COMMISSIE VAN ADVIES
INZAKE VOLKENRECHTELIJKE VRAAGSTUKKEN

ADVIES
INZAKE DE IMMUNITEIT VAN
BUITENLANDSE AMBTSDRAGERS

ADVIES NO. 20
DEN HAAG
MEI 2011

INHOUDSOPGAVE
1.

INLEIDING

5

1.1
1.2
1.3
1.4

Het dilemma tussen berechting door de nationale rechter en
immuniteit
Het dilemma en de Wet internationale misdrijven (WIM)
Civielrechtelijke immuniteit
Bronnen van recht

5
7
7
8

2.

RECHTSMACHT EN IMMUNITEIT

10

2.1
2.2

Rechtsmacht en staatsimmuniteit
De immuniteit van personen die namens een staat handelen

10
11

3.

INTERNATIONALE MISDRIJVEN EN IMMUNITEIT

13

3.1
3.2
3.3
3.4

Een afweging van belangen
Het respecteren van persoonlijke immuniteit
De procesrechtelijke reikwijdte van persoonlijke immuniteit
Straffeloosheid voor internationale misdrijven versus een beroep
op functionele immuniteit: drie benaderingen
3.4.1
Rechterlijke uitspraken
3.4.2
De beperking van immuniteit op grond van verdragsverplichtingen
3.4.2.1 De individuele verantwoordelijkheid van vertegenwoordigers van
staten
3.4.2.2 Rechten en verplichtingen inzake strafrechtelijke vervolging en
civielrechtelijke genoegdoening
3.4.2.3 De onmogelijkheid van een beroep op functionele immuniteit
3.5
Het Internationaal Strafhof
3.6
Samenvatting

4.
4.1
4.2
4.3
4.3.1
4.3.2
4.4
4.4.1
4.4.2
4.5

13
13
15
18
21
22
23
24
26
26
29

CATEGORIEËN VAN PERSONEN DIE PERSOONLIJKE IMMUNITEIT
GENIETEN

30

Artikel 16 WIM als leidraad
Staatshoofden, regeringsleiders en ministers van buitenlandse
zaken
“andere personen voor zover hun immuniteit door het volkenrecht
wordt erkend”
De immuniteit van andere ambtsdragers dan staatshoofden,
regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken
Immuniteit bij officiële missies
Immuniteit op grond van verdragen
Diplomatiek en technisch en administratief personeel van
ambassades
Vertegenwoordigers van lidstaten van internationale organisaties
Conclusies

30

1

30
33
33
34
39
40
40
40

5.

DE ANTWOORDEN OP DE VRAGEN IN DE ADVIESAANVRAAG

5.1

Wat is op basis van het internationaal recht de reikwijdte van de
strafrechtelijke immuniteit van buitenlandse staatshoofden,
regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken?
Zijn er naast de categorieën van zittende staatshoofden,
regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken ook andere
buitenlandse overheidsfunctionarissen die (strafrechtelijke)
immuniteit genieten? Zijn hiertoe criteria te formuleren? Wat zou de
reikwijdte van die immuniteit zijn?
Aanbevelingen inzake officiële missies
Genieten deze personen ook immuniteit ten aanzien van
administratiefrechtelijke en civielrechtelijke jurisdictie?
Aanpassing van de Aanwijzing afdoening van aangiften met
betrekking tot strafbaarstellingen in de WIM

5.2

5.2.1
5.3
5.4

NOTEN

BIJLAGEN
1.
2.
3.

Tekst van brief DJZ/IR-2009/289 van 18 december 2009
Lijst van bij de opstelling van het advies betrokken CAVV-leden
Lijst van CAVV leden (mei 2011)

2

42

42

43
43
45
45

Dankbetuigingen
Aan de gedachtevorming voor dit advies is ook door enkele externe deskundigen
bijgedragen. De CAVV heeft het genoegen gehad van gedachten te wisselen met
Zijne Excellentie dr. Roman A. Kolodkin. Naast ambassadeur van de Russische
Federatie in Nederland, is dr. Kolodkin lid van de International Law Commission
(ILC), die in het kader van de Verenigde Naties tot taak heeft het internationaal
recht te ontwikkelen en te codificeren. Dr. Kolodkin is de Speciale Rapporteur van
de ILC inzake het onderwerp Immuniteit van overheidsfunctionarissen van
buitenlandse strafrechtelijke jurisdictie, dat sedert 2007 op de agenda van de ILC
staat.1 De CAVV heeft ook een nuttige gedachtewisseling gehad met een
vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie. Zij is mr. Simon Minks, advocaatgeneraal bij het ressortsparket te Den Haag, erkentelijk voor zijn stimulerende
bijdrage. De CAVV dankt dr. Rosanne van Alebeek (Universiteit van Amsterdam)
voor haar schriftelijke opmerkingen. Ten slotte wil de CAVV haar secretaris, mr.
drs. Ineke van Bladel, hartelijk danken voor haar assistentie beyond the call of duty
bij de opstelling van dit advies.

3

4

1.

INLEIDING

1.1

Het dilemma tussen berechting door de nationale rechter en
immuniteit

De Minister van Buitenlandse Zaken heeft de Commissie van advies inzake
volkenrechtelijke vraagstukken (CAVV) advies gevraagd over de verhouding tussen
de berechting van internationale misdrijven in Nederland en de belemmering die
deze berechting kan ondervinden als gevolg van de immuniteit van buitenlandse
overheidsfunctionarissen.2 De aanvraag betreft een terrein van het internationaal
recht dat op dit moment zeer in beweging is, zoals de CAVV ook bij het onderzoek
bij de opstelling van dit advies heeft ondervonden.

In de adviesaanvraag formuleert de Minister het vraagstuk waarover advies wordt
gevraagd als volgt:
“De Nederlandse praktijk wordt in toenemende mate geconfronteerd met vragen
over de uitoefening van strafrechtsmacht door Nederland ten opzichte van
buitenlandse overheidsfunctionarissen. Dit hangt onder meer samen met de
aandacht voor het voorkomen van straffeloosheid voor ernstige internationale
misdrijven. Hoewel immuniteit niet hoeft uit te monden in straffeloosheid, beperkt
immuniteit (veelal tijdelijk) de mogelijkheid tot strafrechtelijke vervolging van
buitenlandse functionarissen door Nederland.”

Internationale misdrijven zijn misdrijven die de vrede, de veiligheid en het welzijn
van de mensheid bedreigen en die om die reden naar het oordeel van de
internationale gemeenschap niet onbestraft mogen blijven. Daarbij moet worden
gedacht aan genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, waaronder foltering en
gedwongen verdwijningen, en ernstige oorlogsmisdrijven.

De immuniteit van rechtsmacht die de Minister noemt als mogelijke beperking voor
vervolging van deze misdrijven vormt een belangrijk internationaalrechtelijk
instrument bij de toepassing van het beginsel, dat een staat niet aan de
rechtsmacht van een andere staat mag worden onderworpen. Aan de basis van dit
beginsel ligt, dat staten elkaars gelijken zijn en dat men zijns gelijken niet kan
berechten. Omdat staten functioneren door het handelen van mensen, genieten
ook de personen die voor staten optreden immuniteit. Het belang van de verdeling
van rechtsmacht tussen staten en de rol van staatsimmuniteit bij deze verdeling
komt in paragraaf 2.1 aan de orde. In paragraaf 2.2. worden de twee

5

verschijningsvormen van immuniteit van vertegenwoordigers van staten besproken:
persoonlijke en functionele immuniteit. Functionele immuniteit betreft handelingen
die overheidsfunctionarissen verrichten in hun officiële hoedanigheid. Persoonlijke
immuniteit is niet tot deze handelingen beperkt en strekt zich ook uit tot
privéhandelingen.

Het onderscheid tussen deze twee vormen van immuniteit is van grote betekenis,
omdat in het internationaal recht overwegende steun wordt gevonden voor de
opvatting, dat persoonlijke immuniteit in beginsel absoluut is. Voor het goede
verloop van internationale betrekkingen wordt het namelijk onontbeerlijk geacht, dat
bepaalde personen gezien hun ambt of gezien de handelingen die zij namens hun
staat verrichten, gevrijwaard blijven van handelingen door een andere staat die
deze betrekkingen belemmeren. Aan bijvoorbeeld staatshoofden en
regeringsleiders, maar ook aan diplomaten, komt persoonlijke immuniteit toe.

Tegen de achtergrond van het gestelde in hoofdstuk 2 wordt in hoofdstuk 3 de
afweging besproken van de belangen van, enerzijds, de berechting van
internationale misdrijven door rechters van vreemde staten en, anderzijds, de
mogelijkheid van beroep op immuniteit bij deze berechting. Na inleidende
opmerkingen in paragraaf 3.1 wordt in paragraaf 3.2 de stelling onderbouwd, dat
persoonlijke immuniteit in beginsel absoluut is. Paragraaf 3.3 betreft de
procesrechtelijke reikwijdte van persoonlijke immuniteit.
Op het terrein van de functionele immuniteit voltrekt zich een ontwikkeling, waarin
het belang van de bestrijding van straffeloosheid terrein wint op het beginsel, dat
staten elkaars vertegenwoordigers niet berechten. In paragraaf 3.4 worden enkele
gangbare benaderingen van deze ontwikkeling besproken aan de hand van
rechterlijke uitspraken en de specifieke internationaalrechtelijke regimes die zich
hebben ontwikkeld op basis van verdragen die internationale misdrijven strafbaar
stellen. Ook de berechting door internationale straftribunalen getuigt van een
internationale tendens tot uitbanning van straffeloosheid. Hoewel de
adviesaanvraag niet deze hoven betreft, acht de CAVV het zinvol met name
immuniteitsregels van het Internationaal Strafhof te bespreken. Dit gebeurt in
paragraf 3.5. Paragraaf 3.6 omvat een samenvatting van hoofdstuk 3.

6

1.2

Het dilemma en de Wet internationale misdrijven (WIM)

Het dilemma dat de Minister in de adviesaanvraag schetst, heeft ook gestalte
gekregen in de Wet internationale misdrijven (WIM).3 Aanleiding voor deze wet
was, dat Nederland partij werd bij het Statuut van het Internationaal Strafhof.4 Aan
het Statuut ligt het beginsel ten grondslag dat, voor het geval zowel nationale
gerechten als het Strafhof bevoegd zijn om rechtsmacht uit te oefenen, nationale
gerechten de voorrang hebben. De WIM schept de Nederlandse rechtsmacht voor
de misdrijven die in het Statuut van het Hof strafbaar worden gesteld. De wet maakt
echter in artikel 16 een uitzondering voor personen die op grond van het
internationaal recht immuniteit genieten. Artikel 16 WIM luidt:
“Strafvervolging voor een der in deze wet omschreven misdrijven is uitgesloten ten
aanzien van:
(a) buitenlandse staatshoofden, regeringsleiders en ministers van buitenlandse
zaken, zolang zij als zodanig in functie zijn, alsmede andere personen voor zover
hun immuniteit door het volkenrecht wordt erkend;
(b) personen die over immuniteit beschikken op grond van enig verdrag dat binnen
het Koninkrijk voor Nederland geldt.”

In hoofdstuk 4 wordt artikel 16 WIM besproken. In dat hoofdstuk staat ook het
antwoord op twee vragen die de Minister stelt en die luiden:
“Wat is op basis van het internationaal recht de reikwijdte van de strafrechtelijke
immuniteit van buitenlandse staatshoofden, regeringsleiders en ministers van
buitenlandse zaken?”

en
“Zijn er naast de categorieën van zittende staatshoofden, regeringsleiders en
ministers van buitenlandse zaken ook andere buitenlandse
overheidsfunctionarissen die (strafrechtelijke) immuniteit genieten? Zijn hiertoe
criteria te formuleren? Wat zou de reikwijdte van die immuniteit zijn?”

1.3

Civielrechtelijke immuniteit

De laatste vraag in de adviesaanvraag luidt:
“Genieten deze personen ook immuniteit ten aanzien van administratiefrechtelijke
en civielrechtelijke jurisdictie?”

Zoals in deze Inleiding al werd benadrukt en ook verder in dit advies zal blijken, is
het internationaal recht waar het gaat om de verhouding tussen de bestrijding van
straffeloosheid van internationale misdrijven en immuniteit sterk in beweging. In de
literatuur hierover ligt de nadruk op het strafrecht. Het is echter opvallend, dat in

7

deze literatuur vaak naar civielrechtelijke uitspraken van nationale rechters wordt
verwezen. Gezien deze verwevenheid koos de CAVV ervoor om de civielrechtelijke
immuniteit van vertegenwoordigers van staten niet in een apart hoofdstuk te
behandelen, maar in de loop van het betoog in dit advies. Met name het gestelde in
paragaaf 3.3 vraagt daarbij de aandacht.

De CAVV acht het hoogst onwaarschijnlijk dat er een administratiefrechtelijke
procedure inzake internationale misdrijven voor een nationale rechter zal worden
gevoerd. Zij laat dit aspect van vraag 3 dan ook buiten beschouwing.

In hoofdstuk 5 worden de vragen beantwoord. De bevindingen inzake
civielrechtelijke immuniteit worden samengevat in het antwoord op vraag 3.

1.4

Bronnen van recht

De ontwikkelingen in het spanningsveld tussen internationale misdrijven en
immuniteit van rechtsmacht noodzaken tot een zorgvuldige motivering van de
grondslag van de verschillende onderdelen van het advies.

In het internationaal recht worden verdragen, het internationaal gewoonterecht,
(inter)nationale rechtspraak en de bevindingen van gezaghebbende auteurs als
belangrijke bronnen beschouwd.

Zowel over de bestrijding van internationale misdrijven als over de immuniteit van
rechtsmacht zijn verdragen gesloten. Het VN Verdrag inzake de voorkoming en
bestraffing van genocide, het Verdrag tegen foltering en het Verdrag tegen
gedwongen verdwijningen zijn voorbeelden van verdragen op het gebied van
internationale misdrijven. Ook de zgn. Rode Kruis Verdragen van Geneve betreffen
internationale misdrijven.5 De Verdragen van Wenen inzake diplomatiek verkeer en
inzake consulaire betrekkingen betreffen de rechten en verplichtingen van
diplomatieke en consulaire vertegenwoordigingen van staten en hun medewerkers
op het grondgebied van andere staten en het Verdrag over speciale missies regelt
de immuniteit van deze missies.6

8

De immuniteit van staatshoofden, regeringsleiders en ministers van buitenlandse
zaken is echter niet neergelegd in verdragen, maar in het internationaal
gewoonterecht. Dit recht ontstaat door het gedrag van staten in de praktijk (usus;
de gewoonte) en door de erkenning dat deze gewoonte als recht is aanvaard
(opinio juris). Het bestaan van een gewoonte en de erkenning daarvan als recht zijn
niet altijd makkelijk aan te tonen en wat gewoonterecht precies inhoudt is niet altijd
eenduidig vast te stellen.

Tot de bronnen van gewoonterecht behoren verdragen. Deze kunnen bestaand of
zich ontwikkelend gewoonterecht bevestigen.7 De meest betrouwbare bron voor de
vaststelling van internationaal gewoonterecht zijn de opvattingen van regeringen
zoals die in de loop van de tijd bekend worden. Dit is echter een betrekkelijk
ontoegankelijke bron. Bevestiging van deze opvattingen kan onder andere worden
gevonden in internationale en nationale rechtspraak. Bij de interpretatie van
uitspraken van nationale rechters is echter voorzichtigheid geboden, omdat deze
moet worden geplaatst tegen de achtergrond van het rechtssysteem en het
politieke klimaat van de staat van de rechter.

Zowel wat betreft bronnen van overheidshandelen als wat betreft de beoordeling
van nationale en internationale rechtspraak kan voorts gebruik worden gemaakt
van de bevindingen van auteurs.8

9

2.

RECHTSMACHT EN IMMUNITEIT

2.1

Rechtsmacht en staatsimmuniteit

Het internationaal recht heeft zich ontwikkeld tegen de achtergrond van de opkomst
van een gemeenschap van soevereine en territoriaal begrensde staten, die vanuit
het beginsel van soevereine gelijkheid ten opzichte van elkaar respect dienen te
betrachten. Binnen deze gemeenschap van staten werd het internationaal recht in
eerste instantie vooral gebruikt als een instrument voor de afbakening van de
grenzen van het staatsgezag. Deze afbakeningsfunctie is nog steeds van groot
belang. Dit komt onder andere naar voren in de regels die de rechtsmacht van
staten bepalen om nationale rechtsregels te maken en op te treden ter handhaving
en berechting van nationale en internationale rechtsregels. De reikwijdte van deze
rechtsmacht is vooral territoriaal bepaald,9 maar kan ook van toepassing zijn op
gebeurtenissen of handelingen buiten het grondgebied van de staat, zoals op
schepen en in vliegtuigen die in de staat geregistreerd staan, of op handelingen van
onderdanen en soms niet-onderdanen buiten het grondgebied van de staat.10 Het
internationaal recht geeft hierbij aan, waar de grenzen van de rechtsmacht van een
staat liggen, zodat wordt voorkomen dat de uitoefening van rechtsmacht leidt tot
onaanvaardbare aantasting van de rechten van andere staten. Een belangrijke
regel bij de begrenzing van de rechtsmacht van staten is, dat het handelen van een
staat in beginsel niet aan de rechtsmacht van een andere staat kan worden
onderworpen: par in parem non habet imperium (zijn gelijken mag men niet
berechten). Dit betekent onder meer dat overheidshandelingen niet onderworpen
zijn aan het straf-, civiel- en administratiefrechtelijk oordeel van een nationale
rechter van een andere staat.

