1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

33 130

Interparlementaire Conferentie
Gemeenschappelijk Buitenlands en
Veiligheidsbeleid

S/ Nr. 20

VERSLAG VAN EEN CONFERENTIE
Vastgesteld 3 december 2021
Een delegatie van de Staten-Generaal heeft op donderdag 9 september
2021 deelgenomen aan de 19e Interparlementaire Conferentie voor het
Gemeenschappelijk Buitenlands, Veiligheids- en Defensiebeleid (GBVB/
GVDB) van de Europese Unie. Vanwege de COVID-19 pandemie werd de
conferentie opnieuw georganiseerd via videoconferentie. De conferentie
werd gehost door de Sloveense Nationale Assemblee (Državni Zbor) en
senaat (Nationale Raad / Državni Svet). De uitdagingen waar Europa voor
staat in de nasleep van de COVID-19 pandemie stonden centraal, inclusief
de veranderende machtsverhoudingen in de wereld en de reactie van de
EU daarop.
De delegatie bestond uit de heer Koole (delegatieleider, Eerste Kamer,
PvdA), de heer Brekelmans (Tweede Kamer, VVD), en mevrouw Belhaj
(Tweede Kamer, D66). De delegatie werd ambtelijk ondersteund door
mevrouw Dieudonné namens de Eerste Kamer, en mevrouw Konings en
de heer Rook namens de Tweede Kamer.
De Nederlandse delegatie brengt als volgt verslag uit over haar deelname
aan de Conferentie.
Openingssessie
De conferentie werd geopend met toespraken door mevrouw Gregorčič,
voorzitter van de commissie voor Buitenlandse Zaken van de Nationale
Assemblee van Slovenië, de heer McAllister, voorzitter van de commissie
Buitenlandse Zaken van het Europees parlement, de heer Bevk, voorzitter
van de commissie voor Defensie van de Nationale Assemblee van
Slovenië, de heer Kekec, voorzitter van de commissie voor Internationale
Relaties en Europese Zaken van de Nationale Raad van Slovenië, de heer
Zorčič, Voorzitter van de Nationale Assemblee van Slovenië en de heer
Kovšca, Voorzitter van de Nationale Raad van Slovenië. Alle sprekers
gingen in hun toespraak in op het centrale thema van de conferentie,
zijnde de internationale uitdagingen waar de EU in de nasleep van de
COVID-19 pandemie voor staat en in het bijzonder de veranderende

kst-33130-20
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 33 130, nr. 20

1

geopolitieke situatie, de opkomst van nieuwe dreigingen en de situatie in
Afghanistan. De sprekers stelden dat de EU weerbaarder moet worden en
sneller op crisissituaties moet kunnen reageren, als zij een wereldspeler
wil blijven zijn. Versterking van het GBVB/GVDB is daarvoor onontbeerlijk.
De voorzitter van de commissie Buitenlandse Zaken van de Nationale
Assemblee van Slovenië vroeg aandacht voor het beschermen en
promoten van multilaterale samenwerking. De voorzitter van de
commissie Buitenlandse Zaken van het Europees parlement riep de
aanwezige parlementariërs op erop te letten dat de EU- (en NAVO-)
lidstaten zich niet unilateraal uitspreken over de nieuwe relatie met
Afghanistan, maar dat de lidstaten daarover afstemming zoeken met
elkaar.
Toespraak door de president van Slovenië
De president van Slovenië, de heer Pahor, ging in zijn toespraak in op de
prioriteit van het Sloveense EU-voorzitterschap: het versterken van de
weerbaarheid en strategische autonomie van de EU. Strategische
autonomie wordt in het Sloveense programma voor het
EU-voorzitterschap breed ingevuld; het raakt aan de toegang tot
medicijnen, vaccinaties en medische apparatuur, tot aan industrie- en
energiebeleid en voedselzekerheid.1 De president noemde in dit kader ook
de situatie in Afghanistan.
Sessie I: Prioriteiten van het Gemeenschappelijke Buitenlandse
en Veiligheidsbeleid/Gemeenschappelijk Veiligheids- en
defensiebeleid
Voor de eerste sessie gaf de Hoge Vertegenwoordiger van de Unie voor
Buitenlandse Zaken en Veiligheidsbeleid (HV) de heer Borrell een keynote
speech, die werd gevolgd door een gedachtewisseling met parlementariërs. In zijn speech blikte de HV terug op de discussie over de situatie in
Afghanistan in informele Raad Buitenlandse Zaken (Gymnich) van 2 en
3 september 2021. De focus lag daarbij op de evacuatie. De HV identificeerde tevens drie bredere vraagstukken: hoe vorm te geven aan de
toekomstige relatie met de nieuwe regering van Afghanistan, reflectie op
de inzet op state building in Afghanistan en elders, en de betekenis van de
terugtrekking uit Afghanistan voor het Veiligheids- en Defensiebeleid van
de EU. Ten aanzien van de toekomstige relatie met Afghanistan stelde de
HV dat de EU zal moeten samenwerken met de nieuwe Taliban-regering
om humanitaire hulp te kunnen verlenen – wat nadrukkelijk niet hetzelfde
is als erkenning. De daden van de nieuwe regering zullen bepalend zijn
voor hoe de omgang met de regering vorm gaat krijgen. Daarbij is van
belang hoe wordt omgegaan met mensenrechten (met name vrouwrechten), de aanpak van drugshandel, het niet faciliteren van terroristische
groeperingen, het toestaan van humanitaire hulp en het mogelijk maken
van evacuaties. Voorts benadrukte de HV dat de EU ten aanzien van
Afghanistan op gecoördineerde wijze moet handelen. Tot slot verwees de
HV naar zijn recente opiniestuk in The New York Times, waarin hij stelt dat
de ervaring in Afghanistan een wake-up call voor Europa is om op
defensiegebied meer te investeren en samen te werken.2 De discussie
hierover zal komend najaar worden gevoerd, onder andere in het kader
van de ontwikkeling van een Strategisch Kompas en het voorstel van de
HV om een EU-reactiemacht van 5.000 man op de been te brengen.

