23
Begroting Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en het Diergezondheidsfonds 2023
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar
2023 ( 36200-XIV ).
De voorzitter:
Aan de orde is het debat over de begroting Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit. Vandaag doen we de eerste
termijn van de kant van de Kamer. Ik heet de minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van harte welkom,
de minister voor Natuur en Stikstof, de woordvoerders, de
mensen op de publieke tribune en de mensen die op een
andere manier dit debat volgen. Met de leden wil ik
afspreken: acht vragen of opmerkingen in de eerste termijn.
We hebben ook nog een nieuwe constructie. Die gaan we
uitproberen. Dit is de eerste begroting waarbij we dit gaan
doen. Twee rapporteurs brengen namens de commissie
verslag uit. Dat vinden wij een heel mooi initiatief. Rapporteur zijn betekent dat je er, naast je werk, namens de commissie extra tijd en energie in stopt. We hebben twee rapporteurs: de heer Tjeerd de Groot en de heer Pieter Grinwis.
Ik geef als eerste het woord aan de heer Tjeerd de Groot.
Natuurlijk staan wij geen interrupties toe. Dat zou namelijk
raar zijn, omdat ze dit namens de commissie doen. Ze
hebben allebei vier minuten. Het woord is aan de heer
Tjeerd de Groot.

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Collega Pieter Grinwis en ik zijn zeer
vereerd dat we bij aanvang van dit debat namens de hele
commissie LNV mogen rapporteren over onze analyse van
de begroting van LNV en het Diergezondheidsfonds. Eerst
ga ikzelf in op onze bevindingen over de begroting 2023.
Collega Grinwis zal ingaan op onze bevindingen over de
daaropvolgende jaren.
Allereerst een paar zorgen over dit jaar. Het ministerie van
LNV staat de komende jaren voor grote uitdagingen. Als
begrotingsrapporteurs vragen wij ons af of het ministerie
van LNV op de begroting beschikt over de financiële middelen om deze uitdagingen aan te gaan. Wij betwijfelen
dat. Uit ons begrotingsonderzoek blijkt namelijk dat de
begroting van het ministerie van LNV onder druk staat.
Daarvoor hebben we drie aanwijzingen.
Ten eerste blijkt uit onze analyse dat de minister van LNV
van plan is gaten in zijn begroting te dekken uit bronnen
die daar niet voor zijn bestemd. Zo wordt de tegemoetkomingsregeling die LNV treft voor boeren die eerder een
derogatievergunning hadden, deels bekostigd uit de
begrotingsreserve apurement. Deze reserve, die bestemd
is voor financiële correcties die zijn opgelegd door de
Europese Commissie, is daar niet voor bedoeld. Ook heeft

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

de minister besloten de uitvoeringskosten van het GLB te
financieren met middelen uit het omschakelingsfonds. Dat
fonds heeft echter een totaal ander doel, namelijk het
ondersteunen van boeren bij de omschakeling naar duurzame landbouw. Mogelijk stelt de minister om die reden
bij de Voorjaarsnota nog een alternatieve dekkingsbron
voor.
Ten tweede blijkt uit onze analyse dat de minister van LNV
nog geen financiële dekking heeft gevonden voor een deel
van de kabinetsplannen uit het coalitieakkoord. Voor drie
van die plannen, namelijk de transitie van het landelijk
gebied, de versterking van de NVWA en de natuur in Caribisch Nederland, zijn in het coalitieakkoord wél extra middelen beschikbaar gesteld. Voor de overige plannen op
LNV-terrein is er geen financiële dekking. Zo kondigde het
kabinet in het coalitieakkoord aan dat het de omslag naar
geïntegreerde gewasbescherming wil intensiveren, maar
daarvoor is nog geen geld beschikbaar gesteld. Ook is nog
geen geld vrijgemaakt voor de ontwikkeling naar een dierwaardige houderij die het kabinet nastreeft.
Een derde aanwijzing dat de begroting van de minister van
LNV steeds meer onder druk komt te staan, is dat het
ministerie te kampen heeft met tegenvallers. Het meest in
het oog springend zijn daarbij de kosten die gepaard gaan
met de bestrijding van vogelgriep. Deze kunnen niet langer
worden gedekt uit het Diergezondheidsfonds dat daarvoor
in het leven is geroepen. In 2022 alleen al heeft dit geleid
tot een tegenvaller van meer dan 33 miljoen euro. Hoe hoog
de bestrijdingskosten in 2023 zullen zijn, is onbekend. De
begroting 2023 bevat daarvoor geen kostenraming. Ongewis
is hoe het virus zich verder zal ontwikkelen en of vaccinatie
snel mogelijk is. Duidelijk is wel dat de kosten hoog kunnen
oplopen als de vogelgriepuitbraak niet snel wordt ingedamd. Dat vormt absoluut een risico voor de LNV-begroting.
Vandaar de volgende vragen aan de minister van LNV. Deelt
de minister onze analyse dat de LNV-begroting voor 2023
onder druk staat? Hoe gaat de minister ervoor zorgen dat
hij financieel wel weer in control raakt? Welke mogelijkheden ziet hij om grip te krijgen op de kosten die gepaard
gaan met de bestrijding van vogelgriep?
Dank u wel, voorzitter. Ik wil vooral ook de griffie van LNV
danken voor de ondersteuning bij dit werk, want zonder de
griffie was dit niet mogelijk geweest.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Groot. Dan geef ik het woord aan
de andere rapporteur namens de commissie. Dat is de heer
Grinwis van de ChristenUnie. Gaat uw gang.

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter, dank. Ik sluit me graag aan bij die laatste dankwoorden van collega Tjeerd de Groot aan de griffie.
Voorzitter. Het budget van het ministerie van LNV is in 2023
in vergelijking met voorgaande jaren relatief hoog. Dat is
vooral het gevolg van incidentele middelen die aan de LNVbegroting zijn toegevoegd. Structureel is er echter geen
extra geld aan LNV toegekend. Dat maakt dat de vooruitzichten op de middellange termijn ons zorgen baren. Uit
de Miljoenennota blijkt dat de geraamde uitgaven tussen

6 december 2022
TK 31

31-23-1

2023 en 2027 afnemen van 2,7 naar 1,4 miljard euro. Dat is
bijna een halvering en daarmee is de omvang van de LNVbegroting 2027 ongeveer terug op het niveau van 2020.
Dit roept de vraag op of de omvang van de LNV-begroting
in verhouding staat tot de uitdagingen die er de komende
jaren op LNV-terrein zijn, ook buiten de transitie van het
landelijk gebied om, waarvoor incidenteel een aanzienlijke
hoeveelheid geld beschikbaar is gesteld. Op dit moment is
al zichtbaar dat de minister van LNV de komende jaren nog
dekking moet zien te vinden voor gaten in zijn begroting.
Zo moet de minister in 2024 en 2025 vanwege het derogatieverlies op zoek naar meer dan 100 miljoen euro om de
kosten van de tegemoetkomingsregeling te dekken. Ook
voor de eventuele kosten die in 2024 gepaard gaan met de
bestrijding van de vogelgriep, zal nog een oplossing
gevonden moeten worden.
Afgelopen donderdag ontving de Kamer te elfder ure de
langverwachte proeve van de begroting van het Transitiefonds landelijk gebied en natuur. Maar zoals de minister
zelf ook opmerkt, betreft dit geen volwaardige dummybegroting, zoals die er voor het Klimaatfonds wel is. Op grond
van de ontvangen informatie is het daarom voor ons als
rapporteurs lastig om te beoordelen of de voorgestelde
opzet van de begroting de Kamer voldoende houvast biedt
om invulling te geven aan haar budgetrecht. Wij horen dan
ook graag van de ministers of zij in aanloop naar de parlementaire behandeling van de instellingswet een volwaardige dummybegroting aan de Kamer kunnen sturen. Er
bestaan inmiddels immers velerlei fondsbegrotingen
waaraan zij inspiratie kunnen ontlenen.
Tot slot wijzen wij erop dat met de instelling van het Transitiefonds de indruk gewekt zou kunnen worden dat het
ministerie van LNV kan beschikken over een grote pot met
geld. Met ruim 24 miljard euro in dat fonds lijkt dat ook zo
te zijn. Wij benadrukken echter dat dit fonds is bestemd
voor het aanpakken van enkele van de grote opgaven waar
ons land de komende jaren voor staat. Dat zijn opgaven op
het gebied van stikstof, klimaat, water en de transitie van
de landbouw. Als rapporteurs vragen wij de minister om
ervoor te zorgen dat het fonds ook echt voor die doelen
wordt gebruikt. De ervaring met andere incidentele fondsen
leert immers dat het risico bestaat dat het geld daaruit wordt
ingezet voor andere doelen dan beoogd.
Wij benadrukken dan ook dat het Transitiefonds geen
grabbelton mag worden voor het dichten van de gaten in
de LNV-begroting. Vandaar de volgende vragen: hoe gaan
de ministers waarborgen dat het Transitiefonds uitsluitend
ten goede komt aan de doelen waarvoor dit fonds is
bestemd? Welke lessen trekken zij daarbij uit de ervaringen
die zijn opgedaan met andere begrotingsfondsen, zoals het
Mobiliteitsfonds, de spelregels van het MIRT en het Deltafonds met zijn langjarige programmering op basis van
urgentie in het Hoogwaterbeschermingsprogramma? Kan
de minister van LNV met de Kamer delen hoe hij aankijkt
tegen de toekomstige ontwikkeling van de LNV-begroting?
Welke mogelijkheden ziet hij om de ambities en middelen
op middellange termijn met elkaar in balans te brengen?
Voorzitter. Met deze laatste vraag beëindig ik deze termijn
als rapporteur. We hebben nog een minuutje over. Die
minuut voeg ik graag toe aan mijn spreektijd straks.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De voorzitter:
Dat is nou weer niet de bedoeling. Maar in ieder geval dank
aan de rapporteurs om op deze manier verslag uit te brengen. Volgens mij wordt dat zeer gewaardeerd door de collega's.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Dan geef ik het woord aan de heer Graus van de PVV voor
zijn eerste termijn.

De heer Graus (PVV):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Ik heet beide bewindspersonen welkom in onze arena. Ik merk allereerst op dat
ik ook het woord voer voor de boeren, tuinders en vissers.
Dat zou normaal gesproken Edgar Mulder doen, maar ik
vervang hem vandaag. Daarna komt natuurlijk mijn inbreng
op het gebied van dierenwelzijn, zoals iedereen dat al zestien jaar van mij gewend is. Ik wil allereerst om een paar
reacties vragen. Ik heb een rapport gekregen van de HondenCampus Tilburg, een landelijk expertisecentrum dat al
samenwerkt met de Dierenpolitie. Als een hond bij een bijtincident betrokken is geweest, dan kan zo'n hond vaak nog
geresocialiseerd worden. Dan hoeft zo'n hond geen spuitje
te krijgen. Daar dient de HondenCampus voor. Die hebben
daar een rapport over opgesteld en hebben daar ook een
financiële vergoeding voor nodig. Ik wil dat rapport graag
via de bode aan de minister overhandigen. Bij dezen.
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)
De heer Graus (PVV):
En als u mij toestaat, ik wil er nog een paar overhandigen.
Dan moet u wel een paar keer lopen, mevrouw de bode,
maar dat maak niet uit. Dan haalt u ook weer de 10.000
stappen vandaag.
Er is een rapport inzake de transitie dierwaardige veehouderij vanuit de boer bezien. Dat is van Sandra Beuving en
Nancy de Heer en ook vanuit alle dierenorganisaties. Ik heb
er altijd een hekel aan als hier Engelse woorden worden
gebruikt, maar dat heeft als titel: A life worth living. Dat wil
ik ook aan de minister overhandigen. Ik hoor daar graag
een reactie van de minister op.
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)

6 december 2022
TK 31

31-23-2

De heer Graus (PVV):
Wij hebben vandaag met een heel deel van deze Kamer
een petitie in ontvangst genomen. Die petitie heeft als titel:
Graag doorpakken zoals geplant. Leuke woordspeling; daar
heeft iemand lang over nagedacht. Leuk gevonden! In de
petitie wordt de politiek namens miljoenen Nederlanders
opgeroepen om te bouwen aan een toekomst met schoon
water, een groene leefomgeving, vruchtbare grond, gezonde
lucht en ook groenere steden. Die petitie wil ik ook graag
aan de minister aanbieden. En dan zit het er voor u op,
mevrouw de bode. Dank u wel.
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)
De heer Graus (PVV):
Voordat ik het vergeet, vraag ik alvast een reactie op de
vele aangenomen moties-Graus/Wassenberg en Wassenberg/Graus over de versnelde afbouw van dierproeven. We
hebben altijd een soort duo gevormd. Meneer Wassenberg
is bioloog en heeft er nog veel meer verstand van dan ik.
Ik laat het grotere deel van de inbreng dus gewoon aan
hem over, omdat hij er veel meer van afweet, maar op één
punt krijg ik, als grootste oppositiepartij, graag een reactie.
Er is ons een heleboel toegezegd, ook door uw voorganger,
meneer Staghouwer, zeg ik via de voorzitter. Er liggen heel
veel aangenomen moties. Nu heb ik begrepen dat de
minister daar sowieso op gaat reageren voor het einde van
het jaar, maar we zitten aan het einde van het jaar. Sinterklaas is al weg, zonder Zwarte Piet, want het zijn allemaal
roetveegpieten, en nu gaan we al naar de kerst toe. Mogelijk
kan de minister er morgen in zijn eerste termijn al iets over
zeggen. Ik zou het heel fijn vinden als hij dat kan doen. Tot
zover op dit punt.
Allereerst wil ik nu beginnen aan mijn inbreng over boeren,
tuinders en vissers. Dat wil ik als eerste doen. Ik moet even
kijken. Zo, het is een hoop papier! Er zijn weer een hoop
bomen gesneuveld, zie ik.
De voorzitter:
U bent goed bezig.
De heer Graus (PVV):
Ja, precies.
De voorzitter:
Misschien kunt u nog aan de minister doorgeven op welke
moties u specifiek een reactie wilt. Dat kan ook informeel.
De heer Graus (PVV):
Dat weet het ambtelijk apparaat van de minister. Er zijn heel
veel moties-Graus/Wassenberg en -Wassenberg/Graus van
de afgelopen jaren. Ik kijk even naar de heer Wassenberg,
maar ik meen dat wij bij het debat van een halfjaar geleden

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

nog heel veel toezeggingen hebben gekregen van meneer
Staghouwer. Er zijn toen ook moties aangenomen. We
kunnen er uiteraard voor zorgen dat die bij de minister
terechtkomen.
De voorzitter:
Dank.
De heer Graus (PVV):
Dank u wel. Ik moet nu wel even in mijn papieren kijken.
Dat is allemaal minder leuk nu, maar … Hier komt het, ja.
Ik heb het. Gelukkig! Ik begin ook een dagje ouder te worden, mevrouw de voorzitter.
Boeren, tuinders en vissers behoren tot ons nationaal erfgoed. Ze voorzien ons niet alleen van primaire levensbehoeften, maar beheren tevens grote delen van onze natuur
en het landbouwareaal. Ze krijgen momenteel nekslag op
nekslag toegediend. Dat is helaas vaak door de Europese
Unie, maar soms ook door de regering. De regering zou
hen juist moeten beschermen en koesteren. Torenhoge
heffingen, brandstof- en energieprijzen, onwerkbare regelgeving en richtlijnen uit de EU, verstikkende stikstofonzin
en een volledig ongelijk speelveld geven de definitieve
doodsteek. Vlees-, vis- en melkverwerkers en grootwinkelbedrijven zijn enkel bezig met het veiligstellen van hun
eigen rendementen.
De vissers horen daar ook bij. Ik heb het altijd over boeren,
tuinders en vissers. De kottervissers maken zware tijden
door, met hoge brandstofprijzen, het pulskorverbod,
inperking van de vangstquota door brexit en inperking van
visgronden. Oer-Hollandsche — ik schrijf dat zelf altijd graag
met -sch — visserijbedrijven hebben 78 van de 284 Nederlandse kotters aangemeld voor de saneringsregeling die
het ministerie eerder dit jaar openstelde. Als alle aanvragen
worden gehonoreerd, verliest de Nederlandse kottervloot
bijna een derde van haar schepen. Ik heb nu begrepen dat
dat fors meer zal zijn. Dat kwam mij helaas ter ore toen ik
dit al had opgeschreven, maar het gaat fors meer zijn. Een
heel deel van de glastuinbouw gaat eveneens failliet door
de hoge energieprijzen.
Wij verzoeken de regering om spoedige uitvoering van de
aangenomen motie-Graus ten behoeve van een beter verdienmodel voor boeren, tuinders en vissers, en — nu komtie — ten laste van de machtige keten van grootwinkelbedrijven, vlees-, vis- en zuivelverwerkers, voerbedrijven en
slachthuizen.
Nu ben ik de afgelopen maanden, sinds ik wist dat ik deze
begrotingsbehandeling moest overnemen van mijn collega,
met boeren op stap geweest. We zijn bijvoorbeeld ook bij
de inspecteur-generaal van de NVWA geweest. We zijn ook
bij het slachthuis van Vion geweest. We hebben ook andere
bedrijven bezocht. Het valt mij op dat de boeren best tot
heel veel bereid zijn, ook als het om dierenwelzijn gaat,
maar ze moeten er wel iets van terug kunnen zien en ze
moeten er wel voor betaald krijgen. Maar dit valt mij op. Ik
heb echt de moeite genomen om met boeren een paar
maanden op stap te gaan, maar ze zijn helemaal niet
onwelwillend, ook niet als het om dierenwelzijn gaat. Ik zeg
dat als dierenambassadeur. Ik vind dat de mensen echt het

6 december 2022
TK 31

31-23-3

beste ermee voor hebben, zeker binnen de mogelijkheden
die ze hebben.
Er moet langzamerhand wel iets gaan gebeuren, want
iedereen verdient veel geld aan de oer-Hollandsche producten, behalve de boeren zelf. Dat kan niet. We willen
bemiddeling bij de invoering van het Farmer Friendlykeurmerk van en door boeren voor een beter verdienmodel.
Ik krijg daar graag een reactie op. De minister is ervan op
de hoogte gesteld wat dat Farmer Friendly inhoudt. Dat
betekent ook dat enkele procenten extra richting de boeren
gaan. Dat komt ook dierenwelzijn ten goede, dus daar
kunnen we alleen maar allemaal voor zijn.
Kom tot een landbouwakkoord met de agrarische sector.
En dan over de partijen: ik begrijp niet dat bijvoorbeeld de
tweede partij van Nederland, met meer dan 10.000 leden,
niet aan de eerste tafel heeft gezeten. Ik kan dat niet goed
begrijpen; dat zeg ik heel eerlijk. Zo haal je de angel er nooit
uit. Zo blijft er altijd wrevel en ontevredenheid. Het is allemaal niet te verkopen; dat bedoel ik te zeggen. Ik wil dus
ook vragen: kom tot een landbouwakkoord en geef ruimte
aan gebiedsprocessen en bied toekomstperspectief met
voldoende verdienvermogen voor de agrarische ondernemer. Laat het nationale belang van onze boeren, tuinders
en vissers prevaleren boven EU-regelgeving: fosfaat-, stikstof- en klimaathysterie. Kom met een spoedige oplossing
voor de PAS-melders in de knel. Ik heb begrepen dat andere
Kamerleden daar nog uitvoerig op terugkomen. Zorg voor
versnelling van het onderzoek naar weerbare teeltsystemen
voor de overgang naar niet-chemische gewasbescherming.
Ook daar zijn we natuurlijk als PVV een groot voorstander
van, als ambassadeur van de bestuivers en ook van de bij.
Dat zijn ook allemaal belangrijke moties van mij die het
hebben gehaald, zeker de moties om de bestuivers te
beschermen. Daar had ik dus ook graag een reactie op
gehad.
En nu komt het: ga buiten nationaal bosbeheer ook inzetten
op bosbouw in het kader van multifunctionele landbouw.
Dan bedoel ik uiteraard niet bomen gaan planten ten
behoeve van biomassacentrales. Dat bedoel ik er uiteraard
niet mee. We willen graag een toekomstvisie op de landen tuinbouw, maar ook specifiek voor onze integrale sierteeltsector en ook voor de vissers. Die twee sectoren wil ik
er apart uit halen. Ik heb veel contact gehad met de sierteeltsector, de laatste dagen en sowieso ook de laatste maanden.
Erkenning van die sierteeltsector als nationaal cultureel
erfgoed, inclusief een integraal, toekomstbestendig reddingsplan, moet ervan komen. Ik heb begrepen dat het het
derde exportproduct is; ik geloof dat het zelfs meer dan 8
miljard aan omzet is. Dat is gigantisch. Als je in Azië komt,
kennen ze ons enkel van de molentjes, de klompen en de
bloemen, de tulpen. Het is dus echt iets van wezenlijk
belang en ik wil graag die erkenning als cultureel erfgoed,
inclusief een integraal, toekomstbestendig reddingsplan.
Daar kan de minister voor zorgen. Ik wil ook graag dat de
minister gaat spreken met een bepaalde actor uit die sector.
Ik zal de naam bilateraal aan de minister doen toekomen.
Ik wil graag dat hij een keer met die persoon gaat spreken;
dat zou ik heel fijn vinden.
Ik wil de regering verzoeken onze vissers zo spoedig
mogelijk financiële steun te verlenen, in hoogte vergelijkbaar met de bedragen die de concurrerende Franse vissers
aan steun ontvangen. Let wel: de Fransen hebben onze

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

pulskorvisserij, die ook nog minder dieronvriendelijk is, om
zeep geholpen. Laten we wel zijn: we hebben ons gewoon
weer de malse Hollandse kaas van het kurkdroge Franse
stokbrood laten vreten. Dat kan natuurlijk niet. Dat verzoek
heb ik dus ook bij dezen gedaan: "verzoekt de regering te
stoppen met de transitie van de landbouw en de daarvoor
bestemde miljarden te benutten voor behoud van boeren,
tuinders en vissers". Al eeuwenlang zijn ze er voor ons en
ze bedienen ons met primaire levensbehoeften. En ook:
"verzoekt de regering zo veel mogelijk landbouwareaal te
behouden". En inderdaad, een gedeelte kan worden ingezet
voor bosbouw. Ik had ook heel graag een reactie gehad hoe
de minister dat ziet.
Ik wil de regering verzoeken om transparantie in het verdienmodel van slachthuizen, want dat is een totaal gesloten
systeem. Ik ben met boeren naar Vion geweest, zoals ik al
zei. Maar bij dat bedrijf hebben ze er natuurlijk helemaal
geen baat bij om veel los te laten, want wie pakt het grote
geld? Dat zijn allemaal de Quote 500-jongens en het zijn
ook de voedingsbedrijven die aan boeren leveren. De boeren, die echt het vroege, het vuile en het harde werk moeten
doen, worden er niet voor beloond. Dat kan niet. Daar moet
iets gaan gebeuren. Ik vind ook dat de hele Kamer dat moet
steunen. Ik reken op de Kamer als er moties ingediend
moeten worden. Transparantie in het verdienmodel moet
er niet alleen zijn bij slachthuizen, maar ook bij zuivelverwerkers. Dat zijn ook allemaal Quote 500-jongens. Ik noem
ook vis- en vleesverwerkers, inclusief de grootwinkelbedrijven, in verband met de boeren en dierlijke producten.
Ik wil toch vermeld hebben dat Jumbo, waar ik toch wel
een tijdje boos op ben geweest omdat ze Sinterklaas en
Zwarte Piet heel vlug in de ban deden, bereid is om te praten. Dat moet nog wel plaatsvinden. Dat geldt ook voor
CBL, waar we nog niet alles kunnen doen. Daar moet ook
nog het gesprek plaatsvinden. Dus ik ga daar met boeren
naartoe. Ik moet het Jumbo nageven: ze zijn in ieder geval
bereid om te praten. De meesten zijn zo arrogant dat ze niet
eens willen praten, zelfs niet met de regering. Dat vind ik
schandelijk. Wat een arrogantie, wat een dedain, zeg. Wie
denken ze wel dat ze zijn?
Hetzelfde geldt voor de banken. Neem de familie Van Gorp.
Ze hebben een boerenbedrijf. Een zeer innovatief bedrijf.
Ze maken voeding die zorgt voor minder CO2-uitstoot. Je
zou niet eens meer van die nare luchtwassers nodig hebben
die je nooit kunt terugverdienen. Aan het staartbijten komt
een einde. Je kunt gewoon de varkens met lange staarten
laten lopen. De minister biedt hulp aan. Wij hebben met
een paar Kamerleden, ook mevrouw Van der Plas van de
BBB ... Dat vind ik altijd net als een quiz klinken, de BBB,
maar dat komt volgens mij door de Berend Boudewijn Quiz
van vroeger, of zoiets.
De voorzitter:
O jee, doe dat nou maar niet. Doe dat nou maar niet ...
De heer Graus (PVV):
Nee, nee, mevrouw Van der Plas weet wel: dat is een grapje.
Die man heeft zich tot ons gewend en de minister biedt
hulp aan, in de zin van: we gaan bekijken of we hem kunnen
helpen. Het is een bedrijf dat toekomst kan bieden aan heel

6 december 2022
TK 31

31-23-4

veel boeren. Op het moment dat de minister een steunbrief
schrijft en wij vanuit de Kamer steun toezeggen — mevrouw
Van der Plas heeft dat gedaan en ik heb dat ook gedaan —
gaat de ING — ik wil die toch even bij naam noemen —
zeggen: bekijk het maar. Dat vind ik zo ontzettend arrogant!
Die mensen hebben maandenlang alles gedaan. Alle neuzen
staan dezelfde kant op bij de familie Van Gorp, die boerenfamilie. Dan laten ze zo'n prachtig bedrijf gewoon om zeep
gaan. Ik vind het schandelijk. De banken die wij gered hebben met hun perverse systemen; ik vind het schandelijk!
Echt waar. Ik vind dat wij daar iets aan moeten doen. We
moeten die banken veel harder aanpakken, zeg ik tegen
meneer de minister, via u, mevrouw de voorzitter. We
moeten ze gewoon keihard gaan aanpakken. We kunnen
het in deze tijd niet meer accepteren om zo met dieren om
te gaan. Daar had ik ook graag een reactie op gehad.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik ga niet in op Berend Boudewijn, hoor. Volgens mij was
dat vroeger voor een briefkaart op de eerste rang zitten,
toch? Een briefkaart: wie kent die nog?
De heer Graus (PVV):
Precies.
De voorzitter:
Ik zie de bewindspersonen naar elkaar knikken.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ja, toch? Het zijn allemaal vandie olde tjoeka's, tenminste
ik.Nou goed, laat maar zitten. Ik wil het pleidooi van de heer
Graus ondersteunen. De familie Van Gorp heeft inderdaad
een fantastische innovatie en werkt daar al jaren aan. De
familie heeft een financier die 1,8 miljoen euro kan financieren. Dat kan gewoon. De ING zegt: nou, dat gaan we niet
doen. Dat bedrijf is na jaren gewoon failliet. Het heeft een
fantastische innovatie. Ik heb al aan de minister gevraagd
of er een pilot van gemaakt kan worden. We moeten dit
soort bedrijven die zo innovatief bezig zijn, die zo veel geld,
energie en moeite steken in de opgave die wij hun opleggen, namelijk een reductie, en die dan op deze manier door
een bank gewoon aan de kant worden geschoven … Dat is
niet te doen, voor die mensen ook niet. Ik heb iemand
gesproken die ook goed met hen in contact staat. Diegene
zei: ik heb ze net gesproken toen ze van de bank af kwamen;
die mensen hebben een halfuur zitten huilen aan de telefoon. Ik wil echt heel graag dat juist dit soort mensen
geholpen worden; misschien dat de heer Graus en ik daar
samen een motie voor kunnen indienen. Deze bedrijven
starten namelijk nooit meer op. Niemand gaat meer miljoenen investeren in zoiets. Dan is het gewoon weg.
De heer Graus (PVV):
Ik wil nu toch een veer in de minister steken op een plek
waar het licht normaal niet komt. De minister heeft namelijk
echt al toegezegd dat ernaar gekeken wordt, ook door zijn
team. De minister heeft natuurlijk veel meer ambtenaren
dan wij aan medewerkers. Maar het trieste is — daar heeft
mevrouw Van der Plas echt een punt — dat ik zelfs met een
investeerder bij die familie ben geweest. Daar waren ook
nog andere boeren bij betrokken. Zij steken gewoon een

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

dikke vinger naar ons op. Ik vind dat zo intens arrogant.
Wat een dedain! Het zijn altijd maar die banken. Ze laten
ook mkb'ers om zeep gaan zonder dat dat nodig is. Dat
moet doorbroken worden. Daarom heb ik altijd gepleit voor
een nationale bank. Eigenlijk moet het gewoon in staatshanden komen. Dan is het einde oefening met dat nare gedrag
en dat dedain. We moeten samen optrekken en dit niet
accepteren. Ook mkb-woordvoerders zouden hier veel
harder tegen moeten agenderen; ik weet dat de VVD een
mkb-partij is. Dit gebeurt namelijk met mkb'ers, met boerenbedrijven en vissers. Ze laten alles om zeep gaan en het
interesseert ze geen hol!
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Een hele korte toevoeging. Wat de heer Graus zegt over de
minister en het ministerie klopt inderdaad. Die verdienen
echt een pluim, want die hebben op de achtergrond ook
echt heel veel gedaan om ernaar toe te gaan en om te kijken
hoe ze op de een of andere manier konden helpen. Maar
je bent gewoon kansloos tegen zo'n bank, gewoon helemaal
kansloos. Maar goed, we moeten maar kijken hoe we op
een of andere manier het tij nog ten goede kunnen keren.
De heer Graus (PVV):
Ik wil graag met mevrouw Van der Plas een motie opstellen,
maar ik denk, dat dat niet nodig is, mevrouw Van der Plas,
omdat de minister ons eigenlijk in deze strijd al wil steunen
en dus ook de familie Van Gorp. We moeten eigenlijk met
z'n allen optrekken. Ik kijk bijvoorbeeld ook naar de Partij
voor de Dieren en andere partijen. Neem het staartbijten.
Die mensen hebben daar een oplossing voor. Jongens,
waar zijn we toch mee bezig? Nu hebben we een oplossing
en dan laten we gewoon het bedrijf naar de knoppen gaan!
Sorry, ik heb daar echt slapeloze nachten van gehad, zeg
ik tegen mevrouw Van der Plas. Echt waar. Ik heb daar echt
slapeloze nachten van gehad. Ik vind dat verschrikkelijk.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog weer.
De heer Graus (PVV):
Dank u wel. Ik heb al heel veel punten aangehaald. Ik wil
zo langzamerhand naar de dieren toe gaan. Waar ik het nog
wel over wilde hebben, is het volgende. In China hebben
ze een systeem met cameratoezicht, met artificial intelligence — daar is nog een Engelse term — oftewel kunstmatige intelligentie. Daar komt er voor elk varken een paspoort
met een QR-code, van sperma tot zeug, van big tot vlees.
Dan kun je de dieren helemaal volgen, letterlijk van het
sperma tot aan de zeug. Als een dier op transport gaat, is
er sprake van camera's aan de laadklep ín de vrachtwagen.
Nou, ik zou er heel blij mee zijn als die er komen, want heel
veel ellende speelt juist niet bij de boeren, maar wel tijdens
het laden en lossen van dieren en tijdens transport. Dat
hebben dierenartsen van de NVWA mij zelf verteld. Daar
had ik ook graag een reactie op gehad. Wordt daar iets aan
gedaan?
Eigenlijk komt dat hele systeem — daarvan ben ik op de
hoogte gesteld — door boeren, dus door varkensboeren
zelf; dat moet ik u eerlijk zeggen. Dat is het grappige van
het verhaal. Ze zijn echt bereid om mee te denken. Boeren

6 december 2022
TK 31

31-23-5

balen namelijk ook van wat er in die slachthuizen en tijdens
die transporten is gebeurd. Die balen daar ook van. Ik zou
daar dus graag reacties op hebben.
Het laatste waar ik om wil vragen — dat is ook iets waar ik
mede namens mevrouw Van der Plas van de BBB om vraag
— is een Nederlands vlaggetje op producten van Nederlandse boeren, tuinders en vissers en het op ooghoogte
plaatsen van deze producten in de supermarkt. Ik weet dat
de minister dadelijk gaat zeggen: daar ga ik niet over. Nou,
de minister gaat overal over, want hij is minister, dus hij
kan alles. Hij kan ook bemiddelen. Hij heeft ook een regiefunctie. Dat had ik dus ook graag gezien, want we zijn hierin
bij Nederlandse producten het traagst. We mogen best wat
meer chauvinisme tonen.
Dan kom ik op dierenwelzijn. Mevrouw de voorzitter, als ik
een minuut over de tijd ga, gaat dat gewoon ten koste van
mijn tweede termijn. Dan weet u dat. Ik houd de tijd ook
zelf in de gaten. Ik zag dat meneer Rutte €190 aan egeltjes
in de Egelopvang heeft gedoneerd. Dat is heel sympathiek,
alleen is een van de grootste egelopvangen naar knoppen
gegaan. We hebben binnenkort de afscheidsborrel. Ik geloof
dat de dierenopvang in Delft — daar heb ik me ook met
meneer Wassenberg heel erg voor ingezet — 43 jaar heeft
bestaan. Ik ben daar ook met Vicky Maeijer, mijn collega,
geweest. Het is zo erg wat er gebeurt met dier- en wildopvang. Er is dus een zorgplicht. Die is er. Die is er vanuit de
nationale overheid, maar ook vanuit de gemeente. Maar
vervolgens wordt er niks aan gedaan en die dierenopvangen
gaan gewoon om zeep. Ik dank meneer Rutte dus echt voor
het doneren van €190 aan egeltjes in de Egelopvang — dat
is dus heel leuk — maar liever had hij gezegd: ik ben
minister-president en ik ga er nu voor zorgen dat die egelopvangen waar die €190 naartoe moet er überhaupt nog
zijn. Maar ze zijn er niet meer en ik vind dat heel erg. Ik haal
specifiek de dierenopvang in Delft aan, maar er zijn heel
veel dierenopvangen naar de knoppen gegaan de laatste
jaren.
Die dieren zijn ook door God geschapen en ik hoop dan ook
op meer steun vanuit de christelijke partijen. Zij hebben het
namelijk altijd over alles wat de Schepper heeft gemaakt.
Mevrouw Dik-Faber — zij is een beetje de ambassadeur van
de ChristenUnie — twitterde nog: "De mens is geroepen
als hovenier de tuin van God te verzorgen en wie de
schepping schendt, schendt de Schepper." Nou, wat doen
we met al die wilde dieren? We schenden ze. Wat doen we
met al die dieren die ritueel gemarteld worden? We schenden ze. We schenden de schepping van God. Ik doe dus
een beroep op alle christelijke partijen om mij te steunen
in de strijd voor een verbod op ritueel en religieus martelen
van dieren en mij te steunen in de strijd voor de wildopvang. Die dieren zijn ook door uw God geschapen en dan
moet er ook hulp komen. Je kan niet zeggen: jullie zijn wilde
dieren, dus bekijk het maar en jullie zijn huisdieren, dus
jullie hebben het beter. Zo werkt het hier niet, jongens. Of
je nou in het scheppingsverhaal gelooft of in de evolutieleer,
de dieren waren er eerder dan de mens. Wij mogen bij hen
wonen en wij hebben respectvol met ze om te gaan.
Ik wil een reactie hebben. Ik ben bezig — eigenlijk is die al
klaar — met een initiatiefwet om de rechten van dieren in
de Grondwet te verankeren. Die initiatiefwet ligt eigenlijk
al heel lang klaar. Meneer Wassenberg is daar vanuit zijn
partij mee bezig en ik ben daar vanuit mijn partij mee bezig.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

We willen het ook gaan samenvoegen. Meneer De Groot
wilde, als dat kan, misschien ook wel meedoen met landbouwhuisdieren en zo. Maar we komen daar niet uit. Er is
geen steun. Ik kan gewoon niet begrijpen dat de eerste
schepselen hier op aarde niet hun rechten in de Grondwet
verankerd hebben gekregen. Daar had ik graag toch een
reactie op gehad. De vorige minister heeft toegezegd dat
we hiervoor meer ondersteuning vanuit het ministerie
zouden krijgen. Ik hoop dat deze minister dat ook wil toezeggen. Ik wil het op een goed moment, in overleg met
meneer Wassenberg, een keer gaan indienen. Maar dan
moet-ie het wel halen, anders heeft het geen zin. Zo, wat
hangt hier een droge lucht, zeg. Er hangt een beetje een
mottige lucht. Ik krijg daar altijd een droge mond van.
Ik wil een verbod op dieronvriendelijke beheers- en/of trainingsmiddelen. Ik wil een alternatief voor pijnlijke oormerken. Ik heb het gezegd: herkenning via die camera. We
moeten af van die oormerken. We willen een verbod op
niet medisch noodzakelijke ingrepen bij dieren zodra het
welzijn van dieren wordt geschaad volgens artikel 2.1.1 van
de Wet dieren. De minister zal zeggen: dan is het dus al
verboden. Ja, maar er gebeurt niks mee. Dus de NVWA en
de dierenpolitie moeten hierop gaan controleren en keihard
hierop gaan handhaven. En als je dit overtreedt: hop, de
gevangenis in, een levenslang verbod op het houden van
dieren, einde oefening, keihard aanpakken en hoge boetes.
We willen een einde aan de langeafstandstransporten, nu
ook ons verzoek voor de mobiele dodingsunits is ingewilligd. We willen naar karkasvervoer. Boeren met wie ik de
laatste maanden heb opgetrokken, ook boeren van Farmers
Defence Force, toch een beetje de rebellen, zijn het daar
ook eigenlijk helemaal mee eens. Maar ze zeggen: we
worden vaak gedwongen om naar Duitsland te gaan. Dat
is natuurlijk niet goed. Er moet echt transparantie komen.
We moeten af van die lange diertransporten. We moeten
eigenlijk naar karkasvervoer. Dus daar had ik graag een
reactie op gehad. Helaas hebben andere ministers dat al
gedaan, maar zijn die er nu niet meer.
Ik kom op de aanpak van dierenleed in overzeese delen van
Nederland en gelijkstelling van bestraffing. Dan heb ik het
over het honden- en ezelleed, ook op Bonaire. Het is
schandelijk wat daar gebeurt. We willen een DNA-databank
ten behoeve van de registratie, opsporing en handhaving.
Zo kunnen gevonden, gewonde, mishandelde of vermoorde
dieren sneller aan een eigenaar of aan de dader gekoppeld
worden. Dus dat willen we ook.
We willen ook dat iedereen, iedere dierenbeul, niet alleen
gevangenisstraf, torenhoge boetes en een levenslang
houdverbod, maar als het nodig is, bijvoorbeeld bij slachthuizen of hondenfokkers, ook een beroepsverbod krijgt.
Dat klinkt in het Duits altijd iets mooier: "Berufsverbot". Dat
klinkt altijd net iets beter dan "beroepsverbod", want dat
klinkt wat zachter.
Ik heb het al gehad over artificial intelligence. Ik ga iets over
mijn tijd in de eerste termijn heen, voorzitter, met uw permissie. Hoe staat het met de uitvoering van de aangenomen
PVV-motie ten behoeve van de professionalisering van de
dierenambulance als voorrangsvoertuig, met uitrijverplichting onder 144? Wij willen dat daar veterinairs of paraveterinairs op komen te zitten. Als een dier is aangereden, moet
dat ter plekke, net als een mens, gestabiliseerd worden. Dat

6 december 2022
TK 31

31-23-6

kun je doen door een snelwerkend cortico toe te laten dienen. Dat moet door een dierenarts worden toegediend. Dat
kan in de toekomst misschien ook door een paraveterinair
worden toegediend. Dan kan een dier uit shock worden
gehaald, en worden vervoerd. Een dier moet echter eerst
gestabiliseerd worden. Een dier is namelijk niet minder
voor ons dan een mens, echt niet. Een dier heeft ook recht
op stabilisatie, alvorens het getransporteerd wordt.
Heel veel dieren, tientallen procenten, overlijden in een
dierenambulance, omdat ze niet uit shock kunnen worden
gehaald. Er is namelijk gewoon geen geschoold personeel
op de ambulances. Ze moeten ook vervoerd kunnen worden
in een voorrangsvoertuig. Er moeten zwaailichten op de
dierenambulance zitten. Veterinairs kunnen toch dezelfde
opleiding krijgen als de mensen bij de humane ambulances?
Dan kunnen ze ook langs de files heen rijden, met blauwe
zwaailichten. Waarom mag een dierenambulance geen
voorrangsvoertuig zijn? Ik vind dat allemaal heel raar, hoor.
Ik zou daar graag een reactie op willen hebben. Bovendien
is er een aangenomen motie.
We willen nationale opvang van exotische, verwilderde en
hulpbehoevende dieren. We willen actie tegen opkoping
en vercommercialisering van dierenartspraktijken. Minima
kunnen de kosten namelijk niet meer dragen. Er moet
dringend geld, voor minimaal 2 fte, naar ons Veterinair
Forensisch Team. Die doen secties op gevonden dieren,
die vaak vermoord of mishandeld zijn. Ze onderzoeken een
plaats delict. Ze werken samen met de dierenpolitie. Ze
moeten nu gewoon hun eigen broek omhooghouden. Wat
is dat nou voor een onzin? Als dierenbeulen daardoor uit
de maatschappij kunnen worden gehaald, moet daar ook
geld naartoe. Ga met de artsen praten, zo vraag ik de
minister. Ga praten met uw collega van het ministerie van
Justitie en Veiligheid, om te kijken wat we er financieel aan
kunnen doen.
Mevrouw de voorzitter. Ik moet helaas gaan afronden. Ik
ga nu nog één minuut in het rood. Dat gaat namelijk allemaal ten koste van mijn tweede termijn. Ik wil jagers … Dat
zijn vaak de jagers die aan het roodkapjesyndroom lijden.
Jagers zijn namelijk bang voor de wolf, hè. In landen waar
de wolf nooit is weggeweest, is nooit een mens aangevallen
door een wolf. Dieren moet je gewoon beschutten en
beschermen. Dat is gewoon onze plicht. Jagers hebben last
van het roodkapjesyndroom. Die willen massaal de wolf
gaan afschieten. Dat hebben ze ook met de vos gedaan. Die
hebben ze ook massaal afgeschoten. Op een gegeven
moment waren er te veel ganzeneieren en ganzen. Zo blijft
de mens het evenwicht eruit halen. Daar moeten ze mee
stoppen. Ik wil dat de jacht- en wapenvergunning van de
jagers die niet over een schietvaardigheid beschikken, wordt
ingetrokken. Dat zijn er veel. Dat moet zeker als ze buiten
de wet treden. Dat doen ze nogal regelmatig. Daar moet
dus ook iets aan gebeuren.
Tot slot wil ik vragen hoe het staat met stalbranden. Ik noem
ze de "knaagbranden". Ze worden namelijk vaak door
knaagdieren veroorzaakt. Ik wil ook vragen hoe het staat
met schuilstallen. Heel veel mensen willen een schuilstal
voor hun paardje maken, maar de gemeenten gaan daar
voorliggen. Dat vind ik ook zó kinderlijk. De Vereniging van
Nederlandse Gemeenten doet daar niets aan. Mensen willen
dus een schuilstal bouwen voor hun pony of paard, en de
gemeente gaat daar voorliggen.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Tot slot wil ik dat de minister iets gaat doen aan traditionele
Chinese medicijnen, aan TCM. Ook het sneeuwluipaard,
waar ik dit jaar extra aandacht voor wil vragen, is daar de
dupe van. Daar moeten we ook ons binnen CITES tegen
verzetten. We moeten ons verzetten tegen wat de Chinezen
allemaal doen. Dat doen ze met neushoorns, maar ook met
sneeuwluipaarden. Laat die dieren toch met rust! Die zitten
ergens op 3.000 à 4.000 meter hoogte. Niemand heeft daar
last van. Blijf gewoon met je handen van die dieren af. Laat
ze met rust. Ik vind dat wij ons daar ook over moeten laten
horen binnen CITES.
Ik heb eigenlijk nog een leuke actie. Ik wil de Nationale
Boomplantdag — dat vond minister Verburg, de oudminister, ook een goed idee — op vrijwillige basis laten
plaatsvinden bij boeren, om te zorgen voor beschutting van
hun vee tegen de verzengende hitte. Mevrouw Verburg, de
oud-minister, vond dat een prima idee. Ik hoop dat deze
minister dat ook vindt.
Voor de rest: kom op voor onze 144-alarmcentrale, voor
144 Red een dier. Daar gaat het namelijk ook niet goed mee.
Dan wil ik nu stoppen. Dan heb ik namelijk nog net genoeg
tijd om moties in te dienen.
Dank u wel, mevrouw de minister. O, ik bedoel natuurlijk
mevrouw de voorzitter. Ook dank aan de ministers.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Graus, voor uw eerste termijn.
Dan geef ik het woord aan de heer Van Campen van de
VVD. Ga daar maar eens overheen!

De heer Van Campen (VVD):
Dat gaat lastig worden, mevrouw de voorzitter, maar ik ga
toch een poging wagen.
Voorzitter. "Het Nederlandse landschap is in een krappe tijd
onherkenbaar veranderd", schreef historicus Auke van der
Woud in zijn vorig jaar verschenen boek Het landschap, de
mensen. Van der Woud beschrijft hoe modernisering van
de landbouw ervoor zorgde dat in de periode tussen 1850
en 1940 de omvangrijke groep van kleine boeren met een
traditionele werkwijze zienderogen kromp. Woeste gronden
en heidevelden maakten plaats voor geëgaliseerd land.
Landschapselementen verdwenen. Water moest het land
snel kunnen verlaten en binnenzeeën werden omgetoverd
tot vruchtbare landbouwgrond.
Voorzitter. Die veranderingen hebben ervoor gezorgd dat
de Nederlandse land- en tuinbouw wereldwijd vooroploopt
als het gaat om voedselzekerheid en voedselveiligheid, en
dat Nederlandse boeren en tuinders de meest efficiënte
voedselmakers zijn, omdat ze per hectare de meeste
opbrengst hebben.
Voorzitter. Toch zien we inmiddels ook de schaduwkant
van die landsinrichting, waarbij het landschap eigenlijk in
dienst moest staan van productiviteitsverhoging. Steeds
drogere zomers leiden tot watertekort op de hoge zandgronden. Ingeklonken veen veroorzaakt scheuren in huizen en

6 december 2022
TK 31

31-23-7

muren. Boeren en tuinders zien tot hun grote frustratie de
noodzaak tot verduurzaming niet terug in hun verdienmodel.
Het zijn de grote opgaves van deze tijd die maken dat we
nu moeten doen wat nodig is om gezond en veilig te kunnen
blijven wonen, werken en leven in de vruchtbare delta,
genaamd Nederland.
Voorzitter. Omdat het belang van de stad niet vanzelfsprekend het belang van het platteland is, zit polderen in ons
DNA. De afgelopen maanden hebben we veel onrust gezien
na de presentatie van de kabinetsplannen. De VVD juicht
het toe dat het kabinet aan de slag gaat met de sector om
te komen tot een landbouwakkoord. Een beter verdienmodel
voor boeren en tuinders en minder schadelijke uitstoot naar
bodem, lucht en water vormen daarbij het uitgangspunt.
In het landbouwbeleid zien we te vaak dat knellende middelvoorschriften de bijl aan de wortel zijn van inventiviteit,
innovatie en ondernemerschap. Kan de minister van Landbouw toezeggen dat bij de inzet op kringlooplandbouw op
het gebied van voer, mest, bodem, pacht en dierenwelzijn
steeds wordt gekeken naar de uitwerking van afspraken op
de dagelijkse landbouwpraktijk? Kan de minister ook toezeggen dat afspraken in het akkoord niet leiden tot een
financiële afwenteling op de boer en dat er juist daadwerkelijk harde afspraken gemaakt worden over de niet-vrijblijvende maatregelen in de gehele keten?
Voorzitter. Onlangs stelde de ACM nog terughoudendheid
te zien bij bijvoorbeeld supermarkten om afspraken te
maken die bijdragen aan de veranderingen die noodzakelijk
zijn voor een duurzame landbouwsector.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik zal straks in mijn bijdrage vertellen waarom ik helemaal
niet zo enthousiast ben over het landbouwakkoord. Als ik
de heer Van Campen hoor over bijvoorbeeld de supermarkten, zeg ik tegen hem dat wij vanuit Den Haag gewoon eisen
kunnen stellen en regels kunnen maken. Die kunnen we
vandaag opstellen. Daar hebben we geen landbouwakkoord
voor nodig. Waarom doen we dat niet?
De heer Van Campen (VVD):
Dat doen we niet omdat we met elkaar — ik heb daar vaker
met mevrouw Bromet van gedachten over gewisseld —
een landbouwsysteem hebben, waar we voor staan, dat is
ontstaan in de decennia die achter ons liggen. De VVD en
ik vinden dat je partijen die zelf erbij betrokken zijn ook aan
het woord moet laten en de ruimte moet geven om voorstellen te doen wanneer je met elkaar een transitie, een
verandering, wilt ingaan. Daarbij zijn we meer dan ooit
bereid om niet alleen te kijken naar de verduurzaming in
de primaire schakel van de keten, de boer, maar ook verderop in de keten. Dat lijkt mij een hele normale gang van
zaken, zoals we die in Nederland gewend zijn.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dat is het kringetje waar we al tientallen jaren in ronddraaien. We willen bijvoorbeeld de supermarkten niet verplichten om te stoppen met kiloknallers, omdat er producenten zijn in Nederland, zoals varkenshouders, die kiloknallers leveren aan de supermarkt. Dan gebeurt er dus weer
niks. Ik weet niet waar we beginnen ... Maar waar we ook
beginnen, bij de boer of bij de supermarkt, het draait altijd

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

in hetzelfde rondje rond en er gebeurt nooit iets. Dat is ook
een vorm van kringlooplandbouw.
De heer Van Campen (VVD):
Dat is een wat cynische vorm van kringlooplandbouw, waar
de VVD niet voor zou staan. Ik denk dat het voor het eerst
is dat we werkelijk alle partijen binnen de keten aan tafel
hebben. Ik zou tegen mevrouw Bromet willen zeggen: lees
het coalitieakkoord erop na. Van al die partijen in de keten
vragen we een niet-vrijblijvende bijdrage. Ik heb de minister
van Landbouw heel duidelijk gehoord en gelezen. Hij schuwt
daarbij geen wettelijke maatregelen en interventies. Die
mogelijkheden zijn er. De GMO-verordening biedt die
mogelijkheid. We weten dat een land als Frankrijk het doet.
Ik had het net over de ACM, die terughoudendheid ziet bij
de retail. Ook de VVD vindt dat we ons die terughoudendheid niet langer kunnen permitteren. Onze verwachtingen
zijn dus hooggespannen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Tot slot, voorzitter. Dat is goed nieuws. In de afgelopen
jaren heeft GroenLinks heel veel voorstellen gedaan om de
supermarkten te dwingen om bepaalde producten niet meer
in de schappen te hebben liggen en andere producten juist
wel om de markt te stimuleren. Ik ben blij dat de VVD daar
nu ook enthousiast over is. Ik vind het wel jammer dat we
moeten wachten op het landbouwakkoord, want de supermarkten willen niet eens aan tafel. Ik zou zeggen: sla ze over
en ga aan de slag.
De heer Van Campen (VVD):
Mevrouw Bromet vult het al in. Ze heeft het nog net niet
over de indeling van de schappen als je binnenkomt bij de
grootgrutter uit Zaandam. Dat zou ik niet willen doen. Ik
vind echt dat we de markt en de keten de ruimte moeten
bieden om zelf voorstellen te doen. Maar ik zeg er wel bij:
dat is niet vrijblijvend. Er moeten voorstellen komen, vindt
ook de VVD.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik deel de zorg van collega Bromet dat we weer een rondje
gaan praten en dat dat weer kan gaan leiden tot nog meer
vertraging. Dit land zit al op slot en daar moeten we echt
iets aan doen. Ik hoor de heer Van Campen ook zeggen dat
het niet meer afgewenteld moet worden op de boeren.
Daarover is de Partij van de Arbeid het eens met de VVD.
Dat moet stoppen. De boeren moeten gewoon een eerlijke
boterham kunnen verdienen met het produceren van ons
voedsel. Maar zoals het nu wordt opgezet, ben ik er wel
een beetje bang voor dat het de keten in gaat en dat het
uiteindelijk uitkomt bij de consument. Ik ben bang dat we
een landbouwakkoord krijgen dat leidt tot voedsel dat 5%
of 10% duurder is. Hoeveel duurder is acceptabel voor de
VVD?
De heer Van Campen (VVD):
Dit is iets wat de heer Thijssen vaker doet, of het nu gaat
over banken, over voer of over de consument. Hij wil dat
we het met elkaar gaan hebben over percentages. Dat zou
ik niet willen. Ik vind alleen dat we ons er met elkaar van
bewust mogen zijn dat het kostbare, duurzame en kwalitatief

6 december 2022
TK 31

31-23-8

goede voedsel dat we van Nederlandse bodem krijgen, dat
onze Nederlandse voedselmakers maken, een prijs heeft
en dat dat een eerlijke prijs moet zijn. Ik spreek boeren met
goede concepten en korte ketens, die zo veel mogelijk tussenpartijen tussen de boer en de consument weghalen. Ik
realiseer me ook dat we daarmee niet de hele sector kunnen
helpen, maar dat laat wel zien hoeveel geld er in die hele
keten verdiend wordt aan de boer en aan de consument. Ik
vind dat we die prikkels goed moeten zetten. Laat de keten
daar zelf eerst eens goede voorstellen voor doen aan tafel
bij de minister.
De heer Thijssen (PvdA):
Laat ik de heer Van Campen meteen tegemoetkomen: daar
ben ik het helemaal mee eens. Daar is mijn partij het helemaal mee eens. Laat de prijs transparant worden. Laat dat
niet afgewenteld worden op de boer. En laten we inderdaad
de eerlijke prijs betalen; laten we betalen wat iets kost. Het
punt is wel dat mensen op dit moment moeten kiezen tussen stoken en koken, dat mensen hun kinderen op dit
moment met honger naar school sturen. Als we nu aan de
sector gaan vragen "zeg maar hoe de verdienmodellen eruit
moeten zien", dan gaat dat het voedsel duurder maken,
vreest mijn partij. Misschien is dat wel nodig, omdat dat
de eerlijke prijs is, maar wat gaan we dan doen voor de
lagere inkomens, voor de mensen die hun kinderen nu met
honger naar school sturen, die de kachel niet meer aan
durven te zetten omdat het leven zo duur is? Ik zie de Consumentenbond niet aan tafel zitten om dat consumentenbelang te dienen. Ik vraag me dus af: hoe ziet de VVD dat?
Hoever gaan we met hogere prijzen voor de mensen met
lagere inkomens?
De heer Van Campen (VVD):
Volgens mij zit de consument aan tafel. Dat zijn wij als 150
volksvertegenwoordigers, zou ik willen zeggen, als controleurs van de regering die op grond van het akkoord dat
hopelijk wordt gesloten weer voorstellen gaan doen. De
zorg van de heer Thijssen was nou precies de reden waarom
de VVD-fractie tegen zo'n vleestaks stemde. Daarmee ga je
namelijk gelijk in de allerlaatste stap van de keten heel
eenvoudig en comfortabel de rekening bij de consument
leggen. De VVD vindt dat we ook moeten kijken waar de
winst zit in de keten. Als we gelijk uitkomen bij de consument, sla je alle creativiteit weg uit de zoektocht naar een
goed verdienmodel. Dat zouden we niet moeten willen. Dat
deelt de VVD hier dus geheel met de Partij van de Arbeid.
Mevrouw Vestering (PvdD):
We hebben het nu over de ketenpartijen. Dan staan we toch
vaak stil bij de rol van de retail, en ook die van banken. Maar
er zijn natuurlijk nog veel meer partijen betrokken bij die
keten. Denk aan de veevoederbedrijven. Denk aan de
zadenbedrijven. Denk aan de kunstmestfabrieken. Denk aan
de gifverkopers. Ik wil graag van de VVD weten hoe zij kijkt
naar deze organisaties en of de VVD het met de Partij voor
de Dieren eens is dat zij hun bedrijfsvoering ook drastisch
moeten gaan herzien om een plek te hebben in de natuurinclusieve landbouw.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De heer Van Campen (VVD):
Het coalitieakkoord en ook de minister spreken over kringlopen op het gebied van voer, mest, bodem, pacht en dierenwelzijn. Ik ben het dus met mevrouw Vestering eens dat
het ook gaat over de grote toeleveranciers op het boerenerf,
waar een boer toch heel wat geld aan kwijt is. Dat is ook
nodig om bedrijfseconomisch uiteindelijk ook nog een
boterham te verdienen. Er moet ook nog geld verdiend
worden in dit land. Dat lijken we nog weleens te vergeten.
Maar zij hebben wel een hele grote vinger in de pap. Dat
ben ik met mevrouw Vestering eens. Binnen de verschillende voerbedrijven zijn er heel veel verschillende voorbeelden van hoe dat veel duurzamer en op een andere manier
kan. Laten we die koplopers nou aan het woord laten en
aan tafel laten bij de minister, om er voorstellen voor te
doen hoe dat misschien een nieuwe norm of een manier
van toewerken naar een nieuwe norm kan zijn. Ik denk dat
de sector er zeer wel toe in staat is om dat te gaan doen.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Van Campen (VVD):
Voorzitter. Een eigenschap van goed ondernemerschap is
dat de overheid altijd achter de markt aan hobbelt. Dat is
frustrerend voor boeren en tuinders, wil ik er wel even bij
zeggen, maar het is des te belangrijker dat de overheid
hiervan leert. Misschien gaat mevrouw Gündoğan mij daar
ook wel wat over leren. Dat gaan we horen.
De voorzitter:
Ja, dat zou best kunnen.
Mevrouw Gündoğan (Lid Gündoğan):
Ik denk er wat minder positief over dan de heer Van Campen. Wij hebben hier verschillende grote multinationals die
goed zijn voor vele, vele miljarden en die er niet bij gebaat
zijn dat de industrie zoals die nu is uit zichzelf verandert.
Dat zien we ook bij de tabaksindustrie en bij de fossiele
industrie. Er zit te veel geld en te veel belang achter. Deze
keten maakt kunstmest, veevoer, antibiotica voor dieren,
pesticiden en noem het allemaal maar op. De vier grote
bedrijven zijn samen goed voor 90% van alle granen. Er
zitten ontzettende belangen achter. Als wij te afwachtend
zijn en te weinig voorsorteren op de maatregelen die echt
nodig zijn, dan gaan we niet op tijd de uitkomsten krijgen
die nodig zijn om landbouw, natuur, klimaat en welzijn
daadwerkelijk te verenigen.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
Mevrouw Gündoğan (Lid Gündoğan):
De vraag is: ziet de heer Van Campen dat ook? Want anders
word je gewoon een speelbal van hun belangen in plaats
van dat jij bepaalt hoe het eruit moet gaan zien.

