Routekaart
schadelijke
praktijken
Een instrument voor gemeenten en Veilig Thuis-organisaties

Inhoudsopgave
Routekaart schadelijke praktijken

3

Preventie en (vroeg)signalering

22

Schadelijke praktijken

5

Adviezen, melden en veiligheidsbeoordeling

26

Rol en kader

8

Beschermen en stoppen geweld

30

Naar beleid en uitvoering

11

Zorg, herstel en monitoring

33

Partners

16

Bronnen

36

Stappen in de ketenaanpak

19

2

Routekaart schadelijke
praktijken
Vrouwelijke genitale verminking, huwelijksdwang, gedwongen
achterlating en eergerelateerd geweld vragen om een specialistische
aanpak. Deze routekaart biedt gemeenten en Veilig Thuis-organisaties
handvatten om de ketenaanpak van dergelijke schadelijke praktijken te
versterken.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

3

WAAROM EEN ROUTEKAART?
Praktijken zoals vrouwelijke genitale verminking,
huwelijksdwang, achterlating en eergerelateerd geweld
raken aan tradities en normen en waarden van diverse –
veelal gesloten – gemeenschappen in Nederland. Hoewel
tradities mooi zijn en gekoesterd moeten worden, zijn er
ook traditionele normen die de vrijheden en rechten van
jeugdigen en volwassenen beperken en die hen kunnen
schaden.
Dit geldt onder meer voor het recht op zelfbeschikking.
In Nederland vinden we het belangrijk dat je je eigen leven
kunt inrichten, dat je kunt trouwen met wie je wilt en dat je
baas bent over je eigen lichaam. Het is dan ook van belang
om deze zogenoemde schadelijke praktijken te voorkomen
en om, als deze zich voordoen, ervoor te zorgen dat
(potentiële) slachtoffers passende hulp en zorg krijgen.

Sterker nog, de ‘gewone’ aanpak van huiselijk geweld kan
juist escalatie in de hand werken. Dit door het collectieve
karakter van het geweld waarbij traditionele groepsnormen
en druk vanuit de gemeenschap een essentiële rol spelen.
Gemeenten en ketenpartners hebben hun aanpak of
werkwijze hier nog niet altijd op afgestemd.

‘Als er geen meldingen zijn wil
dit nog zeggen dat ze er niet
zijn. We zien ze alleeN nog
onvoldoende omdat we niet
goed weten waar we op moeten
letten en naar moeten kijken.’
Beleidsmedewerker Veilig Thuis

EXTRA AANDACHT VOOR SCHADELIJKE PRAKTIJKEN
Schadelijke praktijken hebben, als bijzondere
verschijningsvorm van geweld binnen afhankelijkheids­
relaties, extra aandacht nodig. Zo is er onvoldoende zicht op
de problematiek. Te veel blijft nog onzichtbaar of onder de
radar. Volgens cijfers van CBS zijn er in 2020 landelijk bij
Veilig Thuis 1.500 meldingen geweest van eergerelateerd
geweld, huwelijksdwang en achterlating. Uit onderzoek is
bekend dat deze aantallen in de praktijk hoger liggen.
Bovendien krijgen (potentiële) slachtoffers nog niet altijd
die hulp en zorg die zij nodig hebben. Schadelijke praktijken
vragen om een andere aanpak dan reguliere situaties waarbij
sprake is van huiselijk geweld 1.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

HULPMIDDEL INRICHTEN KETENAANPAK
Deze routekaart helpt met name gemeenten maar ook Veilig
Thuis-organisaties bij het inrichten van en uitvoering geven
aan de ketenaanpak, en het vinden van de juiste ‘route’ voor
(dreigende) slachtoffers van schadelijke praktijken. De
routekaart beschrijft welke wet- en regelgeving relevant is
voor de aanpak van schadelijke praktijken. Ook geeft deze
een overzicht van welke organisaties betrokken zijn en waar
men terecht kan voor hulp, informatie en advies. Verder
maakt de routekaart inzichtelijk wat er nodig is om de
stappen in de ketenaanpak goed vorm te geven als het gaat
om het signaleren en melden van schadelijke praktijken, het

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

toeleiden naar passende zorg en het bieden van preventie,
veiligheid en hulp.
Er valt geen blauwdruk te geven voor een sluitende en
integrale aanpak van schadelijke praktijken. Dit is geheel
afhankelijk van de lokale en regionale situatie en van de
focus en accenten die partijen willen leggen. De
ketenaanpak vormt maatwerk. Deze routekaart biedt dan
ook vooral handvatten en aanknopingspunten.

Huwelijksdwang – Het verhaal van Thomas
Thomas uit Veenendaal is erg jong als hij weet dat hij
op jongens valt. Hij internaliseerde in eerste instantie
de boodschappen die hij in de kerk hoorde, maar ook
thuis: ‘Homoseksualiteit is een zonde, en iedereen
die op hetzelfde geslacht valt is verward of erger,
bezeten.’ Lange tijd dacht hij daarom dat hij ook wel
verward zou zijn. Zijn gevoelens onderdrukte hij.
Tot hij toch zijn gevoelens wil onderzoeken als hij
achttien is. Hij werd gezien door een buurtgenoot, en
al snel wisten zijn ouders het ook. Zijn ouders zetten
hem enorm onder druk en verwachten van hem dat
hij trouwt met een christelijke vrouw. Wanneer hij
hiertegen in gaat, wordt hij fysiek mishandeld. ’Nee’
zeggen durft hij niet meer.

1 In de routekaart spreken we van huiselijk geweld of geweld binnen
afhankelijkheidsrelaties. Hieronder verstaan we ook steeds kindermishandeling.

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

4

Schadelijke praktijken
Schadelijke praktijken beperken jeugdigen en volwassenen in hun
vrijheden en rechten. Het gaat om complexe situaties die een grote impact
hebben op het leven van de slachtoffers. En kunnen leiden tot grote
loyaliteitsconflicten bij de slachtoffers.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

5

WAT ZIJN SCHADELIJKE PRAKTIJKEN?
Schadelijke praktijken zijn bijzondere verschijningsvormen
van huiselijk geweld die voortkomen uit orthodoxe of
conservatieve tradities en strikte opvattingen over
genderrollen, seksualiteit en ongelijke machtsverhoudingen
tussen man en vrouw. Iedereen kan slachtoffer worden van
schadelijke praktijken. Vrouwen en meisjes zijn echter vaker
slachtoffer en lopen een hoger risico.
Schadelijke praktijken zijn overigens niet gebonden aan een
specifieke cultuur en/of religie. Ze komen breder in de
samenleving voor bij diverse traditionele gemeenschappen
die zich kenmerken door een sterk wij-gevoel zoals orthodox
Hindoestaanse, christelijke, Joodse, islamitische en Sinti/
Roma gemeenschappen.
Verschillende situaties kunnen onder schadelijke praktijken
vallen. Deze routekaart richt zich met name op vrouwelijke
genitale verminking, huwelijksdwang, gedwongen
achterlating en eergerelateerd geweld. Hiermee sluiten we
aan bij de Actieagenda schadelijke praktijken. Het is aan
gemeenten om zelf te bepalen waar zij zich op willen richten
in hun aanpak.
VERSCHIJNINGSVORMEN

meisjesbesnijdenis. In Nederland gebruiken we deze term
formeel niet en spreken we van verminking. Vrouwelijke
genitale verminking kan leiden tot ernstige lichamelijke en
ook mentale klachten.
Aantallen en risicofactoren
In Nederland zijn er in 2018 naar schatting zo’n 41.000
vrouwen die genitaal verminkt zijn (Pharos, 2019).
Daarnaast lopen in Nederland zo’n 4.200 meisjes in de
leeftijd van 0 tot en met 19 jaar de komende twintig jaar het
risico genitaal verminkt te worden (Pharos, 2019). Zij komen
voornamelijk uit Somalië, Egypte, Sierra Leone en Guinee.
Andere risicolanden zijn Soedan, Eritrea en Ethiopië.
Meisjes lopen het meeste risico in de langere vakanties bij
bezoek aan het land van herkomst. En als vrouwen in de
familie zoals de moeder of een zus al VGV hebben
ondergaan. Bij VGV is de collectieve druk om te voldoen aan
de sociale norm vanuit de directe familie en zelfs daarbuiten
groot. Andere risicofactoren zijn dan ook de mate waarin
directe familieleden positief staan ten opzichte van VGV; en
de mate waarin het gezin contact onderhoudt met mensen
uit het binnen- en buitenland die positief staan tegenover
VGV. Dat geldt nog sterker als de steun en toeverlaat van de
moeder in het gezin een voorstander is en druk op haar
uitoefent.

Vrouwelijke genitale verminking

Huwelijksdwang

Vrouwelijke genitale verminking (VGV) is een ingreep aan de
uitwendige vrouwelijke geslachtsorganen, terwijl er geen
medische noodzaak voor is. Het gebeurt doorgaans om de
sociale status van een gezin en/of huwbaarheid van dochters
te beschermen. Vaak wordt er gesproken over

Bij huwelijksdwang wordt er een huwelijk gesloten tegen de
zin van één, of beide, van de huwelijkskandidaten. Ook kan
er sprake zijn van een kindhuwelijk, waarbij één van de
mensen die het huwelijk aangaat de leeftijd van 18 jaar nog
niet heeft bereikt.

Huwelijksdwang kent een glijdende schaal van zachte drang
tot aan onder dreiging of toepassing van geweld iemand
dwingen om met de geselecteerde partner te trouwen.
Bovendien kan dwang op vele verschillende manieren
plaatsvinden; er kan zowel fysiek als mentaal druk worden
uitgeoefend op de slachtoffers.
Aantallen en risicofactoren
Ieder jaar zijn er honderden gevallen van huwelijksdwang in
Nederland. Geschat wordt dat er 338 tot 957 slachtoffers per
jaar zijn (LKHA, 2018). Het aantal meldingen landelijk bij
Veilig Thuis ligt een stuk lager: 160 in 2020 (CBS, 2021).
Bij huwelijksdwang gaat het vooral om jongeren en
jongvolwassenen in de leeftijd van 16 tot 25 jaar. Het betreft
hierbij zowel vrouwen als mannen, al zijn deze laatste veelal
niet in beeld. Huwelijksdwang komt voor bij verschillende
orthodoxe gemeenschappen zoals Hindoestaanse,
christelijke, joodse en islamitische gemeenschappen.
Huwelijkse gevangenschap
Nog een scenario dat zich kan voordoen is een situatie
waarin een van de partners in het wettelijk en/of religieus
huwelijk een echtscheiding wil, maar de andere partner of
een religieuze autoriteit geen medewerking verleent. Dit
wordt ook wel huwelijkse gevangenschap genoemd. Er is
nog geen onderzoek verricht naar de omvang van huwelijkse
gevangenschap. Cijfers ontbreken dan ook.

Gedwongen achterlating

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Bij gedwongen achterlating is er sprake van een onvrijwillige
breuk met de sociale omgeving in Nederland doordat
kind(eren), jongere(n) of volwassene(n) tegen hun wil
worden achtergelaten in het buitenland terwijl de rest van

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

6

het gezin/de familie terugkeert naar Nederland. In sommige
gevallen worden personen tegen hun wil in teruggestuurd
naar het land van herkomst. Om de terugkeer naar
Nederland te bemoeilijken, wordt hun Nederlandse
paspoort afgenomen en worden ze zonder financiële
middelen achtergelaten.

Eergerelateerd geweld kent een glijdende schaal. Vaak omvat
het een heel proces van zich angstig voelen en bang zijn dat
er iets gaat gebeuren, indirecte bedreigingen, concrete
bedreigingen, tot aan geweldplegingen en zelfs moord of
zelfdoding. Ook online kan er sprake zijn van
roddels, exposing, dreigingen en afpersing.

Aantallen en risicofactoren
Bij het Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en
Achterlating (LKHA) zijn er jaarlijks tientallen meldingen of
zaken van achterlating in het buitenland. Volgens het LKHA
(2018) zijn er naar schatting 182 – 815 slachtoffers per jaar.
Vele malen hoger dan het aantal meldingen: 135 in 2020
landelijk bij Veilig Thuis (CBS, 2021).

Het gaat erom dat de familie-eer wordt of dreigt te worden
geschonden en dat deze moet worden hersteld of gezuiverd.
Ook huwelijksdwang en achterlating kunnen gerelateerd
zijn aan herstellen van de familie-eer. Eergerelateerd geweld
heeft een collectief karakter. De dreiging gaat niet uit van
een individu maar van een familie. Dat kan zelfs van verre
familie en familieleden in het buitenland zijn.

Bij achterlating zijn er twee risicogroepen: het kan gaan om
jongeren tussen de 11 en 20 jaar oud en volwassen vrouwen
vaak tussen de 20 en 35 jaar (met een partnerafhankelijke
verblijfsvergunning) en hun minderjarige kinderen.
Jongeren worden vaak achtergelaten als er sprake is van
opvoedproblemen. Zij worden veelal onder valse
voorwendselen meegenomen naar het buitenland.
Professionals dienen alert te zijn als een leerling lang
afwezig is van school, een leerling na de vakantie niet meer
terugkomt en/of als een leerling wordt overgeplaatst naar
een andere school in het buitenland.

