

belangrijke voorwaarde voor doelmatige zorg. Van geen enkel geneesmiddel dat op de markt

geneesmiddelen die in de zwangerschap gebruikt worden. Dit moet vergeleken worden

Evidence based kennis over de effecten en de mogelijke bijwerkingen van geneesmiddelen is een

chronische aandoeningen en acute ziekten.

komt is bekend hoe het toegepast moet worden tijdens de zwangerschap, geneesmiddelen voor
verloskundige toepassing uitgezonderd. Meer (farmacokinetische) kennis voorkomt dat zwangeren

Gezien de lage prevalentie van aangeboren afwijkingen dient onderzoek bij voorkeur in Europees
verband gedaan te worden. Nederland kan hier een belangrijke bijdrage aan leveren. De European

systematisch worden onderbehandeld (ook met gevolgen voor het kind), of worden blootgesteld

Surveillance of Congenital Anomalies (EUROCAT) vormt een prima basis voor dergelijk onder-

aan schadelijke of juist niet-effectieve middelen of doses.

zoek, omdat hier de specifieke aangeboren afwijkingen uniform worden geregistreerd

–

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

(Bakker MK 2010) (www.eurocatnederland.nl).

Instituten als het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb, de Teratologie Informatie Service

Kansen

(TIS) van het RIVM en TI Pharma kunnen observationele studies bij zwangeren doen, alsmede

–

doelmatigheidsstudies en kinetiek-studies. Een belangrijke onderzoeksvraag daarbij: wat is,
gezien de veranderende kinetiek in de zwangerschap, in elke fase de juiste dosering van de
onderzochte geneesmiddelen om de moeder optimaal te behandelen en het kind zo min

–

mogelijk bloot te stellen?

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?
–

–

Het opzetten van een landelijk kenniscentrum, als vraagbaak voor artsen èn patiënten, bijvoorbeeld over het dilemma of de behandeling tijdens de zwangerschap moet doorgaan of men
juist moet afzien van medicatie. Het kenniscentrum kan werken aan een formularium voor

–

zwangeren en de verwerking van kennis in de medicatiebewakingsbestanden van de

–
–

–
–

G-Standaard. Het TIS geeft nu alleen informatie aan apothekers, verloskundigen en artsen.

–

Een meldingsplicht voor alle niet-geregistreerde toepassingen van geneesmiddelen tijdens

de zwangerschap, met een verplichte melding van de follow-up.
H
 et verplichten van fabrikanten om voor de registratie onderzoek naar de effecten en toepassing

–

bij zwangeren uit te voeren (analoog aan de verplichting die nu voor toepassing bij kinderen
geldt).

én na de geboorte uitstekend onderzoek kan worden gedaan met de gegevens die worden
bijgehouden en de observaties die bij het kind worden gedaan.

Er is een specifiek Nederlandse doelmatigheidsvraag of je met medicatie thuis mag bevallen

of dat een klinische bevalling met een observatieperiode voor het kind noodzakelijk is. Op dit
moment wordt bij geneesmiddelgebruik vaak een klinische bevalling geadviseerd.

Nederland speelt vanwege de goede infrastructuur in de gezondheidzorg en de beschikbare
elektronische databases (o.a. Pharmacy prescription databases) een toonaangevende rol op
het terrein van de farmacoepidemiologie.

Nederlandse apotheken hebben als enige ter wereld de infrastructuur om te registreren
of hun patiënten genetische varianten hebben waarvoor ander geneesmiddelenbeleid nodig
is (pharmacogenomics).

In Nederland ligt de nadruk op zorg door de (eerstelijns) verloskundige. Alleen op strikte
indicatie is zorg door de gynaecoloog of tweedelijns verloskundige aangewezen.

In Nederland is een compleet medicatieoverzicht beschikbaar via de apotheek. In andere

landen is dit niet mogelijk, omdat registratie van medicatiegegevens wettelijk niet is toegestaan of omdat patiënten verschillende apotheken bezoeken.

Verdieping en verspreiding van kennis over technische en ethische problemen bij farmaco­

Bedreigingen

therapie bij zwangeren, bijvoorbeeld door een speciale leerstoel in te stellen.

Implementatie van beschikbare kennis van zowel ongunstige als beschermende effecten

–

van medicatie. Te denken valt aan het stimuleren van foliumzuurgebruik rond de conceptie

Zwangerschap is een eindige situatie. Dilemma’s rond medicatiegebruik bij zwangeren lijken
een tijdelijk kortdurend probleem dat na de zwangerschap weer opgelost is. Terwijl het in

gevaar brengen van zwangeren en hun ongeboren kinderen uiteindelijk gevolgen heeft voor

en tijdens de zwangerschap, en voorlichting over vitamine D, met name bij migranten.

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

de gezondheid van een hele nieuwe generatie.

–

In de zwangerschap betreft de farmacotherapie een patiënt die behandeld moet worden en

Aangeboren afwijkingen komen bij 1 op de 33 kinderen voor, en vormen een belangrijke doods­

–

oorzaken gezien. Ook kunnen bijwerkingen, spontane abortus, vroeggeboorte, zwangerschaps-

–

dit is op zich al een moeilijk onderwerp en een groot dilemma.
O
 nderzoek bij zwangeren wordt bemoeilijkt door alle ethische en methodologische problemen.
In Nederland is weinig ervaring en expertise op dit gebied.

tijdens de zwangerschap. Een complicerende factor is dat dit soort gevolgen in bepaalde gevallen

–

Vergroten patiëntveiligheid

oorzaak bij pasgeborenen. Blootstelling aan geneesmiddelen wordt als een van de achterliggende
complicaties en ernstige ontwikkelingsproblemen voortkomen uit toedienen van geneesmiddelen
ook kunnen voortkomen uit níet toepassen van farmacotherapie. Kennis over de risico’s van

De voor dit soort onderzoek benodigde multidisciplinaire aanpak (verloskundige, gynaecoloog,
kinderarts, consultatiebureau-arts, et cetera) schrikt veel onderzoekers af.

Er zijn nauwelijks subsidiemogelijkheden om onderzoek te starten. Het aantonen van de

veiligheid van geneesmiddelen wordt als een taak van de fabrikant beschouwd. Fabrikanten
zwangeren, zelfs niet in een onderzoekssetting, vanwege claims van patiënten als er gezond-

voorkomen. Omdat er steeds weer nieuwe geneesmiddelen op de markt komen, is continue moni-

heidsproblemen bij het kind worden geconstateerd. Zij adviseren liever het middel in de

toring vereist.

Minder ‘handen aan het bed’

–

Meer kennis zal resulteren in rationeler voorschrijven, en daardoor in minder problemen voor

moeder en kind. Aangeboren afwijkingen, bijvoorbeeld, veroorzaken nogal eens levenslange
morbiditeit die vaak intensieve zorg nodig maakt. Minder aangeboren afwijkingen betekent naast

zwangerschap niet te gebruiken.

Jonge vrouwen gebruiken in principe weinig geneesmiddelen en de periode dat vrouwen

zwanger zijn is relatief kort. Daarnaast wordt het gebruik van geneesmiddelen tijdens de

zwangerschap, indien mogelijk, zo veel mogelijk beperkt.  Vergeleken met andere gebieden

minder kindersterfte dus automatisch minder handen aan het bed. Ook kan voldoende kennis

–

over de veiligheid van geneesmiddelen tijdens de zwangerschap het preventief opnemen en
onderzoeken van kinderen voor en na de geboorte minder vaak noodzakelijk maken.

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

een ongeboren kind dat niet blootgesteld mag worden aan potentieel schadelijke stoffen,

voelen er op hun beurt weinig voor betrokken te worden bij geneesmiddelengebruik bij

(het afzien van) geneesmiddelengebruik tijdens de zwangerschap kan schade aan kind en moeder

34

De zorg rondom zwangere en kind is in Nederland goed georganiseerd. Dat maakt dat er voor

35

betreft het een relatief kleine groep patiënten.

Onderzoek naar aangeboren afwijkingen vergt het opzetten van grote databases. Er valt
dus niet snel te scoren met onderzoek en publicaties.

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

B.3.d Patiënten met zeldzame aandoeningen

–

Inleiding

Belangrijk is onderzoek naar het natuurlijk beloop van een ziekte tegenover het effect van het

geneesmiddel hierop, bijvoorbeeld met observationeel multinationaal onderzoek, cohortonder-

zoek en onderzoek via registers. Betrokkenheid van patiëntenorganisaties is overigens essentieel,
niet alleen bij ziekten waar al een behandeling voor mogelijk is, maar vooral ook bij ziekten

Bij registratie van geneesmiddelen voor zeldzame aandoeningen zijn vaak slechts beperkte gegevens

waar die behandeling in de toekomst waarschijnlijk mogelijk is.

aanwezig over veiligheid en werkzaamheid en in nog mindere mate doelmatigheid. Vaak wordt bij

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?

registratie aan de firma de eis gesteld nader onderzoek hiernaar te doen. Dit en toekomstig onderzoek zouden gebaat zijn bij het aanleggen van registers van patiënten met zeldzame aandoeningen.
Het een en ander zou in nauw overleg moeten plaatsvinden met patiëntenorganisaties.

–

Verdieping

Het benoemen en opzetten van expertisecentra en referentiecentra in Nederland waar kennis,
research en behandeling (en gegevens over de resultaten) gecentraliseerd wordt. Behandeling
kan deels gedecentraliseerd plaatsvinden, zoals ook is aangegeven in het zogeheten

Kernprobleem bij geregistreerde weesgeneesmiddelen is dat het vaak nog onduidelijk is of en in

–

welke mate het middel het ziektebeloop kan beïnvloeden. Voor (zeer) zeldzame aandoeningen is

een bijkomend probleem dat het normale ziektebeloop onvoldoende onderzocht is. Deze gegevens

Consultatiedocument Expertisecentra Stuurgroep Weesgeneesmiddelen (december 2009).
Het betrekken van de desbetreffende patiëntenverenigingen bij het opzetten van observa­

tioneel onderzoek, bij cohort onderzoek of onderzoek via registers. Dit geldt niet alleen voor
ziekten waar al een behandeling voor mogelijk is maar vooral ook voor ziekten waar die

kunnen alleen worden verkregen door intensieve internationale samenwerking.

behandeling in de toekomst waarschijnlijk wel mogelijk is. Het verdient aandacht om een

Hoe belangrijk dergelijke gegevens zijn, leert het voorbeeld chronische myeloïde leukemie (CML).
Van deze zeldzame aandoening, waaraan een betrekkelijk groot aantal patiënten lijdt, is het

–

beloop wel voldoende beschreven. Toch heeft het enkele jaren geduurd voordat het belangrijke

traject te ontwikkelen om waar nodig de kennis bij patiëntenorganisaties te verbeteren.
Internationale samenwerking op dit beleidsterrein.

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

effect van het weesgeneesmiddel Glivec op het ziektebeloop van CML aantoonbaar werd.

Bij registratie geeft het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) als registratieautoriteit fabrikanten

Vergroten patiëntveiligheid

gegevens via een patiëntenregister of een cohortonderzoek verkregen, waarbij registers het

aandoeningen (Heemstra HE 2009). Echt zeer zeldzame bijwerkingen kunnen uiteraard altijd

de follow up-verplichting om nadere gegevens over de effectiviteit te leveren. Vaak worden die

Veiligheid is niet het grootste probleem bij geregistreerde geneesmiddelen voor zeldzame

eigendom zijn van de desbetreffende industrie. Deze registers zijn daarnaast ook drug-based en

optreden.

niet disease-based.

Het is de vraag of dat een optimale situatie is. Registers die door een overheid of ziektekosten­

Minder ‘handen aan het bed’

Een andere optie is het beheer door de betreffende patiëntenorganisatie. Andere organisaties

van de benodigde ‘handen aan het bed’ op macro niveau gezien minder evident.

Gezien het kleine aantal mensen met een zeldzame aandoening is de te verwachte opbrengst

verzekeraar worden beheerd zijn geen alternatief, omdat deze continuïteitsproblemen kennen.
kunnen er dan tegen kostprijs informatie uit krijgen. Deze optie waarborgt ook beter de principes

Doelmatigheid van zorg
Het begrip ‘kwaliteit tegen aanvaardbare kosten’ ligt bij de groep geneesmiddelen voor zeldzame

van vertrouwelijkheid. Probleem is wel dat veel patiëntenorganisaties de kennis ontberen om
een patiëntenregister te beheren. Ook is de duurzaamheid van het register een belangrijk aandachts-

aandoeningen lastig. De prijs is vanzelfsprekend hoog vanwege het geringe aantal gebruikers.

punt.

Het aantal geneesmiddelen dat bij zeldzame aandoeningen gebruikt wordt zal de komende jaren

Een belangrijke reden zijn de hoge ontwikkelingkosten in relatie tot het gebruik. Het begrip doelma-

snel toenemen. Dit geeft nog meer het belang aan om aandacht te besteden aan de geconsta­

tigheid moet bij deze lacune dan ook met voorzichtigheid worden gehanteerd.

teerde lacune.

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

Noodzakelijk onderzoek

Kansen

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

Nederland kan een belangrijke rol spelen indien er werkafspraken tussen de verschillende landen

Via het Programma Dure en Weesgeneesmiddelen steunt ZonMw op dit moment drie onderzoeken

van de Europese Unie worden gemaakt.

naar de invloed van een geneesmiddel op het ziektebeloop bij een zeer zeldzame aandoening.

Daarnaast wordt een multidisciplinair project rond disease-based registratie van zeldzame metabole

Bedreigingen

centra, twee bedrijven, CVZ en Stuurgroep Weesgeneesmiddelen); dit project (waarin ook samen-

–

aandoeningen gefinancierd door verschillende deelnemende partijen (drie universitair medische
gewerkt wordt met drie patiëntenorganisaties) is ondergebracht bij TI Pharma.

Vanaf 2011 gaat het programma Priority Medicines, zeldzame aandoeningen en weesgeneesmid-

–

Onbekendheid van het natuurlijk beloop van zeldzame aandoeningen.

–

Er is te weinig stimulerend beleid in Nederland om gericht onderzoek te doen.

–

delen van start. Dit programma heeft als doel om de drug discovery voor zeldzame aandoeningen
te stimuleren, maar stimuleert geen onderzoek aan geregistreerde weesgeneesmiddelen.

–

Er is te weinig internationale samenwerking.

Geen aandacht voor onderzoek naar ziektebeloop van zeldzame ziekten waarvoor nog geen
geneesmiddel in ontwikkeling is.

Te grote afhankelijkheid van de farmaceutische industrie.

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?
–

Indien er een geneesmiddel beschikbaar is, doet zich de vraag voor of lichtere gevallen van een
overgeërfde aandoening ook behandeld zouden moeten worden. Dit valt nu volledig buiten
het blikveld van gericht onderzoek door de farmaceutische industrie.

36

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

37

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

B.3.e Etniciteit

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?

Inleiding

Praktijkgericht medisch wetenschappelijk onderzoek in etnische populaties vergt een goede

infrastructuur voor samenwerking. Dit is met name belangrijk omdat veel van deze patiënten

Er zijn aanwijzingen dat de werking en farmacokinetiek van sommige geneesmiddelen anders

gezien worden in de perifere ziekenhuizen. In die omgeving is over het algemeen een minder

verlopen bij mensen van niet-Nederlandse origine. Zo zijn bepaalde bloeddrukverlagende middelen

goede infrastructuur aanwezig voor het doen van het beoogde onderzoek.

minder effectief bij patiënten van Afrikaanse afkomst. Daarnaast zijn er aandoeningen (bijvoor-

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

beeld sikkelcelanemie, thalassemie, favisme), die vooral of uitsluitend voorkomen bij patiënten uit
Afrika en het Mediterrane gebied. Vaak is onvoldoende bekend wat het effect is van verschillende

Vergroten patiëntveiligheid

geneesmiddelen bij deze patiënten.

Niet passend geneesmiddelgebruik kan nadelige gevolgen hebben voor de patiëntveiligheid.

Ook voor deze groepen patiënten geldt dat er een lacune bestaat in de beschikbare evidence,

Dit geldt ook voor etnische minderheden (zie hiervoor ook het thema farmacotherapie op maat).

onder meer rond doelmatigheid van gebruik en onder- en overbehandeling. Het hiertoe nood­

Er zijn geen deugdelijke gegevens beschikbaar over de relatie tussen sterfte en geneesmiddelgebruik

zakelijke onderzoek zal niet of nauwelijks gefinancierd worden door marktpartijen. Wel bestaat

bij etnische groepen.

er bij diverse universitaire groepen ervaring met en belangstelling voor deze problematiek.

Verdieping

Minder ‘handen aan het bed’

Niet alleen leidt passender therapie tot minder ziekenhuisopnames. Ook is het aannemelijk dat

Er zijn voldoende aanwijzingen dat er (genetische) verschillen bestaan tussen autochtone

geneesmiddelonderzoek bij verschillende populaties kan leiden tot specifieke behandelstrategieën,

Nederlanders en Nederlanders van niet-westerse afkomst. Ook is er afdoende bewijs dat er etnische

waardoor een verschuiving van zorg van de tweede naar de eerste lijn mogelijk wordt. Deze hypo-

beloop van deze aandoeningen. Etnische minderheden zijn ondervertegenwoordigd in praktijkgericht

de vermindering van de ziekenhuiscapaciteit zal zijn.

verschillen zijn in incidentie en prevalentie van bepaalde aandoeningen, en in het natuurlijk

these moet uiteraard worden getoetst, om een deugdelijke schatting te kunnen maken hoe groot

geneesmiddelonderzoek, waardoor de stand van de wetenschap op dit terrein nog laag is.

Doelmatigheid van zorg

Onderzoek op het gebied van goed geneesmiddelgebruik bij Nederlanders van Hindoestaanse

afkomst is een voorbeeld binnen deze lacune. De incidentie van diabetes bij deze groep is aanzienlijk

De doelmatigheid van zorg voor groepen van niet-Nederlandse origine zal verder worden verhoogd,

in een hogere sterfte aan hart- en vaatziekten [Bindraban NR 2008]. Deze groep leeft mede daar-

is om voor deze groepen de juiste behandelstrategie uit te werken.

omdat de kans op onderbehandeling afneemt als de optimale behandelstrategie bekend is. Belangrijk

veel hoger dan bij autochtone Nederlanders (28% tegenover 8%), en dit vertaalt zich onder meer
door gemiddeld acht jaar korter. Er zijn aanwijzingen dat het natuurlijk beloop van de hart- en

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

vaatziekten bij Hindoestaanse Nederlanders sneller is. De pathogenese van de aandoening lijkt
anders te zijn, en dat vereist mogelijk dus ook een andere behandelstrategie. Idealiter zou die

Kansen

behandeling al moeten beginnen voor dat het klinisch ondubbelzinnig duidelijk is dat er een

–

gezondheidsprobleem bestaat. Gerichte opsporing en behandeling in een vroegtijdig stadium
zijn hier essentieel.

Hart- en vaatziekten komen vaker voor bij Hindoestanen. In de meest recente richtlijnen

voor cardiovasculair risicomanagement (2006) wordt er nog maar beperkt aandacht gegeven
aan de bijzondere risico’s die Hindoestaanse Nederlanders hebben.

Indien gegevens uit onderzoek in het Verenigd Koninkrijk bij vergelijkbare (Aziatische) populaties

ook voor Nederland zouden gelden, is de conclusie gerechtvaardigd dat er sprake is van een groot

Bedreigingen

probleem. Nederlands onderzoek moet echter uitwijzen in hoeverre gegevens uit andere landen
zo kunnen worden overgezet. De Aziatische gemeenschappen in het Verenigd Koninkrijk zijn

bijvoorbeeld minder verwesterd in hun eetgewoonten en in andere belangrijke factoren die het
risico op hart- en vaatziekten bepalen.

Noodzakelijk onderzoek

–

De farmaceutische industrie is in het algemeen terughoudend om geneesmiddelonderzoek

–

Er wordt (ten onrechte) gedacht dat het relatief kleine populaties met een relatief kleine

–

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

–

Onderzoek gebeurt op beperkte schaal, gefragmenteerd in sommige onderzoeksgroepen.

in bepaalde (sub)populaties te doen; het adagium ‘one drug fits all’ is nog steeds dominant.
ziektelast betreft.

Men denkt dat het doen van onderzoek bij minderheden stuit op praktische bezwaren
(taal, cultuur), of onderzoek bij etnische minderheden wordt politiek gevoelig geacht.
Het ontbreekt aan een goede infrastructuur voor onderzoek.

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?
–

In welke mate dragen genetische verschillen en omgevingsfactoren bij aan de verschillen in

–

Is het mogelijk in een vroeg stadium het hoge risico van patiënten uit bepaalde etnische groepen

–

–

farmacokinetiek en effecten van veel gebruikte geneesmiddelen?

te kwantificeren en dit risico vervolgens te reduceren door rationeel geneesmiddelgebruik?

Zijn de farmacokinetiek van veel gebruikte geneesmiddelen en de uitleesmaten voor effecti­
viteit van farmacotherapie bij hart- en vaatziekten ook van toepassing op de Hindoestaanse
populatie?

Moeten bijvoorbeeld Aziatische patiënten altijd worden gescreend voor CYP2D6, omdat zij

vaak een mutant allel hebben? En moeten alle mensen van mediterrane afkomst gescreend
worden op G6PD-deficientie? Hoe moeten we omgaan met het verschil in polymorfismen
tussen diverse etnische groepen?

38

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

39

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

4

Verdieping lacunes

off-label gebruik zou het ook mogelijk maken om andere afspraken te maken over de vergoeding

van de betreffende middelen. Een aan off-label gebruik verwant thema is het zogeheten unlicensed
gebruik van geneesmiddelen (aanpassing van de toedieningsvorm, zie lacune D3).

Verdieping
Off-label voorschrijven van medicatie komt veel voor, met name binnen de dermatologie en de
oncologie en bij speciale groepen zoals patiënten met zeldzame aandoeningen en kinderen.

Een aantal feiten rond het voorschrijven bij kinderen: bijna de helft van de geneesmiddelen die in
een academisch kinderziekenhuis voorgeschreven worden zijn niet geregistreerd voor kinderen

(’t Jong GW 2002). In een algemeen ziekenhuis blijkt 28% van de voorgeschreven middelen niet
geregistreerd te zijn voor kinderen, en bij de huisartsen gaat het om 15%. Bij de neonaten loopt
het off-label voorschrijven zelfs op tot 90%. Indien alleen on-label zou mogen worden voorge-

schreven zou een breed palet aan farmacotherapie aan met name kinderen worden onthouden.

Voor de groep kinderen ontbreekt het aan voldoende farmacokinetische en farmacodynamische

studies. Dit geeft onzekerheid als het gaat om het juist doseren van geneesmiddelen bij kinderen.
Door de genoemde lacunes in het onderzoek wordt deze groep bloot gesteld aan zowel overals onderdosering, aan gebrekkige effectiviteit en aan bijwerkingen.

Artsen moeten off-label voorschrijven kunnen onderbouwen. Regelmatig is dit mogelijk op basis
van reeds gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek. In het Farmacotherapeutisch Kompas worden

C 	Wordt en kan het middel voor
andere indicaties worden ingezet?

gangbaar geachte, maar niet-geregistreerde, indicaties van geneesmiddelen beschreven. Ook in
het Informatorium Medicamentorum is informatie terug te vinden over off-label toepassingen.

Het is niet makkelijk om correct off-label voor te schrijven. In de praktijk blijkt het lastig te zijn om
te weten te komen wat de meest recente goedgekeurde indicaties van een geneesmiddel zijn, en
welke aanvragen zijn afgewezen. Verder zijn de resultaten van (oud) onderzoek door fabrikanten

C.1

niet altijd gepubliceerd. Het is belangrijk, dat deze informatie toegankelijk wordt gemaakt.

Lacune Off-label gebruik

Off-label gebruik wordt soms wel onderzocht door (academische) onderzoekers, maar dit leidt

zelden tot concrete aanbevelingen voor gebruik in de dagelijkse praktijk. In de zogeheten ‘rug
tegen de muur situaties’, waarbij eerder sprake is van experimentele behandeling dan van reguliere

Inleiding

zorg, is onderbouwing minder strikt noodzakelijk. Bij het voorschrijven en afleveren hoort in alle

In de dagelijkse zorgpraktijk komt het regelmatig voor dat middelen worden voorgeschreven buiten

gevallen overigens wel een systematische registratie van (bij)effecten van off-label voorschriften.

het in de registratie vermelde indicatiegebied. Dergelijk off-label gebruik vormt een noodzakelijke

Wanneer off-label gebruik wetenschappelijk onderbouwd kan worden, leidt dat vaak niet tot
registratie voor de off-label toepassing. De registratiehouder, de fabrikant, moet daartoe het initiatief

en vaak nuttige aanvulling op het reguliere en gereguleerde voorschrijfbeleid. Maar er zijn wel

nemen. Daarbij spelen commerciële belangen een doorslaggevende rol. Verandering van het registratie-

risico’s aan verbonden. Zo bestaat er meestal minder ‘harde’ evidence rond effectiviteit, veiligheid

proces, en van het proces van aanpassing van bestaande registratiedossiers, is wenselijk.

en doelmatigheid, omdat de beschikbare kennis niet systematisch is verzameld. Er zijn immers
geen registratietrials voor die andere indicatie verricht. Soms zijn er wel studies verricht en hebben

Noodzakelijk onderzoek

de registratieautoriteiten op grond van de resultaten besloten om bepaalde indicaties af te wijzen.

Off-label gebruik wordt genoemd in artikel 68 van de nieuwe Geneesmiddelenwet: ‘Het buiten

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

de door het CBG geregistreerde indicaties voorschrijven van geneesmiddelen is alleen geoorloofd

–

wanneer daarover binnen de beroepsgroep protocollen of standaarden zijn ontwikkeld. Als de

protocollen of standaarden nog in ontwikkeling zijn, is overleg tussen de behandelende arts en

informatie aanleiding geeft tot wijzigingen in de zogeheten Summary of Product

Characteristics (SPC) ten aanzien van gebruik bij kinderen. De beoordeling hiervan verloopt

Bij de ontwikkeling van dergelijke standaarden/protocollen kan blijken dat aanvullend (klinisch-)

wetenschappelijk onderzoek gewenst is. Wanneer de fabrikant geen belang ziet in het financieren

–

van dergelijke studies, zal het buitengewoon lastig zijn om zulke studies uit te voeren. Soms

betreft het indicatiegebieden met relatief kleine aantallen patiënten, zodat hier sprake is van een

echter langzaam.

De Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie is bezig om voor vijf middelen,
die veel off-label in de dermatologie worden gebruikt, evidence uit te zoeken om off-label
voorschrijven te kunnen onderbouwen.

problematiek die lijkt op die rond zeldzame aandoeningen en weesgeneesmiddelen.
In andere gevallen is onderzoek gewenst onder specifieke patiëntengroepen, bijvoorbeeld kinderen.

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?

De extra waarborgen voor veiligheid en de ethische randvoorwaarden maken het voor fabrikanten
onaantrekkelijk om dit onderzoek te financieren. Hoewel in de kindergeneeskunde een zekere

–

pragmatiek is ontwikkeld in de omgang met off-label gebruik, moge het duidelijk zijn dat juist bij
deze kwetsbare patiënten een gedegen wetenschappelijke onderbouwing van off-label gebruik

gewenst is (zie ook lacune B3). Voor patiënten kan, met name bij dure geneesmiddelen die alleen

–

bereid is om off-label gebruik te vergoeden. Een betere wetenschappelijke onderbouwing van

–

onder nadere voorwaarden worden vergoed, het probleem zich voordoen, dat de verzekeraar niet

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

(niet gepubliceerde) data over gebruik van geneesmiddelen bij kinderen te overhandigen.

Via een zogenoemde worksharing procedure beoordelen lidstaten gezamenlijk of deze ‘nieuwe’

de apotheker noodzakelijk.’

40

Het European Medicines Agency (EMA) heeft via artikel 45/46 registratiehouders verplicht om

41

Breng in kaart welke erkende geneesmiddelen niet voor de geregistreerde indicatie of volgens
landelijke standaarden worden gebruikt, en ga na voor welke indicatie(s) zij wel worden
gebruikt.

Onderzoek in hoeverre deze off-label toepassingen wetenschappelijk onderbouwd zijn en

stimuleer  wetenschappelijk onderzoek naar de evidence van off-label gebruik.

Stel een landelijk formularium op, waarin wordt aangegeven welke off-label geneesmiddelen
bij welke aandoeningen geïndiceerd zijn.

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?
–

–

Doelmatigheid van zorg

Een toename van het registratiepercentage, bijvoorbeeld voor geneesmiddelen voor kinderen en

Duidelijke regelgeving is nodig. In de wet wordt aangegeven dat off-label mag worden voorge-

mensen met een zeldzame aandoening, zal leiden tot eenduidiger voorschrijven met minder medica-

Als dat niet zo is, is overleg tussen de behandelende arts en de apotheker noodzakelijk. Het is

noodzakelijk. Zo kunnen mogelijk bekende, regelmatig voorkomende off-label aanpassingen van

Actuele informatie moet verzameld worden. Voorschrijvers en afleveraars moeten actuele en

kunnen deze – indien voldoende evidence bestaat – omgezet worden in gestandaardiseerde

schreven wanneer daarover binnen de beroepsgroep protocollen of standaarden zijn ontwikkeld.

tiefouten, hogere effectiviteit en minder bijwerkingen. Wetenschappelijk onderzoek is daarvoor

onduidelijk wie dan op welke grond bepaalt of off-label gebruik plaatsvindt.

handelspreparaten en bekende bereidingen uit grondstoffen in kaart worden gebracht. Vervolgens

praktische informatie over off-label gebruik helder aangeboden krijgen, bijvoorbeeld via een

receptuur. Vastgesteld kan worden dat het vrijwel niet mogelijk zal zijn voor alle toepassingen

landelijk formularium. Ook de betrokken protocollen en standaarden moeten voortdurend aan
de actualiteit worden aangepast. Daarbij moet ook de wetenschappelijke achtergrondinformatie
–

–
–
–

–
–

geneesmiddelen te registreren en dat daarom off-label voorschrijven een noodzakelijke en vaak

nuttige aanvulling zal blijven op het reguliere en gereguleerde voorschrijfbeleid. Het wetenschap-

worden aangeboden.

pelijk verantwoord verruimen van indicaties en toepassingen van off-label medicatie zal leiden
tot een doelmatiger geneesmiddelenvoorziening. Ook zal het volgens evidence-based standaarden

Fabrikanten moeten gestimuleerd worden om off-label toepassingen op te nemen in het

registratiedossier. Ook moet onderzocht worden of anderen dan de fabrikant kunnen verzoeken

voorschrijven van off-label medicatie leiden tot doelmatiger voorschrijven.

om een off-label toepassing in een registratiedossier op te nemen.

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

Kinderen: bekeken moet worden of de huidige regelgeving op Europees niveau (art 45-46) op
korte termijn kan leiden tot zinvolle aanvullingen in registratiedossiers.

Kansen

Onderzoek de mogelijkheden om wetenschappelijk onderbouwde off-label toepassingen

–

dezelfde status te geven als on-label toepassing volgens het registratiedossier.

Onderzoek hoe kennis over off-label toepassingen kan leiden tot wijzigen van SPC-teksten.

Nederland heeft met het Medicines for Children Research Netwerk (MCRN) en het Nederlands
Kenniscentrum Farmacotherapie bij Kinderen (NKFK) zowel de infrastructuur als de mensen

Maak een gemakkelijk te raadplegen databank met geneesmiddelen en hun afgewezen

om het beoogde onderzoek goed uit te voeren. Dit geldt ook voor onder meer de infrastructuur

Verzamel informatie over effectiviteit en bijwerkingen van off-label medicatie in een centrale

voor Medische Oncologie (NVMO) die al behandelvoorschriften ontwikkelen wanneer er consensus

voor oncologen (Stichting Kinderoncologie Nederland (SKION) en de Nederlandse Vereniging

indicaties. Dit leidt tot minder vermijdbare onderhandeling en minder bijwerkingen.

is binnen de beroepsgroepen. Bij de bestaande expertisecentra voor zeldzame aandoeningen

databank.

is ook de kennis aanwezig om behandelingen voor de specifieke zeldzame aandoening te

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

–
–

Vergroten patiëntveiligheid

Off-label gebruik van medicijnen kan een intrinsieke bijdrage leveren aan veiligheid en effectiviteit

daar waar geen andere behandelopties voorhanden zijn. Off-label gebruik resulteert echter in

verbeteren.  

H
 et NKFK heeft een goede samenwerking met het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen.
De Nederlandse arts is nog relatief benaderbaar over zijn voorschrijfgedrag in vergelijking met
de buitenlandse arts, waardoor onderzoek rond off-label gebruik meer kans op succes heeft in
Nederland.

zowel over- als onderdosering. Gebrekkige effectiviteit van die middelen en/of relatief sterke bijwer-

Bedreigingen

kingen zijn regelmatig het gevolg. Bij off-label en gebruik van niet-geregistreerde geneesmiddelen

komen circa tweemaal zoveel bijwerkingen voor als bij on-label gebruik. Daar komt bij dat bijwer-

–

Er is onvoldoende interesse bij de farmaceutische industrie voor onderzoek naar off-label

genoemd worden.

–

te halen die op dit terrein zijn ontstaan.
Artsen, met name specialisten, staan weinig open voor onderzoek naar voorschrijfgewoontes,

volgens formularia die op wetenschappelijk onderzoek zijn gebaseerd zal de risico’s verminderen

–

kingen vaak niet gerapporteerd worden, deels omdat ze niet gekend en herkend worden. Dat is bij
off-label middelen zeer relevant, omdat er geen registratiedossier bestaat waarin de bijwerkingen
De risico’s van off-label gebruik worden groter naarmate er minder over bekend is. Voorschrijven
en de patiëntveiligheid bevorderen. Dat geldt ook voor het systematisch verder uitbouwen en
implementeren van de kennis rond (de bijwerkingen van) off-label gebruik.

Het belang van vergelijkend effectiviteitsonderzoek bij off-label gebruik om risico voor de patient

C.2

gebruik. Voor andere partijen ontbreken de financiële middelen om de achterstanden in

zeker als het off-label betreft.

Er zijn te weinig financiële middelen.

Lacune Nieuwe indicaties
Inleiding

te voorkomen wordt getoond met het voorbeeld van gebruik van de Cox-2-remmer rofecoxib

(merknaam Vioxx). Dit geneesmiddel werd na de introductie veel voorgeschreven aan patiënten
met een hoog risico op maagschade, omdat Cox-2 remmers veiliger voor de maag zijn dan de klassieke

Bij de ontwikkeling en registratie van een nieuw geneesmiddel richt de fabrikant zich met name op

die indicatie(s) met de beste kansen voor registratie en met de grootste markt. Dat wil echter niet

NSAIDs. Er was echter niet bestudeerd of de (duurdere) Cox-2-remmers ook werkelijk beter waren

zeggen dat dit de enige indicaties zijn waarbij het middel werkzaam is. Vaak zijn er (verwante)

dan de ‘standaard’ behandeling, bestaande uit een NSAID met maagzuurremming, voor deze

groep patiënten. Maar liefst 80% van de patiënten kreeg rofecoxib buiten de officieel geregistreerde

diagnoses waarbij verwacht mag worden dat het middel eveneens effect heeft. De dynamiek van

indicatie om (NIVEL-rapport 2003). Uit de APPROVE-studie bleek vervolgens dat rofecoxib het risico

het vinden van nieuwe indicaties is een belangrijk onderdeel van het farmaceutische ontwikkelingsproces. Het wetenschappelijk onderzoek dat gefinancierd wordt door de farmaceutische industrie

op hart- en vaatziekten verhoogt, hetgeen zelfs tot sterfgevallen heeft geleid.

richt zich met name op de indicaties waarvoor registratie wordt/is aangevraagd. De beschikbaarheid

Minder ‘handen aan het bed’

van financiering hangt hier dus af van de strategische keuzes van het betreffende bedrijf.

Een verantwoord off-label gebruik zal met name bij kinderen leiden tot minder ziekenhuisopnames

Volgens de huidige regelgeving is het niet mogelijk dat anderen dan de octrooihouder een aanvraag

teerd. Maar liefst 30% van die opnames is vermijdbaar.

hoognodig. Drug repositioning buiten de industrie zou daardoor extra kansen krijgen. Wanneer

door bijwerkingen. In Nederland is 2,5% van de opnames op de kinderleeftijd geneesmiddel gerela-

indienen voor registratie voor andere indicaties. Een aanpassing van deze regels is volgens velen
deze regels inderdaad aangepast zouden worden, ontstaat er behoefte aan financiering voor

registratiestudies door andere partijen, bijvoorbeeld om zeldzame indicaties (inzet als ‘weesgeneesmiddel’) nader te onderzoeken.

42

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

43

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Verdieping

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

‘De ontwikkeling en het op de markt brengen van geneesmiddelen is een samenspel van het

private en publieke domein. Dit gegeven roept een zeker spanningsveld op tussen bijvoorbeeld

Vergroten patiëntveiligheid

Complexe thema’s als off-label (gebruik buiten de goedgekeurde indicaties) of ‘therapeutic gaps’

vaak onderzocht en onderbouwd om te worden geregistreerd. Patiënten met een ziekte die weinig

de commerciële strategieën van de farmaceutische industrie en het belang van de volksgezondheid.

Indicaties die weinig voorkomen zijn minder interessant voor de registratiehouder en worden minder

(er is een medische behoefte maar geen beschikbaar middel) laten zien dat de geneesmiddelen-

voorkomt, zullen om die reden vaker off-label middelen gebruiken (zie voor risico’s hiervoor lacune

markt verre van volmaakt is’. Dat schrijft het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen in zijn

C1). Bijkomend probleem is dat de effectiviteit van een middel met betrekking tot de betreffende

Strategisch Businessplan 2009–2013.

indicatie niet constructief wordt onderzocht. Patiënten worden door leemtes in de kennis vaker

Een van de onvolmaaktheden in het huidige geneesmiddelenproces is dat een farmaceutisch

onder- of juist overbehandeld, hetgeen tot patiëntonveiligheid kan leiden.

bedrijf zelf kan bepalen welk product wordt ontwikkeld voor welke indicatie, en als geneesmiddel

op de markt wordt gezet. Vanuit commercieel oogpunt is het niet aantrekkelijk om naar nieuwe
indicaties met een kleine afzetmarkt te zoeken voor een geregistreerd geneesmiddel. Er zijn echter

Minder ‘handen aan het bed’
Meer geregistreerde indicaties geven de arts en apotheker ook meer gestandaardiseerde behande-

middelen geschikt zijn voor nog niet te behandelen indicaties (zoals vele zeldzame aandoeningen).

de kans op fouten ervoor dat de behandeling van eventuele complicaties vermijdbaar is.

indicaties (Ashburn TT 2004), (Riveiro ME 2010), (Tobinick EL 2009).

Doelmatigheid van zorg

‘therapeutic gaps’ die mogelijk kunnen worden opgelost door uit te zoeken of bestaande genees-

lingsmogelijkheden. Dat maakt efficiënter werken mogelijk. Bovendien zorgt het verminderen van

Maar bestaande middelen kunnen soms ook een meerwaarde hebben voor andere, meer gangbare

Nieuwe, op onderzoek gebaseerde behandelingsmogelijkheden voor artsen en apothekers verbe-

Noodzakelijk onderzoek

teren de kwaliteit en effectiviteit van de behandeling van de patiënt.

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

Er loopt heel weinig onderzoek op dit terrein omdat in de huidige praktijk de patenthouder

Kansen

(meestal de industrie) de enige partij is die het geneesmiddel voor een nieuwe indicatie kan

Nederland staat bekend om zijn goede wetenschappelijke kwaliteit en ervaring met klinische trials.

registreren. Recent werd de farmaceutische industrie wel geattendeerd om mee te denken aan
drug repositioning (Tobinick EL 2009).

Bedreigingen

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?
Omdat niet verwacht kan worden dat de farmaceutische industrie hun geregistreerde geneesmiddel

Registratiehouders zijn multinationals en opereren niet alleen in Nederland. Beleid op dit terrein
wordt mondiaal vastgesteld.

voor nieuwe indicaties met een (zeer) kleine afzetmarkt zal ontwikkelen, is het noodzakelijk om

–

publieke financiering van dergelijk onderzoek mogelijk te maken. Dit onderzoek kan zich onder

andere richten op effectiviteitsonderzoek; goede, (indien mogelijk) grote trials waarin de effectiviteit

–

(en de balans tussen werkzaamheid en schadelijkheid) goed wordt aangetoond voor de nieuwe
indicatie. Enkele relevante vragen die ook onderzocht zouden dienen te worden:
–

–

–

De farmaceutische industrie is vanuit bedrijfseconomische overwegingen niet altijd enthousiast

over het doen van nieuw onderzoek, bijvoorbeeld voor de registratie van een nieuwe indicatie.
Er zijn momenteel weinig of geen mogelijkheden voor niet-octrooihouders om onderzoek te
doen en een middel voor de nieuwe indicatie te registreren.

 at zijn de juridische consequenties van onderzoek en gebruik voor een andere indicatie?
W
W
 elke gegevens heeft een registratieautoriteit nodig om gebruik toe te staan of zelfs in te zetten

op ‘pseudo-registratie’ hiervan?

Wat zijn de gevolgen van een dergelijke beslissing voor de betreffende industrie en wie is er
dan productaansprakelijk?

Deze lacune overlapt overigens deels met lacune C1 over off-label gebruik, waarbij immers ook
sprake is van een nieuwe indicatie van een bestaand middel.

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?
–

Aanpassen van de wet- en regelgeving, zodat ook andere partijen onder bepaalde voorwaarden
onderzoek kunnen doen naar nieuwe indicaties indien een fabrikant het niet oppikt. Dit zou

het mogelijk maken een middel uiteindelijk ook voor een nieuwe indicatie te kunnen registeren.
Dat waarborgt de effectiviteit en veiligheid van het gebruik, en maakt bovendien vergoeding
van het middel mogelijk. Dat is niet alleen goed voor de patiënt, die het middel dan immers
voorgeschreven kan krijgen. Het doorbreekt ook een vicieuze cirkel: geen vergoeding -niet

–

voorschrijven -geen kennisvergroting -geen bewijs -geen vergoeding.

Beleidsmaatregelen kunnen de industrie stimuleren om nieuwe indicaties te zoeken voor hun
geregistreerde geneesmiddelen. Dit is relevant indien er nog geen ander product voorhanden
is, zoals bij veel zeldzame aandoeningen het geval is.

44

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

45

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

4

Verdieping lacunes

Verdieping
Uit de HARM-studie blijkt dat er jaarlijks 19.000 potentieel vermijdbare geneesmiddelgerelateerde

ziekenhuisopnamen zijn [Leendertse AJ 2008]. Bij 26% van de onderzochte ziekenhuisopnamen
was er sprake van een probleem rond toediening, gebruik of therapietrouw. Problemen met het

medicijngebruik (therapieontrouw) doen zich voor bij elke medicijngroep en bij alle patiëntcate-

gorieën. Het kan daarbij gaan om het vroegtijdig stoppen met geneesmiddelen die eigenlijk chronisch gebruikt moeten worden en om onregelmatig gebruik van geneesmiddelen die volgens een
vast patroon ingenomen moeten worden. De achterliggende oorzaken van therapieontrouw zijn

zeer divers van aard, maar zijn wel grotendeels bekend en onderzocht.
Door de diversiteit aan oorzaken is er echter geen eenduidige aanpak mogelijk bij het verbeteren
van therapietrouw. Therapieontrouw is een dynamisch verschijnsel, en kan zelfs binnen één

persoon wisselen (van den Bemt B 2009). Therapieontrouw komt veelvuldig voor in zo’n 30–50%
van alle patiënten met chronische medicatie. Een therapieontrouwe patiënt is nauwelijks of niet
aan specifieke kenmerken te herkennen. Per patiënt dient dus gekeken te worden of hij/zij

therapieontrouw is, en waarom dat zo is. Inbreng van de ervaringsdeskundige (gebruiker van het

geneesmiddel/patiënt) is daarbij essentieel.

Zowel in Nederland als in Engeland zijn adviezen opgesteld voor het verbeteren van therapietrouw

D 	Wordt het geneesmiddel juist
gebruikt?

(Westein MPD 2008, NCCPC 2009). In Nederland worden op dit terrein door diverse partijen al veel
activiteiten ontplooid. Een groot deel van deze interventies missen echter voldoende wetenschappelijke onderbouwing, en zij worden bovendien onvoldoende solide getoetst op werkzaamheid.

Er is nog onvoldoende zicht op specifieke groepen risicopatiënten. Interventies ter verbetering van
therapieontrouw worden te vaak gedaan op de gehele populatie van geneesmiddelengebruikers.
Zoals bij veel andere gezondheidsinterventies is van zo’n algemene aanpak veel minder effect te

D.1

Lacune Therapietrouw

verwachten dan van een op de patiënt aangepaste interventie.

Inleiding

dantie, dat wil zeggen overeenstemming tussen patiënt en zorgverlener over of en hoe het

Belangrijk voor het motiveren van de patiënt om therapietrouw te zijn is het bereiken van concorgeneesmiddel gebruikt gaat worden. Daarvoor is de relatie arts-patiënt en/of apotheker-patiënt

Een van de belangrijkste belemmerende factoren voor succesvolle farmacotherapie is het gegeven

van groot belang.
Overigens lijkt therapietrouw zowel afhankelijk van non-intentionele als van intentionele factoren.

dat een aanzienlijk deel van de patiënten de medicatie niet (altijd) in de voorgeschreven dosering

Non-intentionele factoren kunnen vaak met behulp van hulpmiddelen als pillenwekkers worden

en gedurende de afgesproken periode inneemt. Volgens de WHO is er wereldwijd meer winst te

beïnvloed. Intentionele factoren lijken afkomstig te zijn van een wegingsproces van de patiënt.

behalen op het gebied van de volksgezondheid door de therapietrouw te verbeteren dan door de
ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen (WHO 2003).

Op basis van geneesmiddelengebruik en potentieel risico van verminderde therapietrouw zouden
de volgende deelgebieden prioriteit moeten krijgen:

De zorgverlener en de patiënt (de zorgvrager) maken gezamenlijk een afspraak over de keuze van

1

de behandeling en/of daaraan verbonden leefstijl. Uit wetenschappelijk onderzoek is het een en

ander bekend over factoren die van invloed zijn op de therapietrouw. De relatie tussen patiënt en

2

arts (of andere zorgverlener) is van doorslaggevend belang. Wanneer de keuze voor een behandeling geen gezamenlijk gedragen beslissing is, kan men van de patiënt niet verwachten dat deze

‘trouw’ doet wat de arts voorschrijft. Bij de keuze voor een bepaalde behandeling is het belangrijk

3

om de (on)mogelijkheden van de patiënt (zoals beperkingen, dagindeling, omgevingsfactoren,

motivatie) in het overleg te betrekken.
De bereidheid van de patiënt om geneesmiddelen volgens afspraak in te nemen varieert afhankelijk

Ouderen: zij lopen door polyfarmacie en verminderde cognitie een verhoogd risico op therapieontrouw. Daarbij zijn de gevolgen van therapieontrouw voor hen relatief ernstig.
Mensen die langdurig preventieve medicatie gebruiken als cholesterolverlagers, bloeddruk­
verlagers of osteoporosemiddelen. Voor hen is het vaak moeilijk het medicijngebruik vol te
houden.

Mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen worden vaak klinisch of poliklinisch
behandeld, waarbij het streven is om ze waar mogelijk ambulant te behandelen.

Therapieontrouw met psychofarmaca is een van de belangrijkste redenen voor vervroegde

van de aandoening en (de bijwerkingen van) het geneesmiddel, de categorie patiënten en kenmerken

heropname bij deze groep.

van de patiënt, zoals diens houding ten opzichte van geneesmiddelen in het algemeen. Met name

Noodzakelijk onderzoek

bij chronische aandoeningen, waarbij de medicatie vaak levenslang ingenomen moet worden, is
de therapietrouw vaak veel lager dan de voorschrijvende arts denkt.

De beschikbare kennis op het gebied van therapietrouw wordt onvoldoende benut in de dagelijkse

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

geboekt is op dit terrein. Verder ontbreekt het nog aan belangrijke informatie over specifieke

en door het NIVEL in kaart zijn gebracht. Probleem is dat het onderzoek vaak te fragmentarisch

Er lopen in Nederland verschillende projecten die door de zogeheten Kwartiermaker van VWS / NPCF

zorgpraktijk. Geconcludeerd moet worden dat in de afgelopen decennia nauwelijks vooruitgang

is, en dat onvoldoende gebruik wordt gemaakt van de reeds bestaande kennis op het gebied van

doelgroepen. In het kader van dit signalement wordt benadrukt dat de middelen ontbreken voor

therapietrouw. Te vaak worden stappen herhaald, waardoor er te weinig vooruitgang is.

onderzoek gericht op het ontwikkelen van methodologie voor het meten van therapietrouw en de
(langetermijn)effectiviteit van interventies die gericht zijn op een vergroting van de therapietrouw.

Dit is een essentiële stap bij het beoordelen van de effectiviteit van interventies om therapietrouw te verbeteren.

46

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

47

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?
–

–

–

Meer informatie over de gevolgen van therapieontrouw bij verschillende medicijnen is nodig.
Het verschilt namelijk per medicijn in hoeverre therapieontrouw gevolgen heeft voor de

Vergroten patiëntveiligheid

Ook is informatie nodig over de mate van therapieontrouw per medicijn.

Onnodige hogere doseringen en (combinaties van) sterker werkende middelen kunnen zo worden

Het verbeteren van de therapietrouw leidt tot een betere werkzaamheid van bestaande therapieën.

uitkomsten van de therapie.

voorkomen, waardoor het risico op schade door geneesmiddelengebruik en op geneesmiddelge­

 r moet meer duidelijkheid komen over de verschillende vormen van therapieontrouw.
E
In verschillende fasen van de therapie kan therapieontrouw optreden. Deze kan voor de patiënt

relateerde ziekenhuisopnames afneemt. Gezien de hoge prevalentie van therapieontrouw zal zelfs

bewust of onbewust zijn. In veel studies en interventies is onduidelijk welke vorm van therapie-

een relatief kleine verbetering op dit vlak kunnen leiden tot een grote verbetering van de patiënt-

ontrouw aangepakt, dan wel gemeten wordt, terwijl er grote verschillen zijn in aard, oorzaak

–

veiligheid. Dat geldt met name bij de risicogroepen ouderen en mensen die te maken hebben met

en gevolgen.

polyfarmacie.

V
 oor het meten van therapietrouw zijn diverse methodes voorhanden, met elk zijn eigen voor- en

Minder ‘handen aan het bed’
Verbeteren van de therapietrouw draagt direct bij aan het verminderen van de benodigde ‘handen

nadelen. Omdat er geen ‘beste’ methode (‘gouden standaard’) is, worden vaak verschillende

methodes gehanteerd. Dat is lastig bij het vergelijken van onderzoek. Een gestandaardiseerde

–

–

–

aan het bed’, doordat het aantal geneesmiddelgerelateerde ziekenhuisopnamen vermindert.

meetprocedure voor onderzoekers zou hier uitkomst kunnen bieden.

Bovendien leidt betere therapietrouw tot betere behandelresultaten. Daardoor treden minder

In de praktijk ontbreekt het vooral aan een goede werkwijze voor zorgverleners om therapieontrouwe patiënten op te sporen. Het is belangrijk dat een instrument op dit terrein ook de

complicaties op bij chronische aandoeningen, hetgeen ook weer leidt tot minder ziekenhuisopnames.

Ontwikkeling van en onderzoek naar de effectiviteit van interventies is nodig. Dit onderzoek

van opname in verpleeg- of verzorgingsinstelling.

Bij oudere patiënten die zelfstandig wonen kan hulp bij geneesmiddelengebruik leiden tot uitstel

achterliggende oorzaken van de therapietrouw achterhaalt.

moet in de praktijksetting plaatsvinden, met zorgverleners en patiënten in de leidende rol.

Een subvraag daarbij is of het richten van interventies op ontrouwe patiënten effectiever is
dan een aanpak die zich richt op zowel trouwe als ontrouwe patiënten. Meer op de achtergrond

Doelmatigheid van zorg

Bij alle facetten van de medicatiebegeleiding speelt de communicatie tussen patiënt en zorg-

van geneesmiddelen aanmerkelijk, met onder andere kostenstijging tot gevolg (Herings RM 2002).

Effectievere therapietrouw levert waarschijnlijk meer gezondheidswinst op dan met enige andere

speelt de vraag of de cognities van de patiënt rond geneesmiddelgebruik te beïnvloeden zijn.

medische verbetering mogelijk zou zijn (WHO 2003). Therapieontrouw belemmert de effectiviteit

verlener een rol. Onderzoek naar patiëntgericht communiceren is daarom van belang.

Inzicht in therapietrouw kan ertoe bijdragen dat uitgeleverde geneesmiddelen worden gebruikt.