1

Zie het programma van het Sloveense Voorzitterschap op https://slovenianpresidency.consilium.europa.eu/en/programme/.
2
New York Times, 1 september 2021, «Europe, Afghanistan is your wake-up call», (https://
www.nytimes.com/2021/09/01/opinion/afghanistan-europe-nato.html)

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 33 130, nr. 20

2

Sessie II: Nieuwe uitdagingen, oude patronen: heroverweging van
het buitenlands beleid in een multipolaire wereld
De tweede sessie ging over de rol die de EU zou moeten spelen op het
wereldtoneel enerzijds, en in de eigen regio anderzijds. Voor deze sessie
had het Sloveense parlement drie sprekers uitgenodigd: de Sloveense
Minister voor Buitenlandse Zaken de heer Anže Logar, de Eurocommissaris voor Crisisbeheer de heer Lenarčič, en de secretaris-generaal van de
Europese Dienst voor Extern Optreden de heer Sannino. De rode draad in
de toespraken was dat de EU beter in staat moet zijn om snel en adequaat
te reageren op crisissituaties.
De Minister van Buitenlandse Zaken van Slovenië gaf een toelichting op
de prioriteiten van het Sloveense EU-voorzitterschap op het terrein van
buitenlands beleid. Net als de HV blikte de Minister terug op de Gymnichbijeenkomst van 2 en 3 september. Vervolgens sprak hij zijn ambitie uit
om de weerbaarheid en strategische autonomie van de EU te versterken,
wat nodig is om crisissituaties aan te kunnen. Hij wees er in dit kader op
dat sommige landen, zoals Rusland en China, hun invloed op bepaalde
werelddelen tijdens de pandemie juist hebben weten te vergroten door
vaccinatiestrategieën. Tot slot stipte de Minister kort een aantal andere
prioriteiten van het voorzitterschap aan, namelijk cyberveiligheid,
digitalisering en nieuwe technologieën, klimaatverandering (waardoor
nieuwe zeeroutes ontstaan), de ontwikkeling van het Strategisch Kompas,
de westelijke Balkan, de Europese Indo-Pacifische strategie, de invloed
van China en het belang van de trans-Atlantische relatie. Door effectief
multilateralisme, het sluiten van nieuwe partnerschappen, en meer
samenwerking kan de EU haar veiligheid, welvaart en weerbaarheid
vergroten.
De Eurocommissaris voor Crisisbeheer gaf een toelichting op de inzet van
de EU op het voorkomen en snel kunnen reageren op humanitaire crises.
In zijn inleiding stelde hij dat de wereld instabieler en fragieler wordt. Los
van de COVID-19 pandemie werd de EU alleen al afgelopen zomer
geconfronteerd met overstromingen, bosbranden, aardbevingen en tot
slot de val van Kaboel. Er moet binnen de EU meer gebeuren om snel
adequaat op dergelijke natuur- en humanitaire crises te reageren. Daarbij
blijft de centrale rol van de VN bij rampen leidend. De Eurocommissaris
benadrukte het belang van het Emergency Response Coordination Centre,
de ontwikkeling van een European Emergency Response Capacity, en het
initiatief voor een Union Civil Protection Mechanism.
De secretaris-generaal van de Europese Dienst voor Extern Optreden gaf
een zeer uitgebreide toespraak, waarin hij eerst inging op de vier grote
uitdagingen waar de EU in de nasleep van corona voor staat: 1) de
opkomst van power politics en toenemende geopolitieke competitie; 2) de
neergang van de open wereldeconomie als gevolg van economisch
nationalisme en protectionisme; 3) toenemende geostrategische rivaliteit
om nieuwe technologieën, zoals kunstmatige intelligentie of 5G; en
4) hybride dreigingen, waarbij zaken als desinformatie, migrantenstromen, energie en vaccins, voor politieke doelen worden ingezet. Dit
schept noodzaak voor de EU om strategische doelen vast stellen en te
realiseren. Zij moet manieren vinden om polarisatie te voorkomen (zoals
een confrontatie tussen China en de VS) en het multilateralisme te
versterken.
De secretaris-generaal reflecteerde vervolgens op de crisis in Afghanistan.
Hij trok daaruit twee lessen voor de lopende missies van de EU. Hij stelde
ten eerste dat in een door oorlog verscheurd land externe hulp alleen
nooit zal leiden tot local ownership. Om dat te bereiken dient een integrale