De staatsimmuniteit heeft zich in de afgelopen eeuw ontwikkeld van absolute
immuniteit (geen enkel handelen van de staat kon worden onderworpen aan de
rechtsmacht van een andere staat) tot een relatieve staatsimmuniteit, waarbij het
van belang is te kijken naar de handeling zelf. Voor bijvoorbeeld puur commerciële
handelingen van een staat wordt niet langer aangenomen dat de staat
civielrechtelijke immuniteit van rechtsmacht van een vreemde rechter heeft.

10

De internationale regels betreffende staatsimmuniteit zijn vooral gebaseerd op
gewoonterecht. In het kader van de Verenigde Naties is in 2004 het Verdrag inzake
de immuniteit van rechtsmacht van staten en hun eigendommen aangenomen. Dit
Verdrag weerspiegelt op hoofdlijnen het gewoonterecht. Het is nog niet in
werking.11

2.2

De immuniteit van personen die namens een staat handelen

In het verlengde van de immuniteit van de staat zelf ligt de immuniteit van personen
die namens die staat handelen. Een staat kan immers slechts functioneren door het
handelen van mensen.
De immuniteit van ambtsdragers kent twee verschijningsvormen: functionele
immuniteit (immuniteit ratione materiae) en persoonlijke immuniteit (immuniteit
ratione personae). Ambtsdragers genieten functionele immuniteit van rechtsmacht
van een vreemde staat op het gebied van straf-, civiel en administratief recht voor
handelingen verricht in hun officiële hoedanigheid.12 Personen die namens een
staat optreden doen dat immers uit naam van die staat en zij kunnen daarom niet
juridisch op dit handelen door een vreemde staat worden aangesproken.
Functionele immuniteit is een instrument om de verantwoordelijkheid voor het
handelen van een overheidsfunctionaris bij de staat te leggen. Zou dit niet zo zijn,
dan zou, door het aanspreken van staatsfunctionarissen op hun handelen namens
de staat, het beginsel van staatsimmuniteit worden omzeild. De functionele
immuniteit van overheidsfunctionarissen is verzekerd in artikel 2, eerste lid, onder
(b) van het Verdrag inzake de immuniteit van rechtsmacht van staten en hun
eigendommen.13

Persoonlijke immuniteit is niet beperkt tot daden verricht in het kader van de
officiële functie-uitoefening, maar strekt zich uit tot alle handelingen, inclusief
privéhandelingen. Het gaat om een volledige immuniteit van rechtsmacht van een
vreemde staat. De termen “persoonlijke” en “volledige” immuniteit worden in de
praktijk als synoniem gehanteerd. Zo spreekt het Internationaal Gerechtshof in de
Arrest Warrant zaak (waarover later meer) over “full immunity”.14

11

Persoonlijke immuniteit komt van oudsher toe aan staatshoofden. Deze toekenning
is onomstreden, onder meer omdat staatshoofden worden gezien als de
verpersoonlijking van een staat. Zij moeten in het buitenland ongestoord kunnen
handelen in het licht van het goede verloop van de internationale betrekkingen.15
Meer recent is algemeen erkend dat ook regeringsleiders, om dezelfde redenen,
persoonlijke immuniteit genieten. In de Arrest Warrant zaak wordt deze vorm van
immuniteit door het Internationaal Gerechtshof ook toegekend aan ministers van
buitenlandse zaken. Het ongestoorde verloop van de internationale betrekkingen
kan, zoals in paragraaf 4.3 wordt besproken, een reden zijn voor de verlening van
persoonlijke immuniteit aan andere vertegenwoordigers van vreemde staten.

Zoals de staatsimmuniteit zijn absolute karakter heeft verloren, zijn er ook ten
aanzien van de immuniteit van personen die namens een staat handelen
ontwikkelingen gaande die de reikwijdte van deze immuniteit beïnvloeden.
Relativering van immuniteit op het gebied van de bestrijding van straffeloosheid van
internationale misdrijven is het onderwerp van het volgende hoofdstuk, waarin zal
blijken dat de persoonlijke immuniteit in tact blijft en dat deze relativering zich
vrijwel geheel op het terrein van de functionele immuniteit manifesteert.

12

3.

INTERNATIONALE MISDRIJVEN EN IMMUNITEIT

3.1

Een afweging van belangen

In het vorige hoofdstuk is als reden voor het bestaan van immuniteit in het
internationaal recht gegeven, dat dit een instrument vormt voor de afbakening van
de rechtsmacht van staten en dat deze afbakening onontbeerlijk is voor de
interstatelijke betrekkingen. Het ontegenzeggelijk grote belang van het goede
verloop van deze betrekkingen staat echter steeds meer onder druk van het
gewicht, dat aan de bestrijding van de straffeloosheid van plegers van
internationale misdrijven wordt gegeven. Tekenend voor deze ontwikkeling is de
uitspraak van voormalig secretaris-generaal van de Verenigde Naties Kofi Annan,
dat de instelling van het Internationaal Strafhof helpt “the global culture of impunity”
te beëindigen.16

3.2

Het respecteren van persoonlijke immuniteit

Uit de statenpraktijk, de (inter)nationale rechtspraak en de literatuur blijkt, dat
persoonlijke immuniteit in relatie tot internationale misdrijven onaangetast blijft. Dit
vindt hoofdzakelijk zijn grondslag in de opvatting, dat bepaalde personen gezien
hun ambt of gezien de handelingen die zij namens een staat verrichten, in het
belang van de ongestoorde internationale betrekkingen gevrijwaard moeten zijn van
handelingen door een andere staat die deze betrekkingen belemmeren.17

Deze opvatting komt sterk naar voren in de uitspraak van het Internationaal
Gerechtshof in de Arrest Warrant zaak (2002). Deze zaak gaat over een door
België bij verstek uitgevaardigd arrestatiebevel van de Congolese Minister van
Buitenlandse Zaken wegens misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Het
Hof stelt vast dat een minister van buitenlandse zaken persoonlijke immuniteit (‘full
immunity’) toekomt:
“The Court accordingly concludes that the functions of a Minister for Foreign Affairs
are such that, throughout the duration of his or her office, he or she when abroad
enjoys full immunity from criminal jurisdiction and inviolability. That immunity and
that inviolability protect the individual concerned against any act of authority of
another State which would hinder him or her in the performance of his or her
18
duties.”

Op basis van de praktijk van staten concludeert het Hof voorts dat het:

13

“has been unable to deduce […] that there exists under customary international law
any form of exception to the rule according immunity from criminal jurisdiction and
inviolability to incumbent Ministers for Foreign Affairs, where they are suspected of
19
having committed war crimes or crimes against humanity.”

Omdat het Hof aan zittende ministers van buitenlandse zaken persoonlijke
immuniteit toekent, kunnen deze passages worden gezien als een bevestiging van
de opvatting dat persoonlijke immuniteit prevaleert boven berechting voor
oorlogsmisdrijven of misdaden tegen de menselijkheid door een vreemde staat.
In de Arrest Warrant zaak gaat het Hof verder niet in op het onderscheid tussen
persoonlijke en functionele immuniteit. Het laat daarmee de vraag open of
functionele immuniteit bestaat in geval van internationale misdrijven. Het legt de
nadruk op de immuniteit van een zittende (“incumbent”) minister van buitenlandse
zaken. Het Hof stelt weliswaar dat:
“[i]t should further be noted that the rules governing the jurisdiction of national
courts must be carefully distinguished from those governing jurisdictional immunities
[…]. Thus, although various international conventions or the prevention and
punishment of certain serious crimes impose on States obligations of prosecution or
extradition, thereby requiring them to extend their criminal jurisdiction, such
extension of jurisdiction in no way affects immunities under customary international
law, including those of Ministers for Foreign Affairs. These remain opposable before
the courts of a foreign State, even where those courts exercise such a jurisdiction
20
under these conventions.”

Of immuniteit kan bestaan voor internationale misdrijven, hangt in de opvatting van
het Hof dus af van de stand van zaken van het gewoonterecht op dit gebied. Deze
vraag, en het daarmee samenhangende onderzoek naar de stand van zaken van
het gewoonterecht, is van belang, aangezien na beëindiging van hun ambt voor
staatshoofden, regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken alleen
functionele immuniteit blijft bestaan. Dit komt verder aan de orde in 3.4.
Een duidelijk standpunt in dit debat wordt ingenomen door het Institut de droit
international (IDI) in de Resolution on the Immunity from Jurisdiction of the State
and of Persons Who Act on Behalf of the State (2009).21 Resoluties van het IDI
verwoorden de opvatting van vooraanstaande internationale juristen en worden
beschouwd als zeer gezaghebbend. Artikel III, eerste lid van de Resolutie stelt dat:

14

“[n]o immunity from jurisdiction other than personal immunity in accordance with
international law applies with regard to international crimes.”

Het IDI is dus van mening dat persoonlijke immuniteit bestaat voor internationale
misdrijven. Uit de woorden “other than” blijkt bovendien, dat het bestaan van
functionele immuniteit voor internationale misdrijven volledig wordt afgewezen.

Ook de CAVV erkent als de gangbare doctrine, dat het respecteren van
persoonlijke immuniteit een algemene internationale rechtsplicht is die ook in zaken
die internationale misdrijven betreffen, dient te worden gehonoreerd,.
Deze conclusie geldt de uitoefening van elke vorm van rechtsmacht door een
vreemde staat ten aanzien van een drager van persoonlijke immuniteit, dus zowel
voor strafrechtelijke als civielrechtelijk rechtsmacht.

3.3

De procesrechtelijke reikwijdte van persoonlijke immuniteit

In de Arrest Warrant zaak stelde het Internationaal Gerechtshof, dat België de
immuniteit van de Congolese Minister van Buitenlandse Zaken schond door de
uitvaardiging van een internationaal arrestatiebevel. Niet alle strafprocesrechtelijke
maatregelen tegen een immuniteitsgerechtigde zijn echter ongeoorloofd. Dit bleek
in de zaak voor het Internationaal Gerechtshof, waarin het onder meer ging om een
Franse uitnodiging tot getuigen aan het staatshoofd van Djibouti (2008).22 Volgens
Djibouti was dat een inbreuk op de regel van internationaal gewoonterecht die
staten ertoe verplicht te verhinderen, dat de persoon, vrijheid of waardigheid van
een staatshoofd van een ander land wordt belemmerd.23 Frankrijk benadrukte, dat
het staatshoofd de uitnodiging kon weigeren; de Franse autoriteiten hadden geen
belemmerende maatregel uitgevaardigd. Dit laatste acht het Hof doorslaggevend
voor de bepaling of de immuniteit van het staatshoofd was geschonden. Omdat het
staatshoofd niet verplicht was te verschijnen, had Frankrijk het internationaal recht
niet geschonden. Het Hof, citerend uit de Arrest Warrant zaak, stelt dat:
“A Head of State enjoys in particular ‘full immunity from criminal jurisdiction and
inviolability’ which protects him or her ‘against any act of authority of another State
which would hinder him or her in the performance of his or her duties’”

en concludeert vervolgens dat:

15

“the determining factor in assessing whether or not there has been an attack on the
immunity of the Head of State lies in the subjection of the latter to a constraining act
24
of authority.”

Bij de beoordeling of strafprocesrechtelijke maatregelen tegen een
immuniteitsgerechtigde kunnen worden genomen, acht de CAVV het door het
Internationaal Gerechtshof geformuleerde criterium, dat niet-belemmerende
handelingen geen schending vormen van de immuniteitsregel voor dragers van
persoonlijke immuniteit, bruikbaar.25 Zolang immers een handeling de reden voor
het verlenen van immuniteit niet raakt, raakt deze handeling ook de immuniteit
niet.26

De CAVV is van mening dat het door het Hof geformuleerde criterium ook bruikbaar
is in civielrechtelijke zaken. Dit betekent dat de Nederlandse rechter in civiele zaken
waarin een beroep op persoonlijke immuniteit wordt gedaan, rechtsmacht heeft
voor zover de uitoefening van die rechtsmacht geen handelingen betreft die de
betrokken persoon belemmeren in de uitoefening van zijn taken of hem aantasten
in zijn waardigheid als vertegenwoordiger van een vreemde staat. De grens tussen
belemmerende en niet-belemmerende handelingen is in het civiele recht wellicht
minder makkelijk te trekken dan in het straf(proces)recht. Een behandeling van of
zelfs toewijzing van een vordering van schadevergoeding tegen een vreemd
staatshoofd hoeft geen handeling op te leveren, die deze persoon in de uitvoering
van zijn taak belemmert. De bewegingsvrijheid van de drager van persoonlijke
immuniteit wordt hierdoor niet noodzakelijkerwijs belemmerd. Dit is anders wanneer
tot executie van een vonnis wordt overgegaan.

De CAVV is van mening dat in civielrechtelijke zaken terughoudendheid van de
rechter op zijn plaats is. Het hierboven gehanteerde criterium voor het respecteren
van persoonlijke immuniteit, namelijk het ongehinderd kunnen uitvoeren van
staatstaken, is immers niet het enige criterium. Persoonlijke immuniteit, als teken
van waardigheid, is ook nog steeds symbolisch voor het respecteren van de andere
staat als gelijke en daarmee relevant voor de wederzijdse betrekkingen. Dit element
kan niet geheel worden losgelaten.27 Dit ligt in het verlengde van de
staatsimmuniteit.

16

Dat voor het soepele verloop van de internationale betrekkingen op dit punt
terughoudendheid van de nationale rechter is geboden, stelde ook de Nederlandse
rechter in een zaak tegen de toenmalig Amerikaanse president Bush vast:
“toewijzing van een of meer van de vorderingen van eisers [heeft] verregaande
gevolgen […] voor de verhoudingen tussen Nederland en de Verenigde Staten, en
daarmee ook voor het Nederlandse beleid op het terrein van de buitenlandse
28
betrekkingen.”

De genoemde terughoudendheid wordt in het algemeen ook betracht door rechters
in andere landen. Als voorbeeld in het Verenigd Koninkrijk kan de zaak Jones
worden genoemd.29 In de Verenigde Staten bestaat op dit terrein een uitgebreide
jurisprudentie. Amerikaanse rechtszaken over (staats)immuniteit kennen evenwel
de bijzonderheid, dat de uitvoerende macht de rechterlijke macht in een
zogenoemde “suggestion of immunity” kan voorschrijven dat een beroep op
immuniteit moet worden gehonoreerd. Dit is gebaseerd op een uitspraak van het
Amerikaanse Hooggerechtshof, waarbij de redengeving luidde, dat het
“must be accepted by the courts as a conclusive determination by the political arm
of the Government’ that the retention of jurisdiction by the courts would jeopardize
30
the conduct of foreign relations.”

Dit weerhield de Amerikaanse rechter in de zaak Li Weixum v. Bo Xilai er niet van
om, na te hebben aangegeven de “suggestion of immunity” te zullen honoreren, zelf
ook zijn ontbreken van rechtsmacht te beargumenteren:
“For the Court to adjudicate this case would contravene a foreign policy decision
taken by the Executive, […] offer the prospect of inconsistent pronouncements in a
sensitive foreign relations context and […] continue to place undesirable stress
31
upon U.S. relations with China.”

Wat betreft de procesrechtelijke reikwijdte concludeert de CAVV, dat het
Internationaal Gerechtshof een bruikbaar criterium heeft geformuleerd, dat zowel in
straf- en civielrechtelijke zaken toepasbaar is. Dit criterium houdt in, dat alleen
handelingen geoorloofd zijn die de immuniteitsgerechtigde niet belemmeren in de
uitvoering van zijn taken. Bij het bepalen van de reikwijdte in concrete
civielrechtelijke zaken bepleit de CAVV een terughoudende opstelling van de
rechter in het belang van de wederzijdse betrekkingen.

17

3.4

Straffeloosheid voor internationale misdrijven versus een beroep
op functionele immuniteit: drie benaderingen

In deze paragraaf komen drie benaderingen ter beargumentering van een
beperking van de functionele immuniteit ten faveure van de bestraffing van
internationale misdrijven aan de orde.
De eerste benadering huldigt de stelling, dat het plegen van een internationaal
misdrijf geen officiële taak van een staat kan zijn en dat deze handeling daarom
altijd als een privéhandeling van een persoon moet worden beschouwd. Omdat het
plegen van het misdrijf geen staatstaak is, kan de pleger, dan wel de staat van de
pleger, geen functionele immuniteit inroepen.32

Deze benadering vindt erkenning in nationale rechtspraak ten aanzien van
ambtsdragers.33 In 2000 stelde bijvoorbeeld het Gerechtshof Amsterdam in een
zaak over de zogenaamde decembermoorden in Suriname tegen het toenmalig
Surinaamse staatshoofd Bouterse:
“[h]et plegen van zeer ernstige strafbare feiten als waarom het hier gaat, kan
34
immers niet tot de officiële taken van een staatshoofd worden gerekend.”

