Naar een nationaal
energietransitiecentrum
Verkenning van mogelijkheden
voor krachtenbundeling

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
1

Inhoud
1

Inleiding

3

2

Steun voor een nationaal onderzoekcentrum voor de energietransitie

4

2.1
2.2

4

2.3
2.4

Inzetten op de energietransitie
Opname van het energieonderzoek van de Stichting ECN in het nieuwe
onderzoekcentrum
Bijstelling van de werkwijze
Bundeling van krachten

3

Rol van het onderzoekcentrum

7

3.1
3.2
3.3
3.4

Positionering in het innovatielandschap
Agenderen van maatschappelijke en technologische ontwikkelingen
Ontsluiten van de (internationale) kennisbasis
Inhoudelijke focus

7
8
8
8

4

Financiering van het onderzoekcentrum

10

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Publieke en private bijdrage
Hoogte van de publieke financiering
Hoogwaardige onderzoeksinfrastructuur als randvoorwaarde
Flexibilisering van de onderzoekscapaciteit
Intellectueel eigendom

10
11
12
12
12

5

Samenwerking

14

5.1
5.2
5.3

Bedrijfsleven
Fundamenteel onderzoek
Andere instellingen voor toegepast onderzoek (TO2)

14
15
15

6

Beleidsanalyse en -advies en gamma-onderzoek

16

6.1
6.2

De “rekenmeesterfunctie”
Gamma-onderzoek

16
16

4
5
5

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
2

1

Inleiding

In de maanden juli en augustus 2016 is in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken en
onder leiding van de Stuurgroep Toekomst ECN Duurzaam een verkenning uitgevoerd naar de
mogelijkheden voor krachtenbundeling van het energieonderzoek in Nederland. De gesprekken zijn
uitgevoerd door de voorzitter van de stuurgroep, de heer Harry Baayen, met ondersteuning van de
leden van het secretariaat, zijnde medewerkers van het Ministerie van Economische Zaken (Bas
Heijs, Michael van der Plaat, Kiki Klerks) en de Stichting ECN (Harm Jeeninga). Dit onderzoek is
aangekondigd door de Minister van Economische Zaken in zijn brief van 5 juli 2016 aan de Tweede
Kamer en de uitkomsten worden verwerkt in de besluitvorming zoals weergegeven in de Kamerbrief
van 30 september 2016.
Deze volgende gesprekken liggen ten grondslag aan deze rapportage:
- 25 juli Topsector Energie, Manon Janssen, Ed Buddenbaum, Rotterdam
- 27 juli, Albert Hasper, Tempress, Vaassen
- 28 juli, Tjeerd Jongsma, ISPT, Amersfoort
- 1 augustus, Ed Nijpels, Borgingscommissie Energieakkoord, Amsterdam
- 5 augustus, Wil Poort, Jan Willem Könemann, Robin Zwart, Dahlman, Maassluis
- 9 augustus, Bernard Fortuyn, Siemens, lid RvT ECN, Den Haag
- 11 augustus, Jörg Gigler, TKI Gas, Den Haag
- 12 augustus, Gertjan Lankhorst, GasTerra, Den Haag
- 15 augustus, Teun Bokhoven, TKI Urban Energy, Den Haag
- 15 augustus, Peter Alderliesten, TKI Energie & Industrie, Den Haag
- 15 augustus, Jeroen van der Veer, Den Haag
- 16 aug, augustus, Kees de Gooijer, TKI BBE, Den Haag
- 29 augustus, Ernst van Zuijlen, TKI Wind op Zee, Den Haag
- 29 augustus, Chris Laurens, Adrie Huesman, Shell, Den Haag
- 30 augustus, Gerard van Harten, Paul Vetter, Topsector Chemie, Den Haag
- 30 augustus, Richard Verbree, Topsector Energie, Inventum, Den Haag
- 31 augustus, Ron Wit, Eneco, Den Haag
- 31 augustus, Thomas Grosfeld, Frits de Groot, VNO-NCW, Den Haag
- 2 september, Oscar Goddijn, DSM

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
3

2

Steun voor een nationaal onderzoekcentrum voor de energietransitie

2.1

Inzetten op de energietransitie

Het doen van toegepast onderzoek in een nationaal energieonderzoekscentrum wordt als
vanzelfsprekend ervaren. Kennis is weliswaar mondiaal verkrijgbaar, maar niet altijd rechtstreeks
toepasbaar voor de Nederlandse situatie. De Nederlandse economie, met veel (energie intensieve)
industrie, de geografische ligging in een delta en de energiehuishouding hebben een eigen karakter.
Specifieke kennis van de Nederlands situatie is derhalve nodig zowel voor toepassing als ook voor het
benutten van de competitieve voordelen, die kunnen leiden tot exportkansen voor het Nederlandse
bedrijfsleven. Het Nederlandse bedrijfsleven kan weliswaar voor minder specifieke vragen bij
buitenlandse onderzoeksinstituten terecht, maar niet onder dezelfde condities als het ‘eigen’
bedrijfsleven (geen level playing field). Dat maakt het belangrijk om over een Nederlands
kennisinstituut te kunnen beschikken. Dit belang speelt vooral bij middelgrote en kleinere bedrijven,
grote bedrijven hebben eenvoudiger toegang tot de internationale kennismarkt.
De energietransitie is een complex proces waarbij korte termijn doelen en lange termijn ambities
zorgvuldig moeten worden gekozen. De overheid maar ook het bedrijfsleven heeft hierbij behoefte
aan een onafhankelijk instituut dat adviseert en de kennis aandraagt om heldere onderbouwde
keuzes te maken. Daarnaast is er een uitgesproken behoefte aan een instituut dat in staat is om,
gezamenlijk met het bedrijfsleven, door toegepast onderzoek de resultaten van het fundamenteel
onderzoek door te ontwikkelen om producten en diensten in de markt te kunnen aanbieden.
De totale omvang van de investeringen in energieonderzoek is zowel in de grote Europese landen als
in landen als China en de Verenigde Staten vaak vele malen groter dan in Nederland. Dit betekent dat
de scope van Nederlands energieonderzoek vooral moet aansluiten op vragen die specifiek zijn voor
Nederland. Nederland moet goed blijven kijken hoe het door goede keuzes en het benutten van
specifieke kwaliteiten nationaal en internationaal een voorsprong kan blijven houden of kan
ontwikkelen. Nederlandse partijen zijn bijvoorbeeld veelal beter in staat om door middel van
effectieve samenwerking complexe vraagstukken vanuit een multidisciplinaire aanpak integraal te
adresseren. Door het vermogen tot het toevoegen van nieuwe dimensies zoals maatschappelijk
verantwoord ondernemen en circulariteit kan Nederland net dat extra stukje toegevoegde waarde
bieden waardoor het bedrijfsleven zich concurrerend op kan blijven stellen.