Aantallen en risicofactoren
In 2020 registreerde de politie 1.030 incidenten waarbij
mogelijk sprake is van eergerelateerd geweld. Dit aantal ligt
in werkelijkheid hoger omdat een groot aantal zaken niet
wordt gemeld. Eergerelateerd geweld maakte in 2020 twaalf
dodelijke slachtoffers (Politie, 2021). Het Landelijk
Expertisecentrum Eer Gerelateerd Geweld (LEC EGG)
behandelde in 2020 569 zaken waarbij een eermotief werd
vermoed. Het LEC EGG (2021) signaleert een stijging in het
aantal zaken de afgelopen jaren.

Eergerelateerd geweld
Eergerelateerd geweld is een moeilijk te definiëren begrip:
er zijn verschillende vormen van geweld die onder deze
parapluterm kunnen vallen. Te denken valt aan intimidatie,
opleggen van restricties, exposing, belaging, mishandeling,
verstoting en doding (eerwraak of zelfmoord).

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Eergerelateerd geweld – Het verhaal van Ilona
Ilona uit Rotterdam krijgt op 16-jarige leeftijd een
vriendje. Ze wisselen vaak berichten uit en gaan op
een gegeven moment ook over naar sexting, waarbij
Ilona zich laat overhalen om naaktfoto’s te sturen.
De relatie loopt stuk en voor Ilona het weet, zijn haar
naaktfoto’s verspreid op Telegram. Deze bereiken
ook mannelijke leden van haar familie en snel daarna
ook haar ouders.
Ilona krijgt thuis te maken met fysiek geweld: ze heeft
niet alleen de familienaam te schande gebracht, maar
de hele gemeenschap. En dus moet de gemeenschap
ook weten dat haar ouders haar ‘terechtstellen’ in een
poging hun gemeenschappelijke eer te herstellen.
Ilona houdt niet alleen fysieke klachten over naar
aanleiding van de mishandelingen, maar ook mentale
klachten; ze is continu angstig en op haar hoede.

Slachtoffers van dit type geweld kunnen heel divers zijn: een
meisje dat bijvoorbeeld niet volgens de regels van de familie
en/of gemeenschap leeft of een jongen die homoseksueel is.
Daarnaast kan een jongen ook slachtoffer worden omdat hij
onder druk wordt gezet om eerwraak te plegen of om de
schuld op zich nemen voor de eerwraak die gepleegd is door
een ander familielid.

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

7

Rol en kader
Gemeenten en Veilig Thuis-organisaties vervullen een belangrijke rol bij
de aanpak van schadelijke praktijken. Gemeenten ten aanzien van een
effectieve ketenaanpak, Veilig Thuis-organisaties bij een melding waarbij
sprake is of kan zijn van een schadelijke praktijk.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

8

TAKEN EN VERANTWOORDELIJKHEDEN
Wettelijke taken gemeenten
Op grond van de Wet maatschappelijke ondersteuning
(Wmo 2015) en de Jeugdwet zijn gemeenten
verantwoordelijk voor een integrale aanpak van huiselijk
geweld zoals schadelijke praktijken. Dit geldt voor het
gehele traject van preventie en zorg tot monitoring.
Gemeenten hebben de rol om op lokaal niveau te zorgen
voor een sluitende keten van bewustwording en preventie,
(vroeg)signalering, melden, bescherming, hulpverlening,
(na)zorg en monitoring.
Gemeenten zijn hierbij niet alleen verantwoordelijk voor
een goede organisatie van de aanpak van huiselijk geweld.
Zij zijn als opdrachtgever en financier ook verantwoordelijk
voor de uitvoering daarvan door een deel van de betrokken
partijen, zoals Veilig Thuis, crisishulpverlening, opvang,
ambulante begeleiding en jeugdhulp.
Wettelijke taken Veilig Thuis
Veilig Thuis vervult binnen de ketenaanpak een radar- en
monitorfunctie omdat daar de meldingen van huiselijk
geweld binnenkomen, worden verzameld en worden
gevolgd. Bovendien maakt Veilig Thuis een beoordeling van
de veiligheid en bepaalt op basis daarvan wat de
vervolgstappen zijn en wie de hulp en ondersteuning
vervolgens op zich neemt.
De wettelijke taken van Veilig Thuis zijn:
• advies geven en dit kan altijd anoniem;
• meldingen in ontvangst nemen;
• onderzoek doen of er daadwerkelijk sprake is van
huiselijk geweld;

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

• zo nodig vervolgstappen in gang zetten in de vorm van
overdragen naar vrijwillige hulp, het inschakelen van de
Raad voor de Kinderbescherming en/of melding doen bij
de politie;
• terugkoppelen aan de melder.
In het Handelingsprotocol Veilig Thuis 2019 is de werkwijze
ten aanzien van de wettelijke taken van de Veilig Thuisorganisaties uitvoerig beschreven.
Naast deze wettelijke taken kunnen gemeenten Veilig
Thuis-organisaties vragen om aanvullend andere taken op te
pakken. Dit is maatwerk en kan verschillen per Veilig
Thuis-organisatie. Dit betreft onder meer crisisteams,
uitvoering Wet tijdelijk huisverbod en de Multidisciplinaire
Aanpak plusplus (MDA++).
KADER KETENAANPAK
De Wmo en de Jeugdwet vormen voor de ketenaanpak van
schadelijke praktijken een belangrijke basis. Andere wetten,
regels en richtlijnen die van toepassing zijn, zijn:

Wet- en regelgeving
Wet verplichte Meldcode Huiselijk geweld en
kindermishandeling
Professionals uit de sectoren gezondheidszorg, onderwijs,
kinderopvang, maatschappelijke ondersteuning, jeugdzorg
en justitie zijn gehouden aan de meldcode Huiselijk geweld
en kindermishandeling. De meldcode bevat vijf stappen, op
basis waarvan professionals bepalen of ze een melding
moeten doen bij Veilig Thuis en of er voldoende hulp kan
worden ingezet.

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Meldcode bij (vermoedens van) eergerelateerd geweld
Vanwege het specifieke karakter van eergerelateerd geweld is
de meldcode Huiselijk geweld en kindermishandeling
aangepast. De vijf stappen zijn nog steeds van toepassing.
Maar hebben wel een specifieke inkleuring gekregen als het
gaat om vermoedens van eergerelateerd geweld,VGV,
achterlating en huwelijksdwang. Download factsheet de
meldcode bij vermoedens van eergerelateerd geweld.
Opvang van slachtoffers (Wmo 2015)
Op grond van de Wmo 2015 hebben slachtoffers van
huiselijk en eergerelateerd geweld het recht op toegang tot de
maatschappelijke opvang. Dat geldt ook als zij nog wachten op
een beslissing op hun aanvraag voor een verblijfsvergunning.
Wet tegengaan huwelijksdwang
Door de Wet tegengaan huwelijksdwang is het moeilijker
om in Nederland een gedwongen huwelijk te sluiten. De wet
verbiedt kinderhuwelijken onder de 18 jaar en polygame
huwelijken. Bij neef-nichthuwelijken is een verklaring onder
ede nodig dat zij beiden uit vrije wil met elkaar trouwen.
Met de wet kan een huwelijk worden tegengaan als er
duidelijk sprake is van huwelijksdwang. Ook zijn er
meerdere mogelijkheden om een gedwongen huwelijk
nietig te verklaren.
Wetsvoorstel tegengaan huwelijkse gevangenschap
Er is een wetsvoorstel ingediend waarmee huwelijkse
gevangenschap wordt tegengegaan. Dit wetsvoorstel zorgt
dat de rechter bij een echtscheiding een regeling kan treffen,
waarmee een echtgenoot bevolen wordt mee te werken aan
de ontbinding van een religieus huwelijk. Hiermee wordt
het makkelijker om in één procedure de echtscheiding én de
ontbinding van een religieus huwelijk te regelen.

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

9

Wet tijdelijk huisverbod
De Wet tijdelijk huisverbod bevat regels die een tijdelijk
huisverbod kunnen opleggen aan meerderjarige personen
van wie een ernstige dreiging van huiselijk geweld uitgaat.
De burgemeester kan een huisverbod opleggen aan een
persoon wanneer blijkt dat diens aanwezigheid in de
woning ernstig en onmiddellijk gevaar oplevert voor de
veiligheid van één of meer personen. Het verbod geldt in
eerste instantie voor tien dagen en kan verlengd worden.
Tijdens de periode van het huisverbod mag de pleger ook
geen contact opnemen met de partner of de kinderen.
Hoewel het tijdelijk huisverbod kan worden ingezet bij
schadelijke praktijken als bijzondere verschijningsvorm van
huiselijk geweld is grote voorzichtigheid echter wel
geboden. Dit omdat het contraproductief kan zijn en juist
kan leiden tot escalatie.

Strafrecht
Verder – of eigenlijk bovenal – wordt het kader bepaald door
het feit dat schadelijke praktijken in Nederland verboden
zijn en er sprake kan zijn van het plegen van strafbare feiten.
Schadelijke praktijken worden, met uitzondering van
huwelijksdwang, niet expliciet in het Wetboek van Strafrecht
(Sr.) genoemd. Maar zij kunnen wel onder bepaalde
strafbare feiten worden geschaard.
Zo valt genitale verminking onder (zware) mishandeling
(artikel 300 of 302 Sr.). Bij achterlating van een persoon is
strafrechtelijk optreden mogelijk wanneer de primaire
verzorgers zich aan het ouderlijk gezag onttrekken (artikel
279 Sr.); wanneer de gezondheid wordt benadeeld (artikel
304 lid 4 Sr.); wanneer er sprake is van dwang (artikel 284 Sr.);

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

of wanneer iemand buiten Nederland wordt gelokt met het
oogmerk om iemand iets onder dwang te laten doen (artikel
285c Sr.). Afhankelijk van het type geweld bij eergerelateerd
geweld kunnen verschillende artikelen van toepassing zijn.
Te denken valt aan mishandeling (artikel 300 Sr.), bedreiging
(artikel 285 Sr) of zelfs moord (artikel 289 Sr.).
Voor huwelijksdwang geldt de Wet tegengaan
huwelijksdwang. Eind 2020 is het wetsvoorstel tegengaan
huwelijkse gevangenschap goedgekeurd door de Tweede
Kamer. Dit voorstel ligt november 2021 ter behandeling en
goedkeuring bij de Eerste Kamer.

Mensenrechten

Overige (beleids)regels en richtlijnen
Verder zijn er ook nog andere (beleids)regels, richtlijnen en
dergelijke van toepassing bij schadelijke praktijken als
bijzondere verschijningsvorm van huiselijk geweld.
Visie gefaseerd samenwerken aan veiligheid
De visie gefaseerd samenwerken aan veiligheid is breed
omarmd als het gaat om de netwerkaanpak rondom
huiselijk geweld en kindermishandeling. Volgens de visie
gefaseerd samenwerken aan veiligheid werken betrokkenen
en professionals eerst samen aan directe veiligheid door het
geweld te stoppen en de slachtoffers te beschermen.
Vervolgens wordt samengewerkt aan stabiele veiligheid en
aan duurzaam herstel.

Schadelijke praktijken kunnen ook raken aan mensenrechten.
Nederland draagt, als verdragsstaat bij verschillende
verdragen, de verantwoordelijkheid alle inwoners tegen
mensenrechten­schendingen te beschermen. Er zijn
verschillende mensenrechtenverdragen die gelinkt kunnen
worden aan schadelijke praktijken. Belangrijke verdragen zijn
onder meer het Europees Verdrag voor de Rechten van de
Mens, het Verdrag inzake de Rechten van het Kind, het Verdrag
van Istanbul en het Verdrag inzake de Huwelijkstoestemming.

Kwaliteitskader Werken aan Veiligheid voor lokale (wijk)
teams en gemeenten
Het Kwaliteitskader Werken aan Veiligheid lokale teams is
vastgesteld door de VNG voor lokale (wijk)teams en
gemeenten. Het helpt gemeenten om de kwaliteit van de
aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling in
gezinnen en huishoudens op een voldoende niveau te
kunnen invullen.

Het Verdrag van de Raad van Europa inzake het voorkomen
en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld
– bekend als het Verdrag van Istanbul – verplicht
verdragsstaten onder andere tot een gendersensitieve
aanpak van huiselijk geweld. Daarnaast omvat het verdrag
ook specifieke verplichtingen ten aanzien van het tegengaan
van schadelijke praktijken. Omdat Nederland een decentraal
stelsel kent, zijn deze verplichtingen ook gericht aan
gemeenten.

