Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 200 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2023

Nr. 125

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR PRIMAIR EN VOORTGEZET
ONDERWIJS
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 november 2022
Met deze brief informeer ik uw Kamer over de stand van zaken van de
aanpak verouderde schoolgebouwen. Dit conform mijn toezegging die ik
11 oktober jl. tijdens het mondelinge vragenuurtje (Handelingen II
2022/23, nr. 10, item 4). Ook informeer ik uw Kamer hierbij over de laatste
stand van zaken rondom de pilot luchtreinigers.
Verantwoordelijkheidsverdeling
Onderwijshuisvesting is een gedeelde verantwoordelijkheid van
gemeenten, schoolbesturen en het Rijk. Gemeenten hebben de wettelijke
zorgplicht voor onderwijshuisvesting. Onderdeel daarvan is de verantwoordelijkheid voor nieuwbouw en uitbreiding van schoolgebouwen.
Voor het uitvoeren hiervan ontvangen gemeenten middelen in het
gemeentefonds. Schoolbesturen zijn verantwoordelijk voor het binnen- en
buitenonderhoud van hun gebouwen en de exploitatiekosten. De
bekostiging hiervan verloopt via de lumpsum.
Het Rijk draagt de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit en toegankelijkheid van het onderwijs in het algemeen. Hierbij zijn verschillende
verantwoordelijkheden belegd bij verschillende ministeries. Zo is OCW
verantwoordelijk voor het onderwijsstelsel, BZK voor utiliteitsbouw en
leefbaarheid, EZK voor energie en duurzaamheid, SZW voor arbeidsomstandigheden en kindvoorzieningen, VWS voor toegankelijkheid van de
gebouwen en IenW voor milieubeheer.
Coördinatie en samenwerking
Leerlingen en onderwijspersoneel verdienen een goed en toekomstbestendig gebouw waarin het prettig leren en werken is. Dat doel vraagt om
een integrale aanpak en gezamenlijke inzet van alle partijen. Gemeenten,

kst-36200-VIII-125
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 125

1

schoolbesturen, het Ministerie van BZK, het Ministerie van EZK, VNG,
PO-Raad, VO-raad en samenwerkingspartners zoals Ruimte-OK en mijn
ministerie werken samen aan een plan van aanpak om verouderde
schoolgebouwen aan te pakken en de onderwijshuisvesting te verbeteren.
Ik zie hierin een rol om partijen bij elkaar te brengen en te zorgen voor een
solide samenwerking tussen al deze partijen. Ik moet daarbij aantekenen
dat vanuit mijn inhoudelijke verantwoordelijkheid voor onderwijs, ik zeer
beperkte mogelijkheden en bevoegdheden heb rond huisvesting en dus
ook afhankelijk ben van de inzet en betrokkenheid van deze partijen.
IBO onderwijshuisvesting als basis
Het IBO onderwijshuisvesting1 vormt de basis voor de aanpak. De
uitkomsten van het IBO heb ik u eerder met u gedeeld in een beleidsreactie2. Het IBO geeft aan dat het idee achter decentralisatie van het stelsel
nog steeds logisch is, maar dat bijsturing van het stelsel nodig is. Kort
samengevat worden aanbevelingen gedaan in vier beleidspakketten. De
aanbevelingen uit de «basis op orde» en «aanpak verouderde voorraad»
zijn randvoorwaarden voor het goed laten functioneren van het onderwijshuisvestingsstelsel én voor de voorgestelde wijzigingen in de andere twee
pakketten. Zoals gezegd werk ik deze aanbevelingen uit in een plan van
aanpak dat ik momenteel opstel in samenwerking met voornoemde
partijen.
Acties die al in gang zijn gezet
De afgelopen periode zijn vooruitlopend op dat plan van aanpak door
verschillende partijen al acties ondernomen. Hierbij is het van belang het
vraagstuk scherper in beeld te krijgen en het bestaande instrumentarium
actiever en gerichter inzetten. Ik ondersteun partijen hierin omdat ik de
grote opgave zie en waar ik kan, wil en zal ik helpen om hier tot goede
afspraken te komen.
Gebouwen in beeld
Het aanpakken van de verouderde voorraad vergt in de eerste plaats een
goed inzicht in de gebouwenvoorraad. In principe monitoren gemeenten
de kwaliteit van schoolgebouwen. Op advies van het IBO helpt het
ministerie nu om de kwaliteit van schoolgebouwen in beeld te brengen op
vier aspecten: duurzaamheid, binnenklimaat, toegankelijkheid en
adaptiviteit. Uit dit onderzoek volgt een bestand en analyserapport met
kwaliteitsgegevens van schoolgebouwen.
Deze informatie draagt bij aan een scherper beeld van de problematiek en
aan haalbare oplossingen voor versnelde vervangende nieuwbouw,
renovatie of grootschalig onderhoud.
10% van de benaderde scholen heeft aan het onderzoek meegedaan. En
hoewel valide vanuit onderzoeksperspectief valt dit, gezien de aandacht
voor de problematiek, tegen. Het blijft dan ook noodzakelijk dat
gemeenten en schoolbesturen zich inspannen om per gebouw in beeld te
brengen wat er nodig is. Het eindresultaat van dit onderzoek zal eind van
dit jaar beschikbaar zijn. Alleen met een goed gezamenlijk beeld kan ik
1

Interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) Onderwijshuisvesting funderend onderwijs. Een
vak apart. En toekomstbestending onderwijshuisvestingstelsel. Rapport opgeleverd maart 2021
en verzonden aan de Tweede Kamer op 9 april 2021 (Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 213).
2
Beleidsreactie op het Interdepartementaal Beleid Onderzoek Onderwijshuisvesting: «Een vak
apart. Een toekomstbestendig onderwijshuisvestingsstelsel». Opgeleverd december 2021 en
verzonden aan de Tweede Kamer op 21 december 2021. (Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 144).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 125

2

partijen ondersteunen om tot afspraken te komen. Ik ben daartoe zeer
gemotiveerd.
Wetgeving
Momenteel wordt gewerkt aan een wetsvoorstel waarin Integrale
huisvestingsplannen (IHP’s), meerjarige onderhoudsplannen (MJOP’s) en
het overleg hierover tussen gemeenten en schoolbesturen verplicht
worden gesteld. Het wetsvoorstel legt een heldere verantwoordelijkheidsverdeling tussen gemeenten en schoolbesturen vast. Tevens worden in
het wetsvoorstel prikkels ingebouwd voor het werken volgens het principe
van Total Cost of Ownership (TCO). Dit principe geeft inzicht in de totale
kosten gedurende de gebruikstermijn van een gebouw en draagt daarmee
bij aan de doelmatigheid.
Het wetsvoorstel komt in het eerste kwartaal 2023 in internetconsultatie. Ik
maak hier gezien de urgentie van het vraagstuk haast mee. Daarnaast
werk ik samen met de PO-Raad, VO-raad en VNG verder aan eenduidige
kaders voor een IHP. Deze kaders zorgen ervoor dat elk IHP in ieder geval
alle informatie bevat die gemeenten nodig hebben om de kwaliteit van
schoolgebouwen goed te monitoren. Daarbij kan gedacht worden aan
informatie over bouwjaar, eventuele renovaties en vierkante meters
vloeroppervlak. Hiermee kan de wet straks goed worden uitgevoerd.
Optimale inzet van budgetten
Samen met de genoemde partijen wordt gekeken of standaardisatie bij
kan dragen aan het optimaal inzetten van budgetten van gemeenten en
schoolbesturen. Daarbij kan gedacht worden aan het versnellen van de
bouw, het reduceren van de kosten.
Ook worden in overleg met de Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening meerdere opties bekeken om onderwijshuisvesting
versneld te verbeteren. We bekijken of het mogelijk is om institutionele
investeerders aan te trekken om publiek-private financiering te realiseren.
Hierbij is duidelijk dat er ook voor de institutionele financiering extra geld
nodig is voor de bekostiging van de aflossing van de leningen en het
minimale rendement dat door deze partijen gehaald moet worden. Om de
mogelijkheden hiervan in beeld te brengen is medio september met
MVRO een taskforce financiering opgericht. Deze taskforce brengt in beeld
welke financieringsmogelijkheden er zijn voor de opgave onderwijshuisvesting, welke randvoorwaarden daarbij nog ingevuld moeten worden
voor financiers en welke randvoorwaarden scholen en gemeenten stellen
aan de voorstellen van financieringsmogelijkheden. De taskforce rond zijn
werkzaamheden af voor één december. De uitkomsten van deze taskforce
ontvangen we voor het einde van het jaar.
Daarnaast bespreek ik met de Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening hoe scholen zo optimaal mogelijk gebruik kunnen maken
van het geld uit het klimaatfonds. Het kabinet heeft € 2,75 miljard
indicatief beschikbaar gesteld voor de verduurzaming van al het
maatschappelijk vastgoed. Hier kunnen scholen voor de verbetering van
bestaande schoolgebouwen ook aanspraak op maken.
Aanvraag Nationaal Groeifonds
De PO-Raad en VO-raad werken samen met mij aan een aanvraag bij het
Nationaal Groeifonds (NGF) om middelen beschikbaar te krijgen voor
standaardisering, kennisdeling en borging van processen. Een koplopersgroep met grote schoolbesturen is al gestart om te komen tot meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 125

3

standaardisering van bouwprocessen. De wens is om met steun vanuit
het NGF leerlabs te organiseren. In die leerlabs werken onderwijs,
gemeenten, kennisinstellingen en marktpartijen gezamenlijk aan kennis
over het beter, sneller en kostenefficiënter bouwen van scholen. De
beoogde kernactiviteit voor het komen tot nieuwe bouwstandaarden is het
daadwerkelijk bouwen van goede schoolgebouwen die bewezen presteren
zoals beoogd. Hierbij staan leerlingen en onderwijspersoneel als
eindgebruiker centraal. Het NGF dwingt ons tot vernieuwing en creativiteit
en ik vind het dan ook belangrijk dat ik deze aanvraag samen met deze
nauw betrokken partijen doe.
Als de groeifondsaanvraag wordt goedgekeurd, draagt dit bij aan de
integrale kwaliteits- en verduurzamingsaanpak om de verouderde
schoolgebouwen versneld aan te pakken. De middelen uit het groeifonds
kunnen overigens niet ingezet worden voor regulier beleid. De aanvraag
wordt uiterlijk op 3 februari 2023 ingediend. Het is vervolgens aan de
onafhankelijke NGF-commissie om de aanvraag te beoordelen. Het
kabinet neemt vervolgens een besluit of aan dit project geld wordt
toegekend.
Uitvoering op de korte termijn
De aanpak van de verouderde voorraad is urgent en complex. Daarom het
zaak dat we hier samen meters op gaan maken. Met partijen wil ik daarom
toewerken een programmatische aanpak waarin de volgende elementen,
met een duidelijke verantwoordelijkheidsverdeling, een plek krijgen:
− Het integraal in beeld brengen van beleidsdoelen en wettelijke eisen
voor onderwijshuisvesting. Het IBO adviseert om eenduidige en
integrale eisen op te stellen voor onderwijshuisvesting. Dit wordt
vastgelegd in een kader dat het minimum aan eisen weergeeft en
ruimte geeft om op lokaal niveau nog aanvullende eisen of beleidsdoelen op te stellen.
Met name voor inclusief onderwijs zijn de eisen op dit moment niet
duidelijk genoeg. Als er een nieuwe school wordt gebouwd, of een
bestaand schoolgebouw wordt gerenoveerd is het zeer wenselijk dat
het gebouw meteen geschikt is voor inclusief onderwijs. Zo hebben
sommige leerlingen bijvoorbeeld veel baat bij prikkelarme ruimtes. Ik
ben voornemens om een werkgroep van deskundigen te vragen om in
kaart te brengen wat nodig is om inclusief onderwijs in het kader van
onderwijshuisvesting te realiseren, voortbouwend op het kwaliteitskader onderwijshuisvesting. Als gemeenten dit beleid verwerken in hun
IHP, dan wordt de onderwijshuisvesting bij nieuwbouw en renovatie
steeds inclusiever.
− Bevorderen kennis en routine bij een deel van de schoolbesturen,
gemeenten en in de bouwwereld. Een programmatische aanpak,
waarbij projecten gebundeld worden aanbesteed en waarbij met
standaardisatie van processen en oplossingen aan vraag- en aanbodzijde wordt gewerkt, kan leiden tot een versnelling en verbetering van
de kwaliteit. Ook de wijze waarop scholen worden ontworpen,
gebouwd en onderhouden kan worden geoptimaliseerd. Op dit
moment duren de processen om te komen tot nieuwbouw of renovatie
vaak te lang, omdat elke gemeenten en schoolbestuur het wiel
opnieuw moet uitvinden. Projectenbundeling en standaardisatie kan
tevens een kostenefficiëntie met zich meebrengen. Op dit moment
worden schoolbesturen en gemeenten al op een aantal vlakken
ondersteund door Ruimte-OK met informatie en advies. In de toekomst
is de wens een ondersteuningsprogramma in te richten met ondersteuning bij bouw- of onderhoudsprojecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 125

4

Daarnaast adviseert het IBO om het budget te laten meebewegen met
nieuwe eisen aan schoolgebouwen3. Er wordt bezien of en hoe dit
mogelijk is.
Stand van zaken pilot luchtreinigers
Over de aanpak rondom ventilatie op scholen heb ik uw Kamer onlangs
geïnformeerd.4 Via deze brief informeer ik u graag over de laatste stand
van zaken rondom de pilot luchtreinigers.
In de voornoemde brief is steun toegezegd aan de pilot in o.a. de
gemeente Staphorst. Deze pilot onderzoekt de effectiviteit van luchtreinigers om besmettingen met het Covid virus te voorkomen. Het
onderzoek zou worden geleid door onderzoekers van de Technische
Universiteit Eindhoven. In verband met het tijdbeslag van een aantal
andere onderzoeken naar luchtreinigers die dezelfde onderzoekers
uitvoeren, is het onderzoek op verzoek van de onderzoeker overgedragen.
Het wordt nu geleid door onderzoekers van meerdere universiteiten die
elkaar ook aanvullen in expertise. Inmiddels zijn onderzoekers van de
Universiteit van Amsterdam, en de Technische Universiteit Delft gevraagd
de pilot Staphorst over te nemen. Ook de Universiteit Utrecht wordt
betrokken. De onderzoekers testen eerst meerdere typen luchtreinigers in
een laboratoriumopstelling. Dat geeft een beeld van de effectiviteit,
praktische toepasbaarheid en de veiligheid van deze apparaten. Met een
selectie van deze reinigers start vervolgens een pilot in klaslokalen. Nog
dit jaar zal het laboratoriumonderzoek plaatsvinden. Na deze onderzoeksfase wordt het tweede deel van het onderzoek ingericht, waarbij de
resultaten worden gemeten in klaslokalen. Ik houd uw Kamer op de
hoogte van deze ontwikkelingen.
De Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs,
A.D. Wiersma

3

Volgt uit Interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) Onderwijshuisvesting funderend
onderwijs. Een vak apart. En toekomstbestending onderwijshuisvestingstelsel. Rapport
opgeleverd maart 2021 en verzonden aan de Tweede Kamer op 9 april 2021 (Kamerstuk 35 570
VII, nr. 213).
4
Kamerstukken 31 293, 31 289 en 25 295, nr. 647.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 200 VIII, nr. 125

5