Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

29 521

Nederlandse deelname aan vredesmissies

Nr. 138

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN
DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 april 2010
Op 12 maart jl. hebben wij uw Kamer geïnformeerd over het onderzoek
naar de mogelijkheid en de wenselijkheid van deelname aan de
NAVO-operatie Ocean Shield en van een hernieuwde bijdrage aan de
EU-operatie Atalanta ter bestrijding van piraterij voor de kust van Somalië
(Kamerstuk 29 521, nr. 136). Conform artikel 100 van de Grondwet
informeren wij u hierbij over het besluit van het kabinet om in de periode
juli 2010 tot en met april 2011 achtereenvolgens Hr.Ms. De Zeven
Provinciën, Hr.Ms. De Ruyter en Hr.Ms. Tromp in te zetten ten behoeve
van de NAVO-operatie Ocean Shield. Tevens informeren wij u hierbij,
conform artikel 100 van de Grondwet, over het besluit van het kabinet om
van september tot en met november 2010 het bevoorradingsschip
Hr.Ms. Amsterdam in te zetten ten behoeve van de EU-operatie Atalanta.
De bijdragen aan operatie Ocean Shield houden verband met de
Nederlandse deelname aan het permanente vlootverband van de NAVO,
de Standing NATO Maritime Groups (SNMG’s). Nederland levert vanaf
1 juli 2010 voor de periode van een jaar de commandant van SNMG2 en
een deel van de internationale staf van dit vlootverband. In de perioden
dat SNMG2 wordt ingezet in operatie Ocean Shield zal Nederland ook het
bevel voeren over de schepen in deze operatie.
Door de NAVO werden in 2008 en 2009 de antipiraterij operaties Allied
Provider en Allied Protector uitgevoerd. Nederland nam in het voorjaar
van 2009 deel aan Allied Protector (Kamerstukken 29 251, nr. 93 en
nr. 100). Op 17 augustus 2009 is deze operatie overgegaan in operatie
Ocean Shield. Deze operatie kreeg een mandaat van één jaar tot
17 augustus 2010. Op 5 maart 2010 is door de Noord-Atlantische Raad
besloten het mandaat van Ocean Shield te verlengen tot december 2012.
Eind december 2008 is voor het eerst besloten tot Nederlandse deelname
aan de EU-operatie Atalanta (Kamerstuk 29 521, nr. 90): van medio
augustus tot medio december 2009 is Hr.Ms. Evertsen ingezet voor deze

kst-29521-138
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

1

operatie. In diezelfde periode leverde Nederland de Force Commander en
een belangrijk deel van zijn staf. Het kabinet informeerde de Kamer op
13 november 2009 over het besluit om de Nederlandse bijdrage aan
EU-operatie Atalanta te verlengen (Kamerstuk 29 521, nr. 124) en in de
eerste helft van 2010 achtereenvolgens Hr.Ms. Tromp en Hr.Ms. Johan de
Witt in te zetten. Het huidige mandaat van Atalanta loopt tot december
2010.
Gronden voor deelname
De blijvend slechte humanitaire situatie in Somalië en de niet aflatende
dreiging van piraterij voor de kust van het land zijn de belangrijkste
redenen voor de Nederlandse deelname aan EU-operatie Atalanta en
NAVO-operatie Ocean Shield.
Door aanhoudend geweld en de instabiele politieke situatie in Somalië is
het aantal ontheemden groot en zijn miljoenen mensen afhankelijk van
humanitaire hulp. Humanitaire organisaties, het World Food Programme
(WFP) in het bijzonder, zijn voor hun transporten over zee van noodhulpgoederen naar Somalië afhankelijk van escorte. De bescherming van
dergelijke humanitaire transporten is een van de hoofdtaken van de EUen NAVO-operaties. Nederland geeft door de bijdragen aan deze operaties
gevolg aan oproepen van de VN-veiligheidsraad ter bescherming van
humanitaire transporten.
Daarnaast zijn voor Nederland vrije en veilige mondiale scheepvaartroutes van groot economisch, strategisch en veiligheidsbelang. Piraterij
voor de kust van Somalië vormt een grote bedreiging voor het commerciële zeetransport. Jaarlijks passeren tussen de 20 000 en 30 000 schepen
de Golf van Aden, waaronder circa 450 in Nederland geregistreerde
schepen. De antipiraterij operaties zijn er daarom ook op gericht door
middel van patrouilles de kans op een confrontatie met piraten voor
koopvaardijschepen te verkleinen.
De bestrijding van piraterij en gewapende overvallen op zee vormt
bovendien een uiterst concrete bijdrage aan de handhaving van de
internationale rechtsorde.
Piraterij is immers in strijd met het internationale recht; in het bijzonder
het VN-zeerechtverdrag.
Tot slot sorteren de verschillende operaties duidelijk effect en verdienen
daarom voortzetting. De coördinatie tussen de eenheden van de EU, de
NAVO en andere antipiraterij eenheden verloopt goed. Sinds het begin
van de operaties eind 2008 is het aantal piraterij incidenten weliswaar
toegenomen maar de succesratio van de piraten is gedaald. Tot nu toe zijn
alle WFP-schepen en schepen die zijn gecharterd ten behoeve van de
African Union Mission in Somalia (AMISOM) veilig door de Somalische
wateren begeleid en wordt voedsel voor meer dan 3,2 miljoen hulpbehoevenden in de havens afgeleverd. De instelling van de Internationally
Recommended Transit Corridor (IRTC) in de Golf van Aden is voorts zeer
effectief gebleken voor de bescherming van koopvaardijschepen.
Politieke aspecten
De politieke situatie in Somalië blijft somber, ondanks enige voorzichtig
positieve ontwikkelingen. In 2009 boekte de Transitional Federal Government (TFG) weinig concrete vooruitgang bij het betrekken van andere
groepen bij het Djibouti-proces. Wel sloot de TFG op 15 maart jl. een
akkoord met de traditionele geloofsbeweging Ahlu Sunna Waljama’a
(ASWJ), die de strijd tegen extremistische oppositiegroeperingen als Al