Handreiking strafbare kindermishandeling
De Handreiking Samenwerken bij strafbare
kindermishandeling gaat over de samenwerking tussen
Veilig Thuis, politie, Openbaar Ministerie, Raad voor de
Kinderbescherming en Reclassering in gevallen van
meldingen aan Veilig Thuis waarbij sprake is van een
vermoeden van strafbare kindermishandeling. De hand­
reiking biedt professionals uit de zorg- en strafketen
handvatten voor effectief gezamenlijk overleg.

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

10

Naar beleid en uitvoering
Hoe komen gemeenten tot een sluitende ketenaanpak van schadelijke
praktijken? Dit hoofdstuk beschrijft enkele randvoorwaarden en
succesfactoren om te komen tot adequaat beleid en een effectieve
uitvoering in de praktijk.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

11

maak ook gebruik van meer kwalitatieve informatie.
Ga bijvoorbeeld het gesprek aan met professionals en
ketenpartners uit verschillende domeinen.

RICHT KETENAANPAK REGIONAAL IN
Voor de meeste gemeenten in Nederland is het niet haalbaar
en effectief om op lokaal niveau een ketenaanpak voor
schadelijke praktijken in te richten. Het is dan ook raadzaam
om met een aantal gemeenten samen een ketenaanpak op
regionaal niveau in te richten. Op welke schaal gemeenten
dit willen doen, is aan hen en afhankelijk van bestaande
samenwerkingsverbanden. Dit kan bijvoorbeeld op de
schaal van Veilig Thuis-regio’s, op de schaal van
centrumgemeente vrouwenopvang/huiselijk geweld of
regiovisies aanpak huiselijk geweld.

Stappen inrichting ketenaanpak
Ongeacht het niveau of de schaal die van toepassing is, zijn
de volgende stappen van belang om mee te beginnen:
• Formeer een werkgroep of een projectteam schadelijke
praktijken van betrokken beleidsadviseurs. Zorg hierbij voor
een vertegenwoordiging vanuit verschillende domeinen
zoals veiligheid, sociaal domein, volwassen- en jeugdzorg.
• Breng de omvang en aard van de problematiek voor de
regio in beeld. En maak een analyse van de risicogroepen
en gemeenschappen in de eigen regio. Gebruik hiervoor
diverse bronnen. Zo heeft CBS beleidsinformatie over het
aantal adviezen, meldingen en diensten van de regionale
Veilig-Thuis organisaties. Ook diverse expertisecentra
zoals het LKHA, LEC EGG of Pharos beschikken over cijfers
omtrent het voorkomen van schadelijke praktijken.
Verder verzamelen GGD'en en gemeenten zelf informatie
over persoonskenmerken, achtergronden en welbevinden
van inwoners. Gebruik niet alleen formele cijfers, maar

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

RICHT SPECIFIEKE AANPAK EN EXPERTISE IN

Specifieke aanpak

• Maak inzichtelijk welke partijen een rol kunnen spelen bij
de aanpak van schadelijke praktijken. Richt je hierbij niet
alleen op de ketenpartners of gevestigde partijen maar
kijk ook naar zelforganisaties, migrantenorganisaties,
vertegenwoordigers van (religieuze) gemeenschappen,
jongerennetwerken en dergelijke.
• Stel een plan van aanpak op met daarin de visie, ambities,
doelen en acties voor het versterken van de ketenaanpak
van schadelijke praktijken. Beschrijf hierin duidelijk wat
regionaal ingevuld moet worden en wat op lokaal niveau.
Spreek af wie waarvoor verantwoordelijk is. En maak
duidelijk wanneer landelijke expertise wordt ingezet. Doe
dit samen met partners!

Stel een specifieke aanpak voor schadelijke praktijken op. De
‘gewone’ aanpak van huiselijk geweld is onvoldoende
toegespitst op de problematiek en kan zelfs het risico op
escalatie verhogen. Schadelijke praktijken onderscheiden zich
van andere cases van huiselijk geweld onder meer door het
collectieve karakter van het geweld. Het beperkt zich niet tot
een gezin maar strekt zich uit over hele families, zelfs tot in
het buitenland. Bovendien wordt een schadelijke praktijk
door de betreffende gemeenschap doorgaans niet gezien als
geweld, maar als een vorm van bescherming. Dit betekent dat
de aanpak van schadelijke praktijken andere aandachtspunten
of accenten kent dan de reguliere aanpak van huiselijk geweld.

Uit de praktijk: een goed begin is het halve werk

Een gendersensitieve aanpak
Bovendien brengt het Istanbulverdrag de verplichting met zich
mee een gendersensitieve aanpak in te richten voor het
bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld. Dit
betekent erkenning van het feit dat er vormen van geweld zijn
waar vrouwen onevenredig vaak slachtoffer van worden omdat
zij vrouw zijn. In beleid dat zich richt op deze vormen van geweld
moet gender als oorzaak worden opgenomen en er moeten
doelen worden opgesteld die zich richten op bewustwording,
benoemen en aanpakken van gendergerelateerd geweld.

Investeer in de voorkant door ervaringsdeskundigen,
informele netwerken en ketenpartners actief te betrekken bij
het opstellen van een plan van aanpak. Breng deze partijen
samen in een of meerdere sessies en bepaal samen de pijlers
van de aanpak. Maar bepaal ook samen de communicatie
naar en de toon van het gesprek met inwoners.

In dit rapport zijn de aanbevelingen ten aanzien van
gendersensitiviteit van de Nederlandse aanpak van geweld
tegen vrouwen en huiselijk geweld (GTV&HG)
geconcretiseerd.

Let wel: Mensen en families houden zich niet aan regio- en
landsgrenzen. De problematiek van schadelijke praktijken
daarmee ook niet. Zorg ook voor afstemming – en
financiering – op bovenregionaal niveau voor die situaties
waarbij meerdere regio’s betrokken zijn. Laat dit niet een
drempel zijn voor het verlenen van passende ondersteuning.

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Hoe richt je als gemeente een gendersensitieve aanpak in?

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

12

Specifieke expertise

jeugdgezondheidszorg kent aandachtsfunctionarissen
kindermishandeling/VGV. Benut hun expertise.

Daarnaast vragen schadelijke praktijken om specialistische
kennis en vaardigheden. Niet iedere professional heeft deze
deskundigheid in huis. En dat kan en hoeft ook helemaal
niet. Wel is het van belang dat deze expertise makkelijk
geraadpleegd en ingevlogen kan worden. Zorg ervoor dat je
dat geregeld en inzichtelijk hebt zodat je direct
specialistische expertise kunt inschakelen op het moment
dat een casus zich voordoet.

‘Ken je sociale kaart en je
experts! Weet wie je moet
bellen in de regio of landelijk.’
Medewerker Veilig Thuis
Aandachtsfunctionaris
Stimuleer dat ook organisaties gaan werken met een of
meerdere aandachtsfunctionarissen op gebied van schadelijke
praktijken. Zij coachen en ondersteunen collega’s als deze een
schadelijke praktijk vermoeden dan wel signaleren, en hebben
de regie als er sprake is van een complexe casus. Bovendien
weten zij ook welke experts of bronnen geraadpleegd kunnen
worden als verdiepende kennis en specialistische hulp nodig is.
Voorbeelden van aandachtsfunctionarissen

Diverse organisaties werken al met aandachtsfunctionarissen
voor (specifieke vormen van) schadelijke praktijken. Iedere
regionale Veilig Thuis-organisatie dient te beschikken over
een aandachts­functionaris, politie-eenheden hebben een
taakaccenthouder eergerelateerd geweld en de

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

WERK PROACTIEF AAN SAMENWERKEN

BENUT ERVARINGSDESKUNDIGHEID
Ervaringsdeskundigen weten als geen ander wat het betekent
om op te groeien in een gemeenschap met traditionele
opvattingen over de rolverdeling van mannen en vrouwen
en waarin veel belang wordt gehecht aan het collectief. Zij
weten ook als geen ander hoe moeilijk het dan is om naar
buiten te treden en om hulp te gaan zoeken. En hoe groot de
angst is om buitengesloten te worden en je familie te
verliezen.
Bij beleid en uitvoering
Gebruik de kennis en ervaring van ervaringsdeskundigen bij
het inrichten en vormgeven van de ketenaanpak. Doe dit
structureel, bijvoorbeeld in de vorm van een klankbordgroep.
Zet ook ervaringsdeskundigen in als het gaat om
bewustwording, creëren van draagvlak en deskundigheids­
bevordering. Hiervoor kan een beroep worden gedaan op
landelijke dan wel regionale organisaties van
ervaringsdeskundigheid als er op lokaal niveau (nog)
onvoldoende ervaringsdeskundigheid voorhanden is.
Let wel: een ervaringsdeskundige is niet hetzelfde als
iemand die het persoonlijk heeft ervaren. Een ervarings­
deskundige is iemand die geschoold is om te reflecteren op
de persoonlijke ervaring en deze professioneel in te zetten.
Zet een ervaringsdeskundige dan ook op een gelijkwaardige
wijze als een professional in. Voorzie in training, supervisie
en een vergoeding.

Naar beleid en
uitvoering

In de praktijk blijkt de hulp en ondersteuning rondom
schadelijke praktijken nog te versnipperd te zijn. Veel partijen
uit diverse domeinen zijn bij de aanpak betrokken, maar zij
werken vaak nog te veel als losse eilandjes. Voor een effectieve
ketenaanpak is het van belang dat partijen elkaar weten te
vinden op het niveau van zowel beleid als uitvoering.

Stimuleren samenwerking
Als gemeente kun je dit proactief stimuleren door:
• partijen uit de diverse domeinen bij elkaar te brengen.
Op casusniveau en op beleidsniveau. Neem het initiatief
tot het opzetten van een domeinoverstijgend netwerk van
aandachtsfunctionarissen op het gebied van schadelijke
praktijken;
• gebruik te maken van overlegstructuren die er al zijn.
Maar zorg ervoor dat deze zich (ook) specifiek richten op
schadelijke praktijken;
• domeinen te doorbreken en de verbinding te maken
tussen jeugd- en volwassenzorg, en tussen zorg, sociaal
domein en veiligheid;
• het bevorderen van een gemeenschappelijk kader in
relatie tot geweld in afhankelijkheidsrelaties waartoe ook
schadelijke praktijken behoren. De visie gefaseerd
samenwerken aan veiligheid kan hierbij helpend zijn en
als centraal uitgangspunt dienen voor de ketenaanpak.
• afspraken te maken over samenwerking en het delen van
informatie.

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

13

Rotterdam: kernteam en expertteam

In Rotterdam heeft de gemeente ervoor gekozen om een
specifiek casusoverleg en beleidsoverleg rondom schadelijke
praktijken in te stellen. Dit omdat in een regulier overleg het
risico bestaat dat schadelijke praktijken onvoldoende aan
bod komen. Bovendien was en is de deskundigheid van
partners nog niet optimaal. Hierbij is er bewust voor
gekozen om alle partners uit te nodigen. Dus zorg en
veiligheid niet scheiden, maar juist samenvoegen.

‘Partijen die wellicht op papier
niet het sterkste verhaal
hebben. Maar die wel
beschikken over unieke
netwerken in de wijk.
Die heb je nodig!’

STUUR AAN OP BASIS VAN OPDRACHTGEVERSCHAP
Een sluitende en integrale ketenaanpak van schadelijke
praktijken ontstaat niet vanzelf. In de praktijk is de aanpak
vaak nog gebaseerd op gedreven mensen die zich sterk
maken voor de aanpak van deze problematiek. Maar als deze
wegvallen, verdwijnt ook een deel van de aanpak. Zorg voor
een stevig fundament en borging van de ketenaanpak.
Stimuleer en stuur dit proactief aan door middel van
opdrachtgeverschap en inkoop.

Beleidsmedewerker gemeente
VERBIND FORMELE EN INFORMELE NETWERKEN

Aanknopingspunten opdrachtgeverschap
Voor het voorkomen en aanpakken van schadelijke
praktijken is het nodig om het contact aan te gaan met de
gemeenschappen zelf. Daarvoor zijn mensen, initiatieven en
organisaties nodig die de brug naar de gemeenschap
kunnen maken.
Zet in op het maken van de verbinding tussen de formele
ketenpartners en de meer informele netwerken van
zelforganisaties, sleutelfiguren, religieuze leiders,
migrantenorganisaties, jongerennetwerken en dergelijke.
Zij vormen belangrijke partners. Dit vraagt ook om
structurele ondersteuning en inbedding van deze
organisaties in de ketenaanpak.
Het verbinden van formele en informele netwerken is van
grote meerwaarde bij met name preventie en
vroegsignalering van schadelijke praktijken. In het
hoofdstuk preventie en (vroeg)signalering gaan we daar
dieper op in.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Regio West Veluwe Vallei

In de regio West Veluwe Vallei is actief ingezet op het maken
van de verbinding met gesloten groepen in de regio via de
kerk en moskee. Hiervoor hebben zij de bestaande
contacten benut binnen de gemeente met de
gemeenschappen. Die zijn er namelijk al, bijvoorbeeld
vanuit veiligheid, sociaal domein, emancipatie of leerplicht.
Maar je moet hier wel gericht naar zoeken en deze slim
inzetten. Ga mee met een collega die bijvoorbeeld contact
heeft met de moskee. Vraag of je aanwezig mag zijn bij een
overleg van het diaconaal platform. Geef aan dat je bezig
bent met huiselijk geweld en dat je de religieuze organisaties
graag wilt ondersteunen in hun rol als steunpilaar.
Hun ervaring is dat het van groot belang is om aan te sluiten
bij iemand die ‘de taal’ spreekt van de betreffende
gemeenschap en hun overtuigingen kent. In de regio
West Veluwe Vallei was er een trainster met een
gereformeerde achtergrond. Of meidenwerkers met een
migratie-achtergrond. Dit soort contacten zijn goud waard.

