Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

30 995

Aanpak Wijken

Nr. 87

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 januari 2011
In deze brief wordt – op uw verzoek – ingegaan op de toekomst van de
wijkenaanpak. Daarbij wordt de bredere opgave om steden en dorpen
leefbaar te maken en te houden betrokken. Hiermee komen we tegemoet
aan de motie Ortega-Martijn/Schouw over voortzetting van het beleid
voor de stedelijke problematiek1. Vervolgens komt de Vogelaarheffing aan
de orde. Over de voorgenomen heffing bij verhuurders vanaf 2014 wordt
u rond de zomer geïnformeerd.
Leefbaarheid centraal in aanpak
Wonen doe je niet alleen in een huis maar in een omgeving. Die
omgeving varieert van stad tot stad, van streek tot streek en van straat tot
straat. De omgeving wordt gemaakt door mensen, de bebouwde of juist
niet bebouwde omgeving en publiek en private voorzieningen. Doorgaans
is het algemene beleid van gemeenten voldoende voor een leefbare
omgeving. Maar er zijn wijken, buurten en streken waar meer nodig is.

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
32 500 VII, nr. 35.
2
Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007,
30 128, nr. 12
3
Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011,
30 995, nr. 84

kst-30995-87
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Het vorige kabinet is in 2007 gestart met de wijkenaanpak; een integrale
en gebiedsgerichte manier van samenwerken in wijken waar de achterstanden groot en meervoudig zijn. Kenmerkend is dat het zowel fysieke
als sociaaleconomische interventies betreft. Dat betekent dat er binnen
een wijk gelijktijdig wordt gewerkt aan beheer, bouw en onderhoud, maar
ook aan de leefomgeving; veiligheid, gezondheid, werk, onderwijs en
sociale cohesie. Bewoners staan centraal in de aanpak. Aanleiding voor
deze intensivering van het wijkenbeleid vormde de toekomstverkenning
Stedelijke Vernieuwing2 uit 2006 waarin toenmalig minister van VROM
Winsemius een groeiende tweedeling tussen kansrijke en kansarme
wijken signaleerde. Het vorige kabinet heeft dat in 2007 uitgewerkt in het
meerjarige programma wijkenaanpak. Lokale partners hebben met steun
van het rijk een methode ontwikkeld die effectief blijkt te zijn. U bent
daarover geïnformeerd in de Voortgangsrapportage Wijkenaanpak 20103.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 87

1

Langere traditie
Met de wijkenaanpak is een nieuwe stap gezet in een langere traditie van
beleid gericht op de leefbaarheid in steden en dorpen. Sinds de eerste
helft van de vorige eeuw trok de overheid geleidelijk meer verantwoordelijkheden naar zich toe op dat terrein. Persoonlijke hulp, armenzorg en
welzijnswerk die startten als particulier initiatief werden in deze periode
geïnstitutionaliseerd en geprofessionaliseerd. Ook ten aanzien van de
woningbouw en leefbaarheid nam de betrokkenheid van de overheid toe.
Vanwege de grote woningtekorten ontstond een uitgebreid stelsel van
planning en sturing. Het accent lag vooral op nieuwbouw; de vooroorlogse wijken in steden raakten achterop. In de jaren 50 en 60 komen
verhuisbewegingen op gang vanuit de vooroorlogse stadswijken naar
nieuwe wijken aan de randen van de stad. De instroom van groepen
nieuwkomers groeide, vooral in de oude stadswijken. In de jaren 70 en 80
verlaten veel huishoudens de stad onder invloed van de toegenomen
mobiliteit en individualisering. Het groeikernenbeleid stimuleert suburbanisatie naar onder meer groeikernen als Zoetermeer en Purmerend. De
leefbaarheid in steden komt onder druk te staan.
In reactie daarop startten verschillende initiatieven om dorpen en steden
te versterken, waarbij de verantwoordelijkheid meer op lokaal niveau
kwam te liggen. Zoals de stadsvernieuwing van de jaren 70 met nadruk op
fysieke maatregelen. In de jaren 80 was er de Sociale Vernieuwing; een
combinatie van sociaal en fysiek beleid. De Wet op de stads- en dorpsvernieuwing (1984) richtte zich op het tegengaan van verloedering. Het
Grotestedenbeleid – het nieuwe kader voor stedelijke en sociale
vernieuwing – volgde vanaf de tweede helft van de jaren 90. In 2003 werd
het 56-wijken beleid gelanceerd en in 2007 de wijkenaanpak met focus op
40 wijken met de grootste achterstanden.
De Leefbaarometer laat zien dat de leefbaarheid in Nederlandse steden,
buurten en wijken in de afgelopen 10 jaar is verbeterd. Het beleid heeft
een bijdrage geleverd1. Dat wordt bevestigd door de recente Evaluatie
GSB III2. Lokale partners zijn er voorts in geslaagd met de wijkenaanpak
een effectieve methode te ontwikkelen om de leefomgeving in achterstandswijken een impuls te geven. Toch blijven er leefbaarheidopgaven,
met name in aandachtswijken en krimpgebieden
Lessen breder benutten