6 december 2022
TK 31

31-23-9

De heer Van Campen (VVD):
Ik deel geheel met mevrouw Gündoğan dat die ondernemer
zelf aan het roer van zijn bedrijf moet zitten en dat soms,
in sommige gevallen ... Er zijn heel veel verschillende
voorbeelden. Zoals iedere ondernemer of iedere winkel in
een binnenstad van elkaar verschilt, geldt dat voor ieder
boerenbedrijf ook. Er zijn ondernemers die zoekende zijn
naar wat het goede is. Ik ben het met mevrouw Gündoğan
eens dat ook de grote bedrijven een bijdrage moeten leveren aan de verduurzaming van hun bijdrage in de keten.
Dat is precies wat we de minister vragen te doen: om dat
op een goede manier vorm te geven.
Mevrouw Gündoğan (Lid Gündoğan):
Het gaat mij hier niet om de boer. Ik denk dat de boer in
een model zit dat economisch eigenlijk al niet meer rendabel
is, zeker als je subsidies aftrekt, zeker als milieuschadebeprijzing straks ook nog wordt doorgerekend en wordt
opgevoerd in allerlei vormen van grondwatergebruik, pesticiden, antibiotica et cetera. Op dit moment zit het proces
van precisiefermentatie op zijn top. Het staat op het punt
om qua prijs naar beneden te gaan. Met 1 hectare daarvan
kun je gewoon 520 mensen voeden, terwijl je met een rund
maar 1 iemand kunt voeden. We gaan die wedstrijd dus
wel lopen. De vraag wordt met name: gaat Europa achterlopen of gaat het hierin samen met China en de VS koploper
worden? Dat is mijn vraag. Ik vind het nog steeds wel
gestoeld op de jaren tachtig en negentig, in plaats van dat
we de eenentwintigste-eeuwse economie van Wageningen
omarmen en kijken hoe wij weer koploper kunnen worden,
zoals we dat in Eindhoven hebben gedaan met ASML. Hoe
gaan wij in Wageningen echt gewoon nieuw voedsel maken
dat goedkoop is, dat goed is, en dan de macht van de grote
bedrijven doorbreken en de boeren een nieuw bedrijfsmodel
bieden?
De heer Van Campen (VVD):
Dat is een betoog naar mijn hart. Mevrouw Gündoğan zal
horen dat ik er in het vervolg van mijn betoog ook bij zal
stilstaan dat we op dit moment nog te maken hebben met
wet- en regelgeving die stoelt op de jaren tachtig. Laten we
kijken naar het kunstmestverbruik van boeren. Dat willen
ze eigenlijk niet gebruiken. Dat is peperduur. Dat is milieuvervuilend. Maar op dit moment mogen boeren de kunstmestvervangers waarmee zij precisielandbouw kunnen
toepassen nog steeds niet toepassen vanwege de knellende
nitraatrichtlijnen. Daardoor moet vruchtbare mest, rijke
mest, worden afgevoerd, wat ongelofelijk veel geld kost,
en moeten zij kunstmest terugkopen om toch de volumes
te halen van hun productie. Die wet- en regelgeving is niet
van deze tijd en moet geactualiseerd worden. Dat betoog
is de VVD uit het hart gegrepen.
Mevrouw Gündoğan (Lid Gündoğan):
Kleine correctie: het gaat om precisiefermentatie. Dat is een
manier waarop je dankzij microben met alleen maar stikstof,
koolstof, waterstof en een aantal mineralen voedsel kunt
maken. Dan heb je geen dier meer nodig. Dat is de nieuwe
techniek. Daar zijn al verschillende Nederlandse bedrijven,
start-ups, mee bezig; ik heb vandaag nog met zo'n ondernemer gesproken. Zij zijn er jaloers op dat Biden, in zijn
agenda, dit soort bedrijven wel helpt, terwijl er in Nederland

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

nagenoeg geen steun voor is. Zij kunnen de wereld wél
voeden.
De heer Van Campen (VVD):
Laat ik er nog één aan toevoegen: kweekvlees. Mijn fractie
vindt het onvoorstelbaar dat die innovatie, die belangrijke
mogelijkheid waarmee bijvoorbeeld in Singapore al lang
en breed wordt gewerkt, nog steeds wordt tegengehouden,
dat we hier nog geeneens een proeverij mogelijk kunnen
maken omdat de wet- en regelgeving dat niet toelaat. Ik
ben dus heel erg voor dit soort nieuwe innovaties om ervoor
te zorgen dat we de verduurzaming van de sector rond gaan
krijgen.
Voorzitter. Ik zei het al: het feit dat ondernemerschap altijd
aanhobbelt achter de overheid, is frustrerend voor boeren.
Het is zaak dat een overheid daarnaar luistert, daar oog
voor heeft en daar ook naar wil handelen en gaat handelen.
We kunnen hier in Den Haag de mond vol hebben van
kringlooplandbouw, maar uiteindelijk gaat het erom dat
boeren hier in de praktijk zelf mee aan de slag kunnen.
Daarom is de VVD nog altijd enthousiast over experimenten
op het gebied van kringlooplandbouw in de vijf experimenteerregio's en nam de Kamer vorig jaar hierover bij de
begrotingsbehandeling mijn motie aan. We horen nu dat
er heel veel waardering is voor de aanpak en dat het belang
ook wordt gezien, maar desondanks is er nog geen enkele
duidelijkheid voor de experimenteerregio's en de voortzetting daarvan. Toch vroeg de motie dit wel. Kan de minister
aangeven hoe hij de motie voor het komende jaar maar
ook voor de daaropvolgende jaren gaat uitvoeren?
Voorzitter. Een ondernemer wil op zijn bedrijf zelf aan het
roer zitten. Ik kom nog te spreken over de kabinetsvoorstellen op het terrein van de stikstofaanpak. Maar ook hier zie
je dat er veel ideeën leven op het boerenerf die op dit
moment nog niet wortel schieten in beleid. Een van de
belangrijkste ideeën is toch wel de afrekenbare stoffenbalans of, zo u wilt, de stoffenbalans. Natuurlijk begrijpt de
VVD dat er morgen nog niet een door het kabinet dichtgetimmerd juridisch stelsel is waardoor het huidige wettelijke
instrumentarium van tafel kan, ook al zouden we dat misschien graag willen. Maar is de minister van Landbouw het
met de VVD eens dat boeren meer dan genoeg informatie
verzamelen om direct na het sluiten van het landbouwakkoord aan de slag te gaan met in ieder geval een 1.0-versie
van zo'n stoffenbalans? Een voorbeeld dat de minister kent,
is het project BedrijfsEigen Stikstofbemesting, waarbij op
enkele bedrijven wordt nagegaan of een groter deel van
kunstmeststikstof door dierlijke mest vervangen kan worden
zonder ophoping van fosfaat in de bodem en zonder risico
van een grotere nitraatuitspoeling. Ik noem ook de pilot
met het stikstofmonitorsysteem op stalniveau in de Achterhoek, die momenteel wordt opgeschaald naar twintig stallen, waarmee data kunnen worden gemonitord door veehouders omdat er wordt gemeten op bedrijfsniveau. Graag
een reactie van de minister.
Voorzitter. Ik heb het nog niet eens gehad over de KringloopWijzer, waar boeren al sinds 2013 mee werken; allemaal
info en data die de basis kunnen vormen voor zo'n stoffenbalans. Bezwaren bedenken is makkelijk maar aan de slag
gaan is leuker.

6 december 2022
TK 31

31-23-10

Hetzelfde ongeduld heeft onze fractie bij de toelating van
belangrijke innovaties. Ik wisselde daar al over van
gedachten met mevrouw Gündoğan. Die innovaties kunnen
niet alleen een bijdrage leveren aan onze voedselzekerheid,
maar ook aan het voorkomen van emissies. Ook kunnen zij
zorgen voor verduurzaming van de landbouw. CRISPR-Cas9,
plantveredeling om gewassen resistent te maken, lijkt acht
jaar na het aannemen van onze motie eindelijk schot in de
zaak te brengen, maar dat geldt dus helaas nog niet voor
kweekvlees. Proeverijen zijn te veel gevraagd. Waar loopt
het hier vast, vragen wij de minister. Wanneer gaat hij de
aangenomen motie-Tjeerd de Groot/Valstar hierop uitvoeren?
Ik haalde al even ons pleidooi voor de kunstmestvervangers
aan. Ook dat mag hier natuurlijk niet ontbreken. Het is niet
uit te leggen, absoluut niet uit te leggen, dat boeren door
het droevige verlies van de derogatie op kosten worden
gejaagd, omdat ze kostbare mest moeten afvoeren en dat
ze tegelijkertijd peperdure, gasverbruikende en vervuilende
kunstmest terug moeten kopen. Verwacht de minister voor
aanvang van het mestseizoen groen licht uit Brussel voor
het inzetten van kunstmestvervangers, zo vragen wij hem.
Voorzitter. De landbouw staat voor een belangrijke transitie.
De minister gaat gesprekken voeren en hopelijk ook een
akkoord sluiten over afspraken op het gebied van voer,
mest, bodem, pacht en dierenwelzijn, over verbetering van
het verdienvermogen voor boeren en tuinders en over
minder schadelijke emissies naar bodem, lucht en water.
Wij kunnen daar hier met elkaar over blijven praten, maar
jonge boeren zullen ermee aan de slag moeten. Daarom
wil de VVD aandacht vragen voor de positie van het agroonderwijs voor al die talentvolle mbo'ers, hbo'ers en wo'ers
die in de schoolbanken leren wat ze straks in praktijk zouden
moeten gaan brengen. Wat gaat de minister doen om het
agro-onderwijs over de hele breedte zo uit te rusten dat het
bondgenoot is van de landbouwtransitie die het kabinet wil
inzetten, en waarmee volop duidelijk is dat jonge mensen,
ook nu nog, bereid zijn om vol enthousiasme te kiezen voor
een toekomst in de landbouw? Graag een reactie van de
minister.
Voorzitter. In zijn advies "Wat wel kan" vatte de heer Remkes
de onrust van de afgelopen maanden treffend samen. Hij
zei geschrokken te zijn van de wanhoop in de ogen van
redelijke mensen. In bezoeken die ik afleg aan boerenbedrijven herken ik de wanhoop waar de heer Remkes het over
heeft. Het zijn met name de verhalen van de PAS-melders
die mij keer op keer diep raken. Dat zijn ondernemers die
te goeder trouw hebben gehandeld en die, ook al wilden
ze dat, niet eens een vergunning voor hun bedrijf konden
aanvragen. Het zijn boerenfamilies die muurvast zitten op
vaak kerngezonde bedrijven, omdat het onvergund zijn de
verkoop, de investering of de bedrijfsopvolging in de weg
staat. Het is mooi dat het kabinet een loket inricht om
schade te vergoeden die PAS-melders ondervinden vanwege onontkoombare handhaving. Maar wat koop je daar
als ondernemer voor, wanneer binnen een paar weken een
driemaandelijkse som van €117.000 boven je hoofd hangt
en twee derde van je veestapel moet worden afgevoerd?
De minister voor Natuur en Stikstof is bekend met deze
situatie in Overijssel. De VVD vraagt haar of zij nog meer
mogelijkheden voor de provincie ziet om af te zien van
handhaving. In antwoord op onze Kamervragen zegt het

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

kabinet dat het volgens de landsadvocaat voor de provincie
heel moeilijk is om nog van handhaving af te zien. Heel
moeilijk is niet onmogelijk. Hoe ziet de minister dit? Wat
kan zij nog voor Overijssel betekenen?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Het stikstofprobleem is voor de VVD volgens mij een heel
moeilijk probleem, omdat alle dingen die de VVD wil, niet
meer kunnen. De VVD moet kiezen tussen alle dingen die
zij wel wil, dus én de boeren beschermen én luchthavens
aanleggen én wegen bouwen. Wat er met de PAS-melders
gebeurt, is heel triest, zeker wat er gebeurt met degenen
die te goeder trouw gehandeld hebben. Mijn vraag aan de
VVD gaat over het volgende. Rijkswaterstaat, gewoon een
onderdeel van Nederland waar wij over gaan, heeft boerderijen opgekocht om de A27 aan te kunnen leggen. Zou je
die stikstofruimte nou niet veel beter kunnen gebruiken om
die PAS-melders te legaliseren, vraag ik aan de heer Van
Campen.
De heer Van Campen (VVD):
Ik begrijp die vraag heel goed. Dat is iets waar mijn fractie
mee worstelt, waar ik mee worstel. Want het raakt aan je
rechtvaardigheidsgevoel als je ziet dat een luchthaven op
zoek gaat naar en transacties heeft met boerenbedrijven
om stikstofruimte in te nemen om zo'n vergunning te verkrijgen of als boerenbedrijven uiteindelijk stikstofruimte,
vergunningsruimte, inbrengen voor het vergunnen van een
wegenproject. Ik zeg er wel bij dat dat de kaders en de
mogelijkheden zijn die op dit moment gelden binnen de
kaders van de wetgeving. Ik juich daarom het voorstel van
het kabinet om te komen met een recht van eerste opkoop
toe. Om die reden heeft mijn fractie een aantal weken
geleden de motie van collega Grinwis mede-ingediend.
Daarin vragen wij het kabinet om heel duidelijk de regie te
nemen op stikstofruimte die vrijkomt. Je kunt namelijk niet
zomaar NOx — ik noem het maar even eenvoudig "stikstof
uit uitlaten en schoorstenen" — verruilen voor NH3,
ammoniak, uit de veehouderij. Daarover moet een zorgvuldige afweging gemaakt worden onder toezicht van het
kabinet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Mijn concrete vraag is: waarom gebruiken we de ruimte
die is gecreëerd door de rijksoverheid om de A27 te verbreden? Waarom gebruiken we die ruimte niet om PAS-melders te legaliseren?
De heer Van Campen (VVD):
Als dat kan, dan vind ik dat het bevoegd gezag, de provincies, op grond van de Wet stikstofreductie en natuurverbetering de plicht heeft om die legalisatie uit te voeren. Maar
als ik spreek met gedeputeerden, dan hoor ik dat vrijkomende stikstofruimte in de praktijk lang niet altijd kan
worden ingezet voor het legaliseren van PAS-melders. Dat
zijn de wisselende verhalen die ik hoor. Dat is precies de
reden waarom ik van het kabinet wil weten welke juridische
ruimte provincies hebben om af te zien van handhaving.
Dat wil ik ook gewoon van de landsadvocaat weten. Wat is
de mogelijkheid voor provincies om, desnoods als tussenpersoon, stikstofruimte te verwerven om PAS-melders te
legaliseren? Want ik vind het ook niet uit te leggen dat het

6 december 2022
TK 31

31-23-11

een luchthaven wel lukt, maar een overheid niet. Die vraag
heb ik dus ook.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Tot slot. Ik heb het over de A27. Ik zal met een voorstel
komen om de stikstofruimte die nu gereserveerd is voor
de A27, te gebruiken om PAS-melders te legaliseren. Ik ben
benieuwd wat de VVD daarop stemt.
De heer Van Campen (VVD):
Daar ga ik natuurlijk zeer welwillend naar kijken, maar dan
hoop ik ook dat collega Bromet contact zoekt met het
bevoegd gezag in Utrecht — dat neem ik aan, in dit geval
— om te kijken of die ruimte wel bij voorkeur zou kunnen
worden ingezet voor het legaliseren van PAS-melders en
of die daar überhaupt in de omgeving aanwezig zijn. De
minister voor Natuur en Stikstof beschrijft heel duidelijk in
haar brief dat ook het legaliseren van PAS-melders niet
generiek vanuit het stikstofregistratiesysteem kan, maar
dat het gebiedsgericht moet. Laten we het haar nog een
keer vragen. Het is een puzzel die in gebieden moet worden
gelegd. Het is mooi dat collega Bromet voorstellen doet,
maar ik hoop dat ze ook houtsnijden en uitvoerbaar zijn.
Mevrouw Vestering (PvdD):
De VVD houdt een pleidooi over PAS-melders. Meneer Van
Campen geeft aan dat het zo verschrikkelijk naar is dat PASmelders met zo veel onrecht worden behandeld en dat er
zo veel gevoel van onrecht is. Maar ik wil de VVD vragen
om een stukje zelfreflectie, want de VVD was zelf een van
de partijen die het sprookje van de PAS altijd in stand heeft
gehouden en heeft gedaan alsof deze situatie jaar na jaar
na jaar wel kon bestaan. Dat is mijn eerste vraag.
Mijn tweede vraag gaat over wat het stikstofprobleem
werkelijk is voor meneer Van Campen. Is het een natuurprobleem en een natuurcrisis of is het een juridische crisis en
zit Nederland op slot?
De heer Van Campen (VVD):
Het is een veronachtzaming door opeenvolgende regeringen
van de wettelijke plichten die het Europese natuurbeschermingsrecht ons op heeft gedragen. Dat is het voor de VVD.
Daar zien we nu de bittere consequenties van. En uitspraak
na uitspraak zien we daar nu de gevolgen van. Dus dat is
het voor de VVD. Het is een probleem dat we moeten
oplossen, op twee manieren: het drastisch verminderen,
terugbrengen, van de stikstofuitstoot in de industrie, de
veehouderij en andere sectoren, én het herstellen en in
goede staat brengen van de natuur. Ik heb vaker gereflecteerd op de positie van de VVD in dit dossier. Ik ben ervan
overtuigd dat mijn voorgangers dit echt met de beste
bedoelingen van de wereld hebben gedaan, om mensen
niet op de nek te zitten en niet lastig te vallen, maar daar
betalen we nu een heel dure prijs voor. Mevrouw Vestering
mag weten dat ik daar geregeld van baal. Die reflectie past
ons wat dat betreft ook.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Ik vind het heel goed dat minister Van der Wal regelmatig
uitlegt waarom het nodig is dat we minder stikstof gaan

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

uitstoten in Nederland. Ik denk ook dat die uitleg, namelijk
dat het niet alleen een juridisch probleem is maar dat de
natuur op omvallen staat, belangrijk is. Het gaat erom dat
we dat verhaal vaak vertellen. Ik hoor dat ook heel graag
terug van de VVD. Dat betekent ook, wat de Partij voor de
Dieren betreft, dat we een prioritering moeten aanbrengen
in waar er wel of geen stikstofruimte voor is. Eerst moeten
we de natuur herstellen en dan pas is er ruimte om te kijken
waar we wel of geen PAS-melders kunnen gaan legaliseren.
Is de VVD dat met de Partij voor de Dieren eens?
De heer Van Campen (VVD):
Dit land is niet groot, maar nog wel zo groot dat dat per
gebied verschilt. Ik heb daar in het verleden Kamervragen
over gesteld met collega Boswijk. Wat mij nog steeds zo
verbaast, is dat die Wet stikstofreductie en natuurverbetering eigenlijk voorschrijft dat bij iedere verhandeling van
stikstofruimte 30% wordt afgeroomd en ten goede komt
aan de natuur. Het kabinet stelt nu voor om dat te verhogen
naar 40%. Ik denk dat dat nodig is, gelet op de situatie
waarin we zitten. Maar wat ik nooit heb begrepen, is dat
we die afgeroomde ruimte nooit hebben geregistreerd,
zodat mevrouw Vestering het kabinet eraan kan houden en
kan zien welke afroming er plaatsvindt ten behoeve van het
herstel van de natuur. Het kabinet geeft aan die registratie
nu wel te gaan herstellen en te gaan doen. Ik kom er later
op terug. Als we willen dat de natuur zich herstelt, moeten
we natuurlijk wel weten of een vermindering van de stikstofneerslag, die de belangrijkste druk geeft op de natuur, het
gevolg is van de aanpak van het kabinet.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Dan wil ik het toch nog iets concreter maken, als dat kan.
Ik vraag om een prioritering. Je kunt stikstofruimte niet op
meerdere manieren tegelijkertijd gaan uitgeven, dus we
moeten een prioritering aanbrengen. Is de VVD het met de
Partij voor de Dieren eens dat we dan eerst ruimte moeten
geven voor herstel van de natuur en daarna pas moeten
bekijken welke mogelijkheden er zijn om PAS-melders te
legaliseren?
De heer Van Campen (VVD):
Maar die afweging moet je maken in gebieden, omdat het
ene natuurgebied er eenvoudigweg beter aan toe is dan
het andere natuurgebied. In het ene natuurgebied heb je
wellicht heel veel boerenbedrijven zonder opvolger, of
boerenbedrijven die zeggen: wij zijn best bereid om voor
stikstofruimte ons bedrijf in te brengen voor extensivering,
dus meer grond onder het bedrijf ten opzichte van minder
dieren. Dan kun je de puzzel eenvoudig leggen in een
gebied. Er zijn misschien ook gebieden waar dat lastiger
is. Dat kan en wil ik hier ook niet bepalen. Daarom ben ik
ook zo overtuigd van de gebiedsgerichte aanpak die het
kabinet voorstaat. Met de provincies moet in die gebieden
uiteindelijk maatwerk gezocht worden.
Voorzitter. In lijn met het advies-Remkes stelt het kabinet
voor om aan de slag te gaan met de verduurzaming van
agrarische bedrijven en van industriële piekbelasters. De
VVD vindt het goed dat iedere sector zijn evenredige bijdrage levert en dat het kabinet hier vrijwilligheid als uitgangspunt hanteert, en dat die ruimte wordt geboden voor
verschillende manieren: innovatie, omschakelen, extensive-

6 december 2022
TK 31

31-23-12

ren, verplaatsen of vrijwillig stoppen. We vinden het ook
heel goed dat het kabinet is afgestapt van het idee om te
komen met een top 600. De VVD gelooft niet in het werken
met lijstjes of top-zoveels. De oplossing moet gevonden
worden in gebieden. Ik wisselde daar al over met mevrouw
Vestering. Eén piekbelaster omgeven met alleen maar
bedrijven zonder opvolger is misschien wel een minder
groot probleem of een minder grote uitdaging dan heel
veel bedrijven met minder uitstoot die allemaal doorwillen.
Voorzitter. Wel heeft onze fractie vragen bij het voorstel
van het kabinet om de LBV+-regeling slechts negen maanden open te stellen. Hoe gaat dit praktisch plaatsvinden?
Waar kunnen boeren of bedrijven terecht als ze op dit
moment een gesprek willen over hun toekomst? Wie gaat
de waarde van een bedrijf vaststellen, nu heel veel boeren
aangeven dat de communicatie van het kabinet — laten we
maar gewoon zeggen wat het is: het welbekende stikstofkaartje — ertoe heeft geleid dat de waarde van hun bedrijf
substantieel is gedaald? Graag een reactie van het kabinet.
Voorzitter. De stikstofaanpak in het Friese veenweidegebied,
waar sprake is van veenweideproblematiek, vraagt een
andere benadering dan op de Zeeuwse eilanden, waar
stikstofneerslag vooral uit industrie en zeescheepvaart komt.
Voor de VVD zijn de provincies onze bondgenoten, die we
keihard nodig hebben om de puzzel te leggen in gebieden
en om te bekijken welke vorm van landbouw in het betreffende gebied past. In die gebiedsprocessen zit vaak een
hoop betrokkenheid en energie.
We horen alleen vaak dat de overheid die het dichtst bij
inwoners staat, de gemeente, nog weleens wordt overgeslagen. Ik noem het voorbeeld van een plattelandsgemeente
in het oosten van het land die fors heeft geïnvesteerd in
het opbouwen van een kennisnetwerk van boeren om mee
te denken over de toekomst van het gebied, maar die vervolgens, ongetwijfeld onbedoeld, wordt gepasseerd door
de provincie, die in een nabijgelegen Natura 2000-gebied
eens een rondje belt om boeren te vragen of zij weleens
piekbelaster zouden kunnen zijn. Ik denk dat het geen toelichting behoeft en dat de minister zal begrijpen dat het in
zo'n gebied tot heel veel onrust leidt. Welke rol ziet de
minister weggelegd voor gemeenten in gebiedsprocessen?
Zij kennen, vaak nog veel beter dan de provincie, buurtschappen en lokale behoeften, en mogelijk ook de sociaaleconomische gevolgen van veranderingen in het landelijk
gebied. Ziet de minister voor Natuur en Stikstof hier
mogelijk kansen? En hoe denkt ze over een mogelijke
informatieplicht voor de provincie bij gebiedsgerichte aanpakken om de betreffende gemeenten te informeren wanneer het initiatief wordt genomen voor een gebiedsproces?
Graag een reactie.
Voorzitter. Wanneer we de vergunningverlening voor PASmelders, woning- en wegenbouw en andere belangrijke
projecten echt op gang willen brengen, zal er stikstofruimte
moeten komen in de stikstofbanken. De VVD begrijpt dat
het kabinet wil afrekenen met de handel in zogenaamde
latente ruimte en dat er eindelijk werk wordt gemaakt van
de registratie van afgeroomde stikstofruimte die ten goede
komt aan de natuur. Dit was onze fractie, ik zei het al eerder,
een doorn in het oog. Hoe kun je nou weten of je daadwerkelijk zorgt voor uitstootvermindering wanneer je niet
registreert wat wordt afgeroomd? Wel pleiten we ervoor
om dat dan ook met terugwerkende kracht te doen. Er is

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

een krimp van de uitstoot sinds de PAS-uitspraak door de
Raad van State in 2019. Is de minister bereid om met
terugwerkende kracht te kijken welke afroming tot nu toe
heeft plaatsgevonden? Is hij bereid om een twee- of vierjaarlijkse monitor in het leven te roepen, waarin wordt
gerapporteerd hoeveel stikstofruimte er in de maar liefst
elf stikstofbanken staat geregistreerd?
Voorzitter. Ik zei het al: de belangrijkste oplossing voor het
stikstofprobleem is het zo snel mogelijk terugbrengen van
de stikstofuitstoot en zorgen voor herstel van de natuur.
We weten dat de natuur zich niet laat vangen met het door
een rietje kijken naar één statisch getal. De minister kent
de kritiek op de kritische depositiewaarde maar al te goed.
Juist omdat die gunstige staat van instandhouding van de
natuur zo belangrijk is, wachten we met smart op de
natuurdoelanalyses van de Ecologische Autoriteit. Kan de
minister aangeven wanneer deze analyses klaar zijn en
zullen worden gedeeld met de Tweede Kamer? Want "analyses van de Ecologische Autoriteit" klinkt misschien heel
ambtelijk, maar die zijn van wezenlijk belang voor het Rijk,
de provincies en ook de rechter om onafhankelijk te worden
geadviseerd over de staat van de natuur — en zodat ik in
debat met mevrouw Vestering heel helder kan zeggen in
welk gebied er meer kan dan in een ander gebied.
Voorzitter. We horen mensen weleens zeggen dat ze zich
afvragen waarom de natuur in een slechte staat verkeert,
omdat ze de vogels horen fluiten en zien dat de bomen
groen zijn: wat is nou eigenlijk het probleem? Voor draagvlak in de samenleving vindt de VVD het belangrijk dat de
noodzaak, de effecten en de resultaten van maatregelen
voor natuurherstel voor iedereen inzichtelijk zijn. Je moet
het voor het grijpen hebben. Je moet er op ieder moment
naar kunnen kijken. We horen graag van de minister hoe
het staat met het in onze motie gevraagde publieksvriendelijke digitale dashboard. Daarmee kunnen we mensen
namelijk inzage geven. Daarmee kunnen we ze heel laagdrempelig laten zien wat de situatie is per natuurgebied en
hoe natuurherstel in zo'n gebied eruit zou moeten zien.
Voorzitter. Naast de veehouderij en de landbouw is ook de
glastuinbouw er veel aan gelegen om met oplossingen te
komen voor de stikstofcrisis. Want in deze sector, die klimaatkampioen wil worden door in 2040 volledig klimaatneutraal te zijn, gaat het vaak over kleine stikstofemissies.
Daarmee lijkt de glastuinbouw eerder in hetzelfde schuitje
te zitten als de bouw dan als de veehouderij. Belangrijke
verduurzamingsinnovaties komen maar mondjesmaat van
de grond. Denk aan de uitrol van aardwarmteprojecten. Dat
is essentieel voor de glastuinbouw. Nu duren vergunningverlening en realisatie nog zo'n zeven jaar. Daar kan de
sector natuurlijk niet op wachten. We vragen de minister
van Landbouw hoe hijzelf kijkt naar de toekomst van deze
sector. We zouden graag zien dat ook de glastuinbouw aan
tafel zit bij het landbouwakkoord. Kan de minister van
Landbouw bevestigen of dit het geval is? Kan de minister
ook aangeven waar deze sector aan het juiste adres is? Bij
de klimaataanpak van het ministerie van Economische
Zaken? Of juist bij het ministerie van Landbouw voor het
Nationaal Programma Landelijk Gebied? Want de VVD wil
niet dat de glastuinbouw tussen wal en schip valt. We horen
graag van de minister hoe hij gaat voorkomen dat dat
gebeurt.

6 december 2022
TK 31

31-23-13

Voorzitter. De torenhoge prijzen van brandstof voelen we
allemaal aan de pomp, maar met name in de visserij zien
we dat deze prijsstijgingen leiden tot schepen die niet meer
uitvaren. Vorige week nog is de visafslag van Den Helder
definitief gesloten. We zien al decennialang dat de Nederlandse visserijvloot krimpt. Het begon in de jaren dertig
met de aanleg van de Afsluitdijk. Recent zijn de windmolenparken, de natuurgebieden, de aanlandplicht, de brexit en
het verbod op pulsvissen daarbovenop gekomen. De VVD
steunt het voornemen van het kabinet om te komen tot een
vissersvloot die wendbaarder, diverser en duurzamer is.
De VVD vindt het ook goed dat het kabinet hierin investeert.
Maar wel wil onze fractie dat de minister vaart maakt met
de regelingen die ondernemers zonder opvolger die
besluiten te stoppen, daartoe ook de mogelijkheid geven:
de liquiditeitsregeling en de stilligregeling. Wanneer worden
deze regelingen opengesteld? Ook begrijpt de VVD dat hier
net als bij de stoppersregelingen in de veehouderij sprake
is van forse belastinggevolgen op de stakingswinst. Is de
minister bereid om in lijn met de aangenomen Kamermoties
gericht op de veehouderij te kijken hoe kan worden voorkomen dat de vissers die deelnemen aan de regelingen blijven
zitten met een forse belastingschuld? Graag een reactie van
de minister.
Voorzitter. De meeste discussies die we voeren over landbouw, visserij en tuinbouw vinden hun oorsprong in Europees verband, in Brussel. De Brusselse besluitvorming heeft
vaak grote gevolgen voor de ondernemersruimte van individuele boeren, tuinders of vissers. De stikstofcrisis wijst
ons dagelijks op onze verantwoordelijkheden die staan in
de Vogel- en Habitatrichtlijn. De Nitraatrichtlijn knelt bij
belangrijke innovaties als kunstmestvervangers om minder
gas te verbruiken en CO2 uit te stoten. Ik zal er geen geheim
over laten bestaan dat ik geregeld heb zitten mopperen op
Brussel. Maar optimistisch als wij liberalen zijn, vinden wij
dat je met mopperen niet verder komt.
De Europese Commissie heeft hoge doelen geformuleerd
voor de verduurzaming van de landbouw. Natuurlijk moeten
we kritisch blijven volgen hoe die voorstellen uitwerken op
de dagelijkse ondernemerspraktijk. Maar laten we proberen
om er ook de kansen van in te zien. Juist de Nederlandse
land- en tuinbouw kunnen in Europa vooroplopen. Daarom
pleit de VVD voor een verfriste aanpak van de Nederlandse
inzet op het terrein van het Europese landbouwbeleid. We
willen daarmee niet weer het beste jongetje van de klas zijn
en de regels net wat strenger interpreteren, maar we willen
juist laten zien dat we echt van goede wil zijn. Maar dat
vraagt soms wel wat ruimte in knellende wet- en regelgeving. Dat is niet om als vanouds onder verplichtingen uit
te komen, maar om koploper te zijn voor andere Europese
lidstaten. Dat betekent voor het kabinet: de schoenzolen
slijten in Brussel, het bedrijfsleven op sleeptouw nemen en
laten vertellen over kansen waar geen ambtenaar ooit van
heeft gehoord. En bovenal: geen vergaderingen missen.
We horen graag hoe de minister van Landbouw dit ziet en
of hij het met de VVD eens is dat er wel een tandje bij kan.
Voorzitter, ik rond af. Het is ons doel om de natuur te herstellen, om onzekerheid bij boeren weg te nemen en om
een schoon land door te geven aan toekomstige generaties.
De VVD gelooft dat economie en natuur elkaar kunnen
versterken, zodat er een goede balans ontstaat. Zo kunnen
ondernemers een goede, duurzame boterham blijven verdienen. Zo kunnen we blijven genieten van de rijke en

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

veelzijdige natuur in ons land. En zo blijven boeren, tuinders
en vissers zorgen voor het beste voedsel in de wereld.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Er is nog een interruptie van de heer Wassenberg van de Partij voor de Dieren.
De heer Wassenberg (PvdD):
Ik heb een vraag over de visserij. Daar had de heer Van
Campen het net kort over. Hij had het over de invloed van
Brussel. Hij zei daarvoor dat hij vindt dat het stikstofbeleid
in Nederland — ik parafraseer hem even — gebaseerd moet
zijn op wetenschappelijk advies en wetenschappelijke
inzichten. Ik denk dat dat klopt. Als je naar de visserij kijkt,
dan blijkt dat de quota eigenlijk niet meer worden gebaseerd
op de wetenschappelijke inzichten maar worden overschreven. Marine Stewardship Council — dat is de MSC, de
organisatie voor duurzame visserij — heeft in 2021 gezegd
dat de wetenschappelijk geadviseerde quota met gemiddeld
25% zijn overschreden. Er wordt dus gewoon op grote
schaal overbevist door Europese landen. Is de heer Van
Campen het met me eens dat we daar gewoon echt paal
en perk aan moeten stellen en dat we ervoor moeten zorgen
dat die normen uit de wetenschappelijke adviezen niet meer
moeten overschreden worden door lidstaten?
De heer Van Campen (VVD):
Voordat ik dat zou willen toezeggen, zou ik eerst graag
kennisnemen van het betreffende onderzoek van de heer
Wassenberg. Als hij mij dat zou kunnen doen toekomen,
dan gaan we dat bestuderen. Op dit moment zegt mij dat
niks. Maar dan zeg ik toe aan de heer Wassenberg om daar
in tweede termijn op terug te komen.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw eerste termijn, meneer Van Campen.
Dan geef ik het woord aan mevrouw Beckerman van de SP.
Ik stel voor dat we dan nog de heer Tjeerd de Groot van
D66 aan het woord laten en vervolgens schorsen voor een
dinerpauze.

Mevrouw Beckerman (SP):
Goedenavond, voorzitter. Ik wil het vandaag over drie
onderwerpen hebben. Mijn eerste punt betreft de koopkrachtcrisis, die ook huisdieren raakt, en de oplopende
dierenartsrekeningen. Ik wil het ook hebben over het perspectief voor boeren om uit de crisis te komen. Ik wil het
ten derde hebben over de zoönoserisico's en het belang
van wildopvangcentra.
Voorzitter. Ik begin met de dierenartsen. We zitten in een
grote koopkrachtcrisis. Steeds meer mensen hebben moeite
om de rekeningen te betalen, en dat geldt ook voor de
rekeningen van de dierenarts. Tegelijkertijd zien we dat juist
de rekeningen van vele dierenartsen hard stijgen. Grote
ketens kopen kleinere praktijken op en verhogen de prijzen.
In een paar jaar tijd hebben die ketens een aanzienlijk
marktaandeel verkregen. Op dit moment is al zo'n 40% van

6 december 2022
TK 31

31-23-14

de ooit onafhankelijke dierenartspraktijken in handen van
ketens als Evidensia en AniCura. Dat leidt tot hoge prijzen
en soms ook tot onnodige behandelingen. Ik noem €40 tot
€60 voor een simpel consult en €330 voor het steriliseren
van een hond.
Steeds meer mensen kunnen die rekening van de dierenarts
niet meer betalen. In sommige gevallen zijn de kosten van
een bezoek aan de dierenarts in de afgelopen vijf jaar met
21% gestegen. Uit onderzoek van het programma Kassa
blijkt dat van de 2.300 ondervraagden 34% het moeilijk vindt
om medische behandelingen van hun huisdier te betalen.
22% moest zelfs een lening aangaan om hun dier de
gewenste behandeling te geven. Zowel voor de koopkracht
van mensen als voor de gezondheid van dieren kunnen
deze volledig uit de klauwen gelopen prijzen grote gevolgen
hebben. Er zijn mensen die hun dier onnodig laten lijden
of zichzelf in de schulden steken. Maar er zijn ook mensen
die afstand doen van hun dier, waarna de dierenopvang de
rekening van de dierenarts moet betalen en ook in de problemen komt.
Voorzitter. Daarom wil de SP twee voorstellen voorleggen.
Ten eerste, maak extra geld vrij om minima en dierenhulporganisaties te helpen met het betalen van de rekening voor
de dierenarts. Op de begroting zien we een post "nog
onverdeeld" van 51 miljoen. Uit de Najaarsnota blijkt dat
er ook vorig jaar geld overgebleven is. Kan dat geld niet
deels worden ingezet om het nodeloos lijden van huisdieren
te voorkomen en aan te pakken?
Dan ons tweede voorstel. Tot 1998 waren de tarieven voor
dierenartsen gemaximeerd. Dat systeem is losgelaten, en
de argumenten om dat los te laten zijn heel interessant. Het
idee was dat als je dat zou loslaten, de tarieven zouden
dalen en er meer transparantie zou komen. Nou, niks is
minder waar gebleken. Dat is gewoon mislukt. Ik wil vooropstellen dat dierenartsen natuurlijk echt fantastisch werk
doen, en dat er ook steeds meer kan. Dat dat geldt kost, is
natuurlijk volkomen logisch. Maar met de snelle opkomst
van ketens zien we dat de tarieven heel hard stijgen, zeker
bij spoed, en dan staat niet meer het welzijn van het dier
maar de winst voorop. Daar kunnen we wat aan doen met
nieuwe vaste tarieven.
De voorzitter:
Er is een interruptie van de heer Graus, PVV.
De heer Graus (PVV):
Dat is natuurlijk een betoog naar mijn hart, en ook naar het
hart van mijn fractievoorzitter, Geert Wilders. Wij hebben
namelijk een keer een plan geïntroduceerd voor een Snoetje
& Pluisjefonds, vernoemd naar zijn katten. Maar het probleem is dat daar de Koninklijke Nederlandse Maatschappij
voor Diergeneeskunde voor ging liggen, met een arrogantie
die de banken nog niet eens kennen. Die KNMvD hebben
we wel nodig. Bent u dus bereid om daarover mee te denken? Als we ons daar eens samenpakken? Want kijk, dierenarts is een vrij beroep, maar de Koninklijke Nederlandse
Maatschappij voor Diergeneeskunde kan ons wel helpen.
Er zijn al heel veel dierenartsen bereid om voor minima in
samenwerking met de gemeenten tegen lagere tarieven te
werken. Dat gebeurt eigenlijk al heel lang.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Mevrouw Beckerman (SP):
Ik zat al mee te knikken, want daarom zei ik ook dat ik
voorop wilde stellen dat dierenartsen fantastisch werk doen.
We zien heel veel dierenartsen en dierenhulporganisaties
kosteloos heel veel hulp bieden in hun vrije tijd. Daar heb
ik geen enkel punt van kritiek op. Tegelijkertijd zien we
inderdaad dat er wel degelijk grote noden ontstaan, bij
minima maar ook bij dierenhulporganisaties. Ik ben nog
niet zo lang woordvoerder op dit onderwerp, dus ik moet
eerlijk bekennen dat ik helaas het voorstel dat eerder is
gedaan, genoemd naar de katten van de heer Wilders, niet
ken. Maar ik denk dat we inderdaad zo breed mogelijk
moeten nadenken over hoe we dit aan kunnen pakken. Wij
hebben nu twee voorstellen gedaan. Het eerste was het
voorstel voor extra geld voor de minima en voor de hulporganisaties. Heel veel gemeenten doen dat al, maar het
gebeurt niet nationaal. Ten tweede willen we kijken of we
de vaste tarieven die we hadden, weer kunnen invoeren.
Daarmee voorkom je namelijk ook dat je aan de ene kant
aan het betalen bent en aan de andere kant de miljardenbedrijven steunt, dus de ketens die nu opkopen. Het geld moet
niet daarheen, maar juist naar die lijdende dieren. Dat zijn
de twee voorstellen die we nu doen, en wij zijn natuurlijk
altijd bereid om ook naar andere voorstellen te kijken. Ik
weet bijvoorbeeld dat de heer Wassenberg eerder heeft
voorgesteld om te kijken of we iets kunnen doen met de
btw. Dat lijkt best ingewikkeld te zijn, maar daar hebben wij
ook wel ideeën over. Zou je het geld niet kunnen oormerken? Is daar niet iets mogelijk? Er zijn dus twee concrete
voorstellen van ons voor vandaag, en we zijn altijd bereid
om daar verder over na te denken.
Voorzitter. Dan mijn tweede onderwerp. Dat is toch onze
teleurstelling over het ontbreken van concreet perspectief
voor de landbouw. We zien namelijk dat het kabinet nog
steeds weinig concrete mogelijkheden biedt aan boeren
om om te schakelen naar een duurzame manier van landbouw. We hebben natuurlijk heel veel gehoord: wacht u
maar af tot 25 november. Ik denk dat iedereen hier in
spanning zat te wachten, tenzij ze de brief al eerder kregen,
maar dat weten we natuurlijk niet. We zaten allemaal in
spanning te wachten, omdat we echt hoopten dat het dan
heel concreet zou worden. Maar niets is minder waar. Er is
nu aan de ene kant meer duidelijkheid voor wie wil overwegen om te stoppen, maar eigenlijk nog nauwelijks voor wie
wil starten of voor wie door wil, terwijl dat natuurlijk zo
cruciaal is. We hadden eerst een perspectiefbrief zonder
perspectief, en nu vooral ook een heel onleesbare brief. Is
dat nou tactiek? Onkunde? Het landbouwakkoord mag wat
ons betreft geen excuus worden om ons achter te verschuilen en weer maanden te wachten.
Voorzitter. Wat we echt goed vonden, was dat het kabinet
nu wel echt zei dat de banken, met de Rabobank voorop,
mee moeten betalen, maar ook dat de keten mee moet
betalen. Daar hebben wij natuurlijk in verschillende debatten
op gehamerd. Zij hebben jarenlang actief die schaalvergroting gestimuleerd en we zien gewoon dat heel veel boeren
daardoor klem zitten. Ze hebben leningen uitstaan; ze kunnen niet omschakelen. Het is echt goed dat het kabinet nu
zegt dat het geen vrijblijvende bijdrage moet zijn, maar het
is nog te weinig concreet. Nu al liggen Rabobank en de
supermarkten dwars, zo blijkt uit de NRC vandaag. Een
citaat van de Rabobank: "Het kwijtschelden van leningen
van boeren die willen stoppen of verduurzamen, is volgens
de bank niet aan de orde." Maar dan wil ik het kabinet vragen: vinden deze ministers het wenselijk dat een boer royaal

6 december 2022
TK 31

31-23-15

wordt uitgekocht, met veel belastinggeld, maar dat dit geld
dan vervolgens direct verdwijnt in de diepe zakken van het
bankwezen? Zij hebben toch ook willens en wetens deze
risicovolle leningen verstrekt? Welk wettelijk instrumentarium kan en wil de minister hiervoor inzetten? Perspectief
komt er echt alleen als de boer niet vastzit tussen wereldmarkt, bank en keten. Herstel van vertrouwen komt er ook
echt alleen als iedereen bijdraagt.
Voorzitter. Hier in de Kamer zijn echt al heel veel voorstellen
gedaan die heel concreet zijn, om boeren te laten omschakelen. Maar die zijn nog niet zo ver uitgewerkt dat dat ook
echt kan. Een voorbeeld daarvan zijn de voedselbossen.
Die helpen om stikstof te binden en zijn goed voor de biodiversiteit. Dat kan een goed verdienmodel zijn voor boeren,
mits ze geholpen worden om over te stappen. En daar
schort het aan, want tijdens de begroting van vorig jaar is
er een motie van ons aangenomen, waarin is verzocht om
meer financiële middelen. Daar is eigenlijk geen vooruitgang in geboekt. Waarom gaat dit zo traag? Iedereen wil
het, het kan een aanvulling zijn op het inkomen van agrariërs en het zorgt voor meer natuur, biodiversiteit, een beter
klimaat, een betere bodem en betere lucht. Waarom stokt
het? Dit is nou juist een van die hele concrete voorstellen.
Voorzitter. Kunnen we gewoon snel zorgen dat hierin wordt
geïnvesteerd, maar ook dat het als ecoactiviteit wordt
erkend? We pakken dit voorstel eruit, maar er zijn er hier
natuurlijk talloze gedaan, zoals ook het verbouwen van die
bouwmaterialen.
Voorzitter. Dan de zoönosen. We weten nu hoe ontwrichtend
zoönosen kunnen zijn. We zitten midden in een zeer ernstige
uitbraak van vogelgriep. Veel dieren in het wild worden ziek
en besmetten andere. Tegelijkertijd zijn er meerdere
wildopvangcentra die hun deuren sluiten of worden
bedreigd met sluiting vanwege financiële problemen. Dit
zijn ook centra die de verantwoordelijkheid kunnen nemen
om bijvoorbeeld wilde vogels met vogelgriep op te vangen,
erover te rapporteren en ze te onderzoeken en genezen. Ik
was toch wel teleurgesteld toen ik vandaag de antwoorden
zag op Kamervragen van mijn collega de heer Wassenberg.
Ik vond dat erg teleurstellend. Het is echt een hele grote
zorg in de pluimveesector wat er gaat gebeuren, hoe het
verdergaat met die vogelgriep. We hebben wat ons betreft
juist die centra nu heel erg hard nodig, voor deze zoönose,
maar ze doen natuurlijk sowieso fantastisch werk. Kunnen
we het ons wel veroorloven om hier zo roekeloos mee om
te gaan? Het kabinet heeft heel veel stevige brieven
gestuurd over dat zoönosebeleid, maar als je dit niet goed
ondersteunt, waar zijn we dan mee bezig? Ik zou de minister
dus willen vragen of hij het met mij eens is dat we dat
vandaag — vanavond — of morgen moeten regelen.
Voorzitter, dat was het. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Beckerman. Dan geef ik het woord
aan de heer Tjeerd de Groot van D66.