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

2

Shabaab heeft opgepakt en vooral actief is in de centrale regio’s van
Somalië. Het akkoord vormt een voorzichtig positieve stap in het
Djibouti-proces. Eerdere afspraken met bijvoorbeeld de regio Puntland
zijn echter tot op heden niet geconcretiseerd. Gewapende oppositiegroepen, zoals Al Shabaab en Hizbul Islam, nemen vooralsnog niet deel
aan het vredesproces en blijven proberen de TFG met geweld omver te
werpen.
Door het voortdurende geweld, gecombineerd met interne verdeeldheid
en gebrek aan middelen en capaciteit, is de TFG nog niet in staat gebleken
basisvoorzieningen aan de bevolking te leveren en zo haar draagvlak te
verbreden. Het gebied dat de TFG controleert, blijft vooralsnog beperkt tot
enkele delen van de hoofdstad Mogadishu. De EU heeft onlangs besloten
tot het ondersteunen van een trainingsmissie voor Somalische veiligheidstroepen in Oeganda, om de positie van de TFG te versterken. Verder
steunt de EU programma’s gericht op het versterken van de rechtstaat en
veiligheid. Ook de VS en de VN geven steun aan de veiligheidssector in
Somalië.
De veiligheidssituatie in Mogadishu is al lange tijd bijzonder slecht. Mede
doordat er in Mogadishu geen duidelijk front is, vallen geregeld burgerslachtoffers. Een recent rapport van de UN Monitoring Group on Somalia
(UNSMG), geschreven in opdracht van de VN-veiligheidsraad, spreekt van
een «hybride oorlogsvoering waarin willekeurig geweld wordt ingezet».
Met enige regelmaat vinden (zelfmoord)aanslagen plaats gericht op de
TFG, andere overgangsinstituties en de AU-vredesmacht in Somalië
(AMISOM). De TFG zet reeds veiligheidstroepen in tegen aanvallen van
extremisten en heeft tevens aangekondigd de controle over Mogadishu te
zullen vergroten door op korte termijn een offensief tegen de gewapende
oppositie in te zetten. Of en wanneer dit offensief zal plaatsvinden, is
echter onzeker.
Ook in andere delen van Zuid-en Centraal-Somalië is de veiligheidssituatie
zeer slecht en hebben de laatste maanden zware gevechten plaatsgevonden. Al Shabaab heeft terrein veroverd op andere gewapende
groeperingen en lijkt zijn positie in Zuid- en Centraal-Somalië daarmee te
consolideren. De groepering is echter weinig populair onder de
Somalische bevolking, door ernstige en wijdverbreide schendingen van
mensenrechten, het herbergen van internationale jihadisten en een
radicale interpretatie van de sharia.
Somaliland en Puntland zijn in vergelijking met Zuid- en Centraal-Somalië
relatief stabiel, maar ook daar is de onveiligheid de laatste maanden
toegenomen. In beide regio’s wordt gevreesd voor interne politieke
problemen en nieuwe aanslagen van Al Shabaab. Ook blijft er spanning
bestaan tussen Somaliland en Puntland over betwiste grensgebieden. In
Puntland neemt het aantal gewelddadige incidenten en gevallen van
mensensmokkel toe. Puntland blijft bovendien een belangrijke uitvalsbasis voor piraterijactiviteiten.
De Somalische autoriteiten weten piraterij nog altijd niet effectief aan te
pakken. De piraten opereren inmiddels ook vanaf de kust in CentraalSomalië waar de TFG geen controle over heeft. De UNSMG noemt
piraterij één van de symptomen van de Somalische oorlogseconomie.
Piraten worden gedreven door de hoge opbrengsten en de lage risico’s.
Door een gebrek aan gezag en middelen blijven de wetteloosheid en
straffeloosheid die piraterij in de hand werken, voortbestaan. Bovendien
stelt het eerder genoemde rapport van de UNSMG dat de Puntlandse
autoriteiten tot op hoog niveau medeplichtig zijn aan piraterij, waardoor
de wil ontbreekt om de piraterijproblemen daadwerkelijk aan te pakken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

3

Humanitaire situatie/Ontwikkelingssamenwerking
De slechte humanitaire situatie in Somalië, die in de eerste plaats wordt
veroorzaakt door het aanhoudende geweld, stemt tot grote zorg.
Daarnaast spelen ook een aanhoudende droogte, waardoor oogsten
mislukken, en de daarmee gepaard gaande economische crisis een rol.
Atalanta en Ocean Shield beveiligen in onderlinge afstemming de
VN-hulpgoederen over zee naar Somalië. Deze goederen worden
vervolgens via ingezette hulporganisaties beschikbaar gesteld aan de
hulpbehoevenden.
Het personeel van hulporganisaties en de VN is regelmatig doelwit van
aanslagen, ontvoeringen, bedreigingen, intimidatie en plundering, vooral
in Zuid- en Centraal-Somalië. De internationale staf van de VN en
internationale gouvernementele organisaties zijn genoodzaakt vanuit
buurlanden te opereren, vooral vanuit Kenia. Hulpverlening wordt
derhalve hoofdzakelijk uitgevoerd door in Somalië werkzame lokale staf,
NGO’s en ingehuurde bedrijven. Het recente rapport van de UNSMG stelt
dat misallocatie plaatsvindt van voedselhulp in Somalië. Hierover zijn
Kamervragen gesteld, waarop de Kamer op 12 april jl. een antwoord heeft
ontvangen (kenmerk DAF 249/10).
Volgens de VN zijn er 3,2 miljoen humanitaire hulpbehoevenden in
Somalië, ofwel bijna de helft van de bevolking. Er zijn inmiddels ongeveer
1,5 miljoen ontheemden in Somalië. De belangrijkste acute noden zijn
voedsel, onderdak, medische zorg, drinkwater en sanitatie. Aanvoer van
deze hulp geschiedt voornamelijk over zee.
In 2009 was op basis van een gecoördineerd VN-noodhulpverzoek in
totaal ruim USD 550 miljoen beschikbaar voor humanitaire hulp.
Nederland droeg hier in 2009 via verschillende kanalen EUR 10 miljoen
aan bij, naast de algemene bijdragen aan VN-organisaties en het
Internationale Comité van het Rode Kruis die ook voor humanitaire hulp in
Somalië kunnen worden aangewend. Het VN noodhulpverzoek voor 2010
gaat uit van een benodigd budget van USD 689 miljoen. Nederland is
voornemens om daaraan een bijdrage van EUR 6,5 miljoen te leveren.
Mandaat
Zowel operatie Ocean Shield als operatie Atalanta ontlenen hun mandaat
aan VN-veiligheidsraadresoluties, in het bijzonder de resoluties 1814, 1816
en 1846 (2008) en 1897 (eind 2009). Het internationale recht, in het
bijzonder het VN-zeerechtverdrag, biedt de rechtsgrondslag om op te
treden tegen piraten op volle zee. Voor het optreden in de territoriale
wateren van Somalië, binnen twaalf nautische mijlen van de kust, baseren
de operaties zich op VN-veiligheidsraadresolutie 1897, waarin de
bepalingen uit resolutie 1846 voor een jaar werden verlengd. Met deze
resolutie autoriseerde de VN-veiligheidsraad de staten en de organisaties
die met de TFG samenwerken en die door de TFG bij de secretarisgeneraal van de VN zijn aangemeld, de territoriale wateren van Somalië
binnen te gaan en alle middelen te gebruiken die nodig zijn om piraterij en
gewapende overvallen op zee te bestrijden. Dit alles overeenkomstig het
toepasselijk internationale recht.
Deelnemende landen
Operatie Ocean Shield
In 2010 en 2011 zullen naar verwachting ten minste de volgende landen
ook een bijdrage leveren aan de NAVO-operatie: België, Denemarken,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