1
Buurtleefbaarheid begrepen, achtergronden
en beleidsinvloeden bij leefbaarheidverbetering. RIGO 2010.
2
Evaluatie werkwijze GSB «2005–2009». LPBL
en «De effectiviteit van het Grotestedenbeleid,
Kwantitatieve evaluatie GSB 2005–2009»,
Atlas voor gemeenten. Deze rapporten kunt u
downloaden via www.rijksoverheid.nl/
onderwerpen/steden/documenten en
publicaties.

Uit de wijkenaanpak en alles wat daaraan voorafging, hebben we geleerd
dat versterking van buurten en wijken een samenhangende, sociaal
fysieke aanpak vergt. Wonen is meer dan het huis of de stenen. Het is ook
de straat, de wijk, de leefgemeenschap; de publieke ruimte, het voorzieningenniveau, veiligheid, gezondheid etc. Het gaat met andere woorden
ook om de leefomgeving. De opgave van burgers, maatschappelijk
middenveld en overheid is om de kwaliteit van de leefomgeving op peil te
houden en te verbeteren. Ieder vanuit de eigen kerntaken. Het meest
urgent speelt deze opgave in aandachtswijken en in gebieden die te
maken hebben met krimp. Maar het belang ervan speelt in heel
Nederland, zowel in verstedelijkt als in landelijk gebied. Daarom wil het
kabinet de lessen van de wijkenaanpak breder benutten. Overigens zonder
de aandacht voor de huidige 40 en 40+ wijken te verliezen. Dat komt later
aan de orde.
De wijkenaanpak laat ook zien dat vooruitgang juist dan kan worden
geboekt als verantwoordelijkheden dichter bij burgers zelf komen te
liggen. Meer – en meer diverse – bewoners zijn de afgelopen periode gaan
participeren in de ontwikkeling van de eigen wijk. Tegelijkertijd leren we
dat het niet altijd gemakkelijk is voor bestuurders en professionals om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 87

