Aandacht voor sociale veiligheid
op pabo’s en tweedegraads
lerarenopleidingen

FASE

1

Onderzoek uitgevoerd in opdracht
van het Ministerie van OCW
Stichting School en Veiligheid
Utrecht, november 2014

Aandacht voor sociale veiligheid
op pabo’s en tweedegraads
lerarenopleidingen

FASE

1

Onderzoek uitgevoerd in opdracht
van het Ministerie van OCW
Stichting School en Veiligheid
Utrecht, november 2014

Colofon
Titel

Aandacht voor sociale veiligheid op pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen

In opdracht van

het Ministerie van OCW

Uitgevoerd door

Stichting School en Veiligheid

Projectleider

Hanneke Tamse

Projectgroep

Emily van Driel
Janet Houweling
Marije van de Sande
Sebastian VandeVondele		

Redactie

Janet Houweling

Eindredactie

De roze pen tekstcorrectie & redactie (www.derozepen.nl)

Vormgeving

MOOZ grafisch ontwerp (www.moozien.nl)

Utrecht, november 2014

Inhoud
DEEL 1 Samenvatting

5

1

Fase één

7

2

Stand van zaken in de opleidingen

8

3

Aanbevelingen en vervolgstappen

12

DEEL 2 Rapportage pabo’s:
Toegerust op sociale veiligheid

15

1	Inleiding

17

2

Toerusting sociale veiligheid

21

3

Resultaten

24

4

Conclusies en aanbevelingen

29

Literatuur

33

Bijlagen

34

DEEL 3 Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen:
Toegerust op sociale veiligheid

44

1	Inleiding

46

2

Toerusting sociale veiligheid

50		

3

Resultaten

55		

4 Conclusies en aanbevelingen
Literatuur
Bijlagen

60
64
65

inhoud

4

DEEL
Samenvatting

Stichting School en Veiligheid
Utrecht, november 2014

1

Inhoud deel 1
1

2

3

Fase één

7

1.1

Opdracht

7

1.2

Aanpak

7

Stand van zaken in de opleidingen

8

2.1

Algemene bevindingen

8

2.2

Kanttekeningen

9

2.3	Goede voorbeelden

9

Aanbevelingen en vervolgstappen

12

3.1

Aanbevelingen

12

3.2

Reactie LOBO en ADEF

12

3.3

Vervolgstappen

13

								

deel 1 - Samenvatting

6

1 Fase één
1.1

Opdracht

Stichting School en Veiligheid heeft in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap in de periode van oktober 2013 tot en met september 2014 de eerste fase uitgevoerd
van het project ‘Aandacht voor pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in het curriculum van
de pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen’. Aanleiding voor dit project was de geconstateerde handelingsverlegenheid van leraren op het gebied van pesten1, seksualiteit en seksuele
diversiteit2. De eerste fase van het project had als doel om inzicht te verkrijgen in de wijze
waarop aankomende leraren door pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen worden toegerust op
het gebied van sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit
in het bijzonder. De verkenningen die hiervoor hebben plaatsgevonden zijn uitgevoerd in samenwerking met de directeuren van de pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen, verenigd in
respectievelijk de directeurenoverlegorganen LOBO (Landelijk Overleg Lerarenopleidingen Basis­
onderwijs) en ADEF (Algemeen Directeurenoverleg Educatieve Faculteiten).

1.2

Aanpak

Om inzicht te krijgen in de wijze waarop aankomende leraren door pabo’s en tweedegraads
lerarenopleidingen worden toegerust op het gebied van sociale veiligheid zijn verkenningen
uitgevoerd onder pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen. Voor deze verkenningen zijn
verschillende activiteiten ondernomen. Zo heeft een analyse plaatsgevonden van diverse
materialen en methoden omtrent sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. Hierbij zijn de kennis en vaardigheden geïnventariseerd die leraren nodig hebben met
betrekking tot deze onderwerpen. Vervolgens zijn de generieke kennisbasis en de wettelijke
bekwaamheidseisen bestudeerd om te achterhalen op welke manier de specifieke kennis en
vaardigheden met betrekking tot sociale veiligheid in deze referentiekaders terugkomen. Om
een beeld te krijgen van hoe de pabo’s en lerarenopleidingen zichzelf beoordelen wat betreft
de manier waarop zij studenten toerusten op het gebied van sociale veiligheid, is een online
vragenlijst gestuurd naar de portefeuillehouders van de opleidingen. Deze online vragenlijst
is ontwikkeld en gevalideerd in samenwerking met Regioplan. Op basis van de ingevulde
vragenlijsten hebben verdiepende interviews plaatsgevonden met de portefeuillehouders van
de opleidingen. Deel 2 en deel 3 bevatten de volledige rapportages van de activiteiten en
resultaten van de verkenningen onder respectievelijk de pabo’s en de tweedegraads leraren­
opleidingen. Deze rapportages zijn besproken binnen LOBO en ADEF. Aanvullend op deze
verkenningen hebben oriënterende gesprekken plaatsgevonden met een aantal functionarissen
werkzaam in het onderwijs, zoals (startende) leraren, begeleiders van startende leraren en
schoolleiders. Deze oriëntatie vond plaats om een indruk te krijgen van hun praktijkervaring
met betrekking tot de toerusting van startende leraren op het gebied van sociale veiligheid.
_______________________
1 S. Dekker en M. Dullaert (2013). Plan van aanpak tegen pesten.
2 J. Bussemaker en S. Dekker (2013). Brief jaarlijks overzicht sociale veiligheid op scholen.

deel 1 - Samenvatting

7

2 Stand van zaken in de opleidingen
2.1

Algemene bevindingen

Op basis van de afzonderlijke verkenningen zijn verschillen te constateren tussen de pabo’s
en de tweedegraads lerarenopleidingen wat betreft de toerusting van studenten op het
gebied van sociale veiligheid. Deze verschillen hebben wellicht te maken met het verschil
in oriëntatie tussen de pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen (groepsleerkracht of
vakdocent). Op grond van de resultaten van de eerste fase van het project ‘Aandacht voor
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in de pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen’ kunnen ondanks deze verschillen de volgende algemene constateringen worden gedaan:
1. Hoewel in de opleidingen veel onderdelen en elementen te vinden zijn die raakvlakken
hebben met sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit, komen deze
thema’s en de pedagogische kennis en kunde die hiermee verbonden zijn in veel opleidingen te oppervlakkig en niet structureel aan bod.
2. Door de aandacht voor het pedagogisch klimaat en pedagogisch handelen in de opleidingen worden studenten in zekere mate toegerust op het gebied van sociale veiligheid
in het algemeen en pesten in het bijzonder. Voor de toerusting van studenten op het
gebied van seksualiteit en seksuele diversiteit is binnen de opleidingen weinig tot geen
aandacht.
3. Er zijn grote verschillen waar te nemen tussen de opleidingen in de manier waarop en de
mate waarin studenten worden toegerust op het gebied van sociale veiligheid. De generieke kennisbasis en de bekwaamheidseisen bieden aangrijpingspunten op het gebied
van sociale veiligheid, maar geven de opleidingen nog steeds veel ruimte om dit op hun
eigen manier te doen.
4. De meeste opleidingen gebruiken geen eenduidig richtinggevend kader op basis waarvan
de kennis en vaardigheden van studenten op het gebied van sociale veiligheid gemonitord en beoordeeld kunnen worden. Hierdoor wordt in deze opleidingen niet geborgd dat
startende leraren voldoende zijn toegerust op het gebied van sociale veiligheid.
5. Studenten krijgen in de opleiding, en tijdens de stage daarbinnen, niet te maken met
de dagelijkse praktijk op het gebied van sociale veiligheid, zoals die zich later in het
werkende leven voordoet. Binnen de opleiding is de praktijk slechts beperkt tot het simuleren van situaties. En tijdens de stage worden de lastige situaties in een groep of klas
op het gebied van sociale veiligheid over het algemeen opgelost door de eigen leraar en
niet door de stagiair. Bovendien is aandacht voor het ontwikkelen van vaardigheden op
het gebied van sociale veiligheid, op een enkele opleiding na, geen vast onderdeel van de
stages van studenten

deel 1 - Samenvatting

8

2.2

Kanttekeningen

Er zijn een aantal kanttekeningen te plaatsen bij de mogelijkheden van opleidingen om
studenten toe te rusten op het gebied van sociale veiligheid. De volgende punten werden
door betrokkenen veelvuldig genoemd:
• Opleidingen hebben over het algemeen te maken met jonge studenten die wat betreft
hun eigen ontwikkeling nog niet toe zijn aan het ontwikkelen van vaardigheden op het
gebied van pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. Zij bevinden zich vaak nog in een
levensfase waarin de eigen persoonlijke ontwikkeling centraal staat en in mindere mate
de eigen professionele ontwikkeling in relatie tot deze onderwerpen.
•	Niet alle vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid kunnen volledig ontwikkeld worden tijdens de initiële opleiding. Een deel van de vaardigheden die nodig zijn
voor het waarborgen van sociale veiligheid zal een startende leraar pas volledig kunnen
ontwikkelen in de eerste jaren van zijn loopbaan.
• Sociale veiligheid is over het algemeen geen thema dat leeft in de onderwijspraktijk. Uit
de geluiden die de opleidingen van studenten terugkrijgen blijkt dat scholen het regelmatig niet voldoende voor elkaar hebben op het gebied van sociale veiligheid. Ook zijn
professionals vaak onvoldoende toegerust om studenten te begeleiden in de ontwikkeling
van competenties op het gebied van sociale veiligheid. De aandacht gaat in de onderwijspraktijk met name uit naar opbrengstgericht werken en lesgeven.

2.3

Goede voorbeelden

In het onderzoek hebben we grote diversiteit aangetroffen in de pabo’s en tweedegraads
lerarenopleidingen als het gaat om de aandacht die wordt gegeven aan (aspecten van)
sociale veiligheid. Op onderdelen zijn er hele goede aanzetten te vinden die kunnen worden
benut als meer gestructureerde aandacht wordt geschonken aan sociale veiligheid.
Scholing opleidingsdocenten groepsdynamica

Alle docenten aan de opleiding volgen een verplichte scholing groepsdynamische processen, zodat een groep/klas zich ontwikkelt tot een sociaal veilige klas. Ze leren de verschillende fasen in het groepsproces en hoe ze door het stellen van de norm een positief klimaat
neerzetten. De opleiding wil bevorderen dat de schoolloopbaanbegeleiders een sociaal veilig
klimaat weten te creëren, waarbij zij een voorbeeldfunctie hebben voor de toekomstige
leerkrachten. Van nature begeleiden ze studenten al goed, maar door deze nascholing is het
vanuit het systeem ook goed geborgd.
Thema pesten ingebed in programma pedagogisch klimaat

In de leerlijn onderwijskunde en pedagogiek gaat het gedurende veertien weken lang één dag
in de week over het pedagogisch klimaat. Hierbinnen komen onder andere aan de orde: morele
ontwikkeling, basiscommunicatie in de klas, interculturele communicatie, rol van de leerkracht,
groepsdynamica, sociaal-emotionele ontwikkeling, pesten, gedragstheorie en conflict­hantering.
Daarnaast zijn studenten bezig met een onderzoek naar het pedagogisch klimaat van hun
stage­­klas. Aandacht voor het betreffende thema beperkt zich niet tot die ene dag in de week.
Ook de andere vakken verhouden zich tot het thema dat op dat moment behandeld wordt.

deel 1 - Samenvatting

9

Het thema pesten wordt behandeld in een hoorcollege en twee interactiecolleges die op
dezelfde dag plaatsvinden. Het hoorcollege is een gastcollege dat wordt gegeven door
medewerkers van Pestweb (onderdeel van Stichting School en Veiligheid). Tijdens het college
wordt ingegaan op pesten als groepsproces, de verschillende rollen bij pesten en casussen uit de praktijk van Pestweb. Daarnaast wordt het aanpakken van pesten geplaatst in de
bredere context van algemeen sociaal veiligheidsbeleid. Voor het hoorcollege hebben studenten de opdracht gekregen om te kijken wat er op de stageschool te vinden is aan pestprotocollen of andere documenten m.b.t. sociale veiligheid. Tijdens de interactiecolleges worden
diverse werk- en spelvormen gedaan, worden de pestprotocollen van de stageplekken met
elkaar vergeleken, wordt aandacht besteed aan het interventieoverzicht van het NJi en gaan
studenten zelf een interventie vormgeven die ze in een les kunnen gebruiken.
Met betrekking tot het thema pesten zijn een aantal leerdoelen geformuleerd:
Leerdoelen les 8: Pestgedrag en hoe hiermee om te gaan

- Studenten leren de verschillende rollen in de groep bij pesten herkennen.
- Studenten weten dat het voorkomen, herkennen en aanpakken van pesten valt onder het algemene
veiligheidsbeleid van de school.
- Studenten weten hoe pesten herkend kan worden en hoe ze als groepsleerkracht kunnen handelen
als er sprake is van pesten en pestgedrag in de klas.
- Studenten weten dat pesten een groepsproces is.
- Studenten kunnen de rollen benoemen en weten wat de inhoud van deze rollen is (aanmoediger,
meeloper, dader, slachtoffer, buitenstaander, verdediger).
- Studenten weten dat er meerdere interventieprogramma’s bestaan en kunnen er drie noemen:
Kanjertraining, taakspel, KiVa.
- Studenten weten dat elk interventieprogramma andere keuzes maakt en kunnen voorbeelden van
keuzes benoemen.
- Studenten zien hoe de theorie van groepsrollen terugkomt in een concrete les van het
interventieprogramma: de Kanjertraining.
- Studenten zijn zich bewust van de verschillen en overeenkomsten tussen ‘offline’ pesten en
cyberpesten.
- Studenten herkennen de groepsrollen in stagesituaties.

Workshops seksualiteit door studenten

In het kader van psychoseksuele ontwikkeling en problematiek worden door de studenten
workshops georganiseerd, gegeven en bezocht. Voor deze workshops wordt ook het beroepenveld uitgenodigd.
Competentieprofiel voor beoordeling en monitoring vaardigheden

De vaardigheden die aankomende leraren nodig hebben om met pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit om te gaan, komen in de meeste opleidingen aan bod via de bekwaamheidseisen. Een aantal opleidingen maken gebruik van competentieprofielen aan de hand
waarvan de beoordeling en monitoring van competenties plaatsvindt. In deze competentieprofielen zijn de bekwaamheidseisen onderverdeeld in deelcompetenties en voorzien van
gedragsindicatoren voor de verschillende fasen van de opleiding (propedeuse, hoofdfase en
afstudeerfase). Ook worden de bekwaamheidseisen gekoppeld aan kenmerkende beroepssituaties. Studenten dienen bewijzen aan te leveren die aantonen dat ze beschikken over de
betreffende competentie in de specifieke beroepssituaties.

deel 1 - Samenvatting

10

Video-opnamen voor beoordeling en monitoring van vaardigheden

Een van de opleidingen maakt in het eerste en tweede jaar gebruik van semiauthentieke
assessments. Hierbij krijgt een student één uur voorbereidingstijd om een les te geven
aan een groep 8. Deze les wordt vervolgens gegeven aan een collega-klas. Die les wordt
opgenomen en gevolgd door twee assessoren die in een andere ruimte zitten en de student
beoordelen. Na deze les krijgt de student nog een halfuur om een schriftelijke reflectie te
schrijven. In het tweede, derde en vierde jaar worden ook de assessments in de stageklassen opgenomen. De opnamen bieden de opleiding de mogelijkheid de vaardigheden van een
student ten aanzien van onder andere sociale veiligheid te monitoren. Door het maken van
opnamen wordt de groei van de student door de jaren heen zichtbaar.

deel 1 - Samenvatting

11

3 Aanbevelingen en vervolgstappen
3.1

Aanbevelingen

1. Expliciteer de aandacht voor sociale veiligheid in het curriculum van de opleidingen.
Om studenten voldoende toe te rusten op het gebied van sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder zal door opleidingen
de keuze gemaakt moeten worden om nadrukkelijk aandacht te besteden aan pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit als onderdelen van sociale veiligheid. Verdere operationalisering van sociale veiligheid is nodig, zodat de opleidingen handvatten krijgen voor
de toepassing hiervan in het eigen curriculum.
2. Benoem over welke kennis startbekwame leraren moeten beschikken en welke
vaardigheden startbekwame leraren moeten laten zien om voldoende toegerust te
zijn op het terrein van sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit in het bijzonder.
Om aankomende leraren voldoende toe te rusten is het van belang om een landelijk kader
of een richtlijn te ontwikkelen, waarin staat over welke kennis startbekwame leraren
moeten beschikken en welke vaardigheden startbekwame leraren moeten laten zien om
voldoende toegerust te zijn op het gebied van sociale veiligheid. Bij het ontwikkelen van
dit landelijke kader of deze richtlijn kan worden uitgegaan van wat opleidingen reeds
doen op het terrein van sociale veiligheid. Zo bieden de generieke kennisbasis en de
uitgewerkte competentieprofielen belangrijke aanknopingspunten.
3. Maak gerichte aandacht voor sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en seksuele
diversiteit een vast onderdeel van de stages van studenten.
De stage is het studieonderdeel waarbij studenten aan den lijve ondervinden wat sociale
veiligheid betekent en op welke manier de thema’s pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in de schoolpraktijk aan de orde komen. Om voldoende toegerust te worden op het
gebied van sociale veiligheid is het van belang dat gerichte aandacht voor deze thema’s
een vast onderdeel is van de stages. De invulling van deze gerichte aandacht kan verder
vorm krijgen op basis van de operationalisering van sociale veiligheid die in de eerste
aanbeveling ter sprake kwam.

3.2

Reactie LOBO en ADEF

De leden van LOBO en ADEF herkennen zich in het beeld dat op basis van deze verkenning
wordt geschetst. Zij stemmen in met de inhoud van de rapportages over de verkenningen
onder de pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen. Er is vanuit LOBO en ADEF behoefte
aan een verdere operationalisering van sociale veiligheid in het onderwijs van de opleidingen, zodat de opleidingen handvatten krijgen voor de toepassing hiervan in het eigen
curriculum.

deel 1 - Samenvatting

12

3.3

Vervolgstappen

Sociale veiligheid is een belangrijke basis voor het leren en opgroeien van leerlingen. Het
onderwijs dient een veilige leeromgeving te bieden en leraren spelen daarin een belangrijke rol. Dit vergt aandacht voor de toerusting van aankomende leraren in de opleiding en
van zittende leraren in de na- en bijscholing. Zowel in het Plan van aanpak tegen pesten van de
staatssecretaris van OCW en de Kinderombudsman als in de uitwerking die de PO-Raad en
VO-raad daaraan in hun actieplan3 hebben gegeven, wordt hierop ingegaan.
Een belangrijke bevinding in deze verkenning is dat het thema sociale veiligheid in de opleiding
tot leraar meer gestructureerde aandacht nodig heeft. Zowel in specifieke vakken als over de
vakken heen zal sociale veiligheid nadrukkelijker een onderwerp moeten zijn.
Op basis van deze verkenning hebben de pabo’s en tweedegraads lerarenopleidingen met
elkaar afgesproken dat zij met ondersteuning van Stichting School en Veiligheid de aandacht
voor sociale veiligheid in de opleidingen gaan versterken. In dit vervolgtraject worden de
drie hierboven genoemde aanbevelingen uitgewerkt. Er wordt ingegaan op de behoefte aan
concrete handreikingen die gebruikt kunnen worden bij het vormgeven van een curriculum
gericht op sociale veiligheid, waaronder pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. De
opleidingen zijn alle zelf verantwoordelijk voor hun curriculum.
Dit traject draagt bij aan een gemeenschappelijk kader voor opleidingen voor de uitwerking
van de kennis en vaardigheden van een pas afgestudeerde leraar op het terrein van sociale
veiligheid in het curriculum. Daarbij hoort ook dat wordt geëxpliciteerd op welke wijze in
de opleidingen wordt gewerkt aan het vergroten van de competenties op dit terrein. Dit
kan door aanbevelingen te doen voor de elementen die in het curriculum kunnen worden
gebruikt, zowel in specifieke vakken waarin wordt ingegaan op sociale veiligheid, als in het
algemeen over de vakken heen. Daarbij kan worden geput uit goede voorbeelden, voor zover
die nu reeds in de opleidingen zijn te vinden, en uit materiaal, documentatie, methoden en
interventies die daarbuiten worden gehanteerd en zijn ontwikkeld. Voorts wordt aandacht
besteed aan de rol van de stage in de opleiding en de betekenis voor de begeleiding van de
studenten.
LOBO en ADEF onderschrijven het belang om in de opleidingen voldoende aandacht te besteden aan sociale veiligheid. Het zijn de opleidingen zelf die deze aandacht moeten verwerken
in het curriculum. Daarbij zijn de volgende uitkomsten van het vervolgtraject afgesproken:
• Operationalisering van sociale veiligheid
Het begrip sociale veiligheid wordt geoperationaliseerd in de vorm van een richtlijn voor
de afzonderlijke opleidingen omtrent de invulling van sociale veiligheid. Deze richtlijn
kunnen de opleidingen gebruiken voor hun eigen curriculum.
• Opzetten digitale kennisbank
Beschikbare kennis m.b.t. de verschillende onderwerpen omtrent sociale veiligheid, goede
voorbeelden van opleidingen en scholen, een overzicht van lectoraten, methoden en
instrumenten etc. worden verzameld en beschikbaar gesteld via een digitale kennisbank.
_______________________
3 Actieplan sociale veiligheid op school, PO-Raad, VO-raad, Utrecht, september 2014

deel 1 - Samenvatting

13

• Inventarisatie toerusting zittende leraren
De operationalisering van sociale veiligheid en bijbehorende competenties heeft ook
betekenis voor de zittende leraren die studenten begeleiden tijdens hun stage. Deze
inventarisatie kan als basis dienen voor een te ontwikkelen post-hbo-traject voor bijscholing
van zittende leraren op het gebied van sociale veiligheid.
In april 2015 vindt er een landelijke conferentie over sociale veiligheid plaats, waarop de
eerste resultaten van de operationalisering van sociale veiligheid en de daaraan verbonden
competenties worden gepresenteerd.

deel 1 - Samenvatting

14

DEEL
DEEL 23
Rapportage
Rapportage tweedegraads
pabo’s:
lerarenopleidingen:
Toegerust op sociale veiligheid
Toegerust op sociale veiligheid

Een verkenning naar de toerusting van aankomende leerkrachten door
pabo’s op het gebied van sociale veiligheid in het algemeen en pesten,
Een verkenning naar de toerusting van aankomende docenten door
seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder
tweedegraads lerarenopleidingen op het gebied van sociale veiligheid
in het
algemeen
en pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit
Stichting
School
en Veiligheid
in
het bijzonder.
Utrecht,
november 2014
Stichting School en Veiligheid
Utrecht, september 2014

Inhoud deel 2
1

2

3

4

Inleiding

17

1.1

Achtergrond verkenning

17

1.2

Wat is sociale veiligheid?