In de Arrest Warrant zaak formuleerden drie rechters van het Internationaal
Gerechtshof deze visie als volgt:
“It is now increasingly claimed in the literature […] that serious international crimes
cannot be regarded as official acts because they are neither normal State functions
nor functions that a State alone (in contrast to an individual) can perform […]. This
view is underscored by the increasing realization that State-related motives are not
the proper test for determining what constitutes public state acts. The same view is
gradually also finding expression in State practice, as evidenced in judicial
decisions and opinions. […] See […] the speeches of Lords Hutton and Phillips of
Worth Matravers in R. v. Bartle and the Commissioner of Police for the Metropolis
und Others, ex parte Pinochet ("Pinochet III"); and of Lords Steyn and Nicholls of
Birkenhead in "Pinochet I”, as well as the judgment of the Court of Appeal of
Amsterdam in the Bouterse case (Gerechtshof Amsterdam, 20 November 2000,
35
para. 4.2.).”

Tegen deze opvatting kan als bezwaar worden ingebracht, dat internationale
misdrijven in veel gevallen juist worden begaan door personen die gebruik kunnen
maken van middelen die een staat ter beschikking staan. Soms vormen de
internationale misdrijven zelfs een onderdeel van staatsbeleid.36

18

Op grond van de vaak feitelijk aantoonbare verwevenheid van veel internationale
misdrijven met het staatsapparaat, is het standpunt dat misdrijven niet tot de
officiële taken van een staat en daarmee tot het handelen van een ambtsdrager
kunnen behoren niet voldoende overtuigend als rechtsgrond voor het beperken van
functionele immuniteit.37
Een tweede benadering die veel aandacht krijgt in de literatuur gaat ervan uit, dat
het begaan van internationale misdrijven een schending van dwingende normen
van internationaal recht (ius cogens) inhoudt.38 Deze normen hebben voorrang op
andere normen van internationaal recht. Een beroep op immuniteit in zaken over
schending van ius cogens normen voor buitenlandse nationale rechters zou
daarmee zijn uitgesloten.39

In deze benadering wordt echter het verschil veronachtzaamd tussen het materiële
karakter van ius cogens normen en het procedurele karakter van regels van
immuniteit. Het verbod tot schending van ius cogens normen vormt een verbod van
(bijvoorbeeld) genocide of foltering en omvat niet de eis tot uitoefening van
rechtsmacht door vreemde staten.
Een variant in deze benadering gaat ervan uit, dat handelen in strijd met ius cogens
een verplichting tot het uitoefenen van universele jurisdictie met zich zou
meebrengen. Universele jurisdictie houdt in, dat alle staten het recht hebben elke
verdachte van bepaalde misdrijven te vervolgen. In deze visie wordt echter aan de
verplichting tot toepassing van universele jurisdictie het karakter van een ius
cogens norm toegekend, maar daarvoor is geen basis in het internationaal recht te
vinden. In dit kader wijst de CAVV op de zaak Al-Adsani v. United Kingdom bij het
Europese Hof voor de Rechten van de Mens, waarin dit Hof oordeelde dat
staatsimmuniteit niet opzij gezet wordt door civielrechtelijke claims op
schadevergoeding op grond van schending van een norm van ius cogens, i.c. het
verbod op foltering.40 Het Hof:
“while noting the growing recognition of the overriding importance of the prohibition
of torture, does not accordingly find it established that there is yet acceptance in
international law of the proposition that States are not entitled to immunity in respect
of civil claims for damages for alleged torture committed outside the forum State.”

19

Overigens wordt het beginsel van universele strafrechtsjurisdictie in de praktijk
weinig in onverkorte vorm toegepast, omdat staten daarop beperkingen
aanbrengen. Zo wordt dit beginsel in Nederland op grond van de WIM alleen
toegepast op personen die zich op Nederlands grondgebied bevinden.41
Internationaalrechtelijke verplichtingen tot uitoefening van (beperkte) universele
rechtsmacht worden, zoals in paragraaf 3.4.2 wordt uiteengezet, opgelegd in
verdragen en zijn in een aantal gevallen, zoals voor genocide en foltering, (tevens)
gegrond op het internationaal gewoonterecht.
Ook deze benadering acht de CAVV onvoldoende overtuigend.
De CAVV kiest voor een derde benadering, namelijk dat een beroep op functionele
immuniteit faalt omdat het een beschuldiging van het plegen van internationale
misdrijven betreft.42 Deze benadering gaat uit van individuele aansprakelijkheid van
personen voor internationale misdrijven, ongeacht of zij een staat
vertegenwoordigen. Internationale misdrijven worden gepleegd door personen, ook
al maken zij daarbij gebruik van de middelen van een staat, of geven zij daarmee
uitvoering aan statelijk beleid. De persoon schendt internationale normen. Dit staat
los van eventuele parallelle aansprakelijkheid van de staat hiervoor. Terwijl in het
klassieke internationaal recht handelingen van ambtsdragers in de uitoefening van
hun taak alleen aan de staat konden worden toegerekend, heeft de ontwikkeling
betreffende internationale misdrijven binnen het internationaal recht tot gevolg dat
ook de persoon die het misdrijf pleegt hiervoor verantwoordelijk kan worden
gehouden.

Deze benadering aanvaardt de individuele strafrechtelijke verantwoordelijkheid van
personen voor internationale misdrijven als zelfstandig rechtsbeginsel en is niet
afhankelijk van een meer indirecte redenering zoals in de voorgaande twee
benaderingen.
De CAVV benadrukt, dat de keuze voor de hier geschetste benadering tevens een
rechtspolitieke keuze is, aangezien het hier gaat om een ontwikkeling die in het
internationaal recht nog niet is uitgekristalliseerd. Het gaat uiteindelijk ook om een
afweging tussen enerzijds het belang van de ongestoorde internationale
betrekkingen en anderzijds het belang van de bestrijding van de straffeloosheid van

20

internationale misdrijven. Zo lang hoge ambtsdragers in functie zijn, kan het eerste
belang zwaarder wegen. Maar als de ambtsdragers niet langer in functie zijn, moet
groter gewicht worden toegekend aan het tweede belang.
Nederland kan, door te kiezen voor de hier verdedigde benadering, een nuttige
bijdrage leveren aan de vorming van internationaal gewoonterecht, dat immers
afhankelijk is van de statenpraktijk.

3.4.1

Rechterlijke uitspraken

De drie benaderingen die in de voorgaande paragaaf worden besproken
ondervinden zowel steun als kritiek in uitspraken van nationale en internationale
rechters. In de al genoemde separate opinion van de drie rechters van het
Internationaal Gerechtshof in de Arrest Warrant zaak worden uitspraken genoemd,
die veelal dienen ter ondersteuning van de visie dat internationale misdrijven geen
staatstaak of -handelingen kunnen zijn, waaronder de zaken in het Verenigd
Koninkrijk over de uitlevering van het voormalige Chileense staatshoofd Pinochet
aan Spanje.43 In de uiteindelijke beslissing in deze zaak (Pinochet III), steunen Lord
Hatton en Lord Philips de betreffende visie, maar daartegenover staat, in dezelfde
zaak, de mening van Lord Goff.44

Ook in de tweede benadering die in paragraaf 3.4 wordt besproken, wordt steun
gevonden in Pinochet III,45 alsmede in de zaken Ferrini en Lozano voor het
Italiaanse Hof van Cassatie.46 In de al genoemde Al-Adsani zaak voor het
Europese Hof voor de Rechten van de Mens werd deze visie evenwel weerlegd.47

Steun voor de benadering dat een beroep op functionele immuniteit faalt omdat het
een beschuldiging van het plegen van internationale misdrijven betreft, wordt
gevonden in de zaken voor de hoven in Neurenberg en Tokyo na de Tweede
Wereldoorlog.

Artikel 7 van het Neurenberg Handvest luidt:
“De officiële positie van de beklaagden, zij het als staatshoofd of als
verantwoordelijke functionaris in overheidsdepartementen, zal hen niet vrijwaren
48
van verantwoordelijkheid of de straf verminderen.”

21

Volgens Kolodkin weerspiegelt artikel 7 de overeenstemming tussen de betrokken
staten dat voor de overheidsfunctionarissen die in Neurenberg terechtstonden geen
immuniteit gold. Dit vormt echter volgens hem geen bewijs, dat er een algemene
norm van internationaal gewoonterecht zou bestaan, dat bij internationale
misdrijven geen functionele immuniteit zou gelden.49
Kolodkin becommentarieert voorts zaken, waarnaar door niet-gouvernementele
organisaties die deze benadering aanhangen in het algemeen wordt verwezen.50 Bij
de bespreking van het verloop van deze zaken wijst hij er onder meer op, dat in
bepaalde zaken door de staat van de nationaliteit van betrokken persoon geen
beroep op immuniteit werd gedaan, zoals in de zaak tegen het voormalige hoofd
van de Afghaanse veiligheidsdienst voor Hoge Raad der Nederlanden.51 In andere
gevallen werd een ontheffing van immuniteit verleend door de staat van de
nationaliteit van de betrokken persoon52 of verkoos deze staat betrokkene zelf te
berechten.53 Een zaak waarbij een arrestatiebevel werd uitgevaardigd tegen de
Rwandese overheidsfunctionaris Rose Kabuye leidde tot een verstoring van de
politieke verhoudingen tussen Rwanda en Frankrijk. De zaak werd uiteindelijk
stopgezet.54

Geconcludeerd kan worden, dat uit zaken voor nationale en internationale rechters
geen eensluidend beeld naar voren komt.

3.4.2

De beperking van immuniteit op grond van
verdragsverplichtingen

Voor de benadering die de CAVV verkiest, wordt steun gevonden in de verdragen
waarin internationale misdrijven strafbaar worden gesteld. Deze verdragen
betreffen echter bepaalde misdrijven en zij omvatten omlijnde regimes. Zij dragen
bij aan de ontwikkeling op het gebied van het internationaal gewoonterecht, maar
zij kunnen geenszins met het internationaal gewoonterecht worden vereenzelvigd.
De relevante verdragen in dit verband zijn het Verdrag tegen genocide (1948), 55 de
Geneefse Verdragen (1949) die onder meer oorlogsmisdrijven strafbaar stellen,56
het VN Verdrag tegen foltering (1984)57 en het Verdrag inzake de bescherming
tegen gedwongen verdwijningen (2006).58 Eerst wordt besproken of de
verplichtingen in deze Verdragen zich daadwerkelijk richten tot

22

overheidsfunctionarissen. Vervolgens wordt bezien, of er op grond van deze
Verdragen een verplichting voor partijen bestaat tot vervolging van
overheidsfunctionarissen, alsmede tot het scheppen van mogelijkheden voor
verkrijging van genoegdoening voor geleden onrecht. Tegen deze achtergrond
wordt de mogelijkheid van een beroep op immuniteit besproken.

3.4.2.1 De individuele verantwoordelijkheid van vertegenwoordigers
van staten
Artikel 4 van het Genocide Verdrag luidt, voor zover relevant, dat:
“[z]ij, die genocide, of een der andere in artikel lII genoemde feiten plegen, worden
gestraft, onverschillig of zij constitutioneel verantwoordelijke regeringpersonen,
ambtenaren of privépersonen zijn.”

Deze bepaling laat er geen twijfel over bestaan, dat overheidsfunctionarissen
kunnen worden aangesproken op genocide.
In de Verdragen van Geneve ontbreken bepalingen die expliciet verwijzen naar
oorlogsmisdrijven door overheidsfunctionarissen. Uit het feit dat de Verdragen
normen vastleggen waaraan militairen zich hebben te houden gedurende
gewapende conflicten, kan worden afgeleid dat ook deze Verdragen zich tot
ambtsdragers richten. Ook in de voorbereidende stukken vallen daarvoor
aanwijzingen te vinden.

Dat overheidsfunctionarissen verantwoordelijk kunnen worden gesteld voor
schending van het verbod van foltering is onmiskenbaar verankerd in het Verdrag
tegen foltering. Om het misdrijf van foltering als zodanig te kwalificeren, vereist dit
Verdrag namelijk dat sprake is van betrokkenheid van een officiële
vertegenwoordiger van de staat. Dit vloeit voort uit het hieronder gecursiveerde
tekstdeel van artikel 1 van het Verdrag:
“Voor de toepassing van dit Verdrag wordt onder ,,foltering'' verstaan iedere
handeling waardoor opzettelijk hevige pijn of hevig leed, lichamelijk dan wel
geestelijk, wordt toegebracht aan een persoon met zulke oogmerken als om van
hem of van een derde inlichtingen of een bekentenis te verkrijgen, hem te
bestraffen voor een handeling die hij of een derde heeft begaan of waarvan hij of
een derde wordt verdacht deze te hebben begaan, of hem of een derde te
intimideren of ergens toe te dwingen dan wel om enigerlei reden gebaseerd op
discriminatie van welke aard ook, wanneer zulke pijn of zulk leed wordt toegebracht

23

door of op aanstichten van dan wel met de instemming of gedogen van een
overheidsfunctionaris of andere persoon die in een officiële hoedanigheid handelt.
Foltering omvat niet pijn of leed slechts voortvloeiend uit, inherent aan of
samenhangend met wettige straffen.”

Artikel 2 van het Verdrag inzake bescherming tegen gedwongen verdwijningen,
merkt vrijheidsbeneming door vertegenwoordigers van de staat aan als gedwongen
verdwijningen.59

Vastgesteld kan worden dat elk van de hierboven genoemde verdragen zich richt
tot vertegenwoordigers van staten wat betreft schending van de in de Verdragen
vervatte verplichtingen.

3.4.2.2 Rechten en verplichtingen inzake strafrechtelijke vervolging en
civielrechtelijke genoegdoening
Elk van de hier besproken verdragen heeft een eigen regime wat betreft de
verplichting tot vervolging.

Ingevolge artikel 6 van het Genocide Verdrag geldt deze verplichting alleen voor de
staat waar de genocide werd begaan of een daartoe bevoegd internationaal
gerecht.60 Sinds de sluiting van het Verdrag in 1948 heeft het misdrijf van genocide
zich ontwikkeld tot een norm van ius cogens. Veelal wordt aangenomen dat
daarmee samenhangend de toepassing van het beginsel van universele
strafrechtsjurisdictie op dit misdrijf is geaccepteerd. Deze bevoegdheid tot
uitoefening van universele rechtsmacht strekt zich uit tot ambtsdragers, maar
betekent niet dat universele rechtsmacht verplicht moet worden toegepast en dat
daarom geen beroep op functionele immuniteit kan worden gedaan.

De vier Verdragen van Geneve bevatten elk een gelijkluidende bepaling die partijen
verplicht om personen die verdacht worden van ernstige inbreuken op het
betreffende Verdrag:
“op te sporen en […] hen, ongeacht hun nationaliteit, voor haar eigen gerechten
brengen. Zij kan hen ook, indien zij daaraan de voorkeur geeft, en overeenkomstig
de bepalingen van haar eigen wetgeving, ter berechting overleveren aan een
andere bij de vervolging belang hebbende Hoge Verdragsluitende Partij, mits deze
Verdragsluitende Partij een met voldoende bewijzen gestaafde telastlegging welke
61
een vervolging rechtvaardigt, tegen de betrokken personen inbrengt.”

24

De tekst van deze bepaling laat er geen misverstand over bestaan, dat staten bij
schending van ernstige inbreuken op deze Verdragen de verplichting hebben tot
vervolging of uitlevering en dat nationale rechters van andere staten dan die van
verdachten daartoe bevoegd zijn.

Artikel 5 van het Verdrag tegen foltering omvat de verplichting voor partijen om
rechtsmacht uit te oefenen ten aanzien van alle verdachten, dus ook nietonderdanen, die zich op hun grondgebied bevinden, dan wel deze verdachten uit te
leveren.62

In artikel 9, eerste lid, van het Verdrag inzake bescherming tegen gedwongen
verdwijningen verplichten de partijen zich maatregelen te nemen die het uitoefenen
van rechtsmacht inzake het misdrijf van gedwongen verdwijningen mogelijk
maken.63 Artikel 11, eerste lid, bepaalt voorts dat verdachten van het misdrijf die op
het grondgebied van een partij worden aangetroffen, moeten worden berecht of ter
berechting door een andere partij aan die partij worden over- of uitgeleverd.64

De CAVV constateert dat alle staten in geval van genocide, ernstige
oorlogsmisdrijven, folteringen en gedwongen verdwijningen als partij bij deze
Verdragen en op grond van het internationaal gewoonterecht, de
internationaalrechtelijke bevoegdheid en soms ook de verplichting hebben om
personen op te sporen en te vervolgen die zich hieraan schuldig hebben gemaakt,
ongeacht hun status als overheidsdienaar.

Voor wat betreft civiele vorderingen van schadevergoeding door slachtoffers van
foltering verplicht artikel 14 van het Verdrag tegen foltering, dat staten die partij zijn
bij het Verdrag waarborgen daartoe in hun rechtsstelsels opnemen. Artikel 14 luidt:
“Iedere Staat die Partij is, waarborgt in zijn rechtsstelsel dat het slachtoffer van
foltering genoegdoening krijgt en een rechtens afdwingbaar recht heeft op een
billijke en toereikende schadevergoeding, met inbegrip van de middelen voor een
zo volledig mogelijk herstel. Ingeval van overlijden van het slachtoffer ten gevolge
van foltering hebben zijn nabestaanden aanspraak op schadevergoeding.”