4

Duitsland, Griekenland, Italië, Portugal, Spanje, Turkije, het Verenigd
Koninkrijk en de Verenigde Staten.
Operatie Atalanta
Voor de EU-operatie zullen in 2010 naar verwachting ten minste de
volgende landen ook een bijdrage leveren: België, Duitsland, Frankrijk,
Griekenland, Italië, Luxemburg, Malta, Spanje, het Verenigd Koninkrijk en
Zweden. In 2011 zullen naar verwachting in ieder geval Duitsland,
Frankrijk, Italië, Spanje en het Verenigd Koninkrijk een bijdrage leveren.
Invloed
Operatie Ocean Shield
Operatie Ocean Shield staat onder commando van de NAVO. De Standing
NATO Maritime Groups geven uitvoering aan deze operatie. De NoordAtlantische Raad (NAR), het hoogste politieke orgaan van de NAVO,
oefent politieke controle uit. Nederland heeft net als alle NAVO-lidstaten
zitting in de NAR en heeft senior vertegenwoordigers en stafofficieren op
het Supreme Headquarters Allied Powers Europe (SHAPE) en het
maritieme hoofdkwartier van de NAVO in Northwood.
De Koninklijke Marine heeft sinds 2008 veel kennis en ervaring opgedaan
in het operatiegebied. Deze kennis wordt gedeeld binnen de NAVO. Als
één van de deelnemende landen aan de SNMG’s en via zijn vertegenwoordiging in het Militair Comité, de staffunctionarissen bij de Internationale
Militaire Staf en het operationele hoofdkwartier, is Nederland betrokken
bij de planning van de operatie.
Operatie Atalanta
Operatie Atalanta staat onder het commando van de Europese Unie. Het
Politiek en Veiligheids Comité (PSC) heeft, onder verantwoordelijkheid van
de Raad van Ministers, politieke controle en zorgt voor de strategische
aansturing van de operatie. Nederland heeft net als alle andere
EU-lidstaten zitting in dit forum.
Door zijn vertegenwoordiging in het EU Militair Comité, de EU Militaire
Staf, het operationele hoofdkwartier en in het bijzonder door de levering
van de Force Commander van operatie Atalanta in de periode medio
augustus tot medio december 2009 speelde en speelt Nederland nog
steeds een actieve rol in de planning en uitvoering van de operatie.
Hierdoor zijn onder meer de eerdere Nederlandse ervaringen met het
escorteren van WFP-transporten in het operatieplan verwerkt.
Militaire aspecten
Haalbaarheid
Operatie Ocean Shield
Militaire opdracht
Ocean Shield richt zich in de wateren voor de kust van Somalië op alle
aspecten van piraterijbestrijding. NAVO-schepen opereren zowel in de
Golf van Aden als in het Somalië Bassin. Het mandaat van Ocean Shield
richt zich op de volgende taken.
Ten eerste richt Ocean Shield zich op de bescherming van koopvaardijschepen in de Internationally Recommended Transit Corridor (IRTC) in de
Golf van Aden en op het uitvoeren van patrouilletaken in het Somalië