2

burgers de ruimte te geven. Bewoners in de aandachtswijken geven aan
dat er weliswaar nu beter met hen wordt samengewerkt, maar dat er iets
fundamentelers nodig is. Te vaak zijn ze het sluitstuk van een proces. Dit
vraagt om een aanpak die burgers meer de ruimte geeft om vanuit eigen
kracht de directe leefomgeving te verbeteren.
Uit het voorgaande komen ook nieuwe vraagstukken naar voren waar de
inzichten voor zullen benut:
– Het overnemen van verantwoordelijkheden door overheid en
instituties heeft er toe geleid dat burgers op afstand zijn komen te
staan. Gebiedsgericht werken en daarbij bewoners centraal zetten, kan
die afstand overbruggen;
– We lijken klem te zitten tussen een maatschappelijke ontwikkeling van
steeds grootschaliger systemen en een gevoels- en belevingswerkelijkheid die zoekt naar herkenbaarheid en aanspreekbaarheid. Het buurten wijkniveau is een werkbaar aangrijpingspunt gebleken om beide
ontwikkelingen recht te doen;
– Sommige burgers worden in hun directe leefomgeving meer dan
andere geconfronteerd met maatschappelijke problemen als werkloosheid, overbewoning, overlast en criminaliteit. We concluderen daaruit
dat naast algemene maatregelen en voorzieningen die de leefomgeving beïnvloeden, specifieke aandacht voor aandachtswijken of
krimpgebieden nodig blijft.
Herverdeling van taken
Dit brengt het kabinet ertoe om te komen tot een herverdeling van taken
op het terrein van de leefomgeving. De wijkenaanpak laat zien dat veel
bewoners heel wel in staat zijn om op eigen kracht verbeteringen in hun
directe omgeving te realiseren. Zij willen dat doorgaans ook graag.
Daarom ligt bij hen een sleutelrol. De inzet van bewonersbudgetten in
wijken de afgelopen periode heeft laten zien dat burgers meer aan het
stuur zijn komen te staan bij wijkverbeteringen, wat leidt tot zelfwerkzaamheid. Er zijn echter ook burgers die (nog) niet zelf in staat zijn om
verandering te brengen in hun situatie of omgeving. Gemeenten en
maatschappelijk middenveld zouden daar juist dichter op de burger
moeten zitten en hem of haar tijdelijk bij de hand nemen of aanspreken.
Met de wijkenaanpak is hier de afgelopen periode de nodige ervaring mee
opgedaan. Zo weten we door het experiment Achter de Voordeur hoe we
multiprobleemgezinnen kunnen ondersteunen om weer grip te krijgen op
het eigen leven.
De uitdaging voor bestuurders, ambtenaren en professionals is om ruimte
te geven aan die eigen kracht van burgers en deze te ondersteunen.
Overheid en maatschappelijke organisaties richten zich dan op het
verbeteren van de leefbaarheid vanuit hun eigen kerntaken, zoals de zorg
voor de openbare ruimte, onderwijs, veiligheid, werk en openbare orde.
Sterker uit de crisis
De beoogde herverdeling van verantwoordelijkheden op het terrein van
de leefomgeving zal plaats moeten vinden tegen de achtergrond van de
hevigste crisis sinds de jaren dertig. Er staat bewust «achtergrond», want
ook zonder deze crisis zouden we de genoemde verandering aanvatten,
simpelweg omdat het noodzakelijk is. Dat neemt niet weg dat de nieuwe
financieel-economische situatie een stempel drukt op onze inzet. Rijk,
gemeenten en maatschappelijke partners kunnen minder investeren dan
voorheen. Corporaties zullen onder de huidige economische omstandigheden investeringen moeten afzwakken of neerwaarts bijstellen. Op lokaal
niveau zal men in het kader van onder andere de wijkenaanpak opnieuw
met elkaar in debat moeten gaan en keuzes heroverwegen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 87

3

Maar minder financiële middelen betekent naar mijn overtuiging niet dat
er minder ambitie is. Het biedt ook kansen. De ervaring binnen de
wijkenaanpak is dat gemeenten de situatie benutten om processen beter
in te richten; wijkgericht en integraal. Dat is – wanneer het goed gebeurt –
niet alleen effectiever, maar ook goedkoper. De wijkcoaches uit Enschede
vormen een goed voorbeeld. Deze coaches ondersteunen gezinnen met
een zwaarwegende adviesbevoegdheid op vrijwel alle leefgebieden. Deze
werkwijze maakt de directe betrokkenheid van meerdere instellingen en
professionals overbodig. Geleerd van de ervaringen met de wijkcoaches is
Enschede inmiddels gestart met frontlinesturing in de hele stad.
Ik hoop en verwacht dat corporaties prioriteit blijven geven aan het
buurtbeheer, het maatschappelijk vastgoed en de wijkenaanpak. Ik zal ze
daar ook op aanspreken.
Inzet leefomgeving
Het kabinet ondersteunt de opgave om steden en dorpen leefbaar te
maken en te houden. De beschreven verantwoordelijkheidsverdeling en
de brede inzet van de lessen uit de wijkenaanpak vormen daarbij het
uitgangspunt. Vooraleerst draagt het kabinet bij aan de leefomgeving via
een samenhangende inzet op wonen, werken, leren & opgroeien,
gezondheid en veiligheid. Ik spreek zo nodig mijn collega’s aan op hun
verantwoordelijkheid bij te dragen. Eventuele (wettelijke) belemmeringen
voor samenwerking op lokaal niveau zal ik helpen wegnemen.
Als verantwoordelijk minister werk ik daarnaast aan verbetering van de
woonomgeving. Generiek vanuit de aandachtsgebieden: bestuur,
burgerschap en wonen. Specifieke aandacht blijft daarnaast noodzakelijk;
in de aandachtswijken, de Ortega-gemeenten en in krimpgebieden.
Generieke inzet van het kabinet
• Bestuurlijk dossier:
Het kabinet implementeert bestuurlijke aanpassingen waardoor een
krachtiger, kleiner en meer dienstverlenende overheid ontstaat. Een
overheid die het niet regelt voor burgers, maar burgers de ruimte en
ondersteuning biedt om zelf de problemen aan te pakken. Een belangrijk
onderdeel hiervan is de decentralisatie van bevoegdheden in het sociale
domein naar de gemeente, als overheidslaag die het dichtst bij de burger
staat. In het regeerakkoord is taakdifferentiatie daarbij als een
mogelijkheid genoemd. Het kabinet zal de taakverdeling zo vorm geven
dat deze zorgt voor een slagvaardiger lokaal bestuur, dat beter is
toegerust om de leefbaarheid te verbeteren. Toegesneden op zowel de
specifieke opgaven en bestuurskracht van steden als op die van kleinere
gemeenten. En ruimte laat aan burgerinitiatieven. De ervaringen uit de
wijkenaanpak wil ik actief benutten bij deze decentralisatiebewegingen.
• Burgerschap & maatschappelijke samenhang:
Bij de wijkenaanpak zien we dat vooruitgang juist dan kan worden
geboekt als verantwoordelijkheden dichter bij burgers zelf komen te
liggen. De kracht van Nederland zit in elke burger. Het is die kracht die het
kabinet wil mobiliseren. Burgerschap betekent dat men mee doet aan de
samenleving en zich daar medeverantwoordelijk voor voelt. Dit is de
sleutel voor een compactere overheid die effectiever en samen met
bewoners taken kan uitvoeren.
Er zijn verschillende manieren zijn waarop burgers invulling kunnen
geven aan hun betrokkenheid. Een eerste stap is dat zij zich laten
informeren. Een volgende stap is meepraten. Nog een tree hoger is dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 87