Daarbij is speciale aandacht gewenst voor de communicatie met allochtonen. Verder is, meer

En er zullen minder vaak therapieën voortijdig worden gestopt, die pas effectief zijn bij langdurig

in het algemeen, onderzoek nodig naar de oorzaken en determinanten van therapieontrouw

gebruik van geneesmiddelen.

bij de grote groep allochtonen in Nederland.

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?
–

–
–
–
–
–

–

ontwikkeling, -onderzoek en -implementatie zoveel mogelijk decentraal, in een multidisciplinaire

setting plaats te vinden. Daarbij is overigens wel landelijke kennis en expertise noodzakelijk.
Belangrijk is het verbeteren van de communicatie tussen patiënt en behandelaar, en tussen

–

behandelaars onderling.

Patiënten moeten meer betrokken worden bij de besluitvorming over de therapie, en zich

richtlijnen en standaarden.

–

van functies.

–

Steun aan patiënten om zelfmanagement te kunnen doen, ook bij ouderdom of achteruitgang

–

Kennisplatform met behandelaars, patiënten en wetenschappers creëren.

stechnieken voor zorgverleners.

–

doelmatig zijn.

Op dit moment staat de indicatie waarvoor een geneesmiddel wordt voorgeschreven niet op
het voorschrift. Hierdoor weet de apotheker niet voor welke indicatie het middel wordt gegeven

–

kan worden geoptimaliseerd is noodzakelijk.

–

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

communicatiemogelijkheden tussen behandelaars.

Door de introductie van integrale zorg voor mensen met een chronische aandoening wordt
multidisciplinaire samenwerking verbeterd.

 ederland heeft een goede wetenschappelijke reputatie op het gebied van therapietrouw.
N
Er is voldoende kennis aanwezig, en is er inzicht en bereidheid bij de betrokken beroepsgroepen
en patiëntenorganisaties om therapietrouw als speerpunt te benoemen.

Nederland loopt Europees gezien voorop in de praktijkgerichte aanpak van therapietrouw.
In tegenstelling tot elders is er landelijke coördinatie en multidisciplinaire samenwerking.

Ook op lokaal niveau is de wijze waarop zorgverleners in de eerste lijn in Nederland met elkaar

wat het ondersteunen van de patiënt bemoeilijkt. Onderzoek naar hoe deze manier van werken

48

therapietrouw juist hier mogelijk is: de huisarts kan als poortwachter van een niet al te grote

Verder kent ons land veel mondige en goed geïnformeerde patiënten en bestaan er goede

Het is belangrijk kennis over de gevolgen van therapieontrouw te verzamelen en te borgen in

Interventies moeten slechts worden geïmplementeerd als ze aantoonbaar werkzaam en

De Nederlandse gezondheidszorg heeft een aantal kenmerken waardoor verbetering van de

in hun geneesmiddelengebruik, zowel voorgeschreven door de huisarts als door specialisten.

en hiernaar te handelen.

–

taakgroep Goed Medicijngebruik voor de coördinatie en afstemming rond de landelijke aanpak

van therapieontrouw.

georganiseerd en geautomatiseerd, is in staat om patiënten gedurende lange tijd te volgen

Artsen dienen bewuster om te gaan met het feit dat patiënten soms therapieontrouw zijn,

Zorgen voor de implementatie van de ontwikkelde kennis, zoals kennis van effectieve gesprek-

Dankzij diverse initiatieven staat therapietrouw hoog op de agenda en is er een landelijke

groep patiënten de gang door de gezondheidszorg volgen en de openbare apotheker, goed

meer bewust worden van hun verantwoordelijkheden in de behandeling.

–

–

Kansen

Om goede voorbeelden van praktijkinterventies breed te implementeren, dienen praktijk­

49

samenwerken uniek.
V
 erbeteren van therapietrouw heeft direct impact op de gezondheid van Nederlandse patiënten,
en daarmee op de kosten in de gezondheidszorg.
Er is een uitgebreid netwerk in Nederland met buitenlandse kenniscentra, met mogelijkheden
tot samenwerking.

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Bedreigingen
–

Het ontbreekt aan financiële middelen om de geconstateerde lacunes aan te pakken.

–

In het medisch curriculum wordt onvoldoende aandacht besteedt aan therapietrouw.

–

–

D.2

medicatie-review op het aantal ziekenhuisopnames en op bijwerkingen die niet tot ziekenhuis­

opname leiden. Binnen het CAREFUL-onderzoek wordt ook gekeken naar interventies bij ouderen

Bij artsen staat therapieontrouw in de dagelijkse praktijk nog onvoldoende op de agenda.

binnen het ziekenhuis en de invloed op zogeheten ADEs (adverse drug events). In datzelfde

programma is bovendien subsidie verstrekt aan een soortgelijk project bij net ontslagen patiënten,

Onderzoek naar therapieontrouw is complex en is door de multicausaliteit en het dynamische

bedoeld om heropnames te voorkomen (IBOM-2). De resultaten van deze onderzoeken zijn nog

karakter van het verschijnsel lastig te modelleren.

niet bekend.

Lacune Polyfarmacie

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?

Inleiding

met polyfarmacie:

Een deel van het onderzoek zou gericht moeten zijn op preventie van problemen die samenhangen

–

Wanneer een patiënt vier of meer geneesmiddelen tegelijkertijd krijgt voorgeschreven, spreekt

men van polyfarmacie. Dit komt voor bij een groeiend aantal patiënten, met name ouderen (een derde
uit 2006, een belangrijke risicofactor voor vermijdbare ziekenhuisopnames (Leendertse AJ 2008).

–

Geneesmiddelen kunnen de opname, afbraak en/of uitscheiding (farmaco­kinetiek) van een ander

middel beïnvloeden, waardoor er onvoldoende werkzaamheid of juist een toxische ophoping van het

nende programma’s te maken.
I n de praktijk zal er ook geprioriteerd moeten worden. Sommige behandelingen zullen gestaakt
moeten worden omdat combinatie met andere behandelingen niet mogelijk is. Om dergelijke
beslissingen te kunnen ondersteunen, is onderzoek nodig naar innovatieve strategieën.

betreffende middel ontstaat. Ook kunnen geneesmiddelen elkaars werking (farmacodynamiek) in

Verder is onderzoek nodig naar verschillende andere aspecten van polyfarmacie:

positieve of negatieve zin beïnvloeden. Wanneer een patiënt meerdere middelen tegelijk gebruikt,
ontstaat een complex netwerk van interacties. Er bestaat nog onvoldoende wetenschappelijk

onderbouwde kennis over de complexe interacties tussen verschillende geneesmiddelen. Zo worden

–

in registratiestudies patiënten met andere medicatie meestal uitgesloten. Wel is een groeiende

hoeveelheid praktijkkennis beschikbaar, onder meer via het Lareb. Deze casuïstische bevindingen

Onderzoek naar ongewenste interactie-effecten bij polyfarmacie en naar de invloed van

medicatie-reviews op harde uitkomstmaten als het aantal ziekenhuisopnames, mortaliteit en
kwaliteit van leven. Is deze invloed groter binnen de specifieke(re) risicogroepen? Dit kan met

observationeel onderzoek, waarbij gekozen moet worden voor gerandomiseerd open onderzoek

vragen om meer systematische wetenschappelijke studies.

Deze moeten uiteindelijk leiden tot praktische richtlijnen voor het bewaken van medicatie en
het voorkómen van complicaties van polyfarmacie. Een combinatie van (chronische) aandoeningen

–

verminderde therapietrouw. Er zijn keuzes nodig om ongewenste geneesmiddelinteracties te

–

stelt hoge eisen aan de arts-patiënt relatie, al was het maar omdat polyfarmacie vaak leidt tot

voorkómen. De behandelend(e) arts(en) en de patiënt moeten gezamenlijk prioriteiten vaststellen.
Er vindt echter nog maar mondjesmaat onderzoek plaats naar modellen om samen met de patiënt

–

dergelijke moeilijke keuzes te maken.

–

Verdieping

–

De meest frequent uitgevoerde interventie gericht op polyfarmacie, is de al dan niet multidiscipli-

of onderzoek opgezet met een voor- en nameting.

Onderzoek naar de kosteneffectiviteit van medicatie-reviews. Is de kosteneffectiviteit beter
voor de specifieke(re) risicogroepen?

O
 nderzoek naar andere interventies die kunnen bijdragen aan een vermindering van de lacune,
bijvoorbeeld clinical decision support systems.
Onderzoek naar de rol van de patiënt zelf bij deze interventies.

Onderzoek naar de praktische haalbaarheid en uitvoerbaarheid van medicatie-reviews en
andere interventies in de dagelijkse praktijk.

Onderzoek naar de implementatie en de harmonisatie van medicatie-reviews (en andere
interventies) in de dagelijkse praktijk. Kan een landelijke standaard ontwikkeld worden?

Belangrijk is hierbij het structureren van de vervolgstappen. Medicatie-review is een analyse

naire medicatie-review. Daarnaast gaat het om het verstrekken van schriftelijke adviezen aan artsen
door apothekers en het extra scholen van artsen. In het algemeen worden doelen nagestreefd als

–

het optimaliseren van de kwaliteit van de farmacotherapie of de reductie van het aantal geneesmiddelgerelateerde problemen. Reductie van het aantal geneesmiddelen bij de patiënt wordt in

van het probleem. Wat voor behandelplan moet hieruit volgen?
M
 ethodologisch onderzoek ter ondersteuning van de uitwerking van data uit observationele
studies, om bijvoorbeeld confounding te kunnen achterhalen.

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?

het algemeen niet als einddoel genomen; het gaat om de kwaliteit van de farmacotherapie.

Medicatie-review blijkt het aantal geneesmiddelgerelateerde problemen te kunnen reduceren.

–

Er is echter nog geen effect aangetoond op harde uitkomstmaten als mortaliteit en ziekenhuis­
opnames.

Daarnaast is veel meer informatie nodig over de kosteneffectiviteit van de verschillende varianten

van deze interventie. Ook is het belangrijk te wegen of andere interventies dan medicatie-review,

–

bijvoorbeeld klinisch beslissingsondersteunende systemen (clinical decision support systems),

kunnen bijdragen aan vermindering van de lacune. Daarbij moet rekening gehouden worden met
de toepasbaarheid in de praktijk. Huisartsen en apothekers zijn weliswaar gemotiveerd om het

–

probleem aan te pakken, maar in de praktijk blijkt het vaak lastig die intentie waar te maken.

Noodzakelijk onderzoek

–

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

–

In Nederland loopt op dit moment het pHARM-onderzoek (preventing Hospital Admissions by

Reviewing Medication) als onderdeel van het CAREFUL-onderzoek (pharmacist Coordinated ADE

Zowel voor het opsporen van ongewenste (interactie-) effecten bij polyfarmacie als voor het
onderzoek naar de effectiviteit van interventies als medicatie-reviews (zie hierboven) zijn
databases nodig met voldoende klinische gegevens van patiënten.

Implementatie van de kennis over het voorkomen van problemen rond polyfarmacie. Liefst in

multidisciplinaire samenwerkingsverbanden waarin één zorgverlener verantwoordelijk is voor
het farmacotherapiebeleid van de individuele patiënt.

Het verbeteren van de communicatie en coördinatie tussen zorgverleners. Informatie over

indicaties, labwaarden en medicatie moet toegankelijk zijn voor alle betrokken zorgverleners,
bijvoorbeeld via het elektronisch patiëntendossier.

Het invoeren van een landelijk vastgestelde vergoeding voor het uitvoeren van -multidisciplinaire- medicatie-reviews en vergoeding van online consultatie.

Een groot deel van de problemen die voortkomen uit polyfarmacie zal niet voorkomen kunnen

worden. In dergelijke gevallen is er behoefte aan patiënt-geörienteerde ondersteuning voor de
zorgverlener bij het omgaan met deze problemen. Daarbij dient ook (meer) aandacht gegeven

Reducing Efforts For Use in all Levels of healthcare). Dit onderzoek heeft een ZonMw-subsidie

ontvangen in het programma Patiëntveiligheid. Het pHARM-onderzoek kijkt naar de invloed van

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

In lopend onderzoek is een begin gemaakt om enkelvoudige richtlijnen te vertalen naar multimorbiditeit en polyfarmacie en op grond daarvan computergebaseerde beslissingsondersteu-

van de mensen ouder dan 75 jaar). Polyfarmacie is volgens diverse studies, zoals het HARM-onderzoek

50

Conflicterende richtlijnen voor enkele ziektebeelden zorgen voor onduidelijkheid in de praktijk.

–

51

te worden aan de stem van de patiënt.

Meer farmacotherapie-onderwijs is nodig voor verpleegkundigen en praktijkondersteuners.

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

–

Meer klinisch en patiëntgericht farmacotherapie-onderwijs voor openbare apothekers.

–

Meer communicatieve vaardigheden in het onderwijs van de verschillende hulpverleners.

–

Bedreigingen

Meer (evidence based) farmacotherapie-onderwijs in de artsenopleiding.

–

Dit om een goede farmaceutische anamnese af te kunnen nemen bij de patiënt en deze te
kunnen motiveren bij het gebruik de geneesmiddelen.

–

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

–

Vergroten patiëntveiligheid

Polyfarmacie is een risicofactor voor vermijdbare geneesmiddelgerelateerde ziekenhuisopnames

(Becker et al. 2007). Het risico op (ernstige ) interacties, bijwerkingen en therapieontrouw is vergroot

–

2009, Van den Bemt PMLA 2000, Hanlon JT 2006). Het optimaliseren van de farmacotherapeutische

–

bij patiënten die worden behandeld met meerdere geneesmiddelen (Johnell K 2007, Benner JS

behandeling bij dit type patiënten zal de patiëntveiligheid op genoemde punten vergroten en de
risico’s (inclusief samenhangende sterfte) verkleinen.

–

Minder ‘handen aan het bed’

Het HARM-onderzoek liet zien dat zo’n zestienduizend opnames per jaar in Nederland het gevolg

lijden) verhoogt, zal het aanpakken van deze lacune leiden tot minder opnames. Verder zal de kans

–

om weer op te lossen. Dit bespaart onder andere tijd binnen verpleeghuizen en thuiszorg.

–

verminderen op medicatiefouten die weliswaar niet tot opname leiden, maar die wel tijd kosten

Doelmatigheid van zorg

waarvoor ze bedoeld zijn waardoor het beoogde effect uit blijft. Het verbeteren van de kwaliteit

Dit geldt voor nationale en internationale studies.

Het ontbreekt aan een geïntegreerd programma, van waaruit onderzoeken naar de deelvragen
hierboven genoemd gefinancierd kunnen worden.

Voor een goede aanpak van het probleem is een samenwerking nodig tussen specialisten,
huisarts en apotheker en eventueel praktijkondersteuner. Deze bestaat niet in de huidige
structuur.

De manier van werken in de eerstelijnsgezondheidszorg is reactief, terwijl het nodig is om dit
proactief te benaderen omdat het niet een acuut probleem is.

De huisartspraktijk en de apotheekpraktijk zijn drukke praktijken waarbij het samen proactief
het probleem bij polyfarmacie opsporen en aanpakken geen directe winst oplevert, maar wel
extra werk.

De huisarts en de apotheker en eventueel de praktijkondersteuner zijn verschillende typen

mensen. Samen een probleem oplossen is dan minder gemakkelijk. Door onderwijs zouden

werk en problemen. Als zij alle drie op een zelfde manier over patiënten kunnen discussiëren

indirect (via effect op therapieontrouw) de kans op geneesmiddelgerelateerde opnames (en over-

middelen. Zo krijgen zij vaak middelen die niet noodzakelijk zijn en/of die niet worden gebruikt

artsen bezig met het uitvoeren van medicatie-reviews, allen in hun eigen vorm en met hun
eigen eindpunten, hierdoor zijn de gegevens uit de individuele kleine studies niet vergelijkbaar.

deze partijen meer naar elkaar toe kunnen groeien en meer begrip kunnen krijgen van elkaars

zijn van een vermijdbaar geneesmiddelgerelateerd probleem. Aangezien polyfarmacie direct en

Patiënten bij wie sprake is van polyfarmacie maken vaak ondoelmatig gebruik van hun genees-

Op dit moment zijn veel individuele apothekers en huisartsen en groepen apothekers en huis-

D.3

dan kunnen ze samen naar een oplossing zoeken.

De apotheker heeft vaak onvoldoende vaardigheden om de juiste informatie bij patiënten

eruit te halen en om patiënten te motiveren bij het gebruik van zijn of haar geneesmiddelen.
De kennis omtrent geneesmiddelen is bij de verschillende betrokken beroepsbeoefenaren
onvoldoende en sluit onvoldoende bij elkaar aan.

Lacune Toedieningsvormen
Inleiding

van de behandeling van deze patiënten leidt tot een doelmatiger gebruik van geneesmiddelen.
Uit het HARM-onderzoek blijkt dat de kosten door vermijdbare geneesmiddelgerelateerde opnames

in Nederland jaarlijks € 76 miljoen bedragen (Leendertse AJ 2008). Medicatie-reviews en andere

De vorm waarin een geneesmiddel wordt toegediend is mede bepalend voor het gebruiksgemak,

lijn. Toch is het aannemelijk dat de baten per saldo aanzienlijk groter zullen zijn dan de kosten.

vormen, met name voor geneesmiddelen die niet meer door een octrooi beschermd worden, krijgt

de opname in het lichaam en de therapietrouw (zie D1). De ontwikkeling van nieuwe toedienings-

methodes om polyfarmacie aan te pakken brengen kosten met zich mee, met name in de eerste

echter niet altijd voldoende stimulansen vanuit de markt. Doordat de geneesmiddelen die bepaalde

Ook kan het tot tijdsbesparing leiden bij het uitdelen van medicatie, en kunnen medicatie-reviews

patiënten nodig hebben soms niet in een passende toedieningsvorm in de handel zijn, krijgen

bijdragen aan het oplossen van praktische problemen bij het managen van de medicatie.

deze patiënten hun geneesmiddel niet, ten dele of met erg veel moeite binnen.

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

Verdieping

Kansen

Het thema nieuwe toedieningsvormen omvat de ontwikkeling van toedieningsvormen voor specifieke

–

Nederland is bij uitstek geschikt voor het uitvoeren van onderzoek naar het verbeteren van

de behandeling van patiënten met polyfarmacie, omdat hier sprake is van een sterke eerste

doelgroepen: kinderen, ouderen, gehandicapten, patiënten met een voedingssonde, patiënten met

–

In Nederland bestaat een kritische houding ten opzichte van het voorschrijven van genees-

vorm van het geneesmiddel dan waarvoor registratie heeft plaatsgevonden, zodat hier formeel

–

Vanwege de unieke (sterke) positie van de huisarts in Nederland, is Nederland bij uitstek

–

slikproblemen en patiënten met injectiegeneesmiddelen. Vaak betreft het een andere toedienings-

lijn waarin goede lokale samenwerking plaatsvindt.

middelen. Ook hebben apothekers een belangrijke rol met betrekking tot medicatiebewaking.

sprake is van unlicenced gebruik. De geneesmiddelen moeten dan eerst worden ‘klaargemaakt’

geschikt om iets op het terrein van polyfarmacie te doen. Het idee is de centrale regie van

denken aan het vermalen van tabletten om het product via een sonde te kunnen toedienen, of om
op basis van de vermalen tabletten of ‘grondstof’ capsules te bereiden met een aangepaste dosering.

voor de specifieke doelgroep om toediening mogelijk te maken (Bouwman Y 2009). Hierbij valt te

de huisarts verder te versterken door hem/haar deze expertise ter beschikking te stellen.
E xtrapolaties van buitenlandse onderzoeken naar geneesmiddelgerelateerde ziekenhuisopnames

Verder worden in de dagelijkse praktijk soms tabletten vermalen om ze via pap of vla te kunnen

laten in het algemeen een overschatting zien van de problematiek (vergelijking meta-analyse

toedienen. Unlicensed gebruik komt veel voor in de kindergeneeskunde en in de verpleeghuiszorg,

(Beijer JHM 2002) tegenover het HARM onderzoek (Leendertse AJ 2008). Toch is ook in

of omdat de arts voor een individuele patiënt met een veel lagere dosering wil starten. Dergelijke

Nederland verdere verbetering mogelijk, maar die verbetering moet dus worden aangebracht

aanpassingen van de toedieningsvorm (‘formulering’) kunnen gevolgen hebben voor de stabiliteit

binnen een uniek systeem. Alleen Nederlands onderzoek kan daarom de informatie opleveren

van het product, opname van de actieve stof door het lichaam en kunnen resulteren in onder- of

die gewenst is. Wel kan van buitenlandse onderzoeken geleerd worden welke interventies

overdosering bij toch al kwetsbare doelgroepen (Mandemaker F 2009, Croonen H 2007, Grafhorst

mogelijk zijn en (deels) hoe die te implementeren zijn.

J 2001). Eindresultaat kan zijn dat hierdoor de therapie faalt, of dat de patiënt aan bijwerkingen

wordt blootgesteld of infectiegevaar loopt. Het ontbreekt hier meestal aan een gedegen weten-

schappelijke onderbouwing. Naast orale toedieningsvormen verdienen ook nieuwe vormen
(bijvoorbeeld via de huid: transdermaal) en klassieke alternatieven (rectaal, intramusculair, infuus,

52

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

53

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

depotpreparaat) voor sommige middelen en specifieke doelgroepen nader onderzoek Amorij J 2008).

–

Een relevant voorbeeld is de ontwikkeling van ‘Fixed Dosed Combinations’ (FDC), preparaten waarin
alle middelen die een patiënt nodig heeft in een vaste dosering gecombineerd zijn. Voor een aantal

chronische aandoeningen zijn dergelijke combinatiepreparaten te ontwikkelen. Daarmee zou het

–

probleem ondervangen worden dat patiënten veel verschillende tabletten per dag moeten innemen.
Naar aanleiding van het Priority Medicines-rapport heeft ZonMw in 2007 een workshop over FDC

Voortzetting van onderzoek is nodig op het terrein van biofarmaceutica zoals therapeutische

eiwitten, vectoren voor gentherapeutica of complexe vaccines, zeer onoplosbare verbindingen

of stoffen die slechts werken wanneer zij specifiek naar de plaats van werking gericht worden.

De laatste jaren is veel bekend geworden over de juiste doseringen van geneesmiddelen bij
kinderen van verschillende leeftijdsgroepen. Maar niet alle in het kinderformularium genoemde
geneesmiddelen zijn verkrijgbaar in een toedieningsvorm die speciaal ontwikkeld is voor

georganiseerd en hierover aan VWS gerapporteerd. De conclusie was dat een FDC-preparaat een

kinderen. Dat maakt dat de doseeradviezen soms geen vervolg krijgen in de klinische praktijk.

positief effect kan hebben op de nu notoir lage therapietrouw bij (oudere) patiënten met hart- en

Al in 2005 heeft het European Medicines Agency in zijn ‘Reflection Paper on Pediatric

vaatziekten. Een dergelijke pil kan mogelijk bijdragen aan de primaire preventie (dus voordat de

Formulations’ de lacune op dit gebied geconstateerd en voorstellen gedaan voor geschikte

patiënt een eerste hartinfarct of beroerte krijgt). Ook voor andere toepassingen dan de secundaire

toedieningsvormen (CHMP 2005). Omdat doseringen worden bepaald op basis van lichaams-

en eventueel primaire preventie van hart- en vaatziekten zou de ontwikkeling van FDC-preparaten

gewicht, moet de toedieningsvorm een doseerflexibiliteit hebben (bijvoorbeeld een drankje).

overwogen kunnen worden.
Zowel binnen de farmaceutische industrie als op universiteiten vindt onderzoek plaats naar betere

De smaak van het geneesmiddel bepaalt in deze patiëntgroep ook voor een belangrijke mate

toedieningsvormen. Nieuwe, specifiek werkende geneesmiddelen vragen daar ook om voor  een

–

optimaal therapeutisch effect. Ook zijn studies gedaan naar het gebruiksgemak of naar de vermindering van bijwerkingen door een andere toedieningsvorm (Rosen H 2005, Orive G 2004, Mustata

G 2005, Frijlink H 2003). Helaas hebben slechts zeer weinig potentiële innovaties de markt

–

gehaald. Dat komt allereerst doordat farmaceutisch onderzoek zich in de industrie vooral richt op

de ontwikkeling van nieuwe therapeutisch actieve verbindingen en minder op innovatieve toedie-

–

ningsvormen die mogelijk ook het therapeutisch effect verbeteren. Binnen universiteiten heeft

onderzoek naar nieuwe producten een lage status, waardoor het voor academische groepen niet

de therapietrouw.

Het is vaak niet bekend of geneesmiddelen met sondevoeding kunnen worden toegediend en
of de interactie tussen geneesmiddelen en sondevoeding vergelijkbaar is met normale voeding.
Onderzoek hiernaar is nodig.

Injectiegeneesmiddelen worden soms door apothekersassistenten klaargemaakt, en soms

bekwamen verpleegkundigen zich daarin. Er is onderzoek nodig welke aanpak het meest efficiënt
is, en welke het minste besmettingsgevaar oplevert.

B
 ij zalven en crèmes speelt het specifieke probleem van therapietrouw en de kwaliteit van leven
versus het risico van een onwerkzaam preparaat. Het gebruik van één crème of zalf is beter,

omdat een patiënt minder vaak hoeft te smeren. Dermatologisch onderzoek kan in kaart brengen

erg aantrekkelijk is op dit terrein te werken. De belangrijkste oorzaak is echter het geringe onderzoek naar de klinische implementatie van nieuwe technieken. Er is een grote afstand tussen technici
die de nieuwe toedieningsvormen ontwikkelen en de clinici die deze in klinisch onderzoek zouden

–

moeten evalueren. Daarnaast zijn veel studies naar de voorkeuren van patiënten gesponsord door
de industrie. Dergelijk onderzoek wordt gekenmerkt door een slechte (‘biased’) opzet, waardoor

welke farmacotherapeutische voor- en nadelen aan bepaalde combinaties zitten.

Kan een goed ontworpen doseersysteem en/of een goede tablettenvermaler zowel de patiëntveiligheid, veiligheid voor de toediener, als de efficiency op de verpleegafdeling verbeteren?
Aan welke eisen moet een dergelijk systeem voldoen?

de resultaten weinig tot niets zeggen.
De belangrijkste lacunes zijn te vinden bij relatief kleine patiëntenpopulaties, bijvoorbeeld kinderen

–

met slikklachten is onvoldoende evidence beschikbaar.

Het stimuleren van translationeel onderzoek gericht op verbeterde toedieningsvormen is zonder

bij een bepaalde patiënt. Het Laboratorium der Nederlandse Apothekers heeft een lijst van circa

de nieuwe toedieningsvormen ontwikkelen, moeten daarvoor nauw samenwerken met clinici.