2.2 Opname van het energieonderzoek van de Stichting ECN in het nieuwe
onderzoekcentrum
Het voortzetten van de activiteiten van ECN in een nationaal energieonderzoekscentrum wordt als
vanzelfsprekend ervaren. De waardering voor de kwaliteit van het onderzoek en voor de opstelling
van de Stichting ECN als partner in kennis- en technologieontwikkeling is groot. De Stichting ECN
houdt zich bezig met de juiste thema’s (afgestemd met de Topsector Energie) en beschikt over
hoogwaardige onderzoekers, die goed in staat zijn de vragen van opdrachtgevers aan kennis en
onderzoek te koppelen. Veel partijen werken op hun gebied intensief met de Stichting ECN samen en
doen dat al vele jaren. De Stichting ECN heeft zowel nationaal als ook internationaal een goede naam
(sterke brand). Er is sprake van een breed draagvlak om te komen tot een toegepast
onderzoekscentrum dat zich richt op het vraagstuk van de energietransitie.
Gegeven de bij de Stichting ECN aanwezige kennis op dit gebied, ligt het voor de hand om het huidige
onderzoek van de Stichting ECN op het gebied van verduurzaming van de energievoorziening hierbij
Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
4

als basis te nemen en de samenwerking met de overige relevante kennisaanbieders te versterken.
Hiervoor zijn diverse modellen denkbaar, variërende van samenvoeging, formele
samenwerkingsverbanden tot afstemming van programmering. Bij de steun voor bundeling van het
energieonderzoek wordt door veel partijen de zorg geuit dat de grotere organisatie die daardoor
ontstaat logger en bureaucratischer zal zijn en dat de afstand tot de onderzoekers groter wordt. Er is
bijzondere aandacht nodig om de lijnen van de vragende partijen en de deskundigen daar en de
onderzoekers kort te houden. Dat is met name nodig om te bereiken dat het onderzoek ingaat op de
daadwerkelijke vraag en onderweg kan worden bijgestuurd en om te zorgen dat door gezamenlijke
kennisontwikkeling de kennisoverdracht naar bedrijfsleven en overheid sneller en intensiever is.

2.3

Bijstelling van de werkwijze

Dit vraagt om een andere positionering en werkwijze. Dit geldt voor de Stichting ECN en overigens
(wellicht in nog sterkere mate) ook voor TNO. Het nieuwe onderzoekcentrum moet zich primair
richten op haar publieke taak. Vanuit een excellente kennisbasis moet het centrum zich richten op
samenwerking met universiteiten, andere kennisinstellingen (meer aan het begin van de
innovatieketen) en het bedrijfsleven (meer aan het einde van de innovatieketen) waardoor niet
alleen producten maar vooral ook kennis bij het bedrijfsleven terecht komt. Vanuit het bedrijfsleven
wordt gevraagd om een laagdrempelige toegang tot (senior) onderzoekers, daar waar nu de
contacten via de business developers van de Stichting ECN en TNO lopen. Het onderzoekcentrum
moet een afgebakend, duidelijk en herkenbaar profiel hebben, gericht zijn op samenwerking en
kennisoverdracht.
Commercialisering van producten, kennis en diensten moet overgelaten worden aan het
Nederlandse bedrijfsleven. Het onderzoekcentrum speelt echter een belangrijke rol bij het
beantwoorden van de kennisvragen tijdens dit commercialiseringstraject. Een deel van deze
vraagstukken is competitief van aard en zal in de vorm van volledig privaat gefinancierde opdrachten
(commercieel onderzoek) bij het onderzoekcentrum neerslaan. Het commerciële onderzoek van het
onderzoekcentrum dient ondersteunend te zijn en derhalve in het verlengde te liggen van het (mede)
publiek gefinancierde onderzoek. Hierdoor houdt het onderzoekcentrum ook meer focus.
Voorkomen moet worden dat het onderzoekcentrum, zeker daar waar het gaat om
valorisatietrajecten, gaat concurreren met het bedrijfsleven.
Excellentie is nodig om voldoende meerwaarde te kunnen bieden aan het bedrijfsleven. Dit vraagt
om een cultuur waarin toponderzoekers kunnen gedijen en die gericht is op kennisuitwisseling, zowel
richting het fundamenteel onderzoek als ook richting toonaangevende internationale toegepaste
kennisinstituten. Naast vraag gestuurd onderzoek vanuit (en vooral met) het bedrijfsleven moet er
voldoende ruimte zijn om kennis te nemen van nieuwe ontwikkelingen. De effectiviteit van het
onderzoekcentrum wordt bepaald door de kwaliteit. De positie in het internationale speelveld, niet
in competitieve zin maar in de vorm van samenwerking, is hiervoor een goede indicator.