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Wat kun je als gemeente doen:
• beleg het projectleiderschap expliciet. Geef een
organisatie de opdracht – en de bijbehorende middelen
– om de ketenaanpak regionaal vorm te geven en de
uitvoering te coördineren dan wel op zich te nemen;
• stel kwaliteitseisen aan ketenpartners als het gaat om
aandachtsfunctionarissen, gebruik van instrumenten,
deskundigheid, training en scholing en dergelijke;
• inventariseer waar de benodigde expertise en het
zorgaanbod regionaal en lokaal zit. Besteed daar in het
aanbestedingstraject en de inkoop expliciet aandacht aan.
Ga een overeenkomst aan met deskundige organisaties;
• faciliteer ook expliciet de aanpak van schadelijke
praktijken door onder meer netwerkvorming en
deskundigheidsbevordering. Samenwerken is ook
samenkomen en samen leren;

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

14

• evalueer en bevraag ketenpartners op de uitvoering van
de aanpak. Laat hen verantwoording afleggen en stuur bij
waar nodig;

ontbreken bij de politiek en bestuurders. Hierdoor kan de
aanpak van schadelijke praktijken blijven steken in ad-hoc
maatregelen nadat een schrijnende casus zich voordoet.

• stel voldoende tijd en middelen beschikbaar voor
overleggen, deskundigheidsbevordering en
netwerkvorming. Dit wordt vaak niet meegenomen in de
opdrachtverlening, maar zonder ruimte en geld hiervoor
ontstaat er geen effectieve ketenaanpak;

Aanknopingspunten aandacht en draagvlak

• bewaak en borg dat er voldoende capaciteit is om
passende hulp te kunnen verlenen.

Structurele aandacht en draagvlak bereik je door:
• de verantwoordelijkheid te beleggen op bestuurlijk en
ambtelijk niveau binnen de betrokken gemeenten en op
regionaal niveau. Er moet binnen een gemeente en de
regio een bestuurlijk en ambtelijk portefeuillehouder zijn
voor de specifieke aanpak van schadelijke praktijken;

CREËER STRUCTURELE AANDACHT EN DRAAGVLAK
Voor het neerzetten van een sluitende en samenhangende
aanpak van schadelijke praktijken is structurele aandacht
voor de problematiek en aanpak ervan nodig. Zo’n aanpak
staat er niet van vandaag op morgen. Dat is een kwestie van
een lange adem.

‘Iedereen is nog zoekende.
Door samen op te trekken leert
men elkaar kennen, en leert
men van elkaar.’
Beleidsmedewerker gemeente
Nu is het vrij lastig om structurele aandacht en draagvlak te
creëren voor schadelijke praktijken. Er is onvoldoende data
beschikbaar waarmee je kunt aantonen hoe groot het
probleem is in de gemeente. En kan het gevoel van urgentie

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

• schadelijke praktijken op te nemen in de regiovisie
aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling;
• een gevoel van urgentie te creëren door middel van
casuïstiek en inzet van ervaringsdeskundigen. Niets komt
zo binnen als een persoonlijk en authentiek verhaal;
• het onderwerp periodiek onder de aandacht te brengen
bij bestuurders en politiek. Verzamel informatie over
risicogroepen en (potentiële) cases. Kijk hierbij niet
alleen naar formele cijfers, maar ga ook te rade bij
professionals en zelforganisaties;
• de media-aandacht te benutten als zich ergens een casus
voordoet. En sluit aan bij (inter)nationale themadagen
voor de Rechten van het Kind (20 november) en Dag van
de Mensenrechten (10 december). En bijvoorbeeld bij
dagen zoals Internationale dag tegen Vrouwenbesnijdenis
(6 februari) en Internationale dag van geweld tegen
vrouwen (25 november).

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

15

Partners
Wie zijn betrokken bij de aanpak van schadelijke praktijken? En bij wie
kun je terecht voor aanvullende informatie en expertise? In dit hoofdstuk
is een overzicht van de belangrijkste partners te vinden.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

16

LOKALE EN REGIONALE PARTNERS
Op lokaal en/of regionaal niveau zijn vele organisaties
betrokken bij de aanpak van schadelijke praktijken. Welke
organisaties dit precies zijn, verschilt per gemeente of (sub)
regio. Hieronder een overzicht van de belangrijkste partners:

•

Lokaal niveau

•

• (Informele) netwerken van vertegenwoordigers van
gemeenschappen, zelforganisaties, sleutelfiguren,
religieuze leiders, jongerennetwerken etc. als schakel en
brug naar de betreffende gemeenschappen.
• Onderwijs en kinderopvang, voor preventie en (vroeg)
signalering.
• Huisartsen, voor medische zorg aan slachtoffers, en voor
(vroeg)signalering en doorverwijzing.
• Jeugdgezondheidszorg (JGZ), voor preventie, (vroeg)
signalering en doorverwijzing.
• Gynaecologen en verloskundigen, voor het begeleiden
van vrouwen tijdens zwangerschap. Zij spelen met name
een belangrijk rol bij (vroeg)signalering, doorverwijzing
en nazorg in het kader van vrouwelijke genitale
verminking (VGV).
• GGZ, voor het bieden van psychosociale zorg,
traumaverwerking en psychiatrische behandeling
• Lokale (wijk)teams van sociaal werkers, welzijnswerkers
en jeugdprofessionals, van belang in de hele ketenaanpak
van preventie tot aan zorg en monitoring.

Regionaal niveau
• GGD, afhankelijk van de afspraken met gemeenten kan
een GGD een rol spelen bij met name VGV als het gaat om

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

•

•

•

•

jeugdgezondheidszorg (signaleren en bespreekbaar
maken) en seksuele gezondheid (voorlichting en nazorg).
Ziekenhuizen, voor het bieden van medische zorg aan
slachtoffers.
Vrouwenopvang, voor de opvang en begeleiding van
slachtoffers van huiselijk geweld. Onder meer via
crisisbedden, Safe Houses en ambulante trajecten.
Veilig Thuis, voor advies en ondersteuning en het melden
van (vermoedens van) huiselijk geweld en
kindermishandeling. Veilig Thuis-organisaties hebben
aandachtsfunctionarissen schadelijke praktijken.
Politie, voor het beschermen van slachtoffers en
tegengaan van geweld. Bij veel bureaus werken agenten
die kennis hebben van eergerelateerd geweld.
Raad voor de Kinderbescherming, onderzoekt en
adviseert ten aanzien van het al dan niet instellen van een
kinderbeschermingsmaatregel.
Openbaar ministerie (OM), voor het opsporen en
vervolgen van plegers van strafbare feiten.
LANDELIJKE PARTNERS

Voor specialistische hulp en ondersteuning
• Fier, is landelijk expertise- en behandelcentrum op het
terrein van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Het
centrum biedt specialistische zorg aan meisjes en jonge
vrouwen uit eerculturen en aan slachtoffers van
eergerelateerd geweld. Fier heeft twee opvang- en
behandelvoorzieningen: Zahir en Reza.
Tel: 088 - 208 00 00
E-mail: info@fier.nl
Web: Fier.nl

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

• Sterk Huis, biedt opvang en begeleiding bij onder meer
huiselijk geweld of seksueel misbruik. De opvanglocatie
EVA is voor meisjes en jonge vrouwen die te maken
hebben met eergerelateerde dwang- en geweldsituaties.
Tel: 013 - 543 30 73
E-mail: info@sterkhuis.nl
Web: Sterkhuis.nl
• Het Landelijk Expertise Centrum Eergerelateerd Geweld
(LEC EGG), onderzoekt en analyseert complexe gevallen
van eergerelateerd geweld voor regionale politieeenheden en externe partijen zoals Veilig Thuis,
Immigratie- en Naturalisatiedienst en gespecialiseerde
instellingen van de vrouwenopvang.
Tel: 088 - 964 85 50
E-mail: landelijk-expertise-centrum-egg@politie.nl
Web: Politie.nl/
LandelijkExpertiseCentrumEerGerelateerdGeweld
• Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating
(LKHA), behandelt complexe casussen van huwelijks­dwang
en/of achterlating als slachtoffers in het buitenland zijn of
tussen de wal en het schip vallen. LKHA helpt slachtoffers
veilig terug te keren naar Nederland.
Tel: 070 - 345 43 19
E-mail: LKHA@veiligthuishaaglanden.nl
Web: Huwelijksdwangenachterlating.nl

Voor informatie, advies en expertise
Vrouwelijke genitale verminking

• Pharos, is het landelijk expertisecentrum
gezondheidsverschillen. Pharos zet zich in voor de

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

17

preventie van VGV en voor goede zorg voor vrouwen die
besneden zijn. Ook kunnen professionals en vrouwen
met hun vragen of voor advies over VGV terecht bij het
Focal Point Meisjesbesnijdenis.
Tel: 030 - 234 98 00
E-mail: focalpointmeisjesbesnijdenis@pharos.nl
Web: Pharos.nl/meisjesbesnijdenis/vgv
• Federatie van Somalische Associaties Nederland
(FSAN), is een platform van en voor Somaliërs. FSAN
speelt een rol in de bestrijding van VGV in Nederland door
zich te richten op voorlichting en preventie binnen de
risicogroepen. Ook is het een advies- en steunpunt voor
leden uit de praktiserende gemeenschappen en
professionals.
Tel: 020 - 486 16 28
E-mail: info@fsan.nl
Web: FSAN.nl
Huwelijksdwang en gedwongen achterlating

• Landelijk Knooppunt Huwelijksdwang en Achterlating
(LKHA) is een landelijk kennis- en expertisecentrum op
gebied van huwelijksdwang en achterlating. Het LKHA
biedt informatie over beleid, wetgeving, (inter)nationale
ontwikkelingen, scholing, preventie, voorlichting,
methodieken, tools en publicaties. Ook geeft het LKHA
advies en behandelt het casussen van huwelijksdwang en
achterlating.
Tel: 070 - 345 43 19
E-mail: LKHA@veiligthuishaaglanden.nl
Web: Huwelijksdwangenachterlating.nl

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Eergerelateerd geweld

• Het Landelijk Expertise Centrum Eergerelateerd Geweld
(LEC EGG), adviseert politie-eenheden en externe
ketenpartners over zaken waarbij een vermoeden is van
eergerelateerd geweld zoals eerwraak. Ook andere
hulpverlenende organisaties kunnen terecht bij het LEC
EGG. Zij krijgen dan ook altijd het advies contact op te
nemen met de taakaccenthouder in de regio.
Tel: 088 - 964 85 50
E-mail: landelijk-expertise-centrum-egg@politie.nl
Web: Politie.nl/
LandelijkExpertiseCentrumEerGerelateerdGeweld
Algemeen

• Movisie, is een landelijk kennisinstituut voor een
samenhangende aanpak van sociale vraagstukken. Het
instituut heeft onderzoek verricht naar verschillende
vormen van schadelijke praktijken en biedt veel
informatie hierover aan op zijn website.
Tel: 030 - 789 20 00
E-mail: info@movisie.nl
Web: Movisie.nl

Naar beleid en
uitvoering

Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS), biedt kennis en
informatie over vraagstukken rond integratie, migratie en
diversiteit. Zelfbeschikking is een van de thema's.
Tel: 030 - 2303260
E-mail: info@kis.nl
Web: Kis.nl

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

• Femmes For Freedom, is een stichting die zich inzet voor
huwelijkse vrijheid, seksuele en reproductieve rechten en
financiële vrijheid van vrouwen. De stichting is vooral
actief op het gebied van huwelijksdwang en genitale
verminking.
Tel: 070 - 362 65 06
E-mail: info@femmesforfreedom.com
Web: FemmesForFreedom.com

Bij een vermoeden: schakel een expert in!
Het adequaat aanpakken van (een vermoeden van)
een schadelijke praktijk vraagt om specialistische
kennis en expertise. Kennis en expertise die alleen
kunnen worden opgedaan door intensieve
praktijkervaring. Deze intensieve praktijkervaring
hebben professionals doorgaans niet. Zelfs niet als je
een aandachtfunctionaris bent.
Ga dan ook bij een (vermoeden van een) casus niet
zelf aan de slag. Neem eerst contact op met een
expert. Als die in de regio niet voorhanden is, kun je
altijd contact opnemen met:
•	Pharos voor VGV, via 030 - 234 98 00 of
focalpointmeisjesbesnijdenis@pharos.nl
•	LKHA voor huwelijksdwang en Achterlating, via
070 - 345 43 19 of LKHA@veiligthuishaaglanden.nl
•	LEC EGG voor eergerelateerd geweld, via 088 - 964
85 50 of landelijk-expertise-centrum-egg@politie.nl

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

18

Stappen in de ketenaanpak
Er is niet één route als het gaat om schadelijke praktijken. Wel zijn er enkele
stappen te onderscheiden in de ketenaanpak. Hier een overzicht van deze
stappen.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

19

Er valt niet één route te geven als het gaat om de aanpak van
schadelijke praktijken. Hiervoor verschillen gemeenten en
regio’s te veel van elkaar. Ook verschillen de vormen van
schadelijke praktijken nog eens van elkaar. Wel zijn er enkele
stappen te onderscheiden in de aanpak van schadelijke
praktijken. Het is aan gemeenten om – samen met
ketenpartners en informele netwerken – aan de hand van deze
stappen een sluitende en integrale aanpak vorm te geven en
daar op een goede manier uitvoering aan te geven.