Deze verplichting heeft alleen betrekking op de staat op wiens grondgebied
foltering heeft plaatsgevonden.65 Artikel 5, dat de verplichting tot het scheppen van
rechtsmacht voor vervolging legt bij de staten die partij zijn bij het Verdrag is niet

25

van toepassing op artikel 14 en de gedachte, dat artikel 14 extraterritoriale
jurisdictie met zich zou meebrengen wordt tot dusver afgewezen.66

Artikel 24, vierde en vijfde lid, van het Verdrag inzake bescherming tegen
gedwongen verdwijningen voorzien in de waarborg van schadeloosstelling van
slachtoffers van gedwongen verdwijningen in zowel materiële als immateriële zin.67

3.4.2.3 De onmogelijkheid van een beroep op functionele immuniteit
Geen van de besproken verdragen bevat een artikel over immuniteit. Immuniteit is
bij de opstelling van de Geneefse Verdragen, het Verdrag tegen foltering en het
Verdrag inzake bescherming tegen gedwongen verdwijningen niet aan de orde
geweest.68 De verankering van internationale misdrijven in deze verdragen was
gericht op het scheppen van nieuwe internationale normen op dit gebied en niet
zozeer op de inpassing van deze normen in het algemeen internationaal recht, of
op een aanpassing van het algemeen internationaal recht. De samenhang met de
algemene regels inzake immuniteit is niet expliciet onderzocht.
Functionele immuniteit voor verdragsrechtelijk verboden misdrijven kan niet worden
aangenomen. Het Genocide Verdrag, het Verdrag tegen foltering en het Verdrag
inzake bescherming tegen gedwongen verdwijningen richten zich specifiek tot
ambtsdragers. Ook wat betreft de Verdragen van Geneve moet worden
aangenomen dat deze zich tot overheidsfunctionarissen richten. Indien deze
overheidsfunctionarissen de mogelijkheid zou worden geboden zich te onttrekken
aan de werking van deze verdragen in geval van vervolging door een vreemde
staat, door aan te voeren dat het gewraakte gedrag in een officiële hoedanigheid
werd verricht en dus functionele immuniteit van toepassing is, zou dit in strijd zijn
met de letter en de geest van deze verdragen.69

3.5

Het Internationaal Strafhof

De tendens om straffeloosheid in geval van internationale misdrijven te beperken
wordt ook weerspiegeld in de oprichting van internationale straftribunalen in de
laatste twee decennia.70 In de statuten van deze tribunalen wordt immers de
traditionele staatssoevereiniteit gerelativeerd wat betreft ambtsdragers die van
internationale misdrijven worden beschuldigd.71

26

De berechting van plegers van internationale misdrijven door internationale hoven
vormt niet het onderwerp van dit advies, dat immers het dilemma tussen, enerzijds,
het respecteren van immuniteit door nationale rechters en, anderzijds, de
straffeloosheid van internationale misdrijven betreft. Niettemin acht de CAVV het
zinvol het Internationaal Strafhof kort te bespreken.

Het Internationaal Strafhof heeft, binnen de grenzen zoals in het Statuut
vastgelegd, algemene rechtsmacht voor de in het Statuut beschreven internationale
misdrijven.72 Op grond van het zogenoemde complementariteitsbeginsel in het
Statuut mag het Hof zijn bevoegdheid tot vervolging alleen uitoefenen als een partij
niet in staat of bereid is dat te doen of de betreffende persoon uit te leveren. Voor
staten die partij zijn bij het Statuut brengt dit met zich mee, dat in het nationale
recht van de verdragspartij de bevoegdheid van de nationale rechter moet worden
gecreëerd voor berechting van de in het Statuut omschreven misdrijven, voor zover
deze niet al bestond. Een dergelijke verplichting is niet uitdrukkelijk in het Statuut
opgenomen, maar in de Memorie van Toelichting van de WIM wordt aangenomen
dat het Statuut een impliciete verplichting inhoudt om universele rechtsmacht te
vestigen voor in het Statuut neergelegde misdrijven.73

Indien op grond van het complementariteitsbeginsel een verdachte van een
internationaal misdrijf wordt vervolgd, kan de vraag rijzen of deze verdachte een
beroep kan doen op immuniteit. Artikel 27 van het Statuut betreft ambtsdragers en
luidt:
“Irrelevantie van officiële hoedanigheid
1. Dit Statuut geldt gelijkelijk ten aanzien van een ieder zonder enig onderscheid op
grond van de officiële hoedanigheid. In het bijzonder ontheft de officiële
hoedanigheid als staatshoofd of regeringsleider, lid van een regering of parlement,
gekozen vertegenwoordiger of ambtenaar
een persoon nimmer van strafrechtelijke aansprakelijkheid krachtens dit Statuut en
evenmin vormt dit op zichzelf en zonder meer een grond voor strafvermindering.
2. Immuniteit of bijzondere procedurele regels die mogelijk verbonden zijn aan de
officiële hoedanigheid van een persoon, krachtens nationaal of internationaal recht,
vormen voor het Hof geen beletsel voor het uitoefenen van zijn rechtsmacht over
deze persoon.”

Artikel 27, eerste lid, bevestigt de strafbaarheid van ambtsdragers. In het tweede lid
wordt expliciet vastgesteld dat ambtsdragers geen beroep op immuniteit kunnen

27

doen voor het Internationaal Strafhof. Bepleit zou kunnen worden dat uit artikel 27
volgt dat een beroep op immuniteiten tussen partijen bij het Statuut niet langer
aanvaardbaar is. Alleen dan zouden nationale rechters volledig toepassing kunnen
geven aan het beginsel van complementariteit. Uit het Statuut blijkt echter niet
uitdrukkelijk, dat uit artikel 27 ook zou volgen dat nationale rechters een eventuele
immuniteit van ambtsdragers zouden moeten negeren. Niet kan worden
aangenomen dat verdragspartijen door bekrachtiging van het Statuut impliciet
afstand zouden hebben gedaan van de persoonlijke en functionele immuniteit van
gezagsdragers ten opzichte van andere staten.

De CAVV concludeert dan ook dat, voor zover het gaat om nationale procedures
waaraan geen verzoek van het Strafhof ten grondslag ligt, de bestaande
volkenrechtelijke immuniteitsregels van toepassing zijn. Dit is conform de keuze die
Nederland heeft gemaakt in artikel 16 van de WIM, dat immers de persoonlijke
immuniteit van buitenlandse ambtsdragers in tact laat en daarbij geen uitzondering
maakt voor partijen bij het Statuut.

De situatie ligt anders indien het Strafhof aan een verdragspartij verzoekt tot
overdracht van een verdachte. In dat geval dient de Staat in kwestie de verdachte
over te dragen. Eventuele immuniteiten kunnen daaraan niet in de weg staan. Dat
is alleen anders, indien het een verdachte van een niet-verdragspartij betreft.
Ingevolge artikel 98 Statuut mag het Hof niet van een partij verwachten, dat deze
handelt in strijd met zijn internationaalrechtelijke verplichtingen om de staats- of
diplomatieke immuniteit van een vreemde staat te respecteren wanneer het Hof om
overdracht van een verdachte verzoekt. Voor het Internationaal Strafhof is de
relatie tussen artikel 27, tweede lid en artikel 98 nog niet aan de orde geweest.

In de opvatting van de CAVV kan uit de artikelen 27 en 98 een bevestiging noch
een ontkenning worden afgeleid dat in het internationaal recht de opvatting heeft
postgevat dat een ambtsdrager geen functionele immuniteit toekomt bij vervolging
voor internationale misdrijven door een vreemde staat.74 Echter, zoals eerder
beschreven, staan het creëren van een verplichting tot vestigen van universele
rechtsmacht en het toekennen van functionele immuniteit van ambtsdragers met
elkaar op gespannen voet. De ontwikkeling van de internationale strafhoven is er

28

juist op gericht om de bestraffing van internationale misdrijven zo effectief mogelijk
te maken. De door de CAVV voorgestane begrenzing van de functionele immuniteit
past hierin.

3.6

Samenvatting

Dit hoofdstuk bespreekt in algemene zin de verhouding tussen enerzijds de
vervolging van internationale misdrijven en anderzijds immuniteitsregels die deze
vervolging kunnen belemmeren, maar die nodig zijn voor het goede verloop van de
internationale betrekkingen. Op basis van literatuur en nationale rechtszaken
concludeert de CAVV, dat in zaken over internationale misdrijven beroepen op
persoonlijke immuniteit door daartoe gerechtigden dienen te worden gehonoreerd.
Wat betreft de relatie tussen de vervolging van internationale misdrijven en
beroepen op functionele immuniteit is de CAVV van mening, dat er een sterke
ontwikkeling gaande is, waarin vervolging van internationale misdrijven voorrang
krijgt op functionele immuniteit. Dit strookt met de regimes die zijn gebaseerd op de
verdragen die internationale misdrijven strafbaar stellen. Tijdens de
onderhandelingen over deze verdragen is de relatie tussen, enerzijds, de
strafbaarheid van de internationale misdrijven waarover deze verdragen gaan, en,
anderzijds, de immuniteit van overheidsfunctionarissen die deze misdrijven begaan,
niet aan de orde gesteld. De CAVV beveelt aan, dat de Nederlandse
onderhandelaars deze relatie in de toekomst expliciet ter sprake brengen.

Een teken aan de wand voor het ontstaan van de bedoelde uitzondering is ook de
oprichting van internationale strafhoven, waaronder het Internationaal Strafhof. De
raakvlakken tussen nationale berechting en berechting door dit Hof worden kort
besproken.

29

4.

CATEGORIEËN VAN PERSONEN DIE PERSOONLIJKE IMMUNITEIT
GENIETEN

4.1

Artikel 16 WIM als leidraad

In hoofdstuk 3 is geconcludeerd, dat zich in het internationaal recht een
ontwikkeling voltrekt die inhoudt dat geen beroep gedaan kan worden op
functionele immuniteit bij de vervolging voor internationale misdrijven. Dit betekent,
dat alleen op persoonlijke immuniteit met succes een beroep kan worden gedaan
om aan vervolging voor internationale misdrijven door een vreemde staat te
ontkomen. In dit hoofdstuk worden de categorieën van rechthebbenden op
persoonlijke immuniteit besproken aan de hand van artikel 16 van de WIM, dat
luidt:
“Strafvervolging voor een der in deze wet omschreven misdrijven is uitgesloten ten
aanzien van:
(a) buitenlandse staatshoofden,regeringsleiders en ministers van buitenlandse
zaken, zolang zij als zodanig in functie zijn, alsmede andere personen voor zover
hun immuniteit door het volkenrecht wordt erkend;
(b) personen die over immuniteit beschikken op grond van enig verdrag dat binnen
75
het Koninkrijk voor Nederland geldt.”

De meest bekende groep van ambtsdragers die persoonlijke immuniteit geniet, is
het driemanschap bestaande uit staatshoofden, regeringsleiders en ministers van
buitenlandse zaken in functie. Deze categorie vormt onderwerp van paragraaf 4.2.
Daarin wordt ook de vraag in de adviesaanvraag naar de reikwijdte van de
immuniteit van deze ambtsdragers beantwoord.76 In de paragrafen 4.3 en 4.4.
wordt antwoord gegeven op de tweede vraag in de adviesaanvraag, die, kort
gesteld, inhoudt of, en in hoeverre, er naast het genoemde driemanschap andere
categorieën overheidsfunctionarissen zijn die voor persoonlijke immuniteit in
aanmerking komen.

4.2

Staatshoofden, regeringsleiders en ministers van buitenlandse
zaken

De al eerder genoemde Arrest Warrant zaak betreft de persoonlijke immuniteit van
ministers van buitenlandse zaken. De bevindingen van het Hof zijn echter ook van
toepassing op staatshoofden en regeringsleiders. Volgens het Hof is een persoon
die deze ambten bekleed ”recognized under international law as representative of
the State solely by virtue of his or her office”.77 Het Hof stelt voorts:

30

“that the functions of a Minister for Foreign Affairs are such that, throughout the
duration of his or her office, he or she when abroad enjoys full immunity from
78
criminal justice and inviolability.”

Hieruit blijkt het ambtgebonden karakter van de volledige immuniteit van
staatshoofden, regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken.

Met betrekking tot het tijdgebonden karakter van de immuniteit van deze
ambtsdragers stelt het Hof voorts, dat:
“after a person ceases to hold the office of Minister for Foreign Affairs, he or she will
no longer enjoy all of the immunities accorded by international law in other States.”

en meer concreet, dat:
“[p]rovided that it has jurisdiction under international law, a court of one State may
try a former Minister for Foreign Affairs of another State in respect of acts committed
prior or subsequent to his or her period of office, as well as in respect of acts
79
committed during that period of office in a private capacity.”

Het bovenstaande houdt in, dat de persoonlijke immuniteit van staatshoofden,
regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken volgens het Hof
ambtgebonden is, dat deze is beperkt tot hun ambtsperiode en dat zij na
beëindiging van deze periode geen immuniteit genieten voor handelingen die
tijdens het ambt in een privéhoedanigheid zijn verricht. Na beëindiging van hun
ambt genieten zij nog slechts functionele immuniteit. Deze functionele immuniteit
geldt voor alle handelingen verricht in de uitoefening van de functie, maar niet voor
(in functie) gepleegde internationale misdrijven, zoals bepleit in hoofdstuk 3.

Staatshoofden
De gewoonterechtelijke persoonlijke immuniteit van (zittende) buitenlandse
staatshoofden is internationaalrechtelijk vrijwel onbetwist.80 Staatshoofden worden
van oudsher vereenzelvigd met de staat. Zij werden geacht deze te
verpersoonlijken en het beginsel van soevereine gelijkheid van staten wordt
daarom op hen van toepassing geacht. In de Mutual Assistance zaak tussen
Djibouti en Frankrijk stelt het Internationaal Gerechtshof, citerend uit de Arrest
Warrant zaak evenwel:

31

“A Head of State enjoys in particular “full immunity from criminal jurisdiction and
inviolability” which protects him or her “against any act of authority of another State
81
which would hinder him or her in the performance of his or her duties.”

Daarmee geeft het Hof uiting aan een meer functionele benadering van immuniteit,
in plaats van een volledig op status en waardigheid gerichte benadering. Toch blijft
dit laatste een rol spelen, zoals in paragraaf 3.2 aan de orde kwam.

Regeringsleiders
Wat de immuniteit van regeringsleiders betreft, zijn weinig bronnen beschikbaar. De
heersende opvatting is, dat regeringsleiders op gelijke wijze als staatshoofden
persoonlijke immuniteit toekomt. De praktijk laat zien dat regeringsleiders thans in
de staatsinrichting van veel staten een belangrijkere rol vervullen dan
staatshoofden.82

Ministers van buitenlandse zaken
De bevindingen van het Hof in 2002 in de Arrest Warrant zaak over de persoonlijke
immuniteit van ministers van buitenlandse zaken hebben tot discussie in de
literatuur geleid. Waar traditioneel de immuniteit van staathoofden en
regeringsleiders in het internationaal recht vooral op status berust, baseert het Hof
de volledige immuniteit van de minister van buitenlandse zaken op een functionele
redenering. Het Hof noemt een aantal factoren, die de minister van buitenlandse
zaken onderscheiden van andere ministers, zoals de verantwoordelijkheid voor het
diplomatieke handelen van een staat, de verantwoordelijkheid voor het handelen
van diplomaten en de vooronderstelling dat hij ertoe is gemachtigd de staat te
binden. Het Hof wijst erop dat:
“a Minister for Foreign Affairs, responsible for the conduct of his or her
State’s relations with all other States, occupies a position such that, like the
Head of State or the Head of Government, he or she is recognized under
international law as representative of a State solely by virtue of his or her
office.”83
Hoewel deze benadering in de Arrest Warrant zaak de belangrijkste stroming in de
literatuur en in uitspraken van nationale rechters weerspiegelt, bestaat er ook een
stroming, waarin een onderscheid wordt gemaakt tussen enerzijds staatshoofden
en regeringsleiders en anderzijds ministers van buitenlandse zaken.84 In deze
stroming wordt betwist, dat de minister van buitenlandse zaken op basis van het

32

gewoonterecht persoonlijke immuniteit zou genieten. Daarbij wordt als algemene
reden genoemd, dat staatshoofden en regeringsleiders de staat verpersoonlijken,
terwijl voor alle andere ambtsdragers zou gelden, dat hun immuniteit valt terug te
voeren op hun functie.85 Dit zou betekenen, dat deze minister op gelijke wijze zou
moeten worden behandeld als andere bewindspersonen.

De CAVV signaleert deze discussie over de persoonlijke immuniteit van een
zittende minister van buitenlandse zaken, maar constateert tevens, dat de hier
besproken passage uit artikel 16 WIM de stand van zaken in het internationaal
recht adequaat weergeeft.86

4.3

“andere personen voor zover hun immuniteit door het
volkenrecht wordt erkend”

De tweede vraag die de Minister aan de CAVV heeft gesteld luidt:
“Zijn er naast de categorieën van zittende staatshoofden, regeringsleiders en
ministers van buitenlandse zaken ook andere buitenlandse
overheidsfunctionarissen die (strafrechtelijke) immuniteit genieten? Zijn hiertoe
criteria te formuleren? Wat zou de reikwijdte van die immuniteit zijn?”