2.4

Bundeling van krachten

Het voornemen om te komen tot een bundeling van kennis en onderzoek in een nationaal
onderzoekcentrum voor de energietransitie vindt steun. Bundeling van het energieonderzoek van de
Stichting ECN en TNO wordt gezien als een logische stap, maar daarnaast dient de samenwerking met
de overige kennispartijen (zowel fundamenteel als toegepast) en de bestaande
samenwerkingsverbanden (i.e. ISPT) geïntensiveerd te worden. Er zijn
geen voorkeuren
uitgesproken over de organisatievorm, maar in het algemeen wordt gedacht aan een combinatie van

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
5

fusie van enkele instituten en samenwerking met de overige onderzoekers in een virtueel
onderzoekscentrum.
Bij de gedachte om het energieonderzoek van TNO en dat van de Stichting ECN samen te voegen in
een nieuw onderzoekscentrum onder de verantwoordelijkheid van TNO blijkt bij meerdere
gesprekspartners zorg. Voor een nieuw, gebundeld onderzoekcentrum voor de energietransitie
onder regie van TNO, wordt aandacht gevraagd voor het beperken van de overhead, het ontwikkelen
van directe contacten tussen (deskundigen van) vragende partijen en kenniswerkers, in samenhang
met het reduceren van (marketing-gerichte) functies die daar tussen staan. Ook zijn er zorgen over
de commercialisering van kennis, waarbij het gevoelen is dat daar soms betaald moet worden voor
kennis waaraan is meebetaald of, erger nog, dat deze aan concurrenten wordt verkocht.
Als het nieuwe onderzoekcentrum onder de eindverantwoordelijkheid van TNO wordt geplaatst, dan
wordt er gepleit voor vergaande zelfstandigheid en een sector gerichte eigen cultuur. Hierbij zou
passend zijn de op zich sterke naam van de Stichting ECN te behouden.

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
6

3

Rol van het onderzoekcentrum

Het onderzoekcentrum wil kunnen voorzien in de gehele kennis- en onderzoek behoefte van de
Nederlandse overheid en het Nederlandse bedrijfsleven. Daartoe beschikt het over eigen (top-)
onderzoekers en onderzoeksfaciliteiten en ontwikkelt en onderhoudt zodanige relaties met binnenbuitenlandse kennisinstituten dat hun kennis en onderzoek voor Nederlandse partijen ontsloten
wordt.

3.1

Positionering in het innovatielandschap

Door de noodzaak het volume opdrachten uit de markt te vergroten om de afnemende basissubsidie
te compenseren is de Stichting ECN opgeschoven naar hogere TRL’s. Tegelijkertijd zijn door afname
van de basissubsidie de mogelijkheden om deel te nemen aan (internationale) consortia beperkt,
doordat daar niet alle kosten worden gefinancierd en er een deel eigen financiering nodig is. De
inbreng van de Stichting ECN in dergelijke consortia is juist op de lagere TRL’s gericht.
Stakeholders verwachten dat de (internationale) kennisbasis wordt ontsloten en dat een bijdrage
wordt geleverd aan het verder ontwikkelen van de kennisbasis, waarbij het vaak gaat over de lagere
TRL’s. Daarnaast willen bedrijven de eigen kennis en expertise verder ontwikkelen in samenwerking
met de Stichting ECN. Het gaat dan vaak om (door-) ontwikkelen van technologie, veelal in hogere
TRL’s.
Het onderzoekcentrum is partner van het (Nederlandse) bedrijfsleven. Doel van het
onderzoekcentrum is niet het commercialiseren van technologie, maar zorgen dat het bedrijfsleven
deze kan commercialiseren. Co-development en kennisoverdracht spelen hierbij een
doorslaggevende rol. Dit betekent overigens niet dat kennis niet beschermd kan of moet worden, zie
ook paragraaf 4.5. Het Nederlandse bedrijfsleven is partner in het onderzoek en leidend bij de
commercialisering van kennis en producten.
Stakeholders geven aan dat de laatste jaren de toegepast kennisinstituten als de Stichting ECN en
TNO zich (noodgedwongen) commerciëler zijn gaan opstellen hetgeen geleid heeft tot ongewenste
concurrentie. Jarenlange samenwerking ontwikkelde know how is bijvoorbeeld aan buitenlandse
partijen verkocht. Voorkomen moet worden dat het onderzoekcentrum, noodgedwongen door
onvoldoende financiering dan wel bewust door een opportunistische strategie, als partner èn als
concurrent van het bedrijfsleven optreedt door “eigen” kennis en producten te vermarkten.
Dit betekent niet dat een toegepast onderzoeksinstituut geen commercieel onderzoek zou moeten
doen. Dit onderzoek moet echter in het verlengde liggen van en ten dienste staan aan het noncompetitieve onderzoek. Ofwel: het toegepaste kennisinstituut moet het bedrijfsleven ook op de
hogere TRL-levels blijven ondersteunen bij de door- en uitontwikkeling van kennis en producten via
volledig privaat gefinancierde projecten. Dit betekent ook dat de overheid het toegepast
onderzoeksinstituut in staat moet stellen zich te richten op deze publieke taak.
De private kennisvragers willen rechtstreekse contacten en samenwerking met onderzoekers. Het
aantal business developers is bij TNO en de Stichting ECN de laatste jaren toegenomen waardoor de
door het bedrijfsleven gewenste toegang tot de onderzoekers op de werkvloer wordt bemoeilijkt.
Het huidige beeld is dat men vooral geïnteresseerd is in de vraag en het geld, en niet in de
vrager/opdrachtgever. Projecten worden op deze manier te veel in isolement uitgevoerd en kennis
wordt onvoldoende overgedragen.
Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
7

3.2

Agenderen van maatschappelijke en technologische ontwikkelingen

Er is behoefte aan een onafhankelijke ruimte waarbinnen ontwikkelingen kunnen worden
gesignaleerd, geanalyseerd en bediscussieerd tussen betrokkenen. Dit helpt partijen kaders te
formuleren voor beleid en strategie, zowel voor overheid als bedrijfsleven. Het vermogen om
ontwikkelingen te vertalen in maatschappelijke en economische gevolgen is hierbij van belang. Deze
agenderende functie moet je gegund worden, waarbij niet het standpunt maar de rol in het debat en
het initiëren hiervan bepalend is. Een onafhankelijk oordeel en erkende expertise zijn hierbij
essentieel.

3.3

Ontsluiten van de (internationale) kennisbasis

Ook in het buitenland is veel hoogwaardige kennis aanwezig. Een aantal multinationals zijn groot
genoeg om zelf op de internationale kennis- en onderzoek markt in te kopen. Van het
onderzoekcentrum voor de energietransitie wordt verwacht dat zij goed bekend is met de
internationale ontwikkelingen en in staat is om, waar nodig, deze kennis naar Nederland te halen. De
meeste partijen zien hier een rol voor het onderzoekcentrum en vragen om overzicht van, inzicht in
en toegang tot de internationaal beschikbare kennis. In de praktijk komt kennis beschikbaar door
kennis te delen. Het onderzoekcentrum zal derhalve een interessante samenwerkingspartner
moeten zijn voor buitenlandse topinstituten, hetgeen betekent dat het onderzoek internationaal van
hoog niveau moet zijn. Vanzelfsprekend is niet alle kennis uitwisselbaar, en zeker niet de sterk
toepassingsgerichte kennis, maar achter een praktische oplossing zit een theoretisch kennisniveau,
dat gezamenlijk ontwikkeld kan worden en wel uitwisselbaar is.

