Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

27 925

Bestrijding internationaal terrorisme

Nr. 670

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 november 2019
Tijdens het algemeen overleg d.d. 28 mei jl. over de voortgangsrapportage over de Nederlandse bijdrage aan de anti-ISIS coalitie en de
brede veiligheidsinzet in Irak in 2019 (Kamerstuk 27 925, nr. 653) heb ik
toegezegd dat uw Kamer na het zomerreces een reactie zou ontvangen op
de voorstellen van enkele Kamerleden over meer transparantie inzake
mogelijke burgerslachtoffers bij luchtaanvallen in de strijd tegen ISIS. Op
30 september jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 659) heb ik u gemeld dat, in het
kader van de zorgvuldigheid, er meer tijd nodig was om uw Kamer van
een inhoudelijke reactie te voorzien. N.a.v. recente berichtgeving in de
media over mogelijke Nederlandse betrokkenheid bij een luchtaanval in
Irak heb ik in mijn brief van 18 oktober jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 661)
nogmaals aangegeven dat uw Kamer op korte termijn nader zou worden
geïnformeerd over de haalbaarheid van meer transparantie over
mogelijke burgerslachtoffers bij luchtaanvallen.
Hierbij voorzie ik uw Kamer van de resultaten van dit onderzoek, namelijk
dat op dit moment de exacte locatie, datum en het vermoedelijke aantal
burgerslachtoffers vrijgegeven kan worden over die gevallen, waarbij
door Nederland zelf is vastgesteld dat er zeker dan wel zeer waarschijnlijk
burgerslachtoffers zijn te betreuren als direct gevolg van Nederlandse
wapeninzet. Ook informeer ik u uitgebreid over het proces van doeltoebedeling en doelontwikkeling, over aansprakelijkheid en schadeafhandeling,
en over mijn inzet met betrekking tot transparantie bij toekomstig
luchtoptreden.
Inleiding
Van oktober 2014 tot en met juni 2016 (eerste inzetperiode) en van januari
2018 tot en met december 2018 (tweede inzetperiode) leverde Nederland
met onze F-16’s een bijdrage aan de luchtcampagne van de anti-ISIS
coalitie boven Irak en Syrië. Zoals aan uw Kamer is gemeld in de
voortgangsrapportage van 18 april jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 651) hebben
Nederlandse F-16’s sinds het begin van de inzet in oktober 2014 in totaal

kst-27925-670
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 670

1

circa 3000 missies uitgevoerd, waarbij meer dan 2100 keer wapens zijn
ingezet.
Nederland besloot in 2014 tot deelname aan de strijd tegen ISIS omdat de
wereld in deze periode werd opgeschrikt door verschrikkelijke jihadistische aanslagen op onschuldige burgers in Europa en daarbuiten. ISIS
had als terroristische organisatie inmiddels grote delen van Syrië en Irak
veroverd en daarbij een ongekende gewelddadigheid aan de dag gelegd,
met ontwrichtende gevolgen, ook in omringende landen. De snelle
opmars van ISIS en daaraan gelieerde organisaties vormde een directe
dreiging voor de regio en veroorzaakte instabiliteit aan de grenzen van
Europa, met potentieel vergaande gevolgen voor onze eigen veiligheid.
De dreiging die uitging van jihadisten in Syrië en Irak raakte ook onze
nationale veiligheid. Om deze dreiging het hoofd te bieden moest de
slagkracht van ISIS worden gebroken en de ideologische aantrekkingskracht worden aangetast.
Gedurende en na afloop van deze inzet is er veelvuldig met uw Kamer
gesproken over de risico’s op nevenschade of burgerslachtoffers bij het
luchtoptreden van Nederland in de anti-ISIS coalitie en het mitigeren
daarvan. Het vallen van burgerslachtoffers bij bombardementen is het
meest schrijnende voorbeeld van de risico’s die gepaard gaan met
deelname aan de strijd tegen een vijand zoals ISIS. Bijna dagelijks werden
onze F-16’s ingezet in de strijd, waarbij zij voornamelijk opereerden ter
bestrijding van eerder bepaalde vijandelijke doelen (air interdiction), ter
ondersteuning van grondtroepen in gevecht met ISIS (close air support)
en als gewapende surveillance (armed overwatch). Bij gewapende
surveillance is er geen sprake van wapeninzet.
Het uitschakelen van vijandelijke doelen, zoals ISIS-strijders, wapendepots
en bommenfabrieken, is een kwestie van precisie. Onze vliegers zijn dan
ook getraind om precies dat te doen. Onder hoge druk, en in het volle
besef dat zij hun leven riskeren wanneer er gedurende de operatie
onverhoopt iets mis gaat, voerden zij als professionals hun taak uit. Zij
deden dat voor onze veiligheid hier in Nederland, ter bescherming van de
lokale bevolking tegen de gruwelijkheden van ISIS en ten behoeve van
veiligheid en stabiliteit in de regio. Ik maak daarom graag van deze
gelegenheid gebruik om nogmaals mijn grote waardering uit te spreken
voor het werk dat de vliegers onder vaak moeilijke omstandigheden
hebben verricht, evenals voor de collega’s van het ondersteunende
detachement en voor het thuisfront dat voor een militair van onschatbare
waarde is. Met de jarenlange inzet van F-16’s hebben we als klein land een
grote en belangrijke bijdrage geleverd aan het bestrijden van ISIS in Irak
en het succesvol militair verslaan van ISIS in Syrië.
Mate van transparantie bij luchtaanvallen
Bij een professionele en moderne Krijgsmacht hoort ook dat er open en
transparant wordt gecommuniceerd over de inzet van de Krijgsmacht, ook
als dit slecht nieuws betreft. De discussie over transparantie die ik in uw
Kamer tot nu toe heb gevoerd reflecteert mijns inziens een breder in onze
samenleving gedeelde wens voor een open en transparante overheid die
verantwoording aflegt over haar handelen. Als Minister hecht ik eraan dat
ook mijn ministerie zo veel als mogelijk aan die oproep gehoor geeft. Zo
veel als mogelijk, omdat de mate van transparantie altijd getoetst moet
worden aan de kaders van de nationale, operationele en personele
veiligheid die voor het kabinet leidend zijn en blijven.
Daarnaast speelt de coalitie waarin Nederland opereert een belangrijke
rol. Nederland opereert in het buitenland immers nooit alleen maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 670