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Voorzitter. We staan in Nederland voor enorme uitdagingen.
Veel mensen, vaak jonge mensen, zoeken een woning. Maar

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

door de stikstofcrisis is de bouw van 900.000 woningen nu
al vertraagd. Als het gaat om schade, dan hebben we het
ook over 28 miljard euro aan investeringen die niet worden
gedaan: 14 miljard euro voor de bouw, 13 miljard voor de
industrie en 1 miljard voor de landbouw. Dat is toch wel
een enorme orde van grootte.
Maar het gaat verder, voorzitter. Een rechter heeft geconstateerd dat 400.000 mensen in dit land onvoldoende worden beschermd tegen stankoverlast van de veehouderij.
Ook de Europese Commissie heeft het vertrouwen opgezegd
dat Nederland, na twintig jaar derogatie, ooit een keer gaat
voldoen aan de eisen die worden gesteld als het gaat om
grondwater. 0% van ons water is in een goede staat. We
weten eigenlijk nu al dat we in 2027 de doelen van de
Kaderrichtlijn Water niet gaan halen. Dan gaat het over
vervuiling met mest en bestrijdingsmiddelen. Een groot
aantal drinkwaterputten, ons drinkwater, moest al gesloten
of tijdelijk gesloten worden vanwege verontreiniging, ook
uit de landbouw. In droge zomers komt tot 65% van de
vraag naar water uit drinkwaterputten uit de landbouw.
Dan onze gezondheid. De helft van het fijnstof is te relateren
aan de ammoniak, waarvan, zoals bekend, 90% uit de veehouderij komt. Ik noem de zoönoses. De corona die we
kennen. Slecht voor dieren, maar gevaarlijk voor mensen.
6 miljoen dieren moesten we al zinloos doden omdat het
beleid achterloopt. Dan heb ik het nog niet eens over datgene waarover het zou moeten gaan, namelijk de voortgaande degradatie van onze biodiversiteit en onze natuur.
We kregen vandaag een prachtige actie: Wij kunnen niet
zonder natuur en de natuur kan wel zonder ons.
Het is niet populair om te zeggen in deze zaal, maar de
landbouw — en ik formuleer het positief — heeft de sleutel
in handen om dit land weer van het slot te halen. Te lang
werden in Den Haag de kool en de geit gespaard. Er was
daardoor eigenlijk een natuurbeleid voor spek en bonen.
Gelukkig — dat is het goede nieuws — waait er een nieuwe
wind en zie je bij dit kabinet duidelijk de politieke wil om
het land van het slot te halen en daarbij het algemeen
belang en ook het belang van onze kinderen voorop te
stellen. D66 complimenteert het kabinet met de steeds
ambitieuzere plannen.
Voorzitter. Het aanpakken van piekbelasters is nodig om
verdere achteruitgang van de natuur te stoppen en zo ook
weer de woningbouw en de economie op gang te brengen.
Natuurlijk staat vrijwilligheid voorop. Wat D66 betreft is
2023 het jaar van de vrijwilligheid. Laat dit het laatste debat
zijn waarin we het gaan hebben over wat we gaan doen,
en laat het volgende debat er vooral over gaan wat we aan
het doen zijn. Als vrijwilligheid niet lukt, dan komt het
kabinet met een verplichtende aanpak. Het is goed dat het
kabinet het advies van Remkes nu eigenlijk in z'n geheel
heeft overgenomen. Gelet op de wetgeving betekent dat
onteigenen of gebruikmaken van provinciale bevoegdheden,
de aanschrijvingsbevoegdheid, of het intrekken van vergunningen. Gelet op de plicht van de overheid onder artikel 5
van de Natuurbeschermingswet om vergunningen in te
trekken op het moment dat je de achteruitgang van een
bepaald gebied niet kunt voorkomen, heb je ook echt de
plicht om vergunningen in te trekken.
Voorzitter. Voor de blijvers is het ook goed dat de minister
voor Natuur en Stikstof de stikstofuitstoot gaat beprijzen.
Het is niet meer dan logisch dat ook in de landbouw het

6 december 2022
TK 31

31-23-16

principe van de vervuiler betaalt, wordt ingevoerd. Ook
hiervoor verdient het kabinet een tweede compliment. Het
is goed dat de landbouw gaat betalen voor de uitstoot van
methaan en stikstof. Gelet op de dominante rol van de
verwerkende industrie en hun veelal gebrekkige verdienmodel ziet D66 het dan ook meer voor de hand liggen om een
heffing te innen bij de verwerkers. Hoe ziet de minister voor
Natuur en Stikstof dit?
De heer Bisschop (SGP):
Ik sloeg even aan op het intrekken van vergunningen. Wat
is de situatie? Een ondernemer heeft een vergunning aangevraagd voor een bedrijf. Die vergunning wordt toegekend,
allemaal binnen de wettelijke kaders. Die ondernemer is de
financiële verplichtingen aangegaan en heeft zijn investeringen gedaan. Bedoelt de heer De Groot nu echt te zeggen
dat als de ondernemer niets te verwijten valt en er nadelige
gevolgen uit blijken, die vergunning dan zonder meer
ingetrokken zou moeten worden?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik zeg de heer Bisschop na: ondernemers valt niks te verwijten. Dat betekent dus ook dat de schade wordt vergoed.
Verreweg de meest snelle manier waarop je dit kunt doen,
is het intrekken van vergunningen. Daarvoor doe je vooronderzoek. Je moet duidelijk aantonen dat de uitstoot van dát
bedrijf leidt tot verslechtering van een concreet natuurgebied. Maar dan ben je ook verplicht om dat als overheid te
doen. Dat is het meest snelle. Is het een harde ingreep?
Moet je ernaar streven om het niet te doen? Ja. Maar het
is goed dat het kabinet nu gewoon een verplichtend
instrumentarium neerzet.
De heer Bisschop (SGP):
Het is me al opgevallen dat dat verplichtend instrumentarium op de eerste zes bladzijden van een van de brieven
ongeveer zes keer genoemd wordt. Ik begrijp dus dat de
heer De Groot daar ook aan refereert. Even voor alle duidelijkheid: de bewuste ondernemer is niets te verwijten. Die
heeft te goeder trouw geïnvesteerd. Vervolgens wordt dan
gezegd: wij constateren dat er een achteruitgang is. Dan
zal je om te beginnen moeten vaststellen dat dat door de
stikstofdepositie komt. Dat weten we niet, want we hebben
geen beeld van de grondwaterstand en we hebben geen
invloed op de weersgesteldheid, op droogte en op al dat
soort zaken. Maar de heer De Groot zegt: we constateren
dat en we besluiten tot het intrekken van de vergunning.
Waar is dan de rechtszekerheid voor de ondernemer? Welke
betekenis, welke waarden hecht D66 aan rechtszekerheid,
aan het feit dat wij in een rechtsstaat leven?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dat vind ik echt een prachtige vraag, want we leven inderdaad in een rechtsstaat. Het is de hoogste rechter geweest
die de overheid heeft opgeroepen beter voor de natuur te
gaan zorgen. Het is een rechter geweest die heeft gezegd:
400.000 mensen worden niet beschermd door dezelfde
overheid. Het is dezelfde wet die precies zegt — dat is artikel
5 van de Natuurbeschermingswet — dat de overheid verplicht is om vergunningen in te trekken als door de vergunninghouder achteruitgang van een natuurgebied dreigt of
plaatsvindt. Dat moet je natuurlijk aantonen. Maar dát is

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

wat de wet zegt en dat zou de SGP toch ook een keer moeten onderschrijven.
De heer Bisschop (SGP):
Ik hoor niets terug over het punt van verwijtbaarheid. Ik
hoor wel dat de rekening bij de ondernemer wordt gelegd
en dat het falen van de overheid — want dat is hier aan de
orde — door de heer De Groot van D66 niet wordt benoemd.
Op die wijze worden de fundamenten van de Nederlandse
rechtsstaat aangetast. D66 is hier opnieuw, ook in deze
interruptie, een warm pleitbezorger van. De overheid dient
in te grijpen en we nemen gedwongen maatregelen. Het
maakt niet uit of het verwijtbaar of niet-verwijtbaar is; de
boer is de pineut.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Natuurlijk moet de overheid daarbij buitengewoon zorgvuldig te werk gaan. Je moet ook aantonen dat vanuit dat
bedrijf die achteruitgang dreigt. Dat betekent ook dat je
schade moet vergoeden. Die ondernemer valt namelijk niks
te verwijten, hij heeft immers een vergunning gekregen.
Zo zorg je er met een zorgvuldig proces voor dat je dit wel
doet. Alleen de wet zegt wel dat je het moet doen. Dat
betekent dat als je overgaat tot een verplichtend instrumentarium, je dat ook zult moeten doen. Dat is de rechtsstaat
die we met elkaar hebben afgesproken. Daar horen ook
eigendom en de bescherming van eigendom bij. Daarbij
moet je als overheid buitengewoon zorgvuldig je gang
gaan, maar je moet wel zorgen dat je je een keer aan je
eigen wetten houdt. Dat hebben we namelijk al jarenlang
niet gedaan.
De heer Bisschop (SGP):
Dan ontbreekt er opnieuw een aspect in het betoog van
D66, namelijk dat je vooronderstelt dat de schade en de
achteruitgang worden veroorzaakt door die stikstof. Ik heb
de heer De Groot niet horen zeggen dat je dus … Hij zegt:
je moet het aantonen. Maar waarom beginnen we dan niet
nu, en zijn we niet al lang geleden begonnen, met zoeken
naar instrumenten om de staat van de instandhouding echt
en ook veel objectiever te kunnen bepalen dan door het
heilig verklaren van de kritische depositiewaardes? Willen
we dit werkelijk binnen het kader van de rechtsstaat doen,
dan zou daar toch het beleid over handhaving moeten
beginnen? Handhaving en het intrekken van vergunningen
komen dan toch pas helemaal aan het eind en niet aan het
begin?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De kritische depositiewaarde is een heel andere discussie.
Maar voorlopig is die kritische depositiewaarde, zeker in
gebieden waar een vijf- of zesvoudige overschrijding daarvan plaatsvindt, de grootste risicofactor, waardoor je als
overheid moet handelen. We hebben een rondetafel georganiseerd als vaste Kamercommissie voor Landbouw. We
hebben de wetenschappers over die kritische depositiewaarde gevraagd: moeten we ook naar andere factoren
kijken? "Ja," zeiden ze, "maar we weten ook meer dan
genoeg over die kritische depositiewaarde om nu aan de
slag te gaan." En dit is de grootste risicofactor. Je kunt het
wel vergelijken met een patiënt met meervoudig lijden. Die
komt bij de dokter. Maar het is ook een roker. Die patiënt

6 december 2022
TK 31

31-23-17

heeft overgewicht, loopt moeilijk, enzovoorts. Wat zal die
dokter zeggen? "We gaan heel veel doen, maar één ding:
u stopt morgen met roken, want dat is absoluut het meest
gevaarlijke wat u nu doet." Dat is een beetje te vergelijken
met de stikstofproblematiek.
De heer Eppink (JA21):
Ik wil het toch even hebben over die kritische depositiewaarde. Nergens in Europa is die kritische depositiewaarde
zo laag als in Nederland: 0,05 gram per hectare. In Duitsland
is dat 300 gram per hectare, in Vlaanderen ook. Dat zijn
onze buurlanden. Eigenlijk is het niet een norm om te
meten, maar gewoon om boeren af te schaffen en de veestapel te halveren. Als ik dan kijk … Nee, laat ik eerst deze
vraag voorleggen.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Het lijkt wel de discussie die we hier twee jaar geleden al
voerden, maar prima. U heeft het over een drempel, hè?
Anders klopt het niet helemaal wat u zegt. Die norm is in
Duitsland wat ruimer, omdat die natuurgebieden veel groter, veel robuuster zijn en de landbouw een wat grotere
afstand heeft. Nederland is natuurlijk een ontzettend dichtbevolkt land met ongelofelijk veel dieren, waardoor die
natuur al veel sterker benadeeld is als gevolg van de uitstoot
van ammoniak uit de veehouderij.
De heer Eppink (JA21):
Ja, maar de Nederlandse norm is 4.300 keer strenger dan
die in Duitsland en Vlaanderen. Vlaanderen heeft ook een
dichtbevolkt gebied. Daar is geen enkele verklaring voor.
Er is geen enkele rechtvaardiging om die zo streng te maken
dat je in feite alle boeren en alle veehouders onder die lat
door wil drukken. Dat zal dan niet lukken.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
We hebben een maand geleden gezien dat het niet alleen
voor boeren en veehouders geldt, maar zelfs voor de bouw,
die een buitengewoon kleine uitstoot heeft en waarvan het
vorige kabinet had gezegd "laten we die dan proberen uit
te zonderen en zo veel mogelijk met elektrische machines
gaan werken". Zelfs dat staat de rechter niet toe. Dat heeft
gewoon ook te maken met de wet. In de wet wordt gezegd
— dat heet het additionaliteitsbeginsel — dat je de natuur
in een goede staat moet hebben voordat je stikstofruimte
mag uitgeven. Dat staat gewoon in de wet. Dat is niet voor
niets. Dat is omdat de natuur zo verzadigd is. Dat komt door
een overvloed aan voedingsstoffen.
De heer Eppink (JA21):
Dan wil ik nog een laatste statistiek naar voren brengen.
Als we kijken naar de afgelopen 30 jaar, dus van 1990 tot
2020, dan zien we dat de ammoniakuitstoot met 64% is
verminderd en dat de stikstofoxide-uitstoot met 74% is
verminderd. U doet nu net alsof zich hier een grote ramp
voltrekt, terwijl we al drie decennia in een goede lijn zitten.
We kunnen die goede lijn voortzetten met wat betere
drempelwaarden.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Het klopt dat er tussen 1990 en 2016 68% gereduceerd is in
de landbouw. Dat klopt. Dat is echter nog steeds te veel.
Overigens zijn andere sectoren nog sneller gedaald. Het is
echter nog steeds te veel. Stel dat u uw leven lang hamburgers heeft gegeten. U gaat er dan een beetje minder eten.
Dan heeft u nog steeds te veel body mass. Dat is wat er
hier aan de hand is. De natuur is verzadigd. Daardoor moet
er gewoon nog veel meer gereduceerd worden. Er is al wel
veel gereduceerd in de landbouw, maar dat heeft eerder te
maken met het buitengewoon ruime vertrekpunt dan met
waar ze uiteindelijk zouden moeten komen.
De heer Eppink (JA21):
Ik vind het toch een zeer fundamentalistische redenering.
Derhalve hebben BBB en JA21 voorstellen gemaakt om de
wetgeving te veranderen. Gelukkig mag dat.
De heer Thijssen (PvdA):
Een aantal woorden van de heer De Groot zijn me uit het
hart gegrepen. Laat dit het laatste debat zijn waarin we
praten over wat we willen gaan doen. Laat het volgende
debat gaan over wat we aan het doen zijn. Ik constateer wel
dat dit kabinet voorstelt om toch nog een jaartje aan vrijwilligheid te doen, om toch nog een jaartje te praten. Dat zegt
de heer De Groot ook. Dat heeft als risico dat we doen wat
we al drieënhalf jaar doen, namelijk dat we langer praten,
maar dat er niet genoeg wordt ingegrepen, dus dat het land
niet van het slot komt en dat de natuur niet herstelt. Er
wordt gepraat over niet-vrijwillige maatregelen. Is de heer
De Groot het eens met de Partij van de Arbeid dat de nietvrijwillige maatregelen nu uitgewerkt moeten worden? Is
hij het met ons eens dat die maatregelen zo snel mogelijk
naar de Kamer moeten worden gestuurd, zodat als het
landbouwakkoord, de gebiedsgerichte aanpak en de
opkoopregeling niet voldoende opleveren, die meteen van
kracht kunnen worden?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De heer Thijssen van de PvdA en ik kunnen elkaar de hand
geven als het gaat om ongeduld. Het had natuurlijk veel
sneller moeten gaan. Gelukkig komt het kabinet nu wel op
gang. In april ligt die regeling er. Het had sneller gemogen,
maar ik zie ook een soort bestuurlijke maximumsnelheid
in Nederland waarbij dingen toch stap voor stap en zorgvuldig moeten plaatsvinden. Ik vind het goed dat die regeling
er nu in april wel ligt. Ik vind het goed dat duidelijk wordt
wat dat "verplichtende instrumentarium" precies inhoudt.
De heer Van Campen (VVD):
Ik ga het debat van een aantal weken geleden met de heer
De Groot niet overdoen. Blijkbaar vindt hij het alweer
noodzakelijk om de verschillende instrumentaria en het
uitvlooien van het gedwongen instrumentarium te laten
plaatsvinden. Ik vind dat jammer. Het kabinet kiest voor
een zuivere volgordelijkheid van vrijwilligheid en om die
daarna nader uit te werken. Allereerst is het de vraag of het
gedwongen instrumentarium noodzakelijk is, en zo ja, op
welke wijze dat eruit kan zien. Ik zou hem toch nog eens
willen vragen: waar biedt het coalitieakkoord wat hem
betreft de ruimte voor het instrument van het intrekken van

6 december 2022
TK 31

31-23-18

vergunningen? En wat verstaat hij precies onder "het
instrument van het intrekken van vergunningen"?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dit is toch een beetje dezelfde discussie als die we de vorige
keer hebben gehad. Ik hecht eraan dat er een nieuwe situatie
is. Met de Porthosuitspraak is er een nieuwe situatie ontstaan. Ik noemde al de economische schade van 28 miljard
euro. Die zou de VVD zich moeten aantrekken. Dan heb ik
het niet eens over de verdergaande degradatie van de
natuur. De PAS-melders zitten echt in de klem. Die moeten
we helpen. Daar zijn de VVD en D66 het over eens. Er is ook
een behoefte om in onze eigen energie te gaan voorzien.
Daar kunnen nu geen investeringen voor plaatsvinden,
simpelweg omdat er geen stikstofruimte is. Er is 28 miljard
euro aan schade. De woningbouw loopt 14 miljard euro
aan schade op. De industrie loopt 13 miljard euro aan
schade op. Dus we zullen echt alles op alles moeten zetten.
D66 leest in wat het kabinet schrijft dat je, als dat nodig is,
bij dat verplichte instrumentarium uitkomt. Wat D66 betreft
is 2023 het jaar van de vrijwilligheid, maar als het nodig is,
is het goed dat het nu wel achter de hand gehouden wordt,
want de tijd van vrijblijvendheid is voorbij.
De heer Van Campen (VVD):
Ooit was D66 een partij die er trots op was om zich liberaal
te noemen. Daar begin ik na deze reactie wel mijn vraagtekens bij te zetten. Maar ik moet concluderen dat de heer De
Groot opnieuw het rapport-Remkes gebruikt als een soort
snoepwinkel, want als het hem écht te doen was geweest
om het helpen van de PAS-melders, dan had hij het hier
niet gehad over het gedwongen instrumentarium. De heer
De Groot weet namelijk ook dat stikstofruimte die op
onvrijwillige wijze is verkregen niet kan worden ingezet
voor het legaliseren van PAS-melders. Dus laat de heer De
Groot nu voor eens en voor altijd duidelijk zijn: waar is het
hem hier om te doen? Waarom vindt hij het nodig om nu
al te spreken over dat gedwongen instrumentarium?
Waarom is het nodig om de onrust bij mensen groter te
maken dan noodzakelijk door nu alweer te gaan spreken
over het intrekken van vergunningen, terwijl het kabinet
voornemens is om zich het zweet op het voorhoofd te
werken om op vrijwillige wijze het doel te bereiken dat we
met elkaar beogen, namelijk het verminderen van de stikstofuitstoot en het herstellen van de natuur?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dat vindt D66 ook. Daar zou het over moeten gaan. Het is
juist goed dat die vrijwilligheid ook echt vooropstaat. Daar
staat D66 ook achter, maar dit is toch een beetje een herhaling van het debatje dat we over stikstof hadden. Je moet
duidelijk zijn over de stok die je achter de deur hebt. Dat is
toch waar veel mensen, boeren en bedrijven nu om zitten
te springen. Dan heb ik het nog niet eens over de rest van
de economie, want dat zou de VVD zich moeten aantrekken.
Als je zegt wat de situatie is en waar iemand aan toe is als
hij niet vrijwillig meewerkt, dan verhoog je gewoon, paradoxaal genoeg, de vrijwilligheid. Men weet dan gewoon
waar men aan toe is. Het stopt een keer. Je krijgt een
prachtige regeling van deze minister. Dan kun je je knopen
tellen, dan kun je door met je leven en dan kan de rest van
de economie ook van het slot.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat is zo'n drogreden, "dan weet je wel waar je aan toe
bent". Ik kan iemand naar de rand van de afgrond brengen
en tegen hem zeggen: "Weet je wat ik ga doen? Ik ga jou
over de rand duwen. Het is wel vervelend dat je valt, maar
je weet in ieder geval waar je aan toe bent." Dat is een
beetje wat hier gebeurt. Ik sluit me helemaal aan bij de
woorden van collega Van Campen. Ik vind het gewoon
harteloos om nu al te spreken over het intrekken van vergunningen. Ik vind dat zo harteloos klinken, wetende dat
er honderden, misschien wel duizenden boeren aan het
kijken zijn en wetende hoe hard het ze raakt door dit zo hard
te stellen. Dan vraag ik me af waarom de heer De Groot het
nou per se nodig vindt om dat "verplichtend instrumentarium" — dat is ook al zo'n woord voor dwang, laten we het
gewoon dwang noemen — nu al te noemen, in plaats van
die boeren de kans te geven om op andere manieren te
reduceren, want die zijn er gewoon. In de Vogel- en Habitatrichtlijn staat ook helemaal niet dat het met stikstofreductie
moet. Je kan ook andere maatregelen treffen. Waarom doet
de heer De Groot dit? Waarom?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Het antwoord kan heel kort en duidelijk zijn: om eindelijk
duidelijkheid te krijgen en om het land van het slot te halen.
Hier is namelijk gewoon veel meer aan de hand. We hebben
te lang gepraat. Ik heb gezegd dat de overheid de kool en
de geit te lang gespaard heeft, waardoor uiteindelijk de
woningbouw platligt en de natuur niet wordt hersteld. Op
het moment dat je de kool en de geit spaart, word je toch
een ministerie van spek en bonen. Je zult nu dus echt als
overheid moeten ingrijpen en het algemeen belang hier
centraal moeten stellen. Dat is wat er hier gebeurt. U kijkt
naar de landbouw. Ook de PAS-melders hebben echt belang
bij duidelijkheid. Op dat punt kunnen we elkaar de hand
reiken. Er zijn veel boeren die tegen mij zeggen: ik heb liever
intrekking van vergunning, want dat gaat veel sneller dan
onteigenen. Dus hou die opties open en zorg ervoor dat je
met elkaar dat instrumentarium ontwikkelt.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Om het land van het slot te halen hebben wij een initiatiefnota gemaakt samen met de collega's van JA21. Die heb
ik gisteren rondgestuurd aan alle landbouwwoordvoerders
en de ministers, want ik wil niet dat het in de pers verschijnt
voordat de collega's het hebben. Ik dacht: laat ik het goede
voorbeeld geven. Daar staan gewoon hele duidelijke voorstellen in die het land van het slot kunnen halen. Het hoeft
niet in dit debat, maar ik verwacht dat D66 daar met ons
een serieuze discussie over wil hebben. Dat hoeft niet per
se door de vergunning in te trekken. Daar hoeft in principe
geen boer voor te worden uitgekocht. Ik ben benieuwd of
de heer De Groot daar überhaupt een stukje van heeft
gelezen en wat eventueel zijn eerste reactie is, als dat kan.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Mijn eerste reactie is dat het een volstrekt fantasieplan is
en dat het boeren de valse hoop biedt dat het nog zo kan
doorgaan. Het ontkent de natuurproblematiek, die wij met
elkaar hebben. Het ontkent de rechtsstaat en de duidelijke
uitspraak van de hoogste rechter. Het is dus een plan dat
Nederland achteruit helpt. Maar het is goed dat het nu op
tafel ligt, want dan weet je als kiezer ook waar je aan toe

6 december 2022
TK 31

31-23-19

bent: als je BoerBurgerBeweging gaat stemmen, dan gaat
deze impasse nog veel langer duren.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik constateer dat de heer De Groot het hele plan niet heeft
gelezen, want het ontkent helemaal geen natuurkwesties.
In het plan staat ook helemaal niet dat we buiten de
rechtsstaat omgaan. Het is juist een manier om te kijken of
we wettelijk iets kunnen doen. En de Vogel- en Habitatrichtlijn biedt daar gewoon mogelijkheden voor. In dit huis
worden bij wijze van spreken elke dag wetten aangepast.
We dienen straks amendementen in waarmee we iets in de
wet, in de begroting, kunnen veranderen, dus dat is helemaal niet zo raar. Maar goed, daar gaan we op een later
moment op in als de heer De Groot het wel gelezen heeft.
Ik wilde nog even terugkomen op het fijnstofverhaal van
de heer De Groot, helemaal aan het begin van zijn inbreng.
Hij zei: zoals we weten, komt dat allemaal uit de veehouderij; die is daar voor een groot deel voor verantwoordelijk.
Waarom vergeet de heer De Groot daarbij te vermelden
dat je fijnstof hebt met PM2,5 en PM10? PM10 is voornamelijk
veehouderij en PM2,5 is voornamelijk verkeer en industrie.
Juist die PM2,5 zorg veel voor astma of longproblemen.
Waarom probeert de heer De Groot dit opnieuw op het
bordje van de veehouderij te leggen, wetende dat er ook
heel veel mensen zijn die fijnstof gewoon allemaal op één
hoop gooien? Ik vind dat gewoon niet eerlijk. Meneer De
Groot is altijd van de eerlijkheid en precies zeggen hoe het
zit. Waarom doet hij dat dan niet? Het is namelijk ook uit
onderzoek bekend dat mensen die in de nabijheid van een
boerderij wonen, vaak minder astmatische aandoeningen
hebben dan mensen die in de stad wonen.
De voorzitter:
Dank u wel.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
PM2,5 of PM10 is een essentieel verschil.

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Het klopt dat heel veel astmaklachten ook worden veroorzaakt door het verkeer. Zeker. Dat heeft te maken met de
NOx. Maar het is ook zeker dat de helft van het fijnstof
ammoniakgerelateerd is. We hebben het dan over secundair
fijnstof. Dat is buitengewoon slecht voor je gezondheid.
90% van de ammoniakuitstoot in Nederland komt uit de
veehouderij. Ik kan het niet mooier maken.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het is gewoon bekend dat zich in de stad de meeste astmaaandoeningen voordoen, veroorzaakt door het vele verkeer,
de industrie en misschien ook wel door de luchtvaart. Ik
herhaal mijn vraag, want ik heb er volgens mij geen antwoord op gekregen: waarom laat de heer De Groot dat
essentiële verschil tussen PM2,5, wat uit verkeer en industrie
komt, en PM10 onbenoemd? Hij gooit het hier op één hoop.
Overigens vermeldt hij daar niet bij dat de veehouderij haar
fijnstof al met 40% heeft gereduceerd en dat het fijnstof is

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

toegenomen toen de legbatterij werd afgeschaft en we
scharrelstallen moesten hebben met stro en strooisel.
Daardoor is het iets omhooggegaan, maar inmiddels is het
alweer gereduceerd. Waarom is het zo moeilijk voor de
heer De Groot om dat er ook bij te zeggen? Waarom altijd
maar dat in de grond trappen van de veehouderij?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Het zijn de feiten. Ik constateer dat mevrouw Van der Plas
hier heel veel fijnstof opwerpt, waardoor eigenlijk niemand
het meer begrijpt. Misschien is het goed om te kijken op
de website van het RIVM. Daar staat een behoorlijk alarmerend onderzoek uit 2016, dat het heeft over 9.000 doden,
vroegtijdig gestorvenen, als gevolg van slechte lucht. De
helft daarvan is afkomstig uit de landbouw. Dat heb ik niet
eens durven citeren, want dat vind ik wel heel erg ver gaan.
Bovendien is het een onderzoek uit 2016. Maar als we het
daar dan maar even mee doen, hebben we in ieder geval
een objectieve bron die aangeeft dat er wel degelijk een
groot probleem is met de lucht in Nederland, dat voor een
deel wordt veroorzaakt door ammoniak uit de veehouderij.
We hebben het over de Landbouwbegroting. Het is dus niet
meer dan logisch om daarop te wijzen, naast de andere
problemen die ik noemde als het gaat om de waterkwaliteit
en de degradatie van de natuur. Ik kan het rijtje nog een
keer erbij pakken. We zouden ook eens een keer onder de
indruk kunnen raken van hoe de landbouw in Nederland
op allerlei gebieden eigenlijk het hele land in zijn greep
houdt. Ik heb het dan niet over de boeren, want die hebben
nergens schuld aan, maar over het landbouwsysteem zoals
we dat samen hebben gemaakt. Daarover zouden we als
politiek de moed moeten hebben om te zeggen: dat gaan
we veranderen en aanpakken.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Selectief shoppen is de heer De Groot inderdaad niet
vreemd. Hij noemt een onderzoek uit 2016. We praten dan
over acht jaar geleden. De cijfers van 2018 heb ik paraat en
die zullen de cijfers uit 2016 niet veel ontlopen. Inmiddels
zijn er 10 miljoen kippen minder, 200.000 runderen minder,
1,5 miljoen varkens minder en 20.000 schapen minder. Er
is dus al heel veel gereduceerd, maar de heer De Groot doet
alsof dat iets van nu is, in de zin van: die vervelende veehouderij. Hij wekt een beetje de indruk dat het alleen maar
meer en meer is, terwijl er al heel veel is gereduceerd. Er
is inderdaad 67% stikstof gereduceerd.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
68%.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
68%? Nou, helemaal mooi! In de varkenshouderij is al 82%
ammoniak gereduceerd sinds 1990. Er is 40% fijnstof gereduceerd. Hij noemt een onderzoek uit 2016, terwijl we allemaal weten ... Laat ik heel duidelijk zijn: ik zeg niet dat er
niks aan stoffen de lucht in gaat of dat mensen niet ziek
kunnen worden als ze in de buurt wonen van een boerderij
die veel ammoniak uitstoot. Dat moet allemaal vastgelegd
en bewezen worden.

6 december 2022
TK 31

31-23-20

De voorzitter:
Dank u wel.

De voorzitter:
Nee, ik bedoel: het is "mevrouw Van der Plas". Een laatste
vraag van mevrouw Van der Plas.

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik roep dat niet zomaar. Maar mijn vraag blijft toch overeind
staan en dat is een essentiële vraag. Ik heb altijd het idee
...
De voorzitter:
Wat is uw vraag aan de heer De Groot?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Die ga ik nu stellen. Die heb ik overigens al twee keer
gesteld. Ik heb altijd het idee dat het de heer De Groot erom
te doen is om de veehouderij ... De heer De Groot zegt "het
landbouwsysteem", maar het zijn boeren. Het zijn geen
robots die op boerderijen werken, maar mensen. Zij worden
elke keer de grond ingetrapt door de woordkeuze, door het
intrekken van vergunningen en door te zeggen "de ziekmakende veehouderij" en "de natuur staat op instorten". Dat
is gewoon onzin. Ik wil de heer De Groot vragen of hij
daarmee wil stoppen. Laat ik daar maar gewoon mee eindigen.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Maar de natuur staat wél op instorten. Die behoort tot de
slechtste van heel Europa. De landbouw is in Nederland
een weg ingeslagen die eigenlijk iedereen ... Carola
Schouten had het er vijf jaar geleden al over dat het niet
meer houdbaar is. Wijffels zei in 2001 al dat het hele landbouwsysteem, dat heel sterk gericht was op kostprijzen,
zijn langste tijd had gehad en dat de industrie moest overschakelen op toegevoegde waarde. Wijffels zei in 2001 al
dat de overheid het nog een beetje in toom probeerde te
houden met regels waar boeren nauwelijks aan konden
voldoen. De overheid was niet eens bij machte om die
regels ook te handhaven. Wijffels concludeerde in 2001 al
dat ze konden terugkijken op een tijd van pappen en nathouden — in 2001! Het is nu bijna 2023 en de problemen in de
landbouw zijn niet wezenlijk veranderd ten opzichte van
2001. De landbouweconomie houdt de boer nog steeds in
haar greep en houdt het inkomen van de boer structureel
laag. Als je nu nog durft te bekritiseren dat iemand de problemen in de landbouw benoemt en zegt "jongens, dat kan
zo niet langer" ... Sterker nog, ik ben de politiek ingegaan
om met alles wat ik in me heb te proberen ervoor te zorgen
dat de landbouw weer een toekomst krijgt. Die was twintig
jaar geleden namelijk al vastgelopen. U kunt hier sprookjes
blijven vertellen, maar daar heeft het land helemaal niets
aan.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De vraag was ook een beetje lang, voorzitter.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Volgens mij stel ik gewoon op een nette manier vragen,
maar daar kunnen we over van mening verschillen. Het
gaat nu over 2001. Dat slaat natuurlijk helemaal nergens
op. In de 21 jaar tussen 2001 en nu is er zo veel veranderd
aan regelgeving, aan dierenwelzijn en aan milieumaatregelen. Er zijn ik-weet-niet-hoeveel duurzame stallen gebouwd
volgens de Maatlat Duurzame Veehouderij. En dan wordt
hier geroepen: in 2001 was het al zo; als je het landbouwsysteem nu nog zo wil houden ... Het landbouwsysteem is
al helemaal niet meer zo. Boeren doen alles wat de maatschappij van hen vraagt, alles.
De voorzitter:
Heeft u nog een vraag aan de heer De Groot? Het wordt
namelijk een beetje een inbreng. Ik moet daar even streng
op zijn.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik vind wel dat we ervoor moeten waken dat we mensen in
Nederland willens en wetens de grond in trappen. Ik heb
daar gewoon moeite mee. Ik weet hoe boeren dat zien. Ik
weet hoe boeren daarover denken. Ik weet in hoeveel
ellende ze zitten. Ik vind dat gewoon niet nodig. Ik vind dat
je ook niet met valse jaartallen moet komen. Nou goed, dat
jaartal is niet vals, maar ik vind niet dat je 21 jaar geleden
moet noemen en dan aangeven dat dat nog een-op-een op
deze tijd terug te voeren is. De heer De Groot heeft zelf in
de sector gewerkt en weet heel goed welke maatregelen er
allemaal zijn genomen en wat er allemaal is gebeurd. Dat
is gewoon niet eerlijk. Daar wil ik mee eindigen. Dan maar
geen vraag.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Toch een korte reactie. Mevrouw Van der Plas probeert iets
te zeggen over de intenties waarmee ik hier namens mijn
partij sta. Die intenties zouden slecht zijn voor de boeren.
Niets is minder waar. Ik sta hier, sterker nog, ik ben de
politiek ingegaan omdat ik met alles wat ik heb wil bijdragen
aan een beter verdienmodel voor de boer, aan een verandering van de economie, aan een landbouw die in evenwicht is met wat we hebben, wat we nodig hebben en wat
onze kinderen nodig hebben aan schoon water en schone
lucht. Daarom sta ik hier. Het is een valse suggestie dat ik
dat hier met kwade intenties doe.
De voorzitter:
Nog even iets over de initiatiefnota van mevrouw Van der
Plas en ook van de heer Eppink, volgens mij. Op het
moment dat die formeel wordt ingediend, krijgt die
natuurlijk ook gewoon de reguliere behandeling. Er komen
dan schriftelijke vragen en er komt ook een debat over. Dat
even voor de mensen die het debat volgen. Dan gaan we
luisteren naar een interruptie van de heer Boswijk van het
CDA.

6 december 2022
TK 31

31-23-21

De heer Boswijk (CDA):
Ik vind het eigenlijk heel waardeloos dat ik deze interruptie
moet plegen. We hebben pas geleden een rondetafelgesprek over de gebiedsprocessen gehad. De heer De Groot
refereerde daar al even aan. Ik geloof dat ik naast de heer
De Groot zat. Ik had eigenlijk gehoopt dat hij daar iets van
had opgepakt. Er was namelijk een wethouder uit de
gemeente Ede. Die reageerde op de vraag uit de commissie
hoe zij kijken naar het gedwongen instrumentarium. Wat
die wethouder uit Ede zei, was mij eigenlijk uit het hart
gegrepen. Die zei: "Jongens, ik word zó moe van jullie. Ik
heb een gemeente met 650 veehouders, waarvan het
grootste gedeelte tussen de 65 en de 80 jaar is. Zij roepen
continu: kom met een goede regeling en wij regelen het.
Maar elke keer als jullie in Den Haag niet leveren op het
punt van die vrijwilligheid, maar ondertussen wel beginnen
over die gedwongenheid, lopen alle boeren die ik nog wel
nodig heb, die nog wel door willen gaan, van tafel." Ik vraag
me af hoe de heer De Groot daarop reflecteert. We zaten
toch naast elkaar? Hoe draagt zijn opmerking van net over
het intrekken van vergunningen nou bij aan die transitie?
We zijn er allebei van overtuigd dat die nodig is, geloof ik.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dat was inderdaad een hoorzitting die we als vaste
Kamercommissie voor Landbouw hebben georganiseerd
om eens even op te halen wat er nou in de gebiedsprocessen gebeurt. Dat was een hele positieve bijeenkomst. De
wethouder uit Ede zei echt: ik ga het ook op een vrijwillige
manier redden. Dat is natuurlijk fantastisch. Ik heb niet voor
niets gezegd dat 2023 wat D66 betreft het jaar van de vrijwilligheid is. Daarbij had ik die wethouder ook in gedachten.
Maar u, voorzitter, herinnert zich misschien ook nog wel
de vertegenwoordiger uit Overijssel die zei: het helpt mij
enorm als ik die stok achter de deur heb. Wat ik nou zo mooi
vind aan het kabinetsvoorstel, is dat ze aan de ene kant
zeggen dat ze gaan inzetten op vrijwilligheid, maar dat ze
aan de andere kant toch dat verplichtende instrumentarium
hebben. Zo heb je het beste van twee werelden, maar heb
je wel snel duidelijkheid en wel snel het land van het slot.
De heer Boswijk (CDA):
Ik vind het jammer dat de heer De Groot dan niet vooral
het eerste heeft benadrukt, namelijk die versnelling en de
oproep aan het kabinet: ga nu eens een keertje leveren. Als
Kamer hebben we een motie aangenomen waarin we hebben gezegd: kom door met dat geld. Tot op heden is er nog
niet geleverd. Het was mooier geweest als de heer De Groot
daar voor de verandering de focus op had gelegd.
Dan toch nog even over het verplichtende instrumentarium.
Wat het CDA betreft is er natuurlijk een hele hoop gebeurd.
Er is misschien een nieuwe realiteit, maar het coalitieakkoord is niet nieuw. Daarin hebben we heel duidelijk afgesproken dat het intrekken van vergunningen wat het CDA
betreft nu helemaal niet op tafel ligt. Ik hoor mijn collega
van de VVD, Van Campen, net zeggen dat dat wat betreft
de VVD ook zo is. Wat het CDA betreft ligt dat ook in de
toekomst niet op tafel. Plus, meer inhoudelijk, de heer De
Groot zei het net zelf ook: als je een vergunning intrekt,
moet je kunnen aantonen dat dat een-op-een een relatie
heeft, in de zin van: we hebben hier een boerenbedrijf —
het kan natuurlijk ook een normaal bedrijf, een industrie,
zijn — en dat heeft invloed op dat natuurgebied daar. Die

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

relatie is helemaal niet een-op-een te leggen; dat weet de
heer De Groot ook. De heer De Groot gooit hier nu iets in
de arena waarvan hij weet dat we dat voorlopig nog helemaal niet duidelijk kunnen maken. Hoezo maakt u deze
opmerking als u al weet dat u haar eigenlijk niet kan
gebruiken en dat dit het eigenlijk alleen maar moeilijker
maakt voor de mensen die de gebiedsprocessen moeten
draaien?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik heb gekeken wat er nou achter Remkes' woorden zit; wat
bedoelt Remkes nou met dat verplichte instrumentarium?
Ik lees in ieder geval onteigenen. Ik lees ook — ik weet niet
of ik dat goed lees — het intrekken van vergunningen. En
je kunt er ook in lezen — maar dan moet ik me echt laten
bijscholen door juristen — dat de provincies ook echt nu al
aanwijzingsbevoegdheden hebben om maatregelen voor
te schrijven ter bescherming van concrete Natura 2000gebieden. Dat is het palet aan verplichtende instrumenten.
Het is aan het kabinet om dat uit te werken. Wat D66 betreft
doet het dat op zo'n manier dat vrijwillig stoppen het meest
aantrekkelijk is als dat nu eenmaal moet in een gebied;
daarin geven we elkaar de hand.
De heer Boswijk (CDA):
Ten slotte, voorzitter. In het belang van de transitie, geleidelijkheid en zo snel mogelijk reduceren wil ik nogmaals
benadrukken dat het mooier zou zijn als de heer De Groot
samen met mij optrekt richting het kabinet en zegt: lever
nou ook die vrijwilligheid. Het zou mooi zijn als hij tot die
tijd zo min mogelijk wappert met instrumenten die ik er
helemaal niet in lees. Tegelijkertijd ben ik ook wel benieuwd
hoe de ministers daarnaar kijken, maar het lijkt me heel erg
onverstandig, want elke keer dat de heer De Groot dat roept,
heeft een wethouder weer te maken met mensen die van
tafel lopen. Dat helpt de transitie uiteindelijk niet.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
D66 en het CDA zijn het volstrekt eens over het feit dat
vrijwilligheid het beste en het snelste is. Laten we daarop
inzetten.
Voorzitter. Ik heb een aantal concrete vragen aan de
minister voor Natuur en Stikstof. Hoe ziet de minister voor
Natuur en Stikstof de afbakening tussen het NPLG en het
landbouwakkoord? Kan de minister duidelijk aangeven wat
wel en wat niet in het landbouwakkoord aan de orde kan
komen? Hoe voorkomt de minister dat er nieuwe rechten
worden geïntroduceerd waardoor jonge boeren en de
overheid uiteindelijk op kosten worden gejaagd? Dan heb
ik het over de eventuele heffing op stikstof.
Ik heb een heel rijtje vragen. Zal ik die even afmaken?
De voorzitter:
Stelt u inderdaad eerst de vragen. Daarna de heer Van Haga.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Hoe kijkt de minister aan tegen een forfaitaire stikstofheffing, te innen bij de verwerkende industrie? Hoe gaat de
minister voorkomen dat er nog vergunningen worden uit-

6 december 2022
TK 31

31-23-22

gegeven voor de bouw van stallen? Hoe kijkt de minister
aan tegen het afromen van dierrechten? Wanneer verwacht
de minister het eerste recht op koop en voorrang voor de
overheid bij emissieruimte toe te kunnen passen? Hoe ziet
de minister de rol van nationale parken in het NPLG? Zitten
vertegenwoordigers van de nationale parken ook aan tafel
bij de gebiedsprocessen?
De huidige Wet agrarisch grondverkeer maakt het mogelijk
om landbouw- en natuurgronden bij voorkeur te verwerven,
maar die wet verdwijnt. Hoe ziet de minister dit? In hoeverre
gaat de minister de Wilg inzetten, waarbij de provincie het
vrijwillig ruilen van grond tussen eigenaren faciliteert? Hoe
voorkomt de minister dat boeren overstappen op sectoren
zonder dierrechten? Hoe voorkomt de minister dat industriële piekbelasters voor zowel stikstofvermindering als klimaateisen gecompenseerd worden? Ik neem immers aan
dat het "twee halen, één betalen" is.
Tot slot. Ik neem aan dat de heer Wassenberg er ook nog
over zal beginnen, maar als de koning niet het vruchtgebruik
heeft over het Kroondomein, wat heeft hij dan wel?
De voorzitter:
Ik zie de heer Wassenberg knikken.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
D66 zet wel heel erg in op reductie door de boerenstand,
zeg maar, te verminderen, maar dan vraag ik me het volgende af. Er zijn talloze initiatieven, bijvoorbeeld om additieven toe te voegen aan het veevoer. Verschillende hoogleraren hebben daar iets over gezegd, zoals professor Johan
Sanders en professor Michiel Makkee. De heer De Groot
kent al die voorbeelden waarschijnlijk wel. Daarmee kan
tot 70% reductie van de uitstoot worden veroorzaakt. Er zijn
ook andere ideeën, zoals het toevoegen van extracten van
bruinwier. Zou het niet beter zijn om gewoon … Staat D66
open voor dat soort oplossingen?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Jazeker, maar ik zeg er iets bij. Je zult niet alleen stikstof
moeten reduceren, want je hebt ook een opgave op klimaat,
die uiteindelijk nog veel knellender is voor de hele landbouw
dan de stikstofopgave, en we hebben een opgave voor
water. We hebben ook nog nieuwe eisen vanuit Brussel op
het gebied van biodiversiteit, namelijk dat je moet zorgen
dat je de natuur herstelt. Je moet ervoor zorgen dat je dat
allemaal aanpakt. Dat is de aanpak die we hebben gekozen.
Daarnaast zal de minister van LNV een innovatieagenda
gaan maken, neem ik aan. D66 is echt een partij van innovaties, maar daarbij zeggen we wel: je moet ervoor zorgen
dat die innovaties bijdragen aan de transitie naar kringlooplandbouw, want anders hou je het bestaande systeem alleen
nog maar een klein beetje in de lucht terwijl je weet dat het
over tien jaar toch eindigt.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Dus als ik het goed begrijp: zelfs als we naar een stikstofuitstoot van nul gaan met al die additieven, toevoegingen en
innovaties om mest te behandelen en voer te verbeteren,
zegt D66 nog steeds dat we de veestapel aan moeten pakken.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ja. Je moet ook kijken naar het klimaat, het water en de
biodiversiteit. Je moet ervoor zorgen dat de bodem en het
water leidend zijn in die gebieden. Dus je zult veel meer
moeten doen en je zult die innovaties moeten laten oplijnen
met je visie op kringlooplandbouw. De zaken die u noemt,
kunnen best een bijdrage leveren. Als ze dat echt doen, is
dat prima.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Tot slot. Dat lijkt mij toch een vrij grimmige boodschap voor
de boeren. Die denken dan dat ze hun uitstoot met allerlei
innovaties tot nul kunnen reduceren, maar dat D66 dan nog
steeds zegt: sorry, maar we gaan jullie toch wegreorganiseren.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dan heeft u niet goed geluisterd naar mijn antwoord.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Ik heb een hele andere vraag, die nog niet gesteld is, denk
ik, maar wel heel erg belangrijk is. We hebben het net uitgebreid gehad over vergunningen en de heer De Groot
heeft een aantal hele goede vragen gesteld aan de minister.
Ik vind het belangrijk om nog even op te merken dat zowel
de Tweede als de Eerste Kamer anderhalf jaar geleden
instemde met een wetswijziging waarmee een einde komt
aan het houden van dieren in dieronvriendelijke systemen.
Het kabinet werkt nu toe naar een dierwaardige veehouderij.
Ik moet dan toch even denken aan de situatie zoals die nu
is, waarin er nog steeds vergunningen worden gegeven
voor stallen waar kalfjes worden gehouden voor de productie van blank kalfsvlees. We weten dat dat zeer dieronvriendelijk is. Kalfjes worden bijvoorbeeld op betonnen vloeren
gehouden en mogen geen gras eten, want dan zou hun
vlees te rood worden. Wat de Partij voor de Dieren betreft,
is dat iets waar we vanaf moeten. Ik zou graag van D66
willen weten of zij kijken naar de kalverhouderij als iets wat
dierwaardig zou kunnen worden. Of moeten we ervan af?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Het is bijna niet voorstelbaar hoeveel kalveren, babykoetjes,
we importeren in Nederland. Ik geloof dat dat er 800.000
of 900.000 per jaar zijn. Die worden over een lange afstand
vervoerd. Die krijgen veel antibiotica omdat ze hartstikke
ziek zijn. Als je kleuters naar de crèche brengt, zijn ze de
eerste tijd ook ziek. Het is dus eigenlijk niet voor te stellen
dat dat een toekomst heeft. Ik zeg er wel bij: hoe doe je dat
in Europa? Want dat zijn wel de afspraken die we hebben
over vervoer. Het is heel erg lastig om dat zomaar te verbieden, gelet op de schadevergoedingen. Dat is één. Ook de
kalverhouderij, wat daarvan overblijft, zal dierwaardig
moeten zijn. Daarvoor is nu een proces ingericht. Het is niet
voor niets dat ik tijdens het vorige debat aan de minister
van LNV heb gevraagd of de kalverhouderij ook aan tafel
zit bij dat convenant. Dat bleek niet zo te zijn, maar inmiddels is dat dus wel zo. Dat is goed. Laten ze daar op basis
van wetenschappelijk inzicht over wat je nog wel kunt doen,
de kalverhouderij op dierwaardige leest schoeien. Maar de
import van kalveren blijft een zorg en een punt van buikpijn.

6 december 2022
TK 31

31-23-23

Mevrouw Vestering (PvdD):
Dan nog even terug naar de vraag die ik expliciet stelde
over dat er nu nog steeds vergunningen worden gegeven
voor de uitbreiding van stallen waarin deze kalfjes worden
gehouden. Is de heer De Groot het met de Partij voor de
Dieren eens dat we daar op dit moment in ieder geval geen
vergunningen meer voor moeten geven?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik heb net ook aan de minister gevraagd hoe hij gaat voorkomen dat er nu nog nieuwe vergunningen worden afgegeven. U heeft het over nieuwe kalverstallen, maar er zijn
recent ook nog andere stallen geopend. Dat vind ik heel
lastig, want we hebben in Nederland met elkaar afgesproken
dat de gemeenten of de provincies dit mogen doen. Maar
ik vraag de minister ook hoe je gaat voorkomen dat je een
stal opkoopt voor heel veel geld en dat de boer ergens
anders met dat geld weer een stal gaat beginnen. Dan is er
niets wezenlijks veranderd en dat zou zonde zijn.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Voorzitter. Zoals bekend bevindt de helft van onze biodiversiteit zich buiten de Natura 2000-gebieden. Er is een groot
belang voor ons allen om daar zuiniger op te zijn. Mocht je
dat niet uit intrinsieke motivatie doen, bedenk dan dat elke
euro die je daarin investeert €8 oplevert, als het gaat om
schoon water, biodiversiteit en schone lucht. Dus het loont
om te investeren in natuur. Dat heeft de Europese Commissie ons vorige week ook duidelijk gemaakt tijdens een
briefing. In die briefing ging het ook over het verslechteringsverbod. Het kabinet is heel kritisch over het verslechteringsverbod dat in de natuurherstelverordening zou staan.
Namens D66 heb ik gevraagd in hoeverre dat lijkt op het
verslechteringsverbod dat ook in de Vogel- en Habitatrichtlijn zit. Zij hebben uitgelegd dat het eigenlijk niet meer is
dan een soort no regret. Als je een gebied buiten een Natura
2000-gebied in een betere staat hebt gebracht en er sprake
is van een goede trend, zou het zonde zijn als je dat met
een groot project doorkruist. Dus ik begrijp die redenering
van de Europese Commissie eigenlijk wel. Volgens de
Europese Commissie leidt het geenszins tot bureaucratische
rompslomp maar is het common sense. Hoe ziet de minister
dat?
Voorzitter. Wat is de status van de Basiskwaliteit Natuur?
Er zijn per gebiedstype scans opgesteld. Is de minister
bereid om op basis daarvan doelen te formuleren voor
landschapsgronden, steden en het agrarisch gebied? Is de
minister ook bereid om de monitoring in het agrarisch
gebied en de steden te intensiveren, zodat de ontwikkeling
van algemene soorten ook goed gevolgd kan worden?
Voorzitter. Het beste natuurbeleid is een goed landbouwbeleid. Ik doe al 30 jaar niets anders dan proberen om een
bijdrage te leveren aan de verduurzaming van de landbouw,
met wisselend succes. Ik ben er zelfs de politiek voor in
gegaan, zoals ik net al zei. Vanuit mijn ervaring heb ik
geprobeerd om een cadeautje te geven aan de minister van
LNV, namelijk de veertien valkuilen waarin je als nieuwbakken minister kan lopen.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De voorzitter:
Worden ze uitgereikt of voorgelezen?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Nee, ik zal ze even kort opnoemen; ik kan mijn tekst wel
sturen.
De eerste valkuil is de mythe van de primaire landbouw als
marktpartij. Voor de meeste boeren is de markt de veewagen of de rijdende melkophaaldienst, de RMO. De verwerkende industrie is, behalve bij korte ketens, eigenlijk gewoon
de marktpartij.
De tweede. Heel vaak worden consumenten of industrieën
op hun verantwoordelijkheid gewezen. Als je verder niks
doet, is dat een soort politieke bezweringsformule. Je moet
dus zorgen dat je uiteindelijk de wet aanpast. Marktpartijen
houden rekening met de markt en de wet, niet met een
ritueel van verantwoordelijkheid.
Dan nog zo'n mooie, voorzitter: de illusie van het gelijke
speelveld in Europa. Ik noem dat gekscherend de "Helma
Loddersdoctrine". Jarenlang is er eigenlijk niks gebeurd,
want men zei: men moet eerst in Europa allemaal meegaan
en dan gaan we hier in Nederland pas wat doen. Ten eerste
zijn het altijd de zwaksten die daarom vragen. We hebben
de beste boeren, dus waarom zouden wij een level playing
field willen? Laten we lekker vooroplopen. Twee. Als we
dan al een level playing field doen, laten we ons dan eerst
maar eens even aan de Europese weten gaan houden, toch?
Drie. PBL heeft berekend dat er 7 à 8 miljard euro schade
per jaar wordt veroorzaakt door het Nederlandse voedselsysteem. Als we aan dat level playing field doen, laten we
dan eerst maar even die schade in rekening gaan brengen.
Dat wordt sowieso vaak genegeerd in het hele landbouwdebat, want dat ligt natuurlijk een beetje gevoelig. Dus ik
zeg dat hier nog maar even: per jaar worden we 7 miljard
euro armer met elkaar. Goed dus dat het ministerie nu gaat
beprijzen.
Dan nog zo'n leuke: de symbolische rol van koepels. Je
hebt de koepel van supermarkten, het CBL, en de koepel
van de verwerkende industrie, de FNLI. De minister gaat
daarmee aan tafel zitten. Maar hun achterban is natuurlijk
hartstikke verdeeld. Met die koepels kun je dus eigenlijk
maar vier soorten afspraken maken. Eén: over intenties.
Dat is al tien keer gebeurd. Twee: over de verdeling van
subsidies. Dat gaat altijd nog best wel. Drie: je kunt wel
afspraken maken als er een marktbelang is, bijvoorbeeld
over antibioticareductie. Vier: als het gaat om de inzet van
het subsidie-instrumentarium. Dan kun je echt wel zakendoen met CBL en FNLI, maar anders zitten ze er alleen maar
om te zeggen dat het allemaal niet kan.
Ik ben inmiddels bij nummer zes: de moeilijkheid om
afspraken te maken met vertegenwoordigers van de primaire sector. Ik had laatst appcontact met een van die vertegenwoordigers. Ik vroeg hem eigenlijk: "Wat gebeurt er
als je een afspraak maakt, bijvoorbeeld over het aantal
grootvee-eenheden, dat van — ik noem maar wat; het is
echt zuiver fictief — vier naar twee gaat? Ga je dat dan aan
je leden opleggen?" Nee, antwoordde hij, want dat kan ik
helemaal niet. Dat dacht ik al. Als je afspraken maakt met

6 december 2022
TK 31

31-23-24

de vertegenwoordigers van de primaire landbouw, is dat
altijd een probleem.
Zeven. Dat is toch wel een ernstige, namelijk de illusie dat
een transitie van de landbouw alleen maar winnaars kent.
Een veel gebruikte bezweringsformule is dat er ruimte is
voor heel veel vormen van landbouw. Ja, maar zolang je
niet bereid bent om niet meer te doen aan vormen van
landbouw die elk jaar weer schade aan onze omgeving
veroorzaken, stelt een landbouwtransitie niks voor. Een
landbouwtransitie is geen spel zonder nieten. Het is best
wel heftig om dat te doen.
Nummer acht is er ook zo een: meegaan in het kostprijsdenken. Er wordt altijd gedacht dat Nederland een van de
duurste landen ter wereld is: een hectare kost €80.000 of
€100.000, dus laten we vooral niet nog iets extra's toevoegen aan de kostprijs. Dan doet men alsof wij vanuit Nederland met goedkope bulk op de wereldmarkt ons verdienmodel moeten ondersteunen. Dat gaat gewoon niet werken.
Dat is een eindig model. Je moet gewoon zorgen dat je met
minder productie meer verdient. Zo simpel is het. Dat is
geen taak van de overheid maar van de verwerkende
industrie.
Dan een misverstand over publiek en privaat. Er wordt vaak
gezegd: laat de landbouw doorgaan zoals het nu gaat. Deze
discussie heb ik bijvoorbeeld weleens met de ChristenUnie.
Maar als wij dan een bepaald landschap willen of een groenblauwe dooradering of een schone sloot of schone lucht,
dan zijn dat publieke diensten en dan moeten we daar als
overheid maar voor gaan betalen. Dat is eigenlijk heel raar,
want in essentie veroorzaakt het systeem dan nog steeds
schade en dan gaan wij daar een beetje subsidie op toeleggen. Voor de overgangsperiode kun je dat doen, maar
anders wordt het heel raar.
Tien. Het drogbeeld van incrementele vooruitgang. Kleine
stapjes zetten is natuurlijk altijd goed, maar waar wil je
naartoe? Dat wordt vaak vergeten.
Hetzelfde geldt voor innovatie — dat is zo'n beetje het
toverwoord — als je daar niet bij zegt waartoe het moet
leiden.
Ik noem ook het gebruik van toverdoelen. Ik heb dit ook
weleens gezegd tijdens een commissiedebat. Duurzame
gewasbescherming, duurzaam gebruik van bodems, dierwaardige veehouderij en zelfs kringlooplandbouw zijn, als
je het niet definieert, toverwoorden. Ik noem ook "regeneratieve landbouw". Dat is het nieuwste, maar niemand weet
wat het is. Als je het niet definieert, zijn het alleen maar
toverwoorden. Dat doet het ministerie eigenlijk al twintig
jaar. Dat is eigenlijk een beetje zonde.
Dertien. Projecten verwarren met een transitie. We zien dat
bij opeenvolgende ministers, of het nou om Veerman ging
met zijn dialoog over de intensieve veehouderij of dat het
Verburg was met de eiwittransitie of dat het Van Dam was
van de PvdA met z'n voedseltop. Dat was allemaal prachtig,
en de minister kwam lekker door de winter. Alleen, ze lieten
allemaal de kern van het landbouwsysteem intact. Verwar
projecten dus niet met een transitie.
Dan ben ik al bij veertien. Het droombeeld van verre deadlines. Deze minister heeft eigenlijk al gezegd dat we naar

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

2040 gaan, terwijl zijn voorganger, Carola Schouten, zei:
eigenlijk moet ik in 2030 mijn visie gerealiseerd hebben.
Het is natuurlijk heel makkelijk om te zeggen dat het over
tien jaar allemaal gerealiseerd moet zijn. Het is nog makkelijker om dat voor over twintig jaar te doen. Maar eigenlijk
gaat het over de tussendoelen.
Dat zijn zomaar wat tips. Is de minister van LNV zich bewust
van deze valkuilen? Hoe gaat hij die valkuilen vermijden?
Het zou wel aardig zijn als hij daarop zou kunnen reflecteren.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Allereerst dank aan collega De Groot voor dit vermakelijke
college. Er zaten wat handige tips in. Er zaten ook wat
mythes over mythes in. Maar ik miste eigenlijk de vijftiende
mythe, namelijk de mythe van Tjeerd. Dat is namelijk de
mythe dat de sleutel bij de keten ligt: als je die weet om te
draaien, dan komt het verdienmodel vanzelf. Kunt u dat
nog eens wat nader toelichten? Dat is namelijk ook nuttig
voor de minister.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ja, dat staat ook in het coalitieakkoord. Het zijn namelijk de
verwerkende industrieën die contact hebben met de markt.
Er is bijvoorbeeld een hele grote zuivelcoöperatie die 11
miljard kilo melk heeft en 7 miljard kilo melk slechts met
veel winst kan verkopen. Het is hartstikke goed om dat te
doen, want dan verdien je geld voor de boer. Maar toch
verkoopt die coöperatie per jaar, afhankelijk van of het een
goed of slecht jaar is, 2 of 3 miljard kilo melk onder de prijs.
Daardoor is de gemiddelde uitbetalingsprijs zo laag dat al
die leden van die coöperatie alleen maar kunnen pompen,
intensiveren, groter worden, schaal vergroten. Dat verdienmodel klopt dus in essentie niet, omdat het heel erg aanbodgericht is. Er is geen autoproducent die net zo veel
auto's produceert als dat er staal op de stoep wordt gezet.
Maar dat is wel een beetje het verdienmodel van sommige
zuivelcoöperaties in Nederland. Daarom moet je zeggen:
even goeie vrienden, maar als je het niet vrijwillig doet,
gaan we die transitie opleggen via de kwaliteitssystemen.
Daar hebben we samen ook een motie over ingediend. Op
die manier zorg je er dan voor dat er geen schade meer
ontstaat aan de omgeving of aan het boereninkomen. Dat
betekent dus dat men er echt op moet gaan inzetten om
elke druppel melk gewoon met vette winst te verkopen. Dat
hebben alle marktpartijen te doen.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Even los van dit door tekentafelpolitiek doorspekte betoog,
gaat collega De Groot nog steeds niet in op de mythe dat
het verdienmodel voor de boer er vanzelf komt. Ga maar
eens naar het erf van een boer. Die zit aan de kant waar de
klappen vallen. Ik heb dit voorbeeld wel vaker genoemd,
ook in het bijzijn van de heer De Groot, maar als er bijvoorbeeld corona uitbreekt, wordt die aardappel die in 2019 nog
perfect was en waarvan je fantastische frietjes kon snijden,
in één keer afgekeurd omdat de restaurants in Parijs dicht
zijn. Op wie wordt dat afgewenteld? Niet op McDonald's of
op een of andere verwerker, maar op de boer. Uiteindelijk
is het idee dat je alleen maar waardevolle melk produceert
die je fantastisch kunt verkopen en verwaarden, dat er geen
druppel te veel meer is en dat dat verdienmodel dan als

6 december 2022
TK 31

31-23-25

vanzelf uit de lucht komt vallen, toch de grootste mythe
van alle veertien, dus vijftien, mythes?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik zeg ook niet dat het makkelijk is. Ik zeg ook niet dat het
vanzelf gaat. En ik zeg ook niet dat als er crises zijn, de
verwerkende industrie dat niet zal afwentelen op de boer.
Ik zeg ook niet dat op het moment dat je extra eisen gaat
stellen, die niet hier en daar gewoon worden doorvertaald
naar de boer en dat die weer met de gebakken peren, of
eigenlijk aardappelen, zit. Dat moet niet gebeuren en daar
moeten we ook echt op toezien. Maar ik draai het toch wel
om.
Ik geef nog een voorbeeld. Dat is het voorbeeld van Avebe.
Toen in 2011 de Europese subsidie eraf ging, riep iedereen:
o, o, o, we gaan allemaal failliet. Het was €45 per ton. De
subsidie ging eraf, Avebe ging gewoon beter dat aardappelzetmeel vermarkten, en het is nu minstens €90 per ton. Dat
is het gewoon door als verwerkende industrie, als marktpartij, je werk beter te doen voor de boeren. Dat is de filosofie
van het coalitieakkoord. Gaat het dan allemaal goed? Nee.
Gaat het allemaal vanzelf? Nee. Maar gaat het nu goed?
Nee, ook niet.

van vandaag op morgen doen. Maar de kern is dat het
huidige verdienmodel veel te veel op bulk en kostprijs is
gericht. De enige manier om te veranderen, is om te
beginnen bij de industrie.
De heer Boswijk (CDA):
Ik sluit mij een beetje aan bij de woorden van collega
Grinwis. Ik wil eigenlijk een groot onderscheid maken tussen
voedselproductie en andere productie. Ik vind namelijk dat
je de voedselproductie niet kunt vergelijken met elk ander
product. Een bekend begrip in onze economie is schaarste.
Schaarste is iets moois. Schaarste dwingt je om nog verder
te innoveren en nog verder te verbeteren. Het vervelende
van schaarste aan voedsel is alleen dat je dan honger hebt.
Ik vind dus dat die vergelijking tussen de voedselproductie
en elke andere markt scheef gaat.
Maar dan even mijn vraag. Ik hoor de heer De Groot praten
over zaken die allemaal fout gaan, die anders moeten of
die iedereen verkeerd heeft ingeschat. Ik hoor hem heel
vaak praten over kringlooplandbouw. Ik heb eigenlijk nog
nooit van de heer De Groot gehoord wat in zijn ogen
kringlooplandbouw is en hoe die uiteindelijk praktisch kan
bijdragen aan het verdienmodel van de boeren.