DE 7 STAPPEN VAN DE KETENAANPAK SCHADELIJKE PRAKTIJKEN

#
1 Preventie

De stappen in de ketenaanpak schadelijke praktijken – mede
gebaseerd op de Visie gefaseerd samenwerken aan veiligheid
– zijn:
• Preventie gericht op het voorkomen van schadelijke
praktijken en doorbreken van taboes.
• Vroegsignalering om signalen zo snel mogelijk te
(h)erkennen en daarnaar te handelen.
• Advies bij vermoedens van schadelijke praktijken.
• Melding van vermoedens en veiligheidsbeoordeling voor
het inschatten van de mate en urgentie van de veiligheid
van een (potentieel) slachtoffer en beoordelen welke hulp
nodig is.
• Beschermen en stoppen van geweld als er sprake is van
acute onveiligheid.
• Zorg en hulp voor het werken aan stabiele veiligheid en
duurzaam herstel.
• Monitoring gericht op het borgen van de veiligheid van
(potentiële) slachtoffers.
Let wel: In de praktijk, op casusniveau, lopen deze stappen
vaak door elkaar of in een andere volgorde. Houd daar bij de
inrichting van de ketenaanpak rekening mee. De stappen zijn
een kapstok om de ketenaanpak vorm te geven, geen protocol.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

2 Vroegsignalering

meldcode

4 Melden en

3 Adviezen

veiligheidsbeoordeling

#

6 Begeleiding en hulp

5 Beschermen

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

7 Monitoring

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

20

Over de ketenaanpak van vrouwelijke genitale verminking
(VGV) is vrij veel informatie beschikbaar. Hiervan is de
ketenaanpak al meer belegd en ingevuld dan bij de andere
vormen van schadelijke praktijken. Bijvoorbeeld:

Pharos biedt op haar website infosheets, aanpakken,
protocollen, trainingsmateriaal en dergelijke rondom VGV.
Pharos heeft ook een factsheet voor gemeenten opgesteld over
de aanpak van VGV en hoe gemeenten dat kunnen vormgeven.
Maak gebruik hiervan en neem contact op met Pharos als je
behoefte hebt aan advies.

• JGZ-organisaties hebben een aandachtsfunctionaris
Huiselijk geweld en kindermishandeling waartoe ook VGV
behoort. Zie ook het standpunt door de JGZ over VGV.

Vrouwelijke genitale verminking – Het verhaal van
Yasmin

KETENAANPAK VGV

• Er is een netwerk van sleutelpersonen VGV. Zij zijn te
bereiken via Federatie Somalische Associaties Nederland
(FSAN).
• Er is een Handelingsprotocol VGV bij minderjarigen voor de
Raad voor de Kinderbescherming, politie en Veilig Thuis.
Dit protocol wordt gevolgd na melding en onderzoek door
Veilig Thuis, en bevat richtlijnen voor eventuele aangifte,
kinderbeschermingsmaatregelen en strafrechtelijke
maatregelen. Daarnaast geeft het inzicht aan iedereen die te
maken krijgt met (een vermoeden van) VGV bij
minderjarigen.
• De Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) heeft
de leidraad ‘Medische zorg voor vrouwen en meisjes met
vrouwelijke genitale verminking’ gepubliceerd.

Yasmin uit Venlo is een van de vele duizenden vrouwen
die besneden zijn. Haar familie hield van haar en
dachten het goede te doen. Ze vonden dat een
besnijdenis van een meisje een goede vrouw zou
maken die bijdraagt aan de status van de familie. Dat
haar toekomstige schoonfamilie tevreden met de
ingreep zou zijn, motiveerde haar familie nog meer. Het
zou ze trots maken.
Yasmin ontwikkelde fysieke (chronische pijn) en
psychische klachten (zoals angst en depressie). Ze
schaamde zich voor wat haar was aangedaan, juist
omdat er zo’n taboe op rust. In sommige
gemeenschappen is de druk op ouders om hun
dochters te besnijden zo groot, dat je een sterke wil
moet hebben om te besluiten het niet te doen.

• De gemeente Den Haag zet zich sinds 2007 actief in voor de
preventie en aanpak van VGV. Dit via preventie en
vroegsignalering, en (na)zorg en bescherming. Download
de ketenaanpak Aanpak VGV in (regio) Den Haag.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

21

Preventie en
(vroeg)signalering
Ook bij schadelijke praktijken geldt: voorkomen is beter dan genezen.
En als een schadelijke praktijk zich dreigt voor te doen is het zaak om hier
zo snel mogelijk bij te zijn zodat erger wordt voorkomen.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

22

BELANG VAN PREVENTIE EN (VROEG)SIGNALERING
Het is belangrijk om schadelijke praktijken te voorkomen.
Hiervoor is het nodig om goed in beeld te brengen om welke
groepen volwassenen en jeugdigen het gaat binnen de eigen
gemeente of regio. En om daar gericht beleid en acties op te
zetten.
Wanneer een schadelijke praktijk zich toch dreigt voor te
doen, is het van belang dit zo snel mogelijk te signaleren en
daar vervolgens naar te handelen. Professionals en
sleutelfiguren vanuit diverse domeinen – veiligheid,
onderwijs, jeugdhulp, sociaal werk en medische zorg –
spelen hierin een essentiële rol.

‘Op preventie en
vroegsignalering valt echt de
grootste winst te behalen als je
dat goed weet in te richten.’

versterken van de emancipatie van vrouwen en jongeren. Dit
is het meest effectief als dit vanuit en door de betreffende
gemeenschappen plaatsvindt. Het is aan gemeenten om deze
beweging mede op gang te brengen en blijvend te faciliteren.
Alliantie ‘Verandering van binnenuit’

De alliantie ‘Verandering van binnenuit’ werkt aan
gelijkheid, veiligheid en acceptatie van vrouwen en van
lhbti’s binnen migranten- en vluchtelingengemeenschappen
in Nederland. Dit gebeurt van binnenuit. De alliantie is een
samenwerking tussen het Consortium Zelfbeschikking van
organisaties voor en door mensen met een migranten- of
vluchtelingenachtergrond, en Movisie.
Er is veel materiaal beschikbaar die gemeenten en
samenwerkingspartners verder kunnen helpen bij het
ondersteunen en realiseren van een verandering in de
migranten- en vluchtelingengemeenschappen van
binnenuit. Meer informatie: Movisie.nl/
VeranderingVanbinnenuit

Medewerker landelijk expertisecentrum

De natuurlijke omgeving van slachtoffers

Een beweging van binnenuit

Voor het kunnen vinden en bereiken van (potentiële)
slachtoffers van schadelijke praktijken is het raadzaam in te
zetten op de natuurlijke omgeving van betrokkenen.
Mensen of organisaties waarvan het heel normaal is dat
iemand daar contact mee heeft. Dit zijn onder meer
huisartsen, consultatiebureaus, docenten of mentoren van
school, schoolmaatschappelijk werk en trainers of coaches
van een sportclub. School is hierbij specifiek van belang
omdat jeugdigen hun problemen vaak als eerste op school
bespreken. Bovendien is het voor meisjes soms de enige
plek waar zij mogen komen.

Jeugdigen
Jeugdigen vormen een belangrijk vliegwiel voor het
veranderen van de perceptie op schadelijke praktijken. Zij
zijn niet alleen de nieuwe generatie maar zij vormen ook
een belangrijke risicogroep. Het is belangrijk om kinderen
en jongeren bewust te maken van en meer inzicht te geven
in hun rechten en vrijheden. En om ze weerbaarder te
maken door aan te geven hoe het wettelijk geregeld is in
Nederland en waar zij terecht kunnen met hun vragen of als
zij hulp nodig hebben.
Voorlichting geven en de dialoog aangaan over schadelijke
praktijken moet op diverse manieren plaatsvinden en
daarbij dient gebruik te worden gemaakt van verschillende
kanalen. Belangrijk is om daar te zijn waar de jongeren ook
zijn. Fysiek en digitaal. Binnen het onderwijs – op zowel
basisscholen als het voortgezet onderwijs – dient het een
plek te hebben. Dat kan uiteenlopen van het
kinderrechtenspel tot aan confrontatietheater voor
risicogroepen.
Methodiek: Lespakket VrijHeden

Voor het voorkomen van schadelijke praktijken is het van
wezenlijk belang om een verandering te realiseren ten
aanzien van de traditionele opvattingen die ten grondslag
liggen aan schadelijke praktijken binnen de betreffende
gemeenschappen. Het gaat om een beweging van binnenuit
waarbij traditionele normen en waarden bespreekbaar
worden gemaakt en worden doorbroken. Ook gaat het om
het vergroten van de bewustwording over rechten en
vrijheden, het weerbaarder maken van individuen en het

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

In Rotterdam kunnen docenten gratis gebruik maken van
het interactieve pakket VrijHeden. Dit pakket maakt
moeilijke onderwerpen zoals kindermishandeling, seksueel
geweld en online chantage bespreekbaar in de klas. Vast
onderdeel is het bespreekbaar maken van schadelijke
praktijken. Het pakket is voor jongeren in het voortgezet
onderwijs, het mbo en het hbo.

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

23

WAT MOET ER ZIJN OF GEREGELD WORDEN?
Voor een effectieve preventie en (vroeg)signalering dienen
gemeenten de verbinding aan te gaan met de betreffende
gemeenschappen.

Het gesprek aangaan met gemeenschappen
Schadelijke praktijken zijn een beladen onderwerp. Juist
omdat zij gegrond zijn in traditionele normen en waarden
van bepaalde gemeenschappen. Maar in Nederland niet zijn
toegestaan. Er heerst dan ook een zeker spanningsveld
rondom de thematiek. Toch moet je als gemeente wel het
gesprek durven aangaan met de betreffende
gemeenschappen. Hierbij is het van belang om schadelijke
praktijken niet uitsluitend te bezien als iets dat hoort bij een
specifieke religie of migrantengroep. Ga ook niet uit van
stereotyperingen. Wanneer dit wel gebeurt, is de kans groot
dat bepaalde groepen verder gestigmatiseerd worden. Of dat
andere doelgroepen worden gemist.
Ga het gesprek doordacht en met de nodige culturele
sensitiviteit aan. Het is van belang om in het gesprek oog te
hebben voor de verschillende motivaties, normen en
waarden van de diverse gemeenschappen. Schadelijke
tradities doorbreken, doe je niet zomaar. Het aangaan van
het gesprek is dan ook veel meer een proces waarin ‘het
gesprek’ voorzichtig wordt opgebouwd. Spreek bijvoorbeeld
in het directe contact met mensen uit de risicogemeen­
schappen niet over genitale verminking, maar over
meisjesbesnijdenis. Praat over rechten en vrijheden zoals
recht op zelfbeschikking en hoe daar samen aan kan worden
gewerkt. Benadruk dat tradities mooi zijn, maar dat zij ook
schadelijk en strafbaar kunnen zijn.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

‘Gaat om respectvolle relaties
die je als gemeente sowieso
behoort te hebben. Je kan niet
droog aankloppen met het
onderwerp schadelijke
praktijken als je mensen nog
nooit gesproken hebt.’
Beleidsmedewerker gemeente
Zorg er als gemeente voor dat het gesprek op een open en
respectvolle manier wordt gevoerd met de gemeenschappen
en inwoners. Waarover, op welke wijze en door wie bepaal je
het beste in overleg met ervaringsdeskundigen en
sleutelfiguren. Leg de verbinding met het sociaal domein en
emancipatiebeleid.
Wees hierbij creatief en innovatief. Naast voorlichtings­
bijeen­komsten kun je ook denken aan individuele
gesprekken of huiskamerbijeenkomsten. Of aan video’s, een
podcast of inzet van sociale media. Of neem het thema van
zelfbeschikking mee bij de inburgering. Er is veel mogelijk
aan ingangen en kanalen.
Tip: Let’s talk about it

Zoals al eerder aangegeven beschikt de alliantie
‘Verandering van binnenuit’ over diverse materialen om
gevoelige onderwerpen bespreek te maken. Daarnaast is er
nog de publicatie ‘Let’s talk about it’ van het Kennisplatform
Inclusief Samenleven over goede werkwijzen en methoden
voor lokale organisatie om zelfbeschikking bespreekbaar te
maken.