2

gezamenlijk met partners, al dan niet in bondgenootschappelijk verband.
In het geval van de strijd tegen ISIS nam Nederland deel aan de luchtcampagne van de anti-ISIS coalitie. Dit is een coalitie onder leiding van de
Verenigde Staten die bestaat uit 81 landen en internationale organisaties
die uiteenlopende (militaire en niet-militaire) bijdragen leveren aan de
strijd. Van deze landen maken er ongeveer 30 deel uit van de militaire
Coalitie, waarbinnen met een kerngroep van 13 landen op een zeer
intensief niveau wordt samengewerkt. Deze groep bestaat uit landen die
een langdurige (militaire) relatie met elkaar hebben, waardoor er sprake is
van een mate van vertrouwen die noodzakelijk is om in het hoogste
geweldsspectrum met elkaar in een militaire coalitie te functioneren.
Daarbij hoort dat binnen de militaire coalitie de partners niet in de
openbaarheid zullen treden over door de coalitiepartners gerubriceerde
inlichtingen die ten grondslag liggen aan de militaire operatie. Ook zullen
zij geen uitspraken doen over nevenschade of burgerslachtoffers ten
gevolge van wapeninzet van andere coalitiepartners. Ieder land bepaalt
eigenstandig hoe hierover wordt gecommuniceerd. Ten slotte draagt
iedere coalitiepartner een verantwoordelijkheid om de operationele
veiligheid van de coalitie in zijn geheel niet in gevaar te brengen.
Wanneer we spreken over de mate van transparantie bij luchtaanvallen
moet er onderscheid worden gemaakt tussen de mate van transparantie
gedurende de operatie in algemene zin (eerste categorie) en de mate van
transparantie over die gevallen waarbij er mogelijk sprake is van
burgerslachtoffers (tweede categorie). Voor de eerste categorie geldt dat
in de tweede inzetperiode de rapportage over de Nederlandse wapeninzet
in de luchtcampagne van de anti-ISIS coalitie is uitgebreid. Gedurende de
inzet in 2018 rapporteerde het Ministerie van Defensie in het openbare
«Weekoverzicht Defensieoperaties» al in meer detail over het aantal
missies, locaties, type doel en wapeninzet van onze F-16’s in de strijd
tegen ISIS. De inschatting was dat informatie zoals opgenomen in deze
weekoverzichten kon vrijgegeven worden zonder daarbij de nationale,
operationele en personele veiligheid in gevaar te brengen en viel binnen
de mogelijkheden van het opereren in de anti-ISIS coalitie. Vanwege het
feit dat iedere operatie verschillend van karakter is, zal bij toekomstige
deelname aan luchtcampagnes de mate van transparantie gedurende de
operatie telkens opnieuw worden gewogen.
Voor die gevallen waarbij er mogelijk sprake is van burgerslachtoffers
(tweede categorie) geldt dat ik eraan hecht dat blijvend wordt getoetst hoe
de Krijgsmacht zo transparant mogelijk kan zijn. In het vervolg van deze
brief ga ik nader op deze categorie in.
Doelontwikkelingproces (incl. doeltoebedeling) en wapeninzet
Onder andere in de voortgangsrapportage van 13 april 2018 (Kamerstuk
27 925, nr. 629) is uw Kamer reeds geïnformeerd over het zorgvuldige
doelontwikkelproces oftewel het targeting proces van de coalitie en dus
ook van Nederland. Hierbij moet onderscheid worden gemaakt tussen
wapeninzet ter bestrijding van eerder bepaalde vijandelijke doelen (air
interdiction) en ter ondersteuning van grondtroepen in gevecht met ISIS
(close air support).
Bij air interdiction had de Nederlandse Red Card Holder (RCH) – de senior
militair in het Combined Air Operations Center (CAOC) in Qatar, bijgestaan door een Nederlandse Legal Advisor – allereerst een rol bij het
toebedelen van een doel aan Nederlandse F-16’s. Mogelijke doelen
werden door de coalitie eerst lange tijd geobserveerd om inlichtingen te
verzamelen, onder andere om het risico op burgerslachtoffers te kunnen
beoordelen. Hierbij werd bijvoorbeeld gekeken naar bewegingspatronen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 670

3

en of doelen niet beter ‘s nachts in plaats van overdag konden worden
aangevallen. Daarbij kon ook informatie van lokale informanten worden
betrokken. Aan de hand van de Nederlandse Rules of Engagement en het
politieke mandaat kon de RCH al voordat het doel aan Nederland werd
toebedeeld, toetsen of de inzet binnen de Nederlandse kaders en het
humanitair oorlogsrecht viel. Zo heeft de RCH meerdere malen aangegeven dat doelen niet aan Nederland konden worden toebedeeld.
Nederland kreeg dit doel vervolgens niet toebedeeld. Dit betekent
overigens niet per definitie dat dit doel vervolgens aan een ander land
werd toebedeeld.
Wanneer Nederland wel een doel kreeg toebedeeld was door de RCH dus
vooraf zeker gesteld dat het risico op nevenschade zo klein mogelijk was,
zoals vereist door het humanitair oorlogsrecht. Omdat de situatie op de
grond kon veranderen, voerde de RCH voorafgaande aan de daadwerkelijke wapeninzet altijd wederom eenzelfde zorgvuldige toets uit. Tijdens de
wapeninzet werd er vervolgens al het praktisch uitvoerbare aan gedaan
om burgerslachtoffers en nevenschade te voorkomen en had de RCH te
allen tijde de mogelijkheid om de wapeninzet alsnog af te blazen
aangezien deze gedurende de operatie «live» meekeek om de inzet te
monitoren en toetsen. Dit was een continu proces van checks and
balances, tot in de cockpit zelf. Het is echter nauwelijks voorgekomen dat
de RCH na de doeltoebedeling nog een rode kaart heeft getrokken.
Overigens werden de Iraakse autoriteiten in het doelontwikkelingsproces
betrokken en moesten zij toestemming geven om doelen aan te vallen.
Bij wapeninzet ter ondersteuning van grondtroepen in gevecht met ISIS
(close air support) werd hetzelfde targeting proces doorlopen als
hierboven beschreven. Het proces (incl. doeltoebedeling) verliep echter
sneller, omdat er (veel) minder voorbereidingstijd bestond. Toestellen
waren immers al in de lucht waardoor er sneller gereageerd moest
worden op ontwikkelingen op de grond.
Mogelijke burgerslachtoffers na wapeninzet
Na een aanval voerden de Nederlandse F-16’s, indien mogelijk, met hun
eigen sensoren een Battle Damage Assessment (BDA) uit. Ze keken hierbij
naar het doel en bepaalden of met de aanval het gewenste effect was
bereikt. Ook keken ze of er eventueel nevenschade was ontstaan. Het was
daarbij moeilijk, soms zelfs onmogelijk, om een gedetailleerde BDA op de
grond uit te (laten) voeren. De eenheid analyseerde de beelden na de
landing nauwgezet. Vervolgens maakte de commandant van de eenheid
na deze analyse en debriefing een gerubriceerd After Action Report (AAR)
op. Hierin werd de actie nauwkeurig beschreven, inclusief de exacte
locaties en tijden van de aanval. De Nederlandse commandant van de
eenheid rapporteerde aan de Commandant der Strijdkrachten (CDS) en
stelde het OM door tussenkomst van de Koninklijke Marechaussee op de
hoogte van iedere wapeninzet van de Nederlandse eenheid. Ook werd
Central Command (CENTCOM), het hoofdkwartier in de Verenigde Staten
dat de anti-ISIS operaties aanstuurt, hiervan op hoogte gesteld. Als er
sprake was van mogelijke burgerslachtoffers startte het Ministerie van
Defensie direct een aanvullend onderzoek. Dit onderzoek richtte zich op de
rechtmatigheid van de inzet en op eventuele procedurele fouten en werd
uitgevoerd door juridische, militaire en beleidsmatige experts van het
Ministerie van Defensie. Daarnaast kan het OM eigenstandig besluiten
nader onderzoek in te stellen, bijvoorbeeld in de vorm van een feitenonderzoek of een strafrechtelijk onderzoek.
Naast de eigen procedures van coalitiepartners om vast te stellen of er
sprake is van mogelijke nevenschade of burgerslachtoffers en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 670

4

informatie die daarover door coalitiepartners direct aan CENTCOM wordt
gemeld, kunnen ook derden op basis van informatie op de grond hiervan
melding maken. Hiervoor is binnen de anti-ISIS coalitie afgesproken dat
deze meldingen in behandeling worden genomen door CENTCOM. Omdat
de aansturing van de operatie vanuit CENTCOM plaatsvindt is enkel op
die locatie alle informatie bekend over welk land op een bepaalde datum,
tijd en locatie een luchtaanval heeft uitgevoerd. Daarnaast beschikt
CENTCOM, zeker ten opzichte van een land als Nederland, over veel meer
expertise, capaciteit en inlichtingenproducten (incl. van andere coalitiepartners) om onderzoek te kunnen doen naar de betrouwbaarheid van
meldingen. Daarmee fungeert CENTCOM als het centrale loket voor
meldingen. Maandelijks publiceert CENTCOM namens de coalitie een
openbaar overzicht1 dat ingaat op mogelijke burgerslachtoffers als gevolg
van coalitieoptreden. Ook treedt CENTCOM indien opportuun proactief
naar buiten over specifieke gevallen. Dit zijn de redenen dat Nederland
altijd heeft verwezen naar CENTCOM wanneer het ging om meldingen
van derden.
Daarbij moet helaas aangetekend worden dat voor veel meldingen over
mogelijke burgerslachtoffers geldt dat het ontbreekt aan voldoende
informatie om de meldingen te kunnen verifiëren. Factoren die het
verifiëren van meldingen belemmeren zijn bijvoorbeeld het ontbreken van
onderzoeksmogelijkheden op de grond, het feit dat doden in de betreffende moslimgemeenschappen zeer snel worden begraven, onvolledig
bijgehouden bevolkingsregisters en in sommige gevallen moeilijkheden
met het achteraf onderscheiden van burgerslachtoffers en ISIS-strijders. In
sommige gevallen kan wel geverifieerd worden dat er burgerslachtoffers
zijn te betreuren, maar niet hoeveel burgerslachtoffers er precies zijn
gevallen. Wanneer door CENTCOM op basis van informatie van derden of
op basis van eigen informatie kan worden vastgesteld dat een coalitiepartner mogelijk betrokken was bij mogelijke burgerslachtoffers, wordt
het desbetreffende land daar zo snel mogelijk van op de hoogte gesteld.
Het land in kwestie bepaalt vervolgens eigenstandig hoe met die kennis
wordt omgegaan. Daarbij moet worden aangetekend dat het rapport dat
CENTCOM in zulke gevallen opmaakt gerubriceerd is en derhalve niet als
zodanig openbaar kan worden gemaakt.
Ondanks de zorgvuldige processen die voor het voorkomen van burgerslachtoffers zijn ingericht, kan het risico op burgerslachtoffers helaas nooit
volledig worden uitgesloten. Uw Kamer is op 1 juni 2017 vertrouwelijk
geïnformeerd over de gevallen waarbij er mogelijk sprake was van
burgerslachtoffers door Nederlandse wapeninzet. Eigen aanvullende
onderzoeken van het Ministerie van Defensie naar twee van deze gevallen,
waarbij er zeker tot zeer waarschijnlijk burgerslachtoffers waren te
betreuren, zijn in mei 2016 afgerond. In de voortgangsrapportage van
13 april 2018 (Kamerstuk 27 925, nr. 629) is uw Kamer geïnformeerd over
de uitkomsten van de onderzoeken. Het Ministerie van Defensie heeft van
de in totaal circa 3000 missies een aanvullend onderzoek ingesteld naar
drie missies waarbij mogelijk burgerslachtoffers zijn gevallen. Daarbij is
geconcludeerd dat er geen sprake was van onrechtmatigheid of van
eventuele procedurele fouten. Het OM heeft onderzoek ingesteld naar vier
van de in totaal circa 3000 missies, inclusief de drie door het Ministerie
van Defensie onderzochte gevallen. In geen geval zag het OM uiteindelijk
aanleiding voor vervolgonderzoek. Alle genoemde onderzoeken betroffen
gevallen in de eerste inzetperiode van oktober 2014 tot en met juni 2016.
In de tweede inzetperiode (januari 2018 tot en met december 2018) heeft
noch het Ministerie van Defensie noch – voor zover bekend – het OM
aanleiding gezien om onderzoeken in te stellen.
1

Combined Joined Task Force-Operation Inherent Resolve Monthly Civilian Casualty Report.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 670

5

Transparantie over mogelijke burgerslachtoffers
Ik hecht eraan dat blijvend wordt getoetst hoe de Krijgsmacht zo
transparant mogelijk kan zijn over onbedoelde gevolgen van luchtoptreden, binnen de kaders van de nationale, operationele en personele
veiligheid die voor het kabinet leidend zijn en blijven, alsmede wat binnen
de coalitie waarin Nederland op dat moment opereert mogelijk is.
Gedurende de inzet
In april 2018 werd geoordeeld dat Nederland, terwijl de inzet nog gaande
was, weliswaar informatie kon vrijgeven over de uitzonderlijke gevallen
waar mogelijk sprake was van burgerslachtoffers door Nederlandse
wapeninzet, maar zonder daarbij de exacte locatie, datum en het
vermoedelijke aantal burgerslachtoffers te vermelden. Langs die lijnen is
uw Kamer in de eerdere genoemde voortgangsrapportage (Kamerstuk
27 925, nr. 629) geïnformeerd over de uitkomst van de onderzoeken naar
gevallen waarbij mogelijk sprake was van burgerslachtoffers.
Het kabinet is en blijft van oordeel dat, gedurende de hele inzetperiode,
het vrijgeven van de exacte locatie, datum en het vermoedelijke aantal
burgerslachtoffers ten gevolge van Nederlandse wapeninzet een te groot
risico had gevormd voor de nationale, operationele en personele
veiligheid en/of niet viel binnen de mogelijkheden van het opereren in de
anti-ISIS coalitie.
Personele veiligheid
Als Minister van Defensie hecht ik sterk aan de veiligheid van individuele
vliegers, het ondersteunende Defensiepersoneel en het thuisfront. Ik zie
het als mijn verantwoordelijkheid om te voorkomen dat Defensiepersoneel of hun thuisfront doelwit wordt van tegen hen gerichte repercussies ten gevolge van het prijsgeven van gevoelige informatie
gedurende de inzetperiode, terwijl de omstandigheden waarin onze
mannen en vrouwen hun werk doen vaak al moeilijk genoeg zijn.
Operationele veiligheid
Daarnaast geldt dat, gedurende de gehele inzetperiode, het vrijgeven van
aanvullende informatie inzicht had kunnen geven in de operationele
afwegingen, procedures en andere operationele details. Deze informatie is
gerubriceerd en zeker wanneer er samengewerkt wordt met partners is
voorzichtigheid geboden. Zoals gebruikelijk is bij alle vormen van militaire
inzet brengt het Ministerie van Defensie daarom nooit informatie naar
buiten over de operationele aspecten van een inzet. Dit levert te grote
risico’s op voor de operationele veiligheid. In dit geval had ISIS inzicht
kunnen krijgen in de operationele werkwijze van Nederland en de anti-ISIS
coalitie in zijn geheel en zich daartegen mogelijk beter kunnen verweren.
Nationale veiligheid
Naar het oordeel van het kabinet was er gedurende de gehele inzetperiode sprake van een risico voor de nationale veiligheid wanneer de
exacte locatie, datum en het vermoedelijke aantal burgerslachtoffers van
deze gevallen was prijsgegeven. Nederland is niet in de laatste plaats
onderdeel van de anti-ISIS coalitie om terroristische acties in Nederland
zelf te voorkomen. Het uit eigen beweging prijsgeven van gevoelige
informatie gedurende de inzetperiode had dit risico mogelijk vergroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 670

6

Na beëindiging van de inzet
Zoals uw Kamer weet is de Nederlandse F-16 inzet binnen de anti-ISIS
coalitie op 31 december 2018 beëindigd, onder andere vanwege de
transitie naar de F-35 en om invulling te geven aan de stand-by verplichtingen voor de NAVO Response Force in 2019 en 2020. Het is daarmee
onwaarschijnlijk dat Nederland in de nabije toekomst opnieuw zal
deelnemen aan de luchtcampagne van de anti-ISIS coalitie. Dit in
tegenstelling tot juni 2016, toen de eerste inzetperiode weliswaar ten
einde kwam maar uw Kamer op 27 januari 2017 (Kamerstuk 27 925,
nr. 606) werd geïnformeerd over het voornemen om in 2018 wederom
deel te nemen aan de luchtcampagne (tweede inzetperiode). Hiermee
bleven de bezwaren tegen het vrijgeven van meer details ook tussen de
beide inzetperiodes van kracht.
Na de beëindiging van de F-16 inzet in de anti-ISIS coalitie op
31 december 2018 is mijn ministerie aan de slag gegaan met een nieuwe
toets van de mogelijkheden van meer transparantie binnen de genoemde
kaders. Daarom heb ik in het algemeen overleg d.d. 28 mei jl. over de
meest recente voortgangsrapportage de lijst met voorstellen van enkele
Kamerleden m.b.t. meer transparantie verwelkomd. Het betrof hier echter
een zorgvuldig proces dat tijd in beslag nam. Ik heb hier in mijn brief van
30 september jl. (Kamerstuk 27 925, nr. 659) uw Kamer begrip voor
gevraagd.
Het resultaat van deze toets is dat het vrijgeven van de locatie, datum en
het vermoedelijke aantal burgerslachtoffers ten gevolge van Nederlandse
wapeninzet, na het beëindigen van de inzet bijna een jaar geleden, niet
langer directe risico’s met zich meebrengt voor de operationele en
personele veiligheid. Wat het risico voor de nationale veiligheid betreft, is
het effect van het vrijgeven van deze informatie en de timing daarvan
afhankelijk van de situatie op dat moment. Dit wordt constant
nauwlettend door onze diensten en de NCTV gemonitord. Daarbij geldt
dat informatie over burgerslachtoffers door Westerse militaire inzet
weliswaar door jihadisten gebruikt kan worden in hun propaganda en
rekruteringsstrategieën, maar dat het tegelijkertijd risico’s kan opleveren
wanneer eventueel onjuiste berichtgeving niet wordt tegengesproken.
Hierbij speelt het tijdsverloop na het beëindigen van de inzet een
belangrijke rol. Het mag echter duidelijk zijn dat het feit dat Nederland nog
altijd actief deelneemt aan de anti-ISIS coalitie in algemene zin van
invloed blijft op het dreigingsbeeld.
Gevallen van mogelijke burgerslachtoffers
Bovenstaande leidt tot het oordeel dat op dit moment de exacte locatie,
datum en het vermoedelijke aantal burgerslachtoffers vrijgegeven kan
worden over die gevallen, waarbij door Nederland zelf is vastgesteld dat
er zeker dan wel zeer waarschijnlijk burgerslachtoffers zijn te betreuren als
direct gevolg van Nederlandse wapeninzet. Gedurende de inzet in de
anti-ISIS coalitie gaat het daarbij over twee gevallen. Dit zijn twee van de
vier gevallen die door het Ministerie van Defensie en/of het OM zijn
onderzocht en waarover uw Kamer in april 2018 reeds werd geïnformeerd
(Kamerstuk 27 925, nr. 629):
1) In de nacht van 2 op 3 juni 2015 werd in Hawija een aanval uitgevoerd
op een faciliteit waar door ISIS zogenoemde vehicle borne Improvised
Explosive Devices (IED’s) werden gefabriceerd. Deze fabriek bevond
zich op een industriegebied. Er waren voorafgaand aan de aanval op
basis van de bij Nederland beschikbare inlichtingen geen indicaties dat
door de effecten van de wapeninzet burgerslachtoffers zouden vallen
omdat er zich in de directe nabijheid van het doel geen burgers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 670

7

bevonden. De dichtstbijzijnde woonhuizen stonden buiten het vooraf
voorziene schadegebied. Na de aanval vonden er echter meer en
grotere secundaire explosies plaats dan door eerdere ervaringen met
het uitschakelen van dit type doel verwacht kon worden, waardoor er
sprake was van een groter schadegebied. In de IED-fabriek bleken
namelijk veel meer explosieven te hebben gelegen dan bij Nederland
bekend was of kon worden ingeschat op basis van de op dat moment
beschikbare inlichtingen van de anti-ISIS coalitie. Hierdoor werd ook
een groot aantal andere gebouwen in de omgeving vernietigd. Uit ons
eigen Battle Damage Assessment (BDA) bleek direct dat er sprake was
van onbedoelde nevenschade. Dit is ook direct aan CENTCOM gemeld.
Op basis van de door CENTCOM aangehaalde open bronnen zijn bij
deze aanval ongeveer 70 slachtoffers gevallen, zowel ISIS-strijders als
burgers. De verhouding tussen omgekomen ISIS-strijders en burgerslachtoffers was achteraf niet vast te stellen. Hoewel op 23 juni 2015 in
antwoord op feitelijke vragen over de voortgangsrapportage (Kamerstuk 27 925, nr. 540) is aangegeven dat, voor zover op dat moment
bekend, er geen sprake was geweest van Nederlandse betrokkenheid
bij burgerslachtoffers door luchtaanvallen in Irak, is nu gebleken dat
het ministerie op 15 juni 2015 een «initial report» van CENTCOM
ontving waarin werd aangegeven dat het geloofwaardig was dat er
burgerslachtoffers waren gevallen bij deze aanval waarbij Nederland
betrokken was.
2) In de nacht van 20 op 21 september 2015 werd in Mosul een aanval
uitgevoerd op een vermeend hoofdkwartier van ISIS. Achteraf is
Nederland door CENTCOM op de hoogte gesteld dat dit een woonhuis
bleek te zijn waarin zich burgers bevonden. Nadien is op basis van
nader onderzoek van CENTCOM, waar Nederland zich op baseert,
vastgesteld dat inlichtingen van de anti-ISIS coalitie die hebben geleid
tot het identificeren van het doel onjuist waren. Voorafgaand en tijdens
de inzet waren er geen indicaties dat de informatie onjuist was. Op
basis van de door CENTCOM aangehaalde open bronnen zijn bij deze
aanval zeer waarschijnlijk vier burgerslachtoffers gevallen.
Bij het derde onderzochte geval waarover uw Kamer in april 2018
(Kamerstuk 27 925, nr. 629) werd geïnformeerd heeft Nederland niet
kunnen vaststellen dat er daadwerkelijk burgerslachtoffers zijn te
betreuren. Dit geval betrof een aanval op een gebouw. Uit beelden van de
cockpit bleek dat onverwachts een passerende auto in het schadegebied
(blast range) van een bom was gereden. Bij het vierde onderzochte geval
waarover uw Kamer werd geïnformeerd was de targeting pod van een
F-16 verkeerd afgesteld. Bij de inzet van het wapen is een onbewoond
gebouw geraakt dat naast het eigenlijke doelwit stond. Hierbij is vastgesteld dat, zoals destijds al vermeld, er geen burgerslachtoffers zijn
gevallen.
Laat ik helder zijn: ik betreur het ten zeerste dat er in twee instanties zeker
dan wel zeer waarschijnlijk burgerslachtoffers zijn gevallen als direct
gevolg van Nederlandse wapeninzet. Dit is extra wrang wanneer ons
handelen erop gericht was om zo veel mogelijk nevenschade, en bij
uitstek burgerslachtoffers, te voorkomen. Het betrof hier echter een
oorlogssituatie waarbij deze risico’s nooit volledig kunnen worden
uitgesloten. Dat laat onverlet dat het vallen van burgerslachtoffers een
grote impact heeft op de vlieger, het ondersteunende Defensiepersoneel,
het thuisfront en op de Defensieorganisatie als geheel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 670

8

Aansprakelijkheid en schadeafhandeling
Verantwoordelijkheid Irak
De rechtsgrond voor optreden van de F-16 inzet in Irak was het verzoek tot
militaire steun van Irak in de strijd tegen ISIS. Voor de F-16 inzet in
Oost-Syrië werd de rechtsgrond gevormd door het recht op collectieve
zelfverdediging op basis van artikel 51 van het VN Handvest, ten behoeve
van de verdediging van Irak tegen gewapende ISIS-aanvallen vanuit Syrië.
Alle landen die actief zijn binnen de anti ISIS-coalitie en militaire inzet
plegen in Irak, handelen daarmee met instemming van Irak. De Iraakse
autoriteiten werden in het doelontwikkelingsproces betrokken en moesten
toestemming geven om doelen aan te vallen. Op grond van het algemene
internationaalrechtelijke beginsel van soevereiniteit van een staat, is het
aan Irak zelf hoe wordt omgegaan met schade die als gevolg van het
verzoek tot militaire steun wordt veroorzaakt. Hieruit vloeit voort dat
Iraakse burgers in eerste instantie terecht kunnen bij de Iraakse
autoriteiten.
Rechtmatigheid
Het luchtoptreden van de F-16’s in de strijd tegen ISIS vond plaats in het
kader van een gewapend conflict. Daarop is het humanitair oorlogsrecht
van toepassing. Dat betekent dat wanneer aanvallen worden uitgevoerd in
overeenstemming met het humanitair oorlogsrecht deze rechtmatig zijn,
ook als daarbij burgerslachtoffers vallen of schade aan burgerobjecten
ontstaat. Daaruit vloeit voort dat er in die gevallen geen sprake is van
aansprakelijkheid, waardoor nabestaanden of slachtoffers in die gevallen
geen recht hebben op een schadevergoeding.
In het geval van onrechtmatig handelen door schending van het
humanitair oorlogsrecht, hebben nabestaanden en slachtoffers uiteraard
wel recht op een schadevergoeding. Zoals aangegeven heeft het
Ministerie van Defensie nader onderzoek ingesteld naar drie missies
waarbij mogelijk burgerslachtoffers zijn gevallen. Daarbij werd geconcludeerd dat er geen sprake was van onrechtmatig geweldgebruik. Daarmee
was er geen sprake van civielrechtelijke aansprakelijkheid en vormden
deze gevallen geen aanleiding om over te gaan tot het uitkeren van een
schadevergoeding.
Dat laat onverlet dat ondanks het ontbreken van een juridische
verplichting tot het uitkeren van een schadevergoeding, er wel door een
land kan worden voorzien in een vergoeding op vrijwillige basis. Op dit
moment worden de mogelijkheden daartoe richting de gemeenschappen
in kwestie onderzocht.
Strafbaarheid
Individuele personen, zoals de F-16 vliegers, zijn alleen strafrechtelijk
aansprakelijk indien zij (bij de aanwending van geweld) persoonlijk een
strafbaar feit gepleegd hebben. Zoals aangegeven heeft het Ministerie van
Defensie nader onderzoek ingesteld naar drie missies waarbij mogelijk
burgerslachtoffers zijn gevallen. Daarbij werd geconcludeerd dat geen
sprake was van onrechtmatig geweldgebruik. Derhalve is bij het OM geen
aangifte gedaan van een strafbaar feit. Het OM heeft vanwege mogelijke
burgerslachtoffers zelfstandig nader onderzoek ingesteld naar vier van de
in totaal circa 3000 missies, inclusief de drie door het Ministerie van
Defensie onderzochte gevallen. In geen geval zag het OM uiteindelijk
aanleiding voor vervolgonderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 670

9

Transparantie bij toekomstig luchtoptreden
Ondanks dat Nederland niet langer deelneemt aan de luchtcampagne
tegen ISIS, heeft Nederland in diverse fora over de strijd tegen ISIS het
belang onderstreept van transparantie over de effecten van militaire inzet
van de coalitie in lijn met de motie van het lid Sjoerdsma (Kamerstuk
27 925, nr. 576). Hierover is uw Kamer reeds geïnformeerd (Kamerstuk
34 550 V, nr. 7). Nederland zal blijven pleiten voor een uniforme wijze van
rapporteren over militaire inzet, met inachtneming van vertrouwelijkheid
en veiligheid.
Zoals gezegd is iedere operatie waar Nederland aan deelneemt
verschillend van karakter. Bij toekomstige Nederlandse deelname aan
luchtcampagnes, al dan niet in bondgenootschappelijk verband, moet
daarom steeds opnieuw gekeken worden naar hoe er binnen de desbetreffende coalitie wordt omgegaan met onderzoek naar en meldingen van
mogelijke burgerslachtoffers ten gevolge van luchtoptreden. Nederland
zal ook bij toekomstige operaties het belang benadrukken van transparantie over de effecten van militaire inzet van de desbetreffende coalitie.
Wat betreft het doelontwikkelproces en de wapeninzet zal Nederland altijd
zorgvuldige procedures volgen, zoals de procedure die van toepassing
was op de deelname aan de luchtcampagne in de strijd tegen ISIS.
Daarnaast is het mijn intentie om ook bij toekomstige Nederlandse
deelname aan luchtcampagnes, de Kamer en de Nederlandse samenleving zodra dat mogelijk is proactief te informeren in die gevallen,
waarbij door Nederland zelf is vastgesteld dat er zeker dan wel zeer
waarschijnlijk burgerslachtoffers zijn te betreuren als direct gevolg van
Nederlandse wapeninzet. Deze intentie tot transparantie sluit aan bij de
trend die reeds door mijn ministerie is ingezet, onder meer in antwoord
op de breder in onze samenleving gedeelde wens voor een open en
transparante overheid, die verantwoording aflegt over haar handelen.
In deze brief heb ik echter aangegeven waarom er, ook in de toekomst,
altijd een afweging moet plaatsvinden tussen de mate van transparantie
en wat mogelijk is binnen de kaders van de nationale, operationele en
personele veiligheid die voor het kabinet leidend zijn en blijven, alsmede
binnen de coalitie waarin Nederland op dat moment opereert. Daarbij is
niet in de laatste plaats het moment waarop mijn ministerie informatie vrij
kan geven van belang. Mijn grootste zorg gaat namelijk daarbij uit naar de
veiligheid van het Defensiepersoneel en het thuisfront dat hen daarbij
ondersteunt. Gedurende en na afloop van de inzetperiode mogen zij geen
extra risico’s lopen ten gevolge van het prijsgeven van gevoelige
informatie, terwijl de omstandigheden vaak al moeilijk genoeg zijn.
Onze mannen en vrouwen zetten zich in het buitenland in voor de
veiligheid hier in Nederland, voor mensen die elders slachtoffer worden
van geweld en gruweldaden zoals van terroristische organisaties als ISIS,
en ter bevordering van de internationale rechtsorde. Hun veiligheid staat
voor mij als Minister van Defensie altijd voorop.
De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 925, nr. 670

10