4

bewoners actief deelnemen en tot slot kunnen bewoners zelf initiatieven
ontplooien. Een mooi voorbeeld van dat laatste is het burgerinitiatief
Computerbrain; 80 kinderen uit Amsterdam Zuidoost krijgen jaarlijks bijles
van vader en dochters Botchey. De schoolresultaten van de deelnemende
buurtkinderen verbeteren sterk en ze halen goede resultaten bij de
citotoets. Een prima effect, gewoon omdat een familie het initiatief neemt
om bij te springen en daar ook de ruimte voor krijgt. Andere goede
voorbeelden zijn de wijkveiligheidstafel in Amersfoort en de Buurtonderneming Woensel West.
Ik zal met gemeenten en maatschappelijke organisaties een agenda
opstellen rond hedendaags burgerschap, ondersteund door de VNG en
het Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten (KING). Een dergelijke
agenda zal moeten beginnen met de bereidheid van bestuurders om
ruimte te geven en een nieuwe taakverdeling af te spreken met burgers.
Dit biedt kansen voor en mogelijkheden aan bewoners, maar het vereist
tegelijkertijd dat iedereen naar vermogen participeert; dat mensen zich
scholen, de Nederlandse taal leren spreken en zich inzetten voor hun
omgeving. Het vraagt ook iets van het maatschappelijk middenveld en de
overheid, namelijk dat men meer vraaggericht gaat werken.
• Wonen:
Het kabinet geeft een leefbaarheidsimpuls in de periode 2010–2014 met
€ 1,2 miljard Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing (ISV). Vanuit
partnerschap zullen we met steden een inhoudelijke agenda opstellen
voor de vernieuwingsopgave, mede in het licht van het vervallen van het
ISV na 2014. In de aangekondigde Woonvisie zal het kabinet voor de
zomer aangeven hoe de beleidskeuzes daar de leefbaarheid versterken. In
Europa is eveneens sprake van een toenemende aandacht voor leefbaarheidvraagstukken in zowel het stedelijk als landelijk gebied. Dat blijkt
onder andere uit het Leipzig-Charter (2007) en de recente verklaring van
Toledo1. Ik zal bezien hoe Europese initiatieven het bevorderen van de
leefbaarheid in Nederland kunnen ondersteunen, onder meer via
kennisuitwisseling.
Een sterke economische structuur is een belangrijke bouwsteen van de
leefbaarheid in een gebied. Het biedt mensen kansen voor ondernemerschap en banen en het trekt nieuwe (fysieke) investeringen aan. De inzet
van de ministers van I&M2 en EL&I voor economische versterking van
mainports, brainports en greenports, alsmede de inzet van het kabinet
voor de Randstad, ondersteunen in belangrijke mate de leefbaarheid in
die gebieden.
Specifieke inzet van het kabinet
Sommige burgers worden in hun directe leefomgeving – meer dan andere
-geconfronteerd met maatschappelijke problemen als werkloosheid,
overbewoning, verschraling van voorzieningen, overlast en criminaliteit.
Andere voelen zich door de samenleving afgewezen, uitgesloten of
gediscrimineerd. Hieruit volgt dat specifieke aandacht noodzakelijk blijft in
bepaalde gevallen; zoals in de aandachtswijken, de Ortega-gemeenten en
in krimpgebieden.
• Wijkenaanpak:
1
Toledo informal ministerial meeting on
Urban development declaration d.d. 22-062010.
2
Najaarsbrief I & M, Tweede Kamer,
vergaderjaar 2010–2011, kamerstuk 32 500 XII,
nr. 55.