Tot de genoemde categorieën behoren buitenlandse overheidsfunctionarissen die
immuniteit genieten op grond van verdragen. Voorafgaand aan de bespreking van
deze categorie aan de hand artikel 16 onder (b) in paragraaf 4.3.2, wordt
uiteengezet wat naar de mening van de CAVV in artikel 16, onder (a) moet worden
verstaan onder “andere personen voor zover hun immuniteit door het volkenrecht
wordt erkend”. Omdat artikel 16, onder (b) op verdragen gebaseerde immuniteit
betreft, betekenen deze woorden dat de daarin bedoelde volkenrechtelijke
erkenning gegrond moet zijn op het internationaal gewoonterecht.

4.3.1 De immuniteit van andere ambtsdragers dan staatshoofden,
regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken
In paragraaf 4.2 is opgemerkt dat de erkenning van de persoonlijke immuniteit van
ministers van buitenlandse zaken door het Hof in de Arrest Warrant zaak niet
onomstreden is. Dit geldt nog sterker waar het een uitbreiding van de categorieën
immuniteitsgerechtigden betreft. Voor een dergelijke uitbreiding bestaan
onvoldoende internationale precedenten die tot de conclusie kunnen leiden dat er

33

op dit punt internationaal gewoonterecht bestaat. Indachtig de in hoofdstuk 3
beschreven ontwikkeling die impliceert dat bestraffing voor internationale misdrijven
in beginsel voorrang zou moeten hebben op immuniteit, bepleit de CAVV dat er
uiterst terughoudend wordt omgegaan met een uitbreiding van de categorieën
personen die persoonlijke immuniteit kunnen claimen.87 Ten aanzien van andere
ambtsdragers dan het driemanschap, waaronder andere bewindspersonen,
parlementariërs, gezagsdragers van binnenlandse bestuurlijke autoriteiten en
(hoge) ambtenaren, wijst de CAVV de toekenning af van persoonlijke immuniteiten
op gelijke wijze als aan zittende staatshoofden, regeringsleiders en ministers van
buitenlandse zaken.

4.3.2

Immuniteit bij officiële missies

De CAVV onderkent echter dat het soepele verloop van internationale betrekkingen
vereist, dat ook anderen dan het hierboven besproken driemanschap in
voorkomende gevallen moeten kunnen rekenen op een ongestoorde uitoefening
van taken namens hun staat en waar nodig een beroep moeten kunnen doen op
volledige immuniteit. Wanneer een vertegenwoordiger van een staat een officieel
bezoek brengt aan een andere staat, komt deze persoon naar mening van de
CAVV volledige immuniteit toe, ook in zaken over internationale misdrijven. In deze
gevallen geeft de CAVV de voorkeur aan het hanteren van de term “volledige
immuniteit” boven de term “persoonlijke immuniteit” aangezien de immuniteit niet
gekoppeld is aan de functie (persoon) van de immuniteitsgerechtigde, maar aan
zijn taak op een bepaald moment. De CAVV baseert de toekenning van immuniteit
in deze gevallen op het internationaal gewoonterecht.88

België stelde in de Arrest Warrant zaak dat vertegenwoordigers van staten die een
officieel bezoek brengen aan het land volledige immuniteit toekomt, althans in de
zin dat een gaststaat moet afzien van handelingen die de taak van de
vertegenwoordiging zouden belemmeren.89 België zou, ondanks het lopende
arrestatiebevel voor misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden, geen
belemmerende maatregelen tegen de Congolese Minister van Buitenlandse Zaken
treffen, als hij een officieel bezoek aan België zou brengen. Dit standpunt vindt
bevestiging in uitspraken van nationale rechters. In twee Britse rechtszaken, waarin
een minister van defensie en een minister van internationale handel werden

34

aangesproken op internationale misdrijven, werd de volledige immuniteit van deze
ministers bij een officieel bezoek erkend en ook in Amerikaanse en Duitse
jurisprudentie zijn aanwijzingen daarvoor te vinden.90 Voor een toekenning van
volledige immuniteit gedurende een officiële missie pleit ook een vergelijking met
overheidsfunctionarissen die als vertegenwoordiger van een lidstaat van een
internationale organisatie een vergadering van die organisatie bijwonen en die in
die hoedanigheid voor de duur van het bezoek volledige strafrechtelijke immuniteit
genieten.91

De immuniteit van personen die een staat bij een officieel bezoek
vertegenwoordigen vormt voorts een van de onderwerpen van het VN Verdrag over
speciale missies (1969).92 In april 2011 waren 39 staten partij bij dit Verdrag.
Nederland heeft het niet ondertekend, omdat het, blijkens ambtelijke informatie,
flexibiliteit wilde behouden bij de behandeling van officiële missies.93 Het Verdrag is
gemodelleerd naar het Verdrag van Wenen inzake diplomatiek verkeer en maakt
weinig onderscheid tussen de facilitering van het relatief langdurig verblijf van
diplomaten in een ander land en de facilitering van tijdelijke speciale missies. Het
komt de CAVV bijvoorbeeld voor, dat onder andere de bepalingen over vrijstelling
van belasting en accijnzen en de bescherming van de gebouwen waarin speciale
missies verblijven in de praktijk moeilijk uitvoerbaar zullen zijn.

Het nogal verregaande karakter van het Verdrag op een aantal punten heeft ook tot
gevolg, dat meningen over de vraag of het Verdrag tevens gewoonterechtelijk
status geniet, verdeeld zijn. Er zijn zowel aanwijzingen te vinden, dat het gehele
Verdrag internationaal gewoonterecht zou vormen, dat gewoonterechtelijke status
geheel zou ontbreken, en dat aan bepaalde bepalingen gewoonterechtelijke status
toekomt.94

Uit de voorbereidende stukken van het Verdrag over speciale missies blijkt, dat de
leden van speciale missies volledige immuniteit behoren te genieten gezien het
belang van het goede verloop van de internationale betrekkingen.95 In haar
eindrapportage aan de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties stelt de
International Law Commission van de VN, dat algemeen erkend was dat staten

35

verplicht zijn de faciliteiten, privileges en immuniteiten in het Verdrag toe te kennen
aan speciale missies en hun leden.96
Op basis hiervan, alsmede van de genoemde nationale rechtszaken en de
literatuur, concludeert de CAVV dat er voldoende basis bestaat voor een
internationale gewoonterechtelijke verplichting dat aan leden van officiële missies
volledige immuniteit toekomt.97 Dat het gehele Verdrag over speciale missies, dan
wel alle bepalingen daarin over privileges en faciliteiten de status van
gewoonterecht zou hebben, trekt de CAVV echter in twijfel.

De voorbereidende stukken van het Verdrag bieden niettemin, naast andere
bronnen, belangrijke aanknopingspunten voor de omlijning van de toekenning van
volledige immuniteit aan leden van officiële missies.

In artikel 1(a) van het Verdrag wordt de term “speciale missie” beschreven als:
“a temporary mission, representing the State, which is sent by one State to another
State with the consent of the latter for the purpose of dealing with it on specific
questions or of performing in relation to it a specific task.”

Uit de voorbereidende stukken valt weinig af te leiden over de uitleg van deze
bepaling. Uit de tekst van artikel 1(a) is echter duidelijk, dat het Verdrag alleen
missies betreft die taken vervullen in relatie tot de staat van ontvangst. In een zaak
voor een Amerikaanse rechter, waarin de Britse kroonprins bij een bezoek voor het
ontvangst nemen van een eredoctoraat van een universiteit werd aangesproken op
de behandeling van gevangenen in Noord-Ierland, stelde het Amerikaanse
ministerie van buitenlandse zaken echter, dat het ministerie het bezoek van prins
Charles beschouwde als een “speciale diplomatieke missie” en dat de prins uit dien
hoofde immuniteit bezat. De VS zijn geen partij bij het Verdrag en hanteren
kennelijk een ruimere definitie van “speciale missie” dan die in artikel 1(a), in de zin
dat deze ook activiteiten in het ontvangstland kan betreffen die niet zijn gerelateerd
aan de overheid.

Artikel 1(a) gaat ervan uit, dat een speciale missie met instemming van het
ontvangstland in dat land optreedt.

Artikel 2 luidt voorts:

36

“A State may send a special mission to another State with the consent of the latter,
previously obtained through the diplomatic or another agreed or mutually
acceptable channel.”

Bij de opstelling van het Verdrag heeft een beperkt aantal staten tevergeefs
geprobeerd in het Verdrag vast te leggen, dat dit om uitdrukkelijke toestemming zou
moeten gaan. In het vierde (en laatste) rapport van de Speciale Rapporteur van de
International Law Commission, worden de wijzen omschreven om deze instemming
gestalte te geven:
“(a) An informal diplomatic agreement providing that a special mission will be sent
and received;
(b) A formal treaty providing that certain questions will be discussed and settled
through a special mission;
(c) An offer by one State to send a special mission for a specific purpose, and the
acceptance, even tacit, of such a mission by the other State;
(d) An invitation from one party to the other to send a special mission for a specific
98
purpose, and the acceptance of the invitation by the other party.”

De CAVV constateert op basis van deze passage, dat geen aanspraak kan worden
gemaakt op persoonlijke immuniteit, indien een vertegenwoordiger van een staat
zonder instemming van de ontvangststaat op het grondgebied van die staat
opereert. Dit vindt overigens bevestiging in nationale jurisprudentie en in
literatuur.99

Op grond van het Verdrag over speciale missies is deelname aan officiële missies
niet beperkt tot overheidsfunctionarissen.100 Deze ruime opvatting maakt het
mogelijk onder het Verdrag ook bijvoorbeeld familieleden te brengen die
ambtsdragers vergezellen op speciale missies (zoals staatsbezoeken) of personen
(zoals een familielid van een hoogwaardigheidsbekleder, dan wel een gewezen
ambtsdrager), die weliswaar geen overheidsfunctie (meer) bekleden, maar die
namens hun staat in een andere staat een taak verrichten die voldoet aan de
voorwaarde voor volledige immuniteit, namelijk het goede verloop van de
interstatelijke betrekkingen, en die uit hoofde daarvan tijdens hun bezoek volledige
immuniteit behoren te genieten.101
Het internationaal gewoonterecht omvat weinig bronnen over de status van
familieleden van ambtsdragers. Deze immuniteit ligt veelal in het verlengde van die
van de ambtsdrager op een officiële missie.102 De CAVV acht, hoewel de bronnen

37

zeer summier zijn, de conclusie gerechtvaardigd, dat familieleden van een
staatshoofd, regeringsleider of minister van buitenlandse zaken die deze
ambtsdragers tijdens een officieel bezoek vergezellen of die zelfstandig hun staat in
een officiële missie vertegenwoordigen, dezelfde volledige immuniteit genieten als
een ambtsdrager op een officiële missie.103

Het Verdrag over speciale missies laat voorts ook de ruimte om, bijvoorbeeld bij
missies over vredesbesprekingen tussen de opponenten in interne conflicten op het
grondgebied van een andere staat, immuniteit te verlenen aan partijen die niet
behoren tot de overheid van die staat. Echter, de zendende staat moet dan wel de
leden van de oppositie aanmelden als behorende tot de speciale missie. Indien
niet-statelijke vertegenwoordigers van een of meerdere bij het interne conflict
betrokken partijen een bezoek brengen aan een andere staat zonder instemming
van of aanmelding door de zendstaat, komt hen geen immuniteit toe op grond van
het Verdrag over speciale missies of daaruit afgeleid gewoonterecht. Het zal dan
aan de ontvangende staat zijn om – waar nodig en voor zover mogelijk binnen het
recht van die staat – zorg te dragen voor de immuniteit van deze personen, zodat
zij ongehinderd hun missie uit kunnen voeren. Dit laatste geldt ook voor personen
die een niet-erkende staat vertegenwoordigen, indien dat gewenst zou zijn.
Het Verdrag omvat overigens ook voorwaarden over aanmelding en acceptatie van
de leden van speciale missies.104

De CAVV constateert dat deelnemers aan een officiële missie op grond van het
Verdrag over speciale missies en daarmee samenhangend gewoonterecht in
aanmerking kunnen komen voor volledige immuniteit gedurende de duur van de
missie. Op deze volledige immuniteit bestaat geen beperking wanneer het gaat om
straf- of civielrechtelijke zaken die betrekking hebben op internationale misdrijven.
Omdat deelnemers buiten de officiële missie geen volledige immuniteit genieten,
kan het geval zich voordoen dat tegen een lid van de missie al een strafrechtelijke
of civielrechtelijke zaak is aangespannen. Voor de duur van de missie zal in de
ogen van de CAVV afgezien moeten worden van elke handeling of maatregel die
de vrijheid van deze persoon beperkt.105

38

De vraag laat zich stellen door wie en op welk moment een beroep op immuniteit
moet worden gedaan indien een zaak bij een vreemde rechter komt. Uit de al
genoemde zaak voor het Internationaal Gerechtshof tussen Djibouti en Frankrijk
blijkt, dat van de zendstaat mag worden verwacht, dat deze een dergelijk beroep
uitdrukkelijk doet.106

Zoals gesteld is in zaken voor Amerikaanse rechters de bevestiging van de
immuniteit van een vertegenwoordiger van een andere staat door het Amerikaanse
ministerie van buitenlandse zaken doorslaggevend.107 Het Nederlandse ministerie
van buitenlandse zaken heeft deze bevoegdheid niet. Met name in zaken voor de
civiele rechter die niet tegen de staat zijn gericht, maar tegen een ambtsdrager, zou
dit, zeker als de gedaagde niet verschijnt, ongewenste gevolgen kunnen hebben en
er zelfs toe kunnen leiden dat Nederland het internationaal recht schendt. Echter,
wanneer het gaat over met internationale misdrijven samenhangende zaken, is het
aantal immuniteitsgerechtigden klein en zal de rechter de immuniteitsvraag niet licht
over het hoofd zien. Niettemin bepleit de CAVV zeker te stellen, dat de rechter in
voorkomend geval ambtshalve toetst op immuniteit.
De CAVV heeft er nota van genomen dat er inmiddels een ontwerp tot wijziging van
het Wetboek burgerlijke rechtsvordering bij de Eerste Kamer ligt, waarin wordt
beoogd ambtshalve toetsing op internationaalrechtelijke verplichtingen in dit
Wetboek te verankeren.108

4.4

Immuniteit op grond van verdragen

Bij de bepaling van de persoonlijke (volledige) immuniteit van personen die op
grond van een verdrag deze vorm van immuniteit genieten (artikel 16(b) WIM),
vormt het desbetreffende verdrag de leidraad. In deze paragraaf worden de
belangrijkste verdragen inzake immuniteit besproken, maar volledigheid wordt
daarbij niet nagestreefd. Niet uitgesloten is dat er andere verdragen bestaan die in
deze immuniteit voorzien.109

39

4.4.1 Diplomatiek en administratief en technisch personeel van
ambassades
Het meest belangrijke verdrag in het kader van artikel 16(b) is het Verdrag van
Wenen inzake diplomatiek verkeer.110 Op basis daarvan geniet diplomatiek,
alsmede administratief en technisch personeel van ambassades persoonlijke
strafrechtelijke immuniteit in de ontvangende staat. Voor het diplomatiek personeel
gelden enkele in het Verdrag omschreven beperkingen inzake hun civiel- en
administratiefrechtelijke immuniteit, die in het kader van dit advies slechts relevant
zijn in de zin dat ze niet de immuniteit voor internationale misdrijven beperken. Het
administratief en technisch personeel heeft voorts alleen functionele civiel- en
administratiefrechtelijke immuniteit.111 De immuniteit gaat in op het moment dat de
medewerker het grondgebied van de ontvangststaat betreedt om zijn functies te
aanvaarden. Bij de beëindiging van de functie blijft de immuniteit van kracht voor de
in de functie verrichte handelingen.112

Het verdient overigens de aandacht, dat het Verdrag van Wenen inzake diplomatiek
verkeer van oudsher bestaand gewoonterecht codificeerde. Staten die geen partij
zijn bij dit Verdrag kunnen voor hun diplomaten een beroep doen op het
internationaal gewoonterecht. Zij behoren tot de “andere personen voor zover hun
immuniteit door het volkenrecht wordt erkend” bedoeld in artikel 16(a) WIM.

4.4.2

Vertegenwoordigers van lidstaten van internationale
organisaties

Op basis van verdragen over de immuniteit van internationale organisaties genieten
vertegenwoordigers van de lidstaten van deze organisaties in het algemeen
volledige immuniteit op strafrechtelijk gebied voor het bijwonen van vergaderingen
van de organisatie.113 Deze is beperkt tot de zittingsperiode van de vergadering en
een redelijke tijd voor de heen- en terugreis. Daarna geldt volledige strafrechtelijke
immuniteit voor de handelingen verricht in de uitoefening van de functie. De civielen administratiefrechtelijke immuniteit is in het algemeen functioneel.

4.5

Conclusies

Dit hoofdstuk betreft de verschillende categorieën van rechthebbenden op
persoonlijke immuniteit. De CAVV deelt de mening van de wetgever, zoals die tot

40

uitdrukking komt in de artikel 16 van de WIM, dat zittende staatshoofden,
regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken persoonlijke immuniteit
toekomt. De CAVV benadrukt dat deze persoonlijke immuniteit ambtgebonden is en
ziet geen reden deze verregaande vorm van immuniteit ook toe te kennen aan
anderen. Op basis van met name nationale rechtszaken en literatuur en de
voorbereidende werken van het Verdrag over speciale missies, concludeert de
CAVV, dat volledige immuniteit toekomt aan leden van officiële missies. Wat de
immuniteit op basis van verdragen betreft, stelt de CAVV dat de betreffende
verdragen maatgevend zijn.