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Methodiek: (H)echt Verbonden

De rapportage (H)echt Verbonden bevat informatiemateriaal
over huwelijksdwang en huwelijkse gevangenschap. Er zijn
folders en filmpjes beschikbaar voor professionals en
slachtoffers. In de filmpjes vertellen geestelijk leiders van
verschillende religieuze stromingen over wat het huwelijk
binnen hun geloof betekent.

Inzetten op sleutelfiguren
Een belangrijke succesfactor is het samenwerken met
sleutelfiguren. Dit zijn personen die in contact staan met
een gemeenschap en binnen die gemeenschap een bepaald
vertrouwen genieten. Deze sleutelpersonen kunnen de
connectie maken met en de brug slaan naar de
gemeenschap. Maar zij kunnen ook een rol spelen bij
voorlichting en informatie­voorziening, bij het bespreekbaar
maken van schadelijke praktijken en bij het herkennen en
signaleren van cases.
Sleutelpersonen zijn niet alleen vrijwilligers, maar kunnen
ook professionals zijn. Professionals die achter de voordeur
komen bij families binnen een gemeenschap, bijvoorbeeld
een leerplichtambtenaar of een wijkconciërge. Het is van
belang om deze sleutelpersonen serieus in te zetten en in te
bedden in de ketenaanpak. Voorzie hen van training en
scholing, bied intervisie en zorg voor een vergoeding. Veelal
steken sleutelpersonen hun nek uit. Wees hiervan bewust en
ga zorgvuldig om met sleutelpersonen.
Praktijkvoorbeeld: Sleutelfiguren VGV

De gemeente Den Haag zet in haar aanpak rondom
vrouwelijke genitale verminking sterk in op rolmodellen uit
de gemeenschap. Dat zijn mannen en vrouwen afkomstig uit

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

24

landen waarin VGV voorkomt die getraind zijn om VGV
bespreekbaar te maken met doelgroepen. Zij richten zich ook
op jonge ambassadeurs met REPLACE en Changemakers VGV.
Praktijkvoorbeeld: Cultuurvertalers

In de gemeente Ede zijn zogeheten cultuurvertalers
werkzaam. Deze cultuurvertalers zorgen ervoor dat mensen
met een andere culturele achtergrond beter hun weg
kunnen vinden in Nederland. En weten waar zij terecht
kunnen voor hulp en ondersteuning. De cultuurvertalers
zijn niet zozeer gericht op het signaleren van schadelijke
praktijken, als wel op cultuursensitief werken en het maken
van de verbinding met mensen dan wel gemeenschappen.

kwaliteit van de dienst- en hulpverlening. Bovendien
kunnen gemeenten regionale scholingsactiviteiten
stimuleren en faciliteren. Verder kunnen gemeenten
organisaties aanspreken op hun wettelijke
verantwoordelijkheid om de meldcode te implementeren en
toe te passen. Neem dit mee in de jaarlijkse verantwoording.
Signaleringsinstrumenten

Er zijn diverse factsheets en overzichten beschikbaar met
signalen van schadelijke praktijken. Zo is er het Kompas van
het platform Integraal werken in de wijk. Dit is een
instrument dat helpt zicht te krijgen op de signalen,
risicofactoren en beschermende factoren bij schadelijke
praktijken en andere vormen van huiselijk geweld.

Opleiden en trainen van professionals
Andere voorbeelden zijn:
Het is van belang dat signalen van schadelijke praktijken zo
snel mogelijk worden herkend, opgepakt en verder worden
gebracht. Professionals ervaren op dit gebied in meer of
mindere mate handelingsverlegenheid.
De handelingsverlegenheid van professionals heeft
betrekking op kennis over en ervaring met de problematiek
en signalen, maar ook op het kunnen toepassen van valide
en betrouwbare signaleringsinstrumenten. Verder voelen
professionals zich niet vaardig in het voeren van een gesprek
over schadelijke praktijken. Zij vinden het lastig om het
onderwerp bespreekbaar te maken. Maar dat hoort wel tot
hun takenpakket. Een goede professional is in staat om ook
gevoelige en schurende onderwerpen aan de orde te stellen.
Nu is training en deskundigheidsbevordering primair een
aangelegenheid van organisaties zelf. Als gemeente kun je
hier wel op sturen door bij de inkoop eisen te stellen aan de

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

• Pharos heeft een signaalwijzer ontwikkeld over VGV voor
docenten.
• Het LKHA heeft een factsheet opgesteld over
huwelijksdwang. En een brochure met 10 tips om het
gesprek aan te gaan over huweijksdwang.
• Kadera heeft een signalenkaart ontwikkeld voor Huiselijk
geweld en kindermishandeling met daarin een sectie die
betrekking heeft op schadelijke praktijken.
• Sterk Huis heeft een signalenlijst voor eergerelateerd
geweld.

– Sterk Huis: training huwelijksdwang en eergerelateerd
geweld
– Fier: training huwelijksdwang en eergerelateerd
geweld
• Pharos biedt de e-learning ‘In gesprek over
meisjesbesnijdenis’.
• LKHA heeft een Vaardigheidstraining Gespreksvoering
Huwelijksdwang.
Maar denk bijvoorbeeld ook aan het trainen van
ambtenaren van de burgerlijke stand in het herkennen van
huwelijksdwang, kindhuwelijken en polygame huwelijken.
Campagne en e-learning

In het kader van de Actieagenda schadelijke praktijken
ontwikkelt Pharos een brede voorlichtingscampagne over de
verschillende vormen van schadelijke praktijken. Doel is om
bewustwording te creëren bij zowel potentiële slachtoffers
als professionals en overheidsinstanties. En om
deskundigheid van professionals te bevorderen.
Daarnaast ontwikkelt Pharos e-learning modules voor
basisopleidingen en deskundigheidsbevordering van
professionals. Deze producten komen in 2022 beschikbaar.

Trainingen

Ook zijn er diverse trainingen beschikbaar voor
professionals uit het onderwijs en de zorg. Voorbeelden zijn:
• Fier en Sterk Huis bieden vanuit hun academie een
training aan over huwelijksdwang en eergerelateerd
geweld.

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

25

Adviezen, melden en
veiligheidsbeoordeling
Bij vermoedens van schadelijke praktijken is het belangrijk deze zo snel
mogelijk op te pakken. Er dient onderzocht te worden of er inderdaad
sprake is van een schadelijke praktijk, in hoeverre de directbetrokkene(n)
gevaar lopen en welke hulp ingezet moet worden.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

26

BELANG VAN ADVIEZEN, MELDEN EN
VEILIGHEIDSBEOORDELING
Het is van groot belang om signalen of vermoedens van een
schadelijke praktijk op hun waarde te schatten. Alleen als
duidelijk is wat er aan de hand is en hoe het staat met de
veiligheid van directbetrokkenen, kan passende hulp en
ondersteuning geboden worden. Veilig Thuis speelt hierbij
een centrale rol.

Meldcode eergerelateerd geweld
Professionals in onder meer onderwijs, gezondheidszorg,
jeugdhulp, veiligheid en sociaal domein behoren bij een
(vermoeden van) een schadelijke praktijk als
verschijningsvorm van huiselijk geweld de stappen te
doorlopen van de meldcode Huiselijk geweld en
kindermishandeling.
Voor eergerelateerd geweld bestaat er een aangepaste versie
van de meldcode. Ook huwelijksdwang en achterlating
kunnen hieronder vallen, als zij een gevolg zijn of kunnen
leiden tot een eerkwestie. De stappen zijn bij de meldcode
bij vermoedens van eergerelateerd geweld anders ingevuld.
Zo dient een professional bij vermoedens van een
schadelijke praktijk, en voordat hij/zij hierover het gesprek
aangaat met het (potentiële) slachtoffer, altijd eerst een
deskundige te raadplegen. Daarnaast is het van belang om
niet direct de partner of ouders te informeren. Dit vanwege
het risico op gezichtsverlies van de betrokken familie en
daaraan eventueel gekoppelde escalatie. Zij behoren pas
betrokken te worden nadat een deskundige een risicotaxatie
en -analyse heeft verricht en een beeld is verkregen van de

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

familiaire verhoudingen en verbanden.
Voor adviezen en het raadplegen van een deskundige
kunnen professionals altijd terecht bij een Veilig Thuisorganisatie, het LKHA (voor huwelijksdwang en
achterlating) of het LEC EGG (voor eergerelateerd geweld).

Rol van Veilig Thuis
Advisering
Burgers en professionals kunnen altijd vrijblijvend – en
indien gewenst anoniem – advies inwinnen bij Veilig Thuis
als zij vragen hebben over een bepaalde situatie of een
vermoeden hebben van een schadelijke praktijk. Veilig Thuis
kan hierbij enige ondersteuning bieden door bijvoorbeeld
het leggen van het contact tussen directbetrokkene(n) en
hulpverlening, deel te nemen aan een of enkele gesprekken
van directbetrokkene(n) met een hulpverlener of de politie,
of het bijwonen van een lokaal teamoverleg.
Veilig Thuis Utrecht: participerende consultatie

Veilig Thuis-medewerkers kunnen de ondersteuning bij de
adviesvraag outreachend en creatief vormgeven. Zo gaan
medewerkers van Veilig Thuis Utrecht indien gewenst mee
met het buurtteam naar een (potentieel) slachtoffer of
voeren zij samen met een docent het gesprek op school. Ook
kunnen de gesprekken plaats vinden in de spreekkamer van
een huisarts of bij een werkgever.
Melden en veiligheidsbeoordeling
Als er een melding wordt gedaan van een (vermoeden van
een) schadelijke praktijk, neemt Veilig Thuis deze in
behandeling en volgt er een veiligheidsbeoordeling
(voorheen triage). Doel is zicht te krijgen op de veiligheid
van (potentiële) slachtoffers en te komen tot een besluit bij

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

welke organisatie of professionals de verantwoordelijkheid
wordt belegd voor de inzet van hulp of andere
vervolgstappen.
Veilig Thuis voert een veiligheidstaxatie uit aan de hand van
het triage-instrument Veilig Thuis. Voor eergerelateerd
geweld waar ook huwelijksdwang en achterlating onder
kunnen vallen, is een checklist opgesteld door het Landelijk
Expertise Centrum Eergerelateerd Geweld (LEC EGG). Indien
nodig kan Veilig Thuis de hulp inroepen van het LEC EGG
voor het verrichten van de risicotaxatie en -analyse.
Op basis van de veiligheidsbeoordeling kan Veilig Thuis
besluiten om zelf bemoeienis te houden met de casus. Of
om de casus over te dragen aan het lokale veld, lopende
hulpverlening, een multidisciplinair team of aan
directbetrokkenen. Als Veilig Thuis zelf betrokken blijft, kan
het de dienst Voorwaarden en Vervolg inzetten. Er worden
dan veiligheidsvoorwaarden opgesteld en vervolghulp
ingezet. Of de dienst Onderzoek als er aanwijzingen zijn van
huiselijk geweld én de directbetrokkenen werken niet of
onvoldoende mee. Veilig Thuis stelt dan een onderzoek in
om te bepalen of er sprake is van huiselijk geweld. Mocht
dat het geval zijn, dan stelt Veilig Thuis
veiligheidsvoorwaarden op en wordt vervolghulp ingezet.
Voor het uitoefenen van de wettelijke taken heeft Veilig
Thuis een sterke informatiepositie. Veilig Thuis mag – onder
voorwaarden – signalen en informatie uit diverse bronnen
halen om een inschatting te kunnen maken van de
veiligheid. Hiervoor hoeven zij geen toestemming te vragen
aan directbetrokkenen.

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

27

WAT MOET ER ZIJN OF GEREGELD WORDEN?

Doen wat nodig is

Bij schadelijke praktijken dient op een aantal punten van het
Handelingsprotocol van Veilig Thuis te worden afgeweken.
Indien dit gemotiveerd gebeurt, bestaat hiervoor ook de
ruimte binnen het protocol. Dit betreft met name het direct
betrekken van directbetrokkenen en professionals. Als er
gevaar dreigt voor het (potentiële) slachtoffer kan Veilig
Thuis – voorlopig – afzien van het leggen van het contact
met een of meer van de betrokkenen. Ook de veiligheids­
beoordeling kan worden uitgevoerd zonder contact met alle
directbetrokkenen. Dit kan een spanningsveld opleveren
waarbij steeds zorgvuldig afgewogen moet worden wat nog
verantwoord is. Bijvoorbeeld als het gaat om het voeren van
gesprekken met kinderen zonder ouders erbij.