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

5

Bassin. Ten tweede voert de operatie individuele escortes uit van
koopvaardijschepen die zijn gecharterd door de Verenigde Naties. Ten
derde richt zij zich op de uitvoering van gerichte acties om piraten af te
schrikken, op te sporen en eventueel op te pakken. Daarbij ligt de nadruk
op het opsporen van de zogenaamde moederschepen die piraten
gebruiken om hun acties ver op zee te kunnen uitvoeren.
Het vereiste militaire vermogen
De NAVO heeft eerder besloten om de staande vlootverbanden van de
NAVO, de SNMG’s 1 en 2, in te zetten voor operatie Ocean Shield. Hiertoe
is 12 juni 2009 besloten tijdens de NAR, waarover de Kamer op 3 juli 2009
is geïnformeerd (Kamerstuk 28 676, nr. 87). Beide SNMG’s worden bij
toerbeurt in deze operatie ingezet voor een periode van circa vier
maanden. Dit betekent dat er voortdurend drie tot zes NAVO-schepen
actief zijn in het kader van piraterijbestrijding. Met enige regelmaat heeft
de NAVO ook de beschikking over een bevoorradingsschip voor Ocean
Shield. De beschikbaarheid van maritieme patrouillevliegtuigen vormt
voor de NAVO, net als voor de EU-operatie Atalanta en het Coalition
Maritime Forces (CMF) vlootverband CTF-151, een probleem. De NAVO
heeft ook een behoefte aan onderzeebootcapaciteit geformuleerd.
Nederlandse bijdrage
Nederland heeft in het verleden regelmatig een fregat of een bevoorradingsschip geleverd voor inzet in SNMG1 of SNMG2. Omdat Nederland
aan deze vlootverbanden deelneemt worden wij bij toerbeurt uitgenodigd
om het commando te voeren over SNMG1 of SNMG2. Het commandoschema wordt jaren vooruit gepland. Zo is meer dan vijf jaar geleden
afgesproken dat Nederland het commando zal voeren over SNMG2 van
1 juli 2010 tot en met 30 juni 2011 . De Nederlandse commandeur Michiel
Hijmans is voor deze periode als commandant aangewezen.
Binnen de NAVO is het gebruikelijk dat het land dat de commandant van
een SNMG levert, ook het bijbehorende stafschip en een deel van de
internationale SNMG-staf levert. Dit is ook het geval voor de Nederlandse
SNMG2-commandoperiode. Gedurende het jaar dat Nederland de
commandant van SNMG2 levert, zullen achtereenvolgens de luchtverdediging- en commando-fregatten (LCF) Hr.Ms. De Zeven Provinciën,
Hr.Ms. De Ruyter en Hr.Ms. Tromp worden ingezet als stafschip voor
SNMG2.
Omdat de NAVO SNMG2 in de periode 1 juli 2010 tot en met 30 juni 2011
regelmatig zal inzetten voor operatie Ocean Shield, betekent dit dat de
deelnemende fregatten ook aan deze NAVO-operatie zullen deelnemen,
uiteraard onder voorbehoud van politieke besluitvorming in de lidstaten.
Commandeur Hijmans zal in deze perioden de leiding hebben over Ocean
Shield. Het betreft de perioden juli tot begin augustus 2010 en december
2010 tot eind maart 2011. Dat betekent dat SNMG2 in totaal ongeveer vijf
maanden wordt ingezet voor operatie Ocean Shield. Door de Nederlandse
eenheden tijdens de recuperatieperioden van SNMG2 niet naar huis te
laten terugkeren, maar tijdelijk over te hevelen naar SNMG1, zal
Nederland ook in de maanden augustus 2010 en april 2011 deelnemen
aan Ocean Shield, zij het niet onder Nederlands commando. Nederland
draagt daarmee in totaal zeven van de twaalf maanden van de commandoperiode bij aan piraterijbestrijding in het kader van operatie Ocean
Shield.
Operatie Atalanta
Militaire opdracht
Operatie Atalanta richt zich allereerst op de bescherming van schepen van
het World Food Programme van de Verenigde Naties en inmiddels ook op
de bescherming van schepen die voor de bevoorrading van de African

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

6

Union Mission in Somalia worden gebruikt. In de praktijk wordt één fregat
ingezet voor deze taak. De overige eenheden van Atalanta worden ingezet
voor de bescherming van koopvaardijschepen in de IRTC in de Golf van
Aden en het uitvoeren van onder meer patrouilletaken in het Somalië
Bassin. De Raad heeft op 8 december 2009 besloten het monitoren van
visserij activiteiten voor de kust van Somalië aan het takenpakket van
operatie Atalanta toe te voegen. Naast individuele escortes van
WFP-/AMISOM-schepen en het beschermen van koopvaardijschepen in de
IRTC, worden er ook gerichte acties uitgevoerd om piraten af te schrikken,
op te sporen en op te pakken. Net als bij operatie Ocean Shield ligt de
focus daarbij op het opsporen van de zogenaamde moederschepen die
piraten gebruiken om hun acties ver op zee te kunnen uitvoeren. Het
gericht opsporen van moederschepen is begin 2010, voor aanvang van de
inter-moessonperiode, geïntensiveerd om piraterij zo dicht mogelijk bij de
bron aan te pakken.
Vereist militair vermogen
Sinds 7 oktober 2009 bestaat het vereiste militaire vermogen van Atalanta
uit zeven fregatten en/of grotere patrouilleschepen. Daarnaast bestaat per
schip behoefte aan een helikopter om het surveillancegebied rond het
marineschip te vergroten en eventueel snel te hulp te kunnen schieten bij
een aanval van piraten. De toewijzing van fregatten en patrouilleschepen
aan operatie Atalanta verloopt naar wens; het benodigde aantal schepen
lijkt voor 2010 gegarandeerd.
Binnen operatie Atalanta bestaat daarnaast behoefte aan minimaal één
bevoorradingsschip. Gelet op de enorme omvang van het operatiegebied
en de beperkte hoeveelheid geschikte bunkerhavens in de regio, is een
bevoorradingsschip een essentiële operationele capaciteit. Het is in de
afgelopen periode regelmatig voorgekomen dat er geen bevoorradingsschip beschikbaar was voor Atalanta-eenheden. Ook beschikte Atalanta
niet altijd over een eigen Role 2 medische capaciteit. Deze ontbrekende
capaciteiten zijn opgevangen door samen te werken met Amerikaanse en
Saoedi-Arabische eenheden in het operatiegebied. Tot slot is het de
verwachting dat Atalanta in de tweede helft van 2010 niet altijd kan
beschikken over het gewenste aantal van drie maritieme patrouillevliegtuigen. Dit betekent dat de beeldopbouw van het operatiegebied dan
suboptimaal zal zijn.
Nederlandse bijdrage
Om invulling te geven aan een kritieke operationele capaciteit van het
EU-vlootverband, zal van begin september tot eind november 2010 het
bevoorradingsschip Hr.Ms. Amsterdam worden ingezet in operatie
Atalanta. De inzet van Hr.Ms. Amsterdam valt in een periode dat er geen
andere Nederlandse marineschepen actief zijn in het operatiegebied.
Hoewel Hr.Ms. Amsterdam primair wordt ingezet als bevoorradingsschip,
kan zij eveneens worden ingezet voor alle antipiraterij taken.
Wijze van optreden: operatie Ocean Shield en operatie Atalanta
De eenheden zullen regelmatig worden ingezet voor de bescherming van
VN-transporten. Tijdens het escorteren van deze transporten kan een
beveiligingsteam aan boord van het te beveiligen schip worden geplaatst.
Afhankelijk van de hoeveelheid schepen met hulpgoederen en de
operationele planning van alle eenheden in het operatiegebied zullen
Hr.Ms. De Zeven Provinciën, Hr.Ms. De Ruyter en Hr.Ms. Tromp worden
ingezet voor dit soort escortes. Ook Hr.Ms. Amsterdam kan in voorkomende gevallen worden ingezet voor de beveiliging van hulpgoederen, en
mogelijk AMISOM-transporten. De schaarse operationele bevoorradings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