18

1.3

Doel verkenning en vraagstelling

19

1.4

Opzet van de verkenning

19

Toerusting sociale veiligheid

21

2.1

21

Analyse methoden en materialen

2.2	Generieke kennisbasis

22

2.3

Bekwaamheidseisen

23

2.4

Tussenconclusie

23

Resultaten

24

3.1

24

Online vragenlijst

3.2	Interviews

25

Conclusies en aanbevelingen

29

4.1

Conclusies

29

4.2

Aanbevelingen

31

Literatuur

33

Bijlagen

34

Bijlage 1

Overzicht van de opleidingen

34

Bijlage 2	Geïnventariseerde materialen en methoden

35

Bijlage 3

Sociale veiligheid in de bekwaamheidseisen

36

Bijlage 4

Aanbiedingsbrief online vragenlijst

38

Bijlage 5

Online vragenlijst

39

Bijlage 6 	Gespreksleidraad verdiepende interviews

43

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

16

1 Inleiding
Stichting School en Veiligheid heeft in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap in de periode van oktober 2013 tot en met september 2014 de eerste fase
uitgevoerd van het project ‘Aandacht voor pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in de
pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen’. School en Veiligheid heeft deze eerste fase
uitgevoerd in samenspraak met de directeuren van de pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen, verenigd in respectievelijk de directeurenoverlegorganen LOBO (Landelijk Overleg Leraren­opleidingen Basisonderwijs) en ADEF (Algemeen Directeurenoverleg Educatieve
Faculteiten).
Deze rapportage bevat de bevindingen uit de eerste fase en sluit af met een aantal conclusies
en aanbevelingen voor zover deze betrekking hebben op de pabo’s.

1.1

Achtergrond verkenning

Plan van aanpak tegen pesten

In maart 2013 heeft de staatssecretaris van Onderwijs een Plan van aanpak tegen pesten
opgesteld1.
Uit de verschillende gesprekken die zijn gevoerd over een sociaal veilig schoolklimaat in
aanloop naar de totstandkoming van het Plan van aanpak tegen pesten kwam naar voren dat
leraren pesten niet altijd waarnemen in de klas, en als ze het waarnemen, ze vaak niet goed
weten wat ze moeten doen. In het Plan van aanpak tegen pesten wordt het belang geschetst
van het inzetten van een goede methodiek in de scholen en van de professionaliteit van
leerkrachten in het aanpakken van pesten. In het Plan van aanpak tegen pesten is bovendien
geconstateerd dat in het bijzonder voor lhbt-jongeren een sociaal veilig schoolklimaat voor
de persoonlijke ontwikkeling en leren van grote betekenis is.
Aandacht voor seksuele diversiteit en seksualiteit

In de jaarlijkse veiligheidsbrief aan de Kamer laat minister Bussemaker van OCW de Kamer
weten te willen investeren in deskundigheidsbevordering van leraren op het gebied van
seksuele diversiteit en seksualiteit2.
Er zijn signalen dat leraren op dit punt verlegenheid ervaren. De voorlichting op scholen
over seksualiteit lijkt vooral gericht te zijn op kennisoverdracht, waarbij het belang van
seksuele weerbaarheid en seksuele diversiteit vaak nog onderbelicht blijft. De resultaten
van een onderzoek3 naar de veiligheidsbeleving van lesbische, homoseksuele en biseksuele
leerlingen in het voortgezet onderwijs worden door de minister zorgelijk genoemd.
Sinds 2012 is in de kerndoelen vastgelegd dat po-, vo- en so-scholen aandacht moeten
besteden aan seksuele diversiteit en seksualiteit. In dit licht en mede in relatie tot sociale veiligheid is het van belang dat lerarenopleidingen en pabo’s aankomende docenten en
leerkrachten wat betreft kennis en vaardigheden toerusten op het terrein van seksualiteit en
seksuele diversiteit.
1 S. Dekker en M. Dullaert (2013). Plan van aanpak tegen pesten.
2 J. Bussemaker en S. Dekker (2013). Brief jaarlijks overzicht sociale veiligheid op scholen.
3 T. Mooij, D. Fettelaar en W. de Wit (2012). Sociale onveiligheid van LHB schoolpersoneel en LHB leerlingen: Brochure. ITS,
Radboud Universiteit Nijmegen.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

17

Vakmanschap leerkracht

Pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit zijn thema’s die niet op zichzelf staan, maar
onderdeel zijn van het bevorderen en waarborgen van de sociale veiligheid in de klas en in
de school. Het zijn dan ook geen thema’s die alleen in afzonderlijke vakken in het onderwijs
aan de orde kunnen worden gesteld. Deze thema’s zijn steeds en altijd verbonden met het
vakmanschap van de leerkracht, omdat deze als professional in het onderwijs niet alleen de
opdracht heeft om kennis over te dragen, maar ook om leerlingen te begeleiden in het leren
en opgroeien en te zorgen voor een sociaal veilig schoolklimaat als voorwaarde daartoe. Het
vergt bekwaamheden van leerkrachten die in de opleidingen aan de orde zijn volgens de
bekwaamheidseisen en de generieke kennisbasis, aangevuld met meer specifieke kennis en
vaardigheden met betrekking tot de verschillende thema’s.

1.2

Wat is sociale veiligheid?

Bij sociale veiligheid gaat het om het tegengaan van en omgaan met ongewenst gedrag en
om het bevorderen van sociaal gedrag. Het is een belangrijke voorwaarde voor leerlingen om
te kunnen leren en opgroeien en voor personeel om goed te kunnen functioneren. Pesten,
seksueel grensoverschrijdend gedrag en discriminatie of negatieve bejegening op grond van
seksuele diversiteit zijn vormen van ongewenst gedrag en daarmee uitingsvormen van sociale onveiligheid.
Om sociale veiligheid te waarborgen en te bevorderen zijn formele kaders nodig, waarbij de
grenzen van gedrag worden vastgesteld. In een wettelijk verplicht veiligheidsplan legt een
school onder andere vast hoe ongewenst gedrag wordt tegengegaan, hoe er gehandeld wordt
indien ongewenst gedrag zich voordoet en hoe gewenst gedrag bevorderd wordt. Onderdelen
van een veiligheidsplan kunnen zijn: gedragsregels, sancties bij overtreding van regels, antipestprotocol, draaiboek voor afwikkeling bij incidenten of calamiteiten en vermelding van
taken en rollen van verschillende functionarissen, zoals de vertrouwenspersoon en functionarissen binnen de zorgstructuur. Ook de sinds 1998 verplichte klachtenregeling biedt een
formeel kader voor het waarborgen van sociale veiligheid.
Deze formele kaders zorgen op zichzelf niet voor een sociaal veilig schoolklimaat: ze vormen
slechts de randvoorwaarden. Binnen deze randvoorwaarden is het de schoolgemeenschap
in zijn geheel die met elkaar zorg draagt voor een veilig school- en klassenklimaat. Waar
leerkrachten hierbij een voorbeeldfunctie hebben, is het belangrijk dat leerlingen de mogelijkheid krijgen om te leren en zich te ontwikkelen. Dit vraagt aandacht voor hoe je met
elkaar omgaat, hoe conflicten worden opgelost, vanuit welke gedeelde waarden en normen
er gehandeld wordt en hoe sociale competenties worden ontwikkeld. Voor een deel kunnen
deze elementen in het curriculum worden opgenomen. Voor het grootste deel gaat het echter
om vakoverstijgende elementen die een integraal onderdeel uitmaken van de schoolcultuur.
De houding en vaardigheden van leerkrachten zijn hierbij van doorslaggevend belang. Zowel
wat betreft hun voorbeeldfunctie als de pedagogische taak die leerkrachten hebben om het
gesprek met leerlingen aan te gaan als de situatie zich voordoet, zodat leerlingen worden
uitgedaagd en aan het denken worden gezet over hun houding en handelen. Van belang is
dat leerkrachten zich hierbij gesteund weten door hun schoolleider, door hier tijd en ruimte
voor te krijgen en de mogelijkheid te krijgen onderling het gesprek hierover aan te gaan,
elkaar te steunen en van elkaar te leren.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

18

In deze rapportage wordt het toerusten van aankomende leerkrachten op het gebied van
sociale veiligheid toegespitst op pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. Zoals in de
vorige paragraaf al naar voren kwam, zijn dit de onderwerpen die in het huidige maatschappelijke debat de aandacht hebben. De aandachtsgebieden binnen het brede begrip sociale
veiligheid kunnen door de tijd heen misschien verschillen, aandacht voor het waarborgen en
bevorderen van sociale veiligheid zal echter altijd belangrijk blijven.

1.3

Doel verkenning en vraagstelling

Doel van deze verkenning is inzicht te krijgen in de manier waarop aankomende leerkrachten
in het primair onderwijs worden toegerust om sociale veiligheid te bevorderen, pesten tegen
te gaan, adequaat om te gaan met seksualiteit en seksuele diversiteit en zicht te krijgen op
de mogelijke verbeterpunten die er zijn op deze gebieden.
Met deze verkenning richten we ons op de volgende vraag:
Op welke wijze besteden pabo’s aandacht aan het toerusten van aankomende
leerkrachten op het terrein van sociale veiligheid in het algemeen en pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder?

1.4

Opzet van de verkenning

Om bovenstaande vraag te beantwoorden zijn verschillende activiteiten ondernomen.
Inventarisatie materialen en methoden

Het waarborgen en bevorderen van sociale veiligheid vraagt om specifieke kennis en vaardigheden met betrekking tot sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit in het bijzonder. Om zicht te krijgen op deze specifieke kennis en vaardigheden heeft een analyse plaatsgevonden van diverse materialen en methoden omtrent
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. In deze analyse zijn de kennis en vaardigheden
geïnventariseerd die leerkrachten nodig hebben om deze materialen en methoden op een
adequate manier te gebruiken. Bijlage 2 bevat een overzicht van de materialen en methoden aan de hand waarvan de inventarisatie heeft plaatsgevonden. De lijst met materialen
over pesten heeft Pestweb (onderdeel van School en Veiligheid) in samenwerking met onder
andere het Nederlands Jeugdinstituut en de Rijksuniversiteit Groningen opgesteld als basislijst van veelgebruikte pestaanpakken. Er zijn veel materialen op het gebied van pesten die
slechts op één of enkele deelaspect(en) van pestgedrag ingaan, deze zijn niet opgenomen in
de basislijst. De lijst met materialen en methoden op het gebied van seksualiteit/seksuele
diversiteit is gebaseerd op de methoden en materialen die zijn opgenomen op de website
van Gay&School (onderdeel van School en Veiligheid). De meeste materialen en methoden
die er zijn op het gebied van seksuele diversiteit zijn opgenomen op deze website en deze
lijst is afgestemd met Rutgers WPF. Veel van de materialen en methoden behandelen seksuele diversiteit binnen het bredere thema seksualiteit.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

19

Analyse generieke kennisbasis en bekwaamheidseisen

Opleidingen baseren zich wat betreft het toerusten van studenten op het toekomstig leraarschap onder andere op de generieke kennisbasis en de wettelijke bekwaamheidseisen. Om
een beeld te krijgen van de wijze waarop specifieke kennis en vaardigheden met betrekking
tot sociale veiligheid terugkomen in de generieke kennisbasis en de bekwaamheidseisen zijn
beide referentiekaders bestudeerd.
Online vragenlijst

Om een beeld te krijgen van hoe pabo’s zichzelf beoordelen wat betreft de manier waarop zij
studenten toerusten op het gebied van sociale veiligheid is een online vragenlijst gestuurd
naar de portefeuillehouders van de opleidingen. Deze vragenlijst is mede gebaseerd op de
uitkomsten van de inventarisatie van materialen en methoden omtrent pesten, seksualiteit
en seksuele diversiteit. Voor de verkenning zijn twintig pabo’s aangeschreven. De contactgegevens van de betreffende portefeuillehouders zijn via LOBO aangeleverd. Van deze twintig
pabo’s gingen negentien opleidingen in op ons verzoek om mee te werken aan de verkenning. Bijlage 1 bevat een overzicht van de opleidingen die hebben meegewerkt, bijlage 4
bevat de aanbiedingsbrief aan de opleidingen en bijlage 5 geeft de inhoud van de online
vragenlijst weer.
Verdiepende interviews

Op basis van de ingevulde vragenlijsten hebben verdiepende telefonische interviews plaatsgevonden met de portefeuillehouders van de opleidingen. De interviews waren semigestructureerd, waarbij de centrale vraag van deze verkenning uitgesplitst werd in een aantal
deelvragen. De respondenten werden in de interviews kritisch bevraagd op hun eigen oordeel
over de opleiding zoals dat uit de online vragenlijst naar voren kwam. Hierbij werd doorgevraagd waar in de opleiding en op welke manier de onderwerpen sociale veiligheid, pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit nu precies aan bod komen. Daarnaast werd in de interviews ingegaan op hoe vaardigheden en kennis van studenten op deze gebieden gemonitord
en geborgd worden. Van deze interviews zijn gespreksverslagen gemaakt. Bijlage 6 bevat de
vragen die tijdens de interviews aan de orde kwamen.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

20

2 Toerusting sociale veiligheid
Het waarborgen en bevorderen van sociale veiligheid vraagt om specifieke kennis en vaardigheden met betrekking tot sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit in het bijzonder. Om zicht te krijgen op deze specifieke kennis en vaardigheden heeft een analyse plaatsgevonden van diverse materialen en methoden omtrent
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. In deze analyse zijn de kennis en vaardigheden
geïnventariseerd die leerkrachten nodig hebben om deze materialen en methoden op een
adequate manier te gebruiken. Daarnaast is gekeken op welke manier de specifieke kennis en
vaardigheden met betrekking tot sociale veiligheid terugkomen in de generieke kennisbasis
en de wettelijke bekwaamheidseisen die in de opleidingen reeds aan de orde zijn.

2.1

Analyse methoden en materialen

Op basis van de inventarisatie volgt hieronder een opsomming van kennis en vaardigheden
waarover aankomende leerkrachten moeten beschikken om de materialen en methoden omtrent
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit adequaat te kunnen gebruiken. Hoewel de kennis
en vaardigheden die nodig zijn voor het bevorderen van sociale veiligheid niet los te zien zijn
van het kunnen omgaan met pesten of seksualiteit/seksuele diversiteit en andersom, is voor de
helderheid in deze rapportage wel een onderverdeling gemaakt tussen deze drie gebieden.
Sociale veiligheid

Een startbekwame leerkracht:
• Weet dat sociale veiligheid een voorwaarde is voor het leren en opgroeien van leerlingen.
• Weet dat een school in het kader van sociaal veiligheidsbeleid de wettelijke verplichting
heeft om een veiligheidsplan te hebben.
• Weet dat je als leerkracht een rol en verantwoordelijkheid hebt in het sociale
veiligheidsbeleid van de school.
• Weet dat sociaal veiligheidsbeleid bestaat uit preventieve en curatieve aspecten.
• Weet dat het toepassen van schoolregels een preventieve rol speelt in sociaal veiligheidsbeleid.
• Kent de verschillende fasen van de regulatieve cyclus.
• Weet dat er een wisselwerking is tussen de visie/het beleid/de cultuur van een school en
een veilig klimaat.
• Weet dat iedere school verplicht is om een klachtenregeling te hebben en wat de betekenis
hiervan is in het kader van sociale veiligheid.
• Weet wat de taken en rollen zijn van functionarissen die een rol spelen in het veiligheidsbeleid,
zoals de vertrouwenspersoon en functionarissen binnen de interne en externe zorgstructuur.
Pesten

Een startbekwame leerkracht:
• Weet wat de verschijningsvormen zijn van pesten, inclusief cyberpesten.
• Weet wat de verschillende rollen bij pesten zijn.
• Weet wat de verschillende fasen van groepsvorming zijn.
• Weet wat beleid tegen pesten in relatie tot algemeen veiligheidsbeleid inhoudt.
• Kent verschillende interventiestrategieën (methoden, instrumenten, technieken) op het
gebied van pesten.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

21

• Weet wat in de leer- en ontwikkelingstheorieën wordt gezegd over de morele ontwikkeling
van jongeren.
• Weet dat er een wisselwerking is tussen de persoonlijke identiteit en eigen waarden en
normen en de manier waarop je omgaat met pesten.
• Kan pesten herkennen.
• Kan vanuit groepsdynamische principes groepsprocessen aansturen gericht op een sociaal
veilig klimaat.
• Kan verschillende soorten gesprekstechnieken toepassen.
• Kan verschillende sociale interventies toepassen die leiden tot gedragsverandering.
• Kan wisselen tussen docentrollen, zoals kennisoverdrager, begeleider of coach.
• Kan op het gebied van klassenmanagement maatregelen nemen om een sociaal veilig
klimaat te bevorderen.
• Kan werkvormen inzetten die bijdragen aan een sociaal veilig groepsklimaat.
• Kan door middel van reflectie expliciteren hoe hij – vanuit zijn eigen identiteit en
bijbehorende waarden en normen – omgaat met pesten.
Seksualiteit en seksuele diversiteit

Een startbekwame leerkracht:
• Weet wat seksuele diversiteit inhoudt.
• Weet hoe de seksuele ontwikkeling van jongeren verloopt.
• Weet dat seksuele vorming niet alleen seksuele voorlichting vanuit biologisch perspectief
is, maar ook aandacht schenkt aan de psychologische en sociale aspecten van seksualiteit.
• Weet wat er maatschappelijk speelt op het gebied van seksualiteit en seksuele diversiteit.
• Weet hoe er binnen verschillende sociaal-culturele achtergronden wordt aangekeken
tegen seksualiteit, homoseksualiteit en de diverse relatie- en leefvormen.
• Weet dat er een wisselwerking is tussen de eigen seksuele identiteit en waarden en normen op
het gebied van seksualiteit en seksuele diversiteit en de manier waarop je hier als leerkracht
mee omgaat.
• Kan open communiceren over seksualiteit en seksuele diversiteit.
• Kan wisselen tussen docentrollen, zoals kennisoverdrager, begeleider of coach.
• Kan in de sociale dynamiek in de klas het gesprek voeren en emoties bij leerlingen herkennen.
• Kan gedrag dat door een leerling als grensoverschrijdend of discriminerend kan worden
opgevat aan de orde te stellen en benutten om aandacht te besteden aan het welbevinden
en de persoonlijke ontwikkeling van leerlingen.
• Kan door middel van reflectie expliciteren hoe hij zich – vanuit zijn eigen seksuele identiteit
en bijbehorende waarden en normen – verhoudt tot situaties omtrent seksualiteit en
seksuele diversiteit die zich voordoen in de schoolpraktijk.

2.2

Generieke kennisbasis

In een aantal (sub)domeinen van de generieke kennisbasis, zoals beschreven in de Kennisba­
sis Leraar basisonderwijs. Generiek4, zijn kennisinhouden beschreven die nodig zijn voor het
waarborgen en bevorderen van sociale veiligheid, zie volgend overzicht.