41

5.

DE ANTWOORDEN OP DE VRAGEN IN DE ADVIESAANVRAAG

5.1

Wat is op basis van het internationaal recht de reikwijdte van de
strafrechtelijke immuniteit van buitenlandse staatshoofden,
regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken?

Uit artikel 16 van de WIM volgt dat “buitenlandse staatshoofden, regeringsleiders
en ministers van buitenlandse zaken, zolang zij als zodanig in functie zijn” in
Nederland zijn uitgesloten van strafvervolging voor internationale misdrijven. De
CAVV signaleert, dat de persoonlijke immuniteit van zittende buitenlandse
staatshoofden en regeringsleiders internationaalrechtelijk onomstreden is, maar dat
in de literatuur de persoonlijke immuniteit van ministers van buitenlandse zaken niet
door iedereen gedeeld wordt. Naar de mening van de CAVV geeft de betreffende
passage in artikel 16 WIM de internationaalrechtelijke stand van zaken echter
adequaat weer. Persoonlijke of volledige immuniteit betekent dat een persoon
immuniteit voor al zijn handelingen geniet, zowel in een officiële als in een privé
hoedanigheid

Zoals uit de woorden “zolang zij als zodanig in functie zijn” in artikel 16 volgt, is de
persoonlijke immuniteit van de genoemde ambtsdragers ambtgebonden en
derhalve beperkt tot de ambtsperiode van betrokkenen. Na hun ambtsperiode, en
voor handelingen verricht in de periode voorafgaand aan hun ambtsperiode,
genieten zij functionele immuniteit, dat wil zeggen immuniteit voor handelingen
verricht in de uitoefening van een overheidsfunctie. Deze immuniteit strekt zich
echter niet uit tot door betrokkenen in het kader van hun functie verrichte
internationale misdrijven.

Niet alle maatregelen die op grond van het strafprocesrecht kunnen worden
genomen, raken de persoonlijke immuniteit. De CAVV is van mening dat het
Internationaal Gerechtshof op dit punt een bruikbaar criterium heeft geformuleerd.
Op persoonlijke immuniteit wordt volgens dit criterium alleen een inbreuk gemaakt
bij (overheids)maatregelen die een beperking opleveren voor het ook buiten het
grondgebied van de eigen staat ongehinderd kunnen uitoefenen van de functie.

42

5.2

Zijn er naast de categorieën van zittende staatshoofden,
regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken ook
andere buitenlandse overheidsfunctionarissen die
(strafrechtelijke) immuniteit genieten? Zijn hiertoe criteria te
formuleren? Wat zou de reikwijdte van die immuniteit zijn?

Naast de in de vraag genoemde categorieën van personen kunnen bepaalde
ambtsdragers persoonlijke immuniteit genieten op grond van verdragen, zoals het
Verdrag van Wenen inzake diplomatiek verkeer en verdragen die immuniteit
verlenen aan vertegenwoordigers van lidstaten van internationale organisaties.

Op basis van het internationaal gewoonterecht komt voorts aan deelnemers aan
officiële missies immuniteit toe. Deze volledige immuniteit is niet, zoals voor de
ambtsdragers die het onderwerp vormen van vraag 1, gebonden aan het ambt en
de ambtsperiode, maar aan de aanwezigheid ten behoeve van de betreffende
missie op het Nederlandse grondgebied. De achterliggende reden hiervoor is het
goede verloop van de internationale betrekkingen. Paragraaf 5.2.1 bevat
aanbevelingen op dit punt.

Traditioneel hebben alle overheidsfunctionarissen functionele immuniteit van
recthsmacht. De CAVV is echter van mening, dat deze functionele immuniteit op
rechtspolitieke gronden moet wijken voor de bestraffing van internationale
misdrijven.

5.2.1

Aanbevelingen inzake officiële missies

Naar de mening van de CAVV zou aan alle deelnemers aan een officiële missie,
volledige immuniteit toekomen, althans op de minimumvoorwaarden dat de
Nederlandse overheid heeft ingestemd met de missie en is geïnformeerd over de
samenstelling ervan. De CAVV adviseert de Minister beleid ter zake te formuleren
en dit te formaliseren in (bijvoorbeeld) een brief aan de Staten-Generaal met
kennisgeving aan de rechterlijke macht. Dit beleid zou kunnen inhouden, dat de
deelnemers aan een officiële missie onder bepaalde voorwaarden worden
aangemerkt als andere personen (dan zittende staatshoofden, regeringsleiders en
ministers van buitenlandse zaken) waarvan de immuniteit op grond van het
volkenrecht wordt erkend, zodat deze onder artikel 16(a) WIM vallen. Daarbij
adviseert de CAVV om, met gebruikmaking van onder andere de contouren die het

43

Verdrag over speciale missies en de voorbereidende stukken van dit Verdrag
bieden, de voorwaarden en modaliteiten van de toekenning van de bedoelde
immuniteit te beschrijven. Te denken valt daarbij bijvoorbeeld aan het doel van de
missie en met name of deze ook activiteiten kan omvatten die niet rechtstreeks de
(rijks)overheid betreffen, de modaliteiten van de aanmelding van de missies en de
deelnemers daaraan, de aanvaarding van de (samenstelling van ) de missie en het
begin- en eindtijdstip van de missie.

Dit vergt politieke afwegingen. Een belangrijke politieke afweging is voorts ook, of
het wenselijk en aanvaardbaar is om andere personen dan
overheidsfunctionarissen volledige immuniteit te verlenen bij de uitvoering van of
deelname aan een officiële missie. Te denken valt aan familieleden van
staatshoofden, regeringsleiders en minsier van buitenlandse zaken, alsmede aan
niet-statelijke deelnemers aan een officiële missie. Het Verdrag inzake speciale
missies staat dit toe, maar het is naar de mening van de CAVV aan te bevelen
meer stringente voorwaarden te hanteren naarmate de taak van de missie en de
deelnemers daaraan verder afstaan van de overheid van een vreemde staat.
Daarbij hoort uiteraard het belang van de ongestoorde interstatelijke betrekkingen
die met de missie worden beoogd voorop te staan. Het spreekt voorts voor zich, dat
het te formuleren beleid op geen enkele wijze in strijd mag zijn met de Nederlandse
volkenrechtelijke verplichtingen, waaronder die als lid- en zetelstaat van
internationale strafhoven.

Een andere optie dan bovenomschreven is om artikel 16 WIM te wijzigen, in de zin
dat er een wettelijke grond wordt geschapen voor de immuniteit van leden van
officiële missies. Het voordeel daarvan is, dat bij wet wordt afgeweken van het
nationale strafrecht. In de eerste plaats kan er dan geen onduidelijkheid ontstaan
over de relatie tussen het nationale strafrecht en het betreffende internationaal
gewoonterecht. In de tweede plaats kunnen in een wet ook zaken worden geregeld,
die geen gewoonterechtelijke status hebben of waarvan de gewoonterechtelijke
status onduidelijk is. In een wet zou bijvoorbeeld zou bi voorbeeld desgewenst ook
de volledige immuniteit kunnen worden geregeld van leden van niet-statelijke
missies of de ontvangst van vertegenwoordigers van een niet erkende staat.

44

In het kader van het antwoord op deze vraag, die immers een categorie
rechthebbenden op persoonlijke immuniteit omvat die in de praktijk relatief moeilijk
zal zijn te duiden, past ook het advies ambtshalve toetsing door rechters wettelijk te
verankeren.

5.3

Genieten deze personen ook immuniteit ten aanzien van
administratiefrechtelijke en civielrechtelijke jurisdictie?

De administratiefrechtelijk immuniteit bleef buiten beschouwing in dit advies omdat
niet voorstelbaar is, dat er in het kader van internationale misdrijven een zaak op dit
terrein voor de Nederlandse rechter zou komen.

De ambtsdragers die, gezien de antwoorden op de eerste en tweede vraag
volledige strafrechtelijke immuniteit genieten, genieten ook volledige
civielrechtelijke immuniteit, tenzij dit in een op hen betrekking hebbend verdrag
anders is bepaald. Beëindiging van de volledige strafrechtelijke immuniteit (zoals bij
het vervallen van het ambt) betekent beëindiging van de volledige civielrechtelijke
immuniteit.

De CAVV acht voorts ook in civielrechtelijke zaken het criterium van toepassing, dat
alleen een inbreuk wordt gemaakt op persoonlijke immuniteit bij maatregelen die
een beperking opleveren voor het ook buiten het grondgebied van de eigen staat
ongehinderd kunnen uitoefenen van de functie. Zij is van mening, dat in
civielrechtelijke zaken bij de vaststelling hiervan terughoudendheid van de rechter
op zijn plaats is vanwege het principe dat staten onderling respect horen te
betrachten in belang van de wederzijdse betrekkingen.

5.4

Aanpassing van de Aanwijzing afdoening van aangiften met
betrekking tot strafbaarstellingen in de WIM

De CAVV adviseert om op korte termijn de Aanwijzing afdoening van aangiften met
betrekking tot de strafbaarstellingen in de WIM aan de bevindingen in dit advies
aan te passen.114 Paragraaf 3.1.1 van deze Aanwijzing bevat de volgende passage:
“Strafvervolging in het kader van deze wet is uitgesloten ten aanzien van
buitenlandse staatshoofden, regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken,
zolang zij in functie zijn, alsmede andere personen voor zover hun immuniteit door
het volkenrechtelijk gewoonterecht wordt erkend. Onder de laatste categorie vallen

45

onder andere de hier te lande geaccrediteerde diplomaten, voormalige buitenlandse
staatshoofden, voormalige regeringsleiders en voormalige ministers van
buitenlandse zaken. Immuniteit geldt niet ten aanzien van handelingen die
voormalige functionarissen hebben verricht voorafgaand aan of volgend op hun
ambtsperiode en evenmin voor handelingen die zij tijdens hun ambtsperiode als
privépersoon hebben verricht.”

Deze tekst is op twee punten in strijd met dit advies. Ten eerste omdat
gesuggereerd wordt dat voormalige buitenlandse staatshoofden, regeringsleiders
en ministers van buitenlandse zaken als zij niet langer in functie zijn immuniteit
blijven genieten voor in functie gepleegde internationale misdrijven. Ten tweede
omdat geen melding wordt gemaakt van de immuniteit van leden van officiële
missies. De passage zou daarom als volgt kunnen worden gewijzigd:
“Strafvervolging in het kader van deze wet is uitgesloten ten aanzien van
buitenlandse staatshoofden, regeringsleiders en ministers van buitenlandse zaken,
zolang zij in functie zijn, alsmede andere personen voor zover hun immuniteit door
het volkenrechtelijk gewoonterecht wordt erkend. Onder de laatste categorie vallen
onder andere de hier te lande geaccrediteerde diplomaten en leden van officiële
missies.”

Omdat in dit voorstel de categorieën immuniteitsgerechtigden niet concreet zijn
gedefinieerd, zal vrijwel steeds, ingevolge de Aanwijzing, twijfel ten aanzien van de
immuniteit bestaan en contact noodzakelijk zijn met het College van procureursgeneraal, dat eventueel overleg met het Ministerie van Buitenlandse Zaken kan
plegen.

46

Noten
1

Zie Report of the International Law Commission, 62nd Session, GA Official Records 65th
session, supplement no. 10 (A/65/10), p. 333; Preliminary report on immunity of State
officials from foreign criminal jurisdiction, UNGA, A/CN.4/601 en het Second Report on
immunity of State officials from foreign criminal jurisdiction, A/CN.4/631, beide van de hand
van dr. Kolodkin. Naar deze rapporten wordt in dit advies als respectievelijk “Kolodkin I” en
“Kolodkin II” verwezen
2
Brief DJZ/IR-2009/289 van 18 december 2009 (bijlage).
3
Wet van 19 juni 2003, Stb. 2003, 270.
4
Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof, 17 juli 1998, Trb. 2000, 120.
5
Zie n. 55, 56, 57 en 58.
6
Zie n. 110 en 112; n. 92.
7
Zie over gewoonterecht en met name de relatie tussen dit recht en verdragen: A.
Nollkaemper, The legitimacy of international law in the case law of the International Criminal
Tribunal for the Former Yugoslavia, in T. Vandamme en J.-H. Reestman, eds., Ambiguity in
the Rule of Law. The Interface between National and International Legal Systems,
Groningen 2001 p. 13, p. 16.
8
Rechterlijke uitspraken en de leerstellingen van auteurs (“judicial decisions and the
teachings of the most qualified publicists of the various nations”) vormen ingevolge artikel
38 van het Statuut van het Internationaal Gerechtshof (Trb. 1971, 55; 1987, 114) secundaire
bronnen van internationaal recht.
9
Zogenoemde territoriale rechtsmacht.
10
Gedoeld wordt op:
- het actief persoonlijkheidsrecht, dat rechtsmacht vestigt ten aanzien van Nederlanders in
het buitenland (zie bijvoorbeeld artikel 5(1) Wetboek van Strafrecht dat jurisdictie vestigt ten
aanzien van de Nederlander die zich buiten Nederland schuldig maakt aan een misdrijf
gericht tegen de rechtspleging van het Internationaal Strafhof);
- het passief persoonlijkheidsrecht, dat rechtsmacht vestigt ten aanzien van Nederlandse
slachtoffers van misdrijven in het buitenland (artikel 3 Wet oorlogsstrafrecht stelt
bijvoorbeeld eenieder die een Nederlander blootstelt aan vervolging, vrijheidsbeneming e.d.
“door of vanwege de vijand of diens helpers” strafbaar) en
- het beschermingsbeginsel, dat beoogt staatsbelangen te beschermen tegen inbreuken
door andere staten (op grond van artikel 6 Wetboek van Strafrecht worden bijvoorbeeld
bepaalde misdrijven door Nederlandse ambtenaren in het buitenland onder Nederlandse
rechtsmacht gebracht).
Voor het advies is ook universele jurisdictie van belang, wat inhoudt dat alle staten het recht
hebben elke verdachte van bepaalde misdrijven te vervolgen.
11
New York, 2 december 2004, Trb. 2010, 272. Artikel 5 luidt: “Een staat geniet ten aanzien
van zichzelf en van zijn eigendommen immuniteit van de rechtsmacht van de rechters van
een andere staat behoudens het bepaalde in dit Verdrag.” In mei 2011 hadden 28 staten het
Verdrag ondertekend en elf staten geratificeerd. Er zijn dertig ratificaties nodig voor de
inwerkingtreding. In Nederland is de ondertekening blijkens ambtelijke informatie onderwerp
van interdepartementaal overleg.
12
Het onderscheid tussen officieel handelen en handelen in de hoedanigheid van
privépersoon is overigens niet altijd evident. Zie bijvoorbeeld L.T. Lee, Consular Law and
Practice (1991) hoofdstuk 29, p. 483 e.v. H.G. Schermers, Internationaal Publiekrecht voor
de Rechtspraktijk (1985) paras. 517-518.
13
Zie n. 11. Artikel 2, eerste lid van het Verdrag luidt, voor zover relevant: “Voor de
toepassing van dit Verdrag wordt verstaan onder: […] „staat” […] iv. vertegenwoordigers
van de staat die in die hoedanigheid optreden;”
14
Case concerning the arrest warrant of 11 April 2000 (Democratic Republic of Congo v.
Belgium) 14 February 2002 I.C.J Reports 2002 p.3.
15
Zie D. Akande en S. Shah, Immunities of State Officials, International Crimes, and
Foreign Domestic Courts, European Journal of International Law (2011) Vol. 21 no. 4 p.
815, p. 821; Kolodkin I, n. 1, para 93;.Joint Separate Opinion van rechters Higgins,