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voor alle duidelijkheid: ik zie heel veel kansen in de keten.
Ik zie heel veel kansen bij bijvoorbeeld Avebe. Mijn complimenten voor dit bedrijf. Ik ging in 2002 als student-assistent
langs bij al die boeren die heel erg bang waren, omdat
Avebe op omvallen stond. Zij hebben zichzelf opnieuw uitgevonden. Ik wens de hele sector dat soort innovatieve
coöperaties toe die vanuit een echte tegenmacht en een
klassieke coöperatiegedachte echt verdienvermogen voor
de boer toevoegen. Maar hier stellen dat door de keten een
beetje bij te draaien, door daar de sleutel in te zetten, dat
verdienmodel dan vanzelf komt — dat is toch een beetje
de mythe die boven dit debat hangt — vind ik een gevaarlijk
geloofsartikel, om even met de heer Remkes te spreken.
Dat gaat niet vanzelf. Dat is heel hard werken. Daarover zijn
wij het wel met elkaar eens. Maar bouw daar alstublieft niet
te veel op, want voor je het weet, zit de boer met nog weer
een certificering en nog weer een extra ketenverplichting.
Dan heeft hij geen sikkepit, geen centje meer aan opbrengst,
maar betaalt hij wel de prijs.

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dan begin ik eerst met het waarom van de kringlooplandbouw. Om het goed te doorgronden, zul je dus moeten kijken hoe we op aarde de grond gebruiken. Veel landbouwgrond, namelijk een derde, gebruiken we om voedsel te
telen voor dieren. Voor een kilo dierlijk eiwit heb je altijd
een paar kilo extra nodig. Het dier is dus een grote verliesgever. Daardoor is dat hele systeem heel inefficiënt. Per
product doen we het efficiënt, maar dat is niet wat ik bedoel.
Het gaat dus om systeemefficiëntie. Je kunt eenvoudigweg
niet met het huidige voedselsysteem 10 miljard mensen
voeden, want dan heb je drie aardbollen nodig. Dat is dus
waarom kringlooplandbouw zo belangrijk is. Dus wat je
gaat doen, is dat vertalen in bijvoorbeeld voer. Dan ga je
dieren dus geen eten meer geven dat mensen ook kunnen
eten. Dus geen granen en soja meer bijvoorbeeld. Geen
mais en soja. Want die grond kun je beter gebruiken om
voedsel te telen dat rechtstreeks in onze magen belandt.
Als je dat trucje kent, kun je dat ook aan het buitenland
leren en dan kunnen we de aarde ook redden. Het is dus
echt een heel relevant model.

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dat is grappig, want hier hoor je dus het kostprijsdenken
in door. We zullen echt naar de toegevoegde waarde moeten gaan. Dat is precies waar de verwerkende industrie toe
verplicht is. Redden ze dat niet, dan houdt het dus ook op.
We accepteren niet meer hoe het nu gaat. Het punt is dat
als je elke keer begint te redeneren bij de boer en je wilt
tegelijkertijd een transitie doen, dan is het alsof je tegen
een touwtje duwt. Maar je moet aan een touwtje trekken.
Of het dan goed gaat, weet ik niet. Ik ga ook niet zeggen:
het is een garantie. Maar je kunt dat stapsgewijs doen, door
de tijd te nemen — tussen 2030 en 2040 kun je dat doen —
en door steeds de lat wat hoger te leggen. Collega Boswijk
en ik zijn het erover eens dat je dat bijvoorbeeld door middel
van een bijmengverplichting zou kunnen doen. De heer
Grinwis is het er ook mee eens. Door steeds die lat hoger
te leggen, kun je het geleidelijk doen, want dat ga je niet

Het tweede wat je moet doen, is kijken naar bijvoorbeeld
mest. Nu is mest eigenlijk de grote bron van ammoniakuitstoot en methaan. Dat is omdat het een rotte drijfmest is.
Wat je moet doen, is zorgen voor mest van een mooie,
organische kwaliteit. Je moet zorgen dat je daar ook de
koolstof in houdt, zodat je ook daar de kringloop houdt.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Voorzitter. Dan het derde. Ik zie u een beetje ongeduldig
kijken.
De voorzitter:
Ja, dat komt door de vraag. Het is een algemene vraag en
er wordt een beetje college gegeven, dus iets bondiger,
hoe interessant het ook is! Ik kijk even naar u beiden. Ik
geef dus niet de heer De Groot de schuld; ik geef u beiden

6 december 2022
TK 31

31-23-26

een beetje de schuld. De vraag was algemeen en u greep
de kans voor een college.

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ja, precies.

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Het derde gaat over de bodem. We hebben natuurlijk met
Mansholt, zeg maar, een voedselproductie die heel erg
chemiegestuurd is, met kunstmest en bestrijdingsmiddelen,
maar die daardoor heel erg kwetsbaar is. We zijn de biologie
vergeten. Vanuit een gezonde bodembiologie kun je een
hele robuuste en ook intensieve plantaardige productie
hebben. Dus als je die drie bewegingen maakt, op het
gebied van voer, mest en bodem, en dat vertaalt in KPI's
voor de verwerkende industrie — dan krijg je ook dat verdienmodel erbij; niet vanzelf — dan heb je een definitie van
kringlooplandbouw, die je ook nog stapsgewijs kunt doen,
zodat ook boeren het kunnen meemaken.

De heer Boswijk (CDA):
Ik werd daar heel enthousiast van en ik geloof daar ook in,
maar even concluderend …

De heer Boswijk (CDA):
Dat is interessant. Mijn standpunt over soja is bekend. Ik
heb daar vorig jaar inderdaad ook een motie over ingediend.
Ik heb daar ook mijn vraagtekens bij. Maar laten we het iets
concreter gaan invullen en ons even alleen richten op het
voer. Ik hoor de heer De Groot zeggen: we voeren eigenlijk
niks meer aan dieren wat mensen kunnen eten. Dat kan.
Dan ga je 100% op kringloop zitten. Maar de heer De Groot
weet ook dat als een boer bijvoorbeeld alleen maar gras
voert aan zijn koeien — iets wat wij niet kunnen eten dus
— en je die boer niet meer de mogelijkheid geeft om bijvoorbeeld af en toe een beetje mais te voeren, de
methaanuitstoot omhooggaat, gigantisch omhooggaat
zelfs. En dat terwijl de bewindspersonen — of wij allemaal
— ook nog de opdracht hebben om de klimaatopgaven te
halen. Dus hoe dogmatisch gaan wij hierop handelen, of
hoe dogmatisch wil de heer De Groot hierop gaan handelen? Gaat er nog wel ruimte zijn waardoor uiteindelijk op
dat boerenerf de afweging kan worden gemaakt om bijvoorbeeld twee doelen te gaan halen? Ik bedoel dat je soms
zegt: we gaan op kringloop misschien iets minder strak zitten, zodat we op klimaat weer iets meer halen.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik ben uitermate pragmatisch, omdat je gewoon moet kijken
wat wel werkt en wat niet werkt. Alleen waar het nu niet
klopt, daar moeten we toch een andere boog maken. Bijvoeren met mais gebeurde tot 30 jaar geleden helemaal niet.
Waarom is dat nodig? Omdat ons gras zo eiwitrijk is
geworden dat die koe eigenlijk permanent ziek is. Daardoor
hebben de uiers een veel te hoog ureumgetal en de melk
ook. Je moet dus het hele systeem doordenken. Je moet
gewoon weer naar kruidenrijk gras, met meer hooi, dus
met meer koolstof, zodat die koe weer wat gezonder wordt.
Misschien is de productie dan wat minder, maar dan heeft
de koe ook wel weer een veel langere levensduur en een
lager ureumgetal. Dat klinkt heel technisch, maar als je dat
echt laag krijgt en je kaas gaat maken van die melk, dan
heb je ontzettend lekkere kaas. O, dat weet u trouwens ook,
want u bent ook bij die boer geweest die dat doet.
De heer Boswijk (CDA):
Ja, ik ben even zijn naam kwijt, maar het was ergens in het
midden van het land. Klopt.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Je moet het hele systeem doordenken.
De heer Boswijk (CDA):
Stel, de minister gaat de gesprekken voor het landbouwakkoord aan. U bent daar heel cynisch over. Ik heb daar iets
meer vertrouwen in, omdat ik ook wel voorbeelden zie
waarbij afspraken met de keten wel gelukt zijn. Maar stel,
wij geven de minister nu het vertrouwen om die gesprekken
te gaan voeren. Heeft de minister dan ook de vrijheid om
inderdaad die afwegingen te maken? Kun je bijvoorbeeld
zeggen: natuurlijk gaan we naar kringloop, maar we hebben
ook een opgave op het gebied van klimaat? Kun je daar
toch ook nog ruimte laten voor het boerenvakmanschap?
Hoor ik dat die ruimte er daadwerkelijk ook is?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Als je uiteindelijk toewerkt naar een systeem dat klopt, is
die ruimte er natuurlijk, maar je zult breder moeten kijken.
Als u zegt "klimaat", heeft u het niet over de klimaatimpact
van de hele landbouw, dus inclusief het grondgebruik. Dan
gaat het erover dat per liter melk de klimaatimpact lager is
op het moment dat je die dieren mais voert. We zullen met
elkaar moeten bekijken hoe het systeem wel weer gaat
werken. Dat is nog een hele zoektocht, en de minister heeft
daar ook alle ruimte in. Het is een totaal nieuw ontwerp van
het systeem. Daar hebben we ook veel kennis van boeren
voor nodig. Dat ga ik hier niet allemaal verzinnen.
De voorzitter:
Dank u wel. Vervolgt u uw betoog.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik had een aantal valkuilen en daarna vier punten die de
minister wat D66 betreft mag gaan uitvoeren. Een transitiewet maken die kringlooplandbouw doorvoert. Ten tweede:
die wet richt zich op de verwerkende industrie, die moet
omschakelen van een kostprijsstrategie naar een strategie
met meeropbrengst. Drie. Die wet schrijft supermarkten
voor om volledig en controleerbaar transparant te zijn over
de mate waarin hun assortiment aan de principes van
kringlooplandbouw voldoet, inclusief een eerlijke prijs voor
de boer. En boeren worden bijgeschoold en begeleid om
kringloopboer te worden. Daar kunnen ook dat soort
moeilijke vragen die de heer Boswijk stelt in tot uitdrukking
komen. Dat zijn volgens mij de vier dingen die moeten
gebeuren. Daar liggen ook al goeddeels moties voor van
deze Kamer.
Hoe staat het in dat verband met de uitvoering van de
motie, van de gehele coalitie, die de regering verzoekt
ervoor te zorgen dat de transitie naar kringlooplandbouw,
inclusief een eerlijk verdienmodel, een vaste plek krijgt in

6 december 2022
TK 31

31-23-27

dit private kwaliteitssysteem? Graag een gedetailleerd verslag van het ministerie van alle activiteiten ter uitvoering
van die motie.
Alleen door de focus te verleggen van kostprijs naar
opbrengst kun je geld verdienen door marktconcepten te
ontwikkelen en hiermee goed geld te verdienen voor de
boer. Pas dan kun je die eisen ook opleggen aan de boer.
De kost gaat voor de baat uit. Zo kunnen boeren het ook
meemaken, zeg ik tegen de heer Grinwis van de ChristenUnie. Eventueel kun je deze verplichting opleggen met een
bijmengverplichting. Daar zal de heer Boswijk nader op
ingaan.

brengt. Graag een concrete toezegging daarover in zijn
eerste termijn.
Voorzitter. Ik rond af. Het is de rechter geweest die een
politiek van tientallen jaren pappen en nathouden tot de
orde heeft geroepen. Een politiek die de kool en de geit
spaarde, leverde een ministerie van spek en bonen op. Er
gaat nu een ingrijpende sanering plaatsvinden. Complimenten aan het kabinet hiervoor. Maar een sanering biedt geen
perspectief. Daarvoor is een aparte minister aangesteld,
die we bij deze politieke moed toewensen. Anders blijft het
bij een sanering en blijft de boer aan de laatste mem hangen.

Voorzitter. Tot slot een paar concrete vragen aan de minister
van LNV.

Dank u wel.

1. Als je toch afspraken gaat maken over kringlooplandbouw, is de minister dan bereid om juist een organisatie
van kringloopboeren, bijvoorbeeld Caring Farmers, aan de
hoofdtafel te zetten?
2. Hoe gaat de minister tussendoelen inbouwen op weg
naar 2040?
3. Hoe staat het met de benchmark gewasbescherming?
Dat betreft een motie van ondergetekende en de heer Boswijk.
4. Hoe gaat de minister cateraars en horeca een rol geven
bij de niet vrijblijvende transitie naar kringlooplandbouw?
5. Hoe staat het in dat verband met duurzaam inkopen door
het Rijk?
6. Is de minister al bezig met het uitwerken of stimuleren
van een duurzaamheidscertificaat, bijvoorbeeld ook Europees?
7. Is de minister bereid om tot een omvattend etiket voor
kringlooplandbouw te komen?
8. Is de minister bereid om bedrijfsadviseurs en coaches te
certificeren en met een bijscholingsverplichting voor hen
te komen?
9. Is de minister bereid om boeren te ondersteunen zelf
weer coöperaties op te zetten om producten van kringlooplandbouw beter te gaan vermarkten?
10. Hoe staat het met de uitvoering van de motie om een
generieke methode te ontwikkelen voor koolstofcertificaten
voor isolatie- en bouwmaterialen? Dat betreft een motie
die ik samen met de heer Grinwis heb ingediend.
11. Hoe staat het met de motie die regering oproept een
norm te stellen voor het bepalen van kringloopefficiëntie
op bedrijfsniveau? Dat is een motie die ik in de vorige
periode samen met de heer Geurts heb ingediend.
12. Hoe staat het met de motie die de regering oproept om
afspraken te maken met supermarkten om de transitie naar
kringlooplandbouw mogelijk te maken? Dat is ook een motie
uit de vorige periode.
13. Is de minister bereid om het topsectorenbeleid aan te
passen op kringlooplandbouw?
14. Is de minister bereid om een duidelijk kader te schetsen
waaraan innovaties moeten voldoen, opdat deze bijdragen
aan de transitie naar kringlooplandbouw?

De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Groot. Dan stel ik voor dat wij tot
20.45 uur schorsen. Daarna starten wij met de heer Thijssen
van de PvdA.

Wat kweekvlees betreft sluit ik mij gemakshalve aan bij de
opmerkingen van de VVD daarover.
Tot slot een vraag over dierentuinen. Ik heb begrepen dat
ze geen toestemming krijgen om hun gevogelte te vaccineren. Ik zou graag zien dat de minister hier verandering in

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De vergadering wordt van 20.00 uur tot 20.46 uur geschorst.
De voorzitter:
Aan de orde is het debat over de begroting Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit. We zijn beland bij de heer
Thijssen van de PvdA voor zijn eerste termijn.

De heer Thijssen (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. "Zelfs een schuur is te duur." Dat
kopte De Telegraaf afgelopen najaar. Het verhaal ging over
Marion Klein van 21 jaar, die zei: "Dan bied ik al 20.000 euro
boven de vraagprijs, en gaat het voor nog eens 30.000 euro
meer weg. Het is echt om moedeloos van te worden. Ik heb
al heel vaak geboden en elke keer als ik weer hoor dat ik
het niet ben geworden, zakt de moed me iets verder in de
schoenen." Zo zijn er veel meer voorbeelden in ons land,
bijvoorbeeld: "Ik reageer elke week op woningen, maar
eigenlijk heeft dat geen enkele zin. Ik heb last van psychische klachten en de stress is niet te doen. Mijn suïcidale
gedachtes nemen toe, omdat ik straks gewoon dakloos
word. Daaraan denken is verschrikkelijk." Dat is een artikel
op de website van de Woonbond. Dat is hoe deze natuurcrisis, deze stikstofcrisis, veel groter is geworden dan alleen
maar de landbouwsector. Het land zit op slot. Dit kabinet
heeft gezegd dat het 900.000 woningen wil bouwen, maar
door de stikstofvervuiling en de slechte staat van de natuur
is de bouwvrijstelling geschrapt en wordt het bouwen van
huizen alleen maar moeilijker. Daar maakt mijn fractie zich
grote zorgen over.
Maar daar blijft het niet bij. Er zijn nog meer gevolgen van
de crisis die we in de landbouw zien. Neem het persoonlijke
verhaal van Ans, die vlak buiten Deurne woont. Haar astma
slaat aan door de fijnstoffen en de stank van de veehouderijen in haar buurt. Haar man zegt: ik heb gewoon recht op
frisse lucht. Dit is een fragment uit Stank en strijd, deel
twee, van Zembla van BNNVARA. Ook hebben mensen last
van klimaatverandering, waar de landbouwsector ook aan
bijdraagt. Iris, die vorig jaar haar dorp in Limburg zag
overstromen, zegt in de Volkskrant: "Ik zou hier niet gaan
wonen. Want ik denk dat het niet de vraag is óf het weer

6 december 2022
TK 31

31-23-28

overstroomt, maar wanneer." En een laatste voorbeeld van
de nadelige effecten van de landbouw is van Frederieke
van Varkens in Nood, een dierenarts die in verzet komt. Zij
schrijft: "De stikstofcrisis is een dierencrisis. Maar de dieren
kunnen niet met tractoren naar Den Haag. Ze worden vaak
vergeten, terwijl dieren in de veehouderij samen met de
natuur de grootste slachtoffers zijn van het huidige landbouwsysteem."
Wat een ellende. Het is niet heel erg leuk om dit allemaal
te brengen aan de start van dit debat. Het FD heeft geprobeerd er een getal aan te hangen. Het FD komt op 28 miljard
aan schade. Die teller loopt nog steeds verder. Ook daar
blijft het niet bij, want we zien — dat zien we ook in het land
— dat de gangbare boer met zijn handen in het haar zit en
niet weet hoe die, na jarenlang te hebben geïnvesteerd in
de richting die de samenleving wil, het hoofd boven water
moet houden, hoe die zijn hypotheken moet aflossen en
hoe die nog een eerlijke boterham kan verdienen met het
produceren van ons voedsel, en dat terwijl sommigen al
vele generaties lang boeren op dezelfde plek.
Maar dat is niet het enige verhaal. We zien bijvoorbeeld
ook een Rabobank, die miljarden en miljarden winst maakt
met het financieren van 80% van de landbouwsector. We
zien in de Quote 500 bijvoorbeeld ook veevoerbedrijf De
Heus, dat miljoenen en miljoenen winst maakt. Ook zien
we VanDrie, een kalverhandelaar, die ook miljoenen en
miljoenen winst maakt. Daar staat de biologische sector
tegenover, de biologische boeren. Zij hebben ons eerder
dit jaar een visie gepresenteerd en laten elke dag zien hoe
zij heerlijk voedsel verbouwen op een duurzame manier en
daar een prima boterham mee kunnen verdienen. Er is dus
echt hoop. Zij laten zien dat we het landbouwsysteem
kunnen veranderen en dat boeren heel erg belangrijk zijn
in het verbouwen van ons voedsel.
Eindelijk lijkt het kabinet door te pakken, en dat op de dag
dat de wereldwijde biodiversiteitstop in Canada van start
gaat. De teruggang die we zien in de natuur, is namelijk
niet alleen in Nederland zichtbaar, maar over de hele
wereld. Eindelijk lijkt het kabinet door te pakken. We zijn
vandaag als commissie aangemoedigd door tientallen ngo's
en andere organisaties, die hebben gezegd: de natuur kan
wel zonder ons, maar wij kunnen niet zonder de natuur,
want we hebben de natuur nodig voor ons voedsel, voor
ons water en voor schone lucht. Zij moedigen ons aan om
er toch vooral voor te zorgen dat we de mooie dingen die
in het coalitieakkoord staan, nu echt gaan doen. Want daar
staan mooie dingen in en we hebben weer mooie brieven
gekregen. De vervuiling door stikstof moet snel naar beneden door het aanpakken van de piekbelasters. De natuur
moet ook op langere termijn echt herstellen door ervoor te
zorgen dat de stikstofvervuiling in 2030 gaat halveren. Maar
een van mijn belangrijkste vragen aan deze ministers is:
hoelang gaat dit nu eigenlijk duren? Hoelang gaat het duren
voordat die stikstofvervuiling daadwerkelijk naar beneden
gaat? Ik vraag dat zodat de natuur kan herstellen, maar ik
vraag dat ook voor Marion en ik vraag dat ook voor al die
mensen in Nederland die op zoek zijn naar een huis en voor
al die mensen in Nederland die torenhoge huren hebben
of hele hoge hypotheeklasten, omdat die wooncrisis zo
enorm om zich heen slaat en die woonlasten zo ontzettend
hoog worden. Dat heeft natuurlijk weer effect op wat mensen zich dan allemaal nog kunnen veroorloven. Vandaag
hebben we het bij het vragenuur gehad over die enorme
energierekening en over dat mensen gewoon de kachel niet

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

meer durven aanzetten. We hebben allemaal de voorbeelden gehoord van kinderen die met honger naar school gaan
en van een scholier die flauwvalt, omdat hij een heel
weekend niet te eten heeft gehad. Het is heel goed dat er
nu voor deze aanpak wordt gekozen, maar het is superbelangrijk om te weten: wanneer komt dit land van het slot?
Wanneer kunnen we weer op gemakkelijke wijze vergunningen afgeven voor het bouwen van woningen, zonder dat
dit tot heel veel vertraging leidt of dat dit überhaupt
geschrapt wordt? Graag ontvang ik hierover duidelijkheid.
Dat brengt mij ook op de stikstofruimte, waar we het al
eerder over hebben gehad. Het is toch onbestaanbaar dat
er wel stikstofruimte opgekocht kan worden om een snelweg te verbreden, maar dat die stikstofruimte dan niet
gebruikt kan worden om bijvoorbeeld huizen te bouwen?
Daarom wil ik graag van de minister voor Natuur en Stikstof
weten: hoe is dat nou gegaan rond die A27? Hoeveel rechten zijn er nou opgekocht? Kan de minister daarop ingrijpen
— het is immers toch een overheidsinstantie die dat gedaan
heeft — en die stikstofrechten naar zich toehalen? Kan ze
met die stikstofrechten gaan zorgen voor natuurherstel,
voor de PAS-melders en voor het gewoon doorgaan van
die huizenbouw?
Het verhaal dat we gisteren hoorden over de Schipholgroep,
die blijkbaar niet alleen voor zichzelf stikstofruimte aan het
opkopen is, maar ook voor een vliegveld dat überhaupt nog
niet eens geopend is, is hetzelfde. Het is toch onbestaanbaar
dat we dadelijk in tijden van een klimaatcrisis stikstofruimte
gaan inzetten om een vliegveld te openen? Ook hierbij is
daarom mijn vraag: kan de minister hierop ingrijpen? We
hebben immers toch ook wel het een en ander te maken
met Schiphol. Kan de minister ingrijpen? En kan de minister
voor Stikstof en Natuur ervoor zorgen dat die rechten naar
haar toekomen en dat we die gaan inzetten voor natuurherstel, de PAS-melders en het bouwen van huizen?
Ik ga verder met stikstof en kom op de latente ruimte en
het externe salderen. Hierover schrijft de minister dat ze
wil ingrijpen om ervoor te zorgen dat die latente ruimte niet
zomaar meer gebruikt kan worden en dat de natuur niet
kan verslechteren. Dat is volgens mijn fractie een heel erg
goed idee. Maar kan voorkomen worden dat, doordat dit
is aangekondigd, boeren hier nu op gaan anticiperen en
dat ze toch nog even snel die latente ruimte gaan gebruiken
om toch nog wat meer te kunnen vangen bij een of andere
opkoopregeling? Dat lijkt misschien op slecht denken van
mijn fractie, maar dat is het niet. We hebben dat namelijk
eerder, zo'n tien jaar geleden, ook gezien bij het melkquotum, waarbij boeren ook nog even snel het een en ander
deden om daarna meer gecompenseerd te kunnen worden.
Wat gaat de minister hieraan doen?
Dan complimenten aan het kabinet dat uiteindelijk het recht
op eerste opkoop aangepakt gaat worden. Dat is volgens
mij een heel slim voorstel. Dat is eerder gedaan door collega
Bromet. Ik feliciteer collega Bromet ermee dat dit nu echt
gaat gebeuren. Maar mijn grote, grote vraag is dus: wanneer gaat Nederland van het slot af? Dat betekent dat de
natuur herstelt en dat we huizen kunnen bouwen. Het
schema dat ik daarover zie, snap ik niet helemaal. Er komt
een landbouwakkoord. Dat is in april of mei klaar. Er komt
een Nationaal Programma Landelijk Gebied. Dat is op 1 juli
klaar. Dan is het niet helemaal klaar, want niet alles hoeft
af te zijn. Dus dat is me ook niet helemaal duidelijk: wat is
dan wel af en wat is dan niet af? Dan kom er een "uitkoop-

6 december 2022
TK 31

31-23-29

regeling plus"; zo noem ik het maar even. Dat is die woest
aantrekkelijke uitkoopregeling. Die is dan heel 2023 open.
Wanneer weten we dan dat de stikstofvervuiling naar
beneden gaat? En wanneer zitten we dan op dat onontkoombare pad naar die halvering van de stikstofvervuiling in
2030?
Omdat al deze trajecten de komende twaalf maanden lopen
en omdat we eigenlijk echt geen tijd meer te verliezen
hebben, wil mijn fractie graag weten hoe het daar dan mee
gaat en of we op weg zijn om dat onontkoombare pad voor
elkaar te krijgen en die stikstofvervuiling naar beneden te
krijgen. Daarom zou ik graag een toezegging willen op een
maandelijkse rapportage van deze ministers, waarin zij
schrijven hoe het met de verschillende trajecten gaat, zodat
dit huis zicht erop kan houden dat inderdaad gebeurt wat
nodig is en zodat we daar een debat over kunnen hebben
als dat niet zo is. Er leeft namelijk een grote vrees bij mijn
fractie dat we nu toch weer — een van de coalitiepartijen
zei het net al — een jaar van vrijwilligheid hebben, dat we
toch weer een jaar gaan praten, en over een jaar bij elkaar
staan en constateren: het is weer niet gelukt, de stikstofvervuiling gaat niet naar beneden, de natuur kan niet herstellen, de huizen kunnen niet gebouwd worden en de economie kan niet van het slot af. Dat kunnen we ons niet nogmaals veroorloven.
Voorzitter. Dan kom ik bij de centen. Deze coalitie maakt
een onwaarschijnlijk groot bedrag vrij om dit probleem op
te lossen: 24 miljard euro. Wellicht is dat gerechtvaardigd.
Daar wil mijn fractie ook echt wel serieus naar kijken. Maar
we hebben daar nog wel een aantal vragen bij. Er is een
opkoopregeling. Eerder, vorige week, is die gelekt. Toen
bleek dat boeren wellicht 120% van hun bedrijfswaarde
zouden kunnen krijgen. Dat is nu niet terug te vinden in de
brieven. Ik vraag me af: wat is het dan wel? En waar komt
die 120% dan vandaan? Kan de minister daar iets over
zeggen? Dat is mijn eerste vraag.
Dan mijn tweede vraag. Er was natuurlijk bij het coalitieakkoord nog een doorrekening van Financiën waar het miljarden en miljarden minder kostte. Waarom kiest de minister
daar niet voor?
Er is een motie in deze Kamer aangenomen waarin wordt
gevraagd om ervoor te zorgen dat de landbouwsector zelf
gaat bijdragen aan dit transitiefonds, te beginnen bij bijvoorbeeld de Rabobank. Daar is vandaag ook het een en ander
over in de media verschenen. Ik ben heel benieuwd of dit
inderdaad de plannen zijn van de minister. Kan hij hier meer
over vertellen? Ik lees in de media dat de Rabobank 3,5
miljard zou moeten betalen aan het stikstoffonds. Is dat zo?
Waarom is dat 3,5 miljard? Waarom is dat niet 10 miljard?
Dit is immers het bedrijf dat 80% van de landbouwsector
heeft gefinancierd en de afgelopen decennia miljarden en
miljarden aan winst heeft gemaakt.
Er zijn echter nog meer bedrijven. Denk aan de veevoerbedrijven. Ik zei het al. Veevoerbedrijf De Heus staat in de
Quote 500. Dat heeft de afgelopen decennia miljoenen en
miljoenen verdiend aan dit verkeerde landbouwmodel. Wat
wordt hun bijdrage aan het enorme transitiefonds van 24
miljard? VanDrie is ook zo'n bedrijf. Dat staat ook in de
Quote 500. Dat is ook decennialang rijk geworden door dit
verkeerde landbouwmodel. Wat gaan zij bijdragen aan het
transitiefonds van 24 miljard? Mijn fractie vindt het namelijk

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

écht te gemakkelijk om te zeggen: dat moet de belastingbetaler dan maar betalen.
Voorzitter. Dan het perspectief voor de boeren. Ik heb zojuist
dingen genoemd over het landbouwmodel die niet goed
gaan. Daar zijn problemen mee. Mensen in het land hebben
daar last van. Daardoor verschraalt de natuur. Daardoor
kunnen huizen niet gebouwd worden. Er is natuurlijk ook
een prachtige visie op hoe ons land er wél uit kan zien, hoe
boeren wél kunnen boeren. Er is een visie op hoe zij kunnen
boeren met de natuur in plaats van tegen de natuur. Ik werk
toevallig samen met een hele mooie partij: GroenLinks. Ik
weet dat GroenLinks — dat gaat collega Bromet doen —
dadelijk een prachtige visie gaat geven op hoe het land
eruit kan zien. Daar sluit ik me heel graag helemaal bij aan.
Dat is namelijk ook de visie die de Partij van de Arbeid
daarop heeft.
Dat geeft mij de tijd om nog iets verder te duiken in het
perspectief van de boeren. De biologische boeren laten
namelijk al jarenlang zien hoe zij voedsel kunnen verbouwen
en een goede boterham kunnen verdienen. Toch gaan we
nu weer drie à vier maanden praten over een landbouwakkoord. Ik vraag mij af: waarom gaat dat nou gebeuren?
Waarom gaan we niet gewoon ingrijpen in de markt? Maar
goed, de minister kiest ervoor om voor het landbouwakkoord te gaan, samen met veel partijen. Mijn fractie heeft
er heel veel zorgen over of dat tot iets gaat leiden. Maar
goed, dat gaan we zien.
Mijn vraag aan de minister is wel: is zij bereid om in te
grijpen in de markt? Waar kunnen de partijen die dadelijk
aan tafel zitten eigenlijk allemaal over gaan praten? Laat ik
een paar dingen noemen. Een mogelijkheid is het bijmengen van biologische melk, zoals geopperd door de Denktank
regie en ruimte. Dat is ook in de media gebracht door collega Boswijk. Is dat een mogelijkheid? Een andere mogelijkheid is de Franse wet. Kunnen we die ook in Nederland
invoeren, zodat duidelijk is wat de kostprijs is van een boer?
Zo wordt dat voor de hele keten transparant. Dan weten
we zeker dat de boer in ieder geval de kostprijs vergoed
krijgt. Is dat een mogelijkheid waarover gepraat kan worden? Is het een mogelijkheid dat we nu écht gaan praten
over het betalen van boeren voor landschapsbeheer? Hoeveel krijgen zij dan betaald? Is de minister ertoe bereid om
als dat uit het landbouwakkoord komt, de overheid een
launching customer te laten zijn? De overheid koopt
natuurlijk heel erg veel in, dus als zij zegt dat het vanaf een
bepaald jaar helemaal biologisch is, dan gaat dat er ook
voor zorgen dat die markt groeit. Zijn dat allemaal mogelijkheden of wil de minister eigenlijk niet ingrijpen in de markt?
De voorzitter:
Ik kijk even naar de heer Boswijk of hij ermee instemt dat
eerst het verhaal wordt afgerond. Dat is het geval.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank. Dan valt het mijn fractie nog op dat er bij de totstandkoming van dat landbouwakkoord partijen aan tafel zitten
en dat het er heel erg op lijkt dat er sleutels van de markt
aan de boeren gegeven worden. Wij snappen dat, want wij
snappen dat die boeren een transitie in moeten gaan, dat
ze onzekerheid ervaren over de vraag hoe ze aan het eind
van die transitie hun boterham kunnen verdienen en dat ze
daar wel een mening over hebben. Het lijkt er nu alleen wel

6 december 2022
TK 31

31-23-30

op dat dat allemaal afgewenteld gaat worden in de keten
en dat het uiteindelijk terechtkomt in hogere voedselprijzen.
En dan moet de Partij van de Arbeid toch echt even opkomen voor al die mensen die bijvoorbeeld 40 uur in de week
werken en de eindjes nu al niet meer aan elkaar kunnen
knopen. Dan wil de Partij van de Arbeid toch echt wel even
opkomen voor de mensen die nu al moeten kiezen tussen
koken en stoken. Stel dat eruit komt dat we wat meer
moeten gaan betalen voor voedsel, wat vindt de minister
dan eigenlijk acceptabel, 1%, 5%, 10%? Zijn de minister van
Sociale Zaken en de minister voor Armoedebeleid hierop
aangehaakt? Dat zijn vragen die ik heb voor de minister,
want de Partij van de Arbeid vindt dat de boeren een nette
prijs moeten krijgen voor de producten die ze voor ons
maken, maar we willen toch ook echt wel zicht houden op
wat dit gaat betekenen voor de consument en dan vooral
voor de consument die nu al heel veel moeite heeft om
rond te komen of niet kan rondkomen.
De voorzitter:
Is dit een goed moment, meneer Boswijk?
De heer Boswijk (CDA):
Dit is een goed moment om een interruptie te plegen bij
collega Thijssen. Ik zit naar zijn pleidooi te luisteren, dat
natuurlijk buitengewoon interessant is, maar het geeft ook
al meteen aan hoe ingewikkeld dat sturen op de markt is.
Ik hoor collega Thijssen namelijk zeggen dat we, zoals in
het Franse model, meer moeten sturen op dat biologische.
Ik zou dat heel graag willen, maar het vervelende is alleen
dat bijvoorbeeld Frankrijk geen goed voorbeeld is. Daar is
een deel van de sector inderdaad verplicht om een x-percentage biologisch te produceren, maar de vraag blijft
achter met als gevolg dat de biologische prijs inzakt, waardoor de biologische boer uiteindelijk eigenlijk ook de dupe
is. Tegelijkertijd hoor ik de heer Thijssen ook zeggen dat
hij niet wil dat voedsel duurder wordt. Dat vind ik wel
ingewikkeld, want uiteindelijk moet het natuurlijk wel uit
de lengte of uit de breedte komen. Hij stelt nu heel veel
vragen aan de bewindspersonen, maar ik ben dus wel heel
benieuwd wat zijn eigen afwegingen zijn. Mag voedsel
duurder worden of misschien niet en moet het ergens
anders vandaan komen? De marges in de keten zijn namelijk
ook niet zo heel groot.
De heer Thijssen (PvdA):
De Partij van de Arbeid heeft een hele andere visie op hoe
onze samenleving eruit zou moeten zien. Wij vinden dat
arbeid ontlast moet worden en dat vermogen veel meer
belast moet worden. Wij vinden dat je, als je 40 uur werkt,
genoeg geld in je handen moet hebben om rond te kunnen
komen, om je huur of je hypotheek te betalen, om je voedsel
te kunnen kopen, om je kinderen op een sportclub te kunnen
doen. Dus wij vinden dat er een fundamentele moet komen
in hoe we belasting heffen en in hoe we ervoor zorgen dat
mensen aan hun geld komen. In het geval dat voedsel iets
duurder wordt omdat wij ook willen dat de boeren een
eerlijke prijs krijgen, dan kan dat omdat we weten dat lagere
inkomens en middeninkomens genoeg geld in hun handen
hebben om dat iets duurdere voedsel ook te kiezen, of te
kopen, want ze kunnen dan niet kiezen. Dus dat is voor ons
een hele belangrijke voorwaarde en daarom stel ik ook
precies deze vragen aan de minister. Als dalijk uit dat

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

landbouwakkoord komt dat voedsel duurder wordt, dan
hebben we wel een probleem met elkaar, omdat we nu al
zien dat heel veel mensen de kachel niet aanzetten en omdat
nu al heel veel mensen, steeds meer mensen, bij voedselbanken staan omdat ze geen boodschappen kunnen doen.
Dus als die voedselprijs zomaar omhooggaat, dan hebben
we echt wel een gesprek met elkaar te voeren over de vraag
hoe we er dan voor zorgen dat wél alle Nederlanders rond
kunnen komen.
De voorzitter:
De laatste vraag van de heer Boswijk, CDA.
De heer Boswijk (CDA):
Ik denk dat het wel goed is om je te realiseren dat dat
voorstel van bijmengen, waar ik zo meteen mee kom, zich
niet tot biologisch beperkt. Dat kan ook opgaan voor
natuurinclusieve of grondgebonden boeren, boeren die
heel goed bezig zijn maar net buiten alle labels vallen. Dat
zal wel als gevolg gaan hebben dat de melk in de winkel
iets duurder wordt. Hoe kijkt de heer Thijssen daarnaar? Ik
ga dat voorstel morgen indienen omdat ik vind dat een
inkomensprobleem, dat natuurlijk schrijnend is en waar we
ook iets aan moeten doen, niet uiteindelijk een probleem
van de individuele boer moet worden omdat hij onder de
kostprijs moet gaan produceren. Nu moeten we dat juist
anders aanpakken dan normaal. Normaal zitten we heel erg
aan de vraagkant te trekken en zeggen we: we moeten meer
biologisch in het schap hebben. Dat werkt niet, want mensen kopen toch niet biologisch. Je moet de totale drempel
iets verhogen. Dan is het onvermijdelijk dat voedsel ietsjes
duurder gaat worden in de supermarkt.
De heer Thijssen (PvdA):
Drie antwoorden dan. Een. Dat is precies waarom ik deze
vragen stel en daar inzicht in wil hebben. Als het landbouwakkoord er is, zal ik daar ook een motie over indienen. Als
dat betekent dat voedsel duurder wordt, dan moeten we
het echt met elkaar hebben over de herverdeling in dit land.
De PvdA vindt nu al dat dat niet goed is, omdat nu al heel
veel mensen niet rond kunnen komen. Dat wordt dan alleen
maar erger. Dan moeten we daar echt iets aan doen.
Twee. We weten dat een paar spelers in de keten van het
landbouwsysteem ongehoord veel marktmacht hebben.
We weten ook dat daar een ongehoord grote marge blijft
hangen. Die marktmacht zouden wij graag gebroken willen
zien. Wij willen ervoor zorgen dat ze een nette marge hebben, maar dat daar niet meer blijft hangen dan nodig is.
Dan mijn laatste punt. Je kunt ook de btw op groente en
fruit of op duurzame producten naar nul brengen. Dan zorgen we ervoor dat voedsel iets goedkoper is. Dat zorgt er
weer voor dat er iets meer geld terecht kan komen bij de
boeren die dit produceren zonder dat de consument er meer
voor hoeft te betalen. Er zijn meerdere mogelijkheden om
dit op een goede manier te doen. En ik kijk uit naar het
voorstel van de heer Boswijk.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Met veel van de gedachten van de heer Thijssen kan ik best
uit de voeten. Maar hij zegt ook: wacht even, het gevolg

6 december 2022
TK 31

31-23-31

mag niet zijn dat voedsel ietsje duurder wordt. Maar het
probleem is toch niet dat de Nederlander weer, net als
vroeger, iets meer gaat betalen voor voedsel en een groter
deel van zijn inkomen daaraan kwijt is? Is het probleem niet
veeleer te lage inkomens? Dat is toch het kernprobleem?
Waarom doet hij gelijk al die mooie woorden teniet dat de
boer meer moet overhouden aan zijn mooie product door
te zeggen: maar dat mag niet worden doorvertaald in de
voedselprijzen?

worden zodat de boeren een betere marge hebben en
gewoon een eerlijke boterham kunnen verdienen. Op
duurzaam voedsel kan bijvoorbeeld geen btw geheven
worden. Zo kan je ook iets aan de voedselprijs doen. Maar
als de voedselprijzen iets omhooggaan, vind ik dat we echt
ervoor moeten zorgen dat er niet nog meer mensen met
honger naar hun werk of naar school gaan, en dat de rijen
voor de voedselbanken niet nog langer worden. Dat is
namelijk voor de Partij van de Arbeid onacceptabel.

De heer Thijssen (PvdA):
Volgens mij zeg ik dat niet. Ik zeg wel dat er een landbouwakkoord is, waarbij ik zie dat er drie gangbare boerenorganisaties aan tafel zitten. Volgens mij zitten er één biologische boerenpartij en een natuurorganisatie aan tafel. Maar
ik mis bijvoorbeeld een consumentenorganisatie. Ik mis
het uitgangspunt dat we dadelijk aan het eind van het
akkoord inzicht hebben in … We hebben nu verdienmodellen gemaakt voor boeren. Daar ben ik voorstander van,
want ik vind dat zij na de transitie een goed inkomen moeten hebben. Maar ik vind ook dat we zicht moeten hebben
op wat het betekent voor de consument. Als de consequentie is dat de consument meer moet betalen, moeten we het
daar wel met elkaar over hebben in dit huis. We weten
namelijk dat mensen nu in de kou zitten. We weten dat er
nu kinderen naar school gaan met honger. Dat vindt de
Partij van de Arbeid onacceptabel. Als we dit willen fiksen,
zeg ik: tot uw dienst. We moeten daarnaar kijken. We willen
dat boeren op een nette manier door deze transitie heenkomen, maar we moeten ook kijken naar de gevolgen daarvan
voor de consument.

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik maak even een persoonlijk feitje. Ik heb op geen enkele
wijze gesuggereerd dat mensen het wel vanzelf redden.
Nee, ik begon met de stelling: het loon is eerder te laag dan
dat de prijzen te hoog zijn. Dat was mijn beginstelling.

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Dat ben ik natuurlijk wel met collega Thijssen eens, maar
er is ook het probleem van het perceptieverschil. Als je een
gemiddeld huishouden namelijk vraagt hoeveel van zijn
inkomen wordt uitgegeven aan voedsel, zal het antwoord
ongeveer zijn: een kwart, 24%. Wat is de realiteit? In 2019
was het 8% van het inkomen. Dat is iets gestegen naar 12%
à 13%. Maar in 1960 werd nog ongeveer 30% van het inkomen uitgegeven aan voedsel. Nederland heeft nu daarin
een van de laagste percentages van de wereld. Het probleem is dus toch echt dat er te weinig op het boerenerf
belandt en niet zozeer dat consumenten in Nederland te
veel aan voedsel uitgeven. Dat doet niks af aan de huidige
situatie waarin het voor veel mensen onmogelijk is om de
eindjes aan elkaar te knopen. Ik vind wel dat we moeten
oppassen dat we het gelijk afwentelen op de boer. Het
aandeel van de broodprijs dat wordt bepaald door het graan
is zo'n 10% à 12%. Als de graanprijs dus verdubbelt, zie je
dat met maar een paar cent terug in de prijsverhoging van
het brood. Bij heel veel producten kan er dus gerust veel
bovenop komen, zonder dat de consument zich daar dan
vervolgens blauw aan betaalt. Ziet de heer Thijssen dat
ook? Het is veel subtieler en veel genuanceerder.
De heer Thijssen (PvdA):
Misschien moeten we afspreken dat we het allebei niet gaan
doen, dat ik dus niet ga niet doen alsof de boeren het toch
wel redden en dat u niet gaat doen alsof de consumenten
het toch wel redden. Volgens mij heb ik net drie manieren
aangegeven hoe we ermee kunnen omgaan als de uitkomst
van het landbouwakkoord is dat voedsel iets duurder moet

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De heer Thijssen (PvdA):
Als we er aan het eind van dit debat nog over eens kunnen
worden dat de lonen omhooggaan, dan kunnen we elkaar
helemaal vinden, meneer Grinwis.
De voorzitter:
Gaat uw gang, mevrouw Koekkoek.
Mevrouw Koekkoek (Volt):
Het debat neemt een leuke wending, voorzitter.
Ik had een vraag over een ander punt. De heer Thijssen had
het kort over de overheid als klant, als afnemer. Vanuit Volt
hebben wij in eerdere debatten voorgesteld om in te zetten
op schoollunches en schoolontbijt, maar ook op duurzame
werklunches. Is dat wat de heer Thijssen voor ogen heeft
als we het hebben over de overheid als afnemer?
De heer Thijssen (PvdA):
Dat kan. De overheid besteedt vele miljarden per jaar aan
allerlei zaken, waaronder landbouwproducten. De overheid
kan natuurlijk zeggen: vanaf een bepaalde datum willen we
dat dat helemaal biologisch of grondgebonden is. Op die
manier kunnen we een markt creëren voor de boeren die
op die manier ons voedsel verbouwen en kunnen we ervoor
zorgen dat zij bij de overheid als launching customer een
goede prijs krijgen voor de producten die ze maken.
Mevrouw Koekkoek (Volt):
Dat kan ik volgen. Ik ben er zelf ook een voorstander van
dat je toewerkt naar een keurmerk, maar het nadeel daarvan
is dat dat soms lang duurt. Vandaar dat ik vroeg hoe de
PvdA staat tegenover het vergroten van de afzetmarkt via
indirecte interventies.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat klinkt hartstikke goed. Laten we dat ook doen.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.

6 december 2022
TK 31

31-23-32

De heer Thijssen (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Ik wil nog een vraag stellen en een
punt maken over de opzet van het landbouwakkoord. Zoals
ik het nu begrijp — maar ik laat mij daarover graag verder
informeren door de minister — is er plek voor drie gangbare
boerenorganisaties, één biologische boerenorganisatie en
één natuurorganisatie. Ik vraag me af wie aan tafel een stem
geeft aan het klimaat, want dat is ook een belangrijk
onderwerp. Wie geeft een stem aan het dierenwelzijn? Dat
is ook een belangrijk doel van het landbouwakkoord. En
wie geeft een stem aan de consument?
Een vraag die ik heb bij het hele landbouwakkoord is wie
uiteindelijk de scheidsrechter is, want we weten eigenlijk
al zeker dat deze mensen het niet eens gaan worden aan
tafel. Daarom is het heel erg belangrijk dat er een scheidsrechter is die op een gegeven moment zegt: dit is inderdaad
een redelijk verdienmodel, dit blijft binnen de planetaire
grenzen die het uitgangspunt zijn van het landbouwakkoord
en dit blijft er niet binnen, dus hierover moet nog even
worden doorgepraat. Hoe werkt dat nu precies? We hebben
de Ecologische Autoriteit en we hebben het PBL. Wie krijgt
nu precies welke rol hierin?
Voorzitter. Ik heb zelf een aantal keer een plek gehad aan
zo'n tafel. Het is hard werken als je het op moet nemen
tegen grote brancheorganisaties. Ik zei "het opnemen
tegen", maar ik bedoel "in gesprek gaan met" grote brancheorganisaties, zoals LTO. Daarom zal ik vandaag een
amendement indienen dat ervoor zorgt dat de kleinere
partijen aan tafel wat financiële tegemoetkoming krijgen
vanuit de overheid, zodat zij zich goed kunnen voorbereiden
en aan die tafel goed het gesprek kunnen aangaan. Ik hoop
op uw steun daarvoor.
Voorzitter. Mijn slotvraag over het landbouwakkoord is:
wat nou als het niet lukt? De minister zegt dat hij zal doen
wat Remkes ook heeft gezegd, namelijk zelf met voorstellen
komen. Maar wanneer komt hij dan met die voorstellen? Is
dat de dag nadat het landbouwakkoord niet gelukt is, of
gaan we dan wéér een halfjaar nadenken? U zult begrijpen
dat ik, in het belang van de natuur maar ook in het belang
van de huizenbouw, hoop dat de minister de dag na het
klappen van het landbouwakkoord met zijn voorstellen
komt.

De langetermijnklimaatdoelen zijn nog best lastig, zeggen
experts die in de Kamer zijn geweest. Ze hebben gezegd
dat die nog weleens knellender kunnen zijn dan de stikstofdoelen. Wat is nu dan precies het doel waarop gestuurd
wordt? Is dat klimaatneutraal zijn in 2050? En wat is dan
het doel in 2040?
Er wordt ook gestuurd op de waterdoelen, maar we weten
dat het zevende actieprogramma Nitraatrichtlijn plus het
addendum er niet voor zorgt dat we de Kaderrichtlijn Water
gaan halen. Wat is nu dan de opdracht die wordt gegeven
aan de gebiedsgerichte processen om blijkbaar een kop te
zetten op het zevende actieprogramma Nitraatrichtlijn?
Daarmee halen we die doelen namelijk niet.
Dan wordt er gepraat over allerlei meekoppeldoelen, die
superbelangrijk zijn. Wat zijn die doelen precies, en hoe
wordt daarop gestuurd? Moeten de gebiedsgerichte processen er ook echt voor zorgen dat al die doelen gehaald
worden? Hoe ziet de minister dat precies voor zich?
We hebben het eerder gehad over de rechtszaak die
Greenpeace overweegt aan te spannen, omdat er in 2025
veertien habitats dreigen om te vallen. Is dit proces nu
robuust genoeg om die rechtszaak te overleven, of hebben
we in 2025 weer een heel ander juridisch probleem?
Dan had ik nog een vraag over de 500 tot 600 piekbelasters
waar Remkes het over had. Er wordt nu gezegd "we gaan
2.000 tot 3.000 piekbelasters benaderen, en dan hopen we
dat er 600 overblijven", als ik het goed begrijp. Maar Remkes
hield geen rekening met de Porthosuitspraak. Die Porthosuitspraak ligt er nu wel. Is er dus niet veel meer nodig dan
die 500 à 600 die uitgekocht worden?
Tot slot, voorzitter. Ik zei het al eerder: we hebben vandaag
een petitie aangeboden gekregen van een heleboel organisaties die miljoenen mensen, miljoenen Nederlanders,
vertegenwoordigen. Zij zeiden: de natuur kan wel zonder
ons, maar wij kunnen niet zonder de natuur, want die is
essentieel voor ons drinkwater, voor schone luchten en
voor ons lekkere voedsel. Daarom hoop ik dat we inderdaad
tot goede afspraken kunnen komen om ervoor te zorgen
dat de natuur herstelt.
Dank u wel.