(Breitkreutz J 2005). Ook voor dermatologische patiënten, patiënten met sondevoeding en patiënten
Apothekers leveren geneesmiddelen soms in een bereiding die speciaal geschikt is voor toediening

Een mooi voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van AeroLEF, een pulmonaire toedieningsvorm van

is.  Inmiddels is er wel een multidisciplinaire richtlijn gemaakt voor het vermalen van tabletten

fentanyl, dat gebruikt wordt als postoperatieve pijnbestrijder. Dit gecontroleerde afgifte product

in verpleeg- en verzorgingshuizen, en er komt een landelijk naslagwerk waarin per tablet staat

was het initiatief van een anesthesioloog en apotheker en kan een enorme verbetering betekenen

aangegeven of en hoe deze aangepast mag worden.

ten op zichte van de huidige praktijk: frequent intraveneus toedienen van lage doses fentanyl
(Hung O 1995). Naast dit alles is implementatieonderzoek nodig, bijvoorbeeld naar praktijkprocessen

Noodzakelijk onderzoek

in de zorg en voorschrijfgedrag bij artsen. Onderzoek kan ook bijdragen aan de ontwikkeling van

landelijke voorschriften en van aanwijzingen in de daarvoor bestaande informatieverzamelingen

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

(NVDV, VTGM-1, VTGM-2) (zie www.knmp.nl).

Vanuit PrioMedChild zijn er Europese initiatieven om toedieningsvormen voor kinderen te ontwik-

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?

kelen (zie bijvoorbeeld Breitkreutz J 2008). Kinderziekenhuisapothekers doen samen met het

Wetenschappelijk Instituut Nederlandse Apothekers onderzoek op dit gebied. Het lopend onderzoek
van de farmaceutische industrie is veelal gericht op een toepassing voor het ‘eigen’ middel en niet
op het ontwikkelen van algemeen inzetbare toedieningsvormen.
Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?

De aard van het benodigde farmaceutisch, farmacokinetisch en farmacodynamisch onderzoek

–

Een expertisecentrum kan toegevoegde waarde hebben om samen met de industrie geschikte

–

Bij de beoordeling van een geneesmiddel voor een handelsvergunning meer eisen stellen aan

naar (alternatieve) toedieningsvormen is mede afhankelijk van de patiëntengroep, bijvoor-

–

patiëntenpopulaties, zoals kinderen, dermatologische patiënten, patiënten met sondevoeding

–

beeld kinderen, ouderen en gehandicapten. Met name is onderzoek nodig bij relatief kleine

–

wordt gebracht toepasbaar en effectief bij ouderen?

meer de meest effectieve manier om deze lacune aan te pakken. Farmaceutisch technologen, die

80 geneesmiddelen beschikbaar waarvoor een landelijk voorschrift voor deze bereiding gewenst

–

Is de oogdruppelmethode waarbij de oogdruppel in de binnenhoek van een gesloten oog

en patiënten met slikklachten.

Een aantal nieuwe therapeutisch actieve verbindingen die momenteel ontwikkeld worden, zijn

zonder speciale toedieningsvormen niet te gebruiken. Zo vereisen bijvoorbeeld therapeutische

–

eiwitten of gentherapeutica zoals siRNA’s speciale stabiliseringtechnieken en ‘drug targeting’
concepten om het aantal bijwerkingen op een aanvaardbaar niveau te houden.

toedieningsvormen te introduceren tegen aanvaardbare prijs.

een geschikte toedieningsvorm, bijvoorbeeld dat men aantoont dat de toedieningsvorm past

bij de patiëntengroep.
Vergroten van de kennis bij voorschrijvers en andere zorgverleners over risico’s en over de juiste

manier van uitvoeren van de benodigde handelingen bij het toedienen van een geneesmiddel.
Afstemming tussen voorschrijvend arts en apotheker over welke toedieningsvorm het beste is

voor een specifieke patiënt. Dit voorkomt dat technisch niet haalbare of niet werkzame voorschriften worden geformuleerd. Ook wordt vermeden dat verpleegkundigen niet verantwoorde
opdrachten krijgen om bestaande geneesmiddelen aan te passen.

Aandacht voor de verpakkingen van medicatie is noodzakelijk met name voor ouderen.

Een industrieel ontwerper kan daarvoor zoeken naar een oplossing die in eerste instantie door
de apothekersassistente in gebruik wordt genomen (omdat dat tot sneller resultaat leidt dan
als elke fabrikant afzonderlijk zijn geneesmiddelen moet verbeteren).

54

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

55

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

Bedreigingen
–

Vergroten patiëntveiligheid

Bijwerkingen en onjuist gebruik van geneesmiddelen resulteren jaarlijks in 19.000 ziekenhuis­

opnames. Betere toedieningsvormen met een grotere doseringsflexibiliteit maakt een nauwkeuriger

dosering mogelijk, die vaak ook lager kan zijn wanneer het geneesmiddel gericht op de plaats van
werking afgeleverd wordt. Grote therapeutische effectiviteit wordt dan gecombineerd met een
afname van de bijwerkingen.

Toedieningsvormen waarmee minder gemakkelijk fouten worden gemaakt verhogen de veiligheid.

Wanneer geneesmiddelen worden ‘bewerkt’ buiten de apotheek – zeker als dat gebeurt door onervaren

zorgverleners, mantelzorgers of patiënten zelf – is het risico op medicatiefouten extra groot.

Het Europese programma PrioMedChild heeft in een subsidieronde toedieningsvorrmen bij

–

Bij de industrie bestaat slechts een beperkte interesse voor dit type onderzoek. Daarbij komt

kinderen als aandachtspunt benoemd, maar een van de voorwaarden, namelijk drie partners
vanuit verschillende Europese landen is lastig te vervullen.

de lage academische status van productgericht onderzoek.

D.4 Lacune Effect van lifestyle
Inleiding

Minder ‘handen aan het bed’

Het optimaliseren van de toedieningsvormen kan op verschillende manieren de zorgvraag van

Effectiviteit en eventuele bijwerkingen van geneesmiddelen worden niet alleen bepaald door het

de zorgbehoefte, simpelweg omdat de patiënt eerder genezen is. De beschikbaarheid van betere

Zoals hierboven beschreven (lacunes B2 en B3) zijn patiëntkarakteristieken van belang, zoals leeftijd,

middel zelf, maar ook door de ‘omgeving’ waarin het middel haar werking moet uitoefenen.

patiënten verminderen. Het verbeteren van de therapeutische effectiviteit leidt tot een afname in

geslacht, en genetische kenmerken. Deze intrinsieke kenmerken zijn vaak niet modificeerbaar.

toedieningsvormen scheelt handelingen aan het geneesmiddel door verpleging en verzorging.
Indien toepassen van een ongeschikte toedieningsvorm leidt to inadequate therapie, wordt de zorg

De werking van een geneesmiddel kan echter ook worden bepaald door extrinsieke factoren zoals

bovendien extra belast om complicaties van een ineffectieve therapie te behandelen. Tenslotte

lifestyle (eetgewoonten, alcohol en/of drugsgebruik en lichaamsbeweging). Dit is met name van

scheelt een grotere kennis over specifieke toedieningsvorm aanzienlijk in het aantal benodigde

belang bij chronische ziekten.

contactmomenten tussen arts, apotheker en verpleging/verzorging om tot een veilige oplossing

Niet alleen hebben deze factoren effect op ziekte in het algemeen, maar tevens kan het effect van

voor de patiënt te komen.

een geneesmiddel worden geremd. Bij eetgewoonten kan men denken aan inname van zout.
Het effect van sommige bloeddrukverlagende middelen is beter bij lagere hoeveelheden zoutinname.

Doelmatigheid van zorg

Bij ernstig hartfalen kunnen de gevolgen van een te hoge zoutinname op nog kortere termijn tot

Verbeterde therapeutische effectiviteit en een afname van bijwerkingen zijn belangrijke kwaliteits­

een ernstige verslechtering van de aandoening leiden. Teveel eten in combinatie met te weinig

aspecten. Wanneer het toedienen van de geneesmiddelen makkelijker gaat of niet meer de

lichaamsbeweging kan overgewicht tot gevolg hebben wat weer kan leiden tot problemen in de

interventie van een medische professional vereist, dan zal dit de doelmatigheid verbeteren.

werkzaamheid van te gebruiken geneesmiddelen. Bij diabetes en hart- en vaatziekten is bewezen

Doseringsfouten, lage therapietrouw of fouten tijdens het gebruik resulteren jaarlijks in een gigan-

dat lichaamsbeweging het effect van geneesmiddelen beïnvloedt ofwel het gebruik van geneesmiddelen overbodig maakt. Dit is ook aangetoond bij patiënten die voor kanker behandeld worden,

tische verspilling van geneesmiddelen, het therapeutisch effect is verminderd of geheel afwezig,

of er treden ernstige bijwerkingen op. Door nieuwe toedieningsvormen te ontwikkelen, komt

waarbij minder geneesmiddel-‘bijwerkingen’ optreden door lichaamsbeweging.

de farmacotherapeutische behandeling beter beschikbaar voor bepaalde patiëntengroepen.

Verdieping

Een geschikte, op de patiënt afgestemde toedieningsvorm verhoogt de therapietrouw, hetgeen
de doelmatigheid van de ingezette behandeling zeer ten goede komt.

Er is een aantoonbaar verband tussen leefstijl en het optreden van bijvoorbeeld diabetes en hart- en

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

vaatziekten [De Hoorn Studie en de Nurse’s Health Study]. De winst van het verhogen van gezond
gedrag kan zelfs groter zijn dan de winst van medicatie bij deze aandoeningen. Effecten van

Kansen
–

Nederland kent een goede academische infrastructuur voor onderzoek naar innovatieve toedie-

gezondheidsvoorlichting zijn zowel in Nederlands als internationaal onderzoek aangetoond.
Ook is bewezen dat gewichtsreductie met leefstijlverandering op de korte termijn goed mogelijk is.

over excellente onderzoeksgroepen op dit gebied, terwijl op kleinere schaal ook aan de technische

interventiestudies en aan onderzoek naar het effect van een geïndividualiseerde aanpak van leefstijl-

ningsvormen voor geneesmiddelen. De universiteiten van Leiden, Utrecht en Groningen beschikken

Op de langere termijn zijn de bewijzen duidelijk minder stevig. Het ontbreekt nog aan lange termijn
verandering. En juist een aanpak ‘op maat’ is op dit punt belangrijk, omdat mensen nu eenmaal

universiteiten van Twente en Delft onderzoek plaatsvindt. Daarnaast bestaan er dankzij de

aanwezigheid van een relatief grote gemotiveerde groep ziekenhuis­apothekers en clinici goede

verschillend zijn. Gebruiksgemak en voorkeuren van de gebruiker moeten worden meegenomen,

Dit maakt een snelle evaluatie en optimalisatie van technische innovaties in patiënten mogelijk,

Ook spelen bij leefstijl sociaaleconomische factoren een belangrijke rol.

mogelijkheden om invulling te geven aan het translationele karakter van het onderzoek.

–

om ervoor te zorgen dat mensen veranderingen (langdurig) kunnen inpassen in hun leefstijl.

waardoor het ontwikkelingstraject snel en effectief kan worden uitgevoerd.

N
 aast academische en klinische onderzoeksgroepen beschikt Nederland ook over enkele bedrijven

Als het gaat om mensen met ernstig overgewicht (BMI>40), ontbreekt het aan structurele kennis

zijn Octoplus, Innocore en Enceladus Pharmaceuticals. Daardoor kunnen verbeterde producten

gemiddeld steeds dikker wordt, is het zinvol om fundamenteel onderzoek te doen naar effecten

die zich volledig richten op de ontwikkeling van innovatieve toedieningsvormen. Voorbeelden

over kinetiek en effect van geneesmiddelen. Zeker gezien het feit dat de Nederlandse bevolking

snel op grotere schaal voor de klinische praktijk beschikbaar komen en breed geïmplementeerd
–

van overgewicht bij veelgebruikte geneesmiddelen. Het is nog niet bekend wat een groter

worden.

lichaamsgewicht doet met metabolisme en distributie van geneesmiddelen. Ook ontbreekt het

Het onderzoek naar nieuwe voorschriften moet worden uitgevoerd in een land waar apotheek-

aan evidence over effectiviteit en veiligheid van geneesmiddelen. Het is bijvoorbeeld onbekend of
de kwaliteit en het aantal receptoren waarop geneesmiddelen aangrijpen veranderen bij overgewicht.

bereiding goed is ontwikkeld en goede informatiekanalen bestaan naar artsen en apothekers.
Nederland is zo’n land.

56

Het ontbreekt aan een structureel financieringssysteem voor onderzoek.

–

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

57

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Noodzakelijk onderzoek

Wat zijn de kansen en bedreigingen?

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

Kansen

Naar het effect van leefstijlinterventies op ziekte in het algemeen wordt veel onderzoek gedaan,
bijvoorbeeld door het EMGO-instituut van het VUmc. De SLIM-studie in Maastricht is een ander

voorbeeld. De afdeling Sociale Geneeskunde van het AMC doet onderzoek naar leefstijlverandering
bij allochtone groepen. Ook internationaal loopt het nodige onderzoek naar leefstijlverandering,
uit Melbourne, en in de Nurses Health Study van Harvard Boston. Of deze onderzoeken ook de
effecten op geneesmiddelen bestuderen is niet bekend.

–

–

Er bestaat in ons land een uitstekende onderzoekstraditie.

–

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?

–

Nederland kent een mooie combinatie van lang bestaande populatiecohorten en diabetes­

–

bijvoorbeeld aan de Cambridge University, in de AusDiab study van de Australische researchgroep

–

–

cohorten die heel geschikt zijn om het bedoelde onderzoek uit te voeren.

De patiëntengroep met ernstig overgewicht kan in een klein land als Nederland makkelijk
gevolgd worden, waardoor ook langetermijneffecten van behandeling kunnen worden
meegenomen.

Er is in Nederland veel expertise op het gebied van farmacokinetiek en farmacodynamiek
modelling.

Bedreigingen

Wat zijn de langetermijneffecten van interventies op de leefstijl op het behandelresultaat van

–

specifieke geneesmiddelen?

–

Wat is de invloed van de sociale context op de individuele leefstijl en op het effect van leefstijl-

interventies?

–

Welke dosering van geneesmiddelen is aangewezen bij patiënten met ernstig overgewicht
(BMI>40)?

Er zijn onvoldoende mogelijkheden tot financiering.
E r zijn in Nederland geen academische centra (meer) die maagverkleiningen verrichten, waardoor
patiënten met ernstig overgewicht in die centra niet gezien worden. Dat heeft consequenties
voor de academische belangstelling voor deze patiëntengroep.

De patiëntengroep met ernstig overgewicht is niet erg ‘aaibaar’: er wordt snel gedacht dat de
patiënt het aan zichzelf te wijten heeft.

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?
Op deze vraag is geen input van de aangeschreven experts ontvangen.

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?
Vergroten patiëntveiligheid

Het is onbekend in hoeverre de dosering van geneesmiddelen bij patiënten met ernstig overgewicht moet worden aangepast. Deze groep is namelijk altijd geëxcludeerd in registratiestudies.

Daardoor is het bijvoorbeeld bij operaties onduidelijk wat de geschikte dosering aan antibiotica,
antistolling en pijnstilling met opiaten is. Dit kan grote consequenties hebben, variërend van
wondinfecties, trombose tot ernstige pijn of juist overdosering van pijnstillers. Daar komt bij
dat complicaties bij patiënten met ernstig overgewicht meer risico’s opleveren.

Minder ‘handen aan het bed’
Een betere leefstijl en gewichtsreductie draagt bij aan uitstel van morbiditeit en mortaliteit.

Zo kan het optreden van diabetes bijvoorbeeld met twee jaar worden uitgesteld. Of dat ook leidt

tot een geringer beroep op zorg is niet hard aangetoond.

Meer kennis over geneesmiddeldoseringen bij patiënten met ernstig overgewicht vermindert het
risico op uitblijven van effect op geneesmiddelen door onderdosering. Dit voorkomt opnames,
verlengde behandelduur in ziekenhuizen en onnodig ingewikkelde diagnostiek.
Doelmatigheid van zorg

Er is bewijs dat het beter behandelen van mensen met een chronische aandoening, zoals diabetes,
veel doelmatigheidswinst kan opleveren. Zo bleek bijvoorbeeld in het Diabetes-cohort van de

Hoorn-studie dat disease management een forse vermindering van zorguitgaven bracht met een
verbeterde zorgkwaliteit.

58

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

59

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

5			De huidige
financierings­mogelijkheden

Tabel 1 Vermelding van financieringsmogelijkheden gerelateerd aan
GGG-onderzoek (2004-2009)

Een belangrijke vraag is hoe momenteel onderzoek naar goed
gebruik van geneesmiddelen (GGG) wordt vormgegeven in
Nederland. Als onderdeel van de verdieping is daarom een
(korte) inventarisatie uitgevoerd gericht op onderzoek naar het
effectief, veilig en doelmatig gebruik van geneesmiddelen in de
praktijk. Ook zijn initiatieven op het gebied van het goed
gebruik van geneesmiddelen in kaart gebracht. Er is voor gekozen
om bij de inventarisatie alleen lopende of geplande
Nederlandse onderzoeksprogramma’s mee te nemen die zich
(ten minste deels) richten op onderzoek naar de in het signale­
ment genoemde lacunes bij GGG. Mogelijk lopende of geplande
buitenlandse en/of Europese onderzoeksprogramma’s gericht
op onderzoek naar GGG zijn buiten beschouwing gelaten.
Tevens is uitsluitend publiek (of ten dele publiek) gefinancierd
onderzoek meegenomen in de inventarisatie.

Jaar van publicatie

Instantie

Melding (specifieke)
financieringsmogelijkheid
GGG-onderzoek

Multimorbiditeit bij
ouderen

2007

RGO

ZonMw – voorstel Nationaal Programma
Ouderenzorg

Kennisinfrastructuur
Farmaceutische Zorg

2005

RGO

ZonMw  DoelmatigheidsOnderzoek
ZonMw – 2006 thema compliance
(therapietrouw)

Medische Zorg
aan ouderen

2006

RGO

ZonMw – voorstel Nationaal Programma
Ouderenzorg

HTA

2004

RGO

ZonMw – programma
DoelmatigheidsOnderzoek

Patiëntveiligheid

2005

RGO

ZonMw – programma Patiëntveiligheid

Off-label gebruik
van geneesmiddelen:
transparantie gewenst

2007

RIVM

Geen melding (specifieke) financierings­
mogelijkheid GGG-onderzoek

Erop of eronder:
financiering van (bio)
medisch weten­
schappelijk onderzoek

2005

KNAW

– Onderzoekscentra zelf
– ZonMw
– Gezondheidsfondsen

Gezondheids­
onderzoek:
het investeren waard

2007

Geen melding (specifieke) financierings­
mogelijkheid GGG-onderzoek
KNAW

– Onderzoekscentra zelf
– ZonMw
Geen melding (specifieke) financierings­
mogelijkheid GGG-onderzoek

RIVM, de KNAW en het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM) nagelopen op bestaande

en/of geplande financieringsmogelijkheden voor GGG-onderzoek (zie tabel 1). Hierbij is enkel gekeken

naar de vermelding van (specifieke) publieke financieringsmogelijkheden voor GGG-onderzoek

Aan iedere expert is de vraag gesteld welke financieringsmogelijkheden er op dit moment in

of fondsenverstrekkers voor gezondheidsonderzoek, waar GGG-onderzoek een integraal onderdeel

Nederland zijn voor onderzoek naar de lacune waar hij/zij expert in is. Over het algemeen was de

van is. Eventuele beschrijvingen en onderbouwingen van de behoefte aan financiering van

reactie van de experts dat de financieringsmogelijkheid voor specifiek onderzoek naar GGG binnen

hun lacune niet aanwezig is, beperkt is, of dat deze enkel binnen een breder bestaand onderzoeks-

GGG-onderzoek zijn in deze inventarisatie niet meegenomen.
Naast de input van experts en de bovenstaande documenten zijn de websites van een aantal bekende

voor GGG-onderzoek bestaan binnen deze programma’s, maar dat dit onderzoek automatisch

mogelijke opdrachtgevers en/of fondsenverstrekkers. Hoewel er een scala aan fondsenverstrekkende

Nederlandse instituten en expertisecentra1 op het gebied van GGG-onderzoek geraadpleegd voor

programma of initiatief past. Dit laatste betekent dat er weliswaar mogelijkheden tot financiering

moet concurreren met ander onderzoek dat past binnen het thema van het betreffende programma.

instanties en opdrachtgevers (overheid, zorgverzekeraars, gezondheidsfondsen, patiëntenorganisaties,
industrie) wordt vermeld, lijkt de financiering  veelal kleinschalig en niet-structureel van aard.

Initiatieven die werden genoemd zijn de ZonMw-onderzoeksprogramma’s: Priority Medicines voor

Indien er sprake is van een vorm van structurele financiering op het gebied van GGG-onderzoek

kinderen, Priority Medicines voor ouderen, doelmatigheid en patiëntveiligheid. Tevens werden

dan is deze afkomstig van het Ministerie van VWS, ZonMw of de universitaire onderzoekscentra.

als publieke (of ten dele publieke) financieringsmogelijkheid door een of meerdere experts de

Op grond van bovenstaande bevindingen zijn ten slotte de huidige en geplande subsidieactiviteiten

universitaire onderzoekscentra zelf, gezondheidsfondsen, TI Pharma en het Ministerie van VWS
genoemd. Hierbij was uit de antwoorden niet af te leiden of dit lopende of reeds afgesloten financie-

van ZonMw, het Ministerie van VWS en de gezondheidsfondsen met een CBF-keurmerk2 nagelopen

ringsmogelijkheden betreft. Ten slotte deed geen van de experts een harde uitspraak over de hoogte

voor bestaande of geplande initiatieven voor financiering van GGG-onderzoek in Nederland.

van de financieringsbehoefte voor onderzoek naar hun specifieke lacune bij GGG. Aanvullend op

de input van de experts is een bureauonderzoek uitgevoerd door de werkgroep GGG. Hiervoor zijn

1
2

eerst relevante documenten (2004-2009) van de Raad voor Gezondheidsonderzoek (RGO), het

60

Document

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

61

 ivel, Julius Centrum, IVM, Ephor, MCRN, NKFK
N
Gedefinieerd als grootste uitgaven voor wetenschappelijk onderzoek in 2008: Koningin Wilhelmina Fonds (KWF), Nederlandse
HartStichting (NHS), Astmafonds, Reumafonds, Nierstichting.

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Tabel 2a ZonMw programma’s die gericht zijn op financieren van GGG-onderzoek

Tabel 2b ZonMw programma’s en programmavoorstellen die ten dele gericht zijn
op financieren van GGG-onderzoek

Programma

Loop-tijd

Totaal budget
(Gemiddeld budget/
jaar)

Doelstelling

Bijzonderheden

Mogelijkheden voor
onderzoek naar GGG
bij lacune

Programma

Looptijd

Totaal budget
(Gemiddeld budget/
jaar)

Doelstelling

Bijzonderheden

Mogelijkheden voor
onderzoek naar GGG
bij lacune

Priority Medicines
voor Kinderen

2009–2017

Totaal: € 14,3 miljoen  
(€ 1,8 miljoen / jaar)

Stimuleren van
onderzoek bij kinderen
naar werking van
geregi­streerde
geneesmiddelen
(al dan niet off-label)
om zo meer evidencebased gebruik van
geneesmiddelen bij
kinderen te realiseren

Bij voorkeur op de
ziektegebieden:
– diabetes
– astma
– infectieziekten en
– psychische stoornissen.

Bijzondere groep van
kinderen

Priority Medicines
Antimicrobiële
Resistentie

2009–2018

Programma slechts
ten dele gericht op
GGG-onderzoek

Onderzoek dat een bijdrage
levert aan de bestrijding
van antimicrobiële
resistentie en/of
aangrijpingspunten zoekt
voor de ontwikkeling van
nieuwe antimicrobiële
medicijnen of interventies

Het programma richt zich
op de vijf onderzoeks­
thema’s, waarvan thema
4 GGG-onderzoek betreft:

Farmacotherapie
op maat

Verbetering van de zorg
en ondersteuning aan
ouderen met complexe
problematiek

Focus binnen programma
ligt op ouderenzorg,
dat veel breder is dan
enkel gebruik van geneesmiddelen bij ouderen

Priority Medicines
voor Ouderen

Farmaco-therapie

2009–2016

2007–2014

Totaal: € 14,5 miljoen
(€ 2 miljoen / jaar)

Totaal: € 24,05 miljoen
(€ 3,4 miljoen / jaar)

Uitvoeren van klinische
studies in het kader van
productontwikkeling en
het ontwikkelen van nieuwe
geneesmiddelen vallen
buiten de focus van dit
onderzoeksprogramma.

Farmacotherapie op
maat
Off-label gebruik

Nationaal Programma
Ouderenzorg

Twee inhoudelijke
prioriteiten:
– neuropsychiatrische
aandoeningen
– bot- en gewrichts­
aandoeningen

Bestaat uit twee
deel­programma’s:

Er zijn drie soorten onderzoeken die voor subsidie
in aanmerking komen:
1  Onderzoek in aanvulling
op de ‘Vraagstelling
doelmatigheidstoets’
2  Onderzoek van de
‘Vraagstelling
doelmatigheidstoets’
3  Onderzoek naar lacunes
die het CVZ benoemt

Bijzondere groep
van patiënten met
zeldzame ziekten

– het onderzoek leidt
tot de ontwikkeling of
optimalisatie van een
HTA-methodologie
– de te ontwikkelen of
optimaliseren
HTA-methodologie
kan gebruikt worden
in het doelmatigheids­
onderzoek naar
geneesmiddelen
– de te ontwikkelen of
optimaliseren

Doelmatigheid

HTA methodologie

2008–2011

Bijzondere groep van
ouderen

Stimuleren van
onderzoek naar de
werking van
geregistreerde
geneesmiddelen bij
ouderen, om zo een
meer evidence based
gebruik van geneesmiddelen bij ouderen
te realiseren

Dure en wees­
geneesmiddelen
(opgenomen op 1 van
de beleidsregels)

Schatting van beschikbaar budget voor
‘Optimalisering van
antibiotica therapie:
dosering en gebruik’:
€ 2,9 miljoen
(€ 0,29 miljoen/jaar) 1

Schatting van beschikbaar budget voor
gebruik genees­
middelen bij ouderen:
€ 3 miljoen  
(€ 1 miljoen/jaar) 2

Farmacotherapie op
maat
Polyfarmacie
Over- en
onder­behandeling

Patiëntveiligheid

2005–2009

Etniciteit en
gezondheid

Programma slechts
ten dele gericht op
GGG-onderzoek

Voorstel

Budget is nog
onbekend

DoelmatigheidsOnderzoek

1
2
3
Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Geen budget meer

Doelmatigheid

1999–open

Breder programma
Geen budget meer
voor farmacotherapie
GGG-onderzoek. 3

HTA-methodologie is
toepasbaar voor de
besluitvorming over
het doelmatige gebruik
van geneesmiddelen.