Kooijmans en Buergenthal in de Arrest Warrant zaak, n. 14, para 75: “immunities are
granted to high State officials to guarantee the proper functioning of the network of mutual
inter-State relations, which is of paramount importance for a well-ordered and harmonious
international system.”
16
UN Press Release L/ROM/6.r1; www.un.org/icc/pressrel/lrom6r1.htm
17
Zie Akande/Shah, n. 15, p. 818; Kolodkin II, n. 1, para 55.
18
Zie n. 14, para 54.
19
Zie n. 14, para 58.
20
Zie n. 14, para 59.
21
Het IDI vaardigde in 2001 een Resolutie uit getiteld Immunities from Jurisdiction and
Execution of Heads of State and of Government in International Law” (hierna; IDI Resolutie
2001); De Resolution on the Immunity from Jurisdiction of the State and of Persons Who Act
on Behalf of the State. dateert uit 2009 (IDI Resolutie 2009) en was gebaseerd op een
Preliminary Report (2005) en een Final Report (2009), opgesteld door Lady Fox. zie
Annuaire de l’Institut de droit international, Session de Naples (2009) Vol. 73.
www.iil.org/idiE/resolutionsE.pdf
22
Case concerning certain questions of mutual assistance in criminal matters (Djibouti v.
France) 4 juni 2008, I.C.J Reports 2008 p. 177.
23
Zie n. 22; para 157.
24
Zie n. 22; para 170.
25
Zie ook Kolodkin I, n. 1, para 68 en noot 138.
26
Zie ook Tachiona v. Mugabe, American Journal of International Law, vol. 95 (october
2001) p. 874. Deze zaak betrof een oproep tot verschijning (“service of process”) voor de
Amerikaanse civiele rechter gericht aan het Zimbabwaanse staatshoofd Mugabe. De rechter
oordeelt, dat deze oproep “would not demand the official’s appearance in Court nor subject
him in other ways to the court’s compulsory powers in a manner that could be deemed an
assertion of territorial authority over the foreign dignitaries and, by extension, over the
foreign state they represent.”
27
Zie voor een opsomming van zaken, waarin rechters van verschillende staten aan staten
toestonden immuniteit voor ambtsdragers in te roepen bijvoorbeeld Jones v. Ministry of
Interior Al-Mamlaka Al-Arabiya AS Saudiya (the Kingdom of Saudi Arabia) and others,
House of Lords, Session 2005-06 [2006] UKHL 26, Lord Bingham of Cornhill, para 10.
28
LJN: AT5152, Voorzieningenrechter Rechtbank ‘s-Gravenhage, KG 05/432.
29
Zie n. 27.
30
Ex parte Peru, 318 U.S. 578, p. 589 (1943) ; www.supreme.justia.com.
31
United States District Court for the District of Columbia, Civ. No. 04-0649 (RJL), De
bevindingen van het Hof staan in onderdeel II: “Foreign Policy Considerations Also Warrant
Dismissal of this Action.” Bo Xilai was minister van handel van de Volksrepubliek China. Zie
ook Chang Boon Kim v. Kim Yong Shik and David Kim (International Law Reports 817 F 2d
1108 (1987); Kilroy v. Windsor and others, Civil Action No. C-78-291, United States District
Court for the Northern District of Ohio, Eastern Division, 81 International Law Reports
(1990) p. 605-7; Matar v. Dichter, US Court of Appeals for the Second Circuit, 16 April 2009,
Docket No. 07-2579-cv. Zie echter ook Tachiona v. Mugabe, n. 26.
32
Zie Kolodkin II, n. 1, paras 57 e.v.
33
Lord Hutton and Lord Browne-Wilkinson in Pinochet III, n. 43; Joint separate opinion van
rechters Higgins, Kooijmans en Buergenthal, n. 14, para 85; Akande/Shah, n. 15, p. 831/2.
34
LJN: AA8395, Gerechtshof Amsterdam 20-11-2000. R.o. 4.2; www.rechtspraak.nl.
35
Joint Separate Opinion van rechters Higgins, Kooijmans en Buergenthal, n. 14, para 85.
De volledige tekst luidt: “It is now increasingly claimed in the literature (see for example,
Andrea Bianchi, "Denying State Immunity to Violators of Human Rights", 46 Austrian
Journal of Public and International Law (1994), pp. 227-228) that serious international
crimes cannot be regarded as official acts because they are neither normal State functions
nor functions that a State alone (in contrast to an individual) can perform (Goff, J. (as he
o
then was) and Lord Wilberforce articulated this test in the case of I Congreso del Partido
(1978) QB 500 at 528 and (1983) AC 244 at 268 respectively). This view is underscored by

the increasing realization that State-related motives are not the proper test for determining
what constitutes public state acts. The same view is gradually also finding expression in
State practice, as evidenced in judicial decisions and opinions. (For an early example, see
the judgment of the Israel Supreme Court in the Eichmann case; Supreme Court, 29 May
1962, 36 International Law Reports, p. 312.) See also the speeches of Lords Hutton and
Phillips of Worth Matravers in R. v. Bartle and the Commissioner of Police for the Metropolis
und Others, ex parte Pinochet ("Pinochet III"); and of Lords Steyn and Nicholls of
Birkenhead in "Pinochet I”, as well as the judgment of the Court of Appeal of Amsterdam in
the Bouterse case (Gerechtshof Amsterdam, 20 November 2000, para. 4.2.).” Zie n. 43
(Pinochet) en n. 34 (Bouterse).
36
Zie bijvoorbeeld Dissenting Opinion van rechter ad hoc Van den Wyngaert in de Arrest
Warrant zaak, n. 14, p. 161, para 36.
37
Zie ook IDI Final Report, n. 21, paragraaf 51.
38
In het internationaal recht bestaat geen eensluidende mening over de normen die tot ius
cogens moeten worden gerekend. In het algemeen worden de verboden van genocide en
foltering daaronder begrepen, maar bijvoorbeeld oorlogsmisdrijven niet. Zie Akande/Shah,
n. 15, p. 833 e.v.
39
Zie Kolodkin II, n. 1, paras 63 e.v.
40
Application no. 35763/97 21 november 2001.
41
Overigens kent het Nederlandse strafrecht buiten de WIM universele rechtsmacht ten
aanzien van gebeurtenissen buiten het grondgebied, zoals voor zeeroof (piraterij).
42
Zie Kolodkin II, n. 1, para 68 e.v.
43
De uitlevering van het voormalige Chileense staathoofd aan Spanje door het Verenigd
Koninkrijk is driemaal aan de orde geweest in het House of Lords, nl. op 25 november 1998
(Pinochet I), 17 december 1998 (Pinochet II) en 24 maart 1999 (Pinochet III); zie
www.parliament.the-stationary-office.co.uk.
44
Zie n. 43 (Pinochet III); Lord Goff stelt: “The functions of, for example, a head of state are
governmental functions, as opposed to private acts, and the fact that the head of state
performs an act, other than a private act, which is criminal does not deprive it from its
governmental character. This is true of a serious crime, such as murder or torture, as it is of
a lesser crime.” Zie ook Kolodkin II, n. 1, para 58 e.v.
45
Zie n. 43. Namelijk in de visie van Lord Millett: “The international community had created
an offence for which immunity ratione materiae could not possibly be available. International
law cannot be supposed to have established a crime having the character of a ius cogens
and that the same time to have provided an immunity which is co-extensive with the
obligation it seeks to impose”
46
Ferrini v. Republica Federale di Germania, Corte di Cassazione, Joint Sections,
Judgment 6 November 2003-11 March 2004, n. 5044, paras 9.9.1. Overigens betreft deze
zaak niet de immuniteit van een ambtsdrager, maar staatsimmuniteit. Lozano v. Italy,
Appeal Judgment,Case No. 31171/2008. Zie Kolodkin II, n. 1, para 63, noot 146.
47
Zie n. 40. Zie ook de zaak Kalogeropoulos et al .v. Greece and Germany (Application no.
28451/02 10 maart 2005); Lord Bingham in de zaak Jones, n. 27.
48
Te vinden op nl.wikisource.org/wiki/Handvest_van_het_Internationaal_Militair_Tribunaal.
49
Kolodkin II, n. 1, paras 68 e.v., para 69.
50
Zie bijvoorbeeld Jones v. United Kingdom (Application Number 34356/06), Mitchell and
Others v. United Kingdom (Application Number 40528/06) Written Comments by Redress,
Amnesty International, Interights and Justice; http//www.interights.org/jones
51
LJN BC7418 07/10063 www.rechtspraak.nl;. zie ook Kolodkin II, n. 1, para 69 onder (b)
en noot 177 (“Dirty War”-zaak tegen voormalige Argentijnse overheidsfunctionarissen in
Italië).
52
Kolodkin II, n. 1, para 69 onder (d) en noot 181 (zaak tegen de Argentijnse officier Scilingo
in Spanje); para 70 onder (d), para 16 en noot 30 (zaak tegen voormalig staatshoofd
Hissein Habré van Tsjaad in Senegal).
53
Kolodkin II, n. 1, para 70 onder (c) en noten192-194 (Argentinië weigerde de officier Astiz
uit te leveren).

54

Kolodkin II, n. 1, para 70 onder (a) en noten 183-189.
Parijs, 9 december 1948, Trb. 1960, 32.
56
I. Verdrag voor de verbetering van het lot der gewonden en zieken, zich bevindende bij de
strijdkrachten te velde; II. Verdrag voor de verbetering van het lot der gewonden, zieken en
schipbreukelingen van de strijdkrachten ter zee; III. Verdrag betreffende de behandeling van
krijgsgevangenen; IV. Verdrag betreffende de bescherming van burgers in oorlogstijd;
Geneve, 12 augustus 1949; Trb. 1951, 72, 73, 74, 75; Aanvullend Protocol bij de Verdragen
van Geneve van 12 augustus 1949 betreffende de bescherming van slachtoffers van
internationale gewapende conflicten (Protocol I); Aanvullend Protocol bij de Verdragen van
Geneve van 12 augustus 1949 betreffende de bescherming van slachtoffers van nietinternationale gewapende conflicten (Protocol II), Bern, 8 juni 1977, Trb. 1978, 41, 42.
57
Verdrag tegen de foltering en andere wrede, onmenselijke of onterende behandeling of
bestraffing, New York, 10 december 1984, Trb. 1985, 69.
58
Internationaal Verdrag inzake de bescherming van alle personen tegen gedwongen
verdwijningen, New York, 20 december 2006, Trb. 2008, 173. Dit Verdrag is door 88 staten,
waaronder Nederland, ondertekend en door 25 staten geratificeerd. Voor het Koninkrijk der
Nederlanden is het op 22 april 2011 in werking getreden.
59
Althans, als deze vrijheidsontneming of de verblijfplaats niet wordt erkend of wordt
verhuld. De tekst van artikel 2 luidt: “Voor de toepassing van dit Verdrag wordt als
“gedwongen verdwijning” aangemerkt de arrestatie, gevangenhouding, ontvoering of elke
andere vorm van vrijheidsontneming door vertegenwoordigers van de Staat of door
personen of groepen personen die optreden met de machtiging of steun van of bewilliging
door de Staat, gevolgd door een weigering een dergelijke vrijheidsontneming te erkennen of
door verhulling van het feit zelf of van de verblijfplaats van de verdwenen persoon,
waardoor deze buiten de bescherming van de wet geplaatst wordt.”
60
“Zij, die worden beschuldigd van genocide of enig ander in artikel III genoemd feit, worden
berecht door een daartoe bevoegde rechtbank van de Staat, binnen welks gebied het feit is
gepleegd, of door een zodanige internationale strafrechter als daartoe bevoegd is ten
aanzien van die Verdragsluitende Partijen, welke de rechtsmacht van deze rechter hebben
aanvaard.” Zie: “Arrêt de la Cour de Cassation belge, dit « Arrêt Sharon » “, 12 februari
2003 : “… l'immunité de juridiction est exclue en cas de poursuite devant les juridictions
identifiées à l'article VI précité mais ne l'est pas lorsque la personne accusée est traduite
devant les tribunaux d'un Etat tiers s'attribuant une compétence que le droit international
conventionnel ne prévoit pas”; te vinden op www.debriefing.org/30314.html.
61
Zie n. 56; artikelen 49, 50,129, 146.
62
Artikel 5, eerste en tweede lid luiden: “Iedere Staat die Partij is, neemt de eventueel
noodzakelijke maatregelen tot vestiging van zijn rechtsmacht ten aanzien van de in artikel 4
bedoelde delicten, en wel in de volgende gevallen: (a) wanneer de delicten worden
gepleegd binnen een grondgebied onder zijn rechtsmacht of aan boord van een schip of
luchtvaartuig dat in die Staat is geregistreerd; (b) wanneer de verdachte onderdaan van die
Staat is; (c) wanneer het slachtoffer onderdaan van die Staat is, indien die Staat zulks
passend acht. 2. Iedere Staat die Partij is, neemt tevens de eventueel noodzakelijke
maatregelen tot vestiging van zijn rechtsmacht ten aanzien van zodanige delicten in de
gevallen waarin de verdachte zich bevindt binnen een onder zijn rechtsmacht vallend
grondgebied en deze Staat hem niet ingevolge artikel 8 uitlevert aan een van de in het
eerste lid van dit artikel genoemde Staten.”
63
“Elke Staat die Partij is neemt de noodzakelijke maatregelen om zijn bevoegdheid tot het
uitoefenen van rechtsmacht te vestigen inzake het misdrijf van gedwongen verdwijning:
a. Indien het misdrijf is gepleegd op een grondgebied onder zijn rechtsmacht of aan boord
van een in die Staat geregistreerd schip of luchtvaartuig; b. Indien de vermoedelijke pleger
één van zijn onderdanen is; c. Indien de verdwenen persoon één van zijn onderdanen is en
de Staat die Partij is het vestigen van zijn rechtsmacht opportuun acht.”
64
“De Staat die Partij is op het grondgebied waarvan een persoon die wordt verdacht van
het plegen van het misdrijf van gedwongen verdwijning wordt aangetroffen, levert deze
persoon over aan zijn bevoegde autoriteiten voor strafrechtelijke vervolging, indien hij deze
55

persoon niet uitlevert of overlevert aan een andere Staat in overeenstemming met zijn
internationale verplichtingen of hem of haar niet overlevert aan een internationaal
straftribunaal waarvan hij de rechtsmacht heeft erkend.”
65
Een uitbreiding van de jurisdictie naar gevallen van foltering buiten het grondgebied van
de forumstaat, waarbij ambtsdragers van deze staat zijn betrokken, ligt evenwel voor de
hand.
66
Akande/Shah, n. 15, p. 835: “there is no obligation on third states to provide a civil
remedy.” Zie ook Jones, n. 27, para 34 (Lord Bingham) en M. Nowak en E. McArthur The
United Nations Convention Against Torture, Oxford 2008, p. 492-502.
67
“Elke Staat die Partij is waarborgt in zijn rechtsstelsel dat de slachtoffers van gedwongen
verdwijning het recht hebben schadeloosstelling te vorderen en recht hebben op
onmiddellijke, billijke en adequate schadevergoeding.” Zie ook het vijfde lid: “Het recht de in
het vierde lid van dit artikel bedoelde schadeloosstelling te vorderen betreft zowel materiële
als immateriële schade en waar nodig andere vormen van schadeloosstelling zoals: a.
Restitutie; b. Rehabilitatie; c. Genoegdoening, met inbegrip van eerherstel en herstel van
reputatie; d. Waarborgen dat gedwongen verdwijning niet opnieuw zal voorkomen.”
68
Zie over het Genocide Verdrag H. Abtahi en P.Webb, The Genocide Convention.The
Travaux Préparatoires; Leiden 2008. De voorbereidende stukken van de Verdragen van
Geneve zijn te vinden bij de Federal Research Division, Military Legal Resources van de
(VS) Library of Congres; zie www.loc.gov/rr/frd/MilitaryLaw/RC-Fin-Rec_Dipl-Conf1949.html. Zie over het Verdrag tegen foltering: United Nations Economic and Social
th
th
Council Commission on Human Rights: 35 session (E/CN.4/L.1470 12 March 1979); 36
th
th
session (E/CN.4/1367 5 March 1980); 37 session (E/CN.4/L.1567 24 February 1981); 38
th
session (E/CN.4/1982/L.40 5 March 1982); 39 session (E/CN.4/1983/63 25 March 1983).
J.H. Burgers en H. Danelius The United Nations Convention against Torture Dordrecht
1988; Nowak/McArthur, n. 55. Voor het Verdrag inzake bescherming tegen verdwijningen:
E/CN.4Sub.2/RES/1998/25; E/CN.4/Sub.2/1998/19; E/CN.4/2002/71; E/CN.4/2004/59;
E/CN.4/2004/WG.22/WP.1; E/CN.4/2004/WG.22/WP.2; E/CN.4/2005/66;
E/CN.4/2005/WG.22/WP1; E/CN.4/2006/57.
69
Zie bijvoorbeeld Lord Browne-Wilkinson in Pinochet III, n. 43: “[…] the whole elaborate
structure of universal jurisdiction over torture committed by officials is rendered abortive and
one of the main objectives of the Torture Convention – to provide a system under which
there is no safe haven for torturers - will have been frustrated. In my judgement all these
factors together demonstrate that the notion of continued immunity for ex-heads of state is
inconsistent with the provisions of the Torture Convention.”
70
.Voor wat betreft de door de VN Veiligheidsraad ingestelde tribunalen en voor verwijzingen
anderszins naar het Internationaal Strafhof geldt deze relativering voor alle staten, terwijl dit
voor het Internationaal Strafhof en andere bij verdrag ingestelde tribunalen alleen geldt
tussen de staten die partij zijn bij het aan het relevante tribunaal ten grondslagliggende
verdrag of op basis van gewoonterecht.
71
De statuten van het Joegoslavië en Rwanda Tribunaal (Resoluties 808 (1993), 22 februari
1993 en 955 (1994), 8 november 1994, van de VN Veiligheidsraad, Trb. 1993, 168 en 1994,
277) bevatten bijvoorbeeld (in respectievelijk artikel 7(2) en artikel 6(2)) de regel, dat de
officiële positie van een ambtsdrager deze niet ontslaat van strafrechtelijke
verantwoordelijkheid. Deze regel doet geen expliciete uitspraak over mogelijke beperking
van immuniteit, maar bevestigt wel, dat een (hoge) overheidsfunctie geen straffeloosheid
van de in de statuten beschreven internationale misdrijven met zich meebrengt.
72
Zie n. 4; artikel 1 van het Statuut luidt: “Een Internationaal Strafhof (“het Hof’’) wordt
hierbij opgericht. Het is een permanente instelling met de bevoegdheid rechtsmacht uit te
oefenen over personen ter zake van de meest ernstige misdrijven van internationaal belang
in de zin van dit Statuut, die complementair is aan de nationale jurisdicties in strafzaken. De
rechtsmacht en werkwijze van het Hof worden geregeerd door de bepalingen van dit
Statuut.” (cursivering toegevoegd). De artikelen 5 t/m 8 beschrijven de betreffende
internationale misdrijven.