‘Normaal is het: netwerk bijeen
met professionals, veiligheids­
afspraken maken en overdragen.
Nu zit er voordat er veiligheids­
afspraken zijn vaak al een traject
voor van bemiddeling,
psycho-educatie en
opvoedkundige gesprekken.’
Medewerker Veilig Thuis

Het adviseren, melden en de veiligheidsbeoordeling bij
huiselijk geweld behoren tot de wettelijke taken van Veilig
Thuis. Deze taken zijn in feite al belegd en ingeregeld. De
werkwijze kan echter nog beter of meer worden
toegesneden op een genderspecifieke aanpak van
schadelijke praktijken. Gemeenten spelen hierbij een
belangrijke rol omdat zij volgens de Wmo 2015 de
verantwoordelijkheid dragen voor het inrichten van Veilig
Thuis. Gemeenten moeten ervoor zorgen dat Veilig Thuisorganisaties hun wettelijke taken kunnen uitvoeren.

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

• De drempel om advies te vragen en te melden bij Veilig
Thuis wordt als groot ervaren. Ga na wat hiervan de
oorzaak is en welke oplossingsrichtingen er zijn. Besteed
expliciet aandacht aan de communicatie en PR rondom
Veilig Thuis. De route naar Veilig Thuis moet duidelijk
zijn voor iedereen. Ga hierbij ook proactief en
doelgroepgericht te werk. Vergroot de mogelijkheden van
Veilig Thuis om creatief en outreachend te werk te gaan.

Aandachtspunten aanpak schadelijke praktijken
• Stimuleer het bevorderen van de kennis en vaardigheden
van professionals over de verplichte meldcode en de
toepassing ervan. Deze is (nog) onvoldoende. Benut als
gemeente de mogelijkheid om organisaties aan te
spreken op hun plicht om de meldcode te implementeren
binnen de eigen organisatie. Ga proactief het gesprek aan
met organisaties over deze meldcodes. Wat doen ze aan
trainingen en scholing, hoe is het ingevuld in de
organisatie, wordt er vaak gebruik van gemaakt en helpt
het om schadelijke praktijken te signaleren?
• Verhoog de bekendheid met de meldcode bij vermoedens
van eergerelateerd geweld. Zorg ervoor dat professionals
de juiste stappen zetten als zij een schadelijke praktijk
vermoeden dan wel signaleren.

weld

Routekaart
schadelijke
praktijken

• Ga na op welke wijze de bereidheid tot hulp vragen en
melden kan worden vergroot bij (potentiële) slachtoffers
en omstanders. Doe dit met partners uit formele en
informele netwerken.

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

• Scherp de gemaakte afspraken met Veilig Thuis aan op
het gebied van schadelijke praktijken. Stel eisen aan de
deskundigheid van Veilig Thuis om vragen over en cases
van schadelijke praktijken op te pakken. Evalueer dit en
laat Veilig Thuis hierover verantwoording afleggen.
• Zorg voor voldoende deskundigheid bij Veilig Thuis via
een of meerdere aandachtsfunctionarissen. En maak
helder wanneer de samenwerking moet worden
aangegaan met het LEC EGG en LKHA. Voorkom dat er te
laat of onvoldoende gebruik wordt gemaakt van hun
specialistische expertise. Maak Veilig Thuis
verantwoordelijk voor de sociale kaart van specialistische
hulp op regionaal en landelijk niveau.
• Stem de regionale afspraken tussen gemeenten en Veilig
Thuis ten aanzien van schadelijke praktijken af met
vertegenwoordigers van gemeenschappen, sleutelfiguren
en ervaringsdeskundigen.

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

28

Reeds gemaakte afspraken

Do’s & don’ts bij eergerelateerd geweld

Er is al het een en ander vastgelegd als het gaat om de
werkwijze van Veilig Thuis en afstemming met andere
(landelijke) ketenpartners bij schadelijke praktijken:
• Er is een Handelingsprotocol VGV bij minderjarigen voor
de afstemming tussen Raad voor de Kinderbescherming,
politie en Veilig Thuis.
• In principe is Veilig Thuis verantwoordelijk voor de hulp
aan slachtoffers van huwelijksdwang en/of gedwongen
achterlating. In bijzondere situaties ligt die taak bij LKHA.
Bijvoorbeeld als het slachtoffer in het buitenland zit.
Over deze casuïstiekfunctie zijn afspraken gemaakt.
• Stappenplan en Vragenkaart Huwelijksdwang en
Achterlating van Veilig Thuis (augustus 2021).

• H
 oud het klein. Betrek niet gelijk de ouders of familie
erbij. Daar kan de dreiging vandaan komen. Ga ook niet
gelijk met alle betrokken professionals om de tafel.
Hoe meer mensen ervan weten, hoe lastiger het wordt
om het stil te houden. Bovendien helpt het ook niet als
het slachtoffer toch besluit om aan de wil van de
familie te voldoen.
• G
 a na of eer inderdaad een motief is voor het geweld!
En maak een gedegen analyse van de extended
familie om te bepalen uit welke hoek of van wie het
meeste gevaar dreigt. Gebruik hierbij de checklist van
het LEC EGG.
• G
 a niet zomaar handelen. Maar schakel een expert in
van Veilig Thuis, politie, het LEC EGG of LKHA. Dit kan
niet genoeg benadrukt worden.

• Stappenplan Eergerelateerd geweld van Veilig Thuis
(versie 1.0, voorjaar 2019).

• W
 ees terughoudend met een tijdelijk huisverbod.
Het kan leiden tot escalatie van de situatie. Bovendien
neemt een tijdelijk huisverbod het gevaar niet direct
weg. De dreiging komt veelal niet vanuit één persoon
maar vanuit de familie.
• W
 ees echter ook zorgvuldig met een uithuisplaatsing.
Als deze lang duurt, kan er geen plausibel verhaal
verteld worden naar de familie en/of gemeenschap
waardoor de eerkwestie uitlekt. En als een meisje in
aanraking komt met jongens kan ze alsnog worden
verstoten. Plaats een meisje niet in een pleeggezin met
jongens of een gemengde groep.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

29

Beschermen en stoppen
geweld
Als er sprake is van acuut of structureel gevaar dienen partijen uit het
veiligheids- en zorgdomein samen te werken aan de directe en structurele
veiligheid van betrokkenen.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

30

BELANG VAN BESCHERMEN EN STOPPEN GEWELD
Voor het kunnen borgen van de directe en structurele
veiligheid van slachtoffers is het van belang het geweld te
stoppen en het slachtoffer te beschermen. In deze fase van
de ketenaanpak spelen politie, Veilig Thuis en andere
justitiële partners zoals Raad voor de Kinderbescherming en
het Openbaar Ministerie een grote rol. Daarnaast zijn er vaak
crisisdiensten of -interventieteams die nauw samenwerken
met politie en Veilig Thuis. Zij treden op in ernstige,
onveilige situaties waarbij een snelle inzet van hulpverlening
of opvang nodig is. De wijze waarop de crisisdienst of -teams
zijn ingericht verschilt per gemeente dan wel regio.
Bij het werken aan veiligheid gaat het om het doorbreken
van patronen van fysiek en psychisch geweld. Soms lukt dit
niet met de reguliere multidisciplinaire inzet en kan een
Multidisciplinaire Aanpak plusplus (MDA++) aan de orde
zijn. Ook de inrichting van de MDA++-aanpak kan per regio
verschillen.

Methode LEC EGG
Het Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld
(LEC EGG) heeft een specifieke methode ontwikkeld voor
zaken waarin (een vermoeden van) eergerelateerd geweld
speelt. Deze methode wordt toegepast door de politie. Maar
deze kan ook helpend zijn voor andere professionals in het
veiligheids- en zorgdomein en sociaal domein die te maken
hebben of krijgen met schadelijke praktijken.
Centraal in deze methode staan het identificeren van het
probleem – gaat het inderdaad om eer als motief voor het
geweld en wie zijn op de hoogte van het probleem? – en een

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

diepte-analyse van de familie en haar achtergronden. Het gaat
hierbij niet alleen om het kerngezin maar ook – of eigenlijk
juist – om de extended familie met opa’s en oma’s, ooms en
tantes en neven en nichten. Het is van belang om de
familiestamboom in kaart te brengen en om inzicht te krijgen
in onder meer de persoon die de belangrijke beslissingen
neemt, de positie van de familie in het land van herkomst en
van wie tegenstand of juist hulp kan worden verwacht.
Voor het verzamelen van de benodigde informatie is een
checklist met bijbehorende handleiding opgesteld.

Interventies
In de keten van zorg en veiligheid zijn er diverse interventies
die ingezet kunnen worden om betrokkenen te beschermen
en het geweld te stoppen. Voorbeelden zijn: elektronisch
alarmsysteem/AWARE, contactverbod of (crisis)opvang. Ook
een tijdelijk huisverbod en/of een uithuisplaatsing kunnen
worden ingezet. De inzet hiervan dient zorgvuldig te worden
afgewogen omdat dit in bepaalde situaties contraproductief
is en de kans op escalatie juist verhoogt. Bijvoorbeeld omdat
een tot dan toe bewaard geheim uitlekt en hierdoor de
gevoelde noodzaak tot eerherstel versterkt.

het geval van een acute crisis kan direct opvang geboden
worden. Slachtoffers kunnen uit veiligheidsoverwegingen
soms beter elders in het land worden opgevangen.
Aanmelding verloopt in deze gevallen in de eerste plaats via
organisaties voor vrouwenopvang in de eigen regio.
Voor slachtoffers van eergerelateerd geweld zijn er in Nederland
twee organisaties die specialistische opvang bieden. Dit zijn:
• Fier (Fier.nl), landelijk expertise- en behandelcentrum
voor geweld in afhankelijkheidsrelaties. Fier heeft twee
specialistische opvangvoorzieningen:
Zahir en Reza.
Tel: 088 - 208 00 00 of e-mail: info@fier.nl
• Sterk Huis (Sterkhuis.nl), biedt opvang en begeleiding bij
onder meer huiselijk geweld. Sterk Huis beschikt over de
specialistische opvanglocatie EVA.
Tel: 013 - 543 30 73 of e-mail: info@sterkhuis.nl
WAT MOET ER ZIJN OF GEREGELD WORDEN?
Ten aanzien van het samenwerken aan directe veiligheid zijn
gemeenten aan zet als het gaat om de inrichting van Veilig
Thuis, MDA++ en de (crisis)opvang, de inzet van een
persoonlijk alarmeringssysteem en de uitvoering van de Wet
tijdelijk huisverbod.

Interventiepalet

Het interventiepalet biedt een praktisch overzicht van
veiligheidsmaatregelen/interventies die kunnen worden
ingezet als er sprake is van huiselijk geweld zoals een
schadelijke praktijk.
Specialistische (crisis)opvang

Gemeenten verlenen op grond van de Wmo 2015 opvang aan
slachtoffers die dit vanwege hun veiligheid nodig hebben. In

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Veilig Thuis speelt een belangrijke rol vanuit de wettelijke
taken die de organisatie heeft rondom veiligheids­
beoordeling en het opstellen van veiligheidsvoorwaarden.
Maar ook vanuit maatwerkafspraken die gemeenten maken
met regionale Veilig Thuis-organisaties. Zo kunnen de
crisisteams en MDA++-aanpak onderdeel zijn van een Veilig
Thuis-organisatie en kan ook de uitvoering van het tijdelijk
huisverbod bij Veilig Thuis zijn ondergebracht.

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

31

Veilig Thuis Utrecht: specialistisch team

Bij Veilig Thuis Utrecht is er een team eergerelateerd geweld,
huwelijksdwang en achterlating ingesteld. Dit is een
crisisteam voor de meldingen en cases waarbij sprake is van
ernstig eergerelateerd geweld. Doordat het team onder­
gebracht is bij Veilig Thuis kunnen medewerkers gebruik
maken van de wettelijke bevoegdheden en informatiepositie
van Veilig Thuis. Tegelijkertijd zijn medewerkers – omdat het
een crisisteam dan wel maatwerkafspraak betreft – minder
gebonden aan het Handelingsprotocol van Veilig Thuis en
kunnen zij echt doen wat nodig is.

Aandachtspunten schadelijke praktijken

• Zorg als gemeente voor voldoende capaciteit bij (crisis)
opvang en passende begeleiding. Borg dat er voldoende
geschikte plekken zijn voor slachtoffers van schadelijke
praktijken.
• Heb oog voor de broers en zussen die achterblijven in het
gezin waartoe het (potentiële) slachtoffer behoort. Dit
geldt ook voor de kinderen van slachtoffers.
• Neem in de opdrachtverlening op dat er voldoende
deskundigheid is op het gebied van schadelijke praktijken
bij crisisteams en opvang. Bovendien moet bij hen
bekend zijn waar men op regionaal dan wel landelijk
niveau de benodigde kennis en expertise kan
inschakelen.