Voorzitter. Dan heb ik nog een aantal losse vragen. Eén
vraag is gericht aan beide ministers. Die gaat over zowel
het landbouwakkoord als het Nationaal Programma Landelijk Gebied. Het is ook een doel om te zorgen voor vitaal
platteland. Ik wil eigenlijk vragen hoe daar nou invulling
aan wordt gegeven in beide processen. Is dat een apart
doel? Is er ruimte voor de deelnemers om daar ook middelen voor vrij te maken? De Partij van de Arbeid vindt het
bijvoorbeeld belangrijk dat onze dorpen onze dorpen blijven, dat buurthuizen en bibliotheken openblijven en dat
buslijnen blijven bestaan. Zijn dat ook zaken die aan bod
kunnen komen in zo'n gebiedsgericht proces of in zo'n
landbouwakkoord? En kunnen daar dan middelen voor vrij
worden gemaakt?
Dan nog een aantal kleinere vragen. Er wordt geschreven
over de ijkmomenten van het NPLG. Gelden daarvoor nou
dezelfde voorwaarden als bij Remkes? En als dat zo is,
waarom staan die dan niet in de brief?

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Thijssen. Dan geef ik het woord aan
de heer Boswijk, CDA.

De heer Boswijk (CDA):
Dank u wel, voorzitter. De brieven die wij vorige week ontvingen, zijn gematigd positief ontvangen. Was er dan
helemaal geen kritiek? Jawel, die was er wel degelijk. Er
werd vooral gezegd dat heel veel boeren nog steeds niet
weten waar ze aan toe zijn. En dat is maar goed ook, want
stel je voor dat elke boer nu had geweten waar hij aan toe
was. Dat had betekend dat wij hier in Den Haag voor elke
boer hadden bedacht wat er moet gebeuren. Het mag
inmiddels wel een beetje duidelijk zijn: het CDA gelooft niet
in een technocratische, van bovenaf opgelegde transitie.
Dat was destijds ook onze kritiek op het stikstofkaartje, en

6 december 2022
TK 31

31-23-33

dat is ook de reden geweest dat wij anderhalf jaar geleden
in onze landbouwvisie hebben gepleit voor een gebiedsgerichte aanpak. Want de aanpak in het Utrechtse veenweidegebied is anders dan in bijvoorbeeld de Brabantse Peel of
het Groningse Lieftinghsbroek.
Voorzitter. Ik ben voorzichtig optimistisch dat we, na de
escalatie afgelopen zomer, nu inmiddels kunnen constateren
dat de door het CDA voorgestelde bemiddelaar — dat is
uiteindelijk Remkes geworden — ervoor heeft gezorgd dat
alle partijen weer aan tafel zitten. Het blijft fragiel, maar het
is wel belangrijk, want hoewel het voor een enkeling hier
aanwezig misschien wat ongemakkelijk voelt, is de beste
manier om stikstof te reduceren een manier in gezamenlijkheid. Bij een aanpak via de rechter zal een deadline van
2035, en zeker een deadline van 2030, namelijk een fata
morgana blijven. Daarbij moeten we als samenleving niet
verder willen verzanden in een juridisch moeras. Alleen ga
je misschien sneller; samen kom je verder.
Voorzitter. Onze lijmpoging met de samenleving wordt door
een aantal mensen uitgelegd als dat het CDA zich weer
heeft laten chanteren door een stel mafkezen die asbest op
de snelweg gooien of mensen thuis bezoeken, en dat het
CDA rentmeesterschap toch niet zo belangrijk vindt, maar
die kritiek verwijs ik meteen naar de prullenbak. Het is
namelijk niet zo dat ik hier de afgelopen anderhalf jaar geen
voorstellen heb gedaan om de natuur te herstellen en stikstof snel te reduceren. Zo kwamen we met een voorstel om
agrarisch natuurbeheer langjarig te maken. Dat is beter
voor de boer én voor de natuur. Wij lanceerden het idee
van landschapsgrond, waarbij de fysieke grens tussen de
landbouw en de natuur wordt gedicht. In gepolariseerde
debatten doen wij als CDA vaak pogingen om zowel links
als rechts achter de voorstellen te krijgen. Zo kom ik morgen
met een voorstel voor een bijmengverplichting voor de
ketenpartijen. Te lang kwamen namelijk te veel regels op
het boerenerf terecht en ging de rest van de sector vrijuit.
Die tijd is wat het CDA betreft voorbij. We moeten nu
opkomen voor de primaire sector. In mijn tweede termijn
zal ik hier verder op ingaan.
Voorzitter. Aangenomen moties nemen mijn zorgen niet
weg. Helaas zijn veel aangenomen moties nog steeds een
papieren werkelijkheid. Dit brengt mij meteen bij mijn
grootste zorg en frustratie, namelijk de uitvoeringskracht
van de overheid. Bijna direct na het aantreden van dit
kabinet werd aan de provincies de uitvraag gedaan om met
voorstellen te komen waarmee stikstofreductie snel en met
draagvlak kon worden gerealiseerd in zowel de industrie
als de agrarische sector. Met stoom en kokend water gingen
de provincies aan de slag, maar daarna bleef het oorverdovend stil. Daarom diende ik voor de zomer een motie in
met de kop "Laat 2022 geen verloren jaar zijn" en de oproep
om als de brandweer de voorstellen te honoreren, zodat
provincies alvast met dat laaghangend fruit konden beginnen. Een grote Kamermeerderheid steunde het voorstel.
Het kabinet omarmde het, maar ik moet helaas constateren
dat veel provincies tot op de dag van vandaag nog wachten
op het geld en sommige het geld pas afgelopen week, in
de laatste maand van 2022, hebben ontvangen. Het beeld
dat provincies, boeren of het CDA niks zouden willen, klopt
dus niet. Ik maak me dan ook enorme zorgen over de uitvoeringskracht van onze overheid. Dat wij als overheid niet
leveren op de vrijwillige voorstellen, maar ondertussen wel
dreigen met dwingende maatregelen, is natuurlijk brandstof

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

voor wantrouwen. Wil de overheid wel stikstof reduceren,
krijg ik vaak te horen.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Is het uitvoeringskracht of uitvoeringswil? Er liggen regelingen, maar ik zie toch ook een aantal provincies behoorlijk
aarzelen om die toe te passen. Waar zit het nou?
De heer Boswijk (CDA):
Er zijn provincies met stoppersregelingen, of in ieder geval
met lijsten met boeren die willen stoppen, maar die nog
niet de middelen hebben om die deal uiteindelijk te sluiten.
Ik ga het zo meteen in mijn bijdrage over de experimenteerregio's hebben, waarover bijvoorbeeld collega Van Campen
het had. Dat zijn boeren die destijds hebben gezeten met
de toenmalige minister Schouten en die ook een opdracht
hebben gekregen: jongens, ga aan de gang; ga bijvoorbeeld
werken aan een kringloop, aan kortere ketens of aan stikstofreductie. Dat zijn ze allemaal gaan doen, vaak ook gefinancierd met eigen middelen. In de tussentijd hebben ze
geen idee of het zin heeft en hebben ze nog geen financiële
ondersteuning gekregen. Het is voor hen buitengewoon
frustrerend als ik daar kom, als wij zeggen "jongens, jullie
moeten gas geven" en als zij in de Kamer hele discussies
zien waarin wordt gezegd dat die sector niets wil en dat we
maar moeten beginnen met onteigenen of met het intrekken
van vergunningen. Ik kom bij heel veel boeren die zeggen:
ik zie dat er een probleem is en ik wil leveren; overheid,
help mij!
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De heer Boswijk schetst toch een beetje een al te simpel
beeld. Er zijn provincies die echt goed bezig zijn. Er zijn ook
provincies die maar al te graag wijzen naar onduidelijkheden, die er altijd zullen blijven bestaan, die altijd graag
wijzen naar Den Haag en die zeggen dat de regelingen nog
niet helemaal zijn zoals zij ze willen hebben en dat ze
daarom maar even niks of maar een beetje doen. Ik denk
dus dat de heer Boswijk er goed aan zou doen om daarvan
een gedifferentieerder beeld te schetsen in plaats van hier
het beeld op te roepen dat de rijksoverheid alleen maar
voor onduidelijkheid zorgt. Er is aantoonbaar een aantal
provincies die gewoon te weinig doen.
De heer Boswijk (CDA):
Dat heb ik meerdere keren ook in deze debatten gezegd. Ik
vind dat wij hier allemaal een verantwoordelijkheid hebben.
Ik ben ook niet te beroerd om zelf die verantwoordelijkheid
te nemen, maar ik wil hier toch even het beeld neerzetten
dat echt heel veel boeren en provincies heel graag aan de
gang willen maar dat gewoon nog niet kunnen. De provincie
Noord-Brabant heeft bijvoorbeeld de datum van 1 januari
2024 en heel veel boeren willen daar heel graag innoveren,
maar de innovaties zijn niet geborgd en zijn nog niet zeker.
Dat vind ik eerlijk gezegd nog wel een zwaktepunt.
De voorzitter:
Gaat u verder.

6 december 2022
TK 31

31-23-34

De heer Boswijk (CDA):
Dit wantrouwen wordt ook gevoed door het RIVM, dat een
aantal hele slordige fouten heeft gemaakt, zoals we pas
geleden hebben gezien, of doordat Rijkswaterstaat, bijvoorbeeld samen met Schiphol, stikstofruimte opkoopt, terwijl
de PAS-melders ondanks de herhaalde beloftes in plaats
van een vergunning handhavingsverzoeken ontvangen.
Elke keer als wij de meest bizarre complotten voorbij zien
komen, moeten we ons ook niet afvragen wie die mensen
zijn, maar eerder welke verantwoordelijkheid wij als overheid en als politiek daarin hebben. Daarom de eerste vraag
aan beide bewindspersonen: zijn zij het met mij eens dat
de overheid toch vaak de vertragende factor is en welke
stappen gaan ze ondernemen om dit in de toekomst te
voorkomen?
Voorzitter. Vorige week heb ik minister Adema meegenomen naar een bijeenkomst met de experimenteerregio's in
Overijssel, waar boeren enthousiast werken aan praktische
manieren om die transitie in de landbouw mogelijk te
maken. Maar ondanks eerdere toezeggingen van het Rijk
en ondanks een Kamerbrede motie van collega Van Campen
wordt er niet of nauwelijks geleverd. Waarom is dat? Kunnen deze experimenteerregio's op korte termijn structurele
steun verwachten voordat ze doodbloeden?
Voorzitter. Even een zijstapje naar de visserij, waar ik
eigenlijk precies hetzelfde zie. De visserijsector is een sector
die enorm verweven is met de geschiedenis van ons land
en, als het aan het CDA ligt, ook met onze toekomst. Dat
heeft meerdere redenen. U weet natuurlijk dat vis gezond
is, maar vissen, zeker schelpdieren, hebben van al het
voedsel de laagste feed conversion ratio. Dat is in een
wereld met een groeiende wereldbevolking enorm
belangrijk.
Bovendien draagt de visserijsector niet alleen bij aan de
economie, maar ook aan de sociale cohesie in de gemeenschap. Zonder visserij zal de ziel verdwijnen uit plaatsen
als Urk, Volendam, Yerseke of Den Helder. De hoge brandstofprijzen zorgen er niet alleen voor dat vissermannen
thuiszitten, maar hebben ook een grote, vooral sociale
impact op gemeenschappen. Het gaat namelijk om een veel
bredere groep dan alleen de vissermannen. Mannen en
vrouwen die al generaties lang visnetten maken — dat is
echt vakmanschap — werken nu noodgedwongen in een
tapijtfabriek en zijn doodongelukkig.
Ik kan niet uitleggen waarom in het Noordzeeakkoord miljoenen zijn gereserveerd voor de verduurzaming van de
visserij en er tientallen voorstellen liggen, maar er nog
steeds nauwelijks of geen geld wordt toegekend, terwijl
andere Europese landen hun visserij ruimhartig steunen.
Wat gaat de minister doen voor de garnalenvissers, die in
verband met de stikstofmaatregelen met een deadline van
1 januari zitten? Graag een reactie.
Voorzitter. Zoals ik al aangaf, zorgt dit optreden van de
overheid, of juist het gebrek daaraan, voor polarisatie. Maar
ook wij als Tweede Kamer dragen daaraan bij. Er gaat te
veel tijd en energie verloren omdat partijen hun standpunten tot bijna religieuze proporties hebben verheven, zoals
Remkes aangeeft, of omdat ze, zoals mijn fractievoorzitter
Pieter Heerma het eerder verwoordde, "het gesprek met de
samenleving voeren met de vingers in hun oren".

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Ik heb pasgeleden op aanraden van Joris Lohman en Hidde
Boersma, twee tegenpolen op Twitter, het boek The Wizard
and the Prophet van Charles Mann gelezen. In het stikstofdebat zie ik namelijk heel goed terug wat ook in dat boek
wordt beschreven. Er zijn, grof gezegd, twee groepen. Ze
erkennen allebei dat er een stikstofprobleem is. De wizard
zegt, gesteund door wetenschappelijke rapporten, dat
innovatie de oplossing is voor alles. Alle andere methodes
zijn geldverspilling. De prophet gelooft heilig in meer
natuurinclusieve landbouw. Ook hij wordt gesteund door
de wetenschap. Wat hem betreft is innovatie een schijnoplossing, een geitenpaadje, weggegooid geld.
Dan is natuurlijk de vraag: bij welke groep hoort het CDA?
Misschien ben ik wel een wizard. Ik geloof in innovatie.
Innovatie heeft er de afgelopen 30 jaar voor gezorgd dat
de agrarische sector de uitstoot van stikstof met 68% heeft
gereduceerd. Ik heb heel veel boeren ontmoet die heel
graag willen innoveren en die hun emissie realtime willen
kunnen meten, zodat ze hun boerenvakmanschap verder
kunnen verbeteren. Dat moeten we toejuichen.
Maar innovatie is niet de heilige graal, om verschillende
redenen. Ten eerste heb ik ook boeren heb ontmoet die
helemaal niet willen innoveren, maar liever hulp willen bij
het extensiveren van hun bedrijf. Ten tweede is innoveren
om stikstof te reduceren natuurlijk mooi, maar soms zijn
er andere uitdagingen, zoals klimaat, methaan of bodemdaling. En ten derde doen sommige innovaties, nadrukkelijk
niet alle innovaties, in de praktijk niet wat boeren is beloofd,
terwijl boeren zich hiervoor enorm in de schulden hebben
gestoken. De natuur en de omwonenden zijn hier ook vaak
het slachtoffer van. Wanneer wordt eindelijk duidelijk welke
innovaties zijn toegestaan? Wanneer wordt die Rav-lijst
opgeschoond? Ik zie namelijk geen harde deadline terugkomen in de brief, terwijl er toch wel over deadlines wordt
gesproken, bijvoorbeeld 1 juli 2023, of, zoals in Brabant, 1
januari 2024. Hoe zien de bewindspersonen deze time
squeeze? Wat ga ik zeggen tegen boeren, zoals de Brabantse
Stefan Thelosen, die druk is met succesvolle brongerichte
maatregelen maar geen enkele zekerheid heeft dat hij nog
mag blijven ondernemen? Het kan natuurlijk niet zo zijn dat
we zo meteen een gebiedsproces ingaan zonder de optie
tot innovatie en dat uiteindelijk de reactie vanuit Den Haag
gaat zijn: helaas, pindakaas, we gaan uw vergunning
intrekken.
De heer Graus (PVV):
Ik hoor de hele tijd heel positief spreken over innovatie,
innovatie, innovatie, innovatie. Het is nog net geen heilige
graal. De heer Boswijk is op de hoogte van de problemen
van de familie Van Gorp. Die zijn al meerdere malen aangehaald door mevrouw Van der Plas en ook door mij. De heer
Boswijk was daar dus ook van op de hoogte, als coalitiepartner, als lid van een coalitiepartij. Dat is natuurlijk bij uitstek
het innovatieve boerenbedrijf van Nederland. Die man heeft
oplossingen voor stikstofproblemen, voor staartbijten en
noem het allemaal maar op. Maar die man is nu om zeep
geholpen. Hij is weg. Einde oefening. Maar we kunnen er
nog iets aan doen. Is meneer Boswijk bereid, ook als deel
van de coalitie, om te helpen om de familie Van Gorp terug
in het zadel te krijgen?

6 december 2022
TK 31

31-23-35

De heer Boswijk (CDA):
Ik kan hier geen uitspraken doen over individuele personen.
Ik wil ook geen valse verwachtingen wekken. Maar ik wil
wel het volgende zeggen. Dat deed ik net ook in mijn pleidooi. Innovatie is niet de heilige graal, maar het moet wat
het CDA betreft wel een instrument zijn dat op tafel ligt en
dat in sommige gevallen, of in veel gevallen, een oplossing
kan bieden. Ik deel uw frustratie. Nogmaals, ik ken niet exact
elke innovatie die zij hebben gebruikt, maar ik vind wel dat
heel snel duidelijk moet zijn welke innovaties werken. Die
moeten worden geborgd. Boeren moeten ook juridische
zekerheid hebben dat het echt werkt, dus niet alleen op
papier maar ook in de praktijk. Ik wil heel graag weten van
de minister welk tijdpad ze daarvoor in gedachten hebben.
Uiteindelijk wil ik natuurlijk het liefst heel snel een lijst met
de innovaties waar het om gaat. Dan heb ik liever een lijst
met vijf innovaties waarvan we zeker weten dat ze het doen,
dan dat we er 30 in de lucht houden waarvan we denken:
we gokken het erop.
De heer Graus (PVV):
De innovatie van de familie Van Gorp bestrijkt heel veel
voordelen. Ook boerenpartijen zoals die van u moet dat
aanspreken. Het zijn boerenondernemers. Linkse partijen
zal aanspreken dat het staartbijten dadelijk einde oefening
wordt. Zo is er voor elk wat wils. Maar zo'n bedrijf redt het
niet in Nederland; dat is gewoon om zeep, weg. Ik vraag
het nogmaals. We gaan wél over individuen. Ik heb het hier
weleens opgenomen voor één olifant. Voor mij is één olifant
net zo belangrijk als een hele kudde olifanten en voor mij
is één boer net zo belangrijk als heel veel boeren. Deze
boerenfamilie kan heel veel bijdragen. Ik doe niet mee aan
die stikstofpaniek, maar uw partij wel. Zij hebben daar
oplossingen voor, maar vervolgens wordt gezegd: jongens,
bekijk het maar, we trekken de stekker eruit. Ik heb het ook
gehad over het dedain van de banken. We hebben coalitiepartijen nodig om die mensen te redden. Er valt nog iets te
redden. Het is nog niet helemaal verloren. Ik doe dus toch
een beroep op u. Mijn laatste vraag aan de heer Boswijk.
Mogelijk zou u zich erin moeten verdiepen als u er te weinig
van afweet, want het is een van de meest innovatieve
bedrijven. Ze hebben er laatst nog een prijs voor gekregen
van Nederland. En een week later trekt de bank de stekker
eruit.
De heer Boswijk (CDA):
Ik weet natuurlijk niet wat de overwegingen van deze banken zijn geweest. U heeft de vraag net aan de bewindspersonen gesteld. Ik ben heel benieuwd naar het antwoord. Ik
krijg heel vaak de opmerking: trek de stekker eruit, wat heb
je daar te zoeken? Het is dus fijn dat u die vraag nu ook aan
mij stelt. Maar juist bij de PAS-melders wil ik die stekker er
niet uit trekken. In Overijssel zijn er nu handhavingsverzoeken. Als wij zeggen dat we het ingewikkeld vinden, dat we
geen oplossing hoeven vinden en dat we de stekker eruit
trekken, is dat heel makkelijk gedacht, maar tekenen we
meteen ook het vonnis voor heel veel PAS-melders. Die
hebben namelijk niet de tijd om weer een jaar te wachten
op verkiezingen en onderhandelingen. Als je naar de peilingen kijkt, is de realiteit gewoon dat het CDA er niet florissant
op staat, maar zie je ook dat het aantal partijen dat de
agrarische sector kan helpen per saldo afneemt en dat het
aantal partijen dat de afgelopen maanden bepaalde voorstellen heeft gesteund die de boerensector niet altijd helpen

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

toeneemt — uw partij valt daar helaas ook onder. Dat is
toch de realiteit.
De heer Graus (PVV):
Ik ben nu vervanger, maar ik ben veertien jaar woordvoerder
geweest van de boeren, tuinders en vissers. Een beter verdienmodel voor boeren ten laste van de retail waaraan nu
wordt gewerkt, is een verzoek uit de motie-Graus van de
PVV. Ik heb in 2007 gewaarschuwd om uit te kijken: fosfaten
binden zuurstof en zijn een primaire levensbehoefte voor
mensen en dieren, dus kap met die fosfaatplafonds, of kijk
er in ieder geval mee uit, want we komen zonder te zitten.
De mijnen in Marokko raken uitgeput, de Chinezen zeggen
— wij mogen dat hier niet zeggen — eigen volk eerst: ik
heb er allemaal voor gewaarschuwd. Ik was de enige,
namens de PVV, die tegen de Natura 2000-gebieden was.
Hoe kunt u dus in godsnaam, na hetgeen ik veertien jaar
lang heb gedaan, zeggen dat ik er debet aan ben dat boeren
naar de knoppen aan het gaan zijn? Wij hebben gewaarschuwd, ook voor al die Europese richtlijnen die boeren om
zeep helpen. Ik ben juist degene geweest die er altijd voor
gewaarschuwd heeft. De boeren zijn de grootste nettobetaler per hoofd van de bevolking. Ze hebben hun eigen concurrentie gefinancierd in landen waar ze het woord "dierenwelzijn" nog moeten uitvinden. Ga mij nou niks verwijten!
Ik ben de man van het betere verdienmodel voor boeren.
Ik sta achter al die moties. U bent totaal niet op de hoogte
van wat hier in de afgelopen jaren allemaal is gebeurd.
De heer Boswijk (CDA):
Ik spreek hier namens mijzelf, niet namens God, ook al heb
ik misschien een heel overtuigend verhaal. Ik zou heel graag
de heer Graus weer terug in deze commissie willen zien,
zodat hij met mij samen kan strijden tegen moties over
gewasbeschermingsmiddelen die niet op basis van de
wetenschap maar op basis van emotie toch aan een meerderheid worden geholpen door de Partij voor de Vrijheid.
Of neem het amendement op de Wet dieren, waardoor het
natuurlijke gedrag van dieren leidend moet zijn. Geen idee
wat ze ermee bedoelen. Als ik het vraag aan de partijen die
ervoor hebben gestemd, geeft iedereen er een andere uitleg
aan. Dat wordt toch gesteund door de Partij voor de Vrijheid. Het is misschien heel ongemakkelijk, maar het zou
misschien helpen als de heer Graus in deze commissie zou
zitten in plaats van zijn collega, zodat hij samen met ons
kan strijden, maar helaas helpt de PVV de laatste maanden
niet.
De heer Graus (PVV):
Voorzitter, ik weet niet hoeveel interrupties ik heb, maar ik
maak ze graag allemaal op aan de heer Boswijk. Punt één.
Ik ben de afgelopen vijf maanden heel veel met boeren
opgetrokken, ook rebellerende boeren. Nog nooit heeft één
boer mij, de PVV en ook Geert Wilders verweten dat wij te
veel dierenwelzijn willen. Daar zijn ze het allemaal mee
eens. De boeren van Farmers Defence Force zeggen zelf,
zelfs mensen van het bestuur: "Wij zijn het ermee eens, met
die grotere afstand tussen sporten. Maar zorg dan dat je
alles doet. Zorg dan dat er een einde aan komt. Zorg dan
dat we er meer geld aan overhouden. Zorg voor de lasten
van die vleesverwerkers en die zuivelverwerkers". Noem
het allemaal maar op. Dat is juist mijn verhaal. De boeren
hebben mij dat nooit verweten.

6 december 2022
TK 31

31-23-36

Ik ben voor niet-chemische gewasbescherming. Ik heb ook
gezorgd dat verharding in de steden niet meer gebeurt,
omdat ik voor de bestuivers ben en mijn partij ook. Die
staan namelijk aan het begin van onze voedselcyclus. Als
de bestuivers er niet meer zijn, is het einde oefening. Er zijn
foto's van hoe een supermarkt eruitziet als de bestuivers
er nog zijn en van hoe een supermarkt eruitziet als de
bestuivers er niet meer zijn. Maar er is nooit een boer die
mij een verwijt heeft gemaakt, nooit. Dit is altijd heel raar.
Het zijn allemaal verwijten, maar ik hoor die niet van de
boeren. Ik heb dit nog nooit van een boer gehoord. Wat u
zegt, heb ik nog nooit van een boer gehoord.
De heer Boswijk (CDA):
Ik ga ze voortaan doorsturen naar collega Graus. Ik hoor ze
namelijk wel.
We gaan even naar dat amendement over dat natuurlijk
gedrag leidend moet zijn. Ik ben ook voor dierenwelzijn. Ik
ben de afgelopen jaren ook weleens in stallen geweest
waarbij ik dacht: hm, dit is niet helemaal hoe wij het hadden
bedacht. Ik zie dus echt wel dat we daaraan moeten werken.
Daar zijn ook afspraken over gemaakt in het coalitieakkoord.
Maar feit is wel dat er een amendement aan een meerderheid wordt geholpen waarvan niemand een idee heeft hoe
het uiteindelijk uitpakt. We hebben al een ingewikkelde
stikstofdiscussie. Nou, als dit amendement ongewijzigd in
de wet komt, dan komen daar natuurlijk weer binnen notime rechtszaken over. Daar kan je op wachten.
De voorzitter:
U heeft trouwens nog drie vragen, meneer Boswijk.
De heer Graus (PVV):
Ik heb dit allemaal echt nog nooit van boeren gehoord. Ik
ben veertien jaar woordvoerder geweest voor boeren,
tuinders en vissers. Ik heb hier ... Nee, het was niet hier,
maar in de vorige zaal. Daar heb ik staande ovaties gekregen
van boeren, tuinders en vissers, ook in commissiezalen. Ik
weet echt niet waar de heer Boswijk dit vandaan haalt. Ik
heb altijd gezegd dat we een beter dierenwelzijn willen.
Geen enkele boer die ik ken of ooit heb ontmoet, is daartegen. Maar ze zeggen wel dat ervoor betaald moet worden.
Daar heb ik net een halfuur voor staan pleiten. Er moet dus
een beter verdienmodel komen, à la bonne heure. Dat heb
ik gevraagd. Daar zal ook een reactie op komen. Ik heb het
de minister al zien zeggen in artikelen. Ik heb hem dat zelf
ook al horen zeggen. Hij is daar ook een grote voorstander
van. Ik was laatst voorzitter. Toen zat de minister naast mij.
Toen heeft hij dat ook gezegd. Hij wil ook iets doen aan dat
verdienmodel. Dat moeten we dus doen. Maar denkt u nou
werkelijk dat boeren ... Die willen dit zelf ook.
Ik wil nog één ding zeggen, mevrouw de voorzitter. Iedere
keer als er dieren mishandeld worden op transporten van
slachthuizen, krijg ik reacties van boeren dat ze het ook
walgelijk en smerig vinden. Die boeren zijn dus ook voor
een beter dierenwelzijn.
De voorzitter:
De heer Boswijk, tot slot.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De heer Boswijk (CDA):
De heer Graus hoort mij ook niet zeggen dat boeren niet
voor dierenwelzijn zijn. Sterker nog, toen er vorig jaar misstanden waren bij slachterij ... Ik ben even de naam kwijt.
Maar toen stonden wij collectief aan de interruptiemicrofoon
om het schandalig te noemen. Juist om maatschappelijk
draagvlak te houden voor deze sector, moeten we scherp
zijn op misstanden. Maar dat is wel iets anders dan een
ondeugdelijk amendement waarvan niemand weet wat de
implicaties ervan zijn, aan een meerderheid helpen.
De voorzitter:
Volgens mij wil de heer Graus hier nog op reageren.
De heer Graus (PVV):
Ik heb hierover met varkensboeren gepraat. Geen enkele
boer vindt het erg als de dieren meer ruimte krijgen. Ik heb
dat nog nooit van een boer gehoord. Stuur ze maar door.
Dat moet u dan wel doen, want u doet het niet. U zegt het
nu, maar ik ga nooit iets van u ontvangen. De boeren zijn
ervoor, maar ze zeggen wel dat het allemaal betaald moet
worden. Ik en de PVV zijn inderdaad voor een beter welzijn.
Daar schamen wij ons ook niet voor. Maar de boeren zeggen: oké, maar zorg dan wel dat wij wat meer procenten
overhouden en dat niet alles naar die Quote 500-jongens
gaat, zoals de voedingsbedrijven, de slachthuizen, de retail.
Dat zijn de gasten die het grote geld pakken. Als wij zeggen
dat de boeren moeten zorgen voor een beter dierenwelzijn,
dan moet het geld bij die gasten vandaan komen. Daarmee
is de kous af. Ik heb dus ook de oplossing. En ik wil dat u
die mailtjes dadelijk doorstuurt. Ik geloof er namelijk helemaal geen snars van.
De voorzitter:
Dat is in ieder geval een afspraak. Dan de laatste vraag van
mevrouw Vestering, Partij voor de Dieren. Gaat uw gang.
Mevrouw Vestering (PvdD):
Er wordt hier nogal wat gezegd over een amendement
waarmee het CDA zélf heeft ingestemd. Mag ik het CDA
daar ook eventjes aan helpen herinneren? Het is goed dat
het amendement een twintig jaar oude belofte, gedaan door
verschillende kabinetten en door verschillende ministers,
waaronder minister Verburg, een CDA-minister, nu eindelijk
in de wet vastlegt. Ik wil graag van het CDA weten wat het
ervan vindt als amendementen die door beide Kamers zijn
aangenomen en die zijn gepubliceerd in het Staatsblad,
vervolgens niet ondertekend zouden worden. Er schijnt
zelfs een soort van reparatiewetgeving aan te komen om
het zo veel mogelijk onschadelijk te maken. Hoe wil het
CDA dan die belofte nakomen? Hoe wil het CDA dierenwelzijn gaan verbeteren, als er in de begroting slechts 1 miljoen
euro voor 600 miljoen dieren in de veehouderij gereserveerd
staat? Dat is €0,0016 per dier. Hoe gaat het CDA dat dan
doen?
De heer Boswijk (CDA):
Even voor de duidelijkheid: in deze Kamer heeft het CDA
tegengestemd. Waarom hebben wij destijds tegengestemd?
Dat is niet omdat ik tegen dierenwelzijn ben, integendeel.
Ik heb het net al gezegd. Ik heb hier ook al aan de microfoon

6 december 2022
TK 31

31-23-37

gestaan om op te roepen om streng te handhaven. Waarom
was ik destijds tegen dat amendement? Dat is omdat alle
mensen die voorgestemd hebben, dat op een andere manier
uitgelegd hebben. Ik vind het, eerlijk gezegd, niet een heel
goed argument om te zeggen dat omdat het voorstel in de
Kamer is aangenomen, de kous af is. De realiteit is dat wij
hier in de Kamer heel veel wetten hebben aangenomen —
ik noem bijvoorbeeld de toeslagen — waarvan we achteraf
zeggen: dit hebben we helemaal verkeerd gedaan; dit hebben we niet goed gedaan. Ik heb er al het nodige over
gezegd, maar een amendement wordt hier ingediend en
aangenomen, en iedereen die voorstemt, legt dat anders
uit. Er wordt advies gevraagd aan specialisten buiten de
politiek en die zeggen allemaal: tja, hoe ga je dat handhaven? Als dat het geval is, dan ben je dan niet goed bezig.
De voorzitter:
Ja, dat heeft u gezegd. De laatste vraag van de heer Graus.
De heer Graus (PVV):
Mijn allerlaatste vraag. Ik offer hem graag op voor de heer
Boswijk. Alles waar de boeren nu mee te maken hebben,
iedere nekslag die ze hebben gehad — ik noem de fosfaatplafonds, de stikstofwetgeving, alles — komt mede door
het CDA, en niet door de PVV. Ik ben er als woordvoerder
altijd dwars voor gaan liggen. Wij waren niet voor Natura
2000-gebieden, het CDA wel. Wij waren niet voor fosfaatplafonds. Wij hebben altijd alles geprobeerd te voorkomen.
Het CDA is een van de grote regisseurs achter dat waar de
boeren nu last van hebben. Dat is niet de PVV. Ik vind het
nogal wat wat hier gezegd wordt. Ik wens iedereen een
gezegende avond. Ik heb geen spreekrecht meer vanavond,
dus het zal lekker rustig zijn. Fijne avond.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Graus. U gaat weer verder, meneer
Boswijk.
De heer Boswijk (CDA):
Ook een fijne avond, collega Graus.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Boswijk (CDA):
Ja, ik heb al een keer een mea culpa uitgesproken in de
richting van de heer Thijssen. Ik ga dat niet nog een keer
doen.
Voorzitter. Ik was bij innovatie en vind het daarbij vooral
van belang dat als die gebiedsprocessen straks gaan lopen,
de optie van innovatie wel op tafel ligt. Als we nog steeds
niet weten welke innovaties er wel en niet kunnen, dan
wordt het wel heel lastig om zo'n gebiedsproces te doen.
Ik hoor graag een reactie van de minister.
Dat over innovatie. Misschien ben ik met al deze kanttekeningen wel een prophet. Ik geloof namelijk ook in natuurinclusieve landbouw. Ik zie voor een boer een grotere rol in
onze samenleving. Laten we ze langjarig en goed betalen

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

voor schone lucht, schoon water en meer biodiversiteit.
Dat is ook de reden geweest dat ik ruim anderhalf jaar
geleden met een voorstel kwam om de boer niet voor 6
jaar, maar voor 20 tot 30 jaar te belonen. Helaas zie ik nu
in de brief dat er wordt voorgesorteerd op 12 jaar. Dat is
jammer, want dat is veel te kort voor de boer, maar vooral
voor de natuur. Sander Turnhout nam mij pasgeleden mee
naar de Ooijpolder in Nijmegen. Daar krijgen boeren nu al
veel langere natuurcontracten, tot soms 30 jaar. Je ziet dat
terug in het landschap. Dat is echt prachtig. Kent de minister
het initiatief? Wat weerhoudt ons ervan om dat in heel
Nederland te doen?
Voorzitter. Ik realiseer me dat niet elke boer aan agrarisch
natuurbeheer kan doen. Is dat misschien de reden dat ik
geen prophet ben? Dat is dus de mooie boodschap van
Charles Mann in zijn boek: de twee groepen in het debat
hebben allebei gelijk. Maar doordat we dogmatisch denken
en vooral onze tijd steken in het overtuigen van ons eigen
gelijk, gaat er enorm veel energie verloren. Het zou mooi
zijn als we die energie kunnen gebruiken om gezamenlijk
die uitdaging aan te pakken en te kijken wat ons verbindt.
Dan de vraag aan het kabinet: is het een wizard, is het een
prophet of is het misschien allebei, zoals ik?
Voorzitter. Het is goed nieuws dat het kabinet het gesprek
met de sector wil herstarten door middel van een landbouwakkoord. Ik ben wel benieuwd welke partijen daarbij zitten.
Zitten daar ook bijvoorbeeld de vakbonden bij? Sinds het
opheffen van de productschappen is het gesprek met de
sector vooral veel zenden vanuit LNV en communiceert de
sector terug met persberichten of protesten. Wat het CDA
betreft moet het landbouwakkoord dus geen eenmalige
actie zijn, maar iets structureels. Hoe kijkt de minister naar
bijvoorbeeld het oprichten van productschappen nieuwe
stijl? Daarmee kan polarisatie worden voorkomen en tegelijkertijd de uitvoeringskracht worden vergroot.
De voorzitter:
Mevrouw Koekkoek, wilt u nu interrumperen?
Mevrouw Koekkoek (Volt):
Ik dacht: ik kan ook aan het eind interrumperen. Ik heb een
vraag over het voorstel met betrekking tot het bijmengen.
Komt de heer Boswijk daar nog over te spreken?
De heer Boswijk (CDA):
Nee, ik dacht dat ik te weinig spreektijd zou hebben. Maar
ik zie dat ik nog tijd zat heb, dus ik wil daar graag nog iets
over vertellen.
De voorzitter:
Misschien is het goed als de heer Boswijk eerst uitlegt wat
het voorstel inhoudt? Gaat u verder, meneer Boswijk.
De heer Boswijk (CDA):
Dan ga ik even improviseren. Ik dacht: ik doe dat in mijn
tweede termijn.

6 december 2022
TK 31

31-23-38

De voorzitter:
U wordt nu abrupt onderbroken door de heer Grinwis.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik heb een vraag over het punt dat de heer Boswijk net
maakte. Hij heeft nu al een paar keer een pleidooi gehouden
voor het heroprichten van de productschappen.
De heer Boswijk (CDA):
Ja.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Dat is heel snel gezegd, maar niet zomaar gedaan. In de
tussentijd hebben we natuurlijk wel andere instituties en
vehikels gekregen, zoals de brancheorganisaties. In die
brancheorganisaties werken alle partijen — primaire producenten, ketenpartijen — goed samen. De ene is wat in ruste,
de andere is heel actief en ook heel innovatief en vooruitstrevend. Is het niet een idee om dat soort brancheorganisaties zoals BO Akkerbouw meer die rol te geven? Is dat
ook wat de heer Boswijk bedoelt? Want de ouderwetse
productschappen weer uit de grond toveren, lijkt me toch
wat ingewikkeld.
De heer Boswijk (CDA):
Toch is dat wel makkelijk, want die wetgeving is er nog wel.
Maar ik sprak over "productschappen nieuwe stijl". Collega
Grinwis noemt BO Akkerbouw. Dat is inderdaad een heel
goed voorbeeld van hoe het kan. Maar tegelijkertijd is dat
wel een van de weinige organisaties die heel actief, heel
proactief is. Dus ik zou dat heel graag andere sectoren ook
willen toewensen. Dat hoeven voor mij niet per se productschappen te zijn zoals we die een tijd geleden hebben
opgeheven. Het zal wel een soort geüpdatete versie zijn
van hoe de wereld er nu voor staat. Ik denk dat de heer
Grinwis het wel met mij eens is dat het nu nog veel te
hapsnap is en te weinig structureel. Ik denk dat dat een van
de redenen geweest is dat de communicatie tussen de
sector en de overheid gewoon eigenlijk best beroerd is.
De voorzitter:
Nu uw improvisatie.
De heer Boswijk (CDA):
O ja, over bijmengen, excuus. Ik had het er net even met
collega Thijssen over. Wat we zien is dit. We zeggen
eigenlijk allemaal dat we duurzaamheid, natuurinclusiviteit,
dierenwelzijn enzovoort belangrijk vinden. Dat zeggen wij
als burger allemaal. Maar elke dag gebeurt er iets heel
wonderlijks. Dan lopen we namelijk de supermarkt in en
dan veranderen we van burger in consument. Dan mikken
we toch het goedkoopste pakje melk of het goedkoopste
pakje boter in ons karretje. Collega Grinwis refereerde er
net al aan: tussen wat wij dénken dat we uitgeven aan
voedsel en wat we feitelijk uitgeven aan voedsel zit een
heel groot verschil. Helaas zien we in de huidige tijd, met
allemaal goede argumenten daarvoor, dat mensen bijvoorbeeld minder biologisch kopen en toch voor die goedkopere
producten gaan. Ik ben dus wat somber als gezegd wordt:
we moeten echt op de vraagkant gaan sturen. Dat ga je niet

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

redden. Ik zei het net ook al: dat hebben ze in Frankrijk
geprobeerd, met als resultaat dat de hele biologische markt
in elkaar stort. We zien in Nederland ook al dat sommige
biologische boeren weer omschakelen naar gangbare
landbouw.
Dan moet je gaan kijken: hoe gaan we het dan wel doen?
We hebben in het coalitieakkoord gesproken over de nietvrijblijvende rol van de verwerkende industrie. Je moet
eigenlijk het hele niveau een stuk omhoogsturen. Dan zeg
je bijvoorbeeld tegen de verwerkende industrie: jullie
moeten nu 20% van jullie melk duurzaam inkopen. Dat kan
biologisch zijn; dat kan planetproof zijn. Maar het kan ook
bijvoorbeeld een sector zijn die er nu heel vaak buiten valt:
boeren die heel grondgebonden zijn, zoals boeren bij Natura
2000-gebieden die naar 1,5 gve per hectare gaan. Dat vinden
wij allemaal heel mooi, maar niemand betaalt daarvoor.
Het zou natuurlijk mooi zijn als je die koek dus groter maakt
door die verplichting op te leggen aan de verwerkende
industrie. Er zijn heel veel boeren die planetproof willen
zijn maar voor wie dat niet mogelijk is omdat er te weinig
vraag is. Als je daar die koek groter maakt, dan krijg je dat
hele peloton in beweging. Het gevolg gaat natuurlijk wel
zijn dat je … O, verrek, mijn spreektijd loopt gewoon door!
Ik dacht dat ik aan het antwoorden was. Oké, dan ga ik even
sneller. Is het zo duidelijk?
Mevrouw Koekkoek (Volt):
Ik heb daar nog een wat meer specifieke vraag over, dus
dan kunnen we elkaar helpen op het gebied van de
spreektijd. Ik heb er in oktober en ook in november in het
debat zelf ook vragen over gesteld aan de minister en ik
heb ook een voorbeeld genoemd van hoe het zou kunnen.
Want ik worstel ook met de vraag hoe je de markt verduurzaamt. Op dat gebied heb ik twee vragen, waarvan ik wil
weten hoe het CDA ernaar kijkt. De eerste vraag is deze.
Ziet het CDA op het gebied van verduurzaming ook een
systeem van gradaties voor zich? Ik bedoel een systeem
waarbij je voor iedere liter melk die iets duurzamer geproduceerd is, ook iets meer betaald krijgt. Mijn tweede vraag
daarbij is deze. De heer Boswijk refereerde er al aan dat er
al biologische melk met een biologisch keurmerk bestaat.
Als we naar een verplichting voor alle melk toe gaan, zou
je kunnen zeggen dat we gaan afwaarderen; dan zou je
biologische melk ook bijmengen. Ziet de heer Boswijk het
ook zo dat we dat dan uitzonderen van de bijmengverplichting?
De heer Boswijk (CDA):
Dat laatste punt is heel terecht: krijg je niet een soort kannibalisering van de keurmerken, doordat we nu de drempel
in zijn geheel verhogen? Dat is inderdaad een terecht punt.
Ik denk dat het wel te voorkomen is, maar daarom is het
ook een echte onderzoeksmotie. Ik vind dat dit een van de
dilemma's is; ook degenen die dit hebben voorgesteld in
hun rapport zien dit als een punt waar we goed naar moeten
kijken.
Wat was de andere vraag ook alweer?
Mevrouw Koekkoek (Volt):
Die gaat over het systeem van gradaties. De vorige keer
heb ik in het debat een voorbeeld gegeven van een zuivel-

6 december 2022
TK 31

31-23-39

producent die dat zo aanpakt. Zou dat ook passen in het
idee van bijmengen, zoals het CDA dat ziet?
De heer Boswijk (CDA):
Ja, ik denk dat dit inderdaad een hele goede kan zijn. De
koplopers moet je wel een prikkel geven. Het is niet zo dat
iedereen dat zo meteen gaat doen. Ik denk dat je best wel
gradaties kunt aanbrengen, in de zin dat de een net iets
duurzamer bezig is dan de ander. Ik denk dat dat heel goed
is. Het probleem nu is dat de vraag naar "duurzaam" in de
breedte afneemt. Hiermee gaan we aan de andere kant van
de knop draaien, met als gevolg dat voedselprijzen wel iets
gaan stijgen. We hebben een doorrekening. Stel dat een
boer 5% meer krijgt voor zijn melk. Als je dat dan doorrekent
in de keten, hebben we het over een paar cent. Dat is nog
te overzien. Daarbij ben ik principieel van mening dat het
niet zo kan zijn dat we een inkomensprobleem, namelijk
dat mensen misschien een te laag inkomen hebben, compenseren met de boer. Het is goed om het mee te nemen,
maar ik vind het meer een opdracht aan de minister van
Financiën om te kijken hoe je dat kunt dempen, in plaats
van dat we het nu elke keer afwentelen op de primaire
sector.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee bent u volgens mij aan het einde
gekomen van uw betoog.
De heer Boswijk (CDA):
Nee, nog niet.
De voorzitter:
Maar dit doel roept in ieder geval al wel een vraag op van
de heer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
Nu moeten we meteen even zakendoen, natuurlijk. Als het
ijzer heet is, moeten we het smeden. Stel nu dat in het
landbouwakkoord wel komt te staan dat er inderdaad een
paar cent bij moet. Dan zegt u nu heel gemakkelijk: dan
moet de minister van Financiën daar maar naar kijken en
bezien of er iets gedaan moet worden. Ik zou het eigenlijk
wel als randvoorwaarde willen meenemen voor het landbouwakkoord, en ik zou willen dat we hier nu het volgende
met elkaar afspreken. Als er geld bij moet voor de boeren,
waar mijn partij in principe voor is, geven we de opdracht
aan het kabinet dat dit voor lage inkomens en middeninkomens moet worden gecompenseerd. Zij kunnen nu al niet
de eindjes aan elkaar knopen.
De heer Boswijk (CDA):
Dat vind ik zelf eerlijk gezegd geen randvoorwaarde. Wij
moeten het hier hebben over een goed verdienmodel voor
de boer en over het beschermen van de primaire sector.
Dat zie ik in ieder geval als mijn taak. Ik vind het heel goed
als de ministers de effecten bespreken met hun collega's
in het kabinet. Ik ga ervan uit dat ze dat doen. Maar ik vind
dit vooral een opdracht aan de minister van Financiën. Ik
ga niet op voorhand zeggen: ja sorry, helaas, het gaat leiden
tot hogere prijzen, dus we gaan het maar niet doen. Ik vind

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

eerlijk gezegd dat die discussie, die inkomenskwestie, bij
het ministerie van Financiën hoort. Ik vind niet dat wij het
daarover hier moeten gaan hebben.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat vind ik dan weer raar. Ik ben het eens met de heer
Boswijk dat de boeren niet het kind van de rekening moeten
worden, maar als we dan nu iets moois gaan regelen voor
de boeren, vind ik niet dat de burgers het kind van de
rekening moeten worden. Dan helpen we de boeren, maar
brengen we nog meer burgers in het nauw. Als de uitkomst
van het landbouwakkoord is dat er een paar cent per liter
bij moet en als wij het daarover dadelijk in de Kamer eens
zijn, dan moeten we met elkaar zeggen: dat is mooi; dan
helpen we de boeren, maar dan gaan we er ook met elkaar
voor zorgen dat we de burgers helpen. Dat is toch heel
logisch? We kunnen toch nu de principeafspraak maken
dat we, als het één gebeurt, willen dat ook het ander
gebeurt? Dan heb ik nog wel een pot met geld die daarvoor
gebruikt kan worden.
De heer Boswijk (CDA):
Ik ben heel benieuwd welke, want ik geloof dat we inmiddels
allemaal op zoek zijn naar geld. Het is een terecht punt, dat
we zeker moeten onderzoeken, maar ik zie het niet als een
randvoorwaarde vanuit het boerenperspectief. En dat is
toch het belang waar ik naar kijk. We hebben een transitie
die we de boeren ook vanuit de samenleving opleggen.
Helaas is de gemiddelde burger niet bereid om dat te
betalen. Dan moeten we dat zelf gaan corrigeren. Ik vind
dat we dan eerder moeten kijken hoe het zit met de inkomens en of we daar iets mee moeten. Dat is eerder een taak
voor Financiën dan voor de minister van Landbouw.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat is natuurlijk zo, maar dit … We hebben hier meerdere
mondelinge vragen over gehad. We hebben er in dit huis
vaker gesprekken over gehad. Mensen halen verhalen aan
van scholieren die flauwvallen, van kinderen die met honger
naar school gaan, van mensen die in de kou zitten omdat
ze niet meer durven te stoken. Dat zijn gewoon grote
financiële problemen, niet bij een paar Nederlanders maar
bij miljoenen Nederlanders. Ik snap dat we hier iets willen
doen voor de boeren — mijn partij wil daar ook echt in
meegaan — maar dan vind ik dat daar wel iets bij hoort.
Als de boeren een betere marge krijgen, dan moeten we
ook iets regelen voor de mensen die nu al in de verdrukking
zitten.
De heer Boswijk (CDA):
Daarover heb ik toch echt een principieel ander standpunt.
Het is natuurlijk heel schrijnend dat kinderen met een lege
maag naar school komen, maar dat komt niet doordat onze
voedselprijzen te hoog zijn of doordat ze misschien iets
zullen stijgen. We hebben het ook weer niet over de wereld.
Het is een inkomensprobleem. Ik vind het fundamenteel
niet oké dat we een inkomensprobleem van een hele
samenleving afwentelen op een paar individuele mensen
die toevallig ons voedsel produceren. Natuurlijk moeten
we ernaar kijken. We moeten ons niet uit de markt prijzen
en we moeten het in de goede verhouding zien. Dat is
allemaal waar. Eerlijk gezegd denk ik dat het in de praktijk

6 december 2022
TK 31

31-23-40

ook wel gaat meevallen, ook omdat we in Europees perspectief het minst betalen voor ons voedsel. Het is een inkomensvraagstuk en dat hoort bij het ministerie van Financiën.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Boswijk (CDA):
Ja.
Voorzitter. In een klein land als Nederland is grond een
schaars goed. Als we alle ambities op het gebied van
natuur, landbouw, woningbouw, bedrijvigheid willen realiseren, dan ontkomen we er niet aan om een stukje van
België te annexeren. Omdat verschillende opgaves om
hetzelfde stukje grond strijden, stijgen de grondprijzen
enorm, helemaal omdat er ook nog speculanten zijn die op
deze stijgende grondprijs speculeren en proberen te profiteren. In de Noordoostpolder ligt de grondprijs zelfs boven
de €170.000 per hectare. De enige manier voor boeren om
dit terug te verdienen, is door hoogrenderende zware
gewassen te telen en de grond dus intensief te gebruiken,
wat zorgt voor een hoge druk op de bodemkwaliteit en de
biodiversiteit. Daarom heb ik vorig jaar een motie ingediend
om landbouwgronden beter te beschermen om zo speculatie tegen te gaan en hopelijk ook de prijzen te dempen, maar
ook omdat de extensievere landbouw die we graag willen,
eerder meer dan minder grond nodig heeft.
Wij zijn het Silicon Valley van de wereld op het gebied van
voedselproductie. De wereldwijde eiwittransitie waar we
voor staan, kan niet zonder onze zaadveredelaars, onze
pootaardappeltelers en de wetenschappers van de Wageningen Universiteit, die dag in, dag uit olympische prestaties
leveren. Omwille van de tijd zal ik maar één voorbeeld
noemen. De glastuinbouwers hebben voor 1 kilo tomaten
4 liter water nodig, waar ze in Spanje 60 liter nodig hebben.
De opbrengst in Nederland is zes keer hoger per vierkante
meter. Echter, deze prestaties kunnen alleen worden geleverd als achter deze topsporters een sector van een
bepaalde omvang zit. Hoe kijken de ministers hiernaar? Hoe
verloopt de uitvoering van deze specifieke motie om bijvoorbeeld landbouwgronden beter te beschermen?
Dan een stap naar het internationale niveau. In de begroting
staat iets over de koppeling met BuHa-OS. Een aantal weken
geleden is de SDG Spillover Index gekomen. Hierop scoort
Nederland heel slecht, mede door ons belastingklimaat,
maar ook door de import van soja. Eerder heb ik er al een
motie over ingediend om meer eiwitten uit Europa te halen,
vooral om geopolitieke redenen, maar ook voor het klimaat.
Welke acties onderneemt het kabinet nu precies? Ik ben
ook benieuwd hoe bijvoorbeeld de begroting van LNV wordt
afgestemd op de begroting van BuHa-OS, want ons landbouwsysteem hangt natuurlijk nauw samen met de mondiale voedselvoorziening, vooral met het oog op de positieve
en negatieve effecten. Graag een reactie.
Voorzitter. Dan nog een korte vraag over een aantal knelpunten die er zijn om deze transitie mogelijk te maken, bijvoorbeeld dat boeren soms nog een plus krijgen als ze
boven een aantal liters of een aantal kilo's produceren,
terwijl we misschien juist een plus zouden willen geven als
ze wat intensiever worden. Denk ook aan fiscale drempels,

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

waar ik eerder al een motie over heb ingediend. Ik zal er
eentje specifiek noemen. Als je als boer extensiever wil
worden en je bijvoorbeeld je fosfaatrechten wilt verkopen,
dan moet je daar nu bij de Belastingdienst voor afrekenen.
Is het niet een idee dat je zegt: we halen zulk soort gekke
knelpunten weg als jij de inkomsten van de fosfaatrechtenverkoop investeert in het extensiveren van je bedrijf of het
leggen van zonnepanelen? Is de minister bereid om samen
met sectorpartijen een inventarisatie te maken van welke
praktische knelpunten er nu zijn om de transitie in de landbouw mogelijk te maken?
Dat was 'm.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Boswijk. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Bromet van GroenLinks.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter. Op de laatste dag voor het zomerreces zag ik,
terwijl ik in de tuin stond te genieten van een zomeravond,
dat er twee enorme trekkers voor mijn huis stopten en ze
met hun kiepwagens achteruit mijn erf op reden. De wagens
kiepten, na wat later bleek, een grote hoeveelheid kuilgras
en plastic op mijn erf. Ik zag ze wegrijden, maar kon er niet
achteraan rijden, want mijn auto hadden ze met rotzooi
geblokkeerd. Ik kan een heleboel vertellen over dit incident,
maar dat is buiten de orde van dit debat vandaag. Maar
wat ik wél wil vertellen, is dat de twee jongens die dit deden,
door de politie werden opgespoord en dat ik later een
gesprek met ze had op het politiebureau. Een van die jongens zei: ik wil gewoon blijven boeren zoals mijn vader dat
ook doet. Afgelopen week, toen ik hier in een zaaltje verderop zat te vergaderen, stuurde dezelfde jongen me een
appje naar aanleiding van het initiatiefwetsvoorstel over
het afschaffen van de geborgde zetels, dat was aangenomen
door de Eerste Kamer. Hij vond dat GroenLinks de spreekrechten van boeren afnam. We appten wat heen en weer
over het wel of niet lid worden van een politieke partij en
toen stuurde hij een foto van bovenuit zijn stal. De koeien
waren net gevoerd en stonden te eten in de half verlichte
stal. Het trof me op een of andere manier. Ik zat in een debat
in een vergaderzaaltje hier in Den Haag en hij was bezig in
de stal met de koeien, genietend van zijn werk, maar ook
wanhopig.
Voorzitter. Ik begin met deze inleiding omdat GroenLinks
te vaak verweten wordt dat wij boeren zouden haten, wat
niet waar is — ik ga vandaag ook weer van alles zeggen —
en wat te makkelijk uitgelegd kan worden als haat tegen de
boeren.
Voorzitter. Dit voorjaar verscheen het kaartje van minister
Van der Wal. Dat leidde tot groot verzet. Johan Remkes
haalde het kaartje weer van tafel. Maar vandaag keer ik toch
weer terug naar de kaart, een kaart van Nederland waarop
je kunt zien hoe GroenLinks naar de toekomst van de natuur
en de landbouw in Nederland kijkt. De discussie over natuur
en landbouw is in de afgelopen tientallen jaren steeds
ingewikkelder geworden. Af en toe verlang ik naar een
schone lei, een lege kaart, een nieuw begin. En laat ik een
poging wagen: hoe ziet de kaart van Nederland er over tien
tot twintig jaar uit als GroenLinks het mag zeggen? Ik begin