7

capaciteit zal naar verwachting primair worden ingezet voor het bevoorraden van de fregatten op zee.
Operaties in de IRTC worden zowel door NAVO- als EU- als CMF-eenheden
uitgevoerd. Samen met een aantal landen dat onder nationale vlag actief
is in de regio, zorgen zij voor de beveiliging van deze economisch zeer
belangrijke vaarroute. Koopvaardijschepen melden hun passage bij het
Maritime Security Centre Horn Of Africa (MSCHOA) van de EU. Afhankelijk van de kwetsbaarheid van het koopvaardijschip dat de IRTC
passeert, voorzien de in het gebied aanwezige eenheden in een Group
Transit, een Supported Transit, of in individuele begeleiding van een
koopvaardijschip (zie ook Kamerstuk 29 521 nr. 120).
De toepassing van de preventieve beschermingsmaatregelen, de
zogenaamde Best Management Practices (BMP’s) door de meerderheid
van de reders en kapiteins werpt zijn vruchten af. In veel gevallen slagen
de koopvaardijschepen erin een aanval van piraten af te slaan, of in ieder
geval het moment waarop de piraten aan boord komen, te vertragen. Dit
geeft de in de omgeving aanwezige marine eenheden de kans het schip
dat onder aanval ligt te hulp te schieten, zoals Hr.Ms. Tromp op 5 april jl.
heeft gedaan bij de MV Taipan. De schepen die recent in de regio werden
gekaapt hadden zich niet bij het MSCHOA gemeld of de BMP’s niet naar
behoren toegepast.
Naar verwachting zullen de Nederlandse NAVO-eenheden alle drie
worden ingezet voor de bescherming van koopvaardijschepen in de IRTC.
Ook Hr.Ms. Amsterdam zal zeker actief zijn in de IRTC om de aanwezige
eenheden in de Golf van Aden (zowel EU- als NAVO- en CMF-eenheden) te
voorzien van olie. Tussendoor kan zij actief patrouilleren en in geval van
een incident van piraterij ingrijpen.
Vooral in het Somalië Bassin is de mate van piratenactiviteit sterk
afhankelijk van de heersende moessonwinden. Tijdens de moesson is het,
vanwege de golfhoogte, haast onmogelijk voor de kleine piratenskiffs een
koopvaardijschip aan te vallen. In de inter-moessonperiode, wanneer er
bijna geen wind staat, zijn de piraten juist extra actief in het Somalië
Bassin. NAVO, EU en CMF hebben een operatieplan opgesteld dat
proactief piraterij probeert te verhinderen vlak voor en tijdens de
inter-moessonperiode. Het plan houdt in dat de eenheden op basis van
verkregen inlichtingen trachten moederschepen te onderscheppen en
ontwapenen kort nadat zij vanaf de kust naar zee vertrekken. De Nederlandse eenheden zullen mogelijk voor dit soort operaties dicht onder de
kust van Somalië worden ingezet. Eerder is Hr.Ms. Tromp in maart en april
2010 erg succesvol geweest met deze wijze van optreden in het Somalië
Bassin.
Samenwerking NAVO, EU, CMF en nationale eenheden
De laatste maanden is de samenwerking tussen de verschillende
maritieme operaties in de regio verder versterkt. De banden tussen de
NAVO, EU, CMF en de individueel opererende landen in de regio zoals
China, Japan, Rusland en India zijn hechter geworden. Vooral China en
Rusland streven naar verdere integratie in de internationaal gecoördineerde operaties.
De individuele landen concentreren de inzet van maritieme eenheden nog
steeds op de Golf van Aden. Zij beschermen hier vooral hun nationale
belangen door konvooien te begeleiden van schepen varend onder hun
eigen vlag. Waar mogelijk kunnen schepen varend onder een andere vlag
op eigen gelegenheid bij een dergelijk konvooi aansluiten. De individuele
landen participeren (nog) niet in de gecoördineerde inzet van eenheden in
de verschillende surveillance-areas in de IRTC of het Somalië Bassin. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