4 HBO-raad, (2012). Kennisbasis Leraar basisonderwijs. Generiek.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

22

(Sub)domein

Weten

Weten hoe

A.1 Elk kind is uniek

- Sociale en emotionele

-	Interactiemodellen

ontwikkeling

-	Individuele leer- en

A.2 Ontwikkeling is relationeel

- Morele ontwikkeling

ontwikkelingsbehoeften

-	Identiteitsontwikkeling

-	Gedragsbeïnvloeding

- Sociale psychologie

-	Groepsdynamica

- Communicatietheorieën
B Onderwijzen en opvoeden

- (Ortho)pedagogische theorieën

-	Gedragsbeïnvloeding
- Pedagogisch klimaat

Er worden geen inhouden genoemd die specifiek gericht zijn op pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit, hoewel de kennis daar in de praktijk natuurlijk wel op gericht kan zijn.

2.3

Bekwaamheidseisen

In de bekwaamheidseisen komen kennis en vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid aan bod binnen de interpersoonlijke en de pedagogische competentie. Er worden niet
specifiek bekwaamheden genoemd in relatie tot pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit,
hoewel ook hierbij geldt dat de genoemde kennis en kunde in de praktijk daar wel op gericht
kunnen zijn. Bijlage 3 bevat een overzicht van de betreffende bekwaamheidseisen en de
daarvoor benodigde kennis en kunde, die gerelateerd zijn aan sociale veiligheid.5

2.4

Tussenconclusie

De kennis en vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit die aankomende leerkrachten nodig hebben op grond van de inventarisatie van bestaande materialen en methoden sluiten aan op een aantal elementen van
de generieke kennisbasis en op de bekwaamheidseisen die verbonden zijn aan twee van
de zeven SBL-competenties. In de generieke kennisbasis worden de kennisinhouden echter
alleen in algemene bewoordingen genoemd en bieden zij daardoor geen aanknopingspunten
op het gebied van pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. Daarnaast worden ook in de
bekwaamheidseisen pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit niet expliciet genoemd. Op
basis van bovenstaande kan geconcludeerd worden dat de kennis en vaardigheden die op
grond van de inventarisatie van bestaande materialen en methoden zijn geformuleerd onvoldoende terugkomen in de generieke kennisbasis en de bekwaamheidseisen.

5 We zijn in onze verkenning uitgegaan van de bekwaamheidseisen van Stichting Beroepskwaliteit Leraren uit 2004,
aangezien het voorstel uit 2012 van de Onderwijscoöperatie tot herijking van de bekwaamheidseisen nog behandeld moet
worden door het parlement en dus nog niet gebruikt wordt door de opleidingen.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

23

3 Resultaten
Voor deze verkenning zijn twintig pabo’s aangeschreven. De contactgegevens van de betreffende portefeuillehouders zijn via LOBO aangeleverd. Van deze twintig pabo’s gingen negentien opleidingen in op ons verzoek om mee te werken aan de verkenning.

3.1

Online vragenlijst

Om een beeld te krijgen van hoe pabo’s zichzelf beoordelen wat betreft de manier waarop zij
studenten toerusten op het gebied van sociale veiligheid is een online vragenlijst gestuurd
naar de portefeuillehouders van de opleidingen. Achttien opleidingen hebben de online
vragenlijst ingevuld. Bij één opleiding is het invullen van de online vragenlijst wegens een
technisch probleem niet gelukt. Onderstaande tabellen geven de uitkomsten weer van de
gesloten vragen uit de vragenlijst.
Vraag

Antwoord
ja

nee

Besteedt expliciet aandacht aan sociale veiligheid

14

4

Besteedt expliciet aandacht aan pesten

15

3

Besteedt expliciet aandacht aan seksuele diversiteit

12

6

Besteedt expliciet aandacht aan seksualiteit (incl. grensoverschrijdend gedrag)

14

4

Besteedt aandacht aan persoonsvorming van studenten

18

0

Besteedt aandacht aan de samenhang tussen een veilig schoolklimaat en de visie/het
beleid/de cultuur van een school

16

2

Vraag

Aantal van de zeventien opleidingen6
met score(1 = niet, 5 = belangrijk)

Vormen kennis en kunde m.b.t. de volgende begrippen een
belangrijk onderdeel van het curriculum?

1

2

3

4

5

Gesprekstechnieken

0

0

4

9

4

Werkvormen

0

0

1

9

7

Sociale interventies

0

1

2

12

2

Groepsdynamica

0

1

1

8

7

Klassenmanagement

0

0

0

5

12

Leer- en ontwikkelingstheorieën

0

0

1

10

6

Docentrollen

0

0

2

13

2

Regulatieve cyclus

0

2

2

12

1

Ethiek

0

4

4

7

2

Culturele achtergronden

0

1

2

13

1

Reflectie

0

0

1

1

15

6

6 De resultaten van één opleiding zijn niet opgenomen in de tabel. Deze opleiding was van mening dat je competenties integraal moet benaderen en heeft om deze reden bij de afzonderlijke competenties in de vragenlijst allemaal een 1
gescoord.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

24

Een groot deel van de opleidingen geeft in de vragenlijst aan expliciet aandacht te besteden aan sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. Alle opleidingen
geven aan aandacht te besteden aan persoonsvorming. Daarnaast laten de resultaten van
de vragenlijst zien dat de opleidingen zichzelf hoog scoren op de vragen met betrekking tot
de verschillende competenties. Hierbij valt op dat reflectie en competenties die raken aan
didactiek, zoals werkvormen en klassenmanagement, het hoogst scoren. Ethiek scoort het
laagst.

3.2

Interviews

Bij zeventien opleidingen is een telefonisch interview afgenomen. Helaas is het bij twee
opleidingen, door de beperkte periode waarin de interviews konden plaatsvinden, niet gelukt
een afspraak in te plannen. Hieronder volgt een samenvatting aan de hand van de verschillende onderwerpen die in de interviews aan de orde zijn geweest.
Sociale veiligheid

Alle opleidingen bevatten onderdelen en elementen die te maken hebben met sociale veiligheid. Uit de gesprekken komt naar voren dat hierbij meestal niet expliciet de term ‘sociale
veiligheid’ gebruikt wordt. Sociale veiligheid komt aan bod via de aandacht die opleidingen
hebben voor het pedagogisch klimaat in een klas en het pedagogisch handelen van leerkrachten. Bij sommige opleidingen komen onderwerpen die te maken hebben met sociale
veiligheid ook terug in levensbeschouwelijke vakken.
Elementen die in de opleidingen in relatie tot sociale veiligheid de revue passeren zijn: een
veilig leefklimaat, groepsprocessen, sociaal-emotionele ontwikkeling, drie basisbehoeften
van Stevens, omgangsregels, relationele en seksuele vorming, diversiteit en pesten.
Opvallend zijn de grote verschillen tussen opleidingen in de mate waarin zij aandacht besteden aan het pedagogisch klimaat/de sociale veiligheid.
Een aantal opleidingen geven aan dat het accent in de opleiding met name ligt op de
cognitieve domeinen. Taal en rekenen nemen binnen het volle curriculum veel tijd in beslag.
Hierdoor kunnen de pedagogische en onderwijskundige vakken alleen oppervlakkig aan de
orde gesteld worden. Ook de nadruk op opbrengstgericht werken is hier volgens deze opleidingen debet aan.
Bij een aantal andere opleidingen is er veel aandacht voor de aspecten van sociale veiligheid en de pedagogische bekwaamheden die daarbij horen. Door middel van aandacht voor
het pedagogisch klimaat en pedagogisch handelen willen deze opleidingen studenten juist
aan de voorwaardenscheppende kant toerusten op het gebied van sociale veiligheid. Hierbij komen de kennis en kunde aan bod die nodig zijn voor het waarborgen van een veilig
klimaat. Bij één opleiding volgen alle docenten van de opleiding een verplichte scholing
voor groepsdynamische processen, zodat de studenten van deze opleiding een duidelijk voorbeeld hebben van hoe een sociaal veilig klimaat wordt gecreëerd.
Op basis van de gevoerde gesprekken lijken de volgende elementen van sociale veiligheid
geen plek te hebben in de opleiding of het curriculum: preventieve, proactieve en curatieve
aspecten van sociaal veiligheidsbeleid, het veiligheidsplan, de visie/waarden en normen van
een toekomstige school op het gebied van sociale veiligheid en de omgang met klachten en
rollen van functionarissen op het gebied van sociale veiligheid.
Verder blijkt uit de gesprekken dat onderwerpen die raken aan sociale veiligheid ook aan bod
komen tijdens de stages van studenten. Of de vaardigheden en visie van de student op dit

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

25

terrein tijdens de stage daadwerkelijk worden aangesproken hangt meestal af van de individuele student en van wat hij tegenkomt tijdens zijn stage. Daarnaast blijkt dat daadwerkelijke incidenten op het gebied van sociale onveiligheid meestal opgelost worden door de
stagedocent en niet door de stagiair.
Pesten

Het thema pesten komt in alle opleidingen aan bod. De manier waarop en de mate waarin
opleidingen aandacht besteden aan pesten is zeer divers. In de grote diversiteit wat betreft
de mate waarin en de manier waarop opleidingen aandacht besteden aan pesten zijn globaal
drie hoofdgroepen te onderscheiden.
De eerste en de grootste groep bestaat uit opleidingen waarbij pesten als een op zichzelf
staand thema aan bod komt binnen de aan pedagogiek gerelateerde vakken of in relatie tot
groepsdynamica. Dit gebeurt meestal in één of twee lessen. Elementen die door opleidingen
zijn genoemd die tijdens deze lessen behandeld worden zijn: zondebokmechanisme, het pest­
protocol, cyberpesten, verschillende pestprogramma’s en groepsdynamiek.
De tweede groep bestaat uit een aantal opleidingen waarbij pesten wel aan bod komt, maar
niet als een op zichzelf staand thema. Deze opleidingen besteden op een geïntegreerde
manier aandacht aan pesten. Eén opleiding zegt hierover dat de opleiding aan de voorwaardenscheppende kant wil zitten, waarbij het gaat om het pedagogisch handelen dat bijdraagt
aan een veilig klimaat. Deze opleiding heeft in de doelen van verschillende modules wel
doelen opgenomen die expliciet betrekking hebben op pesten. Een andere opleiding geeft
aan dat het onderwerp pesten behandeld wordt wanneer het gaat over het in het gedrang
komen van het welbevinden van kinderen.
De derde groep bestaat uit enkele opleidingen waar pesten als een op zichzelf staand thema
behandeld wordt en daarnaast ook op een geïntegreerde manier aan bod komt binnen
diverse vakken en studieonderdelen. Ook wordt de relatie gelegd met de persoonsvorming
van studenten. Bij deze opleidingen is pesten een belangrijk aandachtspunt wat betreft het
toerusten van aankomende leerkrachten.
Voor de meeste opleidingen geldt dat het thema pesten ook aan bod komt in de lessen
wanneer studenten tijdens hun stages geconfronteerd worden met pestproblematiek. Eén
opleiding geeft aan dat studenten tijdens hun stage richtinggevende vragen meekrijgen over
pesten: Is er een pestprotocol? Welke methoden worden gebruikt? Hoe wordt er gehandeld
bij pesten?
Seksualiteit en seksuele diversiteit

Veertien opleidingen geven in de vragenlijst aan expliciet aandacht te besteden aan seksualiteit. Uit de gesprekken komt naar voren dat in de meeste opleidingen in één of twee
lessen de seksuele ontwikkeling van jongeren vanuit biologisch en/of ontwikkelingstheoretisch
perspectief aan bod komt. Een van de opleidingen geeft aan dat aandacht voor seksualiteit en
grensoverschrijdend gedrag vanuit de opleiding minimaal is, terwijl het wel vaak gebeurt dat
dit door een voorval in de klas of tijdens de stage een belangrijk gespreksonderwerp wordt.
Twaalf opleidingen geven in de vragenlijst aan expliciet aandacht te besteden aan seksuele
diversiteit. Op basis van de gesprekken ontstaat echter het beeld dat de aandacht die opleidingen hebben voor seksuele diversiteit zeer summier is. In de meeste gevallen wordt het
slechts genoemd of aangestipt bij onderwerpen als identiteitsvorming. Vaak hangt het van
de situatie die zich voordoet of van de docent af of er aandacht is voor dit thema.
Ervaringen als stagiair met thema’s als seksualiteit en seksuele diversiteit komen aan de orde als
de student het inbrengt tijdens studieonderdelen als studieloopbaanbegeleiding of intervisie.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

26

Bij geen enkele opleiding komt seksualiteit en seksuele diversiteit op een geïntegreerde
manier aan bod binnen verschillende vakken en studieonderdelen, zoals bij pesten wel vaker
het geval is.
Persoonsontwikkeling in relatie tot sociale veiligheid

Bijna alle opleidingen geven aan veel belang te hechten aan persoonsvorming van studenten. De persoon van de leraar wordt als belangrijk gezien voor het goed uitvoeren van het
vak. Reflectie is prominent aanwezig binnen de opleidingen, waarbij zowel reflectie op
het persoonlijk functioneren als reflectie op professioneel functioneren een plek hebben.
Aandacht voor persoonsontwikkeling in relatie tot sociale veiligheidsthema’s als pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit is er als de situatie zich voordoet.
Competenties

De competenties uit de vragenlijst werden door vrijwel alle opleidingen gezien als belangrijke competenties voor het bevorderen en waarborgen van sociale veiligheid. In de vragenlijst
scoorden de opleidingen hoog op de vragen in hoeverre de verschillende competenties een
belangrijk onderdeel uitmaken van de opleiding, behalve op ethiek.
De inbedding van de competenties loopt vaak door verschillende vakken en studieonderdelen
heen. Op basis van de gesprekken is niet duidelijk geworden hoe kennis op het gebied van
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit wordt getoetst. Het ontwikkelen van vaardigheden op dit terrein komt met name aan bod tijdens de stages. Reflectie op persoonlijk en
professioneel handelen komt terug in vakken als studieloopbaanbegeleiding en intervisie.
Hierbij moet dus wel de kanttekening geplaatst worden dat het wat betreft de vaardigheden
en reflectie vaak afhangt van de student of de situatie of hierbij ook daadwerkelijk de relatie
gelegd wordt met de sociale veiligheidsthema’s.
Veel van de opleidingen werken met de SBL-competenties. Bij een groot deel van opleidingen wordt in de gesprekken onvoldoende duidelijk op welke manier de SBL-competenties
worden ingezet tijdens de opleiding en hoe studenten hierop beoordeeld worden.
Het monitoren van de vaardigheden wordt bij de meeste opleidingen gedaan aan de hand
van een portfolio. Bij veel opleidingen is de student zelf richtinggevend in de leervragen
die hij stelt en op welke vaardigheden hij reflecteert in het portfolio. Sommige opleidingen
werken met uitgewerkte competentieprofielen of competentiematrixen op basis van de SBLcompetenties. Hierin zijn competenties per opleidingsniveau onderverdeeld in deelcompetenties met bijbehorende gedragsindicatoren. Op basis hiervan worden studenten gemonitord
en beoordeeld. Ook het afnemen van assessments is genoemd als manier om studenten te
monitoren en te beoordelen. Hierbij werd ook gewerkt met de uitgewerkte competentieprofielen. Een van de opleidingen werkte tijdens assessments met video-opnamen, zodat de
ontwikkeling van de student door de tijd heen te zien is.
Opvallend was dat sommige opleidingen wat betreft de toerusting van studenten op het
gebied van sociale veiligheid verwezen naar het levensbeschouwelijke domein van de opleiding. In dit domein gaat het nadrukkelijk over vragen als: Wie ben ik? Vanuit welke waarden
en normen handel ik? Deze vragen komen volgens deze opleidingen niet zo duidelijk terug in
de SBL-competenties. Een van de opleidingen heeft om deze reden een achtste competentie
toegevoegd, namelijk competent in inspiratie en normatief handelen.
Het feit dat de generieke kennisbasis slechts op inhoudsniveau aangeeft wat er in het curriculum aan bod zou moeten komen en geen concrete doelen daarbij formuleert, maakt het
voor een aantal opleidingen onduidelijk waar ze aan moeten voldoen.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

27

Afstemming stagepraktijk

Afstemming met de stagepraktijk vindt bij verschillende opleidingen plaats door middel van
het zelf opleiden van de stagedocent, coach of mentor van studenten of het organiseren
van netwerkbijeenkomsten. Terugkoppeling vanuit de stagescholen over de manier waarop
studenten zijn toegerust op het gebied van sociale veiligheid bestaat bij de meeste opleidingen uit het beoordelen van de student aan de hand van de verschillende SBL-competenties,
waaronder ook competenties die bijdragen aan een veilig klimaat in de klas. Expliciete
afstemming over de manier waarop de opleidingen studenten toerusten op het gebied van
sociale veiligheid vindt niet plaats. In een aantal gesprekken komt naar voren dat tijdens de
stage de aandacht vooral uitgaat naar het lesgeven zelf en naar opbrengstgericht werken, en
niet naar het waarborgen en bevorderen van sociale veiligheid en het pedagogisch handelen
dat daarmee verbonden is. Leerdoelen voor een stage worden meestal door studenten zelf
geformuleerd, waardoor het afhangt van een individuele student of het ontwikkelen van
vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid daadwerkelijk aan bod komt.
Uit de gesprekken blijkt daarnaast dat op veel stagescholen zelf onvoldoende aandacht is
voor het waarborgen en bevorderen van sociale veiligheid. Zo wordt bijvoorbeeld opgemerkt:
“Stagescholen moeten eerst zelf meer het probleem van sociale veiligheid onderkennen en de
leerkrachten beter toerusten. Het is een ‘eng’ onderwerp en ligt gevoelig. Daarbij moet elke
leerkracht ook zelf willen signaleren en er iets aan willen doen.”
Verbeterpunten

Bijna alle opleidingen geven aan dat de aandacht binnen de opleiding voor sociale veiligheid beter kan. Een aantal opleidingen geven aan dat sociale veiligheid structureel in aparte
lessen binnen het curriculum zou moeten worden ingebouwd. Een aantal andere opleidingen
vinden juist dat sociale veiligheid niet als los onderdeel aangeboden moet worden, maar op
een integrale manier aan bod moet komen. Het gaat er hierbij om uit te dragen dat aandacht
voor sociale veiligheid normaal is. Hiervoor moet elke aanleiding aangegrepen worden om
het er op het moment zelf over te hebben.
Verschillende opleidingen vinden dat er meer aandacht moet zijn in de opleiding voor seksualiteit, seksuele diversiteit en het herkennen van pesten.
Verder noemen een aantal opleidingen als verbeterpunt meer aandacht voor persoonsvorming. Door hier meer aandacht aan te geven, krijgen studenten meer ruimte om zich als
persoon te ontwikkelen en voegen zij zich minder snel naar wat op een school gewoon is.
Met betrekking tot stagescholen wordt ook een verbeterpunt genoemd. Stagescholen moeten
volgens sommige opleidingen zelf opener zijn wat betreft veiligheidsthema’s.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

28

4 Conclusies en aanbevelingen
Op welke wijze besteden pabo’s aandacht aan het toerusten van aankomende leerkrachten
op het terrein van sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en seksuele
diversiteit in het bijzonder? In dit hoofdstuk volgen de conclusies en aanbevelingen op basis
van de resultaten van de verkenning.