6 december 2022
TK 31

31-23-41

met de natuur. De Wadden zijn onze enige wilde natuur:
geen gasboringen hier natuurlijk, natuurlijk niet. Waarom
zou je naar gas boren in een natuurgebied, terwijl het fossiele tijdperk op zijn einde loopt om de klimaatverandering
te stoppen? De Veluwe is een groot natuurgebied. Daaruit
zijn de kalverhouderijen verdwenen, de ammoniakuitstoot
is drastisch afgenomen en de eiken herstellen zich. De wolf
heeft er een rustig bestaan, ook op De Hoge Veluwe, en alle
ecoducten zijn toegankelijk voor de dieren. Ook in De Peel
heeft de intensieve veehouderij het veld geruimd. Er zijn
hier en daar nog wel varkens- en kippenstallen, maar die
hebben een maximale grootte en de omstandigheden voor
de dieren zijn zo dat zij soorteigen gedrag kunnen vertonen.
De afstand tussen de stallen is groot genoeg om het overspringen van dierziekten zo veel mogelijk te voorkomen.
Dan kom ik op de hoge zandgronden. Beekdalen zijn hersteld en het water is schoon. Drinkwatervoorraden zijn zich
aan het herstellen door een stop op het gebruik van pesticiden en veel te veel mest. In grote delen van Nederland zijn
de houtwallen teruggekeerd op al die plekken waar ze eerder waren verdwenen. Vogelgeluiden zijn op het platteland
weer vanzelfsprekend geworden. Vanuit de drukke steden
kan iedereen op de fiets of lopend snel in de natuur zijn,
niet alleen om te recreëren, maar ook om boodschappen
te kunnen doen op de boerderij. In de veenweidegebieden
is het waterpeil verhoogd zodat CO2 wordt vastgehouden.
De grutto neemt jaar na jaar in aantal toe. Ieder kind in het
veenweidegebied leert welk geluk je voelt als je in maart
de eerste grutto hoort, die is komen aanvliegen uit Senegal.
Grasland is overal kruidenrijk. Er bloeien bloemen en er
vliegen vlinders. En de boeren? Die zijn wel tevreden. Ze
zijn trots op de toegenomen biodiversiteit op hun land,
leven een ontspannen bestaan met minder dieren en hebben een prima inkomen. Kinderen van boeren staan te
popelen om het bedrijf van hun ouders over te nemen.
Voorzitter. Wie wil zo'n land nou niet? Sommigen hier zullen
zeggen dat dit een utopie is, dat je realistisch moet zijn en
dat dit niet werkt in een vrije markt. Maar niemand zal zeggen dat de markt dit gaat regelen, ook GroenLinks niet.
Maar we zitten hier als vertegenwoordiger van de overheid.
Wij kunnen sturen. Wij moeten sturen, omdat de markt
geen rekening houdt met langetermijnbelangen, biodiversiteit, natuur, landschap en klimaat. Daarom begin ik vandaag met een ideaal. Het is een wereld waaraan we kunnen
werken als we de juiste middelen inzetten. Maar dan moeten
we wel keuzes maken. Dat betekent ook dat er in het ideaalbeeld van GroenLinks voor boeren twee opties zijn: meedoen om het ideaal dichterbij te brengen of stoppen. Dat
betekent ook dat we in Nederland ervoor moet kiezen om
niet meer te willen concurreren op de wereldmarkt, moet
inzetten op kwaliteit: op de lekkerste kaas ter wereld en op
de gelukkigste boeren. Dat betekent dat we landbouwsubsidies enkel en alleen inzetten als ze ons ideaal dichterbij
brengen en dat we regels durven formuleren die misschien
eerst als beperkend worden ervaren, maar die ook tot
innovatie leiden.
Voorzitter. Zo zou GroenLinks het doen. Maar hoe doet het
kabinet het? Het kabinet begint natuurlijk met een enorme
achterstand. Niet een ideaalbeeld — noem het een "visie"
— is leidend, maar een uitspraak van de rechter en afspraken op internationaal niveau. Niet een eindbeeld is bepalend, maar het ontsnappen aan het moeras waarin er een
hypotheek is genomen op de natuur, de waterkwaliteit en
het klimaat. Daar waar het kabinet uitgaat van het zo veel

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

mogelijk in stand houden van bestaande belangen, kiest
GroenLinks voor die belangen die passen bij ons ideaalbeeld.
Voorzitter. Dat brengt mij bij beide bewindspersonen. Ik las
in een interview met minister Van der Wal dat het uitgangspunt van haar beleid de natuur is; een mooi streven. Dat
past ook bij een minister voor Natuur. Haar plannen zijn
ambitieus. Allereerst de piekbelasters. Het is goed dat zij
kiest voor een veel grotere roep dan Remkes. Het is ook
goed dat zij komt met een aanbod voor een beperkte periode. Maar ik heb nog wel een paar vragen. Na 2023 zal bij
onvoldoende belangstelling een dwingend instrumentarium
worden ingezet. De minister blijft vaag over wat dat betekent. Kan zij meer voorbeelden noemen van dwingend
instrumentarium dan onteigening, hogere milieunormen
en intrekking van vergunningen? Waarom worden deze
drie instrumenten niet gewoon bij naam genoemd?
Verder komen er begin 2023 sectorale doelen. Kan de
minister hier een paar voorbeelden van geven? Het is goed
dat intern salderen vergunningplichtig wordt en het is goed
dat er betere spelregels komen voor extern salderen. Ook
ben ik blij met het voorkeursrecht dat het kabinet wil
opleggen op agrarische grond. Het is wel te laat, naar de
mening van GroenLinks. In de begrotingsbehandeling van
vorig jaar kwam ik met een uitgewerkt plan hiervoor, dat
gebruikmaakt van de natuurlijke momenten dat boeren hun
bedrijven verkopen en dat de voorganger van deze minister,
Carola Schouten, nog veel te ver vond gaan.
De aanpak van latente ruimte is voor GroenLinks niet goed
genoeg. Nu al zie je adviseurs boeren aanmoedigen hun
latente ruimte in gebruik te nemen om voor te sorteren op
hogere uitkoopsommen: een pervers advies dat stikstofuitstoot laat groeien in plaats van krimpen. Graag een reactie
van de minister op de vraag waarom ze hier niet harder
ingrijpt.
De heer Van Campen (VVD):
Ik begrijp wat mevrouw Bromet zegt. Ik heb ook haar uitlatingen op Twitter gezien over de adviezen die we inderdaad
lezen van agrojuristen die tegen boeren zeggen: zet die
ruimte maar vol, zet die stal maar vol. Ik zou aan mevrouw
Bromet willen vragen of zij het boeren kwalijk neemt als zij
denkt aan de ervaringen die veel boeren hebben met de
invoering van het fosfaatrechtenstelsel, waarbij een peildatum is gesteld waarop zij fors zijn afgerekend. Wat zou
Bromet tegen de boeren willen zeggen die zich afvragen:
wat moeten we dan met die latente ruimte en behouden
we die dan nog wel?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik zou de boeren willen waarschuwen. Ik zou willen zeggen:
luister niet naar deze adviseurs, zoals je ook niet had moeten luisteren naar de adviseurs die zeiden dat je na de
afschaffing van het melkquotum onbeperkt kon groeien.
Over de fosfaatrechtenkwestie zou ik willen zeggen dat er
slachtoffers zijn, soms hele erge, ernstige, zielige gevallen
van bedrijven die achter het net hebben gevist, maar daar
staan ook boeren tegenover die heel erg geprofiteerd hebben en die door te anticiperen juist winnaar zijn geworden.
Daar hoor je nooit iets over, maar er zijn ook mensen heel
rijk van geworden.

6 december 2022
TK 31

31-23-42

De heer Van Campen (VVD):
Dat is natuurlijk waar, alleen, ik probeer met mijn vraag
eigenlijk duidelijk te krijgen of GroenLinks ook ziet dat je
het boeren en ondernemers die een bedrijfsmodel hebben,
die een stal hebben, die een vergunning hebben, helemaal
gebaseerd op de ruimte die ze hebben, op de milieuvergunning of de ammoniakruimte die ze hebben, het eigenlijk
niet kwalijk kunt nemen. Ik zou haar eigenlijk willen vragen
of zij met de VVD van mening is dat we het kabinet wel
moeten vragen om op een zorgvuldige manier om te gaan
met die latente ruimte waarover boeren op dit moment
beschikken. Gelet op de ervaring van het verleden is het nu
eenmaal logisch dat boeren ervoor kiezen om dan maar op
safe te spelen en die stal vol te zetten.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Latente ruimte is eigenlijk ruimte die je niet gebruikt en die
je wel kan gaan gebruiken omdat die mogelijkheid je
geboden wordt in de vergunning. Als iedereen dat gaat
doen, zou dat betekenen dat de stikstofuitstoot toeneemt
in plaats van afneemt, terwijl we hier al jaren bezig zijn om
die stikstofuitstoot te laten afnemen. Mijn vraag aan het
kabinet is eigenlijk hoe het zo snel mogelijk gaat zorgen
voor het innemen van die latente ruimte. We hebben in het
verleden bij de fosfaatrechten gezien dat er uitgegaan is
van een achteraf vastgestelde x-peildatum, waarop gekeken
werd hoeveel dieren je in je stal had en waarop je ook
afgerekend werd. Ik zie de geschiedenis zich herhalen. Als
mensen nu hun stallen vol zetten, als ze nu gauw die latente
ruimte innemen, en het kabinet straks met een peildatum
komt, bijvoorbeeld de dag dat de rechter de uitspraak deed
dat Nederland niet goed voor de natuurgebieden zorgde
— dat is drieënhalf jaar geleden — dan denk ik dat de
ellende niet te overzien is.
De heer Van Campen (VVD):
Dan maar even concluderend in de richting van het kabinet.
Het debat en de discussie die ik hier voer met mevrouw
Bromet laten wel heel treffend zien dat er, gelet op de
ervaring van het verleden, met de introductie van een fosfaatrechtenstelsel, waarbij er met terugwerkende kracht is
gewerkt met een peildatum, nog heel veel vragen zijn over
hoe je om moet gaan met die latente ruimte bij boeren. Ik
hoop dat het kabinet daar morgen een antwoord op heeft
en dat het kabinet daarbij ook rekenschap geeft van de
lessen uit het verleden, bij de invoering van dat fosfaatrechtenstelsel met die peildatum waarbij heel veel mensen
misschien inderdaad aan de goede kant van het touw
stonden, maar waarbij er tot op de dag van vandaag ook
nog steeds zaken zijn waarbij mensen echt ongelofelijk in
de knel zitten.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
We vinden het ook heel goed dat de minister voor Stikstof
het afromingspercentage verhoogt naar 40%. Kortom, de
maatregelen van minister Van der Wal kunnen, als ze goed
worden uitgevoerd, op instemming van de GroenLinksfractie rekenen. Maar hoe anders is dat met de aanpak van
minister Adema? Twee keer al kwam het beloofde perspectief voor de boeren er niet, en nu moeten we maar geloven
dat de minister er binnen een paar maanden uit komt met
de onderling zeer verdeelde boeren in het landbouwakkoord.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De voorzitter:
Mag mevrouw Bromet even dat deel afronden of gaat het
over het vorige deel? Ja? De heer Grinwis, ChristenUnie.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Allereerst complimenten voor collega Bromet voor het feit
dat ze zo open begon over wat haar deze zomer is wedervaren. Dat vind ik niet niks, dus respect daarvoor. Ik heb ook
een vraag, in vergelijking met collega Thijssen, die zei: alles
goed en wel, maar voedsel mag niet duurder worden. Mijn
vraag gaat over het ideaalbeeld van collega Bromet van
hoe Nederland er in 2040 bij ligt, hoe idyllisch bijna, hoe
daar voedsel wordt verbouwd en als iets kostbaars wordt
gemaakt. Dat is prachtig, maar daar hoort ontegenzeglijk
een hogere prijs bij. Hoe gaat collega Bromet dat uitleggen
aan collega Thijssen, waar ze weleens iets mee moet?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik denk dat ik beter de heer Grinwis kan vertellen dat hij de
heer Thijssen verkeerd begrepen heeft. Dat zie ik ook aan
zijn gebaren. Hij heeft ook gezegd dat voedsel duurder kan
worden, maar wij zijn niet voor niets beiden lid van een
linkse partij. Linkse partijen vinden dat iedereen in staat
gesteld moet worden om de boodschappen te betalen. Dat
heeft te maken met een heleboel dingen, namelijk met de
vraag of de huren betaalbaar zijn, of de uitkeringen hoog
genoeg zijn, of de toeslagen op orde zijn en of de kinderopvang betaalbaar is. In het hele politieke spectrum heeft dat
z'n gevolgen. Daar hebben wij uitgebreide herverdelingsprogramma's voor. Wij vinden allebei niet dat dat via het
bord geregeld moet worden. Ik vind altijd dat boeren heel
veel verantwoordelijkheid op zich nemen als ze zeggen: als
het voedsel duurder wordt, dan kunnen mensen het niet
meer betalen! Dan denk ik: dat is niet de zorg van de boer,
dat is onze zorg. De heer Thijssen knikt gelukkig; dat was
best nog spannend.
De voorzitter:
Laatste vraag, meneer Grinwis.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Volgens mij wordt dit best nog wel een interessant gesprek.
Ik ben benieuwd waar collega Bromet mee gaat komen als
het gaat om die gezamenlijke landbouwvisie.
Ik heb nog een andere vraag; zij maakte al een soort bruggetje naar dat landbouwakkoord en zei dat ze dat allemaal
maar zozo vindt. Maar zou ze dat zo meteen, als ze daaraan
gaat beginnen, ook welwillend willen bespreken vanuit het
perspectief dat we met die junibrieven hebben geleerd dat
het niet werkt om een transitie van bovenaf te verordineren,
of om uitspraken te doen als die van drie jaar geleden dat
de veestapel gehalveerd moest worden, die Johan Remkes
"onnodig polariserend" noemde? Van bovenaf een transitie
naar je hand zetten; is dat nou echt de meest effectieve
methode om het voor elkaar te boksen? Is een landbouwakkoord, met alle lek en gebrek, niet een betere methode om
een stap verder te komen? Zou mevrouw Bromet dat niet
een kans willen geven?

6 december 2022
TK 31

31-23-43

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik zal het zo meteen toelichten in mijn verdere betoog, maar
ik vind het een onderschatting van de boeren en van de
sector om net te doen alsof de ideeën die er leven in de
samenleving, niet allang bekend zijn bij ons. Bij mij zijn ze
bekend en ik ga ze zo meteen ook allemaal opnoemen, dus
daar zult u van horen. Maar eerst wil ik nog wat kritiek
spuien, want wat GroenLinks betreft is vluchten in een
landbouwakkoord, wat deze minister doet, een naïef plan,
een doodlopende weg en gedoemd te mislukken. De
minister is net begonnen, maar de discussie over perspectief loopt al veel langer. Talloze ideeën zijn beschikbaar om
boeren perspectief te bieden. De minister lijkt helaas weer
helemaal opnieuw te beginnen. Hoe kijkt GroenLinks naar
dat perspectief? Je bent boer en je wilt blijven boeren, maar
je moet een heleboel veranderen. Wat heeft de overheid je
dan te bieden? Dat is de vraag om perspectief. En dus wacht
GroenLinks, net als veel boeren, op concrete regelingen en
niet op het zoveelste overlegcircus. Het is ook fout om het
een "landbouwakkoord" te noemen. Wat suggereert dat?
Handjeklap over de doelen die de rechter en de internationale afspraken voor de natuur stellen. Hoeveel zogenaamde
onderhandelingsruimte denkt minister Adema eigenlijk te
hebben?

beeld van hoe de landbouw en de kaart van Nederland er
ook uit zouden kunnen zien.
Ik kom nog even terug de boer die mijn erf deze zomer vol
stortte met rotzooi. Welk perspectief heeft hij? Is het niet
fair om tegen hem en bijna alle boeren in Nederland te
zeggen: alles gaat veranderen, maar de overheid zal randvoorwaarden creëren waaronder je wel kunt blijven boeren,
zelfs naar meer tevredenheid dan nu?
Tot slot, voorzitter. Het natuurdebat heeft zich versmald tot
stikstof en de transformatie van de landbouw in Nederland.
Dat doet de natuur zwaar tekort, maar mijn minuten zijn
bijna op. Er moet wat GroenLinks betreft veel meer natuur
komen. Ik grijp als constructief en oplossingsgericht Tweede
Kamerlid nog even terug op het pleidooi dat ik eerder hield
over de berm. De bermen zouden in heel Nederland linten
van natuur kunnen zijn, waar bloemen en dieren kunnen
groeien en bloeien. Niet de boeren moeten hun bedrijfsvoering veranderen, maar de overheden zelf. Laten wij het
goede voorbeeld geven en dit gewoon doen. Het is een
kwestie van maaien en afvoeren; meer is het niet. Graag
een reactie van de minister. Hoe gaat zij dit regelen?
Dank u wel.

Voorzitter. Ik zal de minister een beetje helpen. GroenLinks
praat al jaren met boeren, dus wij hebben veel ideeën over
een perspectief. Eén. Geef de boeren die het willen, meer
ruimtelijke mogelijkheden om hun bedrijf te verbreden met
zorg, een winkel of horeca. Twee. Stimuleer het verbouwen
van nieuwe gewassen, zoals lisdodden en hennep, en bouw
fabrieken als ISOVER af om biobased isolatiefabrieken te
maken, waar boeren de grondstoffen voor kunnen verbouwen. Drie. Zorg voor een regeling die van boeren
CO2-boeren maakt, zorg dat de waterpeilen omhooggaan
en dat er minder gras en minder koeien komen, en dus ook
minder CO2-uitstoot. Kom met een bedrag per 10 centimeter
peilverhoging. Vier. Maak wetgeving die de voedingsindustrie een oplopend percentage biologisch voedsel in de
schappen verplicht. Vijf. Verbied de kiloknallers in de
supermarkt. Zes. Leer van de natuurboerderij. Zie het voeden van koeien met alleen gras ook als een innovatie en
ondersteun dit met regelgeving en regelingen. Zeven. Stel
normen op voor grondgebondenheid en richt het gemeenschappelijk landbouwbeleid zo in dat exportgerichte massaproductie niet meer ondersteund wordt. Acht. Kom met
regelingen om de overgang naar voedselbossen te maken.
Negen. Stimuleer de inkoop door de overheid van biologisch en plantaardig voedsel van Nederlandse bodem. Tien.
Zorg dat natuurmaaisel makkelijker kan worden gebruikt
als bemesting. Elf. Maak een regeling voor de aanplanting
en het onderhoud van houtwallen. Twaalf. Maak een plan
om de landbouw fossielvrij te laten worden.
Voorzitter, ik kan nog wel even doorgaan. Ik noem nu twaalf
voorbeelden van perspectief voor de landbouw. Als elke
fractie vandaag 12 voorbeelden noemt, hebben we 240
perspectieven voor de landbouw. Ik heb er ook een aantal
gehoord van de collega's. Ik zal samen met andere fracties
met voorstellen komen, maar ik moet zeggen dat het me
zwaar tegenvalt van de minister van Landbouw dat hij zelf
niet met ideeën komt. Maar misschien kun je niet meer
verwachten van een kabinet dat handelt vanuit een achterstand en vanuit "redden wat er te redden valt", in plaats
van vanuit een wenkend perspectief en vanuit een ideaal-

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bromet. Dan geef ik het woord aan
de heer Grinwis van de ChristenUnie. Daarna schorsen we
even voor een paar minuutjes, zodat we even de benen
kunnen strekken.

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter, dank u wel. Van het weekend zag ik het in de
supermarkt in de aanbieding liggen: witlof. Die prachtige
witgele kroppen lagen daar voor een habbekrats. Waarom
staan we dat eigenlijk toe? Ben je geen rund als je met
kostbaar voedsel stunt? Graag een reactie van de minister.
Ik kom terug op de witlof in het winkelschap. Onwillekeurig
moest ik terugdenken aan vroeger, toen we thuis op de
boerderij in de wintermaanden witlof teelden. In dit koude
winterseizoen aten we het om de dag. Althans, zo herinner
ik het me. In die tijd waren er nog vele honderden witlofkwekers in ons land. Inmiddels zijn het er slechts enkele
tientallen. Pas ontmoette ik er één bij een werkbezoek aan
groentetelers. Zij maken zich allemaal zorgen over de toekomst, waarover later meer. Eerst wil ik me samen met u
verwonderen over dat kleine zaadje dat begin mei de grond
ingaat, waar eerst een witlofpen uit groeit, met groen loof
eruit, en waar na de oogst in het najaar in een donkere
trekcel op hydrocultuur zomaar een prachtige, witgele krop
uit groeit. Dat is iets waar ik me over kan blijven verwonderen. Ik kan me blijven verwonderen over de transformaties
die in de schepping liggen verscholen: de transformatie
van zaadje naar pen naar krop, van kikkerdril naar kikkervisjes en dan naar de volgroeide kikker, van rupsen die een
cocon bouwen en er dan als een prachtige vlinder uit
komen. De natuur zit vol transities. Daar kunnen we wijze
lessen uit trekken. Er is geen mens die de natuur van
bovenaf kan commanderen tot verandering. Roepen tegen
een rups heeft geen enkele zin. Gras groeit echt niet harder
als je eraan trekt. Een plant heeft een goede bodem nodig;

6 december 2022
TK 31

31-23-44

kikkervisjes en rupsen tijd. En de natuur geeft ook aan wat
ze nodig heeft om gezond en weerbaar te worden. Een
boom kan stormen doorstaan zolang er maar stevige,
gezonde wortels zijn. Variatie binnen of buiten een soort
vergroot de overlevingskans. Er moet dus ruimte zijn voor
verschil.
Voorzitter. Aan de hand van deze lessen over biodiversiteit,
ruimte, tijd en stevige wortels vervolg ik mijn bijdrage.
Allereerst biodiversiteit. Als je naar buiten gaat en goed om
je heen kijkt, kun je genieten van een enorme variatie in het
leven: fazanten, hazen, vossen, reeën, insecten en planten
in allerlei soorten en maten. Dat is prachtig én noodzakelijk.
Maar de diversiteit is vandaag zoveel minder dan in mijn
jeugd, terwijl we niet zonder kunnen. Gelukkig is de natuur
veerkrachtig. Dat zien we bij kleine hersteloperaties van
ons landschap. Insecten, vogels, dassen en ga zo maar door
nemen heel snel hun aloude plek weer in. Ik ben dan ook
blij om te zien dat het NPLG het Aanvalsplan Landschap
met het plan voor een groen-blauwe dooradering heeft
omarmd. Ik heb echter wel zorgen. Hoe borgt de minister
dat die groen-blauwe dooradering wordt meegenomen in
inrichtingsplannen en provinciale gebiedsprocessen? Hoe
stellen we onze provincies in staat om hun gebieden op
zo'n manier in te richten? Hoe verleiden we boeren om
meer te investeren in landschapselementen, en hoe belonen
we ze als ze dit doen? Wat komt er uit het transitiefonds?
En welke andere routes ziet de minister? Vlechtheggen,
knotwilgen en wat dies meer zij zijn immers niet alleen een
kwestie van biodiversiteit, maar ook van onze nationale
identiteit.
Voorzitter. Dan ruimte. Ik hoor boeren te vaak zeggen "van
mij hoeft het niet meer; ik gun mijn kinderen een betere
toekomst" of "het heeft toch geen zin meer om voorloper
te zijn; we krijgen ieder jaar weer meer generieke regels
over ons uitgestort." Die regels kunnen vanuit Brussel en
soms ook vanuit Den Haag logisch lijken, maar zijn maar
al te vaak funest voor ondernemerschap, het zijn van
voorloper en innovatie. Dat was laatst nog het geval met
die veel te korte winterteeltenlijst voor zand en löss. Wat
een staaltje kalenderlandbouw was dat, zeg. Gelukkig heeft
de minister dit on hold gezet. Waren de ambtenaren
eigenlijk op praktijkstage geweest bij een akkerbouwer op
zandgrond, in lijn met het pleidooi dat ik vorig jaar hield
samen met collega Van der Plas? Kunnen we het zijn van
voorloper niet veel beter belonen in de ecoregelingen? En
is de minister bereid om innovatieve vormen van landbouw,
zoals de verbouw van biogrondstoffen voor biobased bouwen en voedselbossen, waar collega Boswijk voor pleitte,
ook beter te verankeren in de ecoregelingen? Ik heb hier
overigens nog twee exemplaren van het actieplan "Bouwen
voor de toekomst" voor de ministers.
Voorzitter. Dan tijd, het derde punt. Veel ondernemers in
de landbouw en visserij vragen naast wat ruimte niet meer
dan een beetje tijd. Waar bijvoorbeeld echt tijd nodig is, is
in de vollegrondsgroenteteelt. Ik had het in het begin van
mijn bijdrage al over de witlof. Nog zo'n prachtige groente
is de spruit. U weet wel: die lucht is voor ons als ChristenUnie onovertroffen. Alle seizoenen gaan over deze krachtpatser heen, en dus ook allerhande ziektes en plagen. Maar
een middel als Movento dreigt in 2025 te verdwijnen, en er
is nog geen zicht op een effectief, groen vervangend middel.
Het is een race tegen de klok, die onze vollegrondsgroentetelers dreigen te verliezen. Dat kan toch niet? Het zou toch
zonde zijn als we straks geen spruiten, broccoli of boeren-

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

kool van eigen bodem meer kunnen eten? Wil de minister
deze sector voldoende tijd geven? Wat kan en wil de
minister voor onze spruitentelers betekenen in Den Haag
en Brussel? En is het niet gek dat juist dit jaar het Fonds
Kleine Toepassingen eindigt, waarbij de overheid samenwerkt met de sector op zoek naar duurzame gewasbescherming en veredeling voor en van kleine teelten? Ik overweeg
een amendement op dit punt, en op z'n minst een motie.
Voorzitter. Dan de visserij. Het doet pijn dat bijna de complete boomkorvloot naar de haaien is. 79 Noordzeekotters
hebben zich aangemeld voor de sanering, waar er 60 werden verwacht. De crisis hakt er erger in dan we hoopten. Ik
neem aan dat de minister alle aanvragen volledig honoreert.
Wil hij die duidelijkheid geven aan deze vissers?
Voorzitter. Deze crisis treft niet alleen de vissers, maar hele
gemeenschappen. En wat te denken van al het werk aan
de wal, zoals bij de visafslagen en verderop in de keten?
Waarom is daar nog geen flankerend beleid voor? Tegelijkertijd zijn er gelukkig nog kotters die door kunnen, zoals
de garnalenvissers met hun klossenpees, maar ook boven
hen pakken zich donkere stikstofwolken samen. Gunnen de
ministers deze sector de tijd? Hun kleine stikstofprobleem
is immers goed oplosbaar.
Voorzitter. Ik sluit af met waar het begint, bij stevige wortels.
Om een volhoudbare landbouw en weerbare agrarische
sector te creëren die klaar is voor de toekomst, moet de
minister samen met de sector aan de slag voor een stevig
fundament. Een landbouwakkoord kan daarvoor zorgen.
Daarbij pleit ik wel voor creativiteit, zoals het idee van het
bijmengen met duurzaam voedsel, voor ruimte voor
dwarsdenkers en voor durven terugredeneren uit 2040 naar
nu, om vervolgens keuzes te maken. Hoe borgt de minister
dit? Laat ik in dit kader nog eens benadrukken dat PASmelders natuurlijk met voorrang moeten worden gelegaliseerd. Iedere sector moet rechtvaardig en dus naar rato zijn
stikstofsteentje bijdragen. We dienen snel te gaan sturen
op emissies in plaats van op de KDW. Het is zaak snel duidelijkheid te geven over wat en wie piekbelasters zijn. Partijen als Rijkswaterstaat en Schiphol moeten als de
gesmeerde bliksem stoppen met hun stikstofstroperij op
het platteland. Hierover staan een paar hoopvolle zinnen
in de Porthosbrief van de minister, maar het allerbeste is
als deze handel on hold wordt gezet tot er een goede
oplossing is. Is zij daartoe bereid?
Voorzitter. Ten slotte terug naar het begin. Transities commandeer je niet van bovenaf. Dat heeft ons de junimaand,
met zijn junibrieven en gedetailleerd ingekleurde landkaart,
toch wel geleerd, mag ik hopen, evenals die eerdere — in
de woorden van Remkes — buitengewoon onverstandige
en onnodig polariserende uitspraak over het halveren van
de veestapel. Dan gaan we nu toch niet de fout maken om
het mandaat van de minister van Landbouw voor de
onderhandelingen over een landbouwakkoord helemaal
dicht te schroeien? Het is nu geen tijd voor dogmatische
geloofsartikelen. Het is tijd om de handen ineen te slaan
en gezamenlijk de toekomst van onze natuur, landbouw en
platteland veilig te stellen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Grinwis. Het heeft niets met uw bijdrage te maken, maar ik schors de vergadering voor een
paar minuten. Daarna gaan we naar de Partij voor de Dieren.

6 december 2022
TK 31

31-23-45

De vergadering wordt van 22.28 uur tot 22.37 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan mevrouw Vestering van de Partij voor
de Dieren.

Mevrouw Vestering (PvdD):
Voorzitter. Wordt het niet eens tijd dat de twintig jaar oude
belofte van het kabinet dat dieren mogen leven naar hun
aard, werkelijkheid wordt? Wordt het niet eens tijd dat we
koeien koeien laten zijn, dat we moedervarkens niet meer
20 uur of 24 uur per dag klemzetten tussen metalen stangen
en dat kippen een stofbadje kunnen nemen, dus dat we
eindelijk eens onze omgang met dieren gaan herzien? Want
hoe we nu omgaan met de jaarlijks 600 miljoen dieren die
in ons land worden gebruikt, gefokt en gedood, is niet van
deze tijd. Het is december 2022, het einde van het jaar
waarin het perspectief van dieren centraal zou staan in de
veehouderij. Telkens weer, door de jaren heen, onderstreepten de verantwoordelijke ministers dat dieren uiterlijk in
2022 hun natuurlijke gedrag zouden moeten kunnen vertonen, dat ze niet over lange afstanden getransporteerd zouden worden, dat het afgelopen zou zijn met ingrepen zoals
onverdoofd castreren, het wegbranden van snavels en
hoorns, het wegknippen van tenen en het dieren verhinderen om hun dorst te lessen. Wordt het niet eens tijd dat al
die beloftes worden ingelost?
Ik sta hier niet voor mezelf, voorzitter. Ik sta hier namens
honderden miljoenen dieren die op industriële wijze worden
gebruikt in de veehouderij, dieren die een dierwaardig
bestaan verdienen. Dat is een bestaan waarin ze niet het
risico lopen om uit te glijden op te gladde vloeren, omdat
die tovervloeren de uitstoot zouden verminderen. En dan
te bedenken dat sommige van deze dieren niet eens de
kans krijgen om te lopen! Hun leven voltrekt zich tussen
stangen of zelfs nog in kooien. Wordt het niet eens tijd dat
we hun leefomstandigheden gaan zien met andere ogen
en dat we, wanneer we naar een varken kijken, ons heel
even verbeelden hoe het voor dat dier is? Wat weten we
van hun gevoelsleven af? Steeds meer onderzoeken wijzen
uit dat het gevoelsleven van dieren vele malen groter is
dan wij denken of willen toegeven. Want zouden we dat
toegeven, dan kwam er per direct een einde aan alle uitbuiting van dieren in de vee-industrie.
De schrijfster Bibi Dumon Tak vertelde onlangs tijdens een
congres over rechten van dieren het verhaal van Klaartje,
ooit de oudste koe van Nederland. Net zoals onze honden
en katten een eigen gezicht en een eigen verhaal hebben,
zo hebben ook de dieren in stallen hun eigen gezicht en
hun eigen verhaal. Wat zou er gebeuren als wij ons open
zouden stellen voor die verhalen? Als wij werkelijk zouden
luisteren, zouden we dan nog steeds zo met hen omgaan?
Voorzitter. Ik zou graag voor één keer van perspectief willen
wisselen en samen met de aanwezigen in deze zaal het
waargebeurde verhaal van Klaartje door haar ogen willen
zien. Klaartje ontsnapte uit een Fries slachthuis. Ze was
drachtig en 3 jaar oud. Ze was geen melkkoe, maar werd
gehouden voor haar vlees. Bij het uitladen bij de slachterij
moet ze geweten hebben dat de plek waar ze was beland,
geen veilige plek was. Ze had geen stem om tegen haar
vonnis te protesteren. Daarom nam ze de benen en dat

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

lukte. Haar vlucht eindigde in een etalage, waar een kunstenaar zijn beeldjes had uitgestald. Nadat ze was gevangen,
kwam haar verhaal in de krant. Ze werd gekocht door
mensen die haar verhaal tot zich lieten doordringen. Ze
brachten haar naar een boerderij waar ze mocht blijven
leven. Ze werd uiteindelijk de oudste koe van Nederland.
In 2018 stierf ze van ouderdom op 25-jarige leeftijd.
Dit is haar verhaal: "Ik ben Klaartje. Ze zeggen dat ik met
mijn 25 jaar de oudste koe ter wereld ben, maar die leeftijd
zegt mij niets. Wij koeien rekenen in kalfjes. Ieder jaar kun
je er één krijgen en dat is dan hoe oud je bent: het aantal
kalfjes dat je op de wereld hebt gezet. Ik kreeg er één, een
zoon en dat is lang geleden. Het wordt mistig in mijn hoofd
als ik zover terug moet denken in de tijd. Maar de dag van
zijn geboorte weet ik nog precies. Ik kreeg hem op drie
poten in een vreemde wei die vol paardenbloemen stond.
Na hem kreeg ik geen kalfjes meer. Ik ben dus één kalfje
oud. Ik herinner me dat ik op een dag in een vrachtwagen
werd geladen. Er stonden al een paar koeien in die ik niet
kende. Ik weet niet of we iets tegen elkaar zeiden. Ik geloof
van niet, omdat ze te angstig waren.
Na een korte rit kwam de vrachtwagen tot stilstand. Alle
koeien werden uitgeladen, ik ook. Het winterlicht deed pijn
aan mijn ogen. Ik snoof de lucht diep op en ik wist dat de
plek waar ik was aangekomen geen goede plek was. Ik
hoorde mensen schreeuwen. Ze waren ongeduldig. Ik kreeg
een klap met een stok. Die klap bracht een vreemde koe in
mij naar boven. Terwijl de andere koeien gehoorzaamden,
zette ik het op een lopen. Een koe gaat nooit in haar eentje
op pad; dat is de eerste les die je in het leven leert. Maar ik
deed het toch. Ik draafde weg van alle drukte. Er kwamen
mensen achter mij aan, dus ik begon te galopperen. En ik
zweer het, zo hard had ik nog nooit gelopen. Ik denk dat
mijn hoeven de grond niet eens raakten.
Ik kende alleen de stal en de wei, maar die dag leerde ik
een nieuwe wereld kennen. Ik kon voor het eerst alle kanten
op, maar mijn hoofd zei: rechtdoor, almaar rechtdoor, zo
ver mogelijk van de plek vandaan die naar verwoesting
rook. De grond waarover ik rende, was eerst zwart, maar
even later sprong ik bijna in een sloot, vanwege de witte
strepen die plotseling onder mijn hoeven vandaan flitsten.
Het bliksemde op de grond en het bliksemde in mijn kop.
Na een tijdje kwamen er huizen in zicht, en mensen. Iedereen schreeuwde. Iedereen leek net zo bang als ik. En
daarom stopte ik niet voor een auto die ik op me af zag
komen. De botsing die volgde, deed geen pijn, maar mijn
linkerachterpoot werkte daarna niet meer mee. Ik hoorde
gejank uit auto's komen, die mij hinderlijk bleven achtervolgen, zoals vliegen in de zomer doen. Ik voelde hoe er naalden in mijn rug werden geschoten en iets trok me naar
beneden, naar de grond, een kracht die groter was dan ik.
Maar een nog grotere kracht zorgde ervoor dat ik verderging. Op dat moment voelde ik voor het eerst mijn kalf.
Ik liep in een straat met muren aan beide kanten. Aan het
eind van die straat stond nog een muur en in het midden
van die muur zag ik wolken, en tussen die wolken een koe.
Ik zag een koe die op mij afkwam. Ik zweer het, ze was net
zo groot als ik en net zo bang, en net zo op de vlucht. Ze
kwam uit de tegenovergestelde richting, maar ik ging echt
niet voor haar opzij. Ik denk dat die andere koe er net zo
over dacht, want ook zij ging niet opzij. Ik sprong uiteindelijk

6 december 2022
TK 31

31-23-46

dwars door haar heen. Ik hoorde gerinkel van brekend glas
en daarna was de ander weg.
Ik ben daar niet eeuwig blijven liggen. Ze hebben me
teruggebracht naar de plek waar de geur van verwoesting
hing. Ik stond op drie poten, want op mijn vierde kon ik niet
meer staan. Een paar dagen later ben ik opnieuw in een
vrachtwagen geladen en kwam ik terecht in een stal waar
nog een paar andere koeien stonden. Ik kan me de kalmte
herinneren van de andere dieren, alsof er geen kwaad op
de wereld bestond. Ik kon alweer wat lopen tegen de tijd
dat mijn kalf geboren werd. Die dag was de gelukkigste uit
mijn leven. Vijftien zomers lang liep mijn zoon naast me,
en ik naast hem.
Ze zeggen weleens: wie een leven redt, redt een hele
wereld. Ik denk dat dat waar is. Ik heb mijn zoon een wereld
gegeven. Het is niet moeilijk om hem weer voor me te zien
tussen alle mistflarden in mijn kop, want nu hij niet meer
naast me staat, zit hij weer in mij, net zoals toen, op de dag
van mijn vlucht. Ik ben niet één kalfje oud, ik ben een hele
wereld oud."
Voorzitter. Het liefst zou ik na dit verhaal willen stoppen
met praten, omdat alles gezegd is wanneer je deze beelden
echt op je laat inwerken. Het verhaal van Klaartje is uitzonderlijk, want in bijna 100% van de gevallen loopt het anders
af. Over het algemeen luisteren wij niet naar de stemmen
van dieren in de vee-industrie. De praktijk leert dat dagelijks
gemiddeld 1,6 miljoen dieren de weg afleggen naar het
slachthuis, 600.000 miljoen dieren per jaar. Soms is die weg
kort, maar vaak langer. En 30 miljoen dieren halen jaarlijks
het slachthuis niet eens, omdat ze voor die tijd vanwege
hun slechte leefomstandigheden al zijn gesneuveld. Dat
betekent dat de veehouder iedere dag een rondje moet
doen om de dode dieren op te ruimen, dieren die het niet
hebben gered, omdat de ammoniakdampen in hun stal de
pan uitrijzen, omdat er brand uitbreekt of omdat er vogelgriep heerst. Jonge dieren raken onderkoeld omdat ze niet
bij hun moeder kunnen schuilen. Moederdieren staan zwaar
onder druk omdat ze hun jongen moeten missen. Wordt
het niet eens tijd dat we gaan luisteren naar wat deze dieren
ons te zeggen hebben, zoals Klaartje, die het geluk had dat
haar verhaal in de krant kwam, waardoor ze uit de slachterij
kon worden weggekocht? Klaartje kreeg een gezicht en een
verhaal. Ineens wilde iedereen dat Klaartje bleef leven. Zo
gaat dat wanneer individuen boven de massa worden
opgetild.
Maar zoals Klaartje zijn er nog miljoenen dieren die ook
een verhaal hebben. Neem de twee koeien, Zus en Hermien,
die precies vijf jaar geleden samen vluchtten voor de slacht.
Het was december 2017 en heel Nederland leefde mee met
de twee koeien die renden voor hun leven. Zus werd al snel
gevangen, maar Hermien leefde twee maanden tussen de
wilde dieren in de bossen van Lettele. Heel Nederland
haalde opgelucht adem toen bekend werd dat beide koeien
mochten blijven leven. En leven doen ze. Al vijf jaar zijn ze
onafscheidelijk. Hoe kan het dat we Klaartje, Zus en Hermien
het zo gunnen, of het onze eigen huisdieren gunnen, maar
bij de rest van de dieren wegkijken?
Voorzitter. Ik weet wel waarom: omdat we koeien, varkens,
kippen, schapen en geiten niet als dieren zien, maar als een
stuk vlees, of als een fabriek voor melk en voor eieren. Ze
hebben een gezicht maar veel mensen weigeren om dat
gezicht te zien. Wordt het niet eens tijd dat we die stukken

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

vlees weer als dieren gaan zien, dieren die rechten hebben,
die een stem hebben en die wensen hebben, net als u en
ik? Dat vraag ik alleen al om het simpele feit dat dieren niet
veel van mensen verschillen als het gaat om het ervaren
van pijn en plezier, geluk en ellende. Waarom kijken we
systematisch weg? Hoe zouden we anders kunnen verklaren
dat er jaarlijks 700.000 kalfjes uit het buitenland worden
geïmporteerd om hier te worden vetgemest? Die kalfjes
komen hier op een manier waarvoor we ons zouden moeten
schamen, opeengepakt in te warme of te koude ruimtes,
zonder voer, met alleen wat water uit drinknippels die ze
vaak niet snappen omdat ze een leeftijd hebben waarop ze
nog bij hun moeder zouden moeten drinken.
Wordt het niet eens tijd dat we gaan luisteren naar de
behoeften van dieren zonder te zeggen dat het ondernemersrecht of eigendomsrecht in het geding is? Er is namelijk
een heel ander recht in het geding, het recht op de toegang
tot vers drinkwater, het recht om te rusten, het recht om
zonder gebroken poten of vleugels te worden vervoerd, het
recht om intact te blijven, het recht om met respect en
goede zorg te worden behandeld, het recht om niet zo veel
te hoeven produceren — eieren, melk, biggetjes — dat je
er voortijdig aan bezwijkt. Ik ben een geduldig mens, maar
niet wanneer het gaat om het extreme leed dat de dieren
in de vee-industrie wordt aangedaan. Het wordt niet eens
tijd: het is al heel lang tijd om onze omgang met dieren te
veranderen.
Dat vindt ook minister Adema als het gaat om de kalverindustrie. Hij zei onlangs tijdens een bijeenkomst met boeren
dat kalveren een lek vormen in onze kringlooplandbouw.
Het was al lang tijd dat er een einde kwam aan het exorbitante aantal jonge dieren dat in Nederland wordt geïmporteerd en daarna versneden het land weer verlaat. Meer dan
90% van die in totaal 1,5 miljoen dieren is voor de buitenlandse markt, omdat wij in Nederland niet zo van kalfsvlees
houden. Waarom houden we dat lek in stand? Wat er uit
dat lek druipt, is de mest die hier achterblijft, grote sommen
geld voor de grote kalvergigant van ons land, de VanDrie
Groep, en heel veel dierenleed. En wanneer de kalfjes na
een tocht van soms 50 uur in ons land aankomen, wacht
hun een betonnen vloer en een benauwde ruimte, waarin
ze longproblemen, bloedarmoede, diarree, stress en verveling ontwikkelen. De Kamer riep dan ook op tot de import
van kalfjes tot een minimum te beperken. Maar wat deed
de sector? De import van kalfjes uit Ierland nam dit jaar
weer toe. De minister was onaangenaam verrast, maar deed
niets. Voor Duitsland was het wel tijd om op te treden. Daar
is een einde gemaakt aan het transport van kalfjes jonger
dan 28 dagen. Wanneer wordt het tijd dat wij in Nederland
inzien dat de kalfjesindustrie zoals die nu is ingericht, onterend is en torenhoog leed veroorzaakt? Wanneer gaat deze
minister een streep trekken?
Dan heb ik het nog niet eens over geiten gehad, een vergeten groep dieren die alleen wordt gezien als het om Q-koorts
of de volksgezondheidsrisico's gaat. Maar achter de schermen voltrekt zich een drama. Jaarlijks worden duizenden
piepjonge lammetjes naar een slachthuis vervoerd om
vernietigd te worden. En waarom? Omdat ze overbodig
zijn, een restproduct. Want om geitenmelk te maken, moet
de moeder jongen krijgen om de melkproductie op gang
te houden of op gang te krijgen. Maar wat doen de mensen?
Die drinken de melk op die bestemd is voor het geitje en
sturen de pasgeboren geitjes naar de slacht. Maar dat is
niet om ze op te eten, want — om een veehouder in De

6 december 2022
TK 31

31-23-47

Groene Amsterdammer te citeren — "ze zijn zo klein; je
moet een pincet hebben om daar nog iets van af te halen".
De dieren zijn dan slechts enkele dagen oud. Ze zijn geboren
om vernietigd te worden.
Voorzitter, ik las even een korte pauze in. Dan kan de
minister misschien ook aandachtig luisteren, want ik zie
dat hij heel druk is.
Voorzitter. De Kamer nam een motie van de Partij voor de
Dieren aan die de minister opriep om met een plan te
komen voor de geitenhouderij. Maar wat deed de minister?
Die liet het over aan de sector. Die kwam met een plan met
het doel om in 2025 lammetjes verplicht groot te brengen
voordat ze naar de slacht gaan. Onder "grootbrengen" verstaat de sector een leeftijd van veertien dagen, zodat ze niet
naar de destructie worden afgevoerd maar beschikbaar
komen voor menselijke consumptie. Veertien dagen is
weliswaar een verdubbeling in leeftijd voor het lammetje
in kwestie, maar is dit werkelijk de dierwaardige veehouderij
waar de minister voor staat? Graag een reactie van de
minister.
Het is allang tijd dat we stoppen met het verslepen van
levende dieren over lange afstanden. We weten toch allang
dat die transporten naar Polen, Roemenië of Italië gepaard
gaan met onnoemelijk leed? Om nog maar te zwijgen over
de dagen- en soms zelfs maandenlange transporten over
zee. Opnieuw heeft Duitsland het voortouw genomen. Per
1 juli 2023 is daar de export van levende runderen, schapen
en fokgeiten naar landen buiten Europa niet meer toegestaan. Waar wacht de minister nog op? We kunnen in
navolging van onze buren deze stap toch zelf ook wel zetten? De minister zegt hier ook van af te willen, maar intussen voert de varkenssector zelfs meer langeafstandstransporten uit dan eerder.
Voorzitter. Wie een leven redt, redt een hele wereld. Dat
geldt voor alle dieren. Het is ook allang tijd om een einde
te maken aan het jaarlijks vergassen van 40 miljoen
hanenkuikens, omdat ze net als de geitenlammetjes economisch gezien waardeloos zijn. Opnieuw is het Duitsland dat
vanaf dit jaar een verbod heeft ingesteld op het vergassen
van haantjes. En wat doet Nederland? De sector staat klaar
om het vergassen van kuikens over te nemen van Duitsland.
Deze minister gaat eerst nog wat onderzoekjes doen, rekken,
uitstellen en vertragen. En dan nog durven zeggen dat
Nederland koploper is binnen Europa! Telt voor deze
minister het gelijke speelveld alleen maar zolang de veeindustrie hier geld aan verdient? Dieren wachten al twintig
jaar tot de regering haar belofte nakomt. De Eerste en
Tweede Kamer hebben de wet al aangepast. Voer dit uit.
Kom niet met allerlei politieke trucjes om alles bij het oude
te laten en het recht van de Kamers te negeren.
Ik denk dan aan het trucje van de minister laatst, waarmee
hij de wetswijziging van beide Kamers ongedaan wil maken
door deze te laten vervallen nog voordat deze in werking
is getreden. Vervolgens komt hij met een slap alternatief,
een lege verwijzing in de wet naar een AMvB, een soort
onderwet, waarover de minister zelf gaat in plaats van de
Kamers. Die laat hij schrijven door de sector zelf. Minister
Adema probeert hiermee het vriendje van de landbouwlobby te blijven, terwijl minister Van der Wal de hete kolen
uit het vuur moet halen. Zo werkt dat niet. Minister Adema
is verantwoordelijk voor de dieren, voor hun wereld. Is de
minister het met mij eens dat we af moeten van het strijden

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

voor een paar centimeters leefruimte erbij of voor een paar
dagen leven erbij of voor een Beter Leven-sterretje extra
of voor wat meer drinkwater per dag? Hoeveel stalbranden
moeten er nog woeden? Hoeveel misstanden moeten er
nog aan het licht komen van varkens, kalfjes en kippen die
levend worden gevild, gekookt of verdrinken? Wat moet er
nog meer bekend worden voordat de minister van LNV
overgaat tot actie? Heeft de minister het koninklijk besluit
van deze wetswijziging en de twee andere niet-ondertekende wetswijzigingen nu eindelijk ondertekend? Ik noem
bijvoorbeeld de wijziging inzake het extra stellen van
brandveiligheidseisen tegen stalbranden.
Hoe gaat deze minister het welzijn van dieren in de veehouderij borgen wanneer hij hiervoor 1 miljoen euro heeft
begroot? Dat is voor 600 miljoen dieren. Dat is €0,0016 per
dier. Voor iedere misstand komt de minister met een sectorplan. Dat is steeds maar weer een klein stapje erbij, terwijl je weet dat dit niet genoeg is. Ik wil graag een reactie
van de minister. Hoe kijkt hij naar zijn verantwoordelijkheid
voor het leed van de dieren in de intensieve veehouderij?
Een groot deel van de oplossing voor een eind aan deze
ellende en aan de gerelateerde milieuproblemen ligt zó
voor de hand dat veel partijen eroverheen kijken. Als we
wél durven te sturen op veel minder dieren in de veehouderij, creëren we niet alleen een uitweg voor de dieren maar
lossen we ook de stikstofcrisis en de klimaatcrisis op en
verminderen we de watervervuiling, de stank, het zoönoserisico en de ontbossing voor het veevoer. Maar daar kiest
dit kabinet niet voor. We hebben het minister Adema letterlijk horen zeggen: het verminderen van het aantal dieren
kan nooit een doel op zich zijn. Ik vraag hem oprecht:
waarom niet? Ik wil dat hij dat uitlegt. Want als we 75%
minder dieren gaan fokken en doden, creëren we ten eerste
veel meer ruimte voor de dieren die nog wel gehouden
worden. Maar we creëren ook de broodnodige stikstofruimte
en fysieke ruimte voor de natuur en voor cruciale ontwikkelingen, zoals de woningbouw en de energietransitie. Ik roep
de minister daarom op om nu over te gaan tot het intrekken
van natuurvergunningen, daar waar dat nodig is om de
natuur niet verder achteruit te laten gaan en te herstellen,
in plaats van nog een paar jaar te wachten tot veehouders
zich vrijwillig inschrijven voor goudomrande bonusopkoopregelingen.
Het is nu al mogelijk om van de grootste vervuilers de vergunning — uiteraard tegen een eerlijke vergoeding — in te
trekken. Waarom kiest het kabinet hier niet voor? En
waarom zet dit kabinet geen stop op de uitbreiding of
nieuwe vestiging van veehouderijen? Hoe gaan de ministers
voorkomen dat veehouders hun stallen snel nog even extra
vol zetten, omdat ze bang zijn dat de latente ruimte uit de
natuurvergunningen genomen gaat worden? Hoe kan het
dat er nog altijd vergunningen worden afgegeven voor
sectoren waar we vanaf willen, beter gezegd: vanaf moeten?
Ik noem bijvoorbeeld vergunningen voor de uitbreiding
van stallen met kalfjes die worden vetgemest om als stukjes
blank kalfsvlees te worden geëxporteerd. Wat vindt de
minister daarvan? We gaan toch niet 25 miljard euro uitgeven aan de stikstofcrisis terwijl we tegelijkertijd de kraan
open laten staan door veehouderijen nog te laten uitbreiden? Ik krijg hierover graag een uitleg.
Voorzitter. Het blijkt dat de belangen van de agro-industrie
niet alleen zwaarder wegen dan die van de dieren, ze wegen
ook zwaarder dan die van de omwonenden. Ik noem bijvoor-

6 december 2022
TK 31

31-23-48

beeld de omwonenden van de industriële landbouw. Aan
die omwonenden zijn namelijk ook beloftes gedaan die keer
op keer niet worden nagekomen. Ooit was het kabinetsdoel
om in 2010 geen stankoverlast meer te hebben rond varkens- en kippenstallen. Het is nu twaalf jaar later en de
problemen in onder andere Noord-Brabant zijn erger dan
ooit. Bij de omwonenden van bollenvelden werd in 2019
landbouwgif teruggevonden in hun urine, tot in de luiers
van hun baby's aan toe. De minister beloofde dat het radicaal anders zou worden met dat landbouwgif, maar de
verkoop van gif is sindsdien alleen maar toegenomen, met
alle gezondheidsrisico's van dien.
Ook op het landbouwgifdossier heeft mijn fractie een mooi
amendement ingediend dat is aangenomen. Daarin staat
dat het gebruik van de meest schadelijke landbouwgiffen
voor 2030 moet zijn teruggeschroefd naar bijna nul. Maar
sinds dat amendement vlak voor het afgelopen zomerreces
is aangenomen, heeft de Kamer niets meer over de Wet
gewasbeschermingsmiddelen en biociden gehoord. Dat
vind ik toch opmerkelijk. Ik vraag de minister wanneer de
Kamer hierover kan stemmen.
Voor boeren ligt het perspectief in de duurzame plantaardige eiwittransitie. Ook stikstofbemiddelaar Remkes heeft
dit benoemd. Hoe gaat de minister van LNV ervoor zorgen
dat het aantrekkelijk wordt voor boeren om over te stappen
van de veehouderij of de teelt van veevoer op de teelt van
eiwitten voor menselijke consumptie?
Dan wil ik het ook nog hebben over natuur. Het verbaast
me dat de minister wel het inzicht heeft dat wij niet zonder
de natuur kunnen, maar dat hij ondertussen maatregelen
die de natuur kunnen versterken afwijst, zoals recentelijk
bij de Europese natuurherstelwet. Kan de minister aangeven
of zij de urgentie van de natuurcrisis en de biodiversiteitscrisis erkent? Wordt het niet eens tijd dat we inzien dat
Nederland in Europa geen uitzonderingspositie inneemt
als het gaat om natuurbescherming? Onze natuur staat op
instorten. Volgens het PBL hebben we ten minste 100.000
tot 150.000 hectare nodig om de natuurdoelen te halen.
Erkent de minister dat, omdat het haar door Europa wordt
opgelegd en omdat ze zelf ook vindt dat we moeten werken
aan natuurherstel? Doen we volgens de minister voldoende
om de natuur te herstellen?
Tot slot wil ik het hebben over de jacht, op de vijf soorten
die door jagers met een vergunning mogen worden
geschoten voor het plezier. Ook deze soorten hebben net
als iedereen recht op een prettig leven of, om met Klaartje,
Hermien en Zus te spreken: recht op een wereld. De meeste
Nederlanders zijn dan ook tegen de plezierjacht, de jacht
die alleen bedoeld is voor de lol. In Nederland mogen hazen,
konijnen, fazanten, houtduiven en wilde eenden zonder nut
of noodzaak worden geschoten, mits de soorten in een
goede staat van instandhouding zijn. Anders verbiedt de
wet de plezierjacht. Laat dat nu juist het geval zijn. De
populatie van deze vijf soorten krimpt, omdat hun leefgebied krimpt en verandert als gevolg van de landbouw.
Waarom mogen deze soorten dan toch geschoten worden?
Met welk doel? Kan de minister daar een antwoord op
geven? Ik roep de minister op om een einde te maken aan
de plezierjacht op al deze vijf soorten, niet alleen in drie
provincies, zoals bij de haas, maar in alle twaalf de provincies die ons land telt, voor meer dan één jachtseizoen.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Als we dan eindelijk op het punt zijn gekomen dat we door
de juiste maatregelen miljoenen werelden ten goede hebben veranderd, kom je vanzelf uit bij het redden van dé
wereld, namelijk de onze. Een wereld waarvan we er maar
één hebben, die we delen met andere dieren en die we te
leen hebben van de toekomstige generaties.
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Vestering. Dan geef ik het woord aan
uw collega de heer Wassenberg, ook van de Partij voor de
Dieren.