62

Programma slechts
ten dele gericht
op GGG-onderzoek

Optimalisering van
antibiotica therapie:
dosering en gebruik

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Over- en
onderbehandeling
Polyfarmacie

Bijdragen aan het
verwerven, verspreiden
en toepassen van de
daarvoor noodzakelijke
kennis, inzichten en
ervaringen én betrokkenen
zowel gezamenlijk als
individueel te stimuleren
deze ambitie te realiseren

Onder het deelprogramma
onderzoek viel medicatieveiligheid als 1 van in
totaal 3 thema’s. Andere
2 thema’s: Complexe
zorg en Registratie &
analysesystemen­
doelmatige gebruik van
geneesmiddelen.

Bijzondere groep van
kinderen & ouderen

Onderzoek naar de
gezondheid bij allochtonen
in Nederland zou een
krachtige impuls moeten
krijgen om gezondheidsverschillen en andere
problemen beter en
systematisch in kaart te
brengen, de oorzaken
ervan te kunnen begrijpen
en op basis daarvan te
werken aan effectieve
oplossingen

Onderzoek naar
effecti­viteit van reguliere
behandelingen bij
verschillende allochtone
groepen zou als 1 van de
5 onderzoeken prioriteit
moeten krijgen

Bijzondere groep van
allochtonen

– Verkrijgen kennis
over doelmatigheid van
interventies
– Bevorderen gebruik van
doelmatige interventies
in gezondheidszorg
– Het verkrijgen van
inzicht in de manier
waarop zorgvernieuwingen het beste in
de zorgpraktijk kunnen
worden ingevoerd.

Focus binnen programma
ligt op doelmatigheidsonderzoek in de gezondheidszorg, dat veel breder
is dan enkel doelmatig
gebruik van geneesmiddelen

Doelmatigheid

Totaal budget programma: € 14,8 miljoen
Totaal budget programma: € 80 miljoen
Afgelopen periode (2006-2010) was er totaal € 14,1 miljoen beschikbaar voor farmacotherapie. Totaal jaarlijks structureel budget is € 14 miljoen
63

Bijzondere groep van
ouderen:

Over- en
onderbehandeling

ZonMw

Koningin Wilhelmina Fonds (KWF)

Het KWF heeft in 2008 ruim € 53 miljoen uitgegeven aan wetenschappelijk onderzoek (zie cbf

ZonMw heeft op dit moment drie programma’s die gericht zijn op het financieren van GGG-

website). Een inschatting hoeveel van dit budget aan GGG-onderzoek is besteed, is aan de hand

onderzoek (zie tabel 2a). De Priority Medicines-programma’s  voor kinderen en ouderen bieden

van de gevonden informatie niet te maken. De projecten die het KWF financiert bestrijken het

de mogelijkheid voor projectmatig (=incidenteel) onderzoek naar GGG met betrekking tot de

hele gebied van fundamenteel onderzoek tot en met toegepast klinisch onderzoek. Wel is vermel-

bijzondere groepen van kinderen en ouderen, en daaraan gerelateerde lacunes als off-label gebruik,

denswaard dat het KWF in zijn beleidsvisie 2007-2011 aangeeft de bestedingen voor translationeel

polyfarmacie, farmacotherapie op maat en onder- en overbehandeling. Deze mogelijkheid beperkt

en toegepast onderzoek te willen verhogen. Tevens heeft het KWF de intentie om een onderzoeks-

zich echter tot een aantal ziektegebieden waarvoor een voorkeur of prioriteit is vastgelegd.

Binnen het programma Dure en Weesgeneesmiddelen wordt doelmatigheidsonderzoek naar

programma voor oudere patiënten met kanker te ontwikkelen, waarbij het samengaan van kanker
met andere ziekten een belangrijk thema is. Daarnaast stellen de gespecialiseerde centra op verzoek

opname van het dure of weesgeneesmiddel op een van de beleidsregels er één is.  

het KWF onderzoek naar kanker bij kinderen. Zowel bij het initiatief voor de oudere patiënten

van het KWF een gezamenlijk onderzoeksprogramma op. Op basis van dit programma financiert

geneesmiddelen gefinancierd. Deze financiering heeft echter een aantal restricties, waarvan de

met kanker als kanker bij kinderen is niet op te maken in welke mate GGG-onderzoek hierbij een

Daarnaast zijn er drie grote programma’s (Priority Medicines Antimicrobiële Resistentie, Nationaal

onderdeel is.

Programma Ouderenzorg (NPO)en Doelmatigheid)sOnderzoek (DO) die een bredere focus hebben.

GGG-onderzoek vormt hier slechts een klein onderdeel van de meerdere thema’s die binnen deze
programma’s vallen (zie tabel 2b). Binnen het programma doelmatigheid was de afgelopen drie

Nederlandse Hartstichting (NHS)

onderwerp geen budget beschikbaar gesteld. Tevens is er een klein programma Patiëntveiligheid,

website). Hoeveel van het budget wordt besteed aan GGG-onderzoek op het gebied van hart-en

De NHS heeft in 2008 bijna € 14 miljoen uitgegeven aan wetenschappelijk onderzoek (zie cbf

jaar budget voor onderzoek naar farmacotherapie, echter voor de komende periode is voor dit

vaatziekten is niet op te maken. De NHS heeft een jaarlijkse subsidieronde voor het financieren

waarvan medicatieveiligheid een van de drie thema’s is, maar dit programma bevindt zich in de
afrondende fase. Ten slotte ligt er een ZonMw-programmavoorstel dat zich wil richten op onderzoek
naar de gezondheid bij allochtonen in Nederland. Hierbij is, net als bij de programma’s ouderen-

van onderzoek gericht op het ontstaan, voorkómen of behandelen van hart- en vaatziekten.
Specifieke thema’s hierbinnen zijn epidemiologie & preventie, pathogenese en diagnose & therapie.

effectiviteit van reguliere behandelingen bij verschillende allochtone groepen is voorgesteld als

te investeren in translationeel onderzoek.

In ‘Slagkracht’, haar document voor de toekomst, geeft de NHS aan dat de intentie er is om extra

zorg en doelmatigheid, GGG-onderzoek onderdeel van een breder programma. Onderzoek naar
een van in totaal vijf prioriteiten.

Reumafonds

Ministerie van VWS

Het Reumafonds heeft in 2008 bijna € 5,5 miljoen uitgegeven aan wetenschappelijk onderzoek

(zie cbf website). Hoeveel van het budget wordt besteed aan GGG-onderzoek op het gebied van

Binnen de regeling VWS-subsidies zijn geen specifieke programma’s gevonden die gericht zijn op

reumatoïde artritis is niet op te maken. Het Reumafonds heeft een jaarlijkse subsidieronde voor

het subsidiëren van onderzoek naar GGG. Wel financiert het Ministerie van VWS GGG-onderzoek

het financieren van onderzoek naar reuma. Het Reumafonds stimuleert dat er ook onderzoek

via andere bestuursorganen, waarvan ZonMw de voornaamste is.

wordt gedaan naar meer bijzondere vormen van reuma, zoals SLE, ziekte van Sjögren, vasculitis,

Daarnaast neemt het Ministerie van VWS een belangrijke plaats in met het verstrekken van

artrose en jeugdreuma.

instellings-en projectensubsidies voor instituten die betrokken zijn bij GGG. Het Instituut voor

Verantwoord Medicijngebruik ontvangt (als enig onafhankelijk implementatie-instituut) van het

Nierstichting

tot 2013 – waarbinnen een aantal van de implementatieactiviteiten wordt uitgevoerd. Tevens is

(zie cbf website). Hoeveel van het budget wordt besteed aan GGG-onderzoek op het gebied van

De Nierstichting heeft in 2008 ruim € 4,5 miljoen uitgegeven aan wetenschappelijk onderzoek

ministerie een strak gelabelde instellingssubsidie – die met 60% wordt verminderd in de periode

nierziekten is niet op te maken. De Nierstichting heeft een jaarlijks Open Onderzoeksprogramma
met twaalf onderzoekslijnen die binnen de drie hoofdthema’s nierziekten, behandeling van nierfalen

een additioneel projectenbudget voor 2010-2012 beschikbaar binnen een raamovereenkomst.

Het Medicines for Children Research Network (MCRN) wordt gesubsidieerd door het ministerie
(€ 150.000 per jaar gedurende vier jaar). Andere financiers van het MCRN zijn de Nederlandse

(dialyse), behandeling van nierziekten (transplantatie) of experimenteel onderzoek vallen.

(€ 320.000 totaal). Ten slotte is het Nederlands Kenniscentrum Farmacotherapie bij Kinderen

aangepast. De sleutelwoorden zijn ‘stimuleren van samenwerking’ en ‘investeren in talent’. Hieraan

Vanaf 2009 wordt het subsidiebeleid voor het biomedisch wetenschappelijk onderzoek geleidelijk

Universitair Medische Centra (totaal € 800.000 per jaar gedurende vier jaar) en de industrie

wil de Nierstichting onder meer invulling geven door grote projecten binnen consortia van universi-

(NKFK) vermeldenswaard. Dit is een door het Ministerie van VWS gesubsidieerd multidisciplinair

teiten te financieren. Dit heeft tot gevolg dat het Open Onderzoeksprogramma de komende jaren

kennisnetwerk dat tot doel heeft de kwaliteit en veiligheid van farmacotherapie bij kinderen te

geleidelijk wordt afgebouwd.

verbeteren (startsubsidie van bijna € 500.000 voor twee jaar).

Gezondheidsfondsen

Astmafonds

Het Astmafonds heeft in 2008 ruim € 3,7 miljoen uitgegeven aan wetenschappelijk onderzoek

In het algemeen richten gezondheidsfondsen zich op het financieren van wetenschappelijk

(zie cbf website). Hoeveel van het budget wordt besteed aan GGG-onderzoek op het gebied van

onderzoek dat betrekking heeft op de oorzaak, behandeling en preventie van een bepaalde ziekte.

astma, COPD en zeldzame longziekten is niet op te maken. In zijn beleid van 2007-2010 geeft

Dit betekent automatisch dat GGG-onderzoek slechts één onderwerp is in een groot aantal mogelijke

het Astma Fonds aan onderzoeksonderwerpen te ondersteunen die passen binnen de thema’s

onderzoeksonderwerpen die passen binnen de gekozen thema’s van een gezondheidsfonds.

Ontstaan en mechanismen, Zorg en behandeling en Preventie. Dit vindt plaats door middel van

Hoeveel van het totaalbudget besteed wordt aan GGG-onderzoek is niet in te schatten. Specifieke

een jaarlijkse subsidieronde.

focus op ouderen en/of kinderen lijkt meer aandacht te krijgen. Als onderdeel van de inventarisatie

zijn de grootste vijf gezondheidsfondsen met een CBF-keurmerk  nagelopen op bestaande of

Andere gezondheidsfondsen

website van het Centraal Bureau Fondsenwerving (CBF) gekeken naar fondsen gericht op financiering

–

geplande initiatieven voor financiering van GGG-onderzoek in Nederland. Daarnaast is op de

De volgende fondsen werden opgemerkt bij het bestuderen van de CBF website:

van onderzoek naar GGG.

 tichting Kindergeneeskundig Kankeronderzoek (SKK): heeft in 2008 € 1,7 miljoen uitgegeven
S
aan wetenschappelijk onderzoek. De SKK richt zich onder andere op het financieren van klinisch

onderzoek en trials en de verbetering van huidige behandelingsvormen, waaronder chemotherapie,
bij kinderen met kanker.

64

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

65

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

–

–

Stichting steun Emma kinderziekenhuis AMC: heeft in 2008 ruim € 400.000 aan wetenschap-

pelijk onderzoek gefinancierd. De stichting subsidieert onderzoek naar de oorzaak, behandeling,

begeleiding en gevolgen van ernstige ziekten bij kinderen.

Stichting Vrienden van het Sophia (kinderziekenhuis): heeft in 2008 ruim € 2 miljoen uitgegeven

aan wetenschappelijk onderzoek. De stichting subsidieert onder andere onderzoek naar de
oorzaken van ziekten en behandelmethoden bij kinderen.

6			Beschouwing

Overige financieringsmogelijkheden
Naast bovenstaande financieringsmogelijkheden zijn ook nog mogelijke alternatieven bestudeerd

via websites, jaarverslagen en andere beleidsdocumenten: College voor Zorgverzekeringen (CVZ) en
Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ). Deze instanties hebben in het verleden GGG-onderzoek

(bijvoorbeeld naar doelmatigheid en kinderformuleringen) gefinancierd, maar lopende of geplande
initiatieven voor het financieren van GGG-onderzoek zijn niet aangetroffen. Tevens zijn de mogelijkheden voor financiering van GGG-onderzoek door het Topinstituut Pharma (TI Pharma) bestudeerd.

TI Pharma, opgericht in 2006, betreft een structurele samenwerking tussen industrie, waaronder
het MKB, en academische onderzoeksteams. Met deze samenwerking beoogt men het dure en

risicovolle traject van geneesmiddelenontwikkeling te kunnen verkorten en tegelijkertijd het risico
van een klinisch niet goed werkend potentieel nieuw geneesmiddel te kunnen verminderen.
Binnen het huidige programma is in het verleden beperkte aandacht geweest voor GGG-

Er valt veel winst te behalen op het terrein van goed gebruik
van geneesmiddelen (GGG). Onderzoek op dit gebied kan voor
elke individuele patiënt een optimale behandeling opleveren.
Het is evident dat er van GGG met name grote bijdragen zijn te
verwachten als het gaat om de patiëntveiligheid, kwaliteit en
doelmatigheid van zorg. De bij GGG te verwachten afname van
de zorgbehoefte kan bovendien leiden tot reductie van het aantal
‘handen aan het bed’. De winst kan echter alleen verzilverd
worden als de resultaten van onderzoek worden geïmplemen­
teerd in de praktijk van de gezondheidszorg.

onderzoek door middel van het subsidiëren van projecten gericht op ontwikkeling van kinderformuleringen. De reden voor de beperkte aandacht voor GGG-onderzoek is dat TI Pharma speciale
aandacht besteedt aan de onderzoeks ‘gaps’ die de WHO heeft geïdentificeerd in het Priority

Medicines rapport van de WHO en zich specifiek richt op precompetitief onderzoek en nieuwe
geneesmiddelen.

Hoewel het buiten de scope van deze inventarisatie valt, is het goed om het Priority Medicines for
Children (PRIOMEDCHILD) programma hier te noemen. PRIOMEDCHILD is een Europees samenwerkingsverband van acht nationale subsidieverstrekkers die onderzoek naar geneesmiddelen voor

kinderen financieren. Het doel van de samenwerking is het versterken en verbeteren van onderzoek
naar geneesmiddelen voor kinderen door het uitwisselen van expertise en het ondernemen van

activiteiten. Financiering van Nederlandse onderzoeksgroepen (€ 3 miljoen) verloopt via ZonMw,
dat tevens als coördinator van het programma optreedt.

Ten slotte zijn industrie en zorgverzekeraars als financieringsmogelijkheden niet meegenomen in

de inventarisatie. Hoewel deze partijen hier een rol in zouden kunnen spelen, is het moeilijk zicht
te krijgen op de bedragen die door deze partijen aan onderzoek naar GGG worden besteed.

Het Signalement Goed Gebruik van Geneesmiddelen, dat ZonMw in juli 2009 publiceerde, definieert

Een voorbeeld van een gezamenlijk zorgverzekeraarsinitiatief is het Innovatiefonds Zorgverzekeraars

‘goed gebruik van geneesmiddelen’ als het effectief, veilig en doelmatig gebruik van geneesmiddelen.

Op het gebied van GGG ontbreekt het op diverse fronten nog aan systematisch wetenschappelijk

(€ 5 miljoen per jaar) dat zich richt op betere zorg, vanuit het perspectief van de patiënt. Hier zou

onderzoek. Wel wordt volgens het signalement gewerkt aan de bewaking van de veiligheid en de

GGG-onderzoek een onderdeel van kunnen zijn.

kwaliteit van geneesmiddelen en aan het bevorderen van de kwaliteit van het medicijngebruik.

Financieringsmogelijkheden voor GGG-onderzoek samengevat

Dat gebeurt door diverse instanties en instituten, zoals het Nederlands Bijwerkingen Centrum

Lareb, het RIVM en het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM). De bevindingen uit het

signalement bevestigen de eerdere conclusies van de Raad voor Gezondheidsonderzoek (RGO) in zijn

De financieringsmogelijkheden voor GGG-onderzoek zijn op dit moment beperkt. Dit wordt door

de experts gemeld, en wordt bevestigd door de korte inventarisatie die is uitgevoerd door de Werkgroep.

Advies Kennisinfrastructuur Farmaceutische Zorg uit 2005 (RGO 2005b).

betreft het bredere zorgprogramma’s, waarvan GGG-onderzoek slechts een klein onderdeel is.

De inspanningen van wetenschappers en van de genoemde instanties leveren nuttige en nood­-

dat zich richt op het financieren van GGG-onderzoek, zoals kinderen en ouderen en daaraan verwante

doelmatigheid van de farmacotherapie te verbeteren. Daarvoor is aanvullend praktijkgericht

Verder is gebleken dat bestaande financieringsmogelijkheden slechts incidenteel van aard zijn en/of
Bovendien lijken de financieringsmogelijkheden versnipperd. Er is een aantal ZonMw-programma’s

zakelijke gegevens op, maar zijn niet voldoende om in de breedte de veiligheid, kwaliteit en

problemen (off-label en polyfarmacie). Het Ministerie van VWS en de gezondheidsfondsen worden

onderzoek nodig. Dit aanvullend onderzoek is te meer noodzakelijk, omdat een belangrijk deel
van de research rond geneesmiddelen wordt gefinancierd met private middelen. Nadat het octrooi

ook genoemd als financieringsmogelijkheid, maar de precieze omvang hiervan is niet gevonden.

op een werkzame stof en de eventuele beschermingsperiode na registratie verlopen is, ontbreekt

Er is zeker geen sprake van een gecoördineerde en structurele financieringsmogelijkheid voor

voor de industrie meestal de prikkel om nog nader onderzoek te verrichten. Er is ook geen

GGG-onderzoek.
Bovenstaande conclusie sluit aan bij eerdere bevindingen van de Raad voor Gezondheidsonderzoek

verplichting om vergelijkend onderzoek met andere geneesmiddelen uit te voeren. De middelen

in 2005. In zijn advies over de infrastructuur van de farmaceutische zorg meldde de RGO toentertijd

zijn uitgebreid onderzocht wanneer ze tot de markt worden toegelaten, maar voor inzicht in

euro’s per jaar besteed.’ Toentertijd achtte de RGO dit ’onvoldoende om antwoord te krijgen op

vergelijkingen, klinische ervaring en ‘trial and error’ (Van Luijn, 2010).

dat ’aan onderzoek naar (de zin van) het gebruik van geneesmiddelen werd hooguit enkele miljoenen

de verschillen met bestaande middelen moeten we ons noodgedwongen baseren op indirecte

belangrijke vragen (inclusief maatschappelijke) omtrent geneesmiddelentherapie.’

66

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Daarnaast zijn er vaak actuele onderzoeksvragen over de effectiviteit bij geregistreerde en/of

potentieel nieuwe indicaties, en bij specifieke doelgroepen. Over de veiligheid van een middel

67

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

op de lange termijn, bij nieuwe indicaties en bij specifieke doelgroepen is vaak nog onvoldoende

zorgverleners worden verminderd, doordat begeleiding van een huisarts na een ziekenhuisopname

samenhangend de doelmatigheid ervan.

wat de juiste dosering is, kan extra medische zorg tijdens de periode van geneesmiddelengebruik

De industrie sponsort in beperkte mate GGG-onderzoek, maar in het algemeen zijn de mogelijk-

van goed onderzoek leiden tot een vermindering van de belasting voor de beschikbare handen

minder vaak nodig is. Door vooraf goed te kijken of een patiënt bepaalde risico’s loopt en te bepalen

bekend. Dat geldt ook voor het gebruik van het geneesmiddel in de dagelijkse praktijk en hiermee

worden voorkomen. Doelmatig voorschrijven, goed meten van de uitkomsten en werken op geleide

heden gering om geneesmiddelenstudies op dit gebied anders te (laten) financieren. Zo zijn er

aan het bed.

maar zeer beperkte mogelijkheden om door zorgverzekeraars of bijvoorbeeld particuliere fondsen

Doelmatigheid van zorg

dit soort onderzoek te laten financieren. Dergelijk, vaak ’academisch gedreven’ klinisch onderzoek

is essentieel, omdat het wetenschappelijke kennis kan opleveren die nodig is voor een optimale
behandeling. Naast studies die de industrie wil financieren of die al door haar zijn uitgezet, moeten

Doelmatigheid is meer dan ooit geboden om adequaat te kunnen reageren op belangrijke

van dergelijk onderzoek, dat losstaat van commerciële belangen, vraagt om aandacht vanuit de

met elkaar verbonden. Doelmatigheidsonderzoek levert gegevens over de opbrengsten van het

(demografische) ontwikkelingen in de samenleving. Dat kan onder meer bereikt worden door de

kwaliteit van de zorgverlening te verbeteren. Kwaliteit en doelmatigheid zijn immers onlosmakelijk

er dus voldoende mogelijkheden zijn om andere relevante vragen te onderzoeken. De financiering

optimaliseren van geneesmiddelengebruik. Doeltreffend behandelen kan niet alleen de ligtijd in het

overheid, waar mogelijk in samenwerking met andere partijen (Gezondheidsraad 2009).

ziekenhuis verminderen maar ook de noodzakelijke behandeling verkorten. Voorschrijven volgens

Onderzoek naar de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen met als doel het registreren van

up-to-date evidence based (of consensus based) standaarden zal bovendien leiden tot het doel-

Dit wordt mede bepaald door nationale verschillen in cultuur, zorgsysteem en het vaststellen van

op de vaak grote therapeutische voordelen die GGG met zich meebrengt.

matiger voorschrijven van medicatie. En een verbetering van therapietrouw heeft een direct effect

deze producten vindt meestal internationaal plaats. Geneesmiddelgebruik verschilt sterk per land.

Ook al zijn interventies doelmatig, dat garandeert nog niet dat ze als vanzelf op grote schaal worden

vergoedingen. Daarnaast spelen genetische factoren, die verschillen tussen populaties, een rol bij

toegepast. Dat onderstreept de noodzaak tot een systematische implementatie van resultaten

de effectiviteit en veiligheid van geneesmiddelen. GGG-onderzoek dient daarom bij voorkeur op

van onderzoek, ook op het gebied van GGG.

nationaal vlak plaats te vinden. De resultaten zijn dan immers direct toepasbaar en een ‘vertaling’

van internationale resultaten naar de Nederlandse situatie – indien überhaupt mogelijk – is niet
nodig. Daar komt bij dat zorgverleners zo vanaf de start betrokken raken bij nieuwe ontwikkelingen

Infrastructuur en onderzoek

en er als vanzelf ervaring mee opdoen. Het stimuleren van alle aspecten van GGG komt zo direct
ten goede aan de patiënten in ons land.

De noodzaak tot additioneel onderzoek op het terrein van GGG is op diverse fronten uitgesproken,

GGG en de maatschappelijke opgaven

komt deze behoefte steeds prominent naar voren. Het beoogde onderzoek zoals omschreven in

bijvoorbeeld in RGO-adviezen en KNAW-rapporten. Ook in de verdieping van het signalement
het lacuneoverzicht is zeer divers van aard:

Het Nederlandse gezondheidszorgbeleid is erop gericht dat het medisch handelen en de geboden

–

fundamenteel onderzoek naar bijvoorbeeld farmacodynamische sensitiviteitsverschillen bij

van VWS in de notitie Maatschappelijke Opgaven Volkgezondheid en Gezondheidszorg (2009).

–

translationeel onderzoek, bijvoorbeeld naar de vraag hoe kennis leidt tot een optimale

kan bijdragen aan het realiseren van deze maatschappelijke opgaven, en wel specifiek waar het gaat

–

zorg van goede kwaliteit zijn. Daarbij is veel aandacht voor patiëntveiligheid, zo stelt het ministerie

Bij de verdieping van de lacunes rond onderzoek naar GGG, is duidelijk geworden dat onderzoek

om patiëntveiligheid, doelmatigheid en het verminderen van de benodigde ‘handen aan het bed’.

–

Patiëntveiligheid

In 2007 heeft de minister van VWS aangegeven het aantal medische fouten binnen de gezond-

heidszorg binnen vijf jaar te willen halveren [kamerstuk 31016-8 2007]. Patiëntveiligheid is geen

interventie;

strategisch onderzoek, bijvoorbeeld naar de vraag hoe beschikbare screeningstools optimaal
zijn in te zetten in de zorgpraktijk;

toegepast onderzoek, bijvoorbeeld een direct vergelijkende opzet om te bepalen of middel
A of B doelmatiger is.

Uit de verdieping blijkt een grote inhoudelijke overlap in de gesignaleerde lacunes. Zo overlapt het
als noodzakelijk gesignaleerde onderzoek naar farmacotherapie bij kinderen sterk met de lacunes

kwestie van vrijblijvendheid, aldus de minister. Al eerder stelde de Raad voor

rond toedieningsvormen en off-label gebruik. En de problematiek rond polyfarmacie is sterk verbonden

Gezondheidsonderzoek (RGO) in zijn Advies Onderzoek Patiëntveiligheid de noodzaak van onderzoek naar vermijdbare schade aan patiënten ten gevolge van het zorgproces aan de orde (RGO

met de doelgroep ouderen en een lacune als therapietrouw. Het lijkt hierdoor niet realistisch om

of blijvend functieverlies en elk overlijden dat het gevolg is van de wijze waarop de zorg is

een herkenbare structurele financieringsbron, waarmee in de loop der tijd verschillende ‘achter­
gebleven gebieden’ sturend en in samenhang kunnen worden gestimuleerd. Een dergelijke structurele

te kunnen prioriteren naar één of meerdere thema’s. Eerder ligt een pleidooi voor de hand voor

2005). Daarmee wordt elke verlenging of verzwaring van de behandeling bedoeld, elk tijdelijk

verleend of gepland. Hieronder vallen dus ook 400 tot 700 jaarlijkse sterfgevallen ten gevolge

van geneesmiddelengebruik en de 5% van de ongeplande opnames veroorzaakt door vermijdbare

bron maakt het mogelijk om in voorkomende gevallen logische verbindingen te leggen tussen

De in deze verdieping besproken lacunes geven aan dat op deze terreinen zeker winst te halen

van de patiënt:

thema’s. De kracht daarvan wordt duidelijk als GGG-onderzoek wordt benaderd vanuit het perspectief

geneesmiddelenbijwerkingen (Leendertse AJ 2008, van der Hooft CS 2008).