De wijkenaanpak wordt geconsolideerd en breder ingezet. Lokale partners
worden daarbij ondersteund door het rijk. De omstandigheden zijn wel
veranderd. De aanpak is in een nieuwe fase beland; van bouwen naar
borgen. Bovendien zijn er vanuit het rijk – naast de inzet in zorg,
onderwijs, veiligheid etc. – geen extra middelen beschikbaar. Ik zie het in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 87

5

deze periode als mijn rol om lokale partners te ondersteunen met kennis
en kunde en samen naar oplossingen te zoeken. Daarnaast ondersteun ik
de aanpak door verbindingen te leggen met vitale coalities en door het
breed verspreiden van lessen en goede voorbeelden, in samenwerking
met NICIS, de Buurtalliantie, het Landelijke Samenwerkingsverband
Aandachtswijken (LSA), KEI e.a. We blijven de wijken bezoeken en de
voortgang nauwgezet volgen. Er is de afgelopen jaren door het rijk
ervaring opgedaan met het betrekken van het bedrijfsleven en het
maatschappelijk middenveld om meer oplossend vermogen te mobiliseren. Zo dragen Albert Heijn en TempoTeam bij aan een betere leefomgeving via het aanbieden van leerwerktrajecten, voorlichting over
gezonde voeding en verbetering van de veiligheid. Deze lijn zet ik door.
Ten slotte zal de investeringskracht van corporaties in beeld worden
gebracht ten einde inzicht te krijgen hoe deze geoptimaliseerd kan
worden. Uitgangspunt blijft de brede taakstelling voor het wonen,
conform het Besluit Beheer Sociale Huursector.
In mei 2011 brengt de Visitatiecommissie Wijkenaanpak onder voorzitterschap van de heren Deetman, Van der Lans en Scherpenisse haar advies
uit. De opdracht is om de uitvoering van de wijkenaanpak een stap verder
te helpen en de opgaven voor deze nieuwe fase scherp te krijgen. De
ronde langs de steden is inmiddels afgerond. Momenteel worden de
bezoeken aan de betrokken departementen voorbereid. De adviezen van
de commissie aan lokale partners (en straks aan de departementen) zijn
beschikbaar en voor iedereen in te zien via de websites van de Rijksoverheid, KEI en NICIS. Met de 40 wijken worden momenteel gesprekken
gevoerd naar aanleiding van de lokale visitatierapporten. Doel is te komen
tot een ondersteuningsagenda per wijk. Arnhem wenst bijvoorbeeld hulp
bij de implementatie van wijkgericht werken en Groningen bij de aanpak
van multiprobleemgezinnen. De recente intensieve ondersteuning van
Rotterdam Zuid leert dat het rijk gemeenten kan faciliteren, zonder dat het
verantwoordelijkheden overneemt. Het eindadvies van de commissie
Mans / Deetman over Rotterdam Zuid zal medio februari 2011 worden
gepubliceerd.
Het is mijn inzet het interdepartementale karakter van de aanpak op
dezelfde voet voort te zetten. Momenteel wordt geïnventariseerd op welke
beleidsterreinen we elkaar verder kunnen versterken en waar eventueel de
samenwerking op een lager pitje kan. De tijdelijke impuls die het
voormalig ministerie van LNV geeft aan groene initiatieven in de
aandachtswijken, maakt duidelijk dat er afspraken te maken zijn over het
geleidelijk terugtrekken van het rijk en dat lokale partners het dan weer
overnemen. De verkennende samenwerking met het ministerie van SZW,
Divosa en het UWV heeft praktische handvaten opgeleverd voor meer
«outreachende» werkwijzen op de Werkpleinen1. Samen met het
ministerie van SZW zal een handreiking worden verspreid. Met het
ministerie van VWS worden goede ervaringen opgedaan met een
integrale aanpak om gezondheidsachterstanden te verminderen. Deze
aanpak zal de komende jaren worden voortgezet. Er is sinds 2009
structureel 10 miljoen beschikbaar voor meer wijkverpleegkundigen voor
betere zorg in de wijk. Het ministerie van VWS werkt daarnaast aan veilig
sporten en bewegen in de buurt voor jong en oud. De link met de
wijkenaanpak zal hier nadrukkelijk worden gelegd. U wordt daar dit
voorjaar nader over geïnformeerd.
• Krimpgebieden:
1

De quick scan van TNO waarin dit wordt
beschreven, is in te zien op
www.rijksoverheid.nl

De leefbaarheid in gebieden die te maken hebben – of nog krijgen – met
een aanzienlijke bevolkingsdaling, vraagt onze aandacht. Bevolkingsdaling
heeft voor deze regio’s grote gevolgen: leegstand van woningen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 87

6

voorzieningen, zoals scholen, winkels moeten sluiten. Ook hier is een
samenhangende sociaal-fysieke aanpak nodig. Hierbij helpt het terugleggen van verantwoordelijkheden en beleidsruimte waar die hoort, bij
gemeenten, provincies, bij burgers en bedrijven, ook omdat de problematiek in de krimpregio’s niet overal hetzelfde is. Regionale partijen zijn
zelf aan zet en zullen met oog voor de eigen regionale omstandigheden
tot een beleidsaanpak moeten komen.
Zij kunnen deze opgave echter niet alleen aan. In het Actieplan Bevolkingsdaling heeft het kabinet aangegeven welke gezamenlijke inzet nodig
is. Belangrijke eigen inzet van het kabinet is gericht zijn op het krimpproof
maken van regelgeving, kennisuitwisseling en visievorming. Het actieplan
kondigt aan dat het kabinet in het voorjaar 2011 een voortgangsrapportage naar de Tweede Kamer zal zenden. In deze rapportage, zal het
kabinet aangeven of en zo ja, welke aanvullende maatregelen voor
krimpregios noodzakelijk zijn. Daarbij zullen we het te verschijnen
SER-advies over krimp betrekken.
• Ortega-gemeenten:
Tot en met 2011 ondersteunt het Rijk de preventieve aanpak van oude
groeikernen, de zogenaamde Ortega-gemeenten1. Deze aanpak is onder
andere gericht op het voorkomen van problemen met leefbaarheid en
woonomgeving. Kernelementen zijn zelfbeheer door burgers en ondernemers. Het Rijk stimuleert dit preventieve beleid met experimenten en
leertrajecten, die ook openstaan voor andere new towns dan de Ortegagemeenten. In 2011 wordt de Ortega-aanpak geëvalueerd en wordt
besloten over een mogelijk vervolg.
Reactie Vogelaarheffing
Voor de voortgang van de wijkenaanpak is het van belang dat er duidelijkheid is over de beschikbare middelen. Corporaties in de 40 aandachtswijken hebben in 2007 afgesproken 10 jaar lang jaarlijks additioneel 250
miljoen te investeren. Maximaal een derde van dat bedrag kon de
afgelopen twee jaar via het Centraal Fonds Volkshuisvesting worden
gecompenseerd. Het kabinet schaft deze zogenoemde Vogelaarheffing
(bijzondere projectsteun) af. Voorts heeft de Rechtbank te Utrecht de
projectsteun voor de jaren 2008 en 2009 onrechtmatig verklaard. Op beide
aspecten ga ik hieronder in.
Afschaffen bijzondere projectsteun