De heer Wassenberg (PvdD):
Dank, voorzitter. Mevrouw Vestering eindigde met de jacht.
Ik ga het ook over de jacht hebben. Dat is een cliffhanger.
Het is nu 23.00 uur, dus ik moet het wel een beetje spannend houden. De jacht komt dus ook in mijn verhaal voor,
maar dan gaat het over de Koninklijke jacht, met een
hoofdletter K. Dus het wordt spannend.
Voorzitter, ik ga het hebben over de dieren buiten de veehouderij. Ik begin met proefdieren. Ruim een halfjaar geleden sprak de Kamer met de voorganger van deze minister
over dierproeven. Dat was een heel goed debat. De Kamer
trok echt één lijn: we moeten nu stappen zetten om dierproeven te verminderen. De minister ging daar ook in mee.
Ik ga dat debat niet overdoen, maar omdat de minister
nieuw is op dit onderwerp, wil ik er toch iets over zeggen,
ook om te voorkomen dat we elk debat weer bij af moeten
beginnen. Dat is iets wat eigenlijk veel te vaak gebeurt. Te
vaak zagen we dat een debat over dierproeven een herhaling was van het vorige debat. Alle woordvoerders zeiden
dan hoe belangrijk het was om het aantal dierproeven te
verminderen. Alle woordvoerders constateerden vervolgens
dat het aantal dierproeven niet of nauwelijks was gedaald
en soms zelfs was gestegen. Alle woordvoerders verzuchtten dan dat het heel spijtig was en dat er echt iets moest
gebeuren; punt. Een jaar later gebeurde dan precies hetzelfde. Het was echt om wanhopig van de woorden. De heer
Graus — hij zit er nu niet — zei bij het laatste debat hierover
dat de standpunten al vijftien jaar herhaald worden en dat
er verder helemaal niks gebeurt. Ik deel zijn frustratie, maar
bij het laatste debat ging het wel anders. De Kamer was
eensgezinder dan ooit in de wil om deze kabinetsperiode
echt een verandering in gang te zetten om ervoor te zorgen
dat wij, Kamer en kabinet samen, de komende jaren flinke
stappen kunnen zetten. Na afloop van het debat werden
maar liefst acht moties aangenomen. Collega Graus noemde
het ook al. Onder een flink aantal daarvan staan onze
namen. Anderhalve week geleden werd mijn motie om ook
na 2025 verder te gaan met de afbouw van het apenproefdierencentrum BPRC unaniem ondertekend door alle twintig
fracties en groepen in de Kamer. Maar aangenomen moties
alleen helpen niet. Het gaat om de uitvoering. Daarom heb
ik een aantal vragen aan de minister.
Bij het laatste debat noemde ik de dierproevenwet uit 1977.
Artikel 1d is de kern van die wet en stelt dat een dierproef
verboden is als daar een alternatief voor bestaat. In de
praktijk is het zoeken naar alternatieven zeer tijdrovend.
Het gebeurt daarom onvoldoende, met hele vervelende
gevolgen, want heel veel uitgevoerde dierproeven hadden

6 december 2022
TK 31

31-23-49

niet hoeven te gebeuren. Uit Nederlands en Brits onderzoek
blijkt dat 90% van de geslaagde dierproeven niet vertaald
kan worden naar de mens en daarmee nutteloos is. Dat
betekent ook dat de wet wordt overtreden, want artikel 1d
is geen advies, maar een plicht. Als er niet goed is gekeken
naar alternatieven voor een dierproef of als zo'n dierproef
al eens eerder is gedaan, dan voldoet een onderzoeker niet
aan de wet.

ik in de krant. Dat zal wel, maar als je honderden dieren in
erbarmelijke omstandigheden ziet lijden, dan laat je de boel
toch niet maandenlang de boel? Dan grijp je toch in? Heeft
de minister er zicht op hoe vaak dit soort horrorfokkers
bekend zijn bij de NVWA terwijl er niet wordt ingegrepen?
Zijn ook bij die fokkers eerst undercoverbeelden nodig
voordat er wordt ingegrepen, voordat er actie wordt
ondernomen?

Voorzitter. Voor het einde van het jaar moet de Kamer
hierover verder worden geïnformeerd, maar het jaar loopt
nu echt heel snel ten einde. Ik wil de minister vragen wat
er nu gebeurt. Hoe worden moties uitgevoerd? Welke
gesprekken zijn er gevoerd? Welke gesprekken moeten nog
worden gevoerd? De voorganger van de minister heeft
daarover van alles gezegd. Ik hoop dat de minister mijn
ongeduld begrijpt. Het onderwerp is echt te belangrijk om
er maar één keer per jaar iets over te kunnen zeggen bij
een commissiedebat.

Dan wil ik het ook nog even hebben over een ander probleem rond huisdieren, namelijk het doden van gezelschapsdieren. Op dit moment geldt er een verbod voor het doden
van dieren buiten de veehouderij. Dat geldt alleen voor
honden, katten en ganzen. Dat laatste werd in de wet
opgenomen om de barbaarse traditie van het verschrikkelijke ganstrekken, nota bene in mijn eigen Limburg, te verbieden. Andere dieren, zoals konijnen, vogels, hamsters en
cavia's, mogen door particulieren zelf worden gedood. Er
bestaat zelfs een woord voor, namelijk "culling".In de praktijk betekent dat dat veel fokkers gezonde dieren doden als
ze bijvoorbeeld niet de juiste kleur hebben. Pas als bewezen
is dat de dieren geleden hebben, is het strafbaar.

Voorzitter. Ik wil het hebben over doorgefokte huisdieren.
Het is in Nederland verboden om te fokken met dieren met
schadelijke kenmerken. Dat staat in artikel 3.4 van het
Besluit houders van dieren. Vorig jaar diende ik samen met
de collega's Van Campen van de VVD en Boswijk van het
CDA een motie in om ook de import en de verkoop van
doorgefokte huisdieren te verbieden. Het zijn dieren die
vaak ziek worden door hun uiterlijk. Het is echt niet uit te
leggen dat die nog steeds verkocht en geïmporteerd kunnen
worden. De voorganger van deze minister zei: moeilijk,
moeilijk, moeilijk; een importverbod mag allemaal niet van
Europa. Maar in april, tijdens het commissiedebat over
dierenwelzijn, bood ik de minister een positionpaper aan
van Soeverein Advocaten, die betogen dat zo'n import- en
handelsverbod wel degelijk past binnen de EU-regels en
dat het ook wordt toegepast, bijvoorbeeld door België. In
zijn brief van 6 juli gaf de minister aan dat dit inderdaad
geldt voor een aantal diersoorten, waaronder kortsnuitige
honden. De minister schreef ook dat hij de Kamer na het
zomerreces zou informeren. Voor mij is het zomerreces
intussen zo lang geleden dat er nog slechts vage herinneringen resten, maar we hebben nog steeds helemaal niks
gehoord. Ik vraag de minister hoe het ermee staat. De motie
van VVD, CDA en Partij voor de Dieren werd destijds met
145 stemmen voor aangenomen. De wens om hier iets aan
te doen wordt dus echt heel breed gedeeld. Ik zie collega
Van Campen ook knikken.
Voorzitter. Dan wil ik het hebben over de broodfok. Een tijd
geleden waren er choquerende undercoverbeelden van een
gruwelfokker in het Brabantse Eersel, gemaakt door House
of Animals: 400 honden, ook pups, in hun eigen uitwerpselen, niet gesocialiseerd, zonder adequate medische verzorging, zonder bewegingsruimte. Gelukkig heeft de rechter
inmiddels besloten dat die fokker moet stoppen en dat de
honden daar weg moeten, maar dat is niet vanwege dierenwelzijn, maar omdat het in strijd was met het bestemmingsplan. Maar goed, het belangrijkste is dat die 400 honden
worden herplaatst. Nu blijkt dat de NVWA al jaren op de
hoogte was van de misstanden bij die fokker. Twee maanden voordat de undercoverbeelden werden opgenomen,
heeft de NVWA een inspectie gedaan bij die fokker, maar
er werd niet ingegrepen. Geen enkele hond werd bevrijd
uit deze hel. Ik vraag de minister hoe het mogelijk is dat de
NVWA dergelijke dierenmishandeling en -verwaarlozing
ziet, maar niet ingrijpt en die dieren in die gevaarlijke situatie laat? "De NVWA is een dossier aan het opbouwen", las

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Ik heb een aantal jaar geleden eens rondgekeken op allemaal forums voor dierenliefhebbers. "Liefhebbers" plaats
ik tussen aanhalingstekens. Daarop worden tips uitgewisseld. Wat werkt het beste? Hoe kun je het beste een dier
doden, door een klap met een stoeptegel of pak je de
ouderwetse moker? Dien je, gewoon als particulier, een
injectie toe met een mengsel van water en aspirine — dat
wordt dus ook gedaan — of stop je ze in een zak, doe je
daar een baksteen bij en gooi je ze in de sloot? Serieus, dit
soort tips worden uitgewisseld. Anderhalf jaar geleden heb
ik een amendement ingediend om daar een einde aan te
maken en om het gemakkelijker te maken om dierenbeulen
aan te pakken. De ambtsvoorganger van deze minister
zegde toe dat ze hierover in gesprek zou gaan met de dierenpolitie. Mijn vraag aan de minister is: heeft dit gesprek
nu, anderhalf jaar later, inmiddels plaatsgevonden? Zo ja,
wat was de reactie van de dierenpolitie? Graag een reactie
van de minister.
Voorzitter. Dan reptielenbeurzen. Je moet het gezien hebben
om het te kunnen geloven: slangen, salamanders, gekko's,
gifkikkers, schildpadden, kameleons, meestal allemaal in
bamibakjes gestopt. Een medewerker van ons maakte
vorige week op de reptielenbeurs in Houten foto's. Graag
geef ik die via de bode aan de minister. Zoals je kunt zien,
hebben de dieren geen enkele ruimte om te bewegen. De
dieren proberen tevergeefs uit hun bakjes te ontsnappen.
Tegelijk met die reptielenbeurs werd in dezelfde ruimte een
knaagdierenbeurs gehouden. Reptielen en exotische
knaagdieren, ook muizen en ratten, bevonden zich allemaal
naast elkaar, zonder deuren en zonder muren ertussen,
gewoon in één overdekte ruimte. Op zo'n beurs zitten een
heleboel verschillende exotische diersoorten bij elkaar.
Handelaren reizen heel Europa door, wat de mogelijke
verspreiding van infectieziekten vergroot. Dit soort reptielenbeurzen is echt niet meer te verantwoorden, niet alleen
vanwege dierenwelzijn — zie de foto's — maar ook vanwege
de risico's op zoönosen.
Voorzitter. We hebben net een zoönosepandemie achter
de rug, met lockdowns en grote beperkingen van de burgerrechten. Dit gebeurde allemaal vanwege een virus dat van
dier op mens oversprong. Dit soort risico's zijn echt het
aller-, allerlaatste waarop we zitten te wachten. Dit soort

6 december 2022
TK 31

31-23-50

beurzen betekenen toch elke keer weer een risico. Daarom
vraag ik de minister hoe het staat met het aangekondigde
onderzoek naar zoönosen en de risico's voor dierenwelzijn.
Daarmee geeft de minister invulling aan de motie-Beckerman/Wassenberg. De resultaten zouden er na de zomer
zijn. Ik noem opnieuw de zomer, maar het is intussen echt
wel na de zomer, kan ik de minister garanderen.
Voorzitter. Ik wil het hebben over wildopvangcentra. In
Nederland heeft iedereen volgens de wet een zorgplicht
voor in het wild levende dieren. Daarmee zou het toch
logisch zijn dat de overheid dit ook faciliteert. Toch kampen
veel wildopvangcentra met zeer ernstige financiële problemen, omdat ze moeten rondkomen van donaties. Wildopvangcentrum Zuid-Holland sluit omdat het niet rondkomt.
Andere wildopvangcentra schatten in nog één tot drie jaar
te kunnen bestaan als er niks verandert. Ondertussen weigert de minister om ook maar €1 uit te geven om deze
opvangen te helpen, zelfs nadat de Raad voor Dierenaangelegenheden heeft geconcludeerd dat structurele financiering
vanuit de overheid nodig is. Sommige provincies en
gemeenten springen inderdaad incidenteel bij, maar vanuit
het ministerie ontvangen ze geen enkele steun.
Voorzitter. Het is onverantwoord om deze rol volledig bij
lokale overheden neer te leggen. Dat heeft geleid tot de
huidige situatie, waarbij alle overheden naar elkaar verwijzen, terwijl wildopvangcentra omvallen en de dieren daarmee de dupe zijn. Het zijn vaak dieren die het slachtoffer
zijn van menselijk handelen: aangereden dieren, vogels die
besmeurd zijn met bijvoorbeeld olie, dieren die het slachtoffer zijn van vergiftiging van hun leefmilieu, en dieren die
zijn aangeschoten door jagers — daar heb je ze weer — en
die door andere mensen worden gevonden. Een wildopvangcentrum dat omvalt, verhoogt de druk op omliggende
wildopvangcentra. Die dieren moeten steeds verder weg
worden gebracht om de nodige hulp te kunnen krijgen. Hun
overlevingskans wordt daardoor steeds kleiner. Ook de
vogelgriep verhoogt de kosten voor de opvangcentra, maar
ook daar wil de minister ze niet opnieuw voor compenseren.
Gedeputeerde Ilse Zaal van de provincie Noord-Holland zei
tijdens een webinar van de Raad voor Dierenaangelegenheden: "Ik ben best wel een beetje teleurgesteld over de
bescheiden rol die het ministerie zichzelf toebedeelt."
Voorzitter, ik ben meer dan een beetje teleurgesteld. Collega
Graus memoreerde het ook al: afgelopen week zei de
minister-president dat hij zijn €190 energiecompensatie aan
de egelopvang in Den Haag doneert. Kennelijk is de minister-president dus zelf op de hoogte van de nood in de
wildopvang; heel goed. Ik vond het ook een prima doel,
moet ik zeggen. Daar ga ik niet vervelend over doen. Maar
waar ik wel kritiek op heb, is dat het kabinet, waar de
minister-president leiding aan geeft, de hulp aan de dierenopvang overlaat aan toevallige giften van particulieren. In
artikel 2.1, lid 6, van de Wet dieren staat een zorgplicht.
Iedereen is wettelijk verplicht om een hulpbehoevend dier
de benodigde zorg te bieden, ook dieren in het wild; dat
zegt lid 7 van hetzelfde artikel. Maar wildopvangcentra, die
zorgen dat aan die wettelijke taak kan worden voldaan,
mogen het uitzoeken. Dan zegt de minister: smeek maar
bij de provincie, smeek maar bij de gemeente. Maar die
wet is niet geschreven door de provincies. Die wet is ook
niet geschreven door gemeenten. Die wet is geschreven
door het ministerie. Je kunt de financiering niet over de
schutting smijten van provincies of gemeenten. Om die
wettelijke zorgplicht van wilde dieren te faciliteren, moet

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

de overheid echt ingrijpen, om te voorkomen dat nog meer
wildopvangcentra noodgedwongen moeten sluiten. Graag
zou ik daar een reactie op horen van de minister.
Voorzitter. Dan kom ik op — ik had het al beloofd; de
spanning was te snijden — het Kroondomein. Bij het laatste
debat over de begroting van de Koning heb ik het daar met
de minister-president over gehad. Zoals elk jaar, deed de
minister-president niet veel meer dan twijfel zaaien, mist
creëren en de Kamer het moeras insturen. Sowieso is het
een juridische bende rond het Kroondomein. De subsidieverlening klopt bijvoorbeeld niet. Maar die zaak is onder
de rechter, dus daar zal ik verder over zwijgen.
Maar de sluiting van het Kroondomein klopt ook niet. En
daarover wil ik niet zwijgen. Bij de behandeling van de
begroting van de Koning in 2020 vroeg ik de minister-president naar de onderliggende stukken bij de subsidiebeschikking voor die sluiting. De minister-president wilde die niet
geven. Ik diende toen een motie in die Kamerbreed werd
aangenomen. In de stukken die we ontvingen, staat waarom
de Koning het Kroondomein sluit tijdens het jachtseizoen.
Ik citeer uit de nota Subsidiebesluiten voor Kroondomein
van 9 maart 2016, pagina 4, voor wie het nog na wil lezen.
"Daarnaast is er sprake van afwijkende regelgeving met
betrekking tot de openstelling van het domein. Dit vanwege
de Koninklijke jacht." Koninklijke staat er met een hoofdletter. Maar vanwege die regels mocht het Kroondomein
helemaal niet dicht. Dat mag helemaal niet vanwege de
jacht. "O, nee, nee, nee, wacht, wacht, sorry, het is toch
anders, het is anders", zei de toenmalige minister van
Landbouw op 20 april van het vorige jaar. Dat was minister
Schouten: "De sluiting van het Kroondomein houdt verband
met de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van
de Koning." Maar ook dat klopte niet, want voor de
bescherming van die persoonlijke levenssfeer had de
Koning één hectare mogen sluiten, geen duizenden.
Dan is er nu dus het vruchtgebruik. Ook daarover heb ik de
minister-president en de toenmalige minister verschillende
keren bevraagd en ook daarop kreeg ik ontwijkende antwoorden op zelfs onwaarheden terug. "Het vruchtgebruik
is vastgelegd in de schenkingsakte en in de Wet op het
Kroondomein" schreef de toenmalige minister van Landbouw vorig jaar aan de Kamer. Maar dat is óók niet waar!
Het BNNVARA-programma Zembla volgt dit dossier op de
voet en heeft deskundigen gevraagd naar het vermeende
vruchtgebruik door de Koning. Het is een juridische bende,
concludeerden die eensgezind. De Koning ís helemaal geen
vruchtgebruiker. Dat moet de minister nu ook toegeven.
"De Koning is inderdaad geen vruchtgebruiker," scheef ze
vorige week, "maar het lijkt er wel op, dus dat hebben we
maar zo genoemd, maar we zullen het niet meer doen,
beloofd." Het wordt steeds onduidelijker. Het wordt tijd dat
het kabinet ophoudt met het spelen van allerlei woordspelletjes en met het telkens op een dwaalspoor zetten van de
Kamer.
Het wordt er niet fraaier op, niet voor het kabinet, niet voor
de Koning en niet voor het instituut koningshuis. Hoe kan
een miljoenensubsidie voor het Kroondomein worden verleend aan iemand die geen eigenaar is en ook geen
vruchtgebruiker? Hoe kan het dat de Koning een groot deel
van het Kroondomein opnieuw tijdens het jachtseizoen kan
sluiten — het is nu nog dicht — zonder dat hij eigenaar is
of vruchtgebruiker? Hoe kan het dat de Koning als journalisten hem vragen naar het Kroondomein, antwoordt "dat

6 december 2022
TK 31

31-23-51

is aan de Kamer", maar dat een Kameruitspraak over het
jaarrond openstellen van het Kroondomein botweg niet
wordt uitgevoerd?
Ten slotte — ik noemde het al — werd in de ambtelijke noot
uit 2016 de koninklijke jacht als reden genoemd voor het
sluiten van het Kroondomein tijdens het jachtseizoen. De
Koning zou één dagdeel jagen, meldde de Rijksvoorlichtingsdienst vorig jaar. Mijn vraag aan de minister is: hoe vaak
jagen de overige leden van de koninklijke familie daar in
het Kroondomein?
Voorzitter. Mijn volgende onderwerp is het Dolfinarium.
Met de voorgangers van deze minister heb ik het daar vaker
over gehad. Het afgelopen jaar ging het vaak over de verkoop van acht dolfijnen, twee walrussen en twee zeeleeuwen aan Hainan Ocean Paradise in China. "Hainan Ocean
Paradise", dat klinkt als een pretpark, en dat is het ook.
Filmpjes en foto's zeggen genoeg. De dolfijnen moeten
daar shows doen met kunstjes die in Nederland verboden
zijn. Dat erkent de minister zelf ook in antwoord op mijn
eerdere Kamervragen. Zo surfen de trainers daar op de
snuiten van dolfijnen en moeten dolfijnen door hoepels
springen.
Voorzitter. Maar in het Besluit houders van dieren staat dat
de vergunninghouder, in dit geval het Dolfinarium, zich bij
de verkoop van het dier ervan moet verzekeren dat de ontvangende partij, in dit geval het pretpark, de dieren houdt,
huisvest en verzorgt op een manier die overeenkomt met
de Nederlandse wet. Dat betekent natuurlijk ook het respecteren van het soorteigen gedrag van de dieren. In een
reactie op Kamervragen antwoordde de minister dat shows
niet onder de reikwijdte van dit artikel vallen.
Voorzitter. Met alle respect: dit is echt totale onzin. Wanneer
dolfijnen door hoepels moeten springen en kunstjes moeten
doen voor een schreeuwend en joelend publiek, betekent
dat een ernstige schending van hun welzijn. Dat is uiteraard
volstrekt in strijd met het soorteigen gedrag van dolfijnen.
Dat vindt niet alleen de Partij voor de Dieren. Dat vinden
ook de rechtsgeleerden die door De Stentor om een reactie
zijn gevraagd. De eerste rechtszaak tegen de verkoop van
dolfijnen is overigens al door de voorganger van de minister
verloren. Ik vraag deze minister: hou u gewoon aan de eigen
wet- en regelgeving; verbied de verkoop van dolfijnen en
walrussen aan dat Chinese pretpark; hou je gewoon aan
de Nederlandse wet. Graag een bevestiging van de minister
van Landbouw — dat vind ik heel belangrijk — dat het
Besluit houders van dieren hierin leidend is voor hem.
Voorzitter. De tijd schrijdt voort — mijn klokje staat intussen
al in het rood — maar ik ben gelukkig toe aan mijn laatste
onderwerp. Dat is de visserij. Daarbij wil ik het hebben over
de hoofdrolspelers, tegen wil en dank: de vissen. Ooit was
er sprake van een rijke Noordzee, met een buitengewoon
grote biodiversiteit. Er waren volop roggen, hagen, oesterbanken, riffen en ga zo maar door. Daar is echter weinig
van over. Toch wordt elke licht positieve trend van de vispopulatie, hoe klein ook, gezien als een bevestiging dat het
huidige visserijbeleid werkt.
Voorzitter. We weten gewoon niet meer wat we missen. Ik
weet echter wel dat dit systeem onhoudbaar is. De minister
weet dat ook, want hij schrijft dat het anders moet in de
sector. Als we willen dat de biodiversiteit in de zee geholpen
is met een warme sanering van de visserijsector, dan moet

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

de minister er wel voor zorgen dat de vangstmogelijkheden
ingeperkt worden. Dan moet hij ze niet gratis beschikbaar
stellen aan andere vissers. Dat is de wereld op z'n kop. Zo
blijft de situatie in feite onveranderd. Dan krijg je alleen
maar een schaalvergroting. Dan krijg je minder bedrijven,
maar dan vangen grote bedrijven alle vis. Dat betekent dus
minder vissers, maar ook minder vissen. Graag een reactie
van de minister. Graag de toezegging om de vangstmogelijkheden direct in te perken bij de sanering in plaats van
pas rond 2025.
Dan heb ik het nog niet eens gehad over de vaststelling van
deze vangstmogelijkheden. Structureel worden de vangstmogelijkheden te hoog vastgesteld. Daarna kunnen lidstaten
er ook nog eens meer vangstmogelijkheden bij onderhandelen. Niet de toekomst van de zee staat dan centraal, maar
de belangen van de visserijsector. Op deze manier vis je
de zee leeg.
Voorzitter. Terug naar de vissen, en dan naar een soort
waar het zeer slecht mee gaat: de paling. Hoe gaat de
minister ervoor zorgen dat die ernstig bedreigde paling van
de ondergang wordt gered? Wetenschappers stellen dat
palingsterfte door visserij en migratiebarrières naar nul
moet om de soort erbovenop te helpen. Ook de minister
vindt dat er verdergaande maatregelen nodig zijn. Maar
wat doet hij? Hij wil het verbod op palingvangst in kustwateren niet eens uitbreiden van drie naar zes maanden, zoals
de Europese Commissie heeft voorgesteld op basis van
wetenschappelijke adviezen. Ik snap dat werkelijk niet. Is
de minister het met mij eens dat een uitbreiding van die
stop op de vangst in kustwateren naar zes maanden een
positieve impact zal hebben op de palingstand en dat alles
op alles gezet moet worden om dit ernstig bedreigde dier
voor uitsterven te behoeden? Zo ja, waarom stelt hij dan
niet op z'n minst een tijdelijke verlenging van het vangstverbod in?
Wat betreft de migratiebarrières zie ik wel een kans voor
de minister. De huidige gemaalpomp van de zeesluis in
IJmuiden is een gehaktmolen voor vissen. Dat is niet in lijn
met het beleid van de minister. Erger nog, bij de renovatie
van de sluis komt een exacte kopie van deze pomp terug.
De nieuwe pomp blijft dus een gehaktmolen. Graag zou ik
als laatste de toezegging willen hebben van de minister dat
hij ervoor gaat zorgen dat die nieuwe pomp vismigratie
toelaat, zoals die van de paling.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Wassenberg. Dan geef ik het woord
aan de heer Van Meijeren, Forum voor Democratie.

De heer Van Meijeren (FVD):
Voorzitter. Maar liefst 25 miljard euro heeft het kabinet
ervoor uitgetrokken om de komende jaren onze agrarische
sector af te breken. 25 miljard euro! Dat bedrag is zo groot
dat het de bevatting van de meeste mensen totaal te boven
gaat. En de belastingbetaler moet het ophoesten. Het komt
neer op ruim €3.500 per belastingbetaler. Wat zouden we
dat geld goed kunnen besteden om de armoede te bestrijden, de koopkracht van Nederlanders te verbeteren, de
tekorten in het onderwijs op te lossen of de verloedering
van de zorg tegen te gaan. Maar het kabinet gebruikt die
25 miljard euro liever om een van de meest succesvolle

6 december 2022
TK 31

31-23-52

sectoren van ons land, de agrarische sector, een sector van
wereldfaam, een sector die het fantastisch doet en ons elke
dag van onze meest primaire levensbehoeften voorziet,
compleet de verwoesting in te helpen. Je kunt je afvragen
wat onze bestuurders bezielt. Is het een kwestie van pure
incompetentie, kwaadaardigheid of een combinatie van
beide? Feit is in elk geval dat de natuur niet gebaat is bij
het rampzalige onteigeningsbeleid van het kabinet.
In tegenstelling van wat steeds maar weer wordt beweerd,
is stikstof namelijk niet slecht voor de natuur als zodanig.
Hoe vaak het kabinet dit ook blijft herhalen, het is feitelijk
onjuist. We hebben het al heel vaak toegelicht: stikstof zorgt
slechts voor andersoortige natuur. In tegenstelling tot wat
steeds maar weer wordt beweerd, verplicht het EU-recht
ons ook niet om de stikstofuitstoot drastisch terug te dringen. Wij zijn slechts verplicht om de staat van de natuur
niet significant te laten verslechteren. Aangezien de stikstofuitstoot in Nederland in de afgelopen 25 jaar al met ruim
70% is afgenomen, is het verhaal dat de natuur in Nederland
op dit moment ineens significant zou verslechteren door
te veel stikstofuitstoot simpelweg ongeloofwaardig.
In tegenstelling tot wat steeds maar weer wordt beweerd,
heeft de rechter in die beruchte stikstofuitspraak van 2019
ook helemaal niet geoordeeld dat wij onze stikstofuitstoot
zouden moeten terugdringen. Het staat er simpelweg niet.
Slechts het vergunningenstelsel voldeed niet aan de Habitatrichtlijn, omdat er werd geanticipeerd op onzekere toekomstige gevolgen. Maar als we in plaats daarvan een
redelijke drempelwaarde in het vergunningenstelsel zouden
opnemen, is er geen rechter die daar op basis van de
Habitatrichtlijn een streep doorheen kan halen.
Iedereen die zonder perverse belangen naar het Nederlandse stikstofbeleid kijkt, komt tot de conclusie dat het
totaal krankzinnig is. Maar iedereen die daarop wijst, wordt
gemakzuchtig weggezet als een stikstofontkenner om maar
niet het inhoudelijke debat aan te hoeven gaan. Er valt
gewoon niet op een normale manier met het kabinet over
de plannen te praten. Ieder tegenvoorstel en ieder alternatief
dat geboden wordt en dat niet tot gevolg heeft dat onze
agrarische sector de kop wordt ingedrukt, wordt schaamteloos terzijde geschoven. Zelfs ten aanzien van plannen die
juridisch haalbaar zijn, die uitvoerbaar zijn en die ook nog
eens goed zijn voor de natuur geeft het kabinet niet thuis.
Het kabinet is puur en alleen geïnteresseerd in het terugdringen van het aantal boeren in Nederland. Dat moet en
zal, linksom of rechtsom, de uitkomst zijn.
Nu overduidelijk is dat het beleid niets bijdraagt aan de
natuur en ook niet nodig is om aan de Habitatrichtlijn of
een rechterlijke uitspraak te voldoen, stellen steeds meer
mensen de logische vraag: waarom wil het kabinet koste
wat het kost onze agrarische sector halveren? In de woorden
van de gepromoveerd bioloog en voormalig PvdA-politicus
Ronald Plasterk is er sprake van stikstofbeleid als smoesje
voor een ander doel. Oftewel: het kabinet liegt over dat het
beleid noodzakelijk is voor de natuur en dat de rechter ons
hiertoe dwingt, en streeft in werkelijkheid andere doelen
na.
Dit beeld wordt versterkt door veel andere concrete plannen
van het kabinet of plannen die door het kabinet worden
omarmd, die onmogelijk zouden kunnen worden uitgevoerd
met behoud van onze agrarische sector. Denk aan het
omvolkingsbeleid en het bijbehorende plan om tot 2030

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

bijna 1 miljoen woningen te bouwen, hoofdzakelijk voor
immigranten die nu nog niet eens in Nederland zijn. Dat is
volledig in lijn met doel 10 van de Sustainable Development
Goals van de Verenigde Naties en met het World Economic
Forum, waar ook het Nederlandse kabinet zijn steun voor
heeft uitgesproken. Denk aan het plan om tot 2030 nog
5.000 megawindturbines te plaatsen en vele honderdduizenden vierkante meters grond met zonnepaneelvelden vol
te leggen, waar op dit moment simpelweg geen ruimte
voor is. Het is volledig in lijn met SDG 7. Denk ook aan het
plan om Nederland om te vormen tot "één grote groene
wereldstad met 30 miljoen inwoners", oftewel het plan voor
Tristate City, dat door het kabinet wordt toegejuicht en
volledig in lijn is met SDG 11.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
We hebben net de heer Wassenberg gehoord over die vreselijke reptielenbeurzen met die bakjes en zo. Wat vindt de
heer Van Meijeren van Forum ervan om die reptielenbeurzen te verbieden? Want dat is toch echt vreselijk?
De heer Van Meijeren (FVD):
Forum voor Democratie hecht heel erg aan dierenwelzijn.
Wij zijn voor naleving van de normen die op dit moment
in de Wet dieren zijn opgenomen. Dieren die worden
gehouden, mogen niet worden blootgesteld aan onnodige
pijn, dorst en andere behandelingen die de inherente
waarde van het dier miskennen.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog. U heeft trouwens geen extra tijd.
Dat weet u, toch? Gaat u verder.
De heer Van Meijeren (FVD):
Denk aan het plan van het kabinet om het eten van vlees
steeds verder uit te bannen. Dat is volledig in lijn met SDG
2. Het zijn allemaal plannen van het kabinet waar onze
agrarische sector aan in de weg staat. Het kabinet maakt
handig misbruik van het feit dat vrijwel heel Nederland,
waaronder zeker ook Forum voor Democratie, enorm veel
waarde hecht aan onze natuur en onze natuur maar wat
graag beschermt. Maar dat er impopulaire maatregelen
worden doorgedrukt onder het mom van natuurbescherming, als smoesje voor andere doelen, is ronduit antidemocratisch.
Voorzitter, ik rond af. Als het kabinet ons prachtige land,
onze geweldige agrarische sector en ons mooie vlakke
landschap wil opofferen voor immigranten, megawindturbines en andere globalistische gekkigheid, dan is dat een
politieke keuze, maar niet de keuze van Forum voor Democratie. Forum voor Democratie kiest namelijk voor onze
boeren. Forum voor Democratie kiest voor Nederland.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Meijeren. Dan geef ik het woord
aan de heer Eppink, JA21.

6 december 2022
TK 31

31-23-53

De heer Eppink (JA21):
Dank u, voorzitter. Ik kijk even naar de klok, want misschien
moet ik de dagsluiting doen. Dan mag u de dagopening
gaan uitvoeren. Maar misschien haal ik het nog net, want
ik heb mijn toespraak een beetje ingekort. Die is bedoeld
als een juridisch referaat over onze voorstellen die men
heeft ontvangen. Ik hoop dat de twee ministers die ook
ontvangen hebben. Vandaag behandelt de Kamer een
belangrijke begroting, waarin de toekomst voor duizenden
boeren en vissers, twee in de knel gekomen sectoren, wordt
uitgetekend. Het stikstofbeleid van de afgelopen jaren heeft
hun bestaansonzekerheid vergroot en geleid tot grote
spanningen in delen van Nederland, vooral buiten de
Randstad. De stikstofwetgeving is onhaalbaar en moet
worden gerepareerd. Daarom presenteren JA21 en BBB de
initiatiefnota Snel weg uit de stikstofcrisis — dat is dus "snel
weg", maar ook een snelweg, de enige snelweg die mag
worden aangelegd.
Maar allereerst wil ik ook wat lichtpuntjes benoemen. Het
rapport van de heer Remkes maakt drie zaken duidelijk. Ten
eerste draait niet alles om stikstof. Ten tweede is er nog
waardering voor het platteland. Zijn warme woorden werden verwelkomd door velen. Ten derde moet de kritische
depositiewaarde worden vervangen, zij het op den duur en
per wetswijziging. Kijk, dat klinkt ons als muziek in de oren.
Minister Adema wees erop dat we niet dogmatisch moeten
zijn. Ik ben altijd blij dat te horen van iemand van de ChristenUnie. We moeten niet dogmatisch zijn over het streefjaar
van in dit geval 2030. Eerder maakte de heer Hoekstra ook
al opmerkingen in deze richting. Ik heb de woorden van
minister Adema vervat in een Kameruitspraak. Die werd
met een meerderheid aangenomen: 95 leden stemden voor,
54 stemden tegen en 1 was afwezig. Ik dank hiervoor ook
de woordvoerders van VVD, CDA en ChristenUnie. Het
wordt dus tijd dat we wat gaan doen. Ik vraag de beide
ministers, en deze minister in het bijzonder, of zij invulling
gaan geven aan deze Kameruitspraak en dus niet dogmatisch gaan zijn over 2030.
Voorzitter. Dan terug naar de initiatiefnota. Nederland zit
op slot; iedereen heeft het hier al gezegd. De oplossing ligt
in reparatie van de wet. In een wet telt elk woordje. Een wet
met onwerkbare methoden en onhaalbare doelen moet
worden gerepareerd. De wet moet er zijn ten behoeve van
burgers en hun toekomst. De mens is er niet om te worden
onderworpen aan onaantastbare wetten van Meden en
Perzen, om bij afwijking in de leeuwenkuil te worden
geworpen. De huidige mens zal daarbij minder geluk hebben dan Daniël. Minister Adema zal dat zeker weten.
Voorzitter. Een wet die niet werkt moet werkend worden
gemaakt. Wat is daarvoor de procedure in een democratie?
Dat is een wetswijziging. Dat mogen wij doen. We zien elke
dag wetswijzigingen. Deze week en volgende week stemmen wij over tientallen wetswijzigingen. Daarom is het
belangrijk om die methode aan te houden. Het is immers
de taak van de wetgever, dus van ons, om ervoor te zorgen
dat wetten werken en om deze bij niet-functioneren aan te
passen.

geving. Dat is een groot probleem. De Habitatrichtlijn richt
zich op een gunstige staat van instandhouding van de
natuur in speciale beschermingszones, de zogenoemde
instandhoudingsverplichting. Wat zijn de elementen voor
die instandhouding? Een heel belangrijke term in de Habitatrichtlijn is "de som der invloeden". Het gaat dus niet om
één ding of één element. Het gaat over de som der invloeden die op de betrokken natuurlijke habitat en de daarop
voorkomende typische soorten inwerken. Het gaat dus niet
om één element of één invloed, maar om verschillende
invloeden. In jurisprudentie van het Hof van Justitie in
Luxemburg is het later allemaal vertaald tot "een verslechteringsverbod". Het mag dus niet slechter worden. In artikel
6.2 wordt er ook op gewezen dat mogelijke storende factoren geen significant effect mogen hebben op de natuur.
Maar wat zie ik? Stikstof als zodanig wordt niet in die
richtlijn genoemd. Van een kritische depositiewaarde is
geen sprake. Er is sprake van een inspanningsverplichting
om de doelen te halen, zoals dat in de meeste richtlijnen
het geval is.
In de omzetting van die richtlijn is Nederland veel te ver
gegaan. Dat is het kernprobleem: we wilden vooroplopen
en het mooier maken dan het allemaal kon. Het natuurbeleid
in Nederland werd verengd van de som der invloeden, die
het had moeten zijn, tot een enkele invloed, namelijk stikstof, de kritische depositiewaarde met een ongemeen
strenge drempelwaarde. En dat geheel werd niet een
inspanningsverplichting, maar een resultaatverplichting,
waarvan het doel in 2035 — 74% van de hectaren onder de
KDW-norm — naar voren werd gehaald naar 2030. De heer
Remkes noemde dat "een hyperfocus op de KDW". Dat klopt
ook. We hebben van die wet en van die richtlijn een korset
gemaakt, dat steeds strakker wordt aangetrokken. De
ondergrens in Nederland is heden 0,005 mol; de ministers
zullen dat begrip intussen kennen. Dat is 0,07 gram stikstof
per hectare. Dat is de drempelwaarde. Die is willekeurig en
niet wetenschappelijk onderbouwd, zegt TNO in een rapport
van 26 april 2022, en werd door het RIVM om systeemtechnische redenen gebruikt. Vlaanderen hanteert volgens
minister Van der Wal in antwoord op Kamervragen die ik
heb gesteld tijdelijk 300 gram, dus niet 0,07 gram maar 300
gram. Duitsland hanteert volgens TNO ook 300 gram oftewel 21 mol. De Nederlandse ondergrens is bijna 4.300 keer
strenger dan in Duitsland en Vlaanderen, zoals ik zojuist al
heb gezegd.
Om het enorme verschil tussen deze cijfers te visualiseren,
heb ik een staafdiagram gemaakt. Die wil ik de Kamer even
laten zien. Hier ziet u Nederland met 0,07 en dan ziet u
Duitsland en Vlaanderen. Dat is dus een enorm verschil.
Dat verschil laat ook zien waarom er een stikstofmuur
bestaat tussen Duitsland en Nederland; de Berlijnse Muur
weg, de stikstofmuur ervoor terug. Dat verschil zegt eigenlijk
alles. Misschien mag ik dit ter illustratie geven; dank u wel.
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)

Voorzitter. Het kernprobleem is in feite de wijze waarop
door Nederland de Vogel- en Habitatrichtlijn, die overigens
door Nederland in 1992 tijdens het Europees voorzitterschap
werd uitonderhandeld, werd omgezet in Nederlandse wet-

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

6 december 2022
TK 31

31-23-54

De heer Eppink (JA21):
Duitsland hanteert ook een de-minimisregel, waarbij voor
een vergunning geen nader onderzoek nodig is omdat de
depositie zo klein kan zijn dat deze theoretisch is geworden.
Dat zegt de Duitse rechter; dit werd door het Bundesverwaltungsgericht bevestigd op 15 mei 2019.
In het TNO-rapport van 26 april 2022 biedt TNO het kabinet
een nieuwe stikstofkoers aan. TNO bepleit zelf een ondergrens van 1 tot 10 mol, dus tussen 14 en 140 gram per
hectare. JA21 en BBB nemen daarom het liefst 1 mol als
drempelwaarde; dat is veiligheidshalve een conservatieve
keuze: niet 10 mol maar 1 mol. Wij zijn gematigd; u ziet het.
De lage ondergrens verdrukt ook volledig het rechtsbegrip
"significant effect", dat in de richtlijn als een toets wordt
gezien voor de som der invloeden. Want de emissie moet
een effect hebben op de depositie en die weer een ecologisch gevolg, om het significante effect vast te stellen. Dat
moet je kunnen valideren, zoals dat heet, en kunnen toerekenen. De KDW-grens walst daar gewoon doorheen, waardoor de vergunningsverlening volledig vastloopt met die
lage drempelwaarde, in tal van sectoren, en daarom zitten
we nou vast.
Met een dermate lage harde drempelwaarde moeten
metingen wel heel precies zijn, maar dat is niet zo. Het
AERIUS-meetmodel meet stikstof vanuit luchtconcentraties
op hexagoon niveau, en daarbij is er een grote foutenmarge.
De commissie-Hordijk stelt in het rapport Meten en Berekenen dat AERIUS voor vergunningsverlening niet doelgeschikt is. TNO stelt: AERIUS is niet geschikt voor conclusies
op bedrijfsniveau. Wat nodig is om de toerekeningsrelatie
tussen emissie en depositie vast te stellen, is bodemonderzoek, maar dat gebeurt heel weinig. Ik heb daarover schriftelijke vragen gesteld aan minister Schouten. Zij heeft mij
laten weten dat er geen volledige databank is en dat dit
zelden wordt uitgevoerd.
Dus, voorzitter, hier staan we. De omzetting van de Europese richtlijnen heeft geresulteerd in nationale wetgeving
die onuitvoerbaar is — we zien de grote maatschappelijke
spanningen — met één maatstaf, namelijk stikstof, waaraan
alles is opgehangen, met een KDW-grens die onevenredig
laag is en met een meetsysteem dat zeer onnauwkeurig is,
en zonder toerekening van de emissie en de depositie. Het
gevolg is dat vele bedrijven vogelvrij zijn verklaard in de
hele economie. Daarom stellen wij de volgende drie
beslismomenten voor namens JA21 en BBB.
Ten eerste moet de staat van de natuur niet worden verengd
tot de kritische depositiewaarde van stikstof maar moet die,
zoals de Habitatrichtlijn stelt, worden bepaald aan de hand
van de som der invloeden. Daarbij horen invloeden zoals
de waterhuishouding, het natuurbeheer, menselijke activiteit, klimaat en bodemstructuur om de instandhoudingsverplichting inhoud te geven. Dat is punt één.
Punt twee. Om Nederland van het slot te halen, is een
wetenschappelijk onderbouwde en juridisch houdbare
drempelwaarde nodig. De huidige drempelwaarde van
0,005 mol, oftewel 0,07 gram per hectare, is onhaalbaar en
veel lager dan in onze buurlanden Duitsland en Vlaanderen,
waar het 21 mol is, dus 300 gram. TNO heeft een wetenschappelijke onderbouwing van een drempelwaarde
beschreven in het rapport van 26 april 2022. Het rapport

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

heet "Afbakening in de modellering van depositiebijdragen
van individuele projectbijdrage (fase 2, versie 3)" — en dit
om bijna 0.00 uur 's nachts — en komt uit op 1 tot 10 mol
bij een neergaande trend in de stikstofdepositie in een
periode van twaalf maanden.
Voorzitter. Ten derde moet er een onderscheid worden
gemaakt tussen stikstofdioxide en ammoniak — we hadden
het daar eerder al over — aangezien alles op één hoop is
gegooid. Ammoniak ontstaat bij de productie van kunstmest
en schoonmaakmiddelen en bij de vermenging van mest
en urine. Stikstofoxide ontstaat bij verbrandingsprocessen
uit bijvoorbeeld motoren. Daarbij hebben ammoniak en
stikstof een andere bron en brengen ze andere gevolgen
voort, zodat beide afzonderlijk moeten worden bekeken,
daarbij rekening houdend met het Schone Lucht Akkoord.
We hebben de voorstellen doorgestuurd aan de ministers
en aan de Kamerleden. Er zullen procedures zijn, en plekken
waar we dat allemaal verder kunnen bespreken.
Dan wil ik nog even overgaan tot mijn laatste hobby, voordat het 0.00 uur is. Dat is de wolf. De wolf is in Nederland.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat naar de wolf … Dit was geen bruggetje naar de heer Van Campen!
De heer Van Campen (VVD):
Nee, voorzitter, ik zal het niet hebben over de wolf. Dat heb
ik recentelijk genoeg gedaan en daar zijn we ook nog niet
over uitgesproken, maar dit keer wil ik de heer Eppink
interrumperen als reactie op het plan. Dat vind ik namelijk
belangrijk. Ik waardeer het dat collega's zelf het initiatief
nemen tot voorstellen. De heer Eppink mag best weten dat,
toen ik vanochtend de titel "Snel weg uit de stikstofcrisis"
zag, dacht: zal het dan echt, zouden we hem hebben? Maar
ik moet bekennen dat ik toch nog wel wat op- en aanmerkingen daarover heb in de richting van de heer Eppink.
Hij zegt terecht dat stikstof als zodanig niet staat opgenomen
in de Vogel- en Habitatrichtlijn. Laten we het nou eens over
een hele andere boeg gooien. Stel dat we in Polen zijn. We
hebben daar een oud oerbos, een Pools oud oerbos,
beschermd Natura 2000-gebied. Want ook in Polen hebben
ze die gebieden. Ze hebben er een heel aantal van grote
omvang. Aan de rand van dat Natura 2000-gebied, van dat
oerbos, staat een afvalcentrale. Die afvalcentrale lekt giftige
stoffen. Die giftige stoffen komen terecht in de bodem in
de omgeving, in de natuur en zorgen ervoor dat die oerbossen daar niet meer kunnen bestaan. De stof die de fabriek
op dat moment aan het lekken is in het oerbos staat misschien niet in de Vogel- en Habitatrichtlijn, maar dan is dat
land op dat moment in overtreding, omdat de betreffende
stoffen van die afvalfabriek ervoor zorgen dat de natuur
verslechtert. Dat is in dit land ook aan de hand als het gaat
om de overmaat, de overdruk van stikstof en ammoniakoxide op de natuur. Ziet de heer Eppink die parallel? Ik denk
dat we het in dat perspectief zouden moeten bezien.
De heer Eppink (JA21):
In de eerste plaats is het zo dat elk land in zijn instellingen
een richtlijn op zijn manier kan uitvoeren. Wat Polen betreft
heeft u het over een traditioneel bos en — wat was het? —

6 december 2022
TK 31

31-23-55

een kunstmestfabriek of zo. Er is een instandhoudingsverplichting en die wordt uitgewerkt in nationale wetgeving.
Dat hebben Duitsland en Vlaanderen gedaan. Ik heb het
over buurlanden gehad, want die ken ik beter. Die hebben
dat op een aanneembare manier, op een werkbare manier
gedaan. De heer Van Campen zei eerder ook al dat nieuwe
wetgeving niet te strak moet zijn en dat het allemaal niet
te snel moet gaan. Dat heeft hij daarstraks gezegd. Dat is
precies wat ik voorstel. Dit is te snel gegaan. Dit is te strak
getrokken. Dat weet de VVD ook. En dit is een uitweg om
het weer wat losser te maken en om met criteria te komen
die hanteerbaar en realistisch zijn, zodat Nederland weer
van het slot komt. Dat is eigenlijk het doel. We kunnen
natuurlijk verdergaan en gewoon doorgaan, maar dan komt
de economie steeds verder vast te zitten. Je krijgt dan
maatschappelijke explosies. Dat ziet u al op het platteland.
Dat wil ik allemaal voorkomen en daarom doe ik deze
voorstellen. Ik hoop dat ik met u op een positieve manier
daarover kan spreken.
De heer Van Campen (VVD):
Deze rechtsgang bestond al voordat er überhaupt sprake
was van een Programmatische Aanpak Stikstof. Ik durf het
zelfs nog sterker te stellen: de rechter oordeelde al op de
instandhoudingsverplichting voordat de PAS er was. Die
PAS is bedacht, omdat Nederland structureel in overtreding
was op grond van het Europees natuurbeschermingsrecht.
We hebben het dan over 2008. Dat was het jaar waarin de
Partij van de Arbeid en het CDA gezamenlijk met een
amendement op de Crisis- en herstelwet de regering verplichtten tot het uitwerken van een Programmatische Aanpak Stikstof. Toen was er nog geen KDW. Toen was er nog
geen sprake van een Wet stikstofreductie en natuurverbetering.
Voorzitter. Dan kom ik toch nog even op de drempelwaarde.
De heer Eppink wekt de indruk dat we daarmee een probleem zouden voorkomen. Ik zou willen dat dat zo was,
maar ook dat hebben we geprobeerd. Hoe vaak spreken
we hier niet met elkaar over de situatie van die PAS-melders? Dat waren individuele bedrijven, ondernemers, die
dachten dat ze de vrijheid hadden om te kunnen ondernemen onder een drempelwaarde. Wat de heer Eppink hier
voorstelt ... Wat de Raad van State in 2019 zei, is een aantal
weken terug ook bekrachtigd door de Raad van State, nadat
de bouwvrijstelling eraan ging. Daardoor is die hele basis,
de hele vrijstelling en de ruimte die de ondernemers hadden, onder hun voeten weggeslagen. Daardoor zitten 2.500
ondernemers in de knel. Ik vind dat we hier met elkaar de
plicht hebben om te zorgen voor deugdelijke wetgeving,
omdat zoiets nooit meer mag gebeuren wat de VVD betreft.
De heer Eppink (JA21):
De oplossing is dat u die depositiewaarde verhoogt naar 1
mol. Dan zijn de PAS-melders meteen gered. Dat is de
meest effectieve manier om dat te doen. Maar dan moet u
wel bereid zijn om een belangrijk deel van die wet te veranderen en wat meer ruimte te geven, zoals men dat in het
buitenland ook heeft gedaan. Want u kunt niet zeggen dat
Duitsland en Vlaanderen zeer vervuilende landen zijn. Beide
landen hebben een zeer strikte milieuwetgeving.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De heer Van Campen (VVD):
Ik denk dat de minister — laat ik haar daartoe uitdagen in
haar beantwoording morgen — ons een inkijk zal geven in
de discussies die zij voert met haar ambtsgenoot in Vlaanderen, minister Zuhal Demir. Volgens mij gaat zij op dit
moment niet fluitend door Vlaanderen en over het platteland, omdat ook in Vlaanderen op dit moment sprake is
van problematiek. Ook net over de grens in West-Duitsland
— de heer Eppink en ik komen uit dat gebied in de Achterhoek, net over de grens — worden de normen op het gebied
van mest uitrijden door Duitsland aangescherpt, omdat de
Europese Commissie daarom vraagt. Ik zou de heer Eppink
toch nog eens naar die drempelwaarde willen vragen. Hij
stelt dat de PAS-melders daarmee uit de problemen zijn. Ik
hoop echt dat hij daar een reactie op wil geven. Die drempelwaarde heeft die mensen juist in de ellende gestort,
omdat die drempelwaarde, de ruimte die wij hen gaven …
We dachten dat het kon, omdat we gingen zorgen voor
natuurherstel en emissievermindering, stikstofuitstootvermindering. De Raad van State heeft gezegd: "Flauwekul,
Nederland, je hebt je niet aan de afspraken gehouden. Die
ruimte had je je nooit mogen permitteren." Ik herhaal
mezelf: dat wil ik ondernemers nooit meer aandoen.
De heer Eppink (JA21):
Die drempelwaarde is te laag. Daardoor is men in de problemen gekomen. Als je de drempelwaarde verhoogt, ontstaat ruimte. Ik denk dat u daar ook naar moet kijken. De
PAS-melders hebben meegedaan in dat programma, maar
in één keer werden zij als het ware buiten de wet gesteld,
omdat er een prejudiciële beslissing kwam van het Hof van
Justitie bij de Raad van State, namelijk dat je geen voorschot kan nemen op de toekomst. De PAS-melders waren
er ook gekomen doordat men zei: er komen technologische
vernieuwingen en daardoor komt het allemaal weer goed.
Dat is eigenlijk een inverdieneffect: in de toekomst komen
er baten en daardoor gaat het dan beter. Doordat het Hof
van Justitie in Luxemburg die uitleg gaf, zijn de PAS-melders in de moeilijkheden gekomen. Dat heeft de Raad van
State overgenomen en toen kwam het ten einde. Nu zitten
zij met dat probleem, door die theorie, door dat idee van
de baten uit de toekomst gebruiken voor nu.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Europa is niet tegen een programma. Dat klopt. Maar veel
verder dan dat gaat het ook niet. Er is een ander programma. Dat heet: Wie is de mol? Dat is zo'n spelprogramma waarin er altijd één partij is die probeert om zo
veel mogelijk zand in de machine te gooien, waardoor alles
misgaat. Uiteindelijk heeft die partij dan gewonnen. Is dat
niet precies wat JA21 hier aan het doen is? Is de heer Eppink
zich ervan bewust dat, als dit plan wordt uitgevoerd, het
hele land op slot blijft staan, dat die schade van 28 miljard
euro gewoon doorgaat, dat de natuur niet wordt hersteld
en dat er geen PAS-melder wordt geholpen? Het is gewoon
volstrekt zand in de machine gooien. Is de heer Eppink dat
met D66 eens?
De heer Eppink (JA21):
Dat is absoluut niet het geval. De heer De Groot heeft het
over een mol, niet één mol of twee mollen, maar over dé
mol, het programma De mol. Ik heb dat nooit gezien, maar
kennelijk is er dan iemand die de zaak moet verraden of zo.