4.1

Conclusies

Binnen alle opleidingen zijn onderdelen en elementen te vinden die direct of indirect
te maken hebben met de toerusting van studenten op het gebied van sociale veiligheid
in het algemeen.
Sociale veiligheid komt aan bod via de aandacht die opleidingen hebben voor het pedagogisch klimaat in een klas en het pedagogisch handelen van leerkrachten. De term ‘sociale
veiligheid’ wordt hierbij echter vrijwel niet gebruikt. Het verschilt sterk per opleiding hoe
dit concreet wordt ingevuld. Elementen die in de meeste opleidingen de revue passeren zijn:
klassenmanagement, omgangsregels, groepsprocessen, sociaal-emotionele ontwikkeling,
seksualiteit, pesten en reflectie.
De mate waarin en de manier waarop opleidingen aandacht besteden aan onderwerpen
en thema’s die raken aan sociale veiligheid is zeer divers.
Bij sommige opleidingen komen de thema’s omtrent sociale veiligheid behoorlijk aan bod. In
deze opleidingen is veel aandacht voor verschillende aspecten van sociale veiligheid en de
pedagogische bekwaamheden die daarbij horen. Door middel van aandacht voor het pedagogisch klimaat en pedagogisch handelen willen deze opleidingen studenten aan de voorwaardenscheppende kant toerusten op het gebied van sociale veiligheid.
Bij veel opleidingen komen de thema’s omtrent sociale veiligheid echter matig aan de
orde. Een aantal opleidingen geven aan dat het accent in de opleiding met name ligt op de
cognitieve domeinen. Taal en rekenen nemen binnen het volle curriculum veel tijd in beslag.
Hierdoor kunnen de pedagogische en onderwijskundige vakken alleen oppervlakkig aan de
orde gesteld worden. Ook de nadruk op opbrengstgericht werken is hier volgens de betreffende opleidingen debet aan.
Het onderwerp pesten komt binnen de opleidingen aan bod.
Alle opleidingen besteden aandacht aan pesten. De mate waarin en de manier waarop opleidingen aandacht besteden aan pesten is zeer divers.
Pesten komt op veel opleidingen als een op zichzelf staand thema aan bod. Bij een aantal
opleidingen komt het onderwerp alleen op een geïntegreerde manier terug bij verschillende
studieonderdelen die aan pesten gerelateerd kunnen worden. Slechts bij enkele opleidingen komt pesten zowel als een op zichzelf staand thema aan bod als ook op een geïntegreerde manier binnen diverse studieonderdelen. Ook wordt hierbij een relatie gelegd met de
persoonsvorming van studenten. Bij deze opleidingen is pesten een belangrijk aandachtsgebied wat betreft het toerusten van aankomende leerkrachten.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

29

De meeste opleidingen besteden summier aandacht aan seksualiteit.
Wat betreft seksualiteit komt in de meeste opleidingen in één of twee lessen de seksuele
ontwikkeling van kinderen vanuit biologisch en/of ontwikkelingstheoretisch perspectief aan
bod. De meeste opleidingen gaan niet in op grensoverschrijdend gedrag.
Aan seksuele diversiteit wordt vrijwel geen of slechts in geringe mate aandacht besteed
door de opleidingen.
Opvallend is dat in de online vragenlijst twaalf van de achttien opleidingen aangeven expliciet aandacht te besteden aan seksuele diversiteit, terwijl uit de verdiepende interviews het
beeld ontstaat dat vrijwel geen of alleen in geringe mate aandacht wordt besteed aan seksuele diversiteit. In de meeste gevallen wordt het voorkomen van seksuele diversiteit namelijk
slechts genoemd of aangestipt. Bij sommige opleidingen komt seksuele diversiteit ter sprake
in relatie tot het onderwerp seksualiteit of seksuele ontwikkeling. Soms is het een onderwerp
binnen het bredere thema diversiteit. Vaak hangt het van de situatie die zich voordoet of
van de docent af of er aandacht is voor dit thema.
De opleidingen besteden geen aandacht aan persoonsvorming van studenten in relatie
tot pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit.
Hoewel persoonsvorming en reflectie op persoonlijk en professioneel handelen binnen alle
opleidingen een plek hebben, wordt studenten op vrijwel geen enkele opleiding gevraagd om
door middel van reflectie te expliciteren hoe zij zich – vanuit hun eigen (seksuele) identiteit
en waarden en normen – verhouden tot pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit.
Of studenten in de praktijk in aanraking komen met pesten, seksualiteit en seksuele
diversiteit hangt af van wat de studenten tegenkomen in hun stage.
Behalve op meer theoretisch niveau binnen de opleiding, kunnen studenten ook in de praktijk met de thema’s pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in aanraking komen tijdens
de stages. Hier is echter lang niet altijd sprake van. Ervaringen als stagiair met deze thema’s
komen alleen aan de orde als de student het inbrengt tijdens onderdelen als studieloopbaanbegeleiding of intervisie. Eén opleiding geeft aan dat studenten tijdens hun stage richtinggevende vragen meekrijgen over pesten.
De formele kaders die de randvoorwaarden vormen voor een veilig school- en klassenklimaat komen in de opleidingen zo goed als niet aan de orde.
Vanuit het curriculum is vrijwel geen aandacht voor het feit dat het ook mis kan gaan op
het gebied van sociale veiligheid en wat de rol en de verantwoordelijkheid van de leerkracht
daarin is. Behalve het belang van schoolregels en in sommige gevallen het anti-pestprotocol,
komen de formele kaders (zoals een veiligheidsplan en klachtenregeling) die de randvoorwaarden vormen voor een veilig school- en klassenklimaat in de opleidingen niet aan bod.
Vaardigheden waarover startbekwame leerkrachten moeten beschikken voor het waarborgen van sociale veiligheid in het algemeen en het omgaan met pesten, seksualiteit
en seksuele diversiteit in het bijzonder, komen bij de meeste opleidingen aan bod via
de algemene SBL-competenties.
De vaardigheden die aankomende leerkrachten nodig hebben om met pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit om te gaan, komen in de meeste opleidingen aan bod via de algemene
SBL-competenties verbonden aan de bekwaamheidseisen. Bij veel opleidingen wordt onvoldoende duidelijk op welke manier de SBL-competenties worden ingezet tijdens de opleiding

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

30

en hoe studenten hierop worden beoordeeld. Bij de opleidingen waarbij dit wel duidelijk
wordt, blijkt bovendien dat de manier waarop de SBL-competenties geoperationaliseerd zijn
en studenten op basis daarvan gemonitord en beoordeeld worden zeer verschillend is. Opvallend is dat de generieke kennisbasis vrijwel niet genoemd wordt door de opleidingen.
De ontwikkeling van de student wordt in de meeste gevallen gevolgd via een portfolio, soms
ook via assessments. De manier waarop de beoordeling plaatsvindt verschilt nogal tussen de
verschillende opleidingen. Aan de ene kant van het spectrum staan een aantal opleidingen
waarbij de student zelf richtinggevend is in de leervragen die hij stelt en waarop hij reflecteert in het portfolio. Aan de andere kant van het spectrum staan een aantal opleidingen
waarbij de beoordeling en monitoring van competenties plaatsvindt tijdens de stage en in
het portfolio door middel van een uitgewerkt competentieprofiel waarin SBL-competenties
en bijbehorende bekwaamheidseisen zijn onderverdeeld in deelcompetenties en voorzien zijn
van gedragsindicatoren voor de verschillende fasen van de opleiding.
De opleidingen rusten studenten onvoldoende toe op het gebied van sociale veiligheid
in het algemeen en pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder.
De generieke kennisbasis en de bekwaamheidseisen bieden opleidingen onvoldoende aangrijpingspunten om studenten toe te rusten op het gebied van sociale veiligheid. Hierdoor zijn
grote verschillen waar te nemen tussen de opleidingen en komen de thema’s bij veel opleidingen matig aan de orde. Door de aandacht voor het pedagogisch klimaat en pedagogisch
handelen in de opleidingen worden studenten wel tot op zekere hoogte toegerust op het
gebied van sociale veiligheid in het algemeen en pesten in het bijzonder. Voor seksualiteit
en seksuele diversiteit is binnen de opleidingen weinig aandacht. De meeste opleidingen
gebruiken geen eenduidig richtinggevend kader, op basis waarvan de kennis en vaardigheden van studenten op het gebied van sociale veiligheid gemonitord en beoordeeld kunnen
worden. Hierdoor wordt in deze opleidingen niet geborgd dat startbekwame leerkrachten
voldoende zijn toegerust op het gebied van sociale veiligheid.

4.2

Aanbevelingen

1. Expliciteer de aandacht voor sociale veiligheid in het curriculum van pabo’s.

Met de komst van de vakspecifieke kennisbasis is het zwaartepunt binnen de opleidingen de afgelopen jaren komen te liggen op het vakinhoudelijke deel van het beroep van
leerkracht. Het Plan van aanpak tegen pesten, de aangepaste kerndoelen op het gebied
van seksualiteit en seksuele diversiteit en de handelingsverlegenheid die leerkrachten
ervaren op dit gebied vragen om een herbezinning van opleidingen over de plek van dit
zwaartepunt. Om studenten voldoende toe te rusten op het gebied van sociale veiligheid
in het algemeen en pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder, zal door
opleidingen de keuze gemaakt moeten worden om nadrukkelijk aandacht te besteden aan
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit als onderdelen van sociale veiligheid. Hierdoor
krijgen studenten een realistischer beeld van wat hen staat te wachten als beginnend
leerkracht en zijn zij beter toegerust op deze gebieden.
Om studenten daadwerkelijk voldoende toe te rusten, zullen de verschillende onderwerpen als een op zichzelf staand thema in het curriculum aan de orde moeten komen. Daarnaast is het van belang dat de aandacht voor deze thema’s door de hele opleiding heen
terugkomt, dat wil zeggen zowel bewust geïntegreerd in andere studieonderdelen als daar
waar de situatie erom vraagt.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

31

Verdere operationalisering van sociale veiligheid is nodig, zodat de opleidingen handvatten krijgen voor de toepassing hiervan in het eigen curriculum.
2. Benoem over welke kennis startbekwame leerkrachten moeten beschikken en welke
vaardigheden startbekwame leerkrachten moeten laten zien om voldoende toegerust
te zijn op het terrein van sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit in het bijzonder.

Om aankomende leerkrachten voldoende toe te rusten is het van belang om een landelijk
kader of een richtlijn te ontwikkelen, waarin staat over welke kennis startbekwame
leerkrachten moeten beschikken en welke vaardigheden startbekwame leerkrachten
moeten laten zien om voldoende toegerust te zijn op het gebied van sociale veiligheid.
Bij het ontwikkelen van dit landelijke kader of deze richtlijn kan worden uitgegaan van
wat opleidingen reeds doen op het terrein van sociale veiligheid. Zo biedt de aanpassing
en uitbreiding van de generieke kennisbasis die in 2014-2015 plaatsvindt een belangrijk aanknopingspunt. Het ziet ernaar uit dat hierbij de kennis en vaardigheden op het
gebied van sociale veiligheid op een goede manier aan bod gaan komen. Tegelijkertijd zal
moeten worden nagedacht over de verdere operationalisering van sociale veiligheid ten
behoeve van de toepassing hiervan in het curriculum. Een ander mogelijk aanknopings­punt
wordt geboden door de uitgewerkte competentieprofielen die door sommige opleidingen
zijn ontwikkeld. In deze competentieprofielen zijn de SBL-competenties en bijbehorende
bekwaamheidseisen onderverdeeld in deelcompetenties en voorzien van gedragsindicatoren
die door de student getoond dienen te worden in een aantal kenmerkende beroepssituaties en
waarbij de gedragsindicatoren verschillen per fase van de opleiding. Een dergelijk competentieprofiel maakt het mogelijk om competenties en het daaraan verbonden concrete
gedrag te monitoren en te beoordelen.
3. Maak gerichte aandacht voor sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit een vast onderdeel van de stages van studenten.

De stage is het studieonderdeel waarbij studenten aan den lijve ondervinden wat sociale
veiligheid betekent en op welke manier de thema’s pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in de schoolpraktijk aan de orde komen. Om voldoende toegerust te worden op het
gebied van sociale veiligheid is het van belang dat gerichte aandacht voor deze thema’s
een vast onderdeel is van de stages. De invulling van deze gerichte aandacht kan verder
vorm krijgen op basis van de operationalisering van sociale veiligheid die in de eerste
aanbeveling ter sprake kwam.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

32

Literatuur
- Dekker, S. en Dullaert, M. (2013). Plan van aanpak tegen pesten.
- Bussemaker, J. en Dekker, S. (2013). Brief jaarlijks overzicht sociale veiligheid op scholen.
- Mooij, T., Fettelaar, D. en Wit, W. de (2014). Sociale onveiligheid van LHB schoolpersoneel
en LHB leerlingen: Brochure. ITS, Radboud Universiteit Nijmegen.
- HBO-raad (2012). Kennisbasis Leraar basisonderwijs. Generiek.
- Stichting Beroepskwaliteit Leraren (2004). Bekwaamheidseisen leraren.
- Onderwijscoöperatie (2012). Het voorstel bekwaamheidseisen.
-	Nederlands Jeugdinstituut (2013). Aandacht voor huiselijk geweld en kindermishandeling.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

33

Bijlagen
Bijlage 1

Overzicht van de opleidingen

Opleidingen LOBO

Plaats

Avans Hogeschool

Den Bosch

De Haagse Hogeschool

Den Haag

De Nieuwste Pabo

Sittard

Driestar College

Gouda

Fontys Hogeschool Kind en Educatie (HKE)

Eindhoven

Gereformeerde Hogeschool

Zwolle

Hanzehogeschool Groningen

Groningen

Hogeschool de Kempel

Helmond

Hogeschool IPABO

Amsterdam

Hogeschool Utrecht/Instituut Theo Thijssen

Utrecht

Hogeschool van Amsterdam

Amsterdam

Hogeschool van Arnhem en Nijmegen/Studiecentrum Pabo Groenewoud

Nijmegen

Iselinge Hogeschool

Doetinchem

Katholieke Pabo Zwolle

Zwolle

Marnix Academie

Utrecht

NHL Hogeschool

Leeuwarden

Saxion

Deventer

Stenden Hogeschool

Leeuwarden

Windesheim Flevoland

Almere

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

34

Bijlage 2

Geïnventariseerde materialen en methoden

Seksualiteit en seksuele diversiteit
Methode/materiaal

Organisatie

Po/vo

Relaties & Seksualiteit

Rutgers WPF

Po

Rainbow

COC Amsterdam

Po + vo

Met wie woon jij?

Gay&School

Po

Hand in Hand

COC Haaglanden

Po

Kinderen en… liefde, relaties en seksualiteit

Kwintesses

Po

Tienerwijs

IMFSA-NL

Po

Maarten heeft twee mama’s

Cavaria (B)

Po

Jonas en Jasper

Jong & HiB

Po

Diversiteit en verschillen (reader bij lespakket Leefvormen)

Edudivers

Po

Wij zijn bijzonder (lesbrief)

Leopold

Po

Pippa zoekt een pappa (lesbrief)

2 mama’s

Po

Leefvormen

Edudivers

Po

Het roze boekje

Gay&School

Po + po

[EEN] gelijke behandeling voor iedereen

Art.1

Po + vo

Pesten
Methode/materiaal

Organisatie

Po/vo

KiVa

KiVa

Po

PRIMA

Veiligheid NL

Po

De Vreedzame School

CED-groep

Po

Leefstijl

Edu’Actief BV

Po + vo

Kids in actie tegen online pesten

Cyberpesten de Baas en
Pestweb

Po

Kanjertraining

Stichting Kanjertraining

Po + vo

Sterkamp

Stichting de Ster

Po + vo

Rots en Water

Rots en Water Instituut

Po + vo

No Blame Nederland

Maatschap Overzee/Borstlap

Po + vo

Meidenvenijn is niet fijn

Cycloop Concept Creatie BV

Po + vo

Diploma veilig internet

Kennisnet Kids

Po

Wat je pest ben je zelf

Stinafo

Po + vo

Marietje Kessels Project

IMW

Po

Competentietraining SO&T

SO&T

Po+ vo

De Kracht van 8

Stichting de Kracht van 8

Po

Beertje Anders

Weerbaarheid.info

Po

Methode M5

De M5 Groep

Po + vo

Brief voor de burgemeester

Stichting MOED

Po

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

35

Bijlage 3

Sociale veiligheid in de bekwaamheidseisen

Interpersoonlijk competent
De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leef- en werkklimaat
heerst. Dat is de verantwoordelijkheid van de leraar primair onderwijs en om die verantwoordelijkheid
waar te kunnen maken moet de leraar interpersoonlijk competent zijn.
Een leraar die interpersoonlijk competent is, geeft op een goede manier leiding. Zo'n leraar schept een
vriendelijke en coöperatieve sfeer en brengt een open communicatie tot stand. Zo'n leraar bevordert de
zelfstandigheid van de kinderen en zoekt in zijn interactie met hen een goede balans tussen:
- leiden en begeleiden;
- sturen en volgen;
- confronteren en verzoenen;
- corrigeren en stimuleren.
Bekwaamheidseisen

Kennis/kunde

- Hij is zich bewust van zijn eigen houding
en gedrag én van de invloed daarvan op
de kinderen.

Kennis:

- Hij heeft voldoende kennis en vaardigheid
op het gebied van groepsprocessen
en communicatie om een goede
samenwerking met en van de kinderen tot
stand te brengen.

- Hij is goed op de hoogte van communicatie- en
omgangsvormen in de leefwereld van de kinderen.
- Hij is op een praktisch niveau op de hoogte
van communicatietheorieën, groepsdynamica en
interculturele communicatie en hij kent vooral ook de
implicaties daarvan voor zijn eigen doen en laten.

Kunde:
- Hij maakt contact met de kinderen en zorgt ervoor dat
zij contact kunnen maken met hem en zich op hun
gemak voelen.
- Hij geeft de kinderen leiding maar laat hun ook
verantwoordelijkheid en geeft hun een eigen inbreng.
- Hij schept een goed klimaat voor samenwerking met de
kinderen en tussen de kinderen onderling.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

36

Pedagogisch competent
De leraar primair onderwijs moet de sociaal-emotionele en morele ontwikkeling van de kinderen
bevorderen. Hij moet hen helpen een zelfstandig en verantwoordelijk persoon te worden. Dat is de
verantwoordelijkheid van de leraar primair onderwijs en om die verantwoordelijkheid waar te kunnen
maken moet de leraar pedagogisch competent zijn.
Een leraar die pedagogisch competent is, creëert een veilige leeromgeving in zijn groep en zijn lessen.
Zo'n leraar zorgt ervoor dat de kinderen:
- weten dat ze erbij horen en welkom zijn;
- weten dat ze gewaardeerd worden;
- op een respectvolle manier met elkaar omgaan;
- uitgedaagd worden om verantwoordelijkheid te nemen voor elkaar.
Bekwaamheidseisen

Kennis/kunde

- Hij heeft voldoende pedagogische
kennis en vaardigheid om een veilige
leeromgeving tot stand te brengen waarin
kinderen zich kunnen ontwikkelen tot een
zelfstandig en verantwoordelijk persoon.
Voor een hele klas of groep, maar ook
voor een individuele leerling. En dat op
een professionele, planmatige manier.

Kennis:
- Hij is vertrouwd met de leefwereld van
basisschoolkinderen, hun basisbehoeften, hun
verwachtingen en de culturele bepaaldheid daarvan, en
hij weet hoe hij daarmee om kan gaan.
- Hij is bekend met het globale verloop van de sociaalemotionele en morele ontwikkeling van basisschoolkinderen
en met de problemen die zich daarbij kunnen voordoen, en
hij weet hoe hij daarmee om kan gaan.
- Hij is bekend met ontwikkelings- en opvoedingstheorieën
van het jonge en oudere kind, hij is vertrouwd met
verschillende opvoedingspraktijken en met de culturele
bepaaldheid ervan en doorziet de consequenties daarvan
voor het onderwijs en voor zijn doen en laten als leraar.
- Hij heeft kennis van processen van identiteitsvorming,
zingeving en waardenontwikkeling bij het jonge en
oudere kind én van de culturele bepaaldheid daarvan, en
hij weet welke consequenties hij hieraan moet verbinden
voor zijn handelen.
Kunde:
- Hij vormt zich een goed beeld van het sociale klimaat
in een groep, van het individuele welbevinden van de
kinderen en van de vorderingen die zij maken op het
gebied van zelfstandigheid en verantwoordelijkheid.
- Hij ontwerpt op basis daarvan een plan van aanpak
of een benadering om de kinderen te begeleiden naar
een veilig en harmonisch leef- en werkklimaat en om
hun sociaal-emotionele en morele ontwikkeling te
bevorderen.
- Hij voert dat plan van aanpak of die benadering uit.
- Hij evalueert dat plan van aanpak of die benadering en
stelt het zo nodig bij, voor de hele groep en ook voor
individuele kinderen.
- Hij signaleert problemen en belemmeringen in de
sociaal-emotionele en morele ontwikkeling van
leerlingen en stelt een passend plan van aanpak of een
passende benadering op.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

37

Bijlage 4

Aanbiedingsbrief online vragenlijst

Geachte [eindverantwoordelijke inhoudsdeskundige/portefeuillehouder onderwijs],
De Stichting School en Veiligheid, waarin Centrum School en Veiligheid, Pestweb, Gay&School
en PPSI zijn ondergebracht, wil de toekomst van de sociale veiligheid in scholen duurzaam
borgen. De Stichting heeft van het Ministerie van OCW de opdracht gekregen om de lerarenopleidingen te ondersteunen bij het in kaart brengen van de wijze waarop en de mate
waarin de opleidingen aandacht besteden aan sociale veiligheid in het algemeen. In het
bijzonder zullen daarbij de onderwerpen pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit aan de
orde komen. In de vergadering van het Landelijk Overleg Lerarenopleidingen Basisonderwijs
(LOBO) van januari 2014, is afgesproken dat hierover met ter zake deskundige woordvoerders
van de opleidingen in gesprek zal worden getreden. Uw directeur heeft ons laten weten dat
wij het best contact met u kunnen opnemen om hierover door te praten.
Om bovenstaande goed in kaart te kunnen brengen, willen wij bij u een telefonisch interview afnemen en hieraan voorafgaand een online vragenlijst (zelfscan) aan u voorleggen. De
resultaten uit de zelfscans en gehouden interviews met de contactpersonen van de pabo’s,
worden verwerkt in een geabstraheerde rapportage die aan LOBO zal worden gezonden.
Graag willen wij binnenkort een afspraak met u maken voor het houden van een telefonisch
interview. Hierover nemen wij na deze week telefonisch contact met u op. Voordat we het
telefonisch interview bij u afnemen, willen wij u vragen om online de door ons samengestelde vragenlijst in te vullen. Invullen kan tot uiterlijk 11 maart 2014 via de volgende link:
www.schoolenveiligheid.nl/zelfscan. Het invullen van deze vragenlijst zal ongeveer 20 minuten duren en moet in één keer worden volbracht. De resultaten uit de vragenlijst vormen
mede de input voor het telefonisch interview dat wij met u gaan houden.
Wij danken u alvast hartelijk voor uw medewerking en nemen spoedig contact met u op.
Met vriendelijke groeten,

K. Hiemstra,
directeur/bestuurder
Stichting School en Veiligheid

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

38

Bijlage 5

Online vragenlijst

Sociale veiligheid algemeen
1.