8

samenwerking van de EU, NAVO en CMF strekt zich wel uit over het hele
operatiegebied en beslaat alle taken.
Wel onderhouden alle eenheden van zowel EU, NAVO, CMF als individuele landen contact met elkaar via het communicatiesysteem Mercury.
Dit betekent dat er bij een aanval van piraterij een beroep kan worden
gedaan op álle in een gebied aanwezige capaciteiten. Door dit gezamenlijke optreden zijn het afgelopen jaar veel aanvallen afgeslagen en zijn
tientallen piraten gearresteerd. Ook nemen alle partijen maandelijks deel
aan de Shared Awareness and Deconfliction (SHADE) vergaderingen in
Bahrein.
Geweldsinstructie en overdracht van gevangenen
Operatie Ocean Shield
Door de NAVO zijn Rules of Engagement (ROE) opgesteld die gelden voor
alle deelnemende eenheden in operatie Ocean Shield. In de praktijk
blijken de ROE voldoende robuust om alle taken goed te kunnen
uitvoeren.
De NAVO heeft geen overdrachtsregelingen voor van piraterij verdachte
personen met landen in de regio zoals de EU die wel kent. De NAVO
streeft mede op aandringen van Nederland naar vergelijkbare overeenkomsten en heeft te kennen gegeven hier de komende maanden met
prioriteit aan te willen werken. Het lijkt echter onwaarschijnlijk dat de
NAVO op korte termijn dergelijke overeenkomsten zal kunnen afsluiten.
De meerwaarde van de NAVO-operatie moet dan ook vooral worden
gezocht in het afschrikkend effect, de voortdurende frustrering van
piraterijactiviteiten, en de bescherming van WFP- en koopvaardijschepen.
Nederland heeft ten aanzien van piraterij universele jurisdictie en kan
onder nationale vlag tot de vervolging van eventuele verdachten
overgaan of besluiten hen vrij te laten. Ook kunnen verdachten worden
vrijgelaten of worden overgedragen aan een ander land voor berechting.
Operatie Atalanta
Ook door de EU zijn Rules of Engagement opgesteld die gelden voor alle
deelnemende eenheden in operatie Atalanta. Op 28 januari jl. heeft de
Raad van de Europese Unie ingestemd met een aantal kleine wijzigingen
in de ROE. Deze wijzigingen zijn voortgekomen uit de ervaringen die
tijdens de operatie zijn opgedaan, zoals de noodzaak het operatiegebied
uit te breiden naar de wateren rondom de Seychellen.
De EU heeft overdrachtsovereenkomsten met Kenia en de Seychellen en
is daarnaast met andere landen in overleg om te zien of die ook piraten
kunnen gaan vervolgen. Regionale lastenverdeling is van groot belang.
Het grote aantal overgedragen verdachten legt een groot beslag op het
Keniaanse rechtssysteem. Momenteel lijkt de capaciteit van Kenia een
limiet te hebben bereikt: Kenia heeft onlangs aangegeven de overeenkomsten met verschillende landen en organisaties over de overdracht van
piraterijverdachten te willen beëindigen. Op 7 april jl. heeft Kenia in een
nota aan de EU gemeld dat het de overdrachtsovereenkomst met de EU
per 6 oktober 2010 wil opzeggen. De EU beraadt zich momenteel op de te
nemen stappen.
Nederland richt zich in samenwerking met overige leden van de Internationale Contactgroep inzake Piraterij voor de kust van Somalië op de
opbouw en uitbouw van de vervolgingscapaciteit in de buurlanden van
Somalië. Het United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) is
daarbij verreweg de belangrijkste multilaterale partner ter plaatse. Er
bestaan reeds ondersteuningsprojecten in Kenia, de Seychellen, Puntland
en Somaliland. UNODC heeft te kennen gegeven met Tanzania, Jemen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

9

Mauritius in gesprek te zijn over hun capaciteiten om piraterijverdachten
te berechten.
Ofschoon er nog het nodige valt te bereiken, mogen de resultaten van
samenwerking en overdracht mede tegen de achtergrond van de beperkte
justitiële capaciteiten in de regio niet worden veronachtzaamd. Thans
zitten er meer dan 117 verdachten in Kenia vast. Hiervan werden er 75
overgedragen door Atalanta en de overigen door de Verenigde Staten en
het Verenigd Koninkrijk.
Bevelstructuur
Operatie Ocean Shield
De NAVO heeft directe zeggenschap over de inzet van de toegewezen
eenheden. Operational Control over de eenheden wordt gedurende de
inzetduur gedelegeerd aan het Maritime Component Command (MCC)
van de NAVO in Northwood. Het MCC is verantwoording verschuldigd aan
het Joint Forces Command (JFC) in Brunssum dat op zijn beurt valt onder
de Supreme Allied Commander Europe (SACEUR). Het MCC zal het
Tactical Command en Tactical Control over de SNMG-eenheden delegeren
aan de commandanten van de SNMG’s die de dagelijkse leiding hebben
over SNMG1 en SNMG2.
De Commandant der Strijdkrachten (CDS) behoudt Full and Operational
Command over de ingezette eenheden. Dit betekent dat hij indien
noodzakelijk kan besluiten de eenheden terug te brengen onder nationale
controle.
Operatie Atalanta
De EU heeft directe zeggenschap over de inzet van de toegewezen
eenheden. Operational Control over de eenheden wordt gedurende de
inzetduur gedelegeerd aan het Operational Head Quarters (OHQ) in
Northwood. Dit hoofdkwartier legt verantwoording af aan het PSC in
Brussel. Het OHQ zal het Tactical Command en Tactical Control over de
eenheden aan de Force Commander delegeren die de operatie op zee leidt
vanuit zijn Forward Head Quarter Afloat (FHQ).
De CDS behoudt Full and Operational Command over de Nederlandse
ingezette eenheden in deze operatie.
Risico’s
Medische risico’s
De gezondheidsrisico’s aan boord van de schepen zijn minimaal. Ter
behandeling van eventuele zieken of gewonden zijn alle schepen uitgerust
met een eerstelijns medische zorgcapaciteit. Indien noodzakelijk kan
gebruik worden gemaakt van de medische capaciteiten van andere
eenheden in het operatiegebied. Ook kan personeel worden overgebracht
naar ziekenhuizen in de regio, te weten Djibouti, Kenia, de Seychellen en
Tanzania. Mits tijdig onderkend en behandeld, loopt de bemanning weinig
gezondheidsrisico door ziekten die eventueel zouden kunnen worden
overgedragen door aan boord genomen personen. Personen die op zee
aan boord worden genomen worden gecontroleerd op ziekten.
Klimaat en terrein
Er is de afgelopen twee en een half jaar veel ervaring opgedaan in het
operatiegebied. Tot op heden hebben het klimaat en de zeeën rond de
Hoorn van Afrika geen noemenswaardige operationele beperkingen
opgeworpen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