3.4

Inhoudelijke focus

Aangegeven wordt dat gegeven de potentiële rol van Nederland in een mondiale energietransitie
(i.e. grootte van de diverse markten) als ook de beschikbare middelen voor onderzoek (publiek en
privaat) Nederland duidelijke keuzes moet maken waar het haar (publieke) middelen op in zet.
Aansluiten bij de sterktes van het Nederlandse fundamenteel- en toegepast onderzoek, het
Nederlands bedrijfsleven als ook op de comparatieve voordelen die de Nederlandse markt- en
energiesituatie biedt ligt daarbij in de rede. Dit is in lijn met het Nederlandse topsectorenbeleid, waar
voor een beperkt aantal speerpunten is gekozen. Aangegeven wordt dat eerder nog scherper
gekozen zou moeten worden dan dat sprake zou moeten zijn van verbreding. Dit is overigens goed
mogelijk binnen de huidige prioritaire gebieden.
Het onderzoekcentrum moet een duidelijk doel en focus krijgen en zich richten op de vraagstukken
die betrekking hebben op de energietransitie. Energieonderzoek (i.e. winning en exploratie) dat niet
gericht is op deze transitie hoort niet in het onderzoekcentrum thuis. Met name het bedrijfsleven dat
opereert binnen het thema duurzame energie, wil nog een stap verder gaan door het instituut alleen
te laten focussen op duurzame opties zoals zon en wind en niet op bijvoorbeeld CC(U)S.
Belangrijk argument om duidelijke keuzes te maken in het onderzoek is de noodzaak te excelleren.
Alleen dan kan voldoende meerwaarde worden geboden voor het bedrijfsleven. De directe
rijksbijdrage (overheidssubsidie) zou dan ook binnen de prioriteiten van de rijksoverheid en de
topsector Energie ingezet moeten worden, zijnde energie en industrie, urban energy, gas, wind op
zee, biobased economy en systeemintegratie (zie www.topsectorenergie.nl). Ook aan vraagstukken
die passen binnen de missie van het onderzoekcentrum maar niet behorende tot de prioriteiten

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
8

binnen de rijksoverheid en de topsector Energie kan worden gewerkt, mits deze 100% door derden
worden gefinancierd.
Samengevat zou het instituut zich op de volgende onderwerpen moeten richten:
 Wind (op zee); support structures, optimisation of wind power stations, grid connection,
operation and maintenance, transport, installation and logistics
 Zon-pv; kristallijn pv, dunne film en toepassingen (waaronder gebouwintegratie)
 Bio-energie; biomassa voorbehandeling, conversie (thermo-chemisch, bio-chemisch),,
biobrandstoffen, biomassa potentieel en duurzame productie, bioproducts/cascadering/meervoudige verwaarding
 Industrie en energie; scheidingstechnologie (gas, vloeistof), procesintensificatie, (rest)warmte,
elektrificatie, CO2-afvang en opslag (CCUS)
 Energie in de gebouwde omgeving: warmte (o.a. opslag), integratie duurzame opwekking,
energiebesparing, efficiënte conversie
 Systeemintegratie inclusief smart grids, energie-transport, -opslag en -conversie
 Socio-economisch onderzoek (zowel gedragsonderzoek als techno-economische analyses)
 Geo-energie: geothermie, opslag van energiedragers
 Transport: brandstoffen, brandstofcellen / waterstof, elektrisch vervoer
 Materialen en energie: materiaalonderzoek voor energietoepassingen, resource efficiency,
circulaire economie
 Milieu-effecten energiegebruik (klimaat, duurzame leefomgeving)
 Overige thema’s: blue energy, wave and tidal, concentrated solar power, solar fuels, etc.

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
9

4

Financiering van het onderzoekcentrum

4.1

Publieke en private bijdrage

Er is groot draagvlak voor een onderzoekcentrum op het gebied van de energietransitie en een
duidelijke wens hierbij betrokken te zijn. De betrokkenheid kan financieel, bestuurlijk, inhoudelijk,
organisatorisch en personeel van aard zijn. Het ministerie zoekt naar medefinanciering en
medesturing door marktpartijen, grote marktpartijen zoeken naar onderzoek als middel voor
integratie van technologie en processen, kleinere partijen willen een partner in R&D waarmee
langjarige samenwerking geborgd is. De onderzoekswereld denkt vooral in onderzoeksprogramma’s,
waarin en waarmee meerjarige samenwerking vorm krijgt.
Geen van de private gesprekspartners is bereid tot subsidiering van het onderzoekcentrum. Zij zien
de instandhouding van het onderzoekcentrum als zeer gewenst, maar zien hun bijdrage daaraan
terugkomen in de verstrekte onderzoeksopdrachten en in de opbouw van de tarieven. Men ziet dit
als publieke infrastructuur, waar de andere stakeholders op project- of programmabasis een beroep
op doen Voor deelname aan het bestuur van het onderzoekcentrum is bij bedrijven weinig
belangstelling. Wel is er interesse om deel te nemen aan een (maatschappelijke) adviesraad, die
betrokken is bij de onderzoeksstrategie en de grote programma’s.
Financiële betrokkenheid door deelname aan onderzoeksprogramma’s vindt weerklank, in
tegenstelling tot meer algemene financiële deelname in het onderzoekcentrum. Met name de
grotere bedrijven zien kansen voor programma’s waar meerdere bedrijven in participeren en
waarbinnen voor meerdere jaren een (financieel) commitment wordt aangegaan. De deelname van
de overheid in zulke onderzoeksprogramma’s, door bedragen die door marktpartijen worden ingezet
te matchen met subsidies wordt als essentieel gezien. Er zijn wel zorgen over het aantal gebieden en
onderwerpen waarop echt pre-concurrentieel onderzoek mogelijk is. Ook is men onzeker over de
wijze waarop wordt omgegaan met intellectueel eigendom.
Voorwaarde voor participatie in meerjarige onderzoeksprogramma’s is dat deze voldoende zijn
toegesneden op de behoefte. Hierbij zouden duidelijke afspraken moeten worden gemaakt met het
bedrijfsleven over het terugvloeien van de opbrengsten van het onderzoek (commercieel onderzoek
inclusief licentie-opbrengsten) in het non-competitieve onderzoek. Voorwaarde voor langjarige
commitment vanuit het bedrijfsleven is dat deze programma’s duidelijke go/no-go momenten
kennen. Idealiter bestaan deze langjarige programma’s uit onderzoek dat, weliswaar schuivende in
de tijd, een breed TRL-gebied bestrijkt waarbij het onderzoekcentrum voldoende publieke middelen
in kan brengen om het toegepaste onderzoek op de lagere TRL-levels uit te voeren. Voor het MKB
geldt dat de bijdrage gekoppeld moet kunnen worden aan specifieke onderzoeksvragen die
voldoende dicht bij de markt liggen.
Multinationals geven aan ook programma’s te willen ondersteunen die meer generiek gericht zijn op
kennisontwikkeling, bijvoorbeeld via PhD-trajecten. Dit biedt ook voor het nieuwe
onderzoekcentrum een kans, niet zozeer door zelf een PhD programma te starten maar door de
mogelijkheid te bieden om een deel van het onderzoek bij en gebruik makende van de faciliteiten
van het onderzoekcentrum uit te voeren. Om goed aan te sluiten op de gegenereerde kennis kan ook
vanuit het onderzoekcentrum aanvullend onderzoek worden uitgevoerd.
Het algemene beeld is wij in Nederland meer toe moeten naar langjarige, samenhangende
onderzoeksprogramma’s waarbij de mate van financiering afhankelijk is van de afstand tot de markt
(i.e. TRL-level). Het volledig doorlopen van een ontwikkelingstraject kan al snel een tiental jaren in
Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
10