De opleiding besteedt expliciete aandacht aan sociale veiligheid.

 ja  nee
2.

Indien u bij 1 ja heeft geantwoord: kunt u toelichten op welke manier de opleiding aandacht
besteedt aan sociale veiligheid?

3.

De opleiding besteedt expliciete aandacht aan pesten.

 ja  nee
4.

Indien u bij 3 ja heeft geantwoord: kunt u toelichten op welke manier de opleiding aandacht
besteedt aan pesten?

5.

De opleiding besteedt expliciete aandacht aan seksuele diversiteit.

 ja  nee
6.

Indien u bij 5 ja heeft geantwoord: kunt u toelichten op welke manier de opleiding aandacht
besteedt aan seksuele diversiteit?

7.

De opleiding besteedt expliciete aandacht aan seksualiteit, inclusief grensoverschrijdend gedrag.

 ja  nee
8.

Indien u bij 7 ja heeft geantwoord: kunt u toelichten op welke manier de opleiding aandacht
besteedt aan seksualiteit, inclusief seksueel grensoverschrijdend gedrag?

9.

Besteedt de opleiding aandacht aan persoonsvorming van studenten?

 ja  nee
10.

Indien u bij 9 ja heeft geantwoord: is hierbij aandacht voor de relatie tussen de persoonsvorming
van de student en het creëren van een veilig klassenklimaat? Licht uw antwoord toe.

11.

Indien u bij 9 ja heeft geantwoord: is er aandacht voor de wisselwerking tussen de persoonsvorming
van de student en de wijze waarop hij omgaat met sociale veiligheidsthema’s zoals pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit? Licht uw antwoord toe.

12.

Wordt op de opleiding aandacht besteed aan een veilig schoolklimaat in samenhang met een
veilig schoolklimaat, de visie, het beleid en de cultuur van een school?

 ja  nee

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

39

Competenties
13.

Gesprekstechnieken, zoals doorvragen, actief luisteren, adequaat
reageren, maken deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

14.

Werkvormen, zoals zelfstandig leren en samenwerken, maken deel uit van
het curriculum.

1 2 3 4 5
    

15.

Sociale interventies, zoals grenzen stellen, waarschuwen, uitpraten,
oplossingen zoeken, maken deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

16.

Groepsdynamica, het aansturen van groepsprocessen gericht op een
positief klimaat en wederzijds respect, zoals kennismaken bij de start,
gezamenlijk klas- en groepsafspraken maken, de groepsnorm als docent
actief uitdragen, omgaan met ruzie, weerstand en pesten in de groep,
maakt deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

17.

Klassenmanagement, zoals maatregelen om een productief en positief
groepsklimaat in de klas te bevorderen, maakt deel uit van het curriculum.
Onderdelen hiervan zijn: het stellen van lesdoelen, de inrichting van de klas
bepalen, differentiëren naar verschillende leer- en ontwikkelingsniveaus,
aansturen van de groep door het inzetten van regels, routines en normen.

1 2 3 4 5
    

18.

Leer- en ontwikkelingstheorieën, kaders stellend voor de gangbare
ontwikkelings-, leer- en gedragslijnen van leerlingen, maken deel uit van
het curriculum.

1 2 3 4 5
    

19.

Het spectrum van verschillende docentenrollen, zoals kennisoverdrager,
begeleider of coach, maakt deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

20.

De regulatieve cyclus, het inzetten en terugkoppelen van interventies,
maakt deel uit van het curriculum. Voorbeeld is het terugkoppelen van
het resultaat van het inzetten van een werkvorm gericht op betere
samenwerking in de klas aan derden.

1 2 3 4 5
    

21.

Ethiek maakt deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

22.

Culturele achtergronden, zoals normen, waarden, gebruiken en religies
van verschillende bevolkingsgroepen, maken deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

23.

Reflectie maakt deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

24.

Op welke van genoemde competenties (zoals genoemd bij punt 13 t/m 23) legt de
lerarenopleiding de nadruk om studenten toe te rusten op het terrein van de sociale veiligheid?

25.

Zijn er andere competenties, naast de competenties uit de zelfscan, die de lerarenopleiding inzet
om studenten in kennis en kunde adequaat toe te rusten op het realiseren van een sociaal veilig
klimaat?

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

40

26.

Zijn de competenties (genoemd bij vraag 24 en 25) die studenten nodig hebben voor het
realiseren van een sociaal veilig klimaat structureel ingebed in de opleiding en/of het curriculum
van een of meer vakken? Licht uw antwoord toe.

27.

Monitort de opleiding de ontwikkeling van studenten in bovengenoemde competenties in de
opleiding? Licht uw antwoord toe.

28.

Monitort de opleiding de ontwikkeling van studenten in bovengenoemde competenties tijdens de
stage? Licht uw antwoord toe.

29.

Bieden de SBL-competenties en de generieke kennisbasis voor de opleiding voldoende
aanknopingspunten voor het toerusten van studenten op het gebied van sociale veiligheid? Licht
uw antwoord toe.

30.

Stemt de opleiding met de (stage)praktijk af of studenten voldoende toegerust worden in
competenties op het terrein van sociale veiligheid? Licht uw antwoord toe.

31.

Zijn de professionals op stagescholen voldoende toegerust om studenten te begeleiden in de
ontwikkeling van hun competenties met betrekking tot het bieden van sociale veiligheid in de
klas? Licht uw antwoord toe.

32.

Welke verbeterpunten kunt u noemen om studenten beter toe te rusten op het gebied van de
sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder?

33.

Zijn de methoden en materialen en middelen die de opleiding inzet op het gebied van sociale
veiligheid toereikend om studenten voldoende toe te rusten op hun beroepspraktijk? Licht uw
antwoord toe.

34.

Vindt u dat de opleiding op termijn meer aandacht moet besteden aan sociale veiligheid, pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit? Licht uw antwoord toe.

35.

Geef aan hoe de opleiding de kwaliteit van de docenten aan de opleiding faciliteert op het thema
sociale veiligheid.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

41

36.

Wat moeten stagescholen aan studenten bieden om hen op het terrein van sociale veiligheid,
pesten, seksuele diversiteit en seksualiteit beter toe te rusten? Licht uw antwoord toe.

37.

Wat moeten opleidingsscholen aan studenten bieden om hen op het terrein van sociale veiligheid,
pesten, seksuele diversiteit en seksualiteit beter toe te rusten? Licht uw antwoord toe.

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

42

Bijlage 6
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

2
2.1
2.2

2.3

2.4

2.5
2.6

3
3.1

Gespreksleidraad verdiepende interviews

Sociale veiligheid
Op welke manier besteedt de opleiding aandacht aan het onderwerp sociale veiligheid
in het toerusten van studenten?
Op welke manier besteedt de opleiding aandacht aan pesten in het toerusten van
studenten?
Op welke manier besteedt de opleiding aandacht aan seksualiteit in het toerusten van
studenten?
Op welke manier besteedt de opleiding aandacht aan seksuele diversiteit in het
toerusten van studenten?
Op welke manier besteedt de opleiding aandacht aan de persoonsontwikkeling van de
student in relatie tot bovenstaande thema’s en in relatie tot de visie van de school op
een veilig schoolklimaat (zijn toekomstige werkplek)?
Competenties en borging
Welke competenties uit de zelfscan zet de lerarenopleiding in om studenten adequaat
toe te rusten op het terrein van de sociale veiligheid?
Zijn er andere competenties, naast de competenties uit de zelfscan, die de lerarenopleiding
inzet om studenten in kennis en kunde adequaat toe te rusten op het realiseren van
een sociaal veilig klimaat?
Zijn de competenties die studenten nodig hebben voor het realiseren van een sociaal
veilig klimaat structureel ingebed in de opleiding en/of het curriculum van een of
meer vakken?
Welke verbeterpunten kunt u noemen om studenten beter toe te rusten op het gebied
van de sociale veiligheid in:
2.4a de opleiding;
2.4b het curriculum;
2.4c de kennis en kunde van docenten van de opleiding?
Hoe borgt en monitort de opleiding de ontwikkeling van de student in het toepassen
van de competentie in de opleiding en/of stage?
Hoe stemt de opleiding met de (stage)praktijk af of het aanbod van de opleiding
studenten voldoende toerust?
Ondersteuningsbehoeften
Welke ondersteuningsbehoeften heeft de opleiding om studenten beter toe te rusten
op het gebied van sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit in het bijzonder?

deel 2 - Rapportage pabo’s: Toegerust op sociale veiligheid

43

DEEL
Rapportage
Rapportage tweedegraads
tweedegraads
lerarenopleidingen:
lerarenopleidingen:
Toegerust
Toegerust op
op sociale
sociale veiligheid
veiligheid
Een
Een verkenning
verkenning naar
naar de
de toerusting
toerusting van
van aankomende
aankomende docenten
docenten door
door
tweedegraads
tweedegraads lerarenopleidingen
lerarenopleidingen op
op het
het gebied
gebied van
van sociale
sociale veiligveilig­
heid
heid in
in het
het algemeen
algemeen en
en pesten,
pesten, seksualiteit
seksualiteit en
en seksuele
seksuele diversiteit
diversiteit
in
in het
het bijzonder.
bijzonder
Stichting
StichtingSchool
Schoolen
enVeiligheid
Veiligheid
Utrecht,
Utrecht,september
november 2014

3

Inhoud deel 3
1

2

3

4

Inleiding

46

1.1

Achtergrond verkenning

46

1.2

Wat is sociale veiligheid?

47

1.3

Doel verkenning en vraagstelling

48

1.4

Opzet van de verkenning

48

Toerusting sociale veiligheid

50

2.1

50

Analyse methoden en materialen

2.2	Generieke kennisbasis

52

2.3

Bekwaamheidseisen

53

2.4

Tussenconclusie

53

Resultaten

55

3.1

55

Online vragenlijst

3.2	Interviews

56

Conclusies en aanbevelingen

60

4.1

Conclusies

60

4.2

Aanbevelingen

62

Literatuur

64

Bijlagen

65

Bijlage 1

Overzicht van de opleidingen

65

Bijlage 2	Geïnventariseerde materialen en methoden

66

Bijlage 3

Sociale veiligheid in de bekwaamheidseisen

67

Bijlage 4

Aanbiedingsbrief online vragenlijst

69

Bijlage 5

Online vragenlijst

70

Bijlage 6 	Gespreksleidraad verdiepende interviews

74

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

45

1 Inleiding
Stichting School en Veiligheid heeft in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap in de periode van oktober 2013 tot en met september 2014 de eerste fase
uitgevoerd van het project ‘Aandacht voor pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in de
pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen’. School en Veiligheid heeft deze eerste fase
uitgevoerd in samenspraak met de directeuren van de pabo’s en de tweedegraads lerarenopleidingen, verenigd in respectievelijk de directeurenoverlegorganen LOBO (Landelijk Overleg Lerarenopleidingen Basisonderwijs) en ADEF (Algemeen Directeurenoverleg Educatieve
Faculteiten). Deze rapportage bevat de bevindingen uit de eerste fase en sluit af met een
aantal conclusies en aanbevelingen voor zover deze betrekking hebben op de tweedegraads
lerarenopleidingen.

1.1

Achtergrond verkenning

Plan van aanpak tegen pesten

In maart 2013 heeft de staatssecretaris van Onderwijs een Plan van aanpak tegen pesten
opgesteld1.
Uit de verschillende gesprekken die zijn gevoerd over een sociaal veilig schoolklimaat in
aanloop naar de totstandkoming van het Plan van aanpak tegen pesten kwam naar voren dat
leraren pesten niet altijd waarnemen in de klas, en als ze het waarnemen, ze vaak niet goed
weten wat ze moeten doen. In het Plan van aanpak tegen pesten wordt het belang geschetst
van het inzetten van een goede methodiek in de scholen en van de professionaliteit van
docenten in het aanpakken van pesten. In het Plan van aanpak tegen pesten is bovendien
geconstateerd dat in het bijzonder voor lhbt-jongeren een sociaal veilig schoolklimaat voor
de persoonlijke ontwikkeling en leren van grote betekenis is.
Aandacht voor seksuele diversiteit en seksualiteit

In de jaarlijkse veiligheidsbrief aan de Kamer laat minister Bussemaker van OCW de kamer
weten te willen investeren in deskundigheidsbevordering van leraren op het gebied van
seksuele diversiteit en seksualiteit2.
Er zijn signalen dat leraren op dit punt verlegenheid ervaren. De voorlichting op scholen
over seksualiteit lijkt vooral gericht te zijn op kennisoverdracht, waarbij het belang van
seksuele weerbaarheid en seksuele diversiteit vaak nog onderbelicht blijft. De resultaten
van een onderzoek3 naar de veiligheidsbeleving van lesbische, homoseksuele en biseksuele
leerlingen in het voortgezet onderwijs worden door de minister zorgelijk genoemd.
Eind 2012 is in de kerndoelen vastgelegd dat po-, vo- en so-scholen aandacht moeten
besteden aan seksuele diversiteit en seksualiteit. In dit licht en mede in relatie tot sociale
veiligheid is het van belang dat lerarenopleidingen en pabo’s aankomende docenten en
leerkrachten wat betreft kennis en vaardigheden toerusten op het terrein van seksualiteit en
seksuele diversiteit.
1 S. Dekker en M. Dullaert (2013). Plan van aanpak tegen pesten.
2 J. Bussemaker en S. Dekker (2013). Brief jaarlijks overzicht sociale veiligheid op scholen.
3 T. Mooij, D. Fettelaar en W. de Wit (2012). Sociale onveiligheid van LHB schoolpersoneel en LHB leerlingen: Brochure.
ITS, Radboud Universiteit Nijmegen.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

46

Vakmanschap docent

Pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit zijn thema’s die niet op zichzelf staan, maar
onderdeel zijn van het bevorderen en waarborgen van de sociale veiligheid in de klas en in
de school. Het zijn dan ook geen thema’s die alleen in afzonderlijke vakken in het onderwijs
aan de orde kunnen worden gesteld. Deze thema’s zijn steeds en altijd verbonden met het
vakmanschap van de docent, omdat deze als professional in het onderwijs niet alleen de
opdracht heeft om kennis over te dragen, maar ook om leerlingen te begeleiden in het leren
en opgroeien en te zorgen voor een sociaal veilig schoolklimaat als voorwaarde daartoe.
Het vergt bekwaamheden van docenten die in de opleidingen aan de orde zijn volgens de
bekwaamheidseisen en de generieke kennisbasis, aangevuld met meer specifieke kennis en
vaardigheden met betrekking tot de verschillende thema’s.

1.2

Wat is sociale veiligheid?

Bij sociale veiligheid gaat het om het tegengaan van en omgaan met ongewenst gedrag en
om het bevorderen van sociaal gedrag. Het is een belangrijke voorwaarde voor leerlingen om
te kunnen leren en opgroeien en voor personeel om goed te functioneren. Pesten, seksueel
grensoverschrijdend gedrag en discriminatie of negatieve bejegening op grond van seksuele
diversiteit zijn vormen van ongewenst gedrag en daarmee uitingsvormen van sociale onveiligheid. Om sociale veiligheid te waarborgen en te bevorderen zijn formele kaders nodig,
waarbij de grenzen van gedrag worden vastgesteld. In een wettelijk verplicht veiligheidsplan
legt een school onder andere vast hoe ongewenst gedrag wordt tegengegaan, hoe er gehandeld wordt indien ongewenst gedrag zich voordoet en hoe gewenst gedrag bevorderd wordt.
Onderdelen van een veiligheidsplan kunnen zijn: gedragsregels, sancties bij overtreding
van regels, anti-pestprotocol, draaiboek voor afwikkeling bij incidenten of calamiteiten en
vermelding van taken en rollen van verschillende functionarissen, zoals de vertrouwenspersoon en functionarissen binnen de zorgstructuur. Ook de sinds 1998 verplichte klachtenregeling biedt een formeel kader voor het waarborgen van sociale veiligheid.
Deze formele kaders zorgen op zichzelf niet voor een sociaal veilig schoolklimaat: ze vormen
slechts de randvoorwaarden. Binnen deze randvoorwaarden is het de schoolgemeenschap
in zijn geheel die met elkaar zorg draagt voor een veilig school- en klassenklimaat. Waar
docenten hierbij een voorbeeldfunctie hebben, is het belangrijk dat leerlingen de mogelijkheid krijgen om te leren en zich te ontwikkelen. Dit vraagt aandacht voor hoe je met elkaar
omgaat, hoe conflicten worden opgelost, vanuit welke gedeelde waarden en normen er
gehandeld wordt en hoe sociale competenties worden ontwikkeld. Voor een deel kunnen deze
elementen in het curriculum worden opgenomen. Voor het grootste deel gaat het echter om
vakoverstijgende elementen die een integraal onderdeel uitmaken van de schoolcultuur. De
houding en vaardigheden van docenten zijn hierbij van doorslaggevend belang. Zowel wat
betreft hun voorbeeldfunctie als de pedagogische taak die docenten hebben om het gesprek
met leerlingen aan te gaan als de situatie zich voordoet, zodat leerlingen worden uitgedaagd
en aan het denken worden gezet over hun houding en handelen. Van belang is dat docenten
zich hierbij gesteund weten door hun schoolleider, door hier tijd en ruimte voor te krijgen
en de mogelijkheid te krijgen onderling het gesprek hierover aan te gaan, elkaar te steunen
en van elkaar te leren.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

47

In deze rapportage wordt het toerusten van aankomende docenten op het gebied van sociale
veiligheid toegespitst op pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. Zoals in de vorige
paragraaf al naar voren kwam, zijn dit de onderwerpen die in het huidige maatschappelijke
debat de aandacht hebben. De aandachtsgebieden binnen het brede begrip sociale veiligheid
kunnen door de tijd heen misschien verschillen, aandacht voor het waarborgen en bevorderen van sociale veiligheid zal echter altijd belangrijk blijven.

1.3

Doel verkenning en vraagstelling

Doel van deze verkenning is inzicht te krijgen in de manier waarop aankomende docenten in
het voortgezet onderwijs worden toegerust om sociale veiligheid te bevorderen, pesten tegen
te gaan, adequaat om te gaan met seksualiteit en seksuele diversiteit en zicht te krijgen op
de mogelijke verbeterpunten die er zijn op deze gebieden.
Met deze verkenning richten we ons op de volgende vraag:
Op welke wijze besteden tweedegraads lerarenopleidingen aandacht aan het
toerusten van aankomende docenten op het terrein van sociale veiligheid in het
algemeen en pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder?