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 33 130, nr. 20

3

benadering te worden toegepast, waarbij militaire, civiele, ontwikkelingsen diplomatieke inzet wordt gecombineerd. Ten tweede moet men zich
realiseren dat er niet zoiets bestaat als een eenvoudige exit-strategie. Vaak
is langdurige betrokkenheid essentieel, want vrede, democratie en
stabiliteit zijn immers niet van de ene op de andere dag gerealiseerd. Het
is belangrijk om daar in de communicatie aandacht aan te besteden. Het
betekent ook dat we heel zorgvuldig moeten besluiten over de EU-inzet in
andere delen van de wereld.
Sessie III – Versterken EU-partnerschap met de Westelijke
Balkanlanden binnen het CSDP
De derde sessie van de conferentie ging in op het versterken van het
partnerschap met de Westelijke Balkanlanden in de context van het
gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid (CSDP). Voor Slovenië
is de relatie met de Westelijke Balkan een prioritair thema over de volle
breedte van haar programma.
Matej Tonin, Minister van defensie van Slovenië, riep op tot een gelijkwaardige dialoog tussen de EU en de Westelijke Balkan. Hij stelde de
indruk te hebben dat de VS en de EU de regio langere tijd «vergeten» zijn
en waarschuwde voor het risico dat landen als China, Rusland en Turkije –
«landen met andere waarden dan de EU» – daarmee gelegenheid krijgen
hun invloed uit te breiden. Hij sprak zijn zorgen uit over etnische
spanningen binnen de Balkanregio die van tijd tot tijd de kop opsteken.
Ook toonde hij zich bezorgd over de terugkeer van elders in de wereld
vrijgelaten islamitische strijders. Hij gaf aan dat Slovenië als EU-lidstaat
de landen in de regio graag wil helpen hun toetreding tot de EU te
bespoedigen.
Marko Makovec, (plaatsvervangend) directeur bij de European External
Action Service (EEAS) voor onder meer de Westelijke Balkan, wees op de
inzet van HV Borrell voor het toetredingsproces. Hij prees de praktische,
regionale samenwerking in de regio, onder meer bij de bestrijding van
bosbranden afgelopen zomer (geholpen door fondsen uit het Uniemechanisme voor crisisbestrijding). Hij gaf aan dat de uitkomsten van deze
conferentie als input zullen dienen voor de EU-Balkantop op hoog niveau
op 6 oktober 2021.
Radmila Šekerinska Jankovska, Minister van defensie van NoordMacedonië, prees de inspanningen van Slovenië voor toetreding van de
Westelijke Balkanlanden. Ze bevestigde de observatie van de heer
Makovec dat de landen in de regio op een aantal praktische punten goed
samenwerken maar waarschuwde dat dit geen substituut kan zijn voor het
toetredingsproces. Ze stelde dat dit laatste enkel voortgang kan maken als
toetreding op voldoende politieke steun kan rekenen. Ze wees in dit
verband op de toetreding van haar land, in maart 2020, als dertigste lid tot
de NAVO, en stelde dat de politieke problemen tussen haar land en
Griekenland overwonnen konden worden omdat er brede politieke steun
was voor toetreding van Noord-Macedonië tot de defensieorganisatie.
Mevrouw Šekerinska stelde dat ze die politieke dekking voor toetreding
van Balkanlanden tot de EU minder ziet en dat dit de regio in een
«vacuüm» achterlaat. Ze gaf aan dat de grote (ook politieke) kosten voor
de structurele hervormingen waarop de landen (verder) dienen in te
zetten enkel te dragen zijn als er een reëel perspectief is op toetreding. Ze
wees ook op het belang van toetreding om de jeugd in de regio het
perspectief op een betere toekomst te geven, en riep op te voorkomen dat
de komende jaren achteraf opnieuw beschouwd moeten worden als een
«verloren decennium».