beslag nemen. De doorlooptijd neemt sterk toe indien deze ontwikkeling sterk afhankelijk is van het
kennisontwikkeling via in competitie verworven projecten. De onzekerheid over of en wanneer de
volgende stap gemaakt kan worden leidt tot een toename van het investeringsrisico voor het
bedrijfsleven en een afname van de investeringsbereidheid. Gedacht zou kunnen worden aan een
constructie van meerjarige onderzoeksprogramma’s (pps-en) deels gefinancierd vanuit de EZinnovatiemiddelen conform de door de TKI’s geformuleerde actieprogramma’s, met daar bovenop
projecten op wat hogere TRL-levels vanuit tender-regelingen. Deze meerjarenprogramma’s geven
een onderzoekcentrum de status van preferred supplier zonder dat sprake is van gedwongen
winkelnering. Hiermee blijft er de nodige druk staan om de kwaliteit (excellentie) hoog te houden en
het onderzoek te richten op de prioriteiten van het bedrijfsleven. Excellentie is echter niet mogelijk
zonder een brede hoogwaardige kennisbasis, die tevens nodig is om de ontwikkelingen binnen het
landschap te identificeren en duiden (“hoogvlakte met pieken”).

4.2

Hoogte van de publieke financiering

Het bedrijfsleven en overige stakeholders kunnen niet precies aangeven hoe hoog de basis- dan wel
publieke financiering van het onderzoekcentrum moet zijn. Gesprekspartners signaleren dat ECN,
door de afgenomen publieke middelen, zich commerciëler is gaan opstellen. Er is daardoor
onvoldoende ruimte om de inspanningen met een meer algemeen karakter, die het bedrijfsleven
vanwege de publieke signatuur van ECN verwacht, adequaat uit te voeren, zie ook hoofdstuk 2 en
paragraaf 3.1. De vraag hoe hoog de (directe) publieke financiering moet zijn blijkt echter lastig te
beantwoorden. Aangegeven wordt dat twee factoren hierbij een belangrijke rol spelen:
 Er moet voldoende ruimte zijn om exploratief onderzoek uit te voeren en de relaties met het
bedrijfsleven aan te gaan terwijl tegelijkertijd voldoende prikkels aanwezig moeten zijn om het
onderzoeksprogramma te richten op de samenwerking met en behoeftes van het bedrijfsleven
(vraagsturing). De vraagsturing mag niet doorslaan zodat het onderzoekcentrum zich primair
richt op de hogere TRL-levels waar private financiering makkelijker is te verwerven, maar het
onderzoekcentrum sneller in een concurrentieverhouding komt te staan met gespecialiseerde
private partijen. Er moet voldoende ruimte zijn om ook onderzoek uit te voeren op de lagere
TRL-levels zodat er voldoende nieuwe ideeën kunnen worden ontwikkeld om de
innovatietrechter te vullen en de kennis van het fundamenteel onderzoek door kan stromen. Het
is niet mogelijk om het onderzoek op de lagere TRL-levels privaat te financieren, aangezien
enkele partijen dan de algemene kennisontwikkeling zouden financieren. Dit marktfalen is juist
de legitimatie voor een onderzoekcentrum dat toegepast onderzoek doet. De financiering zou
dan ook moeten bestaan uit een tweetal componenten:
o Een structurele publieke basisbijdrage, waardoor primair het onderzoek op de lagere TRLlevels en de samenwerking met universiteiten wordt gefinancierd. Deze basisbijdrage zou
tevens aangewend moeten worden voor de financiering van de hoogwaardige
onderzoeksinfrastructuur, zie ook paragraaf 4.3.
o Een in competitie verkregen publieke bijdrage via langjarige programma’s. Hierbij kan
worden gedacht aan de EZ-Innovatiemiddelen zoals die nu beschikbaar worden gesteld aan
de topsector Energie. Hierdoor blijft er voldoende prikkel aanwezig om het
onderzoeksprogramma te richten conform lijnen zoals uitgezet in de Topsector Energie en
moet op kwaliteit en relevantie een deel van de middelen worden verkregen.
 Er moet een level playing field zijn met de buitenlandse instituten waarmee het
onderzoekscentrum zich moet meten. Zoals eerder aangegeven, zie paragraaf 3.3, moet het
onderzoekcentrum in staat zijn om op de gekozen speerpunten (niches) zich te kunnen meten
met (minimaal) de Europese top. Voorstel is dan ook om een benchmark uit te voeren met de 5
belangrijkste (en succesvolle) Europese spelers.

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
11

4.3

Hoogwaardige onderzoeksinfrastructuur als randvoorwaarde

Alhoewel door de stakeholders niet exact is aan te geven hoe hoog de publieke financiering van het
onderzoekcentrum moet zijn, hebben de stakeholders wel een duidelijk beeld bij de
randvoorwaarden die aan het onderzoekcentrum moeten worden gesteld. Naast de eerder
genoemde punten, zoals een goede toegankelijkheid tot onderzoekers, voldoende ruimte voor
verkennend onderzoek, een cultuur waarin excellentie kan floreren als ook de opstelling van het
onderzoekcentrum als partner, wordt het hebben van een hoogwaardige onderzoeksinfrastructuur
genoemd als belangrijke onderscheidend kenmerk.
Een hoogwaardige onderzoeksinfrastructuur (testopstellingen, laboratoria) wordt gezien als een key
asset voor het onderzoekcentrum. Het bedrijfsleven beschikt zelf niet over de faciliteiten voor de
doorontwikkeling van kennis en technologie. De opschaling van binnen het fundamenteel onderzoek
ontwikkelde concepten naar producten die geschikt zijn voor een eerste demonstratie in de praktijk
vraagt doorgaans om meerdere opschalingsstappen. Het onderzoekcentrum moet over de faciliteiten
beschikken om deze opschalingsstappen te kunnen maken. Deze faciliteiten zijn niet bij
universiteiten aanwezig, omdat zij hun onderzoek primair richten op kennisontwikkeling
(nieuwsgierigheidsgedreven dan wel lange termijn toegepast onderzoek). Financiering van
grootschalige onderzoeksinfrastructuur is, na het wegvallen van de FES-middelen, al jarenlang een
punt van zorg. Dit type infrastructuur kan, per definitie, niet rendabel worden bedreven. Zou dit wel
het geval zijn, dan zou de betreffende faciliteit door een private partij en niet door een toegepast
onderzoeksinstituut moeten worden geëxploiteerd. Level playing field met het buitenland zou het
uitgangspunt moeten zijn.

4.4

Flexibilisering van de onderzoekscapaciteit

De continuïteit van het onderzoekcentrum moet niet alleen via een stabiele en voorspelbare
financieringsstroom geborgd worden. Het onderzoekcentrum zelf moet ook in staat zijn om in zekere
mate mee te ademen met zowel verschuivingen in de markt (onderwerpen komen op of verdwijnen)
als ook met de omvang van de vraag. Door jarenlange krimp beschikt de Stichting ECN niet meer
voldoende over een flexibele schil. Het is zaak om dat het nieuwe onderzoekcentrum dit weer in
voldoende mate weet op te bouwen. Een hoger percentage PhD studenten en post-docs kan hieraan
bijdragen, al is dit niet de enige oplossing gegeven het feit dat de inhoud van een promotietraject
relatief vast ligt. Naast flexibiliteit in de totale onderzoekscapaciteit moet het onderzoekcentrum
tevens in staat zijn om met voldoende snelheid te schuiven tussen onderwerpen. Dit is zeker
mogelijk. Kennis is door onderzoekers, in een gespecialiseerd omgeving, relatief snel op te doen.
Excellente onderzoekers blijken, nadat zij voldoende kennis hebben opgedaan, doorgaans relatief
snel ook op andere onderzoeksgebieden goed te presteren. De trendmatige ontwikkeling in de
marktvraag moet door het onderzoekcentrum kunnen worden gevolgd. Voorkomen moet worden
dat het overeind houden van een onderzoekslijn voor het instituut een doel op zich wordt. Ook het
afstemmen van de hoogte van de directe rijksbijdrage op de conjuncturele ontwikkeling draagt bij
aan de continuïteit van het onderzoekcentrum. In bijvoorbeeld Duitsland is sprake van een contracyclische financiering, waarbij in tijden van economische teruggang en afnemende private
onderzoeksbudgetten (shake out periode) het publieke budget (tijdelijk) wordt verhoogd.

4.5

Intellectueel eigendom

De houding ten opzichte van beschermen en exploiteren van intellectueel eigendom is afhankelijk
van de visie en missie van het onderzoekcentrum. Bij een publiek karakter ligt, zoals voorgeschreven
door het Europese staatsteunkader, de klemtoon op het snel en breed verspreiden van kennis en
Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
12

technologie, zodat toepassing op ruime schaal en in concurrentie beschikbaar is. De baten liggen dan
bij de maatschappij in het algemeen. Bij een privaat karakter zal kennis eerder beschermd worden,
om de baten bij enkele of een enkele partij terecht te laten komen. Zolang de financiering van het
onderzoekcentrum (in belangrijke mate) publiek is, ligt een publiek karakter meer voor de hand. Dit
betekent overigens niet dat het onderzoekcentrum geen IP op zou mogen of moeten bouwen. Het
bedrijfsleven dat bereid is te investeren in het hoog risicovol onderzoek mag hieruit een redelijke en
billijk voordeel genieten. Dit is ook nodig: zonder deze (tijdelijke) bescherming is er onvoldoende
zicht op het terug kunnen verdienen van de ontwikkelingskosten. Bescherming door middel van IP
speelt hierbij een belangrijke rol. Dit voordeel moet echter in verhouding staan tot het genomen
investeringsrisico.
De exploitatie van kennis is een commerciële activiteit, die een andere instelling en vaardigheden
vraagt dan het doen van wetenschappelijk onderzoek. De vermenging van deze twee activiteiten
vertroebelt het beeld van het onderzoekcentrum en brengt de integriteit in gevaar. Dit pleit voor het
organisatorisch scheiden van de kennisontwikkeling en de kennisexploitatie.