1.4

Opzet van de verkenning

Om bovenstaande vraag te beantwoorden zijn verschillende activiteiten ondernomen.
Inventarisatie materialen en methoden

Het waarborgen en bevorderen van sociale veiligheid vraagt om specifieke kennis en vaardigheden met betrekking tot sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit in het bijzonder. Om zicht te krijgen op deze specifieke kennis en vaardigheden heeft een analyse plaatsgevonden van diverse materialen en methoden omtrent
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. In deze analyse zijn de kennis en vaardigheden geïnventariseerd die docenten nodig hebben om deze materialen en methoden op een
adequate manier te gebruiken. Bijlage 2 bevat een overzicht van de materialen en methoden
aan de hand waarvan de inventarisatie heeft plaatsgevonden. De lijst met materialen over
pesten heeft Pestweb (onderdeel van School en Veiligheid) in samenwerking met onder
andere het Nederlands Jeugdinstituut en de Rijksuniversiteit Groningen opgesteld als basislijst van veelgebruikte pestaanpakken. Er zijn veel materialen op het gebied van pesten die
slechts op één of enkele deelaspect(en) van pestgedrag ingaan, deze zijn niet opgenomen in
de basislijst. De lijst met materialen en methoden op het gebied van seksualiteit/seksuele
diversiteit is gebaseerd op de methoden en materialen die zijn opgenomen op de website
van Gay&School (onderdeel van School en Veiligheid). De meeste materialen en methoden
die er zijn op het gebied van seksuele diversiteit zijn opgenomen op deze website en deze
lijst is afgestemd met Rutgers WPF. Veel van de materialen en methoden behandelen seksuele diversiteit binnen het bredere thema seksualiteit.
Analyse generieke kennisbasis en bekwaamheidseisen

Opleidingen baseren zich wat betreft het toerusten van studenten op het toekomstig docentschap onder andere op de generieke kennisbasis en de wettelijke bekwaamheidseisen. Om een

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

48

beeld te krijgen van de wijze waarop specifieke kennis en vaardigheden met betrekking tot
sociale veiligheid terugkomen in de generieke kennisbasis en de bekwaamheidseisen zijn
beide referentiekaders bestudeerd.
Online vragenlijst

Om een beeld te krijgen van hoe tweedegraads lerarenopleidingen zichzelf beoordelen wat
betreft de manier waarop zij studenten toerusten op het gebied van sociale veiligheid is een
online vragenlijst gestuurd naar de portefeuillehouders van de opleidingen. In samenwerking
met Regioplan is de vragenlijst ontwikkeld en gevalideerd. De vragenlijst is mede gebaseerd
op de uitkomsten van de inventarisatie van materialen en methoden omtrent pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. De contactgegevens van de portefeuillehouders van dertien
opleidingen zijn aangeleverd door ADEF. Van deze dertien opleidingen zijn elf opleidingen
ingegaan op ons verzoek om mee te werken aan de verkenning. In bijlage 1 is een overzicht
opgenomen van de opleidingen die hebben meegewerkt, bijlage 4 bevat de aanbiedingsbrief
aan de opleidingen en bijlage 5 geeft de inhoud van de online vragenlijst weer.
Verdiepende interviews

Op basis van de ingevulde vragenlijsten hebben verdiepende interviews plaatsgevonden met
de portefeuillehouders van de opleidingen. De interviews waren semigestructureerd, waarbij
de centrale vraag van deze verkenning uitgesplitst werd in een aantal deelvragen. De respondenten werden in de interviews kritisch bevraagd op hun eigen oordeel over de opleiding
zoals dat uit de online vragenlijst naar voren kwam. Hierbij werd doorgevraagd waar in de
opleiding en op welke manier de onderwerpen sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit nu precies aan bod komen. Daarnaast werd in de interviews ingegaan op
hoe vaardigheden en kennis van studenten op deze gebieden gemonitord en geborgd worden.
Van deze interviews zijn verslagen gemaakt, die aan de respondenten zijn voorgelegd en
door hen akkoord zijn bevonden. Bijlage 6 bevat de vragen die tijdens de interviews aan de
orde kwamen.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

49

2 Toerusting sociale veiligheid
Het waarborgen en bevorderen van sociale veiligheid vraagt om specifieke kennis en vaardigheden met betrekking tot sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit in het bijzonder. Om zicht te krijgen op deze specifieke kennis en vaardigheden heeft een analyse plaatsgevonden van diverse materialen en methoden omtrent
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit. In deze analyse zijn de kennis en vaardigheden geïnventariseerd die docenten nodig hebben om deze materialen en methoden op een
adequate manier te gebruiken. Daarnaast is gekeken op welke manier de specifieke kennis en
vaardigheden met betrekking tot sociale veiligheid terugkomen in de generieke kennisbasis
en de wettelijke bekwaamheidseisen die in de opleidingen reeds aan de orde zijn.

2.1

Analyse methoden en materialen

Op basis van de inventarisatie volgt hieronder een opsomming van kennis en vaardigheden
waarover aankomende docenten moeten beschikken om de materialen en methoden omtrent
pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit adequaat te kunnen gebruiken. Hoewel de kennis
en vaardigheden die nodig zijn voor het bevorderen van sociale veiligheid niet los te zien
zijn van het kunnen omgaan met pesten of seksualiteit/seksuele diversiteit en andersom,
is voor de helderheid in deze rapportage wel een onderverdeling gemaakt tussen deze drie
gebieden.
Sociale veiligheid

Een startbekwame docent:
• Weet dat sociale veiligheid een voorwaarde is voor het leren en opgroeien van leerlingen.
• Weet dat een school in het kader van sociaal veiligheidsbeleid de wettelijke verplichting
heeft om een veiligheidsplan te hebben.
• Weet dat je als docent een rol en verantwoordelijkheid hebt in het sociale veiligheidsbeleid
van de school.
• Weet dat sociaal veiligheidsbeleid bestaat uit preventieve en curatieve aspecten.
• Weet dat het toepassen van schoolregels een preventieve rol speelt in sociaal
veiligheidsbeleid.
• Kent de verschillende fasen van de regulatieve cyclus.
• Weet dat er een wisselwerking is tussen de visie/het beleid/de cultuur van een school en
een veilig klimaat.
• Weet dat iedere school verplicht is om een klachtenregeling te hebben en wat de betekenis
hiervan is in het kader van sociale veiligheid.
• Weet wat de taken en rollen zijn van functionarissen die een rol spelen in het
veiligheidsbeleid, zoals de vertrouwenspersoon en functionarissen binnen de interne en
externe zorgstructuur.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

50

Pesten

Een startbekwame docent:
• Weet wat de verschijningsvormen zijn van pesten, inclusief cyberpesten.
• Weet wat de verschillende rollen bij pesten zijn.
• Weet wat de verschillende fasen van groepsvorming zijn.
• Weet wat beleid tegen pesten in relatie tot algemeen veiligheidsbeleid inhoudt.
• Kent verschillende interventiestrategieën (methoden, instrumenten, technieken) op het
gebied van pesten.
• Weet wat in de leer- en ontwikkelingstheorieën wordt gezegd over de morele ontwikkeling
van jongeren.
• Weet dat er een wisselwerking is tussen de persoonlijke identiteit en eigen waarden en
normen en de manier waarop je omgaat met pesten.
• Kan pesten herkennen.
• Kan vanuit groepsdynamische principes groepsprocessen aansturen gericht op een sociaal
veilig klimaat.
• Kan verschillende soorten gesprekstechnieken toepassen.
• Kan verschillende sociale interventies toepassen die leiden tot gedragsverandering.
• Kan wisselen tussen docentrollen, zoals kennisoverdrager, begeleider of coach.
• Kan op het gebied van klassenmanagement maatregelen nemen om een sociaal veilig
klimaat te bevorderen.
• Kan werkvormen inzetten die bijdragen aan een sociaal veilig groepsklimaat.
• Kan door middel van reflectie expliciteren hoe hij – vanuit zijn eigen identiteit en bijbehorende
waarden en normen – omgaat met pesten.
Seksualiteit en seksuele diversiteit

Een startbekwame docent:
• Weet wat seksuele diversiteit inhoudt.
• Weet hoe de seksuele ontwikkeling van jongeren verloopt.
• Weet dat seksuele vorming niet alleen seksuele voorlichting vanuit biologisch perspectief
is, maar ook aandacht schenkt aan de psychologische en sociale aspecten van seksualiteit.
• Weet wat er maatschappelijk speelt op het gebied van seksualiteit en seksuele diversiteit.
• Weet hoe er binnen verschillende sociaal-culturele achtergronden wordt aangekeken
tegen seksualiteit, homoseksualiteit en de diverse relatie- en leefvormen.
• Weet dat er een wisselwerking is tussen de eigen seksuele identiteit en waarden en
normen op het gebied van seksualiteit en seksuele diversiteit en de manier waarop je hier
als docent mee omgaat.
• Kan open communiceren over seksualiteit en seksuele diversiteit.
• Kan wisselen tussen docentrollen, zoals kennisoverdrager, begeleider of coach.
• Kan in de sociale dynamiek in de klas het gesprek voeren en emoties bij leerlingen
herkennen.
• Kan gedrag dat door een leerling als grensoverschrijdend of discriminerend kan worden
opgevat aan de orde te stellen en benutten om aandacht te besteden aan het welbevinden
en de persoonlijke ontwikkeling van leerlingen.
• Kan door middel van reflectie expliciteren hoe hij zich – vanuit zijn eigen seksuele identiteit
en bijbehorende waarden en normen – verhoudt tot situaties omtrent seksualiteit en
seksuele diversiteit die zich voordoen in de schoolpraktijk.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

51

2.2

Generieke kennisbasis

De generieke kennisbasis, zoals beschreven in de Generieke Kennisbasis tweedegraads leraren­
opleidingen4, legt de conceptuele kennis vast met betrekking tot het beroepsgebonden deel
waarover startbekwame docenten aan het einde van de lerarenopleiding moeten beschikken.
De generieke kennisbasis biedt geen kader of richtlijn op basis waarvan de lerarenopleidingen de generieke kennisbasis kunnen toetsen. In een viertal domeinen van de generieke
kennisbasis zijn elementen te onderscheiden die bijdragen aan de toerusting van aankomende docenten op het gebied van sociale veiligheid in het algemeen en omgaan met pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder. Dit betreft de volgende domeinen:
• Domein 3: Communicatie, interactie en groepsdynamica
• Domein 4: Ontwikkeling van de adolescent
• Domein 5: Leerlingen met speciale behoeften
• Domein 8: Pedagogische kwaliteit
Sociale veiligheid

Domein 3 gaat in op het leefdomein, wat binnen een leergemeenschap naast het leerdomein
wordt geplaatst. Binnen het leefdomein spelen onder andere factoren als interpersoonlijke
attractie, sociale netwerken, eenzaamheid, pesten en agressie een grote rol. De subdomeinen die hierbinnen worden onderscheiden zijn: communicatiemodellen, gespreksvoering en
groepsdynamica. In het subdomein ‘groepsdynamica’ worden de volgende aan sociale veiligheid gerelateerde kernconcepten genoemd:
• Groepsvorming, groepsprocessen en typen leiderschap, met aandacht voor macht, gezag,
sociale ongelijkheid en diversiteit en groepsrollen.
• Conflicthantering en asymmetrische interactie, met speciale aandacht voor pestgedrag in
klas en school (inclusief de werk- en stageplek).
Binnen domein 5 wordt ingegaan op het omgaan met leerlingen met gedragsproblemen.
Hierbij wordt onder andere het toepassen van schoolregels als kernmethodiek5 genoemd.
In domein 8 wordt gesproken over het belang van een pedagogische visie. Aanstaande
docenten moeten zich in dit kader bewust worden van de normen, waarden en deugden die
verbonden zijn aan keuzes voor bepaalde (leer)doelen, leerinhouden, onderwijsmethodieken
en omgangsvormen. Ook moeten lerarenopleidingen studenten kennis laten nemen van de
voornaamste benaderingen van gerichte beïnvloeding ten behoeve van de morele opvoeding
van leerlingen en dienen ze hiermee deskundigheid en ervaring op te laten doen zodat zij
pedagogisch veilige leeromgevingen (kunnen) creëren.
Kernconcepten binnen dit domein die zijn gerelateerd aan sociale veiligheid zijn:
• Recht doen aan basisbehoeften van de leerlingen.
• Recht doen aan diversiteit tussen leerlingen.
• Werken vanuit een pedagogische visie en pedagogisch tact.
• Pedagogische voorwaarden en grenzen van het speelveld voor opvoeding, school en
(beroeps)opleiding (bedrijf) (opvoedbaarheidsprincipe, opvoedingsklimaat en -sfeer).
Als kernmethodiek wordt in dit domein ‘creëren van veilige leeromgevingen’ genoemd.

4 HBO-raad, (2011) Generieke Kennisbasis tweedegraads lerarenopleidingen.
5 Kernmethodieken maken in tegenstelling tot de kernconcepten echter geen daadwerkelijk onderdeel uit van de generieke kennisbasis.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

52

Pesten

In het subdomein ‘groepsdynamica’ van domein 3 worden de volgende aan pesten gerelateerde kernconcepten genoemd:
• Groepsvorming, groepsprocessen en typen leiderschap, met aandacht voor macht, gezag,
sociale ongelijkheid en diversiteit en groepsrollen.
• Conflicthantering en asymmetrische interactie met speciale aandacht voor pestgedrag in
klas en school (inclusief de werk- en stageplek).
In domein 4 wordt omschreven dat een startbekwame docent kennis moet hebben van de morele
denkontwikkeling van jongeren bij het omgaan met en voorkomen van agressie en pesten.
Domein 5 gaat in op het omgaan met leerlingen met gedragsproblemen. Als kernmethodiek
wordt hier onder andere het toepassen van een pestprotocol genoemd.
Seksualiteit en seksuele diversiteit

Binnen domein 4 wordt ingegaan op de bijdrage die een school kan leveren aan het seksuele
ontwikkelingsproces van jongeren. Een docent moet hierbij oog hebben voor de variatie
aan opvattingen en verschijnselen rond seksualiteit. De school is voor veel jongeren nog
steeds een belangrijke informatiebron wat seksualiteit betreft. Hierbij gaat het niet alleen
om feitenkennis, maar ook om seksbeleving en het aangeven van grenzen en wensen. De
volgende kernconcepten binnen dit domein zijn gerelateerd aan seksualiteit en seksuele
diversiteit:
• Seksualiteit als sociaal leerproces met aandacht voor aspecten als geseksualiseerde
jeugdcultuur, seksuele handelingsvrijheid en verschillende beelden in groepen leerlingen
hierover.
• Seksuele vorming en homoseksuele identiteit.

2.3

Bekwaamheidseisen

In de bekwaamheidseisen komen kennis en vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid aan bod binnen de interpersoonlijke en de pedagogische competentie.6 Er worden niet
specifiek bekwaamheden genoemd in relatie tot pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit,
hoewel de genoemde kennis en kunde daar in de praktijk uiteraard wel op gericht kunnen
zijn. Bijlage 3 bevat een overzicht van de betreffende bekwaamheidseisen en de daarvoor
benodigde kennis en kunde, die gerelateerd zijn aan sociale veiligheid.7

2.4

Tussenconclusie

De kennis en vaardigheden op het gebied van sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit die aankomende docenten nodig hebben op grond van de inventarisatie
van bestaande materialen en methoden komen in grote lijnen overeen met elementen die
in relatie tot deze onderwerpen zijn opgenomen in de generieke kennisbasis. De benodigde
kennis en vaardigheden op grond van de inventarisatie van materialen sluit ook aan op de
bekwaamheidseisen die verbonden zijn aan twee van de zeven SBL-competenties, al worden
6 Stichting Beroepskwaliteit Leraren (2004). Bekwaamheidseisen leraren.
7 We zijn in onze verkenning uitgegaan van de bekwaamheidseisen uit 2004 die in 2006 in werking zijn getreden. Het
voorstel uit 2012 van de Onderwijscoöperatie tot herijking van de bekwaamheidseisen moet namelijk nog behandeld
worden door het parlement.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

53

pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit hierbij niet expliciet genoemd.
De door de bewindslieden aangekondigde investering in deskundigheidsbevordering op het
gebied van pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit, maakt duidelijk dat de toerusting van
docenten op deze gebieden door de opleidingen verbeterd moet worden. Op basis van bovenstaande kan geconcludeerd worden dat de generieke kennisbasis en de bekwaamheidseisen
voldoende aangrijpingspunten lijken te bieden voor de tweedegraads lerarenopleidingen om
studenten voldoende toe te rusten op het gebied van sociale veiligheid.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

54

3 Resultaten
Voor deze verkenning zijn dertien tweedegraads lerarenopleidingen aangeschreven. De
contactgegevens van de betreffende portefeuillehouders zijn via ADEF aangeleverd. Van deze
dertien opleidingen zijn elf opleidingen ingegaan op ons verzoek om mee te werken aan de
verkenning.

3.1

Online vragenlijst

Om een beeld te krijgen van hoe tweedegraads lerarenopleidingen zichzelf beoordelen wat
betreft de manier waarop zij studenten toerusten op het gebied van sociale veiligheid is een
online vragenlijst gestuurd naar de portefeuillehouders van de opleidingen. Onderstaande
tabellen geven de uitkomsten weer van de gesloten vragen uit de vragenlijst.
Aantal van elf opleidingen met score
(1 = niet, 5 = goed)

Vraag

1

2

3

4

5

1. Belangrijk onderdeel curriculum

0

0

2

4

5

2. Legt voortgang kennis vast

0

1

2

6

2

3. Legt voortgang vaardigheden vast

0

1

4

5

1

4. Belangrijk onderdeel curriculum

0

0

0

0

11

5. Legt voortgang kennis vast

0

0

3

3

5

6. Legt voortgang vaardigheden vast

0

0

3

7

1

7. Belangrijk onderdeel curriculum

0

0

1

5

5

8. Legt voortgang kennis vast

0

0

4

5

2

9. Legt voortgang vaardigheden vast

0

0

4

7

0

10. Belangrijk onderdeel curriculum

0

0

2

2

7

11. Legt voortgang kennis vast

0

0

3

5

3

12. Legt voortgang vaardigheden vast

0

0

2

8

1

13. Belangrijk onderdeel curriculum

0

0

1

0

10

14. Legt voortgang kennis vast

0

0

1

4

6

15. Legt voortgang vaardigheden vast

0

0

1

5

5

Leer- en
ontwikkelingstheorieën

16. Belangrijk onderdeel curriculum

0

0

1

2

8

17. Legt voortgang kennis vast

0

0

1

4

6

Docentrollen

18. Belangrijk onderdeel curriculum

0

0

2

3

6

19. Legt voortgang kennis vast

0

1

2

3

5

20. Legt voortgang vaardigheden vast

0

0

2

5

4

21. Belangrijk onderdeel curriculum

1

1

1

7

1

22. Legt voortgang kennis vast

1

1

4

4

1

23. Legt voortgang vaardigheden vast

1

1

4

4

1

24. Belangrijk onderdeel curriculum

0

1

3

5

2

25. Legt voortgang kennis vast

0

2

4

3

2

26. Legt voortgang vaardigheden vast

0

4

5

1

1

Gesprekstechnieken

Werkvormen

Sociale interventies

Groepsdynamica

Klassenmanagement

Regulatieve cyclus

Seksualiteit en seksuele
diversiteit

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

55

Ethiek

Culturele achtergronden
Reflectie

27. Belangrijk onderdeel curriculum

0

1

3

3

4

28. Legt voortgang kennis vast

1

1

5

1

3

29. Legt voortgang vaardigheden vast

1

3

4

2

1

30. Belangrijk onderdeel curriculum

0

1

4

2

4

31. Legt voortgang kennis vast

0

0

7

1

3

32. Belangrijk onderdeel curriculum

0

0

0

0

11

33. Legt voortgang vaardigheden vast

0

0

0

1

10

Vraag

Ja

Nee

34. Besteedt expliciet aandacht aan pesten

9

2

35. Besteedt expliciet aandacht aan seksuele diversiteit

9

2

36. Besteedt expliciet aandacht aan sociale veiligheid

8

3

37. Leert studenten wisselwerking tussen schooleigen visie, beleid en cultuur en veilig
		schoolklimaat

10

1

38. Leert studenten wisselwerking tussen persoonlijke identiteit en veilig klimaat

11

0

39. Vraagt feedback stagescholen over toerusting studenten sociale veiligheid

5

6

De meeste opleidingen geven in de vragenlijst aan dat expliciet aandacht wordt besteed
aan sociale veiligheid, pesten en seksuele diversiteit. Daarnaast laten de resultaten van de
vragenlijst zien dat opleidingen zichzelf hoog scoren op de vragen met betrekking tot de
verschillende competenties. Hierbij valt op dat reflectie en de competenties die raken aan
didactiek, zoals werkvormen en klassenmanagement, het hoogst scoren.