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Bevorderen samenwerking
Bij het beschermen van slachtoffers en het stoppen van
geweld komen de domeinen van zorg, veiligheid en justitie
bij elkaar. In de aanpak gaan straffen en hulp bieden
hand-in-hand. Een goede samenwerking en snel schakelen
tussen partijen en domeinen is daarbij essentieel.

• Versterking van de informatie-uitwisseling. Er wordt
gewerkt aan een bundel Informatie-uitwisseling die
content bevat over de technische systeemondersteuning
én de juridische onderbouwing van informatie­
verstrekking en -verwerking in de samenwerking bij
samenloop zorg-straf. Er is al een hand-out met de
belangrijkste vuistregels voor het delen van informatie
van persoonsgegevens in het kader van het Actieoverleg.

Veiligheid voorop

Het kunnen borgen van de directe veiligheid van
betrokkenen bij schadelijke praktijken vraagt om voldoende
deskundigheid, capaciteit en specialistische expertise.

Routekaart
schadelijke
praktijken

• In de MDA++ moet specialistische expertise ten aanzien
van schadelijke praktijken geborgd zijn. Deze moet
minimaal op afroep beschikbaar zijn.

Vanuit het programma Geweld hoort nergens thuis is er de
Ontwikkelagenda Veiligheid voorop. Deze agenda richt zich
op het verbeteren van de aanpak van huiselijk geweld waar
het de samenloop tussen zorg-straf betreft. Benut de
verbeterslagen en -acties vanuit Veiligheid voorop voor het
versterken van de ketenaanpak van schadelijke praktijken.
Pak dit samen met partners op en ga samen na waar meer
samenhang en afstemming gerealiseerd kan worden.
Enkele interessante verbeteracties van ontwikkelagenda
Veiligheid voorop zijn:
• Samen op in acuut is bedoeld om de aanpak bij
crisissituatie te verbeteren.
• Actieoverleg richt zich op het realiseren van een
vroegtijdige en goede afstemming tussen politie, Veilig
Thuis en Officier van Justitie. Indien nodig of gewenst
ook met de Raad voor de Kinderbescherming en de
reclassering.

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

32

Zorg, herstel en monitoring
Als de directe veiligheid van betrokkenen geborgd is, is er ruimte om te
werken aan het duurzaam doorbreken van (de dreiging van) geweld, aan
verwerking van traumatische ervaringen en aan herstel.

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

33

BELANG VAN ZORG, HERSTEL EN MONITORING
Het samenwerken aan stabiele veiligheid en duurzaam
herstel kan plaats vinden als de directe veiligheid van
betrokkenen is gerealiseerd. Dit omdat er eerder geen
ruimte is voor verandering en verwerking. De samenwerking
in de keten richt zich dan op de oorzaken van de
onveiligheid (risicogestuurde zorg) en op de gevolgen van
het geweld (herstelzorg). Het gaat om het aanpakken van
risicofactoren, veranderen van gedrag en patronen,
verwerken van gebeurtenissen, verminderen van fysieke en
psychische klachten, en bevorderen van de persoonlijke
ontwikkeling en maatschappelijke participatie van
betrokkenen.

Bemiddeling
Bij de aanpak van schadelijke praktijken speelt bemiddeling
een essentiële rol. Als zich een schadelijke praktijk voordoet,
is er sprake van (ernstig) verstoorde familierelaties omdat
het slachtoffer zich niet conformeert aan de traditionele
normen en waarden van de ouders dan wel gemeenschap.
Met bemiddeling kan worden gewerkt aan het herstellen
dan wel normaliseren van deze relaties.
Het is de bedoeling om met bemiddeling te komen tot een
oplossing die past bij de Nederlandse wetgeving én die
acceptabel is voor zowel het slachtoffers als de familie. Op
basis van een goede en verdiepende analyse van de situatie
en de familieverbanden kan worden nagegaan of en welke
openingen er zijn voor het toepassen van bemiddeling.
Wellicht dat bemiddeling door een familielid mogelijk is.
Of via vooraanstaande personen uit de gemeenschap.
Bemiddeling vindt veelal plaats vanuit Veilig Thuis, de

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

politie of het lokale veld. In de handleiding bij de checklist
Eergerelateerd geweld van het LEC EGG worden enkele tips
gegeven ten aanzien van de keuze van de locatie en de
bemiddelaar en het voorbereiden van een
bemiddelingsgesprek.
Het komt voor dat bemiddeling niet leidt tot een oplossing
die voor iedereen acceptabel is. Het slachtoffer loopt dan het
gevaar verstoten of uitgesloten te worden van de familie dan
wel gemeenschap. In sommige gevallen zal ook de dreiging
van geweld niet weggenomen kunnen worden. Het
slachtoffer blijft dan gevaar lopen waardoor eventueel
onderduiken aan de orde kan zijn. Het is van belang om
hierover eerlijk het gesprek aan te gaan met een slachtoffer.
Deze moet doordrongen zijn van de eventuele gevolgen van
diens besluit om door te zetten en zich niet aan te passen aan
de traditionele normen en waarden van de familie en/of
gemeenschap.

Cultuursensitief werken

Cultuursensitief werken houdt ook in dat je als professional
weet wie je in de familie moet betrekken om een
verandering te realiseren. En wat oplossingen zijn die passen
bij de traditionele normen en waarden, bij de wij-cultuur

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Cultuursensitief werken houdt overigens niet in dat de
orthodoxe lijn van de ouders of familie wordt gevolgd.
Bij cultuursensitief werken wordt altijd tegemoetgekomen
aan de vrijheden en rechten die we hebben in Nederland
zoals het recht op zelfbeschikking.
Spreekuur VGV

Een genitale verminking brengt vaak specifieke
gezondheidsklachten met zich mee. Bijvoorbeeld ernstige
menstruatieproblemen, infecties, plasproblemen, pijn,
seksuele problemen, psychische klachten en
vruchtbaarheidsproblemen. Verspreid over het land worden
spreekuren VGV gehouden. Deze zijn laagdrermpelig en
worden uitgevoerd door een speciaal rond VGV deskundige
verpleegkundige of arts.
Op de site van Pharos vind je de contactgegevens van de
spreekuren.

Verder is bij schadelijke praktijken cultuursensitief werken
van belang. Professionals dienen kennis te hebben van de
normen en waarden van de betreffende gemeenschappen.
En zij moeten zich bewust zijn van de effecten die deze
diverse culturele en levensbeschouwelijke normen en
waarden hebben op het alledaagse leven van mensen.
Professionals behoren hier rekening mee te houden in het
contact dat zij hebben met betrokkenen.

Naar beleid en
uitvoering

van de betreffende gemeenschap en bij de mechanismen die
daarbij spelen.

Preventie en
(vroeg)signalering

Monitoring
Het monitoren van cases behoort tot de taken van Veilig
Thuis als het gaat om meldingen die zij in behandeling
hebben genomen en/of waarvan zij vinden dat dat nodig is.
Veilig Thuis monitort dan of aan de veiligheidsvoorwaarden
is voldaan, of zij geleid hebben tot directe en stabiele
veiligheid en tot het werken aan herstel van betrokkenen.
Ook bij het monitoren is de sterke informatiepositie van
Veilig Thuis aan de orde. Veilig Thuis monitort gemiddeld
zo’n 1,5 jaar; tenminste na drie en twaalf maanden, en zo
veel en langer als nodig is.

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

34

daar vervolgens naar moeten handelen en behoren in
staat te zijn om passende zorg te verlenen dan wel te
organiseren.

WAT MOET ER ZIJN OF GEREGELD WORDEN?
Gemeenten zijn vanuit de Wmo 2015 en de Jeugdwet de
opdrachtgever van lokale (wijk)teams. Op welke wijze deze
zijn ingericht kan verschillen per gemeente. Betrokken
professionals zijn vaak jeugdprofessionals,
gedragswetenschappers, sociaal werkers en toegangprofessionals. Eén van de taken van lokale (wijk)teams is het
borgen van de veiligheid als het gaat om geweld in
afhankelijkheidsrelaties zoals schadelijke praktijken.
Het Kwaliteitskader Werken aan Veiligheid voor lokale (wijk)
teams en gemeenten ondersteunt gemeenten bij het
inrichten en versterken van hun lokale teams voor het
signaleren en aanpakken van huiselijk geweld.
Zelfscan Kwaliteitskader Werken aan Veiligheid lokale teams

Bij het Kwaliteitskader hoort een zelfscan waarmee een
gemeente een beeld kan krijgen van de mate waarin de
inrichting van de lokale teams voldoende is voor een
effectieve signalering en aanpak van huiselijk geweld.

• Stel vanuit opdrachtverlening en inkoop eisen aan
organisaties en teams in het lokale veld als het gaat om
hun kwaliteit en deskundigheid ten aanzien van
schadelijke praktijken. Stimuleer dat lokale partijen gaan
werken met een aandachtsfunctionaris voor schadelijke
praktijken. Ga na in hoeverre dit lokaal dan wel regionaal
ingevuld moet worden.
• Zorg als gemeente voor voldoende geschikt aanbod voor
betrokkenen van schadelijke praktijken. Aanbod dat
geschikt is, is in ieder geval cultuursensitief en heeft
kennis en expertise ten aanzien van bemiddeling en
mediation. Verder gaat het erom dat er specialistische
hulp aanwezig in de regio. Dat is er nu veelal (nog) te
weinig.

realiseren van stabiele zekerheid en herstel op basis van een
goede overdracht en afspraken over het zicht op veiligheid,
het opstellen en uitvoeren van veiligheids-, hulpverleningsen herstelplannen, en de casusregie. Het is zaak om taken
goed te verdelen en te beleggen bij lokale teams en Veilig
Thuis. En om ervoor te zorgen dat de structuur van het
lokale veld aansluit bij de structuur van een regionale Veilig
Thuis-organisatie.
Gemeenten en Veilig Thuis maken samenwerkingsafspraken
over de samenwerking tussen Veilig Thuis en lokale teams
en de overdracht van meldingen. Ga na in hoeverre deze
afspraken nog aangescherpt kunnen worden ten behoeve
van de aanpak van schadelijke praktijken.

Diversiteitskader

Vul de zelfscan in specifiek voor de aanpak van schadelijke
praktijken. Doe dit met vertegenwoordigers uit het lokale
veld, sleutelfiguren en ervaringsdeskundigen. Op deze wijze
kan samen worden bepaald waar verbetering nodig is en op
welke wijze dit kan worden vormgegeven.

Aandachtspunten schadelijke praktijken
• Zorg voor voldoende deskundigheid. De kennis en
vaardigheden omtrent schadelijke praktijken en
cultuursensitief werken dienen in de lokale (wijk)teams
op orde te zijn. Professionals moeten de problematiek
kennen en kunnen herkennen, dienen te weten hoe ze

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Ten aanzien van cultuursensitief werken heeft het
Kennisplatform Inclusief Samenleven een diversiteitskader.
Dit kader helpt wijkteams en gemeenten om hun aanbod
optimaal aan te laten sluiten bij de diversiteit aan bewoners
in de wijken. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in
inhoudelijke bouwstenen en de processtappen die nodig
zijn om te komen tot een diversiteits-proof wijkteam.

Afstemming Veilig Thuis en lokaal
Een goede afstemming tussen Veilig Thuis en lokale (wijk)
teams is van groot belang voor een effectieve aanpak van
schadelijke praktijken. Beide werken samen aan het

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

35

CBS (2021)
Huiselijk geweld; aard geweld, aanvullende informatie, Veilig Thuis-regio.

Bronnen

Fier (2018)
Factsheet Eergerelateerd geweld.
Landelijk Expertise Centrum Eer Gerelateerd Geweld (2021).
Terugblik op 2020. Jaarverslag van het landelijk expertisecentrum eer
gerelateerd geweld.
LKHA (2018)
Factsheet Gedwongen achterlating.
LKHA (2018)
Factsheet Huwelijksdwang.
Pharos (2019)
Vrouwelijke Genitale Verminking: Stand van zaken in Nederland. Utrecht:
Pharos.
Politie, 'Hoe vaak komt eergerelateerd geweld voor?'
www.politie.nl/informatie/hoe-vaak-komt-eergerelateerd-geweld-voor.html
(geraadpleegd op 11 augustus 2021).
VWS (2020)
Actieagenda schadelijke praktijken. Den Haag

Routekaart
schadelijke
praktijken

Schadelijke
praktijken

Rol en kader

Naar beleid en
uitvoering

Partners

Stappen in de
ketenaanpak

Preventie en
(vroeg)signalering

Adviezen, melden
en veiligheidsbeoordeling

Beschermen en
stoppen geweld

Zorg, herstel en
monitoring

Bronnen

36

Colofon
Tekst en redactie
Bureau EMMA, Experts in Media en Maatschappij, emma.nl
Ontwerp
Studio Lammert Jonkman, studiolammertjonkman.nl
ism Errol Konat, designandko.nl
Illustraties
Aleid Landeweerd, aleidland.nl
Fotografie
Getty Images
In opdracht van VWS in samenwerking met J&V.
Februari 2022

37