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
13

5

Samenwerking

Zoals in hoofdstuk 2 is aangegeven, moet Nederland op zoek gaan naar en gebruik maken van
specifieke niches en eigenschappen die een comparatief voordeel bieden. Dit kan zowel liggen in
specifieke kennisgebieden bij het fundamenteel en toegepast onderzoek, specifieke eigenschappen
van de Nederlandse industrie en economie als ook bijvoorbeeld geografische kenmerken maar vooral
ook een combinatie van al deze kenmerken. Belangrijk zijn onafhankelijkheid en gezag, waardoor
afwegingen helderder worden en beslissingen in zowel beleid als bedrijf makkelijker en beter
worden. Het onderzoekcentrum kan een belangrijke rol vervullen als verbinder tussen initiatieven en
bedrijven, door gezamenlijke onderzoeksprojecten. Een heldere en herkende gerichtheid op nonconcurrentieel onderzoek is daarbij noodzakelijk. Uitwisseling van personeel, personele unies bij
kennisontwikkeling en kennisoverdracht en delen van faciliteiten behoren zeker tot de
mogelijkheden en zouden verder moeten worden uitgediept. Op dit moment is hiervan vooral sprake
in de relatie met de universiteiten.
Het vermogen tot het organiseren van samenwerking (i.e. de platina vierhoek) en het beschouwen
van vraagstukken vanuit een multidisciplinaire benadering worden gezien als sterke punten. Het
onderzoekcentrum moet derhalve in staat zijn om te samenwerking te organiseren en partijen te
verbinden. Hiervoor is het vermogen om de kennisketen in kaart te brengen een eerste stap.
Daarnaast speelt de samenwerking met het fundamenteel onderzoek en het buitenland een
belangrijke rol als ook het type bedrijfsleven waar het instituut zich op richt en manier waarop
hiermee wordt samengewerkt.

5.1

Bedrijfsleven

Nederland is sterk op het gebied van de export van hoogwaardige productieapparatuur. Equipment
manufacturers spelen een belangrijke rol bij het ontwikkelen en benutten van het exportpotentieel
van de Nederlandse industrie. Het gaat hier vooral om het midden en groot MKB. Voorwaarde voor
MKB is snelheid en daadkracht en ook de voldoende ruimte voor (ook de eigen) onderzoekers. Het
beeld is dat de toegepaste kennisinstellingen nu te langzaam reageren. De relatie met de bedrijven,
en hier speelt wederom de toegang tot en relatie met de onderzoekers een belangrijke rol, is voor
het MKB van groot belang.
Hoogwaardige maar ook specialistische kennis is nodig bij toegepast onderzoek om deze partijen
zowel op de korte termijn als ook op de langere termijn (overzicht van trends en kennisontwikkeling
en doorbraken zowel nationaal als internationaal) te kunnen bedienen. Dit vraagt om
onderzoeksgroepen die vanuit een sterke kennisbasis zich richten op en specialiseren in specifieke
technologiegebieden.
Gegeven de beperkte R&D budgetten van het MKB, worden deze vooral ingezet om onderzoek
(mede) te financieren dat relatief dicht bij de markt ligt. Dit maakt ook dat het model waarbij
meerdere onderling concurrerende MKB bedrijven gezamenlijk bereid zijn om in een langjarig
onderzoeksprogramma te stappen minder aantrekkelijk is. Er zal vooral gezocht moeten worden naar
combinaties van bedrijven die elkaar aanvullen en gezamenlijk een product of dienst kunnen
implementeren. Kennis van en het vermogen tot organisatie van de waardeketen is hiervoor cruciaal.

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
14

5.2

Fundamenteel onderzoek

De relatie met het nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek, de universiteiten en instituten voor
fundamenteel onderzoek, wordt als zeer belangrijk gezien. Met name het MKB weet doorgaans de
weg binnen het fundamenteel onderzoek niet te vinden, hetgeen ten dele toe te schrijven is aan de
tijdhorizon van de problemen waar het MKB zich mee bezig kan houden (korte tot ten hoogste
middellange termijn onderzoek).
Toegepast onderzoek is de primaire ingang tot hoogwaardige kennis voor het MKB. Er is behoefte
aan een samenwerkingspartner voor langdurige onderzoek- en ontwikkelingsprojecten, waarin
langjarig samen met een bedrijf kennis en technologie wordt ontwikkeld. Hierbij is de bescherming
van de kennis en de wijze van exploitatie van kennis van groot belang. Hierbij wordt van een
toegepast onderzoeksinstituut verwacht dat het goed op de hoogte is van zowel de ontwikkelingen
bij het fundamenteel onderzoek als ook internationaal. Een dergelijk instituut of centrum moet een
brugfunctie vervullen in het valorisatietraject dat uiteindelijk door het bedrijfsleven uitgevoerd moet
worden. Zowel voor het fundamenteel als toegepast onderzoek geldt, in de optiek van het
bedrijfsleven, dat valorisatie door het bedrijfsleven zelf moet worden gedaan.
Voor de Stichting ECN geldt dat sinds het Topsectorenbeleid (en het wegvallen van het EOS LT
programma), zowel het aantal projecten dat met Nederlandse universiteiten wordt uitgevoerd als
ook het aantal promovendi sterk is afgenomen. Conform de spelregels voor privaat-publieke
samenwerking bij programmering en uitvoering van fundamenteel en toegepast onderzoek1 is sprake
van een gescheiden programmaring van het fundamenteel en toegepast onderzoek. In de praktijk
betekent dit dat met individuele universiteiten (en onderzoeksgroepen) intensieve
samenwerkingsrelaties moeten worden opgezet. Het nieuwe onderzoekcentrum voor de
energietransitie zou hier sterk op in moeten zetten.

5.3

Andere instellingen voor toegepast onderzoek (TO2)

De overheid stuurt al enig jaren aan op een versterking van de samenwerking tussen de toegepast
onderzoeksinstituten. Deze instituten, verenigd binnen TO2, hebben hierin aanzienlijke stappen
gezet. Daar waar sprake is van een duidelijke toegevoegde waarde is de samenwerking tussen de
deze TO2-instituten goed georganiseerd: het laaghangende fruit is reeds geplukt. Soms betreft het
hier formele samenwerkingsverbanden, zoals Solliance, SEAC, Voltachem en Biorizon. Ook zonder
formele overeenkomsten wordt intensief samengewerkt. Voorbeelden hiervan zijn de intensieve
samenwerking (en programmatische afstemming) tussen de Stichting ECN en DLO/WUR op het
gebied van biobased economy en tussen de Stichting ECN en MARIN op het gebied van floating
offshore wind turbines.
Ook de gezamenlijke programmaring binnen en door de TKI’s leidt tot een goede afstemming van het
energieonderzoek tussen de TO2-instituten zodat feitelijk geen sprake is van duplicatie. Vanuit een
programmatisch perspectief is voor de Stichting ECN en de overige TO2-instituten vooral winst te
behalen door het versterken van de samenwerking met universiteiten en fundamentele
kennisinstellingen, zie ook de paragraaf 5.2. Langjarige onderzoeksprogramma’s, uitgevoerd binnen
de kaders van de topsector Energie, waarbij participatie van universiteiten, toegepaste
kennisinstellingen en bedrijfsleven als voorwaarde wordt gesteld zouden hier uitkomst kunnen
bieden.