3.2

Interviews

Hieronder volgt een samenvatting van de verdiepende interviews aan de hand van de
verschillende onderwerpen die in de interviews aan de orde zijn geweest.
Sociale veiligheid

Alle opleidingen bevatten onderdelen en elementen die te maken hebben met sociale veiligheid. Uit de gesprekken komt naar voren dat hierbij meestal niet expliciet de term ‘sociale
veiligheid’ gebruikt wordt. De termen die in dit kader vallen zijn ‘pedagogisch klimaat’,
‘leefklimaat’, ‘veilig leerklimaat’ of ‘positief leerklimaat’. Tegelijkertijd blijkt uit veel van de
gesprekken dat de nadruk in het curriculum van de opleidingen met name ligt op de vakinhoud en vakdidactiek.
Een aantal opleidingen noemen in relatie tot de borging van sociale veiligheid de aandacht
die de opleiding heeft voor de SBL-competenties die bijdragen aan het creëren van een
veilig klimaat. De onderdelen en elementen die raken aan sociale veiligheid komen in de
meeste opleidingen aan bod in de pedagogische/onderwijskundige leerlijn gebaseerd op de
generieke kennisbasis. Het verschilt per opleiding hoe dit concreet wordt ingevuld. Elementen die in de meeste opleidingen de revue passeren zijn: klassenmanagement, groepsprocessen, relatie leerling, seksualiteit, (seksuele) diversiteit, pesten en reflectie. Op basis van

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

56

de gevoerde gesprekken lijken de volgende elementen van sociale veiligheid geen plek te
hebben in de opleiding of het curriculum: preventieve, proactieve en curatieve aspecten van
sociaal veiligheidsbeleid, het veiligheidsplan, de visie/waarden en normen van een toekomstige school op het gebied van sociale veiligheid en de omgang met klachten en rollen van
functionarissen op het gebied van sociale veiligheid.
Verder blijkt uit de gesprekken dat onderwerpen die te maken hebben met sociale veiligheid ook aan bod komen tijdens de stages van studenten. Of vaardigheden en visie van de
student op dit terrein daadwerkelijk worden aangesproken tijdens de stages hangt af van de
individuele student en van wat hij tegenkomt tijdens zijn stage. Daarnaast blijkt dat daadwerkelijke incidenten op het gebied van sociale onveiligheid meestal opgelost worden door
de stagedocent en niet door de stagiair.
Pesten

Veel – echter niet alle – opleidingen besteden aandacht aan pesten. Negen opleidingen
geven in de vragenlijst aan expliciet aandacht te besteden aan pesten. Tijdens de gesprekken wordt duidelijk dat wanneer een opleiding expliciet aandacht besteedt aan pesten, dit
meestal is tijdens één of twee lessen in de context van een bredere module waar pesten als
onderwerp in past. Wat tijdens deze lessen aan bod komt is bij de verschillende opleidingen zeer uiteenlopend. Hierbij komt wel vaak het doel overeen, namelijk studenten bewust
maken van de pestproblematiek binnen groepen. Hiervoor wordt op de meeste opleidingen
met name kennis aangereikt. Elementen die hierbij door opleidingen zijn genoemd zijn:
de vijfsporenaanpak, werkzame elementen in pestaanpakken, en groepsprocessen. Voor de
vaardigheden die aankomende docenten nodig hebben om met pesten om te gaan wordt in
de meeste gesprekken verwezen naar de algemene SBL-competenties.
Seksualiteit en seksuele diversiteit

Negen opleidingen geven in de vragenlijst aan expliciet aandacht te besteden aan seksualiteit en seksuele diversiteit. Uit de gesprekken komt naar voren dat in de meeste opleidingen
in één of twee lessen de seksuele ontwikkeling van jongeren vanuit biologisch en/of ontwikkelingstheoretisch perspectief aan bod komt. Echter, aan seksuele diversiteit wordt vrijwel
niet of slechts in kleine mate aandacht besteed door de opleidingen. Soms gebeurt dit in
relatie tot het onderwerp seksualiteit of seksuele ontwikkeling en soms is seksuele diversiteit
een onderwerp binnen het bredere thema van diversiteit. Of er aandacht is voor dit thema
hangt vaak af van de situatie die zich voordoet of van de individuele docent. Ervaringen als
stagiair met dit thema komen aan de orde als de student het inbrengt tijdens studieonderdelen als studieloopbaanbegeleiding of intervisie.
Expliciet aandacht voor de seksuele identiteit van de student zelf in relatie tot de seksuele
identiteit van leerlingen is er op een enkele opleiding.
Persoonsontwikkeling in relatie tot sociale veiligheid

Alle opleidingen geven aan aandacht te besteden aan de persoonsontwikkeling van studenten. Dit betreft meestal het reflecteren van de student op het vak van leraar en reflectie op
het handelen en de SBL-competenties tijdens de stages. Aandacht voor persoonsontwikkeling in relatie tot sociale veiligheidsthema’s als pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit
wordt tijdens de gesprekken niet genoemd. In de vragenlijst geven alle opleidingen aan dat
de opleiding aandacht besteedt aan de wisselwerking tussen persoonlijke identiteit en veilig
klimaat. In de gesprekken wordt niet duidelijk op welke manier opleidingen hier concreet
aandacht aan besteden. Veelal blijft de aandacht die hiervoor is impliciet.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

57

Competenties

De competenties uit de vragenlijst werden door vrijwel alle opleidingen gezien als belangrijke competenties voor het bevorderen en waarborgen van sociale veiligheid. In de vragenlijst scoorden de opleidingen hoog op de vragen in hoeverre de verschillende competenties
een belangrijk onderdeel uitmaken van de opleiding. Tijdens de interviews werden deze hoge
scores enigszins genuanceerd. De opleidingen vinden namelijk dat ze voldoende aandacht
besteden aan deze competenties, omdat daarmee voldaan werd aan de gestelde eisen uit de
generieke kennisbasis en de SBL-competenties. De hoge scores in de vragenlijst zeggen dus
niet per se dat de opleidingen vinden dat studenten voldoende worden toegerust op de in de
vragenlijst genoemde competenties.
De inbedding van de competenties loopt vaak door verschillende leerlijnen heen. In de pedagogische/onderwijskundige leerlijn komt met name kennis aan bod met betrekking tot de sociale veiligheidsthema’s. Het ontwikkelen van vaardigheden op dit terrein komt met name aan
bod tijdens de stages. Reflectie op persoonlijk en professioneel handelen komt terug in vakken
als studieloopbaanbegeleiding. Hierbij moet dus wel de kanttekening geplaatst worden dat het
wat betreft de vaardigheden en reflectie vaak afhangt van de student of de situatie of hierbij
ook daadwerkelijk de relatie gelegd wordt met de sociale veiligheidsthema’s.
De modules/vakken waarbinnen aandacht is voor pesten of seksualiteit en seksuele diversiteit worden vaak afgesloten met een kennistoets. Omdat deze onderwerpen slechts een
onderdeel zijn van meer omvattende modules/vakken hoeft het niet zo te zijn dat in de
toetsen ook de kennis over pesten of seksualiteit en seksuele diversiteit getoetst wordt.
Het monitoren van de vaardigheden wordt over het algemeen gedaan via het beoordelen
van de SBL-competenties. De ontwikkeling van de student wordt in de meeste gevallen
gevolgd via een portfolio. Ook assessments en een criteriumgericht interview zijn genoemd
als manieren om de ontwikkeling van studenten te volgen. De manieren waarop de beoordeling plaatsvindt binnen de verschillende opleidingen lopen erg uiteen. Aan de ene kant
van het spectrum staan een aantal opleidingen waarbij de student zelf richtinggevend is
in de leervragen die hij stelt en waarop hij reflecteert in het portfolio. Aan de andere kant
van het spectrum staan een aantal opleidingen waarbij de beoordeling en monitoring van
competenties plaatsvindt tijdens de stage door middel van competentiekaarten waarin SBLcompetenties en bijbehorende bekwaamheidseisen voorzien zijn van gedragsindicatoren voor
de verschillende fasen van de opleiding (propedeuse, hoofdfase en afstudeerfase). Tijdens
assessments wordt in deze opleidingen gebruikgemaakt van een assessmentmatrix waarin
SBL-competenties worden gekoppeld aan kenmerkende beroepssituaties, waarvoor studenten
bewijzen moet leveren.
Tijdens de interviews werd opvallend vaak de opmerking gemaakt dat de opleidingen te
maken hebben met jonge studenten die wat betreft hun eigen ontwikkeling nog niet toe zijn
aan het ontwikkelen van vaardigheden op het gebied van pesten, seksualiteit en seksuele
diversiteit.
Afstemming stagepraktijk

In de vragenlijst geven vijf opleidingen aan de toerusting van studenten op het gebied van
sociale veiligheid af te stemmen met de stageschool. In de verdiepende gesprekken komt
naar voren dat deze afstemming meestal bestaat uit het beoordelen van de student aan de
hand van de verschillende SBL-competenties, waaronder ook competenties die bijdragen
aan een veilig klimaat in de klas. Expliciete afstemming over de manier waarop opleidingen
studenten toerusten op het gebied van sociale veiligheid vindt niet plaats. In veel gesprekken komt naar voren dat tijdens de stage de vakinhoud en de vakdidactiek de boventoon

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

58

voeren en niet het waarborgen en bevorderen van sociale veiligheid en het pedagogisch
handelen dat daarmee verbonden is. Dit heeft te maken met de cultuur bij zittende docenten, waarbij het zorgdragen voor sociale veiligheid als onderdeel van het vak geen thema is.
Leerdoelen voor een stage worden meestal door studenten zelf geformuleerd, waardoor het
afhangt van een individuele student of het ontwikkelen van vaardigheden op het gebied van
sociale veiligheid daadwerkelijk aan bod komt.
Ondersteuningsbehoefte

Bij de opleidingen is weinig behoefte aan ondersteuning. Daar waar behoefte is aan ondersteuning worden de volgende zaken genoemd: concrete materialen die binnen het huidige
curriculum in te zetten zijn, gastlessen over de ‘sociale veiligheid’-thema’s en een website
met up-to-date informatie.
Regelmatig werd genoemd dat er een verbeterslag nodig is wat betreft de na- en bijscholing
van zittende docenten op het gebied van sociale veiligheid, waardoor studenten tijdens hun
stage beter worden voorbereid op dit gebied. Ook wordt door veel opleidingen gepleit voor
een stringenter samenwerking tussen de opleiding en de stagescholen.
Veelvuldig wordt de inductiefase genoemd. Volgens veel opleidingen valt in de begeleiding van jonge docenten veel winst te behalen. De winst die te behalen is, wordt over het
algemeen niet als verantwoordelijkheid van de initiële opleiding gezien. Bij veel van de
opleidingen klinkt door dat de startbekwame docenten die van de opleiding komen het vak
in de praktijk moeten leren. Het gaat dan met name om de pedagogische vaardigheden van
startbekwame docenten. Exemplarisch in dit kader zijn de volgende uit de interviews afkomstige opmerkingen:
”Ik ben al blij als studenten weggaan met het bewustzijn dat er 30 verschillende personen
in de klas zitten en ze hier als docent naar moeten handelen. En als studenten beseffen dat
ze zich hierin na hun afstuderen verder moeten ontwikkelen. Los van of ze hiertoe vaardig
zijn bij het afstuderen.”
“In de opleiding aangeleerde competenties bieden voldoende professionele basis en inzicht,
maar zijn nauwelijks toereikend om studenten gedegen professionele vaardigheden en ervarings­
kennis met betrekking tot sociale veiligheid te laten ontwikkelen.”
De opleidingen geven aan dat in de opleiding zelf de praktijk hooguit gesimuleerd kan
worden en dat studenten ook tijdens stages niet te maken krijgen met de echte dagelijkse
praktijk, zoals die zich later in het werkende leven voordoet. Dit geeft beperkingen wat
betreft het toerusten van studenten op het gebied van sociale veiligheid.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

59

4 Conclusies en aanbevelingen
Op welke wijze besteden tweedegraads lerarenopleidingen aandacht aan het toerusten van
aankomende docenten op het terrein van sociale veiligheid in het algemeen en pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder? In dit hoofdstuk volgen de conclusies
en aanbevelingen op basis van de resultaten van de verkenning.

4.1

Conclusies

Binnen alle opleidingen zijn onderdelen en elementen te vinden die direct of indirect
te maken hebben met de toerusting van studenten op het gebied van sociale veiligheid
in het algemeen.
De elementen die te maken hebben met sociale veiligheid zijn te vinden in de pedagogische/onderwijskundige leerlijnen van de opleidingen. De term ‘sociale veiligheid’ wordt
hierbij echter vrijwel niet gebruikt. Binnen opleidingen gaat het in dit kader over ‘pedagogisch klimaat’, ‘leefklimaat’, ‘veilig leerklimaat’ of ‘positief leerklimaat’. Het verschilt sterk
per opleiding hoe dit concreet wordt ingevuld. Het komt binnen deze leerlijnen met name
theoretisch aan bod. Soms is het ook gericht op visievorming. Elementen die in de meeste
opleidingen de revue passeren zijn: klassenmanagement, groepsprocessen, relatie leerling,
seksualiteit, (seksuele) diversiteit, pesten en reflectie.
Opleidingen besteden in verschillende mate en op een verschillende manier aandacht
aan onderwerpen en thema’s die raken aan sociale veiligheid.
Bij sommige opleidingen komen thema’s omtrent sociale veiligheid behoorlijk aan bod, bij
veel opleidingen komen deze thema’s echter matig aan de orde. De pedagogische/onderwijskundige leerlijnen van de opleidingen, waarin de elementen aan bod komen omtrent
sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit, zijn gebaseerd op de generieke kennisbasis. De generieke kennisbasis biedt echter geen kader of richtlijn aan de hand
waarvan opleidingen de inhoud van de generieke kennisbasis kunnen toetsen. Dit maakt
dat opleidingen op heel verschillende manieren aandacht besteden aan de toerusting van
studenten op het gebied van sociale veiligheid.
De meeste opleidingen besteden summier aandacht aan pesten.
Hoewel de meeste opleidingen expliciet aandacht besteden aan pesten, komt pesten meestal
slechts in één of twee lessen aan bod binnen de context van een bredere module. Wat tijdens
deze lessen aan bod komt is bij de verschillende opleidingen zeer uiteenlopend. Hierbij komt
wel vaak het doel overeen, namelijk studenten bewust maken van de pestproblematiek binnen
groepen.
De meeste opleidingen besteden summier aandacht aan seksualiteit.
Wat betreft seksualiteit komt in de meeste opleidingen in één of twee lessen de seksuele
ontwikkeling van jongeren vanuit biologisch en/of ontwikkelingstheoretisch perspectief aan
bod. De meeste opleidingen gaan niet in op seksuele handelingsvrijheid of grensoverschrijdend
gedrag.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

60

Aan seksuele diversiteit wordt vrijwel geen of slechts in kleine mate aandacht besteed
door de opleidingen.
Sommige opleidingen hebben aandacht voor seksuele diversiteit in relatie tot het onderwerp
seksualiteit of seksuele ontwikkeling en soms is seksuele diversiteit een onderwerp binnen
het bredere thema van diversiteit. Vaak hangt het van de situatie die zich voordoet of van de
docent af of er aandacht is voor dit thema.
De opleidingen besteden geen aandacht aan persoonsvorming van studenten in relatie
tot pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit.
Hoewel persoonsvorming en reflectie op persoonlijk en professioneel handelen binnen alle
opleidingen een plek hebben, wordt studenten niet gevraagd om door middel van reflectie
te expliciteren hoe zij – vanuit hun eigen (seksuele) identiteit en waarden en normen – zich
verhouden tot pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit.
Of studenten in de praktijk in aanraking komen met pesten, seksualiteit en seksuele
diversiteit hangt af van wat de studenten tegenkomen in hun stage.
Behalve op meer theoretisch niveau binnen de opleiding, kunnen studenten ook in de praktijk met de thema’s pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in aanraking komen tijdens
de stages. Hier is echter lang niet altijd sprake van. Ervaringen als stagiair met deze thema’s
komen alleen aan de orde als de student ze zelf inbrengt tijdens onderdelen als studieloopbaanbegeleiding of intervisie.
De formele kaders die de randvoorwaarden vormen voor een veilig school- en klassenklimaat komen in de opleidingen zo goed als niet aan de orde.
Vanuit het curriculum is vrijwel geen aandacht voor het feit dat het ook mis kan gaan op
het gebied van sociale veiligheid en wat de rol en de verantwoordelijkheid van de docent
daarin is. Behalve het belang van schoolregels en in sommige gevallen het anti-pestprotocol,
komen de formele kaders (zoals een veiligheidsplan en klachtenregeling) die de randvoorwaarden vormen voor een veilig school- en klassenklimaat in de opleidingen niet aan bod.
Vaardigheden waarover startbekwame docenten moeten beschikken voor het waarborgen
van sociale veiligheid in het algemeen en het omgaan met pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit in het bijzonder, komen in de opleidingen aan bod via de algemene
SBL-competenties.
De vaardigheden die aankomende docenten nodig hebben om met pesten, seksualiteit en
seksuele diversiteit om te gaan, komen in de meeste opleidingen aan bod via de algemene
SBL-competenties verbonden aan de bekwaamheidseisen. De manier waarop de SBL-competenties geoperationaliseerd zijn en studenten op basis daarvan gemonitord en beoordeeld
worden is heel verschillend. De ontwikkeling van de student wordt in de meeste gevallen
gevolgd via een portfolio, soms ook via assessments of een criteriumgericht interview. De
manier waarop de beoordeling plaatsvindt verschilt nogal tussen de verschillende opleidingen. Aan de ene kant van het spectrum staan een aantal opleidingen waarbij de student zelf
richtinggevend is in de leervragen die hij stelt en waarop hij reflecteert in het portfolio.
Aan de andere kant van het spectrum staan een aantal opleidingen waarbij de beoordeling
en monitoring van competenties plaatsvindt tijdens de stage door middel van competentiekaarten waarin SBL-competenties en bijbehorende bekwaamheidseisen zijn onderverdeeld in
deelcompetenties en voorzien zijn van gedragsindicatoren voor de verschillende fasen van
de opleiding (propedeuse, hoofdfase en afstudeerfase). Tijdens assessments wordt in deze

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

61

opleidingen gebruikgemaakt van een assessmentmatrix, waarin SBL-competenties worden
gekoppeld aan kenmerkende beroepssituaties, waarvoor studenten bewijzen moet leveren.
De opleidingen rusten studenten onvoldoende toe op het gebied van sociale veiligheid
in het algemeen en pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder.
De aangrijpingspunten die de generieke kennisbasis en de bekwaamheidseisen bieden om
studenten toe te rusten op het gebied van sociale veiligheid geven de opleidingen veel
ruimte om dit op hun eigen manier te doen. Bovendien biedt de generieke kennisbasis geen
toetsingskader of eindtermen in kennis en vaardigheden op het gebied van pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit waar startbekwame docenten aan moeten voldoen. Hierdoor
zijn grote verschillen waar te nemen tussen de opleidingen en komen deze thema’s bij veel
opleidingen matig aan de orde.
De opleidingen geven nog een aantal redenen voor het feit dat ze te weinig toekomen aan
het voldoende toerusten van studenten op het gebied van sociale veiligheid. Deze zijn:
• Opleidingen hebben te maken met een overvol curriculum.
• Binnen het curriculum ligt de nadruk op vakinhoud en vakdidactiek.
• Studenten krijgen in de opleiding en tijdens de stage niet te maken met de echte dagelijkse
praktijk, zoals die zich later in het werkende leven voordoet.
• Opleidingen hebben te maken met jonge studenten die wat betreft hun eigen ontwikkeling
nog niet toe zijn aan het ontwikkelen van vaardigheden op het gebied van pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit.

4.2

Aanbevelingen

1. Expliciteer de aandacht voor sociale veiligheid in het curriculum van tweedegraads
leraren­opleidingen.

Met de komst van de vakspecifieke kennisbasis is het zwaartepunt binnen de opleidingen
de afgelopen jaren komen te liggen op het vakinhoudelijke deel van het beroep van docent.
Het Plan van aanpak tegen pesten, de aangepaste kerndoelen op het gebied van seksualiteit
en seksuele diversiteit en de handelingsverlegenheid die docenten ervaren op dit gebied
vragen om een herbezinning van opleidingen over de plek van dit zwaartepunt. Om studenten voldoende toe te rusten op het gebied van sociale veiligheid in het algemeen en pesten,
seksualiteit en seksuele diversiteit in het bijzonder, zal door opleidingen de keuze gemaakt
moeten worden om nadrukkelijk aandacht te besteden aan pesten, seksualiteit en seksuele
diversiteit als onderdelen van sociale veiligheid. Hierdoor krijgen studenten een realistischer
beeld van wat hen staat te wachten als beginnend docent en zijn zij beter toegerust op deze
gebieden.
Om studenten daadwerkelijk voldoende toe te rusten, zullen de verschillende onderwerpen
als een op zichzelf staand thema in het curriculum aan de orde moeten komen. Daarnaast is
het van belang dat de aandacht voor deze thema’s door de hele opleiding heen terugkomt,
dat wil zeggen zowel bewust geïntegreerd in andere studieonderdelen als daar waar de situatie erom vraagt.
Verdere operationalisering van sociale veiligheid is nodig, zodat de opleidingen handvatten
krijgen voor de toepassing hiervan in het eigen curriculum.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

62

2. Benoem over welke kennis startbekwame docenten moeten beschikken en welke vaardig­
heden startbekwame docenten moeten laten zien om voldoende toegerust te zijn op
het terrein van sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en seksuele
diversiteit in het bijzonder.

Om aankomende docenten voldoende toe te rusten is het van belang om een landelijk
kader of een richtlijn8 te ontwikkelen, waarin staat over welke kennis startbekwame docenten moeten beschikken en welke vaardigheden startbekwame docenten moeten laten zien
om voldoende toegerust te zijn op het gebied van sociale veiligheid. Bij het ontwikkelen
van dit landelijke kader of deze richtlijn kan worden uitgegaan van wat opleidingen reeds
doen op het terrein van sociale veiligheid. Zo biedt de generieke kennisbasis een belangrijk
aanknopingspunt. De weergegeven concepten in de generieke kennisbasis die bijdragen aan
het toerusten van studenten op het gebied van sociale veiligheid kunnen verder worden
uitgewerkt. Hierbij zullen de eindtermen wat betreft kennis en vaardigheden van de startbekwame docent met betrekking tot deze concepten geëxpliciteerd dienen te worden. Een
ander aanknopingspunt wordt geboden door de uitgewerkte competentieprofielen die door
sommige opleidingen zijn ontwikkeld. In deze competentieprofielen zijn de SBL-competenties en bijbehorende bekwaamheidseisen onderverdeeld in deelcompetenties en voorzien van
gedragsindicatoren die door de student getoond dienen te worden in een aantal kenmerkende beroepssituaties en waarbij de gedragsindicatoren verschillen per fase van de opleiding. Een dergelijk competentieprofiel maakt het mogelijk om competenties en het daaraan
verbonden concrete gedrag te monitoren en te beoordelen.
3. Maak gerichte aandacht voor sociale veiligheid, pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit
een vast onderdeel van de stages van studenten.

De stage is het studieonderdeel waarbij studenten aan den lijve ondervinden wat sociale
veiligheid betekent en op welke manier de thema’s pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit in de schoolpraktijk aan de orde komen. Om voldoende toegerust te worden op het
gebied van sociale veiligheid is het van belang dat gerichte aandacht voor deze thema’s een
vast onderdeel is van de stages. De invulling van deze gerichte aandacht kan verder vorm
krijgen op basis van de operationalisering van sociale veiligheid die in de eerste aanbeveling
ter sprake kwam.