–

valt. Veel genoemd wordt de impact van over- en onderdosering, niet alleen bij die specifieke

groepen maar bijvoorbeeld ook bij off-label gebruik. Duidelijk is overigens wel dat het verbeteren
van de patiëntveiligheid niet is op te hangen aan één lacune, maar dat de te onderzoeken thema’s

op (bijvoorbeeld) de lacunes bijzondere groepen (inclusief zeldzame aandoeningen), off-label

Juist voor patiënten met een chronische aandoening is dit enorm belangrijk voor hun kwaliteit

verminderen en de patiëntveiligheid bevorderen.
Minder handen aan het bed

Aangezien veel vermijdbare ziekenhuisopnames en morbiditeit direct worden veroorzaakt door

bijwerkingen, interacties en intoxicaties bij geneesmiddelengebruik, draagt GGG zeker bij aan het
verminderen van ziekenhuisopnames. De beschikbaarheid van degelijke onderzoeksgegevens

van leven.

–

De patiënt wil een veilige behandeling. Dat vraagt om GGG-onderzoek naar polyfarmacie,

–

en toedieningsvormen.
De patiënt wil toegankelijke zorg. Hier gaat het om een verdelingsvraagstuk, waarbij doelmatig-

vermijdbare fouten, bijwerkingen, bijzondere groepen (bijvoorbeeld kinderen en ouderen)

heidsvragen de kern vormen. Deze kunnen pas beantwoord worden als er meer helderheid is

over de eerste twee clusters van onderzoeksvragen.

maakt zorgverleners alerter op medicatie en contra-indicaties. Ook in de eerste lijn kan het aantal

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

De patiënt wil een goede en effectieve behandeling. Dat vergt samenhangend GGG-onderzoek
gebruik, doelmatigheid en effectiviteit, nieuwe indicaties, therapietrouw en toedieningsvormen.

vaak in elkaar grijpen. Wetenschappelijk onderzoek (inclusief translationeel onderzoek) zal de risico’s

68

bijzondere groepen;

69

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Onderwijs over GGG

GGG-onderzoek vraagt dus om een geïntegreerde aanpak, die uitstijgt boven specifieke deelthema’s.

De geraadpleegde experts wijzen erop dat de daartoe benodigde infrastructuur in Nederland echter

onvoldoende is, zeker wat betreft de mogelijkheden om grote vergelijkende onderzoeken uit te

Het doelmatig voorschrijven van geneesmiddelen is een van de kerncompetenties van artsen.

Belangrijke onderdelen daarvan zijn bestaande researchinstituten, maar ook opleiding en carrière-

veilig, geschikt voor de patiënt en tegen aanvaardbare kosten.

‘Doelmatig’ wordt hier gedefinieerd als kwalitatief en efficiënt, met als kernparameters effectief,

voeren. Het is volgens hen allereerst van belang de bestaande infrastructuur te versterken.

perspectieven voor betrokken professionals en adequate instrumenten om de resultaten van

Allereerst is het van belang om geneeskundestudenten, co-assistenten en arts-assistenten

het onderzoek in de praktijk te brengen. Andere infrastructurele verbeteringen zijn bijvoorbeeld

gestructureerd onderwijs in farmacotherapie te bieden. Nu is dit onderwijs nog beperkt, overigens

initiatieven van de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO) om de toetsings­
procedures te verbeteren. Ook valt te denken aan oplossingen op het gebied van datamanagement

niet alleen in Nederland. Het trainen van studenten tijdens de preklinische fase van de opleiding

en methodologieontwikkeling (waaronder het meten van behandeluitkomsten).

in het op gestructureerde wijze opstellen van een behandelplan, leidt tot rationeler voorschrijven

Pas als er een deugdelijke infrastructuur is opgebouwd, wordt het mogelijk om het beoogde GGG-

van geneesmiddelen aan het begin van de co-schappen (de Vries TPGM 1994 en Richir MC 2008).

onderzoek nuttig aan te besteden. Eén coherente financieringsbron kan hier een duidelijke regie-

Ook na de opleidingsfase zijn er veel factoren die het doelmatig voorschrijven van medicatie in de
praktijk negatief beïnvloeden. Nascholingsactiviteiten en preventieve en/of correctieve maatregelen

functie vervullen. Experts zouden moeten meebepalen wat er als eerste nodig is als het gaat om
de infrastructuur. Zo zou bijvoorbeeld aansluiting gevonden kunnen worden bij de visie van de

blijken onvoldoende resultaat op te leveren, met name op de lange termijn. Een nog niet eerder

signalerend symposium heeft georganiseerd en die zich beraadt op een vervolg. Daarnaast moet

patiëntenstatus, naar analogie van de bestaande voorstructurering van het diagnostische deel.

onderzochte factor is het voorstructureren van het therapeutisch deel van de (papieren/digitale)

Raad voor Medische Wetenschappen van de KNAW, die op 15 januari 2010 over dit onderwerp een

Daarbij wordt precies en stapsgewijs aangegeven wat de arts moet vragen aan de patiënt, wat er

er zo veel mogelijk aansluiting worden gezocht met internationale ontwikkelingen en initiatieven.

bij deze patiënt moet worden onderzocht en welke interventies moeten worden uitgevoerd.

Implementatie van resultaten

Het lijkt interessant te onderzoeken of voorstructurering van het therapeutisch deel van de
patiëntenstatus in combinatie met scholing en opleiding het doelmatig voorschrijven van genees-

Het is niet voldoende om gedegen kennis te genereren. GGG-onderzoek mag geen doel op zich

middelen bevordert.

zijn, maar de vraagstelling dient aan te sluiten bij een concrete implementatiebehoefte en bij

Gezien de rol van verpleegkundigen, apothekers en andere zorgverleners, kan implementatie

de adaptatiemogelijkheden in de praktijk. Wanneer er systematisch aandacht komt voor GGG, bij

van gestructureerd onderwijs over farmacotherapie bij de genoemde beroepsgroepen ook een

voorkeur gefinancierd en aangestuurd vanuit een herkenbare en structurele bron, dient daarin

meerwaarde hebben om geneesmiddelen juist in te zetten in de praktijk.

dus ook de implementatie van onderzoeksresultaten een belangrijke plaats te krijgen. Zo moet
aan ieder project dat gefinancierd wordt een implementatiebudget gekoppeld zijn en de resultaten

Financiering

dienen te worden gepubliceerd en beschikbaar te komen in het publieke domein. Ook hier geldt

dat nadrukkelijke samenwerking met externe partijen op het gebied van richtlijnen, vergoedingen

De geraadpleegde experts noemen vaak het ontbreken van een duidelijke structurele financierings-

Overigens wordt reeds bestaande kennis ook nog vaak onvoldoende gebruikt, mede doordat deze

aangepakt. De voor deze verdieping uitgevoerde inventarisatie van financieringsmogelijkheden

bron voor geneesmiddelonderzoek als reden waarom de lacunes nu niet of onvoldoende worden

en registratie duidelijk aangewezen is.

laat zien dat bestaande of geplande initiatieven voor financiering van GGG-onderzoek beperkt

kennis nauwelijks is terug te vinden of niet is vertaald in praktische en handzame materialen of

zijn en bovendien sterk versnipperd. Sporadische mogelijkheden die zich voordoen binnen een

instructies. Het up-to-date houden van goede richtlijnen blijkt in de praktijk onder druk te staan.

zorgonderzoeksprogramma – dat meestal breder is dan enkel geneesmiddelonderzoek – betekent
dat GGG-onderzoek automatisch moet concurreren met ander belangrijk onderzoek dat past binnen

De Regieraad Kwaliteit van Zorg is mede vanuit deze geconstateerde lacune in het leven geroepen.
Het gebruik van bestaande kennis zal dus een duidelijke plek moeten hebben om het gebruik van

het thema van het betreffende programma.

geneesmiddelen te verbeteren. Belangrijk is om allereerst na te gaan over welke onderwerpen uit

de benoemde aandachtsgebieden voor GGG al veel bekend is. Zoals beschreven in het lacuneoverzicht is het farmacotherapieoverleg (FTO) tussen artsen en apothekers een belangrijk bestaand

In Nederland wordt jaarlijks ongeveer € 4,9 miljard uitgegeven aan geneesmiddelen. Dat is ruim

implementatie-instrument van GGG-onderzoek naar de klinische praktijk. Bovendien is de rol van de

10% van het totale zorgbudget van ongeveer € 40 miljard. Zo’n € 600 miljoen wordt besteed aan

apotheker onmisbaar.

de ontwikkeling van nieuwe en verbeterde geneesmiddelen (informatie Nefarma). Aan onderzoek

Overigens moet geconstateerd worden dat een eventueel aansluitende brede implementatie van

naar (de zin van) het gebruik van geneesmiddelen worden hooguit enkele miljoenen euro’s per

bewezen effectieve interventies substantieel meer geld kost dan het onderzoek naar die interventie

en haar implementatiemogelijkheden. Bij elk onderzoek met betrekking tot GGG zou daarom

jaar besteed, zoals valt af te leiden uit de financiële jaarverslagen over 2004 van de Commissie
Beleidsonderzoek Geneesmiddelen en Hulpmiddelen van het CVZ, ZonMw (Programma Doelmatig-

heeft. Als grootschalige implementatie op voorhand niet realiseerbaar lijkt, is het zeer de vraag of

Farmaceutische Zorg (2005) onvoldoende om antwoord te krijgen op belangrijke vragen (inclusief

heidsOnderzoek) en het PHARMO Instituut. De RGO achtte dit in zijn advies Kennisinfrastructuur

vooraf moeten worden meegenomen in hoeverre daadwerkelijke implementatie kans van slagen

maatschappelijke) omtrent geneesmiddelentherapie (RGO 2005b). De geldstroom die tot nu toe

dergelijk onderzoek moet worden gesubsidieerd.

vooral beschikbaar is voor dergelijk onderzoek is afkomstig van de farmaceutische industrie.

Ten slotte is de noodzaak tot samenwerking en afstemming met bestaande initiatieven en deskundigheid in Nederland op dit terrein evident, bijvoorbeeld met het IVM. Voor de implementatie is

Het is echter moeilijk om zicht te krijgen op de bedragen die de industrie aan postregistratieonderzoek besteedt. Bovendien is deze geldstroom alleen beschikbaar voor onderzoeken die aansluiten

registratie-eisen en wensen van het CBG-MEB en vergoedingsadviezen door het College voor zorg-

maar ook bij bijzondere populaties en off-label gebruik, ontstaan hierdoor duidelijke lacunes in

bij de wens van de sponsorende farmaceut. Op het gebied van vergelijkend, plaats­bepalend onderzoek,

het essentieel aan te sluiten bij up-to-date richtlijnen en te werken aan een verdere integratie met

beschikbare gegevens. Hierdoor is het beeld over de plaats van het geneesmiddel in het therapeu-

verzekeringen (CVZ). Een goede infrastructurele aansluiting is bovendien gewenst met de Centrale

tisch arsenaal vaak gekleurd door de beperkt beschikbare data.

Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO), Nefarma en het integraal platform voor innovatief
geneesmiddelonderzoek FIGON (ook ten behoeve van opleiding en onderwijs).

Hoewel wet- en regelgeving en vergoedingseisen de industrie nieuwe prikkels kunnen geven

voor het doen van aanvullend onderzoek, blijven de mogelijkheden beperkt, zo komt ook uit deze
verdieping naar voren. Daardoor zal de noodzaak tot financiering van (aanvullend) onderzoek vanuit
een onafhankelijk fonds blijven bestaan. Ook andere partijen, zoals zorgverzekeraars of branche­

70

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

71

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

organisaties, zijn hierbij nadrukkelijk in beeld als mogelijke partners. Het is essentieel dat bij GGGonderzoek in het belang van de patiënt (de geneesmiddelenconsument) de onafhankelijkheid

wordt gewaarborgd. Dat impliceert onafhankelijkheid van zowel commerciële als van beleidsmatige
belangen (bijvoorbeeld het al dan niet vergoeden van een geneesmiddel).

Structureel en herkenbaar
De hier geschetste uitdagingen op het terrein van GGG overstijgen de afzonderlijke thema’s zoals
die in de lacunes zijn uitgewerkt. Het financieringsmodel dat wordt onderzocht door VWS zou

daarom niet geënt moeten zijn op de afzonderlijke thema’s, maar zou vooral gericht moeten zijn
op de lange termijn. Er is behoefte aan een herkenbare financieringsbron die op lange termijn

armslag geeft om relevante projecten blijvend te kunnen financieren, ook als het gaat om
infrastructurele oplossingen. Onder de overkoepelende noemer GGG kan het noodzakelijke richtlijnonderbouwend, plaatsbepalend onderzoek plaatsvinden.

Gegevens uit gerandomiseerd onderzoek en uit observationeel onderzoek kunnen elkaar goed

aanvullen. Beide worden door de geraadpleegde experts genoemd als vorm om GGG concreet aan

Lijst van Afkortingen
ACE

Angiotensine-Converting Enzyme

ADHD

Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder

ADE
CBF

Center for Human Drug Research

COPD

Chronic Obstructive Pulmonary Disease

CHMP

in de praktijk. Aandacht is nodig voor het regisseren van nieuwe initiatieven op het terrein van

GGG, naast het inventariseren, afbakenen, aansluiten en versterken van bestaande initiatieven.

Ook moet indien mogelijk aansluiting worden gezocht met de internationale aanpak van dezelfde

DoelmatigheidsOnderzoek (ZonMw)

GMP

Good Manufacturing Practice

Good Clinical Practice

European Medicines Agency

EMEA

European Agency for the Evaluation of Medicinal Products (nu EMA)
Institute for Research in Extramural Medicine (VU Amsterdam)

Ephor

Expertisecentrum voor pharmacotherapie bij ouderen

ESF

European Science Foundation

EUROCAT

European Surveillance of Congenital Anomalies

EURAP
EZ

FDA

Federatie Innovatief Geneesmiddelen Onderzoek Nederland

FP7 

Seventh Framework programma van de Europese Unie

FTTO

Farmaco Therapeutisch Transmuraal Overleg

leiden tot aanmerkelijke verbetering van het welzijn van de patiënt. Daarmee is zowel de kwaliteit

GGG

Farmacotherapeutisch Overleg

GGD

Gemeentelijke of Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst
Goed Gebruik Geneesmiddelen

GGZ

Geestelijke Gezondheids-en verslavingszorg

GRIP

Groningen Research Institute of Pharmacy

Hospital Admissions Related to Medication

HTA

Health Technology Assessment

IGZ

Inspectie voor de Gezondheidszorg

iMTA

Institute for Medical Technology Assessment

IVM

Instituut Verantwoord Medicijngebruik (voorheen DGV)

KNAW

Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen

KNMG

Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst

KNMP

Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering van de Pharmacie

KWF

Koningin Wilhelmina Fonds

LNA

Laboratorium der Nederlandse Apothekers

LUMC

Leids Universitair Medisch Centrum

MC

Medisch Centrum

MCRN

Medicines for Children Network

NHS

Nederlandse Hartstichting

NIVEL

Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg

NKFK

Nederlands Kenniscentrum voor Farmacotherapie bij Kinderen

NFK

Nederlandse Federatie Kankerpatienten

NNOF

Netwerk voor Onderzoek in Farmacogenetica

NPCF

Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie

NSAID

Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs

NVMO

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Economische Zaken

Fixed Dose Combination

FIGON

HARM

72

European Registry of Antiepileptic Drugs and Pregnancy

Food and Drug Administration

FDC

FTO

van de gezondheidszorg als de volksgezondheid in ons land gediend.  

College voor Zorgverzekeringen

DO

problematiek. Uiteindelijk zullen de investeringen zich terugverdienen. Dat kan door goed GGGonderzoek te doen en door implementatie van beschikbare kennis én nieuwe onderzoeksresultaten

in de dagelijkse zorg te waarborgen. Verbeteren van het gebruik van geneesmiddelen zal uiteindelijk

Committee for Medicinal Products for Human Use

CVZ

EMGO

echter noodzakelijk voor uitgebalanceerde richtlijnen en een optimale inzet van geneesmiddelen

Commissie Farmaceutische Hulp

CHDR

financieren .

implementatie van bestaande kennis is een kostbare aangelegenheid. De investering daarin is

Centers for Disease Control and Prevention

CFH

EMA

Het adequaat en duurzaam aanpakken van onderzoek, onderwijs/opleiding, infrastructuur en

Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek

CDC

onderwijs, training en carrièreperspectieven voor wetenschappers die betrokken zijn bij patiënt­

Ten slotte

College ter Beoordeling van Geneesmiddelen

CCMO

GCP

gebonden onderzoek te verbeteren, en vooral de mogelijkheden te vergroten om onderzoek te

Centraal Bureau Fondsenwerving

CBG

te pakken. Het is zinvol de aanbevelingen van het rapport Investigator Driven Clinical Trials van

de European Science Foundation (ESF) over te nemen. Hierin wordt onder andere aanbevolen om

Adverse Drug Event

Nederlandse Vereniging Medische Oncologie

73

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

NZa

Nederlandse Zorgautoriteit

OAC

Orale Anticoagulantia

PD

Pharmacodynamiek

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

PDCO
PK

RGO
RUG

Paediatric Committee (EMA)

Pharmacokinetiek

Raad voor Gezondheidsonderzoek
Rijksuniversiteit Groningen

RVZ

Raad voor de Volksgezondheid en Zorg

SKK

Stichting Kindergeneeskundig kankeronderzoek

SKION
SLE

SPC 

TI Pharma
TIS

Stichting Kinderoncologie Nederland

Systemische Lupus Erythematosus

Summary of Product Characteristics
Top Instituut Pharma

Teratologie Informatie Service

UL

Universiteit Leiden

UMCG

Universitair Medisch Centrum Groningen

UMC

UMCU

Universitair Medisch Centrum

Universitair Medisch Centrum Utrecht

UU

Universiteit Utrecht

VWS

Volksgezondheid Wetenschap en Sport

VUmc
WGM

Vrije Universiteit Medisch Centrum Amsterdam
Stuurgroep Weesgeneesmiddelen

WINAp

Wetenschappelijk Instituut Nederlandse Apothekers

WMO

Wet Medisch-wetenschappelijk Onderzoek met mensen

WHO

Referenties en aanbevolen literatuur

World Health Organisation

Aanbeveling van de Raad van 8 juni 2009 betreffende een optreden
op het gebied van zeldzame ziekten (2009 / C 151 / 02).
Adriaanse MC, Dekker JM, Heine RJ, et al. Symptoms of depression
in people with impaired glucose metabolism or Type 2 diabetes
mellitus: The Hoorn Study. Diabet Med. 2008; 25 (7): 843–9.
Adriaanse MC, Pouwer F, Dekker JM, et al. Diabetes-related
symptom distress in association with glucose metabolism and
co-morbidity: the Hoorn Study. Diabetes Care. 2008; 31: 2268–70.
Adriaanse MC, Twisk JW, Dekker JM, et al. Perceptions of risk in
adults with a low or high risk profile of developing type 2 diabetes;
a cross-sectional population-based study. Patient Educ Couns.
2008; 73: 307–12.
Alingh, CW, Posthumus AG, Jong GW ´t, et al. Ziekenhuisopname
bij kinderen ten gevolge van bijwerkingen van geneesmiddelen.
Farmacotherapie bij kinderen, 2009. 1 (2): 6–12.
Alssema M, Schindhelm RK, Rijkelijkhuizen JM, et al. Meal
composition affects insulin secretion in women with type
2 diabetes: a comparison with healthy controls. The Hoorn
prandial study. Eur J Clin Nutr. 2009; 63 (3): 398–404.
Amorij J-P, Frijlink HW. Inhalatie griepvaccin beter dan injectie.
Pharm Weekbl. 2008; 41: 30–33.
Anoniem, Acscertaining Barriers for Compliance (ABC-project).
www.abcproject.eu Anoniem, Medido Connected. Innospense.
www.innospense.nl
Ansani, N  Branch, R, Fedutes-Henderson, B, et al. Innovative
Off-label Medication Use; American Journal of Medical Quality;
2006; 21: 246–54.
Ashburn TT, Thor KB. Drug repositioning: identifying and
developing new uses for existing drugs. Nat Rev Drug Discov.
2004; 3 (8): 673–83.
Bakker MK, De Walle HEK, Dequito A, et al. Selection of controls in
case-control studies on maternal medication use and risk of birth
defects. Birth Defects Research (Part A) 2007; 79: 652–656
Bakker MK, Jentink J, Vroom F, et al. Drug prescription patterns
before, during and after pregnancy for chronic, occasional and
pregnancy-related drugs in the Netherlands. BJOG 2006; 113: 559–68.
Bakker MK. 2010 Proefschrift UMCG. The use of a case-control
monitoring system in studying the safety of medication use in
pregnancy.
Balakrishnan K, Tordoff J, Norris P, Reith D. Establishing a baseline
for the monitoring of medicines availability for children in the UK:
1998–2002. Br J Clin Pharmacol. 2007; 63 (1): 85–91.
Baron JA, Sandler RS, Bresalier RS, et al. Lancet. 2008
15;372(9651):1756-64. Cardiovascular events associated with rofecoxib:
final analysis of the APPROVe trial. Erratum in: Lancet. 2008
15;372(9651):1732. Comment in: Evid Based Med. 2009; 14 (4):
111. Lancet. 2008 15; 372 (9651): 1712–3.

Barry PJ, Gallagher P, Ryan C, O’Mahony D. START (screening tool to
alert doctors to the right treatment) – an evidence-based screening
tool to detect prescribing omissions in elderly patients. Age and
Ageing 2007; 36: 632–638.
Becker ML, Kallewaard M, Caspers PW, et al. Hospitalisations and
emergency department visits due to drug-drug interactions:
a literature review. Pharmacoepidemiol Drug Saf 2007; 16: 641–51.
Beijer HJ, Blaey CJ de. Hospitalisations caused by adverse drug reactions
(ADR): a meta-analysis of observational studies. Pharm World Sci 2002;
24: 46–54.
Beijers HJ, Ferreira I, Bravenboer B, et al. Microalbuminuria and
cardiovascular autonomic dysfunction are independently associated
with cardiovascular mortality: evidence for distinct pathways: the
Hoorn Study. Diabetes Care. 2009 Sep; 32 (9): 1698–703.
Bemt PMLA van den, Egberts ACG, Lenderink AW, et al. Risk factors
for the development of adverse drug events in hospitalised patients.
Pharm World Sci 2000; 22: 62–66.
Bemt, van den B. 2009. Proefschrift UMCN. Verbetering genees­mid­delengebruik bij reuma door individuele benadering
Benner JS, Chapman RH, Petrilla AA, et al. Association between
prescription burden and medication adherence in patients initiating
antihypertensive and lipid-lowering therapy. Am J Health Syst Pharm
2009; 66: 1471–77.
Berard A, Ramos E, Rey E, et al.. First trimester exposure to paroxetine
and risk of cardiac malformations in infants: the importance of dosage.
Birth Defects Res B Dev Reprod Toxicol 2007; 80 (1): 18–27.
Berg E van den, Dekker JM, Nijpels G, et al. Blood pressure levels in
pre-diabetic stages are associated with worse cognitive functioning
in patients with type 2 diabetes. Diabetes Metab Res Rev.
2009 Oct; 25 (7): 657–64.
Bindraban NR, van Valkengoed IG, Mairuhu G, et al. Prevalence
of diabetes mellitus and the performance of a risk score among
Hindustani Surinamese, African Surinamese and ethnic Dutch:
a cross-sectional population-based study. BMC Public Health 2008, 8: 271.
Boorsma M, van Hout HP, Frijters DH, et al. The cost-effectiveness of
a new disease management model for frail elderly living in homes for
the elderly, design of a cluster randomized controlled clinical trial.
BMC Health Serv Res 2008; 8: 143.
Bouwman Y. Hoofdstuk 1 Apotheekbereiding in de geneesmiddelenvoorziening. Recepteerkunde 5de editie 2009. Boyd CM, Darer J,
Boult C, et al. Clinical practice guidelines and quality of care for older
patients with multiple comorbid diseases: implications for pay for
performance. JAMA. 2005; 294: 716–24.
Bregnhoj L, Thirstrup S, Kristensen MB, et al. Combined intervention
programme reduces inappropriate prescribing in elderly patients
exposed to polypharmacy in primary care. Eur J Clin Pharmacol
2009; 65: 199–207.
Breitkreutz J. European perspectives on pediatric formulations.
Clin Ther. 2008; 30 (11): 2146–2154.
Breitkreutz J. Kindergerechte Arzneiformen. Monatsschrift
Kinderheilkd. 2005; 153: 726–734.