6 december 2022
TK 31

31-23-56

Nou, ik zit hier niet de zaak te verraden. Mevrouw Van der
Plas en ik zijn gekomen met een voorstel voor hoe we
hieruit komen. De situatie van nu, meneer De Groot, leidt
tot grote onrust op het platteland. Boeren zijn woedend. U
heeft eens gezegd dat u de veestapel wilt halveren. Ik ben
benieuwd wie er eerder is gehalveerd, de veestapel of D66.
Want de spanningen in het land zijn zo groot, maar u gaat
er eenvoudig mee verder. Daarom komen wij met dit
voorstel. Laten we dat in onze commissies bespreken op
een normale manier. U moet mij niet in een hoek drukken,
alsof wij hier de hele zaak op slot willen zetten en wij de
schuld hebben en bedriegers zijn, want dat zijn we niet.
De voorzitter:
Graag via de voorzitter, dus dat betekent geen …
De heer Eppink (JA21):
Nou ja, ik word ook zo aangesproken.
De voorzitter:
Dat geldt ook voor de heer De Groot.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik heb al die termen niet in mijn mond genomen. Maar het
effect van het plan is dat het hele land op slot zal staan, dat
de economie niet verder kan groeien en dat er geen PASmelder wordt geholpen. U biedt hoop aan boeren die denken: misschien is het toch een oplossing om nog wat door
te gaan met pappen en nathouden? U strooit effectief zand
in hun ogen en wekt valse hoop. Dat is gemeen richting die
boeren. Het klopt niet wat u zegt en het is illegaal. Je moet
uit Europa gaan en dan nog heb je er helemaal niks aan,
want ook een Nederlandse rechter zal zeggen dat je eerst
de natuur moet beschermen en dan pas stikstofruimte kunt
uitgeven. Dus alstublieft, vergeet u dit plan en gaat u als
een serieuze partij zorgen dat u zich binnen de wet en binnen de rechtsstaat begeeft, en gooi geen zand meer in de
machine.
De heer Eppink (JA21):
Een serieuze instelling, TNO, is gekomen met het voorstel
van 1 tot 10 mol. Dat is een belangrijke instelling. U weet:
dat zijn geen leugenaars. Wij baseren ons op de wetenschappelijke onderbouwing van TNO. Wij kiezen dan voor 1 mol,
om zo veel mogelijk te voldoen aan de verplichting van het
verslechteringsverbod. U beschuldigt mij van van alles en
nog wat, meneer De Groot, maar als wij met wetswijzigingen en voorstellen komen, vind ik dat u daar serieus naar
moet luisteren. Maar u wilt geen wetswijziging. U wilt
gewoon doorgaan, want het uiteindelijke doel is de halvering van de veestapel. Als u daarmee doorgaat, kan ik u
zeggen dat u grote onrust in het land zult verwekken. Als
er dan ooit verkiezingen komen, denk ik dat vele mensen
hier niet meer zullen zitten.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De heer Eppink (JA21):
Mag ik verdergaan met de wolf? Ja? Door deze interrupties
kom ik toch bij de dagsluiting.
Voorzitter. Ik heb de minister voor Natuur en Stikstof al een
paar kritische vragen gesteld over de wolf, want ik vind het
een maatschappelijk relevant onderwerp, zeker voor mensen in de regio. Wekelijks bijten wolven vele staldieren
dood, soms uit honger, maar vaker uit sport. Hele stallen
worden doodgebeten. Ik neem aan dat de Partij voor de
Dieren nu ook goed meeluistert: de wolf vermoordt dieren.
Nu worden ook volwassenen achterna gezeten door wolven.
Het is hard gezegd afwachten tot er iets vreselijks gaat
gebeuren. Dat willen wij voorkomen. Provinciale politici,
waaronder van JA21, dienden daarom in vele provinciehuizen moties in. Ik heb hier een paar voorbeelden. In Friesland
werd een motie ingediend om de wolf een lagere beschermingsklasse te geven. Noord-Holland: een motie om schapen, koeien en pony's tegen wolven te beschermen. Drenthe: een motie die oproept tot wolvenbeheer, meneer
Wolvenberg ... Sorry, meneer Wassenberg. Ik was zo in
trance dat ik dat door elkaar haalde. Ik zal er maar snel mee
stoppen, want het is 00.02 uur. Ik wil wel nog een vooraankondiging doen dat ik in de tweede termijn twee moties
over de wolf wil indienen.
Dank u zeer.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Eppink. Dan geef ik het woord aan de
heer Bisschop, SGP.

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank u zeer. Bij het beluisteren van de inbrengen
van de collega's, met alle waardering en respect, valt mij
op dat de schuttersputjes weer betrokken worden, dat de
loopgraven weer uitgediept worden, dat we positie kiezen
en dat eigenlijk elke fractie een visie heeft op de vraag hoe
het anders zou moeten. De SGP heeft die visie natuurlijk
ook.
Eén ding heb ik nog niet gehoord: we zijn in Nederland
ongelofelijk verwend. We hebben een ongelofelijk effectief
landbouwbeleid gehad. Dat klinkt een beetje verontrustend
en ernstig, want we hebben toch een gigaprobleem? Ja,
zeker, maar de effectiviteit van het beleid was zo groot dat
wij ons geen voorstelling meer kunnen maken van wat nu
eigenlijk voedselzekerheid is. We vergeten weleens dat het
landbouwbeleid, waarop je heel veel kritiek kunt hebben,
decennia geleden ingezet is ten behoeve van het waarborgen van de voedselzekerheid. Dat is zo effectief geweest
dat wij het vanzelfsprekend vinden dat de schappen in de
supermarkten vol liggen.
Ondertussen vergeten we dat driekwart van onze voedselconsumptie geïmporteerd wordt. We vergeten ook dat wij
met onze voedselvoetafdruk, om het zo maar even te noemen, ruimschoots ons landbouwareaal overstijgen. Met
andere woorden, per saldo zijn wij voor de voeding van
onze bevolking voor een behoorlijk deel, ongeveer 20% tot
25%, afhankelijk van import, ook al zouden we zelf dus niks
meer exporteren enzovoorts. Daarnaast is dat landbouwareaal ook nog nodig voor het vergroenen van de grondstof-

6 december 2022
TK 31

31-23-57

fenvoorziening. Mijn eerste vraag aan de bewindslieden is
dan ook: zijn de bewindslieden het met de SGP eens dat
behoud van goede landbouwgronden een rode draad moet
zijn in het landbouwbeleid?
Dat betekent: geen zonneparken op vruchtbare landbouwgronden. Ik weet wat er speelt. Ik weet ook hoe aantrekkelijk
het voor stoppers kan zijn om die hectares te verpachten
of te verhuren. Dat levert op jaarbasis een aardig bedrag
op. Daar kun je een mooi inkomen van bouwen. Maar daar
moeten we dus van af. Wij maken onszelf namelijk voedselstrategisch gezien buitengewoon kwetsbaar. In dit verband
zou ik daar de vraag aan willen koppelen: wat betekent dit
voor het zwaaien met de Wet voorkeursrecht gemeenten
en het opkoopbeleid? Hoe kijken we daartegen aan?
Ik knoop daar een vraag aan vast die concreet betrekking
heeft op Zeeuws-Vlaanderen. We zien daar dat landbouwgronden worden opgekocht door Vlaamse havenbaronnen.
Mijn vraag aan de minister is: vindt de minister dit met de
SGP een ongewenste ontwikkeling? Misschien moeten we
ons daar ook breder op bezinnen. Hoe kijkt de minister naar
een verbod op buitenlandse opkoop van Nederlandse
landbouwgronden in bredere zin? Er zijn namelijk meer
kapers op de kust.
Voorzitter. Dan het punt van derogatie. Wat betekent dat
voor het mestbeleid en het behoud van de bodemvruchtbaarheid? Zo is het derogatieverlies niet uit te leggen.
Nieuwe onderzoeksresultaten tonen bovendien aan dat
nota bene het drijfmestgebruik minder uitspoeling oplevert
dan kunstmestgebruik. Inderdaad, dat verschilt qua grondsoort een beetje en ook qua weersomstandigheden. Dat
heeft er allemaal invloed op. Maar dat is wel een bevinding
uit recent onderzoek. Wil de minister van Landbouw dit
praktijkonderzoek aangrijpen om richting Brussel elke
ruimte die er is te benutten voor versoepeling voor de
derogatie?
Voor het behoud van voedselproductie met minder
gewasbeschermingsmiddelen is nog steeds veel praktijkonderzoek nodig. De overgang die gemaakt moet worden naar
groene gewasbeschermingsmiddelen wordt ook door de
SGP ondersteund. Alleen, je kunt het je niet permitteren
dat als zich een plaag of ziekte voordoet, je dan op een
gegeven moment moet zeggen: we hebben wel een chemisch middel, maar dat mogen we niet meer gebruiken.
Dan woekert die ziekte door en mislukt de oogst. Dat kun
je je niet permitteren. Voor dat onderzoek zijn nog veel
middelen nodig. Inmiddels trekt het kabinet twee keer 10
miljoen euro uit voor het Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming, maar dat staat niet in verhouding
tot de grote opgave richting 2030. De tijd begint wat dat
betreft te dringen. Mijn vraag aan de minister is: wil hij kijken naar extra meerjarige financiering uit het transitiefonds?
Voorzitter, ik voel mij bevoorrecht, doordat ik zie dat mijn
klokje niet loopt. Dat had ik misschien niet moeten zeggen!
De voorzitter:
Bij ons loopt 'ie wel, dus dat is heel apart.
De heer Van Campen (VVD):
De tijd is om!

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De heer Bisschop (SGP):
De tijd is helemaal niet om! Nee hoor.
De voorzitter:
Dit gebeurt niet vaak. Het kan zijn dat hij om 0.00 uur even
wordt gerefresht.
De heer Bisschop (SGP):
En dan begint hij gewoon opnieuw. Dat is prima!
De voorzitter:
Praat u maar gewoon verder. Volgens mij wordt het dan
vanzelf opgelost.
De heer Bisschop (SGP):
Ik zal mijn betoog vervolgen, voorzitter.
Voorzitter. Dan emissiereductie op het boerenerf. Als het
gaat om stikstof, horen we vaak wat niet kan, maar het is
beter om te kijken naar wat wél kan. Dat is ook de lijn van
het rapport van Remkes geweest. Dan zien we dat talloze
ondernemers veel verder zijn dan de besluitvorming en het
kabinet. Ik zou dat met voorbeelden kunnen illustreren; ik
doe dat niet vanwege de tijd, want ik heb toch het vermoeden dat de tijd ondertussen doorgaat.
In de sector — daar wil ik het wel over hebben — wordt de
Haagse wil om volop in te zetten op die innovaties, die in
de praktijk al plaatsvinden, een beetje gemist. Het budget
is schraal. Ik mis een serieus actieprogramma met geld om
dit uit te rollen. In 2023 is er slechts 29 miljoen euro voor
de subsidieregeling brongerichte verduurzaming en slechts
38 miljoen voor innovatie op het boerenerf, waarbij ondertussen alleen sociaal-economische begeleiding genoemd
wordt. Ik merk ook terughoudendheid bij het testen en
opschalen van het realtime meten van ammoniak. Waarom
is dat? Welke concrete ambitie gaat het kabinet aan de dag
leggen, niet voor over twee jaar, maar voor morgen en
overmorgen? Komt er bijvoorbeeld een model passende
beoordeling voor bepaalde typen geborgde, brongerichte
emissiereducerende systemen? Ook daarvan zou ik u de
namen kunnen noemen, maar dat is niet eens nodig. U kent
ze ongetwijfeld.
De Stikstofcoöperatie Nieuwkoopse Plassen — u hebt vanmiddag kennis met hen gemaakt — heeft al eerder drie ton
startsubsidie gekregen, met als resultaat onder andere een
draaiende, zoals ze dat dan noemen, stikstofkraker, en 70%
emissiereductie. Nu willen ze de helft van de bespaarde
stikstofruimte verleasen aan de Rotterdamse haven. Daar
kun je nog over discussiëren, want het gaat wel over NH3
c.q. NOx. Daar moeten we het over hebben. Prima. En de
rest is voor de natuur. Ondertussen lopen ze vast, horen
wij als wij bij hen informeren hoe het allemaal loopt. Ze
lopen vast in het ministerie, bij wijze van spreken. Waarom
krijgen ze steeds nee te horen, ondanks de aangenomen
motie om dergelijke initiatieven op te pakken? Gaat het er
volgend jaar dan echt van komen? Of — ik benoem dat toch
maar in alle eerlijkheid — is het achterliggende probleem
misschien dat de minister van Landbouw gaat over de
maatregelen op het boerenerf, en de minister voor Stikstof

6 december 2022
TK 31

31-23-58

en Natuur over opkoop en de rest van de stikstofaanpak?
Ik leg hier geen waardeoordeel in, maar ik zou me kunnen
voorstellen dat door de verkokering van beleid allerlei
innovatieve technieken in de stikstofaanpak tussen wal en
schip gaan vallen. Ik zou daar graag een reflectie op willen.
Voorzitter. Dan het punt van de piekbelasters. We hebben
als SGP veel vragen over de aanpak richting de 3.000 piekbelasters. Wat gaat de minister doen met de stikstofruimte
die daaruit vrijkomt? Het is eerst voor de natuur, maar dan
is de vraag: wat blijft er dan over voor PAS-knelgevallen?
Graag eerst stikstofruimte voor het voorkomen van handhaving. Wordt de dreiging van een verplicht instrumentarium voor emissiereductie het zwaard van Damocles, voor
een veel grotere groep bedrijven dan de 600 waar Remkes
over sprak, of heeft de minister haalbaardere emissie-eisen
voor ogen? Waarom niet veel meer inzet op haalbare
innovaties en emissiereductie bij deze piekbelasters? Dan
kun je met hetzelfde geld een veel grotere slag slaan.
Voorzitter. Ik wil ook het punt van de PAS-knelgevallen
benoemd hebben. We hebben dat regelmatig benoemd.
We hebben dat ook in de aanloop naar de wet, in december
2020, voor het voetlicht gebracht. Er worden nu verschillende aantallen genoemd, zoals 2.500. In het verleden was
het altijd 3.500 of 3.600. Dan hebben we het ook nog over
de niet-meldplichtigen enzovoorts. Maar wij zijn het aan
onszelf verplicht te voorkomen dat ze de dupe worden van
een traag legalisatieprogramma. De handvol bedrijven in
Overijssel die echt klem zit, is ons allen zeer bekend. Ik zou
van de minister ook hier in dit verband graag de garantie
willen hebben dat deze bedrijven niet voor de bijl gaan. Dat
zijn op zichzelf gezonde bedrijven. Ik zie daar verschillende
mogelijkheden voor. Ik noem er maar één, maar desgevraagd ben ik gaarne bereid om die aan te vullen met de
rest. Gebruik de stikstofruimte die Rijkswaterstaat tegen
alle bedoelingen in heeft opgekocht, maar voorlopig niet
heeft gebruikt, omdat die verbreding voorlopig nog even
niet doorgaat. Daar zou u een heleboel problemen mee
kunnen oplossen. De vraag is dus: gaat de minister die
dwangsommen voorkomen?
De voorzitter:
U heeft nog een minuut.

Dan het landbouwakkoord. Ik zou nog eens goed naar de
architectuur van dat overleg willen kijken. De bedoeling is
— dat zijn de woorden van de minister — om een zeer breed
mogelijk draagvlak te krijgen. De minister zal dan misschien
zeggen: je moet je niet door de sector laten gijzelen. Ik zou
die woorden zelf niet kiezen, maar een dergelijke gedachtegang bij bepaalde collega's van mij zou ik me wel kunnen
voorstellen. Ik ben het er in die zin dan mee eens, maar je
moet er wel in goed overleg uit komen. De zaak is alleen
maar gebaat bij echt meer draagvlak. Je moet dus zorgen
voor een goede architectuur. Ik zou de minister willen vragen om daar nog eens goed naar te kijken en om op die
manier toe te werken naar een duurzaam verdienmodel.
Voorzitter. Ik kom later nog wel terug op de keurmerken,
evenals op de multifunctionele landbouw, maar ik wil iets
meer aandacht besteden aan de glastuinbouw. Die zitten
in een zware crisis. Maar als ze willen investeren in energiebesparing en verduurzaming, zullen ze financieel fit moeten
zijn. Dat verdient de steun van de overheid. De regeling
Energie-efficiëntie glastuinbouw was dit jaar ruimschoots
overtekend. Er is dus meer nodig. Op dit punt hopen we
met een motie te komen.
Tot slot, voorzitter. We hebben diverse malen aan de bel
getrokken over de visserij. Er staan potjes klaar, vanuit het
verleden al, zoals de BAR-gelden. Het wordt maar niet vrijgegeven. Het is dan ook zorgelijk dat er zich op dit moment
meer dan 60 kotters hebben aangemeld voor de saneringsregeling. Ik snap dat de hoge brandstofprijzen ook een
oorzaak zijn, maar die zijn van latere datum. We saneren
dan echt een sector die van cruciaal economisch belang is
voor Nederland, niet alleen voor de voedselvoorziening,
maar ook voor de omliggende bedrijvigheid. Denk aan
toeleveranciers en verwerkers.
De voorzitter:
Dank u zeer. Het is nu wel …
De heer Bisschop (SGP):
Er is behoefte aan subsidie om te komen tot vernieuwende
concepten. Mijn vraag is: is de minister daartoe bereid?
Voorzitter, dank u zeer.

De heer Bisschop (SGP):
Dat is het nadeel: ik kan niet meekijken, helaas.
Dan het innemen van de latente ruimte. De minister kijkt
daarnaar. Ik vind het eerlijk gezegd een gevaarlijke route.
Bedrijven zijn bijvoorbeeld overgenomen met zicht op
bepaalde ontwikkelingsmogelijkheden in de toekomst. Ook
dreigt investeren in schone technieken — we moeten eens
even nagaan wat dat betekent — afgestraft te worden: je
past een schone techniek toe, je creëert daarmee latente
ruimte en als dat wordt afgenomen, zou je een averechts
effect kunnen bereiken. Ik pleit voor terughoudendheid in
dezen.
Voorzitter. We hebben het al eens gehad over het alternatief
voor de kritische depositiewaarde. Vanwege de tijd zal ik
het wat dat punt betreft laten bij het volgende: ook hierin
moet fors geïnvesteerd worden. Mijn vraag aan de minister
is hoe dat vorm gaat krijgen.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

De voorzitter:
Excuus voor het ongemak. Je ziet hoe belangrijk zo'n klokje
is, hè?
De heer Bisschop (SGP):
Ik zie hier nog steeds alleen de vermelding "spreker en vakK".
De voorzitter:
Daarom schors ik voor een enkel moment, zodat we even
kunnen kijken wat het technisch euvel is.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

6 december 2022
TK 31

31-23-59

De voorzitter:
Het technische probleem is opgelost door de voorzitter,
haha. Dit is ook wel leuk voor de Handelingen. Dan geef ik
het woord aan mevrouw Koekkoek van Volt voor haar eerste
termijn.

Mevrouw Koekkoek (Volt):
Gewoon een klap erop geven; dat wil bij mij thuis ook nog
weleens werken.
Voorzitter. Het lijkt een beetje alsof we van crisis naar crisis
rollen. We zitten nu nog in een stikstofcrisis en we gaan
richting een watercrisis. Ondertussen lijkt het erop dat er
een verloren jaar aankomt voor de boeren die willen
beginnen. Ik zeg "lijkt", want ik hoop natuurlijk dat dat niet
zo is. Nu lezen we in de brieven dat de minister een landbouwakkoord wil sluiten rond april 2023. Het is weliswaar
belangrijk dat er draagvlak ontstaat, maar boeren blijven
tot die tijd wel in onzekerheid, terwijl we van sommige
zaken ook weten dat iedereen ze wil. Daarom is het tijd om
te bekijken wat nu al wél kan. Veel boeren willen aan de
slag met verduurzaming en de meeste oplossingen zijn er
al, namelijk meer agrarisch natuurbeheer, meer biologische
landbouw, voedselbossen, natuurinclusieve landbouw bij
natuurgebieden, een sterker verdienmodel en een eerlijkere
verdeling van de stikstofruimte.
Voorzitter. We lezen ook in de brieven dat het kabinet rond
april een regeling voor uitkoop wil openstellen van ruim
boven de 100%, ook voor veehouders die niet tot de groep
van piekbelasters behoren. Daarover heb ik de volgende
vragen. Het is ons nog niet duidelijk hoe de industrie wordt
betrokken bij deze uitkoopregelingen. Hoe zit het met boeren die buiten Nederland met het ontvangen geld een nieuw
bedrijf willen opstarten? Gaat er een beroepsverbod komen
op Europees niveau om staatssteunproblemen bij verplaatsing naar het buitenland te voorkomen? Uit de begroting
volgt dat 104 van de 154,7 miljoen die beschikbaar is voor
de duurzame veehouderij, naar de uitkoopregeling gaat.
Acht de minister het niet juist wenselijk om dit geld in te
zetten voor de verduurzamingsslag van de boeren, al helemaal voor veehouders die niet tot de piekbelasters behoren?
Volt is blij om te lezen dat de overheid meer regie wil nemen
op de gewonnen stikstofruimte. De aankondiging van de
stikstofbank en het eerste recht van kopen zijn goede stappen, maar het beleid is nog niet duidelijk genoeg uitgewerkt.
Er is op dit moment geen duidelijke regie op stikstofruimte
die wordt doorverkocht. Er zijn vanavond al genoeg voorbeelden benoemd waaruit blijkt dat het niet duidelijk is wie
er voorrang krijgt met betrekking tot de gewonnen stikstofruimte. Dat is iets wat we niet moeten willen. Daarnaast
heeft de rechtbank van Den Haag geoordeeld dat emissierecht niet bestaat en dat stikstofrechten geen eigendom
zijn.
Vandaag bleek uit onderzoek van Follow the Money dat de
normen voor grote fabrieken sterk verouderd zijn. In
februari 2020 verleende de provincie Limburg ROCKWOOL
een omgevingsvergunning om net in lijn met de Europese
normen ammoniak uit te stoten, terwijl de uitstootnormen
voor kleine fabrieken al jarenlang dubbel zo streng zijn als
de Europese normen voor grote fabrieken. ROCKWOOL is
de op twee na grootste ammoniakuitstoter van Nederland

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

en ligt nabij nationaal park De Meinweg, waardoor dit
gebied ernstig wordt belast door stikstof. De stikstof van
ROCKWOOL komt ook nog eens in 71 andere Natura 2000gebieden terecht. Kan de minister verklaren waarom een
piekbelaster zoals ROCKWOOL wordt voorgetrokken als
het gaat om stikstofuitstoot? Hoe is de minister van plan
om duidelijker regie te nemen op het gebied van gewonnen
stikstofrechten door uitkoopregelingen en hierbij een eerlijke verdeling te maken met de industrie?
Voorzitter. Volt zou graag een implementatie van een stikstofrechtenladder willen voorstellen, zodat het duidelijk is
waar nieuwe stikstofrechten heen gaan. Hierbij krijgen dan
stapsgewijs eerst de PAS-melders voorrang en daarna
duurzaamheidsprojecten, maar het allerbelangrijkste aan
zo'n ladder is dat we dan als Kamer mee kunnen debatteren
over de manier waarop die eruit moet zien en wat rechtvaardige kaders zijn voor een dergelijke ladder. Graag hoor ik
een reactie op dit idee.
Voorzitter. Boeren krijgen op dit moment te weinig geld
voor hun product om een serieus verdienmodel te kunnen
bouwen. Een voorbeeld hiervan is leverworst, dat met verlies voor zowel de boer als de verwerker in de supermarkt
ligt. Als de boer het vlees weigert te verkopen voor een te
lage prijs, dan verliest die zijn contract. Daarbij zouden we
een voorbeeld moeten nemen aan andere Europese lidstaten, die hier ook al genoemd zijn vanavond, namelijk
Frankrijk, België, Ierland, Duitsland en Oostenrijk. Hier is
het namelijk verboden om producten onder de inkoopprijs
te verkopen. Iets soortgelijks zouden we ook met de verkoopprijs kunnen doen. Is de minister bereid om dit in het
landbouwakkoord op tafel te leggen en wetgeving uit te
werken die het verboden maakt om dierlijke producten
onder de kostprijs van de productie te verkopen? Op dit
moment is er namelijk een prijsprikkel voor ketenpartijen
om zo goedkoop mogelijk producten in te kopen van boeren,
en daardoor soms producten met verlies voor boer en verwerker in de supermarkt te laten liggen.
Verder vinden we het natuurlijk fijn dat er brede steun is
voor het idee om bijmengen in te zetten; daar zijn we blij
mee. We hebben in het debat over het rapport-Remkes het
voorstel gedaan om dit in het landbouwakkoord op tafel te
leggen en wetgeving uit te werken die voorziet in een
opbouwpad van het bijmengen van dierlijke producten in
de keten. Uiteraard horen we graag hoe de minister daar
inmiddels in staat.
Tot slot, het veranderen van de markt. We hebben het er
al wat vaker over gehad. Maar kan de minister ook toezeggen dat er in het landbouwakkoord duidelijk een rol wordt
gekozen voor de overheid om duurzame producten af te
nemen en dit ook te organiseren voor schoolontbijten en
werklunches?
Voorzitter. Het milieuprogramma van de Verenigde Naties
concludeert in een rapport dat de natuurlijke rijkdommen
van de planeet in verval zijn. De conclusie is: er is veel meer
geld nodig om ecosystemen te herstellen. De onderzoekers
pleiten voor een nature-based solution. Dat zijn oplossingen
die de natuur beschermen en tegelijkertijd bijdragen aan
menselijk welzijn. De oplossingen hiervoor komen in de
vorm van ecosysteemdiensten, ofwel agrarisch natuurbeheer. Agrarisch natuur- en landschapsbeheer wordt nu op
slechts 6% van de totale landbouwgrond uitgevoerd. Dat
is onvoldoende om de natuurdoelen te halen. Er kunnen

6 december 2022
TK 31

31-23-60

meer boeren meedoen en er kan meer natuurbeheer zijn
rondom de Natura 2000-gebieden. Dat is nooit een verloren
investering. Het is een bestaand instrument dat de mogelijkheid biedt voor langjarige contracten, van zes tot twaalf
jaar en wellicht zelfs langer. Het biedt daarmee zekerheid
in het verdienmodel en een bijdrage aan de natuur. Daarom
stelt Volt voor om dit bedrag jaarlijks met 20 miljoen te
verhogen in een amendement dat we vandaag hebben
ingediend. We horen uiteraard graag hoe de minister denkt
over dit amendement.
De aanleg van voedselbossen is eerder genoemd vanavond.
Ook die hebben een bewezen positief op stikstof-, water-,
bodem-, klimaat- en biodiversiteitsdoelen. Nou zijn er
hierover meer dan vier moties ingediend die bijna Kamerbreed zijn aangenomen. Er is alleen tot op heden niet heel
veel gebeurd. In de bossenstrategie is bijvoorbeeld opgenomen dat het areaal voedselbossen uitgebreid moet worden naar minimaal 1.000 hectare in 2030. Daarom hebben
we ook een amendement ingediend om hier jaarlijks 4,3
miljoen euro voor in te zetten, zodat de nodige middelen
er zijn om dit uit te voeren. Uiteraard horen we ook hierbij
graag hoe de minister erover denkt.
Voorzitter. De Europese Unie heeft als doel gesteld om
uiterlijk in 2030 ten minste 25% van de landbouwgrond te
gebruiken voor biologische landbouw. Ongeveer 4% van
alle bedrijven in Nederland boert nu biologisch. Het definitieve NSP zet in op een uitbreiding van het areaal biologische landbouw in Nederland tot 6% in 2027. Alleen, dat
rijmt niet met 25%. Aan biologische boeren en boeren in
omschakeling naar biologische landbouw zal geld worden
gegeven in de vorm van een gouden status in de ecoregeling, maar veel boeren die willen omschakelen, geven aan
dat dat nog niet genoeg is. Mijn vraag is of de minister het
wenselijk acht om tijdens de overleggen over het landbouwakkoord hogere doelstellingen op tafel te leggen voor het
aandeel biologisch areaal, wat in lijn is met de EU-doelstellingen. Hiervoor zou moeten worden toegewerkt naar 25%
in 2030. Hoe kijkt de minister naar het realiseren van die
extra middelen? Wat wordt daar momenteel voor gedaan?
Wij stellen voor om minimaal 15% van de budgetten van
missiegedreven topsectoren en onderzoeksprogrammering
tot ten minste 2030 in een groen boerenonderzoeksfonds
te stoppen voor onderzoek naar maatschappelijke waardecreatie in de biologische, agro-ecologische en natuurinclusieve landbouw en de duurzame voedselvoorziening. Ik
hoor graag hoe de minister denkt over dit voorstel.
Tot slot. Bij de gebiedsgerichte aanpak zou de focus moeten
liggen op het bekijken of bij de creatie van de bufferzones
deze passen in een Europees natuurnetwerk. Hier is
natuurlijk ook ruimte voor de boer. We moeten stoppen
met het creëren van die tegenstelling. Hoe kijkt de minister
ernaar dat het Natuurnetwerk Nederland uiteindelijk samen
met de natuurgebieden in andere Europese landen het
aaneengesloten pan-Europese ecologische netwerk gaat
vormen? We hebben hierover eerder een motie ingediend
en we horen graag of hier nu meer ruimte voor is.
Dank u, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Koekkoek. Ik geef het woord aan
mevrouw Van der Plas, BBB.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Hèhè. Sjongejonge. Ik zit hier al vanaf 17.15 uur. Ja, jullie
ook allemaal. We zeiden net tegen elkaar: wat een vak. Nou
ja. Maar we zitten er wel met allemaal goede dingen,
natuurlijk. Daar komt-ie aan.
Voorzitter, beste inwoners van Nederland, de boeren, de
tuinders, de vissers, de telers en de jagers. Met deze
begroting wordt de landbouw niet begroot, maar wordt de
afbraak van de landbouw begroot. Met de ingezette koers
gaan we de landbouw in Nederland steeds verder afbouwen
en gaan we straks nog meer voedsel uit het buitenland
importeren. Je als vruchtbare landbouwnatie afhankelijk
maken van het buitenland. Het risico nemen dat een eerste
levensbehoefte niet meer voorradig is. We hebben bij gas
en bij mondkapjes gezien hoe slim het is om niet zelfvoorzienend te zijn. Bovendien zal er met dit afbraakbeleid
steeds vaker voedsel worden geïmporteerd dat niet op
dezelfde wijze hoeft te worden geproduceerd als bij ons.
Wij consumeren nu al wat wij niet mogen produceren. Dat
zal steeds meer worden.
Voorzitter. In een tijd waarin we na de kinderopvangtoeslagaffaire, het toeslagenschandaal, de aardbevingsschade, de
uithuisplaatsingen en de tweedeling door het groenevinkjesbeleid tijdens de coronacrisis debatteren over hardvochtigheden in wetten en menselijke maat, blijkt dat dezelfde
verschijnselen gewoon keihard maar vooral ook doelbewust
in andere wet- en regelgeving worden toegepast. Wie het
advies Normeren en beprijzen van stikstofemissies van
ABDTOPConsult leest — dat is in maart 2021 uitgebracht
als advies aan de overheid — ziet daarin op pagina 105 en
106 terug dat een stikstofdepositiekaartje en zones met
beperkingen rondom Natura 2000-gebieden ervoor kunnen
zorgen dat het "zeer onaantrekkelijk wordt voor een bedrijf
om daar te blijven" en dat de overheid "de ongelukkig
gelegen bedrijven via minnelijke werving oftewel vrijwillige
opkoop kan beëindigen".
Voorzitter. Dit was in maart 2021. Anderhalf jaar voor de
daadwerkelijke publicatie werd al gezegd dat het zeer
onaantrekkelijk wordt voor een bedrijf om daar te blijven.
Willens en wetens is toch gekozen voor publicatie van het
verschrikkelijke stikstofkaartje, dat weliswaar om een
reductie ging in plaats van depositie maar hetzelfde effect
had, wetende dat dit grote onrust en vooral heel veel tranen
zou brengen bij boeren. Kan de minister uitleggen hoe het
ministerie zo hardvochtig is geworden?
Voorzitter. De Vogel- en Habitatrichtlijn schrijft helemaal
niet voor op welke termijn we aan de doelen moeten voldoen. Dit is bekend bij de ministeries. Stikstof wordt zelfs
helemaal niet genoemd als verplichting om de natuur te
herstellen. Wij hebben dit in de wet verankerd. Daarom
zitten de boeren op de schopstoel. "Zeer onaantrekkelijk."
"Ongelukkig gelegen bedrijven." Het is ambtelijke taal zonder medemenselijkheid, die in de praktijk betekent dat je
als overheid door dit wanbeleid in te voeren, een goedlopend bedrijf van de een op de andere dag perspectiefloos
kunt maken. Het is zelfs zo erg dat er hypotheekverstrekkers
zijn die de hypotheek niet verlengen. De bedrijven worden
onverkoopbaar en waardeloos door de keuzes van dit
kabinet. Dit gaat om gezinsbedrijven. Dit gaat om vaders,
moeders, opa's en oma's, met hun kinderen en kleinkinderen, die zeven dagen per week keihard werken voor de

6 december 2022
TK 31

31-23-61

voedselvoorziening van ons land. Dit gaat om gezinnen die
hun levenswerk vernietigd zien worden. Je verleden en je
toekomst, en die van je kinderen, worden met één pennenstreek weggevaagd.
Voorzitter. Wat doen we mensen allemaal aan in Nederland!
Waar is hier de menselijke maat? Kan de minister reflecteren
op het feit dat hier bewust op ingezet is? Bedrijven worden
waardeloos gemaakt om ze vervolgens aan te kunnen
kopen. Welke zak met goud krijgen ze precies? Een pakketje
schroot met een dun laagje chroom. Kan de minister in haar
antwoord zich richten tot de gezinnen die het betreft? Soms
ontbreekt er nu een gezinslid, omdat het vernietigen van
iemands verleden zo ingrijpend is voor deze mensen dat
inmiddels heel veel boeren zich van het leven beroofd
hebben. Hetzelfde geldt voor de PAS-melders. Vier jaar na
dato zitten zij nog steeds in grote onzekerheid. BBB wil
graag dat de eerste stikstofruimte die vrijkomt, voor deze
groep wordt gereserveerd om zo snel mogelijk legalisatie
mogelijk te maken. Gelukkig is daarvoor de motie aangenomen die ik samen met de heren Boswijk en Bisschop heb
ingediend. Ik ben benieuwd hoe het kabinet die gaat uitvoeren. Artikel 1.13a van de Wet natuurbescherming verplicht
de overheid immers nadrukkelijk tot legalisering van deze
categorie ondernemers, die buiten hun schuld om in deze
— sorry voor mijn taal; ik heb het echt opgeschreven —
klotesituatie zijn gekomen.
Voorzitter. Wij vinden dat er in een brievenbrij vooral veel
onheilspellende toekomstbeelden over de landbouw worden
uitgestort. Ik mis concreet wat deze ministers nou echt gaan
doen voor de blijvers.
Een andere oplossing voor de stikstofimpasse is innovatie.
Het onderzoek van Wageningen Universiteit Netwerk Praktijkbedrijven laat zien dat er op bedrijven wel 70% stikstofreductie gerealiseerd kan worden met managementaanpassingen en innovaties. Waarom zet de minister daar niet
maximaal op in in 2023, in plaats van 3.000 bedrijven een
"woest aantrekkelijk" aanbod te doen? En hoeveel boeren
zullen er straks nog volgen voor het klimaatbeleid, vraag
ik de minister. Ook kan het realtime in stallen meten met
sensoren een belangrijke factor zijn. Dit is al veelvuldig
toegepast. Het biedt veel perspectief. Gaat de minister dit
breed toepassen? Met 1 miljard vanuit het transitiefonds
kan er op 2.000 bedrijven 70% stikstof gereduceerd worden.
"Woest aantrekkelijker" kun je het niet maken volgens mij.
Ik heb hiervoor dan ook een amendement ingediend.
Voorzitter. Alles wat ik hierboven heb gezegd, is ook de
reden dat ik vandaag samen met JA21 een initiatiefnota
heb gepresenteerd om de grootste struikelblokken uit de
wet stikstofreductie en natuurverbetering te halen. De wet
terugsturen naar de tekentafel duurt lang, maar de wet
repareren kan wel snel. Het moet anders en dat kan ook. Er
staan concrete en onderbouwde voorstellen in deze nota.
Ik verwijs hiervoor terug naar de inbreng van de heer
Eppink.
Voorzitter. Om nog even een beeld te schetsen van wat
boeren de afgelopen jaren al allemaal hebben meegemaakt:
productierechten, melkquotum erop, de Meststoffenwet,
de Wet bodembescherming, de Nitraatrichtlijn, de MINAS,
de Kaderrichtlijn Water, emissiearme huisvesting nieuwe
stallen, verplichte mestverwerking, de Wet grondgebonden
groei melkveehouderij, melkquotum eraf, het fosfaatreductieplan, de fosfaatrechten melkveehouderij, de visie kring-

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

looplandbouw, de hervorming van het GLB (gemeenschappelijk landbouwbeleid), minder inkomensondersteuning,
meer regels, het klimaatbeleid, de wet stikstofreductie en
natuurverbetering, het Nationaal Strategisch Plan, het
Nationaal Programma Landelijk Gebied. Er wordt gesproken
over een grondgebonden veehouderij. Het actieprogramma
nitraat heeft de duimschroeven bij de landbouw al fors
aangedraaid.
Volgt u het allemaal nog? Ik snap het als dat niet zo is. Maar
al deze regels landen samen op het boerenerf, bij een gezin
waarvan verwacht wordt dat ze het wel allemaal nog volgen.
Hoeveel denken de minister voor Natuur en Stikstof en de
minister van Landbouw dat deze sector nog kan dragen?
In 2018 werd een vereenvoudiging van de regelgeving
aangekondigd en nu moeten boeren vanaf januari al met
het NSP (Nationaal Strategisch Plan) aan de slag, terwijl de
overheid de tool nog niet klaar heeft die inzichtelijk maakt
welke gevolgen dat heeft op een boerenbedrijf. Het is echt
waanzin. Het zijn allemaal kostprijsverhogende maatregelen.
Ik weet dat minister Adema een speerpunt wil maken van
het verdienvermogen van de sector zelf. Waarom begint
hij daar dan niet mee voordat er nog meer kostprijsverhogende maatregelen genomen worden?
Tegen de partijen die de veestapel fors willen reduceren
zeg ik: besef wat voor toegevoegde waarde onze veehouderij heeft voor ons land en hoe de veehouderij waardeloze
restproducten, afval en reststromen uit de voedselproductie
die voor mensen niet verteerbaar zijn maar voor dieren wel,
weer tot grote waarde brengen. Nu blijkt bijvoorbeeld dat
mensen die voor de zogenaamde eiwittransitie massaal
overstappen op haver- en sojamelk, zich helemaal kapotschrikken als blijkt dat de grootste waarde van die producten
zit in het afval dat erbij vrijkomt, de pulp. Die pulp wordt
vervolgens als veevoer gebruikt. Heel vega Nederland is in
rep en roer, want ja, zo werkt dat: door de resten te verwaarden blijft de havermelk betaalbaar. Als die resten niet verwaard kunnen worden, dan wordt het onbetaalbaar.
We zijn op veel meer gebieden totaal van de praktijk losgeraakt. Die polarisatie vindt bijvoorbeeld ook plaats in de
jacht. Jagers worden bestempeld als pief-paf-poefbeulen,
terwijl jagers juist begaan zijn met de wildpopulaties en de
natuur in de gebieden die zij beheren. Ze zijn faunabeheerders. Nou, leg maar een verbod op de jacht. Moet je kijken
hoe snel het uit de hand loopt in de natuur. Moet je eens
kijken hoe snel mensen wier achtertuin elke nacht wordt
leeggegeten en omgewoeld, vragen om afschot van die
eens zo leuke hertjes en zwijnen. Hoogleraar statistiek De
Vos — what's in a name? — vertelde de Kamer vorige week
dat tellingen die door de mensen van Sovon worden
gedaan, totaal geen recht doen aan de echte wildpopulaties.
Zij zien misschien 1% van de totale habitat. Daar tellen zij.
Ik ben er ontzettend van geschrokken dat er zelfs tellers zijn
die openlijk toegeven dat ze expres geen hazen en ander
wild opgeven, omdat ze een hekel hebben aan jagers.
De minister heeft dit jaar de landelijke jacht op konijnen en
hazen in drie provincies gesloten. Een positief effect valt
hier niet of nauwelijks van te verwachten, zo schreef de
minister zelf in de Kamerbrief. De jacht is namelijk helemaal
geen drukfactor van belang, zoals meermaals wetenschappelijk is vastgesteld. Wel vreest de minister voor een
negatief effect, want jagers zijn goed voor 13.000 fte aan
voltijdsarbeidsplaatsen in het vrijwilligerswerk in het faunaen natuurbeheer. Dat is omgerekend meer dan 600 miljoen

6 december 2022
TK 31

31-23-62

euro aan maatschappelijke en economische waarde.
Waarom zouden ze zich daarvoor blijven inzetten als hun
vertrouwen, hun rechten en hun verantwoordelijkheden
eenzijdig worden beschadigd door het besluit van de
minister?
Gek genoeg gaat de minister nu pas een impactanalyse
uitvoeren. Er wordt eerst een besluit genomen en men gaat
pas daarna proberen te overzien wat het allemaal overhoophaalt. Dat is de omgekeerde wereld. Heeft de minister al
geld uitgetrokken om de extra schade aan de natuur, de
landbouw en de infrastructuur te vergoeden? Want fruittelers, die ook belangrijk zijn voor de vegetariërs onder ons,
melden al meer schade. Heeft de minister budgetten
beschikbaar gemaakt om jagers gemotiveerd te houden
dan wel om hun werk voor honderden miljoenen door
betaalde krachten te laten uitvoeren?
Wat Sovon telt, doet mee in de statistieken, maar wat de
wildbeheereenheden tellen, niet. Jagers zien echter zo'n
90% van het totale habitat. De haas is een nachtdier dat
veel in grasland en in akkers bivakkeert. Ik ben zelf op pad
geweest met wildbeheereenheid De Groote Peel. In anderhalf uur telden wij in dit gebied ruim 300 hazen, die werden
gespot met een warmtecamera. En dat is nog maar één
gebied. Als je overdag vogels gaat tellen in het bos, kom
je weinig hazen tegen. Alle organisaties zijn erbij gebaat
dat de populatietrends juist zijn. Ik wil de minister dan ook
vragen of zij de wildbeheereenheidtellingen wil opnemen
als officiële tellingen en of zij die wil samenvoegen met de
tellingen van Sovon. Ik overweeg hierover een motie in te
dienen.
Last but not least onze vissers, de helden van de zee, die
gezonde vis voor ons oogsten uit de natuur. Dit kabinet
heeft ook hier willens en wetens afscheid genomen van
een groot deel van onze vissersvloot. Dat is wat mij betreft
onvergeeflijk. Ik kan er niet bij dat we opzettelijk zulke
belangrijke sectoren kapotmaken. Frankrijk heeft inmiddels
onder het noodfonds bewerkstelligd dat er €330.000 per
visserijbedrijf wordt vrijgemaakt. De Fransen strijden echt
voor hun vissers en ze krijgen het ook voor elkaar in de EU.
Wanneer gaat onze minister nu eindelijk echt opkomen
voor het behoud van onze voedselproducenten en met de
Fransen als voorbeeld een harde lobby voeren? Ik krijg
daarop graag een antwoord van de minister.
Voorzitter. Ik kom op het landbouwakkoord. Op dit moment
is er grote onrust. Veel boeren voelen zich door de samenstelling van de hoofdtafel, waar de besluiten worden
genomen, niet vertegenwoordigd. Voor een brede vertegenwoordiging, waarbij ook de agrarische vakbonden betrokken
zijn, is wél ruimschoots draagvlak. Is de minister bereid om
dit te heroverwegen en om de stem van de vakbonden net
zo zwaar te laten wegen als die van de organisaties aan de
hoofdtafel?
Er is in 2019 al een keer een landbouwcollectief geweest.
Als daarmee verder was gegaan, dan hadden we nu allang
grote stappen kunnen zetten. Hierbij waren alle organisaties
vertegenwoordigd. Ze zijn destijds in een rapport tot een
aanbieding gekomen van vele, vele kilotonnen stikstofreductie voor een fractie van het geld dat nu besteed gaat
worden. Kan dit niet als basis dienen voor een nieuw landbouwakkoord? Het ligt vast nog ergens in een stoffige la.

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas. Er is een interruptie
van de heer Thijssen van de PvdA.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank voor de bijdrage van mevrouw Van der Plas. Ik ken
haar als iemand die zeer bevlogen is en die altijd sterk voor
het boerenbelang is. Maar ik ken mevrouw Van der Plas
ook als iemand die sterk staat voor het burgerbelang. Ze
kwam bij het vragenuurtje van vandaag op voor mensen
die ziek zijn en die daardoor in de problemen komen met
een hoge energierekening. Ik denk dat mevrouw Van der
Plas daarom ook begaan is met alle mensen die een huis
zoeken in Nederland en die torenhoge huren moeten betalen voor een schuur of die überhaupt geen huis kunnen
vinden en daardoor veel te lang thuis wonen, terwijl ze
eigenlijk verder willen met hun leven en hun eigen woonruimte willen vinden. Dan doet mevrouw Van der Plas een
voorstel om de stikstofcrisis op te lossen. Dat is keihard
nodig, want als de stikstofcrisis wordt opgelost, kunnen we
meer huizen bouwen en kunnen die mensen ook inderdaad
een huis vinden. Mijn vraag is dus: wanneer wordt die
bouwstop opgeheven met de voorstellen die mevrouw Van
der Plas doet? Wanneer kunnen we weer gewoon vergunningen afgeven, gaan bouwen en de wooncrisis oplossen?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat staat juist in onze initiatiefnota. Dat is juist de bedoeling.
Het is niet alleen de bedoeling dat er geen boeren meer
worden uitgekocht, althans dat dat gedwongen gebeurt of,
nog erger, dat er vergunningen worden ingetrokken, maar
juist ook om de bouw en de infrastructuur los te trekken. Ik
zou de heer Thijssen willen vragen om die initiatiefnota
echt goed en serieus tot zich te nemen, want het is gewoon
helemaal onderbouwd. Het is ook onderbouwd door
wetenschappelijke instituten, bijvoorbeeld TNO. We hebben
het aan hoogleraren van de Wageningen Universiteit en
aan juristen laten lezen voordat we het uitbrachten. Die
zeiden stuk voor stuk: dit is gewoon een goed document.
Het is het echt waard om besproken te worden. Er werd
hier net een beetje lacherig gedaan, alsof we een stelletje
nono's zijn die eventjes wat op papier kalken. Dat hebben
we zeer zeker niet gedaan. Het is ons echt serieus. We
moeten gewoon van het stikstofslot af. Dat betekent ook
dat er weer woningen gebouwd kunnen worden, zeker.
De voorzitter:
De heer Thijssen, tot slot.
De heer Thijssen (PvdA):
Dit is dan ook een bloedserieuze vraag van mij. Eén van de
elementen die ik in het plan zie, is dat mevrouw Van der
Plas wil werken met een hogere drempelwaarde. Het kabinet
heeft net z'n neus gestoten door die drempelwaarde.
Daardoor zijn heel veel PAS-melders in de knel gekomen.
Ik constateer op basis van wat ik nu hoor en lees dus dat u
weer een drempelwaarde wilt invoeren en dat u wilt opkomen voor het boerenbelang. Dat is uw goed recht, maar
daarmee laat u de burgers toch echt wel lelijk in de kou
zitten, want die gaan voorlopig geen ander huis vinden.

Dank u wel.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

6 december 2022
TK 31

31-23-63

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou, dat ben ik niet met de heer Thijssen eens. Hij pakt
alleen de drempelwaarde eruit. De heer Eppink gaf al aan
dat we die ook hebben gebaseerd op wat TNO zegt, namelijk
dat die tussen de 10 en de 1 ligt. Wij kiezen dan voor de
hele conservatieve 1. Maar als je de initiatiefnota goed leest,
zie je dat er ook in staat: "Het introduceren van een drempelwaarde van 1 mol per hectare per jaar mits er in de
voorliggende periode van twaalf maanden in het stikstofgevoelige Natura 2000-gebied waar de aanvrager depositie
op veroorzaakt een negatieve trend in de stikstofdepositie
is waargenomen dan wel berekend". Die drempelwaarde
wordt dus gekoppeld aan een neerwaartse trend. Mooier
kunnen we het niet maken.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas. Uw initiatiefnota gaat
ook nog uitgebreid besproken worden, zoals te doen
gebruikelijk.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Zeker. Mooi zo. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u zeer. Dan geef ik het woord aan de heer Van Haga,
Groep Van Haga.

De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Voorzitter. De aanval op de agrarische sector door dit rampenkabinet is uniek in de naoorlogse geschiedenis. Onder
valse voorwendselen worden de meest duurzame en efficiënte boeren van de wereld onteigend, van hun land gejaagd
door pennenlikkers uit Den Haag met een perverse agenda
die niet in het belang van Nederland is. Onder het mom
van een klimaatcrisis worden er miljarden euro's over de
balk gesmeten, terwijl de natuur er beter voor staat dan in
jaren. CO2 werd plotseling tot gif gebombardeerd, terwijl
het miljoenen jaren lang gewoon voedsel was voor planten.
Onder het mom van een zelfverzonnen stikstofcrisis moeten
boeren nu gedwongen stoppen met boeren. We weten waar
dit toe leidt: armoede, voedseltekorten, hongersnood,
energietekorten en chaos. En het blijft nooit bij een aanval
op de boeren alleen. Het begint alleen wel altijd bij de
boeren, omdat zij het land bezitten en de voedselproductie
controleren. De boeren moeten kapot van dit kabinet.
Maar daarna zijn de vissers aan de beurt. We zien het in
Nederland al gebeuren. De vissers moeten kapot van dit
kabinet. Daarna komen de mkb'ers. Alles wat in onze kapitalistische samenleving succesvol was, wordt zorgvuldig
afgebroken. Uiteindelijk zegeviert de bestuurlijke elite over
de mensen die hard hebben gewerkt en succesvol waren.
De almachtige Staat vermorzelt de individuele vrijheid. De
stikstofcrisis bestaat alleen in de papieren werkelijkheid
van Haagse bureaucraten. Om professor Kees de Lange te
citeren: "een zuiver Nederlands bedenksel". Bij de grens
houdt het stikstofprobleem gewoonweg op. Voor een hallucinant bedrag van 25 miljard euro heeft het kabinet het
eenzijdige en stupide plan opgevat om boeren uit te gaan
kopen. Vanwege kleine snippers wensnatuur draaien
incompetente bestuurders onze voedselvoorziening de nek

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

om en schenden ze het eigendomsrecht van onze boeren.
Na de energiecrisis, de migratiecrisis, de klimaatcrisis, de
coronacrisis en de wooncrisis hebben we nu een zelfverzonnen stikstofcrisis, die met grote zekerheid zal leiden tot een
voedselcrisis.
Want wat zijn de feiten? De uitstoot en de depositie van
stikstof worden niet gemeten maar geschat en vervolgens
in het onbetrouwbare AERIUS-model gestopt, met als
treurige conclusie dat als alle boeren uit Nederland weg
zijn, we nog steeds niet voldoen aan onze eigen idiote
stikstofnormen. Maar de waarheid is dat stikstof geen enkel
probleem is voor de natuur en dat we in een vlaag van
verstandsverbijstering de EU hebben beloofd dat we onze
zandvlaktes en heidegebieden in stand houden. Als
ammoniak en stikstofoxide neerslaan op een zandvlakte,
verandert de zandvlakte gewoon in een bos. Tijdens het
vorige debat bleek dat de minister met vier man sterk naar
Brussel is gegaan om te vragen of we alsjeblieft mogen
stoppen met euthanasie plegen op onze boeren. Zij kwamen
terug met de staart tussen de benen. Dus nogmaals de
vraag waarom wij als soeverein land niet kunnen beslissen
dat we het op een andere manier gaan doen, eventueel
door binnen de EU op onze strepen te gaan staan en ons
vetorecht te gebruiken.
Voorzitter. Het kabinet blijft ons verrassen. Nadat het advies
van Remkes om binnen een jaar 600 bedrijven uit te kopen
"te ambitieus" werd genoemd, zet het kabinet nu in op
vrijwillige uitkoop van 2.000 tot 3.000 bedrijven binnen een
jaar. Maar met lastenverzwaring en verplichte uitkoop in
het vooruitzicht is deze stopbonus opeens niet zo vrijwillig
meer. Dus kan de minister uitleggen hoe zij tot het aantal
van 3.000 bedrijven is gekomen en hoe zij van plan is zoveel
bedrijven binnen een jaar uit te kopen?
Voorzitter. Dan de oplossingen. De beste oplossing is
natuurlijk om gewoon te accepteren dat zandvlaktes zullen
veranderen in bossen, maar er zijn ook gewoon oplossingen
voor het verminderen van stikstofoxide en ammoniak zonder boeren uit te kopen. De vorige keer heb ik de minister
op de hoogte gebracht van de start-up MEZT van Delftse
ingenieurs die ammoniak afvangen en er kunstmest van
maken. Waarom is dit geen goede oplossing, minister?
Er is ook een nieuw product op de markt, namelijk een
extract van bruinwier, dat aan drinkwater van vee wordt
toegevoegd en de ammoniakuitstoot met 50% reduceert.
Het wordt geproduceerd door het bedrijf ECOGEA. In
Nederland is het onder de naam Fix Bio-Solution op de
markt gebracht door het bedrijf Fix All Seeds van Walter
en Tim Joosten. Kent de minister dit product en zijn er al
contacten gelegd?
Een andere oplossing is die van de Delftse hoogleraar in
de scheikunde Michiel Makkee, die samen met oud-Shellwerknemer Henk Groeneveld de coalitie SUST-enable
vormt. Door het toevoegen van drie chemicaliