Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3839
Vragen van het lid Belhaj (D66) aan de Minister van Defensie over het bericht
dat Defensie gedragsbeïnvloedingsmethodes ontwikkelt voor moderne
oorlogsvoering (ingezonden 1 juli 2020).
Antwoord van Minister Bijleveld-Schouten (Defensie) (ontvangen
31 augustus 2020).
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van het nieuwsbericht «Een soft maar gevaarlijk
wapen: moderne oorlogsvoering richt zich op beïnvloeding van de bevolking»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Deelt u de mening dat een nieuwe tool voor moderne oorlogsvoering zoals
gedragsbeïnvloeding (i.e. de BDM-methode) pas ingezet zou kunnen worden
nadat hier een ethisch kader voor is vastgesteld?
Antwoord 2
Veel ethische vragen en humanitaire overwegingen zijn in het recht gecodificeerd, zoals in belangrijke delen van het humanitair oorlogsrecht en
verschillende mensenrechtenverdragen. De toepassing van de BDM is
onderwerp geweest van juridisch advies. De methode is als zodanig niet in
strijd met het recht, waaronder het oorlogsrecht. Wel is van belang dat de
methode wordt toegepast in overeenstemming met het toepasselijk juridisch
kader voor de inzet als geheel, waaronder de mensenrechten en het
oorlogsrecht.
Daarnaast gelden bij het gebruik van BDM, net als bij alle andere inzet van de
krijgsmacht, de bestaande ethische kaders. Militairen worden opgeleid met de
gedragscode en zij krijgen diverse lessen over ethiek en ethische dillema’s.
De principes proportionaliteit en subsidiariteit zijn altijd leidend net als het
humanitair oorlogsrecht. Deze kaders zijn ook steeds toegepast tijdens de

1

ah-tk-20192020-3839
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

NRC.nl 26 juni 2020: https://www.nrc.nl/nieuws/2020/06/26/een-soft-maar-gevaarlijk-wapenmoderne-oorlogsvoering-richt-zich-op-beinvloeding-van-de-bevolking-a4004227

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

pilots met BDM. In lijn met het kabinetsbeleid gaat Defensie het toepassen
van gedragsinzichten de komende tijd verder vormgeven.
Vraag 3
Wat vindt u ervan dat de BDM-methode er toe zou kunnen aanzetten burgers
in conflictsituaties actief te betrekken bij het conflict en ze zodoende mogelijk
te dwingen een kant te kiezen, dan wel niet doelwit te maken?
Antwoord 3
Defensie betrekt burgers niet bij een conflict op een manier die in strijd is
met het humanitair oorlogsrecht. Defensie communiceert waarheidsgetrouw
en transparant met burgers. Geloofwaardigheid is daarbij cruciaal, zeker in de
huidige tijd waarin de hoeveelheid desinformatie alleen maar toeneemt. In
moderne conflicten opereert Defensie vaak tussen de bevolking. Om de
veiligheidssituatie te verbeteren moeten we een goed beeld hebben van het
gedrag van mensen in hun lokale omgeving. Gedragsonderzoek zoals met
BDM stelt ons in staat om de mensen in de operationele omgeving beter te
begrijpen. Daardoor is een militaire commandant beter in staat om rekening
te houden met de burgerbevolking. Defensie beseft daarbij terdege dat
iedereen elkaar in het operatiegebied in de gaten houdt en dat er een
signaalwerking van kan uitgaan als met een Westerse militair wordt
gesproken. Het staat daarom iedereen vrij contact met ons te zoeken of juist
te vermijden.
Vraag 4
Bent u bereid onderzoek te laten doen naar de manier waarop andere landen
omgaan met het gebruik van de BDM-methode of vergelijkbare methodes van
gedragsbeïnvloeding in oorlogsvoering?
Antwoord 4
Uit ervaringen met andere partners en ook door de verschillende pilots van
de afgelopen jaren, beschikt Defensie al over een redelijk beeld van hoe
andere landen omgaan met het toepassen van gedragsinzichten. Belangrijk
hierbij is het besef dat het gebruik hiervan erg afhangt van de (organisatie)cultuur van het land dat dergelijke methodes gebruikt en hoe zij denken over
oorzaak en oplossing van het conflict. Zo zijn er landen als Nederland die een
meer geïntegreerde benadering gebruiken, terwijl andere landen een meer
opponent gerichte aanpak voorstaan.
Nederland deelt onder andere met Canada de zienswijze dat de bescherming
van, en de samenwerking met burgers in conflicten centraal dienen te staan
(people and behavior centric). BDM past goed bij deze aanpak. Nederland
loopt samen met Canada voorop in het operationaliseren van BDM in
militaire operaties en inzet. Tekenend is dat andere landen tijdens de pilots bij
onze krijgsmacht aankloppen om van ons te leren.
Vraag 5
Wat is de reden dat Defensiepersoneel op grote schaal cursussen krijgt om
kennis te maken met de BDM-methode, als deze methode op dit moment op
de plank ligt?
Antwoord 5
Om de noodzakelijke kennis binnen de organisatie te borgen, uit te breiden
en verder te professionaliseren, is het van belang dat steeds voldoende
nieuwe mensen worden opgeleid. Goede opleidingen zijn noodzakelijk om
BDM volledig te begrijpen en op een verantwoorde manier toe te passen. Op
termijn wil Defensie de opleiding zelf ter hand nemen. Ook bij toekomstige
opleidingen zal samenwerking met externe partijen belangrijk blijven om
nieuwe inzichten en technieken in de BDM op te kunnen nemen of om als
expert een specifieke les te verzorgen.
Vraag 6
Deelt u de mening dat het noodzakelijk is voor de krijgsmacht, de politiek en
de maatschappij om een debat te voeren over het gebruik van deze BDMmethode of andere, vergelijkbare, methodes?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Antwoord 6
Ja. Sinds 2014 is het kabinetsbeleid dat de departementen, waaronder
Defensie investeren in het opbouwen van gedragswetenschappelijke
expertise om het overheidsbeleid te verbeteren.2 Om deze kennisdeling te
bevorderen is het Behavioural Insights Netwerk Nederland (BIN NL) opgericht. Dit is een samenwerkingsverband van alle ministeries voor de
toepassing van gedragskennis binnen de rijksoverheid.3 BIN NL rapporteert
elke twee jaar aan de Eerste en Tweede Kamer over de voortgang van de
toepassing van gedragsinzichten bij de departementen. In 2017 is ook een
bijdrage van Defensie opgenomen over de toepassing van gedragsinzichten
in Mali. Daar heeft Defensie met hulp van BDM doelgroepgerichte communicatie voor de lokale bevolking ontwikkeld om locaties van geïmproviseerde
explosieven door te geven. Waar de lokale bevolking deze locaties eerst niet
meldde, gebeurde dit na invoering van dit programma wel.4
Daarnaast krijgt Nederland vanuit ons eigen veiligheidsoogpunt bezien,
steeds meer te maken met tegenstanders die juist ons gedrag proberen te
beïnvloeden onder andere met desinformatie via sociale media.5 Dit dwingt
Defensie om naast de virtuele, ook de cognitieve aspecten van moderne
conflictvoering beter te begrijpen en ook expertise en perspectieven uit de
sociale wetenschappen in ons beleid te integreren.6 Uiteraard gelden daarbij
steeds de juridische en ethische kaders.
Vraag 7
Kunt u bevestigen dat deze methode op dit moment niet door de Nederlandse krijgsmacht wordt gebruikt in het buitenland?
Antwoord 7
Op dit moment wordt de methode niet in het buitenland gebruikt, omdat daar
nu geen behoefte is.
Vraag 8
Wat vindt u ervan dat de BDM-methode is aangeschaft bij het moederbedrijf
van Cambridge Analytica, het bedrijf dat een zeer twijfelachtige rol heeft
gespeeld bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 en het
Brexit-referendum van 2016?
Antwoord 8
De gebeurtenissen rond Cambridge Analytica werden pas bekend in 2018.
Defensie kocht de BDM-cursus eerder in 2017, niet bij Cambridge Analytica,
maar bij SCL-Defence. Verder was de ophef rond Cambridge Analytica niet
gerelateerd aan het gebruik van BDM, maar aan het overschrijden van
juridische en ethische grenzen bij grootschalige data-mining, data-analyse en
micro-targeting in relatie tot verkiezingen. Het gebruik van big-data maakte
geen deel uit van de BDM-opleiding die Defensie kocht. Verder is BDM
volgens Defensie een instrument en de ethiek van het gebruikte middel
bevindt zich in de gebruiker en niet in het instrument.

2

Kamerstuk 34 000, nr. 140 van 4 december 2014.
www.binnl.nl
4
In 2017 was daarin voor Defensie de bijdrage «Betere bescherming tegen bermbommen: Hoe
stimuleer je tot meer meldingen?» opgenomen (Kamerstuk 34 775, nr. 10 van 23 november
2017) en in 2019 «Gezonde lunches: hoe zijn militairen te stimuleren tot betere keuzes».
Kamerstuk 35 300, nr. 93 van 26 november 2019.
5
Zie ook het MIVD-jaarverslag 2019 met kenmerk 2020D16607 van 30 april 2020.
6
Brief over «gevolgen COVID-19 uitbraak voor Defensie». Kamerstuk 35 300, nr. 64 van 15 mei
2020.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3