10

Veiligheid
De operationele risico’s die kleven aan antipiraterij operaties zijn beperkt.
Hoewel piraten standaard zijn uitgerust met automatische wapens en
raketwerpers en zij in het verleden niet hebben geschroomd deze te
gebruiken, zijn de overmacht van een marineschip en de mogelijkheden
tot zelfbescherming dusdanig dat de risico’s voor de bemanning en het
schip klein zijn.
Ook de risico’s voor de militaire beveiligingsteams die eventueel aan
boord van een WFP- of AMISOM-schip zijn geplaatst worden laag
ingeschat. Een dergelijke manier van inzet van beveiligingsteams gaat
immers altijd gepaard met een escortering door een maritieme eenheid.
Er is geen sprake van de inzet van zelfstandige Nederlandse beveiligingsteams.
De praktijk heeft aangetoond dat ook tijdens het aanhouden van
verdachten eventueel verzet eenvoudig wordt gebroken door de aanzienlijke overmacht van de marine-eenheden.
Manier van opereren van piraten
De piraten die opereren in de regio Somalië zijn te verdelen in drie
groepen: zij die afkomstig zijn uit Puntland, zij die tot de Darodclan
behoren en zij die tot de meer zuidelijk opererende piratengroepen van de
Hawiyeclan behoren. Deze groepen beconcurreren elkaar, wat soms tot
conflicten kan leiden. De piratengroepen onderscheiden zich ook door de
mate van organisatie. Zo zijn er gelegenheidspiraten en georganiseerde
piraten.
Met regelmaat maken piratengroepen gebruik van moederschepen die
hen in de gelegenheid stellen aanzienlijk verder uit de kust te opereren.
Wanneer het doel is vastgesteld, bij voorkeur een onbewaakt langzaam
varend schip met een relatief laag vrijboord, wordt het schip met snelle
skiffs aangevallen. Piraten gebruiken daarbij klein kaliber wapens zoals
AK47 en RPG7. Binnen enkele tientallen minuten kunnen de piraten de
bemanning overmeesteren en koers zetten richting de oostkust van
Somalië. Vrijwel alle gekaapte schepen worden voor de oostkust van
Puntland voor anker gelegd. Vervolgens wordt er contact opgenomen met
de rederij en worden de onderhandelingen over losgeld en vrijlating
gestart. Het gemiddelde losgeld dat voor een Westers gekaapt schip wordt
betaald bedraagt ongeveer USD 3 miljoen. De onderhandelingen over
losgeld worden vermoedelijk door enkele invloedrijke criminele organisatoren gevoerd. De autoriteiten van Puntland zijn niet in staat de uitvalsbases van piraten op het land effectief aan te pakken. Wel heeft Puntland
de afgelopen maanden vaker piraten opgepakt, berecht en vastgezet.
Beschikbaarheid en geschiktheid: operatie Ocean Shield en operatie
Atalanta
Operatie Ocean Shield
Beschikbaarheid
Zoals gemeld zal Nederland van 1 juli 2010 tot en met 30 juni 2011 het
commando voeren over SNMG2. Gedurende deze periode wordt dit
vlootverband van juli tot begin augustus 2010 en van december 2010 tot
eind maart 2011 ingezet in operatie Ocean Shield. Nederland zal ook in de
maanden augustus 2010 en april 2011 deelnemen aan Ocean Shield,
wanneer de overige eenheden van SNMG2 naar hun thuishaven gaan
voor een recuperatieperiode. De Nederlandse eenheden zullen in deze
perioden tijdelijk worden toegevoegd aan SNMG1. Zo zal Nederland vanaf
juli 2010 in totaal bijna zeven maanden deelnemen aan de antipiraterij
operatie Ocean Shield.
In de maanden juli tot en met november 2010 zal Hr.Ms. De Zeven
Provinciën worden ingezet als stafschip van SNMG2. In deze hoeda-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

11

nigheid zal het schip in de maanden juli en augustus 2010 worden ingezet
in Ocean Shield. Vanaf december 2010 tot en met februari 2011 zal
Hr.Ms. De Ruyter fungeren als stafschip van SNMG2. Het schip zal
gedurende deze hele periode worden ingezet in Ocean Shield. In de
maanden maart tot en met juni 2011 zal Hr.Ms. Tromp worden ingezet als
stafschip van SNMG2. Dit betekent dat het schip in de maanden maart en
april 2011 zal deelnemen aan Ocean Shield.
Geschiktheid
Hr.Ms. De Zeven Provinciën, Hr.Ms. De Ruyter en Hr.Ms. Tromp zijn als
luchtverdediging- en commando-fregat uitstekend in staat hun taken in
operatie Ocean Shield te vervullen, zowel in de functie van stafschip van
SNMG2 als in de functie van antipiraterij platform. Deze eenheden zijn alle
drie eerder al succesvol ingezet in antipiraterij operaties in de wateren
voor de kust van Somalië.
Aan boord van alle schepen bevindt zich een beveiligingsteam van de
Unit Interventies Mariniers (UIM) dat zowel voor het beveiligen van
andere schepen tijdens escortes, als voor boarding-operaties kan worden
ingezet.
Alle drie de schepen worden uitgerust met een boordhelikopter. Deze zal
worden ingezet voor surveillance-taken, het ondersteunen van boardingoperaties en het snel verplaatsen van het beveiligingsteam bij een
dreigende aanval van piraten op koopvaardijschepen.
De bemanning van de schepen zal bestaan uit circa 210 opvarenden. Dit is
de vaste bemanning van het fregat, inclusief het Nederlandse deel van de
internationale SNMG2-staf, het UIM-team, de boordvliegploeg en een tolk.
Operatie Atalanta
Beschikbaarheid
Het bevoorradingsschip Hr.Ms. Amsterdam zal in de maanden september,
oktober en november 2010 worden ingezet in de EU-antipiraterij operatie
Atalanta. Voor de inzet van Hr.Ms. Amsterdam hoeft geen andere inzet te
wijken; er stond voor het schip een onderhoudsperiode in Den Helder
gepland. Deze onderhoudsperiode wordt nu tijdelijk uitgesteld.
Geschiktheid
Zoals eerder gesteld vult Hr.Ms. Amsterdam als bevoorradingsschip een
essentiële operationele behoefte binnen operatie Atalanta.
Hr.Ms. Amsterdam kan eenheden van het EU-vlootverband voorzien van
olie en andere goederen op zee waardoor het voortzettingsvermogen van
deze eenheden wordt gegarandeerd. Naast het bevoorraden van
EU-eenheden zal Hr.Ms. Amsterdam, indien daarom wordt verzocht, ook
NAVO- en CMF-eenheden van olie kunnen voorzien waardoor het
voortzettingsvermogen van alle eenheden in het operatiegebied zal
verbeteren.
Naast haar taak als bevoorradingsschip is Hr.Ms. Amsterdam uitstekend in
staat surveillancetaken uit te voeren. Het schip heeft moderne radar- en
communicatie-apparatuur waardoor het tijdens het opstomen van fregat
naar fregat een belangrijke bijdrage kan leveren aan de beeldopbouw in
het operatiegebied.
Hr.Ms. Amsterdam beschikt over voldoende zelfverdedigingmogelijkheden. Naast het «Goalkeeper» wapensysteem beschikt het schip over
twee automatische wapens. Voorts is de bemanning uitgerust met
voldoende kleine wapens om het schip rondom te verdedigen.
Aan boord van het schip bevindt zich een beveiligingsteam van de Unit
Interventies Mariniers (UIM) dat kan worden ingezet voor boardingoperaties en voor de verdediging van het eigen schip. Hoewel dit niet
waarschijnlijk is, kan het UIM-team indien Hr.Ms. Amsterdam een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