74

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

75

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Briggs GG, Polifka J. Better data needed from pregnancy registries.
Birth Defects Res A Clin Mol Teratol 2008.
Broos, N.; E.P. van Puijenbroek. Pubertas praecox, een mogelijke
bijwerking van valproinezuur. Farmacotherapie bij kinderen 2; 2009.
Bukowski R, Malone FD, Porter FT, et al. Preconceptional folate
supplementation and the risk of spontaneous preterm birth:
a cohort study. PLoS Med. 2009 ;6 (5): e1000061.
Busby A, Abramsky L, Dolk H, et al. Preventing neural tube defects
in Europe: a missed opportunity. Reprod Toxicol. 2005; 20: 393–402.
Cannavo SP, Guarneri F, Vaccaro M, et al. Treatment of psoriatic
nails with topical cyclosporin: a prospective, randomized
place-­­bo-controlled study. Dermatology. 2003; 206: 153–6.
Capers PWJ, Gijsen R, Blokstra A. Off-label gebruik van
geneesmiddelen. Transparante van geneesmiddelen. RIVM
rapport 370050001 / 2007 te raadplegen via www.rivm.nl.
CBG website op www.cbg-meb.nl
Chan M, Nicklason F, Vial JH. Adverse drug events as a cause
of hospital admission in the elderly. Int Med J 2001; 31: 199–205.
CHMP 2005. Reflection paper: Formulations of choice for the
paediatric population. Committee for medicinal products for
human use. www.ema.europa.eu/pdfs/human/paediatrics/
19481005en.pdf
Chui J, Tordoff J, Kennedy J, Reith D. Trends in accessibility to
medicines for children in New Zealand: 1998-2002. Br J Clin
Pharmacol. 2004; 57 (3): 322–7.
Chui J, Tordoff J, Reith D. Changes in availability of paediatric
medicines in Australia between 1998 and 2002. Br J Clin
Pharmacol. 2005; 59 (6): 736–42.
Claxton AJ, Cramer J, Pierce C. A systematic review of the
association between dose regimens and medication compliance.
Clin Ther. 2001; 23: 1296–1310.
Concato J, Shah N, Horwitz RI. Randomized, controlled trials,
observational studies, and the hierarchy of research designs.
N Engl J Med 2000; 342 (25): 1887–92.
Conroy S, Choonara I, Impicciatore P, et al. Survey of unlicensed
and off-label drug use in paediatric wards in European countries.
European Network for Drug Investigation in Children. BMJ
2000; 320: 79–82.
Consultatiedocument Expertisecentra Stuurgroep WGM
December 2009 http://www.weesgeneesmiddelen.nl/websites/
wgm/files/consultatie_doc_expertisecentra_jan_2010.pdf
Croonen H. Geneesmiddelen kunnen uitzakken in de suspensiebasis.
Suspensies: ‘Weet waar je aan begint’. Pharmaceutisch Weekblad
15; 2006.
Croonen H. Polsklachten door het vermalen van tabletten.
Verpleeghuisapotheker komt met nieuwe methode.
Pharmaceutisch Weekblad 3; 2007.
Cunnington M, Ferber S, Quartey G, International lamotrigine
pregnancy registry scientific advisory committee. Epilepsia.
2007; 48 (6): 1207–10

76

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Cuzzolin L, Atzei A, Fanos V. Off-label and unlicensed prescribing for
newborns and children in different settings: a review of the literature
and a consideration about drug safety. Expert Opin Drug Saf.
2000; 5: 703–18.
Denneboom W, Dautzenberg MG, Grol R, De Smet PA Comparison of
two methods for performing treatment reviews by pharmacists and
general practitioners for home-dwelling elderly people. J Eval Clin
Pract. 2008; 14 (3): 446–52.
Denneboom W, Dautzenberg MG, Grol R, De Smet PA. Analysis of
polypharmacy in older patients in primary care using
a multidisci­plinary expert panel.Br J Gen Pract. 2006; 56 (528): 504–10.
Denneboom W, Dautzenberg MG, Grol R, De Smet PA.
User-related pharmaceutical care problems and factors affecting
them: the importance of clinical relevance.J Clin Pharm Ther.
2005 Jun; 30 (3): 215–23.
Denneboom W, Dautzenberg MG, Grol R, De Smet PA.Treatment
reviews of older people on polypharmacy in primary care: cluster
controlled trial comparing two approaches.Br J Gen Pract.
2007 Sep; 57 (542): 723–31.
Diav-Citrin O, Shechtman S, Weinbaum D, et al. Paroxetine and fluoxetine
in pregnancy: a prospective, multicentre, controlled, observational
study. Br J Clin Pharmacol. 2008 Nov; 66 (5): 695–705.
Dolk H, Jentink J, Loane MA, Morris JK, De Jong-van den Berg LTW and
the EUROCAT Antiepileptic Drug Working Group. Does lamotrigine use
in pregnancy increase orofacial cleft risk relative to other malformations?
Neurology 2008;  71:714–722.
Dolk H. EUROCAT: 25 years of European surveillance of congenital
anomalies. Arch Dis Child Fetal Neonatal Ed 2005; 90: F355–8.
Doormaal JE van, Van den Bemt PMLA, Zaal RJ, et al. The influence of
computerized prescribing on medication errors and preventable adverse
drug events: an interrupted time series study. J Am Med Inform Assoc
2009; aug 28.
Drenth-van Maanen AC, Marum van RJ, Knol W, Linden van CMJ.
Prescribing optimization method for improving prescribing in elderly
patients receiving polypharmacy. Results of application to case
histories by general practitioners. Drugs and Aging 2009; 26: 687–701.
Du H, van der A DL, van Bakel MM,et al. Glycemic index and glycemic
load in relation to food and nutrient intake and metabolic risk factors
in a Dutch population. Am J Clin Nutr. 2008; 87: 655–61.
Duyvendak M, Naunton M, van Roon EN, et al. Systematic review of
trends in prophylaxis of corticosteroid-induced osteoporosis: the need
for standard audit guidelines. Osteoporos Int. 2008; 19: 1379–94.
Einarson A, Selby P, Koren G. Abrupt discontinuation of psychotropic
drugs during pregnancy: fear of teratogenic risk and impact of
counselling. J Psychiatry Neurosci 2001; 26 (1): 44–8.
Ekelund H, Finnstrom O, Gunnarskog Jet al. Administration of vitamin K
to newborn infants and childhood cancer. Bmj 1993; 307 (6896): 89–91.
Elm E von, Altman DG, Egger M,et al. The Strengthening the Reporting
of Observational Studies in Epidemiology (STROBE)
statement: guidelines for reporting observational studies.
J Clin Epidemiol 2008; 61 (4): 344–9.

EMEA 2006. Adequacy of guidance on the elderly regarding
medicinal products for human use. CHMP December 2006.
EMEA / 498920 / 2006. www.emea.europa.eu/pdfs/human/
opiniongen/49892006en.pdf 2008–11–25.
EMEA 2006. Regulation (EC) No 1901/2006 of the European
Parliament and of The Council, on medicinal products for
paediatric use and amending regulation (EEC) No 1768/92,
Directive 2001 /20/EC, Directive 2001/83/EC and Regulation
(EC) No 726/2004, December 2006.
EMEA 2008. EMEA / 192632 / 2006. Doc.Ref. Annex C: template
for EU risk management plan (EU RMP). 2008.
Ephor. Eindrapport met geneesmiddelenrapporten.
www.ephor.nl/patientenzorg.php
Ephor: projectplan oktober 2008. www.ephor.nl/onderzoek.php
EPPOSI Workshop on Patient registries:
http://www.epposi.org/upl/1/en/doc/Registries%202009%20final.pdf
EUROCAT Guide 1.3 and reference documents, instructions for
the registration and surveillance of congenital anomalies,
September 2005. via http://www.eurocat.ulster.ac.uk/pdf/
EUROCAT-Guide-1.3.pdf, accessed July 3, 2009.
EUROCAT website. via http://www.eurocat.ulster.ac.uk/memberreg/
memberreg.html, accessed October 14, 2009.
European Science Foundation. EMRC White paper; Present Status
and Future Strategy for Medical Research in Europe 2007.
www.esf.org/research-areas/medical-sciences/news/ext-newssingleviewarticle/a-new-manifesto-for-medical-research-ineurope-378.html
European Science Foundation. Forward look; Investigator-Driven
Clinical Trials 2009. www.esf.org/activities/forward-looks/medicalsciences-emrc/fl-07-001-investigator-driven-clinical-trials.html
Farmacotherapeutisch Kompas: A.C. van Loenen, hoofdredacteur.
Voorschrijven en afleveren buiten de geregistreerde indicatie.
Kompas 2008.
Fick DM, Cooper JW, Wade WE, et al. Updating the Beers
criteria for potentially inappropriate medication use in older
adults – Results of a US consensus panel of experts.
Arch Intern Med 2003; 163: 2716–24.
Fisk NM, Atun R. Market failure and the poverty of new drugs
in maternal health. PLoS Med 2008; 5 (1): e22.
Frijlink HW. Benefits of different drug formulations in psycho­
pharmacology. Eur Neuropsychopharmacol. 2003; 13 Suppl 3: S77–84.
Frost Widnes SK, Schjott J. Advice on drug safety in pregnancy: are
there differences between commonly used sources of information?
Drug Saf 2008; 31 (9): 799–806.
Gaede P et al. Effect of a multifactorial intervention on mortality
in type 2 diabetes. N Engl J Med 2008; 358: 580–591.
Gallagher P, Ryan C, Byrne S, et al. STOPP (Screening Tool of Older
Person’s Prescriptions) and START (Screening Tool to Alert doctors
to Right Treatment). Consensus validation. Int J Clin Pharmacol
Ther. 2008; 46: 72–83.

77

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Gazarian M, Kelly M, McPhee JR, et al. Off-label use of medicines:
consensus recommendations for evaluating appropriateness.
Med J Aust. 2006 Nov 20; 185 (10): 544–8.
Gebu 2005. Geneesmiddelenbulletin: ‘Hoe nu verder met de
COX-2-remmers’? Gebu 2005; 39: 121–9.
Gebu 2008. Geneesmiddelenbulletin: ‘Nieuwe geneesmiddelen
voor maculadegeneratie.’ Gebu 2008; 42: 31–37.
Geffen van K, Meuwese E, Philbert D en Bouvy M. Problemen met
de verpakkingen van geneesmiddelen (Pharm Weekbl 2009,
nr.47 Wetensch Platform).
Gezondheidsraad 2008. Ouderdom komt met gebreken.
Publicatienr. 2008–01.
Gezondheidsraad 2009. Wie betaalt, bepaalt? Signalering ethiek en
gezondheid, 2009/3. Den Haag: Centrum voor ethiek en gezondheid,
2009. Publicatienummer Gezondheidsraad: 2009/18
ISBN 978–90–78823–10–0.
Giesen W.F. van der, Hekster YA. De geneesmiddelen registratie.
In: Buurma H, Jong-van den Berg L.T.W. de, Leufkens H.G.M., redacteuren.
Het geneesmiddel. Utrecht: Bunge, 2009, in druk.
Gillespie U, Alassaad A, Henrohn D, et al. A comprehensive pharmacist
intervention to reduce morbidity in patients 80 years or older:
a randomized controlled trial. Arch Intern Med. 2009; 169 (9): 894–900.
Gonzalez-Martin, G., C.M. Caroca, and E. Paris, Adverse drug reactions
(ADRs) in hospitalized pediatric patients. A prospective study.
Int J Clin Pharmacol Ther, 1998. 36 (10): p. 530–3.
Gorgels W.J.M.J. Proefschrift UMCN 2009. Strategies to discontinue
benzodiazepine use in family practice.
Grafhorst JP et al. Schone schijn bedriegt. Bereiding van perfusorspuiten
op de intensive care. Pharm. Weekbl. 2001; 136: 732–737.
Grootheest AC van, Groote JK, de Jong-van den Berg LT. Intensive
monitoring of new drugs based on first prescription signals
from pharmacists: a pilot study. Pharmacoepidemiol Drug Saf
2003; 12 (6): 475–81.
Gumbs PD, Verschuren MW, Mantel-Teeuwisse AK, et al. Economic
evaluations of cholesterol-lowering drugs: a critical and systematic
review. Pharmacoeconomics. 2007; 25: 187–99.
Gumbs PD, Verschuren WM, Mantel-Teeuwisse AK, et al. Drug costs
associated with non-adherence to cholesterol management guidelines
for primary prevention of cardiovascular disease in an elderly population:
the Rotterdam study. Drugs Aging. 2006; 23: 733–41.
Gumbs PD, Verschuren WM, Souverein PC, et al. Society already achieves
economic benefits from generic substitution but fails to do the same
for therapeutic substitution. Br J Clin Pharmacol. 2007; 64 (5): 680–5.
Hanlon JT, Pieper CF, Hajjar ER, et al. Incidence and predictors of all and
preventable adverse drug reactions in frail elderly persons after hospital
stay. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 2006; 61: 511–15.
Hanlon JT, Schmader KE, Samsa GP, et al. A method for assessing drug
therapy appropriateness. J Clin Epidemiol. 1992; 45: 1045–51.

Hardy JR, Leaderer BP, Holford TR, et al. Safety of medications
prescribed before and during early pregnancy in a cohort of 81,
975 mothers from the UK General Practice Research Database.
Pharmacoepidemiol Drug Saf 2006; 15: 555–64.
Hart- en vaatziekten in Nederland 2007. Cijfers over leefstijl- en
risicofactoren, ziekte en sterfte Nederlandse Hartstichting
Heemstra HE, Giezen TJ, Mantel-Teeuwisse AK, et al. Safetyrelated regulatory actions for orphan drugs in the US and EU:
a cohort study. Drug Saf. 2010; 33 (2): 127–37.
Heijden AA van der, Ortegon MM, Niessen LW, et al. Prediction of
coronary heart disease risk in a general, pre-diabetic, and diabetic
population during 10 years of follow-up: accuracy of the
Framingham, SCORE, and UKPDS risk functions: The Hoorn Study.
Diabetes Care. 2009 Nov; 32 (11): 2094–8.
Hekster YA, Lisman JA, Heijmenberg GM, et al. Het voorschrijven
van geneesmiddelen buiten de geregistreerde indicatie.
Gebu 2000; 34: 139–47.
Hellema H. Twee bekenden in nieuwe combinatie.
Corticosteroïden in liposomen gaan effectiever ontstekingen
te lijf. Pharm. Weekbl.  2006; 4, 134–135.
Herings, RMC, Leufkens HGM, Heerdink ER, et al., Chronische
Farmacotherapie Voortgezet – Een onderzoek naar de omvang,
determinanten en mogelijke economische consequenties van
het vroegtijdig afbreken van chronische farmacotherapie.
PHARMO instituut. 2002.
Holland R, Lenaghan E, Harvey I, et al. Does home based medication
review keep older people out of hospital? The HOMER randomised
controlled trial. BMJ 2005; 330: 293.
Holmes LB, Baldwin EJ, Smith CR, et al. Increased risk for
non-syndromic cleft palate among infants exposed to lamotrigine
during pregnancy, Neurology 2008; 70: 2152–2158.
Hooft CS van der, Dieleman JP, Siemes C, et al. Adverse drug
reaction-related hospitalisations: a population-based cohort
study. Pharmacoepidemiol Drug Saf. 2008 Apr; 17 (4): 365–71.
Hooft CS van der, Sturkenboom MC, Grootheest, K, et al.
Adverse drug reaction-related hospitalisations: a nationwide
study in The Netherlands. Drug Saf 2006; 29: 161–168.
Horen B, Montastruc JL, Lapeyre-Mestre M. Adverse drug reactions
and off-label drug use in paediatric outpatients. Br J Clin Pharmacol.
2002; 54: 665–70.
Horikx A. Kinderen van de rekening. Meer klinisch onderzoek voor
bredere registraties. Pharm Weekbl 2004; 139: 915–7.
Howard RL, Avery AJ, Slavenburg S, et al. Which drugs cause
preventable admissions to hospital? A systematic review.
Br J Clin Pharmacol 2007; 63: 136–147.
Hung OR, Whynot SC, Varvel JR, et al. Pharmacokinetics of inhaled
liposome-encapsulated fentanyl. Anesthesiology. 1995; 83 (2):
277–84.
Impicciatore, P., et al., Incidence of adverse drug reactions in
paediatric in/out-patients: a systematic review and meta-analysis
of prospective studies. Br J Clin Pharmacol, 2001. 52 (1): p. 77–83.

78

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Jansen PAF, Maanen van AC, Marum van RJ, et al. Vermijdbare
bijwerkingen. Systeem voor Individuele Elektronische Pharmaco­
vigilantie biedt uitkomst. Medisch Contact 2007; 62: 637–640.

Lenaghan E, Holland R, Brooks A. Home-based medication review
in a high risk elderly population in primary care – the POLYMED
randomised controlled trial. Age Ageing 2007; 292–97.

Jansman F, Reyners A, Roon E van, et al. Drug interactions with anticancer
agents, assessing the clinical significance and management. Ingediend
voor publicatie bij Drug Safety.

Lenfant C. Shattuck lecture--clinical research to clinical
practice-lost in translation? N Engl J Med. 2003; 349: 868–74.

Jochemsen H, Gijsen R, Caspers P. Off-label voorschrijven: medisch
handelen en motieven van huisartsen. Huisarts Wet 2007; 50: 193–7.
Johnell K, Klarin I. The relationship between number of drugs and
potential drug-drug interactions in the elderly: a study of over
600,000 elderly patients from the Swedish Prescribed Drug Register.
Drug Saf 2007; 30: 911–18.
Jong GW ‘t, Eland IA, Sturkenboom CJM, et al. Unlicensed and off label
prescription of drugs to children: population based cohort study.
BMJ; 2002; 324: 131–4.

Liem TBY mede namens de Special Interest Group (SIG)
Kindergeneeskunde van de Nederlandse Vereniging van
Ziekenhuisapothekers. Geneesmiddelen en kinderen: gebundelde
krachten binnen de ziekenhuisapothekers. Farmacotherapie bij
kinderen 2010; 1: 52–54.
Linden MW van der, Gaugris S, Kuipers EJ, et al. Gastroprotection
among new chronic users of non-steroidal anti-inflammatory
drugs: a study of utilization and adherence in The Netherlands.
Curr Med Res Opin. 2009; 25: 195–204.

Meijer WM, Cornel MC, Dolk H, et al. The potential of the European
network of congenital anomaly registers (EUROCAT) for drug safety
surveillance: a descriptive study. Pharmacoepidemiol Drug Saf
2006 Sep; 15 (9): 675–82.
Menson EN, Walker AS, Sharland M, et al. Underdosing of antiretrovirals
in UK and Irish children with HIV as an example of problems in
prescribing medicines to children, 1997–2005: cohort study.
BMJ 2006; 332: 1183–7.
Ministerie van VWS Beleidsagenda 2010.
Ministerie van VWS Rapport 28 april 2009. Maatschappelijke Opgaven
Volksgezondheid en Gezondheidszorg: www.minvws.nl/rapporten/
meva/2009/maatschappelijke-opgaven-volksgezondheid-en-gezondheidszorg.asp
Ministerie van VWS. Standpunt op adviezen Gezondheidsraad over
vitamines en mineralen. http://www.minvws.nl/kamerstukken/
vgp/2010/standpunt-op-adviezen-gezondheidsraad-over-vitaminesen-mineralen.asp

Jong, G.W. ‘t, Vulto AG, de Hoog M, et al. Unapproved and off-label
use of drugs in a children’s hospital. N Engl J Med, 2000. 343 (15): 1125.

Linden van der CMJ, Jansen PAF, Geerenstein van EV, et al. Reasons
for discontinuation of medication during hospitalisation;
a descriptive study in 400 geriatric and internal medicine patients.
Abstractboek 11th FIGON Dutch medicines days 2009; blz 173.

Källen B, Oalusson PO. Use of anti-asthmatic drugs during pregnancy.
3. Congenital malformations in the fetus. Eur J Clin Pharmacol
2007; 63: 383–8.

Linden van der CMJ, Kerskes MCH, Bijl AMH, et al. Represcription
after adverse drug reaction in the elderly: a descriptive study.  
Archives of Internal Medicine 2006; 166: 1666–1667.

Kamerstuk 31016-8, 2007. Brief van Minister Klink aan de Tweede Kamer
betreffend het overzicht en tijdpad patiëntveiligheid: www.minvws.
nl/kamerstukken/cz/2007/overzicht-en-tijdpad-patintveiligheid.asp

Lisman JA. Mag een geneesmiddel worden voorgeschreven
buiten de geregistreerde indicatie? Tijdschr Gezondheidsrecht
1999; 23: 150–7.

Kamerstuk 29477-103, 2009. Brief van Minister Klink naar de Tweede
Kamer betreffende het aanbieden van het ZonMw signalement Goed
Gebruik Geneesmiddelen: www.minvws.nl/kamerstukken/gmt/2009/
signalement-goed-gebruik-geneesmiddelen.asp

Lisman, J, Schoonderbeek, Klink, G. Off-label gebruik van geneesmiddelen: voorwaarden en aansprakelijkheid. Tijdschrift voor
Gezondheidsrecht, 04 2008; 244–256.

NHG-standpunt ‘Off label voorschrijven van geneesmiddelen’
(geactualiseerde versie 2007).

Malanda UL, Bot SD, Kostense PJ, et al. Effects of self-monitoring
of glucose in non-insulin treated patients with type
2 diabetes: design of the IN CONTROL-trial. BMC Fam Pract.
2009 Apr 27; 10: 26.

Nijpels G, Boorsma W, Dekker JM, et al. Absence of an acute insulin
response predicts onset of type 2 diabetes in a Caucasian population
with impaired glucose tolerance.  J Clin Endocrinol Metab.
2008; 93: 2633–2638.

Mallal S, Phillips E, Carosi G, et al. HLA-B*5701 screening for
hypersensitivity to abacavir. N Eng J Med 2008; 358: 568–79.

Nijpels G, Boorsma W, Dekker JM, et al. A study of the effects of
acarbose on glucose metabolism in patients predisposed to
developing diabetes: the Dutch acarbose intervention study in
persons with impaired glucose tolerance (DAISI). Diabetes Metab Res Rev.
2008; 24: 611–6.

Kinderformularium. Nederlands Kenniscentrum Farmacotherapie bij
Kinderen. http://www.kinderformularium.nl/
KNMP – WINAp nov 2005. Off-label geneesmiddelen waar staat de
apotheker? http://www.knmp.nl/vakinhoud/farmacotherapie/off-label
Koster E, Rodin A, Raaijmakers JAM, et al. Systems biology in
pharmacogenetics. The way to personalized prescribing?
Pharmacogenomics 2009; 10: 971–81.
Kuijpers MA, van Marum RJ, Egberts AC, et al. Relationship between
polypharmacy and underprescribing. Br J Clin Pharmacol. 2008; 65: 130–3.
Labadie J, Diemont WL. De praktijk als leerschool. Bijwerkingen van
geneesmiddelen bij kinderen. Pharm Weekbl 2002; 19: 660.  
Lakerveld J, Bot SDM, Chinapaw MJ, et al. Primary prevention of diabetes
mellitus type 2 and cardiovascular diseases using a cognitive behavior
program aimed at lifestyle changes in people at risk: Design of a
randomized controlled trial. BMC Endocrine Disorders 2008; 8: 1472–682.
Leendertse AJ, Egberts ACG, Van den Bemt PMLA. Eindrapport HARM
onderzoek 2006; Utrecht, UIPS. www.harm-onderzoek.nl.
Leendertse AJ, Egberts AC, Stoker LJ, van den Bemt PM; HARM Study
Group. 2008. Frequency of and risk factors for preventable medicationrelated hospital admissions in the Netherlands.
Arch Intern Med; 168 (17): 1890–6.

Mandemaker F. Tabletten vaak verpulverd in verpleegtehuizen.
Vermalen medicatie risicovol voor oudere Pharm. Weekbl.
2009; 45: 20–24.
Mangoni A, Jansen P, Jackson S. Clinical pharmacology of ageing.
In: Prescribing for elderly patients. Wiley-Blackwell 2009; pp 1–12.
Mann DM et al. Trends in medication use among US adults with
diabetes mellitus: glycemic control at the expense of controlling
cardiovascular risk factors. Arch. Internal Med. 2009; 169: 1718–1720.
Meadows, WA and Hollowell, BD. ‘Off-label’ drug use: an FDA
regulatory term, not a negative implication of its medical use.
International Journal of Impotence Research 2008; 20: 135–144.

Mitchell AA. Systematic identification of drugs that cause birth
defects –a new opportunity. N Engl J Med 2003 Dec 25; 349 (26): 2556–9.
Mustata G, Dinh SM. Drug delivery global summit--evaluating
emerging technologies. Expert Opin Drug Deliv. 2005; 2 (1): 185–7.
NCCPC 2009. Anoniem, Medicines Adherence: involving patients
in decisions about prescribed medicines and supporting adherence.
National Collaborating Centre for Primary Care. 2009.

NIVEL rapport 2003: Het voorschrijven van nieuwe geneesmiddelen
in de huisartspraktijk: voorschrijfvolume en off-label voorschrijven.
Nivel rapport 2007. MC de Bruijne, M. Zegers, L.H.F. Hoonhout,
C. Wagner. Onbedoelde schade in Nederlandse ziekenhuizen.
Dossieronderzoek van ziekenhuisopnames in 2004.
NVDV, KNMP. Multidisciplinaire richtlijn dermatologische apotheek­
bereidingen 2004.
Openheid van Zaken. De werkzaamheden van het College ter
Beoordeling van Geneesmiddelen.

Mededeling van de commissie aan het Europees Parlement,
De Raad, Het Europees Economisch en Sociaal Comite en het
Comite van de Regio’s over Zeldzame Ziekten: de uitdagingen
waar Europa voor staat (COM(2008) 679 definitief).

Orive G, Gascón AR, Hernández RM, et al. Techniques: new approaches
to the delivery of biopharmaceuticals. Trends Pharmacol Sci.
2004; 25 (7): 382–387.

Meer GH van den. Buiten de paden: Off-label voorschrijven van
medicijnen is soms de beste behandeling. Medisch Contact 2007;
62: 1208–1.

Pandey R, Khuller GK. Antitubercular inhaled therapy:
opportunities, progress and challenges. J Antimicrob Chemother. 2005;
55 (4): 430–435.

79

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Pharmaceutisch Weekblad nr 45 van 2009. Kwetsbare Oudere.
Pijl M, Henneman L, Claassen L, et al. Family history of diabetes:
exploring perceptions of people at risk in the Netherlands.
Prev Chronic Dis. 2009 Apr; 6 (2): A54.
Pirmohamed M, James S, Meakin S, et al. Adverse drug reactions
as cause of admission to hospital: prospective analysis of
18 820 patients. BMJ 2004; 329: 15–19.
RGO 2005a. Onderzoek Patiëntveiligheid. Den Haag: Raad voor
Gezondheidsonderzoek, 2005; publicatie 48.
RGO 2005b. Kennisinfrastructuur Farmaceutische Zorg.
Den Haag: Raad voor Gezondheidsonderzoek, 2005; publicatie 51.
Radley, DC, Finkelstein S.N., Stafford R.S.; Off-label Prescribing
Among Office-Based Physicians; Arch Intern Med 2006;
166: 1021–1026.
Reefhuis J, de Walle HEK, de Jong-van den Berg LTW, Cornel MC,
EuroMAP-group. Additional information from parental
questionnaires and pharmacy records for registration of birth
defects. Eur J Epidemiology 2000; 16: 329–336.
Richir MC, Tichelaar J, Stam F, et al.  A Context-Learning
Pharmacotherapy Program for Preclinical Medical Students Leads
to More Rational Drug Prescribing During Their Clinical Clerkship
in Internal Medicine. Clinical Pharmacology and Therapeutics.
CP&T 2008, 84: 513–516.

Rosen H. Abribat T. The rise and rise of drug delivery, Nat Rev
Drug Discov. 2005; 4 (5): 381–385.

Tabarrok A. From Off-label prescribing towards a new FDA.
Med Hypotheses. 2008; 72: 11–13.

Royal S, Smeaton L, Avery AJ, et al. Interventions in primary care to
reduce medication related adverse events and hospital admissions:
systematic review and meta-analysis. Qual Saf Health Care
2006; 15: 23–31.

Tent, M. Achilleshiel van de moderne geneeskunde. Therapietrouw
is schrikbarend laag. Pharmaceutisch Weekblad 2005; 5: 20–21.