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 33 130, nr. 20

4

In de slotdiscussie werden de woorden van Hoge Vertegenwoordiger
Joseph Borrell uit 2019 aangehaald dat de EU in de huidige veranderende,
multipolaire wereld «has the option of either becoming a player, a true
geostrategic actor, or being mostly the playground» voor andere
wereldmachten. EEAS-directeur Makovec benadrukte dat de EU en de
Balkanregio op veel vlakken voor dezelfde uitdagingen staan en aan
dezelfde bedreigingen blootstaan. Om vervolgens toe te voegen dat het
uiteindelijk enkel de (ministers van de) lidstaten zijn die de politieke
dekking kunnen geven voor toetreding van Balkanlanden tot de EU.
Sessie IV: Capaciteitsontwikkeling voor de civiele bescherming
van de EU en de solidariteitsclausule: integratie van het leger
In de laatste sessie stond de EU civiele bescherming centraal, waarbij
besproken werd hoe er effectief EU-hulpbronnen (civiel en vanuit het
leger) kunnen worden ingezet bij het voorkomen en bestrijden van
natuurrampen en andersoortige rampen in Europa.
De eerste spreker, de heer Bléjean, directeur-generaal van de Militaire Staf
van de EU (EUMS), reflecteerde in zijn toespraak op een aantal praktische
aspecten van dit onderwerp vanuit het oogpunt van de EUMS. De heer
Bléjean stelde dat de recentelijke evacuatie van militairen en burgers uit
Afghanistan een goed voorbeeld is voor de geïntegreerde aanpak binnen
de EU. Hij gaf aan dat de EUMS de strategische reflectiefase van het
Strategisch Kompas nadert met de verwachting tot concrete en tastbare
resultaten te komen die een duidelijker inzicht zullen geven in de
verantwoordelijkheden die bij deze Strategische Prioriteit horen. In
afwachting daarop is er al een geïntegreerd en bijbehorend capaciteitsplanningssysteem in gebruik dat de lidstaten voortdurend informeert.
Daarnaast zouden de recente defensie-initiatieven (PESCO, CARD, EDF)
kunnen worden gestimuleerd om capaciteit te ontwikkelen voor de civiele
bescherming van de EU.
De heer Sestan, Commandant civiele bescherming van de Republiek
Slovenië, legde kort uit hoe de Sloveense nationale veiligheid wordt
geborgen. Deze is gebaseerd op drie pijlers: het afweersysteem, het intern
veiligheidssysteem en rampenbeheersysteem dat bescherming moet
bieden tegen rampen. Dit laatste valt ook onder de verantwoordelijkheid
van het Ministerie van Defensie, wat meer uitzondering dan regel is in de
EU. De heer Sestan gaf aan dat dit de samenwerking met het leger
bevordert. Hij legde verder uit dat de Sloveense civiele bescherming
verschillende fasen van interventie onderscheidt: de preventiefase, de
voorbereidingsfase, de responsfase, en tenslotte de reconstructiefase. De
basis van dit Sloveense systeem is de lokale gemeenschap. Het is
gebaseerd op vrijwilligerswerk, wat in Europa wederom niet gebruikelijk
is, maar dit systeem is in financieel opzicht wel effectief en duurzaam.
Vervolgens sprak de heer Cesar, troepencommandant van de Sloveense
strijdkrachten. Hij stelde dat de Sloveense strijdkrachten zelf in staat zijn
om hulp te verlenen bij natuurrampen en ongevallen. Slovenië is voor de
strijdkrachten opgedeeld in twee regio’s, waardoor er efficiënter gereageerd kan worden op incidenten. Zij werken samen met de civiele
beschermingseenheden zoals dat in het nationaal plan staat. De heer
Cesar gaf verder aan dat in Slovenië in oktober, tijdens het Sloveense
Voorzitterschap, een internationale militaire oefening organiseert. Met
deze oefening wil het Sloveense leger laten zien hoe op internationale
militaire capaciteiten kan worden aangesloten als het gaat om crisisrespons in een complexe omgeving, waarbij het leger ondersteuning
biedt aan de civiele beschermingstroepen.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 33 130, nr. 20

5

Volgens de heer Das, Directeur rampenbeheer en rescEU bij het directoraat Europese civiele bescherming en humanitaire hulp (ECHO), is de
EU civiele bescherming een belangrijk onderwerp om te bespreken. Het
EU-coördinatiecentrum voor respons in noodsituaties (rescEU) staat
centraal als het gaat om het reageren en voorbereiden op grootschalige
noodsituaties binnen en buiten de EU, wanneer een ramp toeslaat en dit
de nationale autoriteiten in de lidstaten of in derde landen «overweldigt».
De heer Das presenteerde drie belangrijke lessen die zij hebben getrokken
uit de recente crises en zoomde in op de kansen die ze creëren voor een
betere civiel-militaire samenwerking in de toekomst: 1) Er moet in de
toekomst beter kunnen worden geanticipeerd op de gevolgen van
noodsituaties. Daarvoor moet er meer informatie gedeeld worden met de
collega’s op het gebied van civiele bescherming in de lidstaten en met de
militaire collega’s; en 2) er zijn substantiële investeringen nodig zodat de
EU de komende jaren kan waarborgen dat er zowel op nationaal als op
EU-niveau voldoende responscapaciteit beschikbaar is. Daarbij verwijst de
heer Das naar rescEU, wat een strategische reserve is en een vangnet dat
volledig op EU-niveau wordt gefinancierd en kan ingrijpen in rampsituaties; en 3) er is duidelijke behoefte aan meer gecoördineerde mobilisatie
van middelen om de uitdagingen van wereldwijde noodsituaties het
hoofd te bieden.
Ten slotte legde mevrouw Moser, Hoofd van de BORDERLINESonderzoeksgroep bij het Max Planck instituut voor vergelijkend publiekrecht en internationaal recht, twee hypothesen voor die zouden kunnen
verklaren waarom er nog geen beroep is gedaan op de solidariteitsclausule ten behoeve van rampenbestrijding. Ten eerste zou de solidariteitsclause overbodig kunnen zijn, aangezien er al clausules bestaan voor
wederzijdse bijstand. Echter, de solidariteitsclausule is de enige clausule
waarmee ook militaire bijstand kan worden verleend, waar volgens haar
duidelijk behoefte aan is (bijvoorbeeld militair vliegtuigtransport van
patiënten en hulpmiddelen). Als tweede hypothese legde mevrouw Moser
voor dat de hoogste juridische en politieke hindernis om een beroep te
doen op de clausule in de operationalisering en regelingen van de
clausule zelf is vastgelegd. Wanneer de lidstaten worden geconfronteerd
met de gevolgen ramp, moeten de lidstaten eerst de interne middelen
uitputten. Zij kunnen alleen beroep doen op de solidariteitsclausule onder
de voorwaarde dat lidstaten «overweldigd» zijn. Mevrouw Mose gaf aan
dat het raadzaam kan zijn om de clausule relevanter te maken in de
toekomst en de taal en de voorwaarde in die bepaling te verzachten. Ook
zou gedacht kunnen worden aan een meer proactieve houding ten
aanzien van Europese situaties.
Afsluiting
De conferentie werd afgesloten met dankwoorden van de heer McAllister,
voorzitter van de commissie Buitenlandse Zaken van het Europees
parlement, mevrouw Gregorčič, voorzitter van de commissie voor
Buitenlandse Zaken van de Nationale Assemblee van Slovenië, de heer
Bevk, voorzitter van de commissie voor Defensie van de Nationale
Assemblee van Slovenië en de heer Kekec, voorzitter van de commissie
voor Internationale Relaties en Europese Zaken van de Nationale Raad
van Slovenië. Het Sloveense parlement en Europees parlement namen als
medevoorzitters van de conferentie een gezamenlijke verklaring aan.3

3

19th Inter-Parliamentary Conference for the Common Foreign and Security Policy and the
Common Security and Defence Policy (CFSP/CSDP) 9 September 2021 via video conference
Joint statement by the Co-Chairs. https://www.parleu2021.si/api/uploads/
9_9_2021_Final_statement_6bfcd3ef30.pdf

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 33 130, nr. 20

6

Aangekondigd werd dat de volgende Interparlementaire Conferentie voor
het Gemeenschappelijk Buitenlands, Veiligheids- en Defensiebeleid zal
plaatsvinden van 24 tot en met 25 februari 2022 in Parijs, Frankrijk.
De delegatieleider,
Koole
De griffiers van de delegatie,
Dieudonné
Konings
Rook

Staten-Generaal, vergaderjaar 2021–2022, 33 130, nr. 20

7