8 Zie ook: HBO-raad (2011). Generieke Kennisbasis Tweedegraads lerarenopleidingen, pagina 14-15.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

63

Literatuur
- Dekker, S. en Dullaert, M. (2013). Plan van aanpak tegen pesten.
- Bussemaker, J. en Dekker, S. (2013). Brief jaarlijks overzicht sociale veiligheid op scholen.
- Mooij, T., Fettelaar, D. en Wit, W. de (2014). Sociale onveiligheid van LHB schoolpersoneel
en LHB leerlingen: Brochure. ITS, Radboud Universiteit Nijmegen.
- HBO-raad (2011). Generieke Kennisbasis Tweedegraads lerarenopleidingen.
- Stichting Beroepskwaliteit Leraren (2004). Bekwaamheidseisen leraren.
- Onderwijscoöperatie (2012). Het voorstel bekwaamheidseisen.
-	Nederlands Jeugdinstituut (2013). Aandacht voor huiselijk geweld en kindermishandeling.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

64

Bijlagen
Bijlage 1

Overzicht van de opleidingen

Opleidingen ADEF

Plaats

Driestar College

Gouda

Fontys Hogeschool Bedrijfsmanagement, Educatie en Techniek (BEnT)

Eindhoven

Fontys Lerarenopleiding Sittard

Sittard

Fontys Lerarenopleiding Tilburg

Tilburg

Hogeschool Leiden

Leiden

Hogeschool Utrecht/Centrum Archimedes

Utrecht

Hogeschool van Amsterdam

Amsterdam

Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

Nijmegen

Hogeschool Inholland

Amstelveen

Stoas Wageningen | Vilentum Hogeschool

Wageningen

Windesheim

Zwolle

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

65

Bijlage 2

Geïnventariseerde materialen en methoden

Seksualiteit en seksuele diversiteit
Methode/materiaal

Organisatie

Po/vo

Relaties & Seksualiteit

Rutgers WPF

Po

Rainbow

COC Amsterdam

Po + vo

Met wie woon jij?

Gay&School

Po

Hand in Hand

COC Haaglanden

Po

Kinderen en… liefde, relaties en seksualiteit

Kwintesses

Po

Tienerwijs

IMFSA-NL

Po

Maarten heeft twee mama’s

Cavaria (B)

Po

Jonas en Jasper

Jong & HiB

Po

Diversiteit en verschillen (reader bij lespakket Leefvormen)

Edudivers

Po

Wij zijn bijzonder (lesbrief)

Leopold

Po

Pippa zoekt een pappa (lesbrief)

2 mama’s

Po

Leefvormen

Edudivers

Po

Het roze boekje

Gay&School

Po + vo

[EEN] gelijke behandeling voor iedereen

Art.1

Po + vo

Methode/materiaal

Organisatie

Po/vo

KiVa

KiVa

Po

PRIMA

Veiligheid NL

Po

De Vreedzame School

CED-groep

Po

Leefstijl

Edu’Actief BV

Po + vo

Kids in actie tegen online pesten

Cyberpesten de Baas en
Pestweb

Po

Kanjertraining

Stichting Kanjertraining

Po + vo

Sterkamp

Stichting de Ster

Po + vo

Rots en Water

Rots en Water Instituut

Po + vo

No Blame Nederland

Maatschap Overzee/Borstlap

Po + vo

Meidenvenijn is niet fijn

Cycloop Concept Creatie BV

Po + vo

Diploma veilig internet

Kennisnet Kids

Po

Wat je pest ben je zelf

Stinafo

Po + vo

Marietje Kessels Project

IMW

Po

Competentietraining SO&T

SO&T

Po + vo

De Kracht van 8

Stichting de Kracht van 8

Po

Beertje Anders

Weerbaarheid.info

Po

Methode M5

De M5 Groep

Po + vo

Brief voor de burgemeester

Stichting MOED

Po

Pesten

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

66

Bijlage 3

Sociale veiligheid in de bekwaamheidseisen

Interpersoonlijk competent
De leraar voortgezet onderwijs en bve moet ervoor zorgen dat er in de groepen waarmee hij werkt, een prettig
leef- en werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid van de leraar voortgezet onderwijs en bve en om
die verantwoordelijkheid waar te kunnen maken moet de leraar interpersoonlijk competent zijn.
Een leraar die interpersoonlijk competent is, geeft op een goede manier leiding. Zo'n leraar schept een
vriendelijke en coöperatieve sfeer en brengt een open communicatie tot stand. Zo'n leraar bevordert de
zelfstandigheid van de leerlingen/deelnemers en zoekt in zijn interactie met leerlingen/deelnemers een
goede balans tussen:
- leiden en begeleiden;
- sturen en volgen;
- confronteren en verzoenen;
- corrigeren en stimuleren.
Bekwaamheidseisen

Kennis/kunde

- Hij is zich bewust van zijn eigen houding
en gedrag én van de invloed daarvan op de
leerlingen/deelnemers.

Kennis:
- Hij is goed op de hoogte van communicatieen omgangsvormen in de leefwereld van zijn
leerlingen/deelnemers en in de (beroeps)praktijk
waar zij zich op voorbereiden.
- Hij is op een praktisch niveau op de hoogte
van communicatietheorieën, groepsdynamica en
interculturele communicatie, en kent vooral ook de
implicaties daarvan voor zijn eigen doen en laten.

- Hij heeft ook voldoende kennis en vaardigheid
op het gebied van groepsprocessen en
communicatie om een goede samenwerking met
en van de leerlingen/deelnemers tot stand te
brengen.

Kunde:
- Hij maakt contact met de leerlingen/deelnemers
en hij zorgt ervoor dat zij contact kunnen maken
met hem en zich op hun gemak voelen.
- Hij schept een goed klimaat voor samenwerking
met de leerlingen/deelnemers en tussen de
leerlingen/deelnemers onderling.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

67

Pedagogisch competent
Een leraar voortgezet onderwijs en bve die pedagogisch competent is, biedt de leerlingen/deelnemers
in een veilige leer- en werkomgeving houvast en structuur bij de keuzes die zij moeten maken en hij
bevordert dat zij zich verder kunnen ontwikkelen. Zo'n leraar zorgt ervoor dat de leerlingen/deelnemers:
- weten dat ze erbij horen, welkom zijn en gewaardeerd worden;
- op een respectvolle manier met elkaar omgaan en uitgedaagd worden om verantwoordelijkheid voor
elkaar te nemen.
Bekwaamheidseisen

Kennis/kunde

- Hij heeft voldoende pedagogische kennis en
vaardigheid om een veilige leeromgeving tot
stand te brengen waarin leerlingen/deelnemers
zich kunnen ontwikkelen tot een zelfstandig en
verantwoordelijk persoon.

Kennis:
- Hij is vertrouwd met de leefwereld van zijn
leerlingen/deelnemers, hun basisbehoeften, hun
verwachtingen en de culturele bepaaldheid daarvan,
en hij weet hoe hij daarmee om kan gaan.
- Hij is bekend met de sociaal-emotionele en
morele ontwikkeling van tieners, jongvolwassenen
en volwassenen en met de problemen en
belemmeringen die zich daarbij kunnen voordoen,
en hij weet hoe hij die problemen in de praktijk
kan signaleren en hoe hij daarmee om kan gaan.
- Hij is bekend met ontwikkelings- en
opvoedingstheorieën, hij is vertrouwd met
verschillende opvoedingspraktijken en met de
culturele bepaaldheid daarvan; dit alles met name
in hun consequenties voor het onderwijs en voor
zijn doen en laten als leraar.
- Hij heeft kennis van processen van
identiteitsvorming, zingeving en
waardenontwikkeling bij tieners, adolescenten
en volwassenen én van de culturele bepaaldheid
daarvan, en hij weet welke consequenties hij
hieraan moet verbinden voor zijn handelen.

- De leraar realiseert zo'n veilige leeromgeving
voor de groep(en) waarmee hij werkt, maar
ook voor individuele leerlingen/deelnemers. En
hij doet dat op een professionele, planmatige
manier.

Kunde:
- Hij vormt zich een goed beeld van het sociale
klimaat in een groep, van het individuele
welbevinden van de leerlingen/deelnemers en van
de vorderingen die zij maken op het gebied van
zelfstandigheid en verantwoordelijkheid.
- Hij ontwerpt op basis daarvan een plan van
aanpak of een benadering om de leerlingen/
deelnemers te begeleiden naar een veilig en
harmonisch leef- en werkklimaat en om hun
sociaal-emotionele en morele ontwikkeling te
bevorderen in de richting van zelfstandigheid en
verantwoordelijkheid.
- Hij voert dat plan van aanpak of die benadering uit.
- Hij evalueert dat plan van aanpak of die
benadering en stelt het zo nodig bij, voor de
hele groep en ook voor individuele leerlingen/
deelnemers.
- Hij signaleert problemen en belemmeringen in de
sociaal-emotionele en morele ontwikkeling van
leerlingen/deelnemers en stelt, eventueel samen
met collega’s, een passend plan van aanpak of een
passende benadering op.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

68

Bijlage 4

Aanbiedingsbrief online vragenlijst

Geachte [eindverantwoordelijke inhoudsdeskundige/portefeuillehouder onderwijs],
De Stichting School en Veiligheid, waarin Centrum School en Veiligheid, Pestweb, Gay&School
en PPSI zijn ondergebracht, wil de toekomst van de sociale veiligheid in scholen duurzaam
borgen. De Stichting heeft van het Ministerie van OCW de opdracht gekregen om de lerarenopleidingen te ondersteunen bij het in kaart brengen van de wijze waarop en de mate
waarin de opleidingen aandacht besteden aan sociale veiligheid in het algemeen. In het
bijzonder zullen daarbij de onderwerpen pesten, seksualiteit en seksuele diversiteit aan de
orde komen. In de vergadering van het Algemeen Directeurenoverleg Educatieve Faculteiten
(ADEF) van december 2013, is afgesproken dat hierover met ter zake deskundige woordvoerders van de opleidingen in gesprek zal worden getreden. Uw directeur heeft ons laten weten
dat wij het best contact met u kunnen opnemen om hierover door te praten.
Om bovenstaande goed in kaart te kunnen brengen, willen wij bij u een interview afnemen
en hieraan voorafgaand een online vragenlijst aan u voorleggen. Op basis van deze vragenlijst en het interview zal een verslag worden opgesteld dat we daarna graag aan u terugkoppelen. De afzonderlijke verslagen zullen vervolgens in een geabstraheerde rapportage worden
verwerkt die aan het ADEF zal worden gezonden.
Graag willen wij binnenkort een afspraak met u maken voor het houden van een persoonlijk
interview. Hierover zullen wij telefonisch contact met u opnemen. Voordat we dit interview
met u afnemen willen wij u vragen om online een vragenlijst in te vullen. Invullen kan tot
uiterlijk 17 januari 2014 via de volgende link: www.schoolenveiligheid.nl/zelfscan. Het
invullen van deze vragenlijst zal ongeveer 15 minuten duren en moet in één keer worden
volbracht.
De resultaten uit de vragenlijst vormen mede de input voor het persoonlijk interview dat wij
met u gaan houden.
Wij danken u alvast hartelijk voor uw medewerking en nemen spoedig contact met u op.
Met vriendelijke groeten,

K. Hiemstra,
directeur/bestuurder
Stichting School en Veiligheid

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

69

Bijlage 5

Online vragenlijst

Competenties
Gesprekstechnieken
Zoals doorvragen, actief luisteren en adequaat reageren.
1.

Gesprekstechnieken maken een belangrijk deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

2.

De opleiding legt de voortgang van studenten met betrekking tot hun kennis
van gesprekstechnieken vast, bijvoorbeeld via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

3.

De opleiding legt de voortgang van studenten met betrekking tot hun
vaardigheden in gesprekstechnieken vast, bijvoorbeeld via toetsen of een
volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Werkvormen
Zoals zelfstandig leren en samenwerken.
4.

Werkvormen maken een belangrijk deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

5.

De opleiding legt de voortgang van studenten met betrekking tot hun
kennis van verschillende werkvormen vast, bijvoorbeeld via toetsen of
een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

6.

De opleiding legt de voortgang van studenten met betrekking tot het
toepassen van verschillende werkvormen vast, bijvoorbeeld via toetsen
of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Sociale interventies
Die leiden tot (gedrags)verandering, zoals grenzen stellen, waarschuwen, uitpraten en
oplossingen zoeken.
7.

Sociale interventies maken een belangrijk deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

8.

De opleiding legt de voortgang van studenten met betrekking tot hun
kennis van sociale interventies vast, bijvoorbeeld via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

9.

De opleiding legt de voortgang van studenten met betrekking tot het
toepassen van verschillende sociale interventie vast, bijvoorbeeld via
toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Groepsdynamica
Het aansturen van groepsprocessen gericht op een positief klimaat en wederzijds respect. Onder­
delen hiervan zijn: kennismaken bij de start, gezamenlijk klas- en groepsafspraken maken, de
groepsnorm als docent actief uitdragen en omgaan met ruzie, weerstand en pesten in de groep.
10.

Groepsdynamica maakt een belangrijk deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

11.

De opleiding legt de voortgang van studenten met betrekking tot hun kennis
van de groepsdynamica vast, bijvoorbeeld via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

70

12.

De opleiding legt de voortgang van studenten met betrekking tot het
aansturen van het groepsproces vast, bijvoorbeeld via toetsen of een
volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Klassenmanagement
Zoals maatregelen om een productief en positief groepsklimaat in de klas te bevorderen.
Onderdelen hiervan zijn: het stellen van lesdoelen, inrichting van de klas bepalen, differentiëren
naar verschillende leer- en ontwikkelingsniveaus en aansturen van de groep door het inzetten
van regels, routines en normen.
13.

Deze competentie maakt een belangrijk deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

14.

De opleiding legt de voortgang van studenten met betrekking tot hun
kennis van de principes van het klassenmanagement vast, bijvoorbeeld via
toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

15.

De opleiding legt de voortgang van studenten met betrekking tot het
toepassen van de principes van het klassenmanagement vast, bijvoorbeeld
via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Leer- en ontwikkelingstheorieën
Kaders stellend voor de gangbare ontwikkelings-, leer- en gedragslijnen van leerlingen.
16.

Leer- en ontwikkelingstheorieën maken een belangrijk deel uit van het
curriculum.

1 2 3 4 5
    

17.

De opleiding legt de voortgang van de studenten wat betreft hun kennis van leeren ontwikkelingstheorieën vast, bijvoorbeeld via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Docentenrollen
Het spectrum van verschillende docentenrollen, zoals kennisoverdrager, begeleider of coach.
18.

Docentenrollen maken een belangrijk deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

19.

De opleiding legt de voortgang van de studenten wat betreft hun kennis
van het spectrum van de verschillende docentenrollen vast, bijvoorbeeld
via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

20.

De opleiding legt de voortgang van de studenten wat betreft hun
vaardigheden in het aannemen van verschillende rollen uit het spectrum
van docentenrollen vast, bijvoorbeeld via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Regulatieve cyclus
Het inzetten en terugkoppelen van interventies. Bijvoorbeeld het terugkoppelen van het resultaat
van het inzetten van een werkvorm gericht op betere samenwerking in de klas aan derden.
21.

De regulatieve cyclus maakt een belangrijk deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

22.

De opleiding legt de voortgang van de studenten wat betreft hun kennis
van de regulatieve cyclus vast, bijvoorbeeld via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

23.

De opleiding legt de voortgang van de studenten wat betreft hun
vaardigheden in het toepassen van de regulatieve cyclus vast, bijvoorbeeld
via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

71

Seksualiteit en seksuele diversiteit
Denk aan kennis van en inzicht in seksuele diversiteit en seksuele ontwikkeling, het reflecteren
op de eigen seksuele ontwikkeling en normen en waarden over seksuele diversiteit en seksuele
ontwikkeling.
24.

Seksualiteit en seksuele diversiteit maken een belangrijk deel uit van het
curriculum.

1 2 3 4 5
    

25.

De opleiding legt de voortgang van de studenten wat betreft hun kennis
van het spectrum van seksuele diversiteit en seksuele ontwikkeling vast,
bijvoorbeeld via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

26.

De opleiding legt de voortgang van de studenten wat betreft vaardigheden
in het voeren van het gesprek in de opleiding of de klas over seksualiteit
en seksuele diversiteit vast, bijvoorbeeld via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Ethiek
27.

Ethiek maakt een belangrijk deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

28.

De opleiding legt de voortgang van de studenten wat betreft hun kennis
van verschillende ethische stromingen vast, bijvoorbeeld via toetsen of een
volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

29.

De opleiding legt de voortgang van de studenten wat betreft hun
vaardigheden in het belichten van vraagstukken vanuit verschillende
ethische perspectieven vast, bijvoorbeeld via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Culturele achtergronden
30.

Culturele achtergronden, zoals normen, waarden, gebruiken en religies
van verschillende bevolkingsgroepen, maken een belangrijk deel uit van
het curriculum.

1 2 3 4 5
    

31.

De opleiding legt de voortgang van de studenten in kennis wat betreft de
ver­schil­lende culturele achtergronden vast, bijvoorbeeld via toetsen of een
volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Reflectie
32.

Reflectie maakt een belangrijk deel uit van het curriculum.

1 2 3 4 5
    

33.

De opleiding legt de voortgang van de studenten in reflectieve
vaardigheden vast, bijvoorbeeld via toetsen of een volgsysteem.

1 2 3 4 5
    

Sociale veiligheid algemeen
34.

De opleiding besteedt expliciete aandacht aan pesten.

 ja  nee
35.

De opleiding besteedt expliciete aandacht aan seksuele diversiteit.

 ja  nee
36.

De opleiding besteedt expliciete aandacht aan sociale veiligheid.

 ja  nee
37.

De opleiding leert studenten de wisselwerking kennen tussen schooleigen visie, beleid en cultuur
en een veilig schoolklimaat.

 ja  nee

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

72

38.

De opleiding leert studenten de wisselwerking kennen tussen persoonlijke identiteit en het
werken aan een veilig klimaat in de klas.

 ja  nee
39.

De opleiding vraagt feedback aan de stagescholen over de mate waarin de student is toegerust op
sociale veiligheid.

 ja  nee
40.

Geef aan hoe de opleiding de kwaliteit van de docenten aan de opleiding faciliteert op het thema
sociale veiligheid.

 Intervisie  Coaching  Toegang tot bestaande informatie
41.

Zijn de methoden en materialen en middelen die de opleiding inzet op het gebied van sociale
veiligheid toereikend om studenten voldoende toe te rusten op hun beroepspraktijk? Licht uw
antwoord toe.

42.

Vindt u dat de opleiding op termijn meer aandacht moet besteden aan sociale veiligheid,
seksualiteit en seksuele diversiteit? Licht uw antwoord toe.

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

73

Bijlage 6

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

2
2.1
2.2

2.3

2.4

2.5
2.6

3
3.1

Gespreksleidraad verdiepende interviews

Sociale veiligheid
Op welke manier besteedt de opleiding aandacht aan het onderwerp sociale veiligheid
in het toerusten van studenten?
Op welke manier besteedt de opleiding aandacht aan pesten in het toerusten van
studenten?
Op welke manier besteedt de opleiding aandacht aan seksualiteit in het toerusten van
studenten?
Op welke manier besteedt de opleiding aandacht aan seksuele diversiteit in het
toerusten van studenten?
Op welke manier besteedt de opleiding aandacht aan de persoonsontwikkeling van de
student in relatie tot bovenstaande thema’s en in relatie tot de visie van de school op
een veilig schoolklimaat (zijn toekomstige werkplek)?
Competenties en borging
Welke competenties uit de zelfscan zet de lerarenopleiding in om studenten adequaat toe
te rusten op het terrein van de sociale veiligheid?
Zijn er andere competenties, naast de competenties uit de zelfscan, die de lerarenopleiding
inzet om studenten in kennis en kunde adequaat toe te rusten op het realiseren van
een sociaal veilig klimaat?
Zijn de competenties die studenten nodig hebben voor het realiseren van een sociaal
veilig klimaat structureel ingebed in de opleiding en/of het curriculum van een of
meer vakken?
Welke verbeterpunten kunt u noemen om studenten beter toe te rusten op het gebied
van de sociale veiligheid in:
2.4a de opleiding;
2.4b het curriculum;
2.4c de kennis en kunde van docenten van de opleiding?
Hoe borgt en monitort de opleiding de ontwikkeling van de student in het toepassen
van de competentie in de opleiding en/of stage?
Hoe stemt de opleiding met de (stage)praktijk af of het aanbod van de opleiding
studenten voldoende toerust?
Ondersteuningsbehoeften
Welke ondersteuningsbehoeften heeft de opleiding om studenten beter toe te rusten op
het gebied van sociale veiligheid in het algemeen en pesten, seksualiteit en seksuele
diversiteit in het bijzonder?

deel 3 - Rapportage tweedegraads lerarenopleidingen: Toegerust op sociale veiligheid

74

Toegerust op sociale veiligheid

75