Schaefer C, Ornoy A, Clementi M, et al. Using observational cohort
data for studying drug effects on pregnancy outcome-methodological
considerations. Reprod Toxicol 2008; 26 (1): 36–41.
Schalekamp T, Brasse BP, Roijers JF, et al. VKORC1 and CYP2C9 genotypes
and phenprocoumon anticoagulation status: interaction between
both genotypes affects dose requirement. Clin Pharmacol Ther
2007; 7: 185–93.
Schie RM van, Wadelius MI, Kamali F, et al. Genotype-guided dosing of
coumarin derivatives: the European pharmacogenetics of anticoagulant
therapy (EU-PACT) trial design. Pharmacogenomics. 2009; 10: 1687–95.
Schneeweiss S. et al. Admission caused by adverse drug events
to internal medicine and emergency departments in hospitals:
a long­itudinal population-based study. Eur. J. Clin. Pharmacol.
2002; 58: 285–291.
Slijkerman, DS, van Ree JM, Meijer RTW, Breedveld, EMA., Eds. SDU,
Den Haag 2008.
Sluijs, E, et al. Patient adherence to medical treatment: a meta review.
Nivel. 2006.

Tent, M. Samen Remedies uitdokteren. Therapietrouw onder
ouderen moet veel beter. Pharmaceutisch Weekblad.
2009; 45: 14–19.
Tobinick EL. The value of drug repositioning in the current
pharmaceutical market. Drug News Perspect. 2009 Mar;
22 (2): 119–25.
Turner S, Nunn AJ, Fielding K, et al. Adverse drug reactions to
unlicensed and off-label drugs on paediatric wards: a prospective
study. Acta Paediatr 1999; 88: 965–8.
Velde N van der, Stricker BH, Pols HA, et al. Risk of falls after
withdrawal of fall-risk-increasing drugs: a prospective cohort
study. Br J Clin Pharmacol. 2007; 63: 232–7.
Verduijn MM, Bijl D. Antidepressiva tijdens zwangerschap en
borstvoeding. GeBuP 2007; 41: 59–67.
Verhagen CC, Niezink AG, Engels YY, et al. Off-label use of
drugs in pain medicine and palliative care: an algorithm for
the assessment of its safe and legal prescription. Pain Pract.
2008; May–Jun; 8 (3): 157–63.

Smet PA de, Denneboom W, Kramers C, Grol R. A composite screening
tool for medication reviews of outpatients: general issues with specific
examples. Drugs Aging. 2007; 24 (9): 733–60.

Verordening (EG) 1901/2006 betreffende geneesmiddelen voor
pediatrisch gebruik Ververs FFT, van Dijk L, Yousofi S, et al.
Depression during pregnancy: views on antidepressant use and
information sources of general practitioners and pharmacists.
BMC Health Serv Res. 2009 Jul 17; 9: 119.

Sorensen L, Stokes JA, Purdie DM, et al. Medication reviews in the
community: results of a randomized, controlled effectiveness trial.
Br J Clin Pharmacol 2004; 58: 648–664.

Ververs FFT. 2009 Proefschrift Universiteit Utrecht.
Antidepressants during pregnancy, risks for mother and child.
ISBN/EAN 9789490122041.

Riet-Nales DA van, Rademaker CMA, Schobben AFAM.
Geneesmiddelen voor kinderen: niet alleen de juiste dosis, ook
het ontwerp telt. Farmacotherapie bij kinderen 2010; 1: 46–51.

Spee J, van Marum RJ, Egberts ACG, et al. High number of discrepancies
between usual and structured history taking of medication use.
Br J Clin Pharmacol 2009; 68: 790.

Vijverberg SJ, Pieters T, Cornel MC. Ethical and Social Issues in
Pharmacogenomics Testing. Curr Pharm Des. 2010; 16: 245–52.

Riveiro ME, De Kimpe N, Moglioni A, et al. Coumarins:
Old Compounds with Novel Promising Therapeutic Perspectives.
Curr Med Chem. 2010 Feb 18. [Epub ahead of print]

Starremans, S. Lukraak vakjes openen. Doseersysteem vaak onjuist
gebruikt. 2008; 21: 22–25.

Vingerhoets RW, van Marum RJ, Jansen PAF. De Beers-lijst als
hulpmiddel om ernstige geneesmiddelbijwerkingen bij ouderen
te voorkomen. Ned Tijdschr Geneeskd 2005; 49: 2099–2103.

Stuurgroep Zwangerschap en Geboorte. Een goed begin. www.knov.nl/
docs/uploads/Advies_stg_zw_en_geb_Een_goed_beginpdf_spreadversie_voor_media.pdf

Vinks TH, Egberts TC, De Lange TM, et al. Pharmacist-based
medication review reduces potential drug-related problems in the
elderly: the SMOG controlled trial. Drugs Aging 2009; 26: 123–33.

Stuurman-Bieze, A. Therapietrouw beïnvloed effectiviteit bifosfonaten.
PW wetenschappelijk platform 2009; 3 (11): 198.

Vonkeman HE, Fernandes RW, van de Laar MA. Under-utilization
of gastroprotective drugs in patients with NSAID-related ulcers.
Int J Clin Pharmacol Ther. 2007; 45: 281–8.

Riet E van ‘t, Alssema M, Rijkelijkhuizen JM, et al. The relationship
between HbA1c and glucose levels in the general Dutch population:
the New Hoorn study. Diabetes Care. 2010 Jan; 33 (1): 61–6.
Riet E van ‘t, Rijkelijkhuizen JM, Nijpels G, Dekker JM. Limited
agreement between HbA1c and glucose in the general Dutch
population: The New Hoorn Study. Diabetologia (2008); 51
(Suppl 1): S164.

Roek MG, Welschen LM, Kostense PJ, et al. Web-based guided
insulin self-titration in patients with type 2 diabetes: the Di@log
study. Design of a cluster randomised controlled trial [TC1316].
BMC Fam Pract. 2009; 10: 40.
Rogers S, Wilson D, Wan S, et al. Medication-related admissions in
older people. A cross-sectional. Observational study. Drugs Aging
2009; 26: 951–961.

Swen JJ, Wilting I, de Goede AL, et al. Pharmacogenetics: from bench to
byte. Clin Pharmacol Ther 2008; 83: 781–787.

Roon N van, Flikweert S, Comte M le, et al. Clinical relevance of
drug –drug interactions: a structured assessment procedure.
Drug Safety 2005; 28 (12): 1131–39.

Swen JJ, Wilting I, de Goede AL, et al. Pharmacogenetics: from bench to
byte. Clin Pharmacol Ther. 2008; 83 (5): 781–7. Erratum in: Clin Pharmacol
Ther. 2008;84 (1): 175.

Roosendaal G. en Lafeber F.P.J.G. . Profylactische behandeling met
stollingsfactoren ter preventie van gewrichtsafwijkingen bij
patiënten met ernstige hemofilie: kosten versus baten. Ned Tijdschr
Geneeskd. 2007; 151: 2606–8.

Szucs TD, Waeber B, Tomonaga Y. Cost-effectiveness of
antihyper­tensive treatment in patients 80 years of age or older
in Switzerland: an analysis of the HYVET study from a Swiss perspective. J Hum Hypertens. 2010 Feb; 24 (2): 117–23.

80

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Vries TPGM de, Henning RH, Hogerzeil HV, Fresle DF. Guide to
Good Prescribing, WHO Geneve, 1994.
VTGM-1: De landelijke instructie VTGM van medicatie in verpleeg- en
verzorgingshuizen. www.venvn.nl
VTGM-2: De landelijke instructie VTGM van medicatie in ziekenhuizen. www.venvn.nl
Walle HE de, de Jong-van den Berg LT. Ten years after the Dutch
public health campaign on folic acid: the continuing challenge.
Eur J Clin Pharmacol. 2008 May; 64 (5): 539–43.

81

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Walton SM, Schumock GT, Ky-Van Lee MBA., et al. Prioritizing Future
Research on Off-Label Prescribing: Results of a Quantitative
Evaluation. Pharmacotherapy 2008;28 (12):  1443–1452.
Wedick NM, Snijder MB, Dekker JM, et al. Prospective investigation
of metabolic characteristics in relation to weight gain in older adults:
the Hoorn Study. Obesity (Silver Spring). 2009 Aug; 17 (8): 1609–14.
Westein, MPD. Initiatieven Therapietrouw. Pharmaceutisch Weekblad
2007; 29: 21.
Westein, MPD. Tijd voor een beter gebruik van medicijnen. NPCF. 2008
WHO 2003. Adherence to long-term therapies – Evidence for action.
World Health Organization 2003.
WHO 2008. World Health Organization Global Priorities for Research
in Patient Safety (first edition )  (2008) WHO Geneva http://www.who.
int/patientsafety/research/priorities/global_priorities_patient_safety_
research.pdf accessed 9rd Nov 2009-11-09.
Wide K, Winbladh B, Källén B. Major malformations in infants exposed
to antiepileptic drugs in utero with emphasis on carbamazepine
and valproic acid: a nation-wide, population-based register study.
Acta Pædiatr. 2004; 93: 174.
Wildt, S.N. de, et al., Cytochrome P450 3A: ontogeny and drug
disposition. Clin Pharmacokinet, 1999. 37 (6): p. 485–505.
Wilson JG, Evaluation of human teratologic risk in animals. In:
Environment and birth defects. New York:Academic Press, 1973: 146–60.
Wright RM, Sloane R, Pieper CF, et al. Underuse of indicated medications
among physically frail older US veterans at the time of hospital
discharge: results of a cross-sectional analysis of data from the geriatric
evaluation and management drug study. Am J Geriatr Pharmacother
2009; 7: 271–80.
Young L, Lawes F, Tordoff J, et al. Access to prescribing information
for paediatric medicines in the USA: post-modernization. Br J Clin
Pharmacol. 2009; 67 (3): 341–6.
Zermansky AG, Alldred DP, Petty DR, et al. Clinical medication review
by a pharmacist of elderly people living in care homes-randomised
controlled trial. Age Ageing. 2006 Nov; 35 (6): 586–91.
Zermansky AG, Petty DR, Raynor DK, et al. Clinical medication review
by a pharmacist of patients on repeat prescriptions in general practice:
a randomised controlled trial. Health Technol Assess 2002; 6: 1–86.
Ziekenhuisopnames door bijwerkingen van geneesmiddelen – een
inventarisatie- Eindrapport Januari 2006. Rapport geneesmiddel
bijwerking gerelateerde ziekenhuisopnames Erasmus MC.
ZonMw signalement Goed Gebruik Geneesmiddelen 2009:
www.zonmw.nl/geneesmiddelen
Zonneveld, N. Baxter(uit)rol in huis. Meneer J. heeft begeleiding nodig
bij gebruik medicatierol. Pharmaceutisch Weekblad, 2009; 19: 23.
Zuidema S.U. UMCN proefschrift 2008. Neuropsychiatric symptoms in
Dutch nursing home patients with dementia.

Bijlage 1
Geraadpleegde deskundigen

Klankbordgroep
Voorzitter invitationalconference GGG

Prof. dr. D.D. Breimer

UL

Drs. C.C. van Beek
P. Calkoen

Geraadpleegde deskundigen voor de verdieping

Drs. R.J.W.M. Coolen van Brakel   

Dr. B.J.F. van den Bemt

Sint Maartenskliniek

Dr. M. Dutrée
Dr. P. Evers   

Prof dr. A. de Boer

UU

Prof. Dr. J.A. Knottnerus

Dr. P.M.L.A. van den Bem
Prof. dr. M.L. Bouvy

Drs. Y. Bouwman-Boer

Dr. J. Burggraaf
Drs. R.J.W.M. Coolen van Brakel
Prof. dr. M.C. Cornel
Dr. W. Denneboom

Prof. dr. H.W.  Frijlink
Drs. L. Grandia

Drs. M. Groen
Prof. dr. F.M. Haaijer-Ruskamp
Dr. L.M. Hanff

Dr. E.R. Heerdink

Prof. dr. Y.A. Hekster
Dr. R.M. Herings
Dr. M. de Hoog
Drs. A. Horikx

Dr. J. Hugtenburg
Dr. P.A.F. Jansen

Prof. dr. L.T.W. de Jong-van den Berg

Dr. C.A.J. Knibbe
Dr. C. Kramers

Drs. A.J. Leendertse

Dr. J.F.F. Lekkerkerker

Drs. A.C.A.M. Lelie- van der Zande

Drs. Y.Y. Li

Prof. dr. A.J.M. Loonen
Dr. A.H. Maitland-van der Zee
Prof. dr. M.G.A.A.M Nijpels

Prof dr. M.G.M. Olde Rikkert
Dr. C.M.A. Rademaker
Dr. G.A. Rongen

Dr. F. van der Vaart
Dr. F.F.T. Ververs

Prof. Dr. Th. de Vries
Drs. M.P.D. Westein
Dr. L. Wigersma

82

Prof. dr. W.G. van Aken

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Prof. dr. D.E. Grobbee

UU

Dr. J.F.F. Lekkerkerker

UU

Prof. dr. H.G.M. Leufkens

KNMP/WINAp
IVM

Drs. D. Monissen
Dr. C. Smit

Openbare apotheek

Prof. dr. D. de Zeeuw

CHDR

Drs. E. Visser   

VUmc

RUG/UMCG

KNMP/WINAp

NZa

CG-raad
IVM

Nefarma
NFK

UMCU/Julius Centrum
Gezondheidsraad

Stuurgroep Weesgeneesmiddelen
CBG/UU

De Friesland Zorgverzekeraar

Voorzitter Patiënten-participatie ZonMw
Patiëntenacademie
KNMG

ZonMw werkgroep Goed Gebruik Geneesmiddelen:

KNMP/WINAp
UMCG

Erasmus MC-Sophia Kinderziekenhuis

Drs. H. Dijkhuis MBA

Programmacoördinator Geneesmiddelen

UMC St Radboud

Dr. S.J. de Visser

Stafmedewerker Geneesmiddelen
Orphan product developer Stuurgroep Weesgeneesmiddelen

Dr. B.E. Vingerhoed-van Aken

UU

Dr. R. de Vrueh

Pharmo Instituut

Dr. S. van Weely

Erasmus MC-Sophia Kinderziekenhuis
KNMP/WINAp
VUmc

UMCU/Ephor
UMCG

St. Antonius Ziekenhuis Nieuwegein/LACDR
UMC St Radboud
UU

StuurgroepWeesgeneesmiddelen
KNMP/WINAp

KNMP/WINAp
GGZ W Noord-Brabant/RUG
UU

VUmc-EMGO

UMC St Radboud

UMCU-WilhelminaKinderziekenhuis
UMC St Radboud
KNMP/WINAp
UMCU
VUmc

KNMP/WINAp
KNMG

83

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Programmasecretaris Dure Geneesmiddelen

Secretaris Stuurgroep Weesgeneesmiddelen

Bij het Signalement betrokken deskundigen
Prof. dr. W.G. van Aken

Voorzitter invitational conference GGG

C.F.R.M. van Bezooijen

Huisarts/NFK

Prof. dr. J.M. Bensing
Prof. dr. A. de Boer

Prof. dr. M.L. Bouvy

Drs. R.J.W.M. Coolen van Brake
Dr. M. Brandsma

Prof. dr. D.D. Breimer

Prof. dr. W.B.F. Brouwer
H. Cliteur

Prof. dr. H.A. Delemarre-van de Waal
Drs. R.G.P. Doeschot
Dr. M.A. Dutrée
Drs. H Folmer

J.M.M. de Gouw

Dr. M. van der Graaff

Prof. dr. A.C. van Grootheest
Prof. dr. H.J. Guchelaar

Prof. dr. F.M. Haaijer-Ruskamp
Dr. F.M.L. Heijs

Prof. dr. Y.A. Hekster  

Drs. A. Horikx

Ir. M.W. Horning

Dr. W.B. van den Hout
Drs. H.R. Hurts
Dr. M. A. Joore

Dr. C.A.J. Knibbe
Dr. C. Kramers

Prof. dr. A.M. Kruisbeek  

Dr. W.M.G.N. de Laat
Drs. A.J. Lamping  

Dr. J.F.F. Lekkerkerker

Prof. dr. H.G.M. Leufkens  
Prof. dr. A.J.M. Loonen

Prof. dr. D.K.F. Meijer

Prof. dr. C.L. Mummery

Prof. dr. A.C. Nieuwenhuijzen Kruseman  
Dr. C.M.A. Rademaker
Prof. dr. M. Samsom  

Dr. C. Smit

Prof. dr. A. Steenhoek

Prof. dr. B.H. Ch. Stricker

Dr. F.J. van de Vaart
Drs. M.M. Verduijn
Dr. C. de Visser  

Dr. S.J. de Visser
Dr. L. Wigersma

Prof. dr. D.L. Willems

Prof. dr. D. de Zeeuw  

84

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

UU/NIVEL

Bijlage 2
Vragenlijst voor input experts

UU

Toelichting

UU

IVM

LUMC

–

Wij vragen u bij het beantwoorden van de vragen zich te richten op de voor u geselecteerde

ErasmusMC/iMTA

–

Indien u niet in de gelegenheid bent alle vragen te beantwoorden stellen wij het op prijs dat

LUMC

–

UL

CG-raad
CVZ

lacune.

u zich richt op secties 1 t/m 3 en sectie 4.
U
 wordt verzocht een heldere en bondige onderbouwing aan te leveren. U wordt aangemoedigd
om concrete, duidelijke argumenten aan te leveren die het ministerie van VWS kan gebruiken
bij het vervolg op Goed Gebruik van Geneesmiddelen en het uitdragen van het belang van de

Nefarma
NHG

uitvoering daarvan.

GGD ZHN

–

UMCG/Lareb

–

helder naar voren brengen dan kunt u deze toevoegen aan sectie 9.
 oudt er in uw beschrijving rekening mee dat de gebruikers van dit rapport niet in alle gevallen
H

UMCG

–

Om te voorkomen dat de rapportage onleesbaar wordt is ervoor gekozen om aan bepaalde

UMC St Radboud/Lareb

–

CFH/CVZ
LUMC

Ministerie van OCW
KNMP/WINAp

Ministerie van EZ

Mocht u sprekende voorbeelden hebben die de noodzaak voor het aanpakken van de lacune

een wetenschappelijke en/of medische achtergrond hebben.

secties  een limiet te geven. U wordt verzocht hier rekening mee te houden.
H
 et is mogelijk dat de redactie uw tekst redigeert om het te laten aansluiten bij andere bijdragen
en passend te maken in de gehele rapportage.

Indeling van de rapportage

LUMC

Ministerie van VWS

Academisch ziekenhuisMaastricht

St. Antonius Ziekenhuis Nieuwengein/LACDR
UMC St Radboud
TTO VU & VUmc

–

Secties 1-3 worden gebruikt om aan te geven hoe en hoeveel het aanpakken van de lacunes

–

Secties 4 en 10 worden verwerkt in de onderbouwingshoofdstukken per lacune.

–

TI Pharma

Zorgverzekeraars Nederland

Stuurgroep Weesgeneesmiddelen

–

CBG/UU

GGZ W Noord-Brabant/RUG

bijdraagt aan een maatschappelijk opgaven. De maatschappelijke opgaven worden ieder in
één hoofdstuk behandeld.

De bijdragen uit sectie 5 worden gebundeld tot een apart hoofdstuk waarin wordt ingegaan
hoe de lacunes moeten worden aangepakt (zoals het stimuleren van onderzoek, implementatie,

infrastructuur, onderzoek, en/of regelgeving).

De bijdragen uit sectie 6 en 7 worden gebundeld tot een hoofdstuk dat aangeeft waarom

de lacunes nu niet worden aangepakt. Heeft dat een financiële reden, is de infrastructuur

niet aanwezig, heeft Nederland op dit moment daar geen expertise in, is het onderzoek te

RUG

LUMC

KNMG/Academisch ziekenhuis Maastricht

–

NFU

–

UMCU-Wilhelmina Kinderziekenhuis

Voorzitter Patienten-participatie ZonMw
Erasmus MC

complex, etc?

Sectie 8 wordt gebundeld in een hoofdstuk dat aan moet geven waarom dit werk (ook) in

Nederland moet worden uitgevoerd.
D
 e voorbeelden uit sectie 9 worden gebruikt om de lezer duidelijk te maken om welke gevallen
of situaties het concreet gaat.

Achtergrond informatie

Erasmus MC/IGZ
KNMP/WINAp

–

NHG

NWO

Nycomed BV

–

KNMG

–

RVZ

UMCG/Figon

Brief van Minister Klink naar de Tweede Kamer betreffende het aanbieden van het ZonMw
signalement Goed Gebruik Geneesmiddelen: www.minvws.nl/kamerstukken/gmt/2009/
signalement-goed-gebruik-geneesmiddelen.asp

Het ZonMw signalement Goed Gebruik Geneesmiddelen: www.zonmw.nl/geneesmiddelen
Rapport 28 april 2009 Maatschappelijke Opgaven Volksgezondheid en Gezondheidszorg:

www.minvws.nl/rapporten/meva/2009/maatschappelijke-opgaven-volksgezondheid-engezondheidszorg.asp

85

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Naam (titel, initialen, achternaam)
Functie:
Organisatie (afdeling/instituut):
Adres :
Email:

Bijlage 3
Vertaling vragenlijst naar
uitwerking van de lacunes

Tel nr:

Titel van de Lacunes

Lacune:
Sectie 1 Op welke manier en in welke mate draagt het aanpakken van de lacune bij aan het vergroten

Inleiding

van de patiëntveiligheid (onder andere af te leiden aan de vermindering van het aantal doden)?

Input: Signalement plus aanvulling uit formulieren

Maximaal 950 tekens (inclusief spaties) Arial 10pt

Verdieping

Sectie 2 Op welke manier en in welke mate draagt het aanpakken van de lacune bij aan het vermin-

Input: formulier sectie 4

deren van de benodigde ‘handen aan het bed’?

Gestelde vragen:

Maximaal 950 tekens (inclusief spaties) Arial 10pt

–

Wat is ‘de stand van de wetenschap’ van deze lacune?

Sectie 3 Op welke manier en in welke mate draagt het aanpakken van de lacune bij aan de doel-

–

Is er een deelgebied (bijv. bij een bepaald type ziekte of patiënten) waar de lacune groter is?

–

matigheid van de zorg (verbeteren van de kwaliteit tegen aanvaardbare kosten)?
Maximaal 950 tekens (inclusief spaties) Arial 10pt

Noodzakelijk onderzoek

Sectie 4 Onderbouwing van de lacune en beschrijving van concrete onderzoeksvragen.

Gestelde vragen:

Input: formulier sectie 4: onderzoek

U wordt verzocht een onderbouwing te geven van de betreffende lacune. Wij verzoeken u in

–

Welke onderzoeken (nationaal/internationaal) lopen er wel op dit moment?

–

‘de stand van de wetenschap’ van de betreffende lacune

–

Welk type onderzoek past bij deze onderzoeksvragen?

–

is er een deelgebied (bijv. bij een bepaald type ziekte of patiënten) waar de lacune groter is?

Verwerking onder kopjes:

wat zijn de concrete onderzoeksvragen binnen deze lacune?

Wat zijn de relevante onderzoeksvragen?

welk budget is er gemoeid met de aanpak van deze lacune/onderzoeksvragen

Wat moet er naast onderzoek verder gebeuren?

–

deze onderbouwing aandacht te besteden aan de volgende aspecten:
–
–

–

–
–

welke ‘evidence’ is aanwezig, welke ‘evidence’ ontbreekt

Wat zijn de concrete onderzoeksvragen binnen deze lacune?

Welk onderzoek loopt er op dit terrein?

welke onderzoeken (nationaal/internationaal) lopen er wel op dit moment?
welk type onderzoek past bij deze onderzoeksvragen?

Input: formulier sectie 5

Sectie 5 Op welke manier zou deze lacune moeten worden aangepakt?

Gestelde vraag:
–

Bijvoorbeeld stimuleren van onderzoek, implementatie, infrastructuur, aanpassen onderwijs
of regelgeving etc.

Op welke manier zou deze lacune moeten worden aangepakt?

Hoe draagt onderzoek bij aan de maatschappelijke opgaven?

Sectie 6 Welke financieringsmogelijkheden zijn er op dit moment in Nederland of in het

Input: formulier sectie 1–2–3

buitenland beschikbaar voor onderzoek naar deze lacune?

Aangereikte thema’s:
–

–

Sectie 7 Wat zijn de redenen waarom deze lacune op dit moment niet of onvoldoende

–

wordt aangepakt?

Vergroten patiëntveiligheid

Minder ‘handen aan het bed’ nodig
Doelmatigheid van zorg

Bijvoorbeeld onvoldoende financiële middelen, geen infrastructuur aanwezig, Nederland

Verwerking onder kopjes:

kan niet worden gepubliceerd etc?

Minder ‘handen aan het bed’

Vergroten patiëntveiligheid

heeft daar op dit moment geen expertise in, het onderzoek te complex, onderzoek

Doelmatigheid van zorg

Sectie 8 Argumenten waarom dit werk in Nederland moet worden uitgevoerd.

Wat zijn de kansen en bedreigingen?
Input: formulier sectie 7 en 8

Sectie 9 Aansprekende voorbeelden/cases

Gestelde vragen:
– Wat zijn de redenen waarom deze lacune op dit moment niet of onvoldoende wordt aangepakt?

–

Sectie 10 Referenties

Kansen:

Goed gebruik van geneesmiddelen. Ned Tijdschr Geneeskd. 2010;100:112-114.

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Argumenten waarom dit werk in Nederland moet worden uitgevoerd.

Verwerking onder kopjes:

Opmaak conform beknopte Vancouver-systeem: Smid HJ, Smid HJ de, Smid HJ van den.

86

Welke ‘evidence’ is aanwezig, welke ‘evidence’ ontbreekt?

Bedreigingen:

87

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen

Bijlage 4
Overzicht lacunes uit Signalement
Goed Gebruik van Geneesmiddelen
A Geneesmiddel
voorgeschreven
waar nodig?

B Juiste genees­
middel en dosis
voorgeschreven?

C Andere indicaties

D Geneesmiddel
juist gebruikt

1  Onder- en overbehandeling

1  Doelmatigheid en
effectiviteit

1  Off-label gebruik

1  Therapietrouw

2  Andere interventies
versus geneesmiddelen

2  Farmacotherapie
op maat

2  Nieuwe indicaties

2  Polyfarmacie

3  Bijzondere groepen:
a  Kinderen
b  Ouderen
c  Zwangeren
d  Patiënten met
zeldzame
aandoeningen
e  etniciteit/
allochtonen

3  Toedieningsvormen

4  Effect van lifestyle

88

Verdieping Goed Gebruik Geneesmiddelen