1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2013/06/21/spelregels-voor-privaat-publiekesamenwerking-bij-programmering-en-uitvoering-van-fundamenteel-en-toegepast-onderzoek

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
15

6

Beleidsanalyse en -advies en gamma-onderzoek

Naast het technologisch onderzoek voert de Stichting ECN tevens onderzoek uit op het gebied van
beleidsanalyses en beleidsevaluatie. Een deel van dit onderzoek wordt, door de unit Beleidsstudies,
rechtstreeks uitgevoerd voor en in opdracht van het Ministerie van Economisch Zaken (EZ), zoals
bijvoorbeeld de Nationale Energie Verkenning (NEV) en de SDE+-berekeningen. Het onderzoek van
de unit Beleidsstudies is echter breder. Voor een deel van dit onderzoek is dezelfde kennisbasis nodig
als voor de opdrachten die voor EZ worden uitgevoerd, zoals bijvoorbeeld systeemintegratie waar
ontwikkelingen in het energiesysteem en de impact op de energiemarkt (prijs, volume, energievraag
en aanbod (mix), distributie en substitutie) een belangrijke rol speelt. Op het gebied van
systeemintegratie speelt deze gedeelde kennisbasis een onmisbare rol. Met de technische units
wordt verder samengewerkt op het gebied van onder andere kostprijsontwikkeling. Dit geeft de
technische units de mogelijkheid scherpere doelen te zetten (informatie over prijsniveau
concurrerende technologie) en geeft Beleidsstudies toegang tot actuele performance gegevens
hetgeen belangrijke input is voor modelvalidatie. Tot slot wordt samengewerkt tussen Beleidsstudies
en de technische units op het gebied van duurzaamheidsvraagstukken (i.e. biomassa) en
maatschappelijke acceptatie van innovaties.

6.1

De “rekenmeesterfunctie”

EZ overweegt het doorrekenen van beleidsmaatregelen en beleidsanalyse, de
“rekenmeesterfunctie”, onder te brengen bij een planbureau, waarbij gedacht wordt aan het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Dit wordt door het bedrijfsleven en overige stakeholders
gezien als een logische stap, omdat het hier primair gaat om een taak voor de overheid.
Aandachtspunt bij het overdragen van de rekenmeesterfunctie naar het PBL is het borgen van het
beheer en de verdere ontwikkeling van de rekenmodellen en de input van technologische- en marktinformatie daarin. Deze door de Stichting ECN ontwikkelde rekenmodellen worden nu ook gebruikt
bij toegepast beleidsonderzoek in programma’s voor de topsector Energie, voor de Europese
Commissie en voor opdrachtgevers bij overheid en bedrijfsleven. Bij de inrichting van het nieuwe
onderzoekcentrum zullen de functies die bij het onderzoekcentrum blijven goed moeten worden
afgestemd met de functies die bij PBL terecht komen, zodat continuïteit naar de gebruikers verzekerd
is.

6.2

Gamma-onderzoek

Naast technologische innovaties, spelen economische en sociale aspecten een zeer belangrijke rol bij
de succesvolle uitrol van (duurzame)technologie. Adresseren van socio-economische aspecten is
essentieel bij de ondersteuning en versnelling van de uitrol van duurzame energie en het versterken
van de Nederlandse bedrijvigheid. Bij een toenemend aandeel van duurzame energie, zullen deze
aspecten verder aan relevantie winnen. Onvoldoende adresseren van deze aspecten kan leiden tot
een sterke vergroting van de doorlooptijd van duurzame energie projecten. Hiervoor is het
noodzakelijk dat er intensief wordt samengewerkt met de gamma- en bèta-wetenschappers. De
stakeholders geven aan dat gamma-onderzoek niet alleen een essentieel onderdeel moet zijn van het
instituut, maar dat sprake moet zijn van een versterking ten opzichte van het huidige niveau. Er kan
hierbij weliswaar een beroep worden gedaan op kennis die aanwezig is bij universiteiten, maar
gegeven de noodzaak tot praktische toepassing hoort dit type expertise integraal onderdeel uit te
maken van het werk van het onderzoekcentrum.
Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
16

Belangrijk aandachtspunt is het onderwerp systeemintegratie. Hier speelt zowel de gedeelde
kennisbasis met de rekenmeester functie als ook de noodzaak intensief met en tussen de
“technische” onderzoekprogramma’s samen te werken. De activiteiten op het gebied van
systeemintegratie bestaan naast het ontwikkelen van specifieke concepten en technologie voor
bepaalde processen (zoals elektrificatie van de industrie) tevens uit systeemstudies. De kern van de
expertise op het gebied van systeemstudies wordt geleverd door Beleidsstudies, bouwt voort op de
rekenmeester functie maar voedt deze ook. Het gaat hierbij onder andere om de ontwikkeling van
vraag en aanbod en met name de karakteristieken (inclusief prijs) hiervan als ook (inter)connectie
(inclusief opslag en substitutie effecten zoals power to gas). Dit type studies valt niet onder de taken
die primair bij een rekenmeester horen, maar delen wel de modellen en expertise (mensen). De
diepte kennis die vanuit de NEV wordt opgedaan (en die voor de NEV nodig is) heeft ook een
significante toegevoegde waarde (mede vanuit het oogpunt van consistentie) voor het onderwerp
systeemintegratie (i.e. met name energieprijsontwikkeling).

Rapportage gespreksronde onderzoekcentrum energietransitie
17