12

escortetaak toegewezen krijgt ook optreden als Vessel Protection
Detachment (VPD) aan boord van een koopvaardijschip.
Het ministerie van Defensie spant zich in om Hr.Ms. Amsterdam uit te
rusten met een boordhelikopter. Het is nog niet zeker of dit zal lukken. De
boordhelikopter zal worden ingezet voor surveillance-taken, het ondersteunen van boarding-operaties en het snel verplaatsen van het beveiligingsteam bij een dreigende aanval van piraten op koopvaardijschepen.
De bemanning van het schip zal bestaan uit circa 185 opvarenden. Dit is
onder andere de vaste bemanning van het bevoorradingsschip, het
UIM-team, een eventuele boordvliegploeg en een tolk.
Duur van de uitzending
De totale inzet van Nederlandse eenheden in zowel de NAVO-operatie
Ocean Shield als de EU-operatie Atalanta beslaat ca. tien maanden in de
periode 1 juli 2010 tot en met eind april 2011. Naast de inzet in de
operaties geldt voor ieder schip een uit- en thuisreis van elk twee weken.
Schematisch ziet de Nederlandse inzet er als volgt uit:
Samenhang
De inzet van marineschepen is tot op heden effectief gebleken. Tegelijkertijd is duidelijk dat de oplossing van het piraterijprobleem op land ligt
en alleen tot stand kan komen als de Somaliërs zelf tot een politiek
vergelijk komen en besluiten piraterij uit te bannen. De Contact Group on
Piracy off the Coast of Somalia (CGPCS) draagt bij aan een internationale
lange termijn strategie op basis van de regionale Djibouti Code of
Conduct tegen piraterij. Deze is gericht is op het opstellen van nationale
wetgeving tegen piraterij en de versterking van juridische en maritieme
capaciteiten ten behoeve van de bestrijding van piraterij in acht
Oost-Afrikaanse landen en Jemen. De CGPCS heeft daartoe een Trustfund
ingesteld en een overzicht gemaakt van de relevante capaciteitsopbouwprojecten in de regio. UNODC speelt een centrale rol in het verbeteren van
de justitiële -en detentie- capaciteiten van de regio, ten behoeve van
piraterijberechting. Nederland zal hieraan een financiële bijdrage leveren,
die ten goede moet komen aan landen die reeds piraten berechten. Vanuit
het EU-programma Critical Maritime Routes, wordt ook geïnvesteerd in
regionale capaciteitsopbouw. De EU buigt zich momenteel over de
mogelijkheid om een civiele missie ten behoeve van de ontwikkeling van
maritieme capaciteiten op te zetten. Allereerst gaat de aandacht van de EU
echter vooral uit naar de bredere veiligheidsproblematiek in Somalië. In
dat kader wordt er een European Union Training Mission (EUTM) voor
Somalische rekruten opgezet in Oeganda. Nederland draagt vooralsnog
niet bij aan deze missie. Wel ondersteunt Nederland de versterking van de
AU-missie AMISOM, met het doel de positie van de TFG te versterken en
ervoor te zorgen dat de TFG op termijn slagkracht aan de Somalische
bevolking kan tonen.
De NAVO wil zich richten op de ondersteuning van de implementatie van
de Djibouti Code of Conduct. Naast de ontplooiing van activiteiten op het
land, zoals het verzorgen van opleidingen, wil de NAVO ook met haar
schepen een bijdrage leveren aan capaciteitsopbouw. In dat kader zijn er
recentelijk contacten gelegd met diverse autoriteiten in de regio.
Verder zal het van belang zijn om voor Somaliërs, in het bijzonder de
jongeren, alternatieve bronnen van inkomsten te vinden. Het United
Nations Development Programme (UNDP) werkt in Somalië bijvoorbeeld
aan een alternative livelihood programme.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

13

Financiën
Ocean Shield
De additionele uitgaven die gemoeid zijn met de Nederlandse bijdrage
aan de NAVO-antipiraterij operatie Ocean Shield worden geraamd op
EUR 9,7 miljoen. Hierbij is rekening gehouden met inverdieneffecten
omdat geplande activiteiten geen doorgang vinden. De additionele
uitgaven komen in 2010 en 2011 voor respectievelijk EUR 3,8 miljoen en
EUR 5,9 miljoen ten laste van de structurele voorziening «uitvoeren
crisisbeheersingsoperaties» van de Homogene Groep Internationale
Samenwerking (HGIS) op de defensiebegroting.
Atalanta
De additionele uitgaven die gemoeid zijn met de Nederlandse bijdrage
aan de EU-operatie Atalanta worden geraamd op EUR 5,4 miljoen. Omdat
Hr.Ms. Amsterdam gepland stond voor onderhoudswerkzaamheden is in
dit geval geen sprake van inverdieneffecten. Dit betekent dat de uitgaven
relatief hoger zijn dan die voor de inzet in operatie Ocean Shield. De
additionele uitgaven komen in 2010 en 2011 voor respectievelijk
EUR 4,4 miljoen en EUR 1,0 miljoen ten laste van de structurele
voorziening «uitvoeren crisisbeheersingsoperaties» van de Homogene
Groep Internationale Samenwerking (HGIS) op de defensiebegroting.
De minister van Buitenlandse Zaken,
M. J. M. Verhagen
De minister van Defensie,
E. van Middelkoop

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 29 521, nr. 138

14