73

TK 2001-2002 28337 nr. 3, p. 2: “Hoewel dit niet uitdrukkelijk in het Statuut is bepaald, is
door een meerderheid van staten – waaronder het Koninkrijk – steeds aangenomen dat uit
het complementariteitsbeginsel volgt dat de staten die partij zijn bij het Statuut gehouden
zijn om de misdrijven die aan de rechtsmacht van het Strafhof zijn onderworpen, in hun
nationale strafwetgeving strafbaar te stellen en voorts om extraterritoriale, universele
rechtsmacht te vestigen die hun nationale strafgerechten in staat stelt die misdrijven te
berechten óók als ze in het buitenland door niet-nationalen zijn gepleegd.”
74
Zie ook IDI Final Report, n. 21, para 19.
75
Zie n. 3.
76
Deze vraag luidt: “Wat is op basis van het internationaal recht de reikwijdte van de
strafrechtelijke immuniteit van buitenlandse staatshoofden, regeringsleiders en ministers
van buitenlandse zaken?”
77
Zie n. 14, para 53.
78
Zie n. 14, para 54.
79
Zie n. 14; para 61.
80
Zie ook bijvoorbeeld artikel 1 van de IDI-Resolutie 2001, n. 21: “When in the territory of a
foreign State, the person of the Head of State is inviolable. While there, he or she may not
be placed under any form or arrest or detention. The Head of State shall be treated by the
authorities with due respect and all reasonable steps shall be taken to prevent any
infringement of his or her person, liberty, dignity.” A. Watts The legal position in International
Law of Heads of States, Heads of Governments, and Foreign Ministers, Académie de Droit
International de la Haye, Recueil des cours; 1994/III/247, 1995 p. 52; J.P. A. François,
Grondlijnen van het volkenrecht, Zwolle 1954, p. 264. Het Franse Cour de cassation
bevestigde de persoonlijke immuniteit van Ghaddafi, 13 maart 2001, International Law
Reports vol. 125 p. 508. Zie over deze uitspraak S. Zappalà Do head of State in Office
Enjoy Immunity from Jurisdiction for International Crimes ? The Ghaddafi Case before the
French Cour de Casation, European Journal of International Law Vol. 12 no. 3 p. 595-612. .
81
Zie n. 22, para 170.
82
Kolodkin I, n. 1, paras 112-113; Akande/Shah, n. 15, p. 824/25.
83
Zie n. 14; para 53.
84
Zie bijvoorbeeld: Dissenting Opinion rechter ad hoc Van den Wyngaert in de Arrest
Warrant zaak, n. 14; p. 139, para 1; The ICJ’s Judgment in the Case Concerning the Arrest
Warrant of 11 April 2000: some Critical Observation; Jan Wouters en Leen De Smet,
Yearbook of international humanitarian law, H. Fischer, A. McDonald, eds, vol. 4 (2001), p.
373 e.v., para 2.1.1;. Watts, n. 80, p. 108/109; Akande/Shah, n. 15, p. 820/21.
85
Zie bijvoorbeeld M. Ruffert, 48 Netherlands International Law Review (2001). p. 171 p.
180-181: “as far as a state’s agents other than heads of state are concerned, there is few
beyond functional reflections that justify their immunity.”
86
Zie bijvoorbeeld Kolodkin I, n. 1, para 116 en voetnoot 231. Zie ook artikel 21 Verdrag
inzake speciale missies, n. 92.
87
Volgens het IDI Final Report, n. 18, para 48, suggereert het Internationaal Gerechtshof in
de Mutual Assistance zaak, n. 19, “a general unwillingness to extend personal immunities
too widely.”
88
Zie bijvoorbeeld IDI Final Report, n. 21, para 47 “The members of the Commission were
of the view that the immunities of members of government, other than heads of State and
heads of government, is recognized by international law to apply to such persons when on
an official mission in the receiving State.” Zie ook Akande/Shah, n. 15, p. 822/23
89
Zie n. 1; para 68: “Pursuant to the general principal of fairness in judicial proceedings,
immunity from enforcement must, in our view, be accorded to all State representatives
welcomed as such on the territory of Belgium (on “official visits’). Welcoming such foreign
dignitaries as official representatives of sovereign States involves not only relations between
individuals but also relations between States. This implies that such welcome includes an
undertaking by the host State and its various components to refrain from taking any coercive
measures against its guest and the invitation cannot become a pretext for ensnaring the
individual concerned in what would then have to be labelled a trap.”

90

Zie Kilroy v. Windsor, n. 31 en de in deze uitspraak genoemde zaken; zaak Tabatabai,
Neue Juristische Wochenschrift (NJW) 1984, Heft 36 p. 2048, waarin het officiële karakter
van een bezoek kennelijk ten tijde van de rechtszaak werd vastgesteld. De strafrechtkamer
van het Bundesgerichtshof honoreerde het beroep op immuniteit. Zie ook Akande/Shah, n.
15, p. 822/23.
91
Zie paragraaf 4.4.2; Zie ook International Institutional Law, H.G. Schermers en N.M.
Blokker, Nijhoff, Den Haag, 3e druk, para 327 e.v.; para 331: “The members of a delegation
enjoy full immunity from the criminal jurisdiction of the host state.”
92
New York, 8 december 1969; United Nations Treaty Series vol. 1400 No. 1-23431
93
De CAVV geeft de voorkeur aan de meer algemene term “officiële missie” boven
“speciale missie.” Het Verdrag gebruikt de laatste term om het verschil aan te geven met
permanente missies (namelijk ambassades en consulaten).
94
Zie de zaak Tabatabai, n. 90, waarin de visies van (Duitse) internationaalrechtelijke
deskundigen worden beschreven. Zij zijn het in de zin van deze paragraaf oneens over de
gewoonterechtelijke status van (destijds nog) het ontwerp-verdrag. Het Hof stelt vervolgens:
“Auf die nach alledem zweifelhafte Frage der gewohnheitsrechtlichen Geltung der
Konvention kommt es indes nicht entscheidend an, […]. Denn es steht fest, daß es
jedenfalls – unabhängig von dem Konventionsentwurf – eine von der Staatenpraxis mit
Rechtsüberzeugung getragene gewohnheitsrechtliche Regel gibt, wonach es möglich ist,
von dem Entsendestaat mit einer besonderen politischen Aufgabe ausgestatteten ad – hoc
– Botschaftern durch Einzelabsprache mit dem Empfangsstaat über diese Aufgabe und
über ihren Status Immunität zu verleihen und sie auf diese Weise insoweit den –
völkervertragsrechtlich geschützten – Mitgliedern der ständigen Missionen der Staten
gleichzustellen.”
95
In het eindcommentaar op artikel 29 (over onschendbaarheid) stelt de ILC: “The
Commission considered that […] personal inviolability should, by its very nature, be deemed
to be indivisible. The Commission therefore decided to follow article 29 of the Vienna
Convention on Diplomatic Relations, which makes no distinction between proceedings
instituted against a person enjoying inviolability on account of acts committed by him in the
exercise of his official functions and proceedings instituted against him on account of acts
committed in his private capacity.” Report of the Commission to the General Assemblee,
Yearbook of the International Law Commission, 1967, Vol. II, p. 361.
96
“It is now generally recognized that States are under an obligation to accord the facilities,
privileges and immunities in question to special missions and their members.”, n. 95, p. 358.
97
Uiteraard geldt deze imuniteit niet indien het Internationaal Strafhof om uitlevering vraagt
(zie par. 3.5).
98
Yearbook of the International Law Commission, 1967 Vol II p. 41; A/CN.4/194.
99
Zie de “Rainbow Warrior” zaak, International Legal Materials vol. 26 (1987) p. 1346. “Abu
Omar” zaak; Tribunale Ordinario di Milano in composizione monocratica Sezione 4 Penale
4-11-2009; te vinden op www.penalecontemporaneo.it.
100
Zie artikelen 8 t/m 10, n. 92; Deelname van personen met een andere nationaliteit dan
die van de zendstaat is bijvoorbeeld expliciet toegestaan.
101
Op basis van deze bevindingen zou bijvoorbeeld volledige immuniteit toekomen aan de
Indonesiër W. die als voormalig minister van buitenlandse zaken nog slechts functionele
immuniteit genoot, maar die als adviseur van de Indonesische president een officieel
bezoek aan Nederland bracht. Zie vonnis rechtbank Den Haag van 24 november 2010 LJN
380820 / KG ZA 10-1453; www.rechtspraak.nl.
102
Zie de (Britse) State Immunity Act 1978, Section 20: “Subject to the provisions of this
section and to any necessary modifications, the Diplomatic Privileges Act 1964 shall apply
to - (a) a sovereign or other head of State; (b) members of his family forming part of his
household; and (c) his private servants, as it applies to a head of a diplomatic mission, to
members of this family forming part of his household and to his private servants.”
(www.legislation.gov.uk/ukpga/1978/33?vieuw=extent. Zie ook Oppenheim’s International
Law, Volume 1, edited by Sir Robert Jennings and Sir Arthur Watts, Londen 1996, para 452,
over het gevolg van een staatshoofd, waartoe familieleden worden gerekend: “it is difficult to

see why a head of State abroad should in this matter be in an inferior position to a
diplomatic envoy.” (Familieleden van diplomaten genieten op grond van artikel 37 van het
Verdrag van Wenen inzake diplomatiek verkeer (zie n. 110) in beginsel dezelfde
immuniteiten als de diplomaat.)
103
Over dit laatste zie Oppenheim, n. 102; para 453: “It is probably[…] necessary to take
special account of the position of those members of a Head of State’s family […] who are in
their own right engaged on activities on behalf of their state.” In dit verband noemt
Oppenheim ook troonopvolgers; zie wat deze betreft ook Kilroy v. Windsor, n. 31.
104
Artikel 11, zie n. 16.
105
Zie paragraaf 3.3.
106
Zie n.22, para 196: “At no stage have the French courts (before which the challenge to
jurisdiction would normally be expected to be made), nor indeed this Court, been informed
by the Government of Djibouti that the acts complained of by France were its own acts, and
that the procureur de la République and the Head of National Security were its organs,
agencies or instrumentalities in carrying them out. The State which seeks to claim immunity
for one of its State organs is expected to notify the authorities of the other State concerned.
This would allow the court of the forum State to ensure that it does not fail to respect any
entitlement to immunity and might thereby engage the responsibility of that State. Further,
the State notifying a foreign court that judicial process should not proceed, for reasons of
immunity, against its State organs, is assuming responsibility for any internationally wrongful
act in issue committed by such organs.”
107
Zie paragraaf 3.3.
108
Evaluatiewet modernisering rechterlijke organisatie, Kamerstukken 32 021.
109
Zoals wellicht verdragen inzake de status van militaire strijdkrachten op het grondgebied
van andere staten.
110
18 april 1961; Trb. 1962, 101.
111
Voor familieleden (“inwonende gezinsleden”) van medewerkers ambassade zie artikel 37
van het Verdrag.
112
Consulaire ambtenaren genieten op basis van het Verdrag van Wenen inzake consulaire
betrekkingen (24 april 1963; Trb. 1965, 40) slechts functionele immuniteit. Artikel 43, eerste
lid van dit Verdrag luidt: “Consulaire ambtenaren en consulaire beambten zijn niet
onderworpen aan de rechtsmacht van de rechterlijke of administratieve autoriteiten van de
ontvangende Staat ten aanzien van handelingen verricht bij de uitoefening van hun
consulaire taak.”
113
Zie bijvoorbeeld het Verdrag nopens de voorrechten en immuniteiten van de Verenigde
naties, 13 februari 1946, Stb. 1948, 224 (artikel 4); Zetelverdrag tussen het Internationaal
Strafhof en het Gastland, 7 juni 2007, Trb. 2007, 125 (artikel 21).
114
www.om.nl.

Bijlage 1
Prof. dr. M. Kamminga
Voorzitter van de Commissie van advies inzake
volkenrechtelijke vraagstukken
Postbus 20061
2500 EB Den Haag

Datum december 2009
Betreft Adviesaanvraag inzake immuniteit van buitenlandse functionarissen

De Nederlandse praktijk wordt in toenemende mate geconfronteerd met vragen
over de uitoefening van strafrechtsmacht door Nederland ten opzichte van
buitenlandse overheidsfunctionarissen. Dit hangt onder meer samen met de
aandacht voor het voorkomen van straffeloosheid voor ernstige internationale
misdrijven. Hoewel immuniteit niet hoeft uit te monden in straffeloosheid, beperkt
immuniteit (veelal tijdelijk) de mogelijkheid tot strafrechtelijke vervolging van
buitenlandse functionarissen door Nederland.
Op basis van het internationaal gewoonterecht geniet een aantal categorieën
buitenlandse functionarissen strafrechtelijke immuniteit voor de gerechten van
vreemde staten, te weten zittende staatshoofden, regeringsleiders en ministers van
buitenlandse zaken. De immuniteit van deze categorieën buitenlandse
functionarissen voor de Nederlandse gerechten ter zake van ernstige internationale
misdrijven is neergelegd in de Wet Internationale Misdrijven (WIM). Echter, de
precieze reikwijdte van deze immuniteit zou nader verduidelijkt kunnen worden. Zo
rijst de vraag welke aspecten van het strafproces door deze immuniteit worden
geraakt. Voorts rijst de vraag naar de reikwijdte van de strafrechtelijke immuniteit
na afloop van de ambtsperiode van bovengenoemde categorieën. Tevens doet zich
de vraag voor hoe strafrechtelijke immuniteit zich verhoudt tot de samenwerking
door Nederland met internationaal strafrechtelijke tribunalen.
Daarnaast kan de vraag worden gesteld of mogelijk ook andere zittende
buitenlandse overheidsfunctionarissen immuniteit genieten, zoals bijvoorbeeld
vicepresidenten, staatssecretarissen van buitenlandse zaken of ministers van
defensie. De WIM laat deze mogelijkheid open, waar het refereert aan uitsluiting
van strafvervolging van “andere personen voor zover hun immuniteit door het
volkenrechtelijk gewoonterecht wordt erkend” (artikel 16 lid a) alsmede aan
“personen die over immuniteit beschikken op grond van enig verdrag dat binnen het
Koninkrijk voor Nederland geldt”(artikel 16 lid b).
Het vraagstuk van de strafrechtelijke immuniteit van buitenlandse functionarissen
wordt momenteel bestudeerd door de International Law Commission. Het ligt echter
niet in de verwachting dat deze studie op korte termijn wordt afgerond.
Naar aanleiding van de verschillende situaties waarmee Nederland zich in het
recente verleden geconfronteerd heeft gezien, is het wenselijk te komen tot nadere

verduidelijking van dit volkenrechtelijk leerstuk. In het licht van de expertise van de
CAVV acht ik advisering omtrent de strafrechtelijke immuniteit van buitenlandse
functionarissen door uw Commissie zeer gewenst. Graag verzoek ik u mij
hieromtrent te adviseren, waarbij onderstaande vragen als uitgangspunt dienen:
1) Wat is op basis van het internationaal recht de reikwijdte van de
strafrechtelijke immuniteit van buitenlandse staatshoofden, regeringsleiders
en ministers van buitenlandse zaken?
2) Zijn er naast de categorieën van zittende staatshoofden, regeringsleiders en
ministers van buitenlandse zaken ook andere buitenlandse
overheidsfunctionarissen die (strafrechtelijke) immuniteit genieten? Zijn
hiertoe criteria te formuleren? Wat zou de reikwijdte van die immuniteit zijn?
3) Genieten deze personen ook immuniteit ten aanzien van
administratiefrechtelijke en civielrechtelijke jurisdictie?

Graag ontvang ik uw advisering vóór 1 augustus 2010.

Drs. M.J.M. Verhagen
Minister van Buitenlandse Zaken

Bijlage 2
Dit advies werd opgesteld door de Commissie van advies inzake
volkenrechtelijke vraagstukken in de volgende samenstelling:
Prof. dr. M.T. Kamminga, voorzitter
Prof. dr. K.C.J.M. Arts
Dr. A. Bos
Prof. dr. M.M.T.A. Brus
Prof. dr. E.P.J. Myjer
Prof. dr. P.A. Nollkaemper
Prof. dr. N.J. Schrijver
Prof. dr. A.H.A. Soons
Prof. dr. W.G. Werner
Prof. dr. R.A. Wessel
Prof. dr. E. de Wet

Ambtelijk adviseur:
dr. E. Lijnzaad

Secretariaat:
Mr. drs. W.E.M. van Bladel
Mr. M.A.J. Hector LL.M

Bijlage 3

Lijst van leden van de CAVV in mei 2011
Prof. dr. M.T. Kamminga, voorzitter
Prof. dr. K. C.J.M. Arts
Dr. A. Bos
Dr. C.M. Brölmann
Prof. dr. M.M.T.A. Brus
Dr. A.G. Oude Elferink
Prof dr. T.D. Gill
Dr. L.J. van den Herik
Dr. N.M.C.P. Jägers
Prof. dr. J.G. Lammers
Prof. dr. P.A. Nollkaemper
Prof. dr. W.G. Werner
Prof. dr. R.A. Wessel

Ambtelijk adviseur:
dr. E. Lijnzaad

Secretariaat:
Mr. drs. W.E.M. van Bladel
Mr. M.A.J. Hector LL.M