1
Almere, Zoetermeer, Apeldoorn, Haarlemmermeer, Ede.

Het kabinet heeft besloten tot afschaffing van de bijzondere projectsteun.
Er is bezwaar binnen een deel van de sector tegen de heffing, vooral
omdat er onvoldoende rekening wordt gehouden met de financiële positie
van zowel donerende als ontvangende corporatie, waardoor de situatie
kan ontstaan dat een armere corporatie steun verleent aan een rijkere
collega. Bovendien is de steun eenzijdig bedoeld voor corporaties in
achterstandswijken, terwijl de opgave voor corporaties in bijvoorbeeld
krimpgebieden niet minder groot is. De afschaffing wordt zo snel als
mogelijk geëffectueerd op een ordentelijke wijze. Corporaties zijn soms
meerjarige overeenkomsten aangegaan in de verwachting dat zij 10 jaar
lang konden rekenen op projectsteun. Voorkomen moet worden dat het
Rijk door deze corporaties in juridische procedures beticht zou worden
van onbehoorlijk bestuur en het Rijk met schadeclaims geconfronteerd
wordt.
Momenteel bereid ik een wijzigingsbesluit voor. Dit zal uiterlijk in mei voor
advies naar de Raad van State worden gezonden. Dit geeft corporaties en
gemeenten een redelijke termijn om te anticiperen. Vanaf 2012 komt de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 87

7

Vogelaarheffing dan geheel te vervallen. In 2011 kunnen in bijzondere
situaties nog projecten worden aangemeld bij het Centraal Fonds
Volkshuisvesting. Het kan dan om meerjarige projecten gaan waarvoor
vóór 1 januari 2011 verplichtingen zijn aangegaan met derden waarbij
aantoonbaar rekening was gehouden met het vooruitzicht van meerjarige
projectsteun. Het CFV zal dan beoordelen of een afrondende subsidietoekenning (en dus een aanvullende heffing) in 2012 moet plaatsvinden. Dit
voorstel voor afbouw heb ik gedeeld met AEDES. Na ontvangst van de
reactie – doch uiterlijk in mei – zal het wijzigingsbesluit ter zake in
procedure worden gebracht. In het licht van het voorgaande wordt de
geplande evaluatie van de bijzondere projectsteunregeling door het
kabinet niet meer als opportuun geacht.
Uitspraak Rechtbank
Los van de inhoudelijke gronden van het kabinet om de Vogelaarheffing af
te schaffen, heeft de Rechtbank te Utrecht op procedurele gronden de
heffing over 2008 en 2009 als onrechtmatig verklaard. Door het CFV is
hoger beroep aangetekend. In afwachting daarop merk ik op dat de
Rechtbank in haar uitspraak helder maakt dat het door de Nederlandse
Staat gestelde solidariteitsprincipe binnen de sector niet ter discussie
wordt gesteld en dat ten principale de bijzondere projectsteun niet strijdig
is met het artikel 1 van het 1e protocol EVRM of de fair balance, zoals door
de bezwaar makende corporaties is gesteld. Ook is door de Rechtbank
vastgesteld dat voldoende door de Staat is aangetoond dat in de 40
aandachtswijken achterstanden zijn ten opzichte van de rest van
Nederland en dat daarvoor bijzondere projectsteun is toegestaan. De
Rechtbank heeft de heffingen onrechtmatig verklaard en verband met een
volgens de rechtbank onvoldoende voorzienbaarheid van de heffing in
2008 en een onvoldoende implementatie van de door de Nederlandse
Staat toegezegde maatregelen in het kader van de goedkeuring van de
bijzondere projectsteun door de Europese Commissie. We zien het hoger
beroep met vertrouwen tegemoet.
Ten slotte
In deze brief ben ik ingegaan op uw vragen over de wijkenaanpak en de
Vogelaarheffing. Het is onze opgave om dorpen en steden leefbaar te
maken en te houden. Burgers, maatschappelijke organisaties en lokale
overheid zijn daarvoor als eerste verantwoordelijk. Het rijk legt de basis
via het sectorale beleid. Ik ondersteun versterking van de leefomgeving
vanuit mijn bestuurlijke dossier, vanuit «wonen» en vanuit burgerschap.
Daarnaast consolideren en verbreden we de wijkenaanpak, en zetten we
de ondersteuning aan Ortega-gemeenten en krimpgebieden voort. Het
Rijk volgt de voortgang van leefbaarheid in steden en dorpen via de
Leefbaarometer en de Sociale Staat van het Platteland. Daarnaast voeren
we in 2012 een analyse uit naar de Staat van de Stad, gelijktijdig met de
tussenstand van de gemaakte prestatieafspraken ten aanzien van het ISV
2010–2014.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
J. P. H. Donner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 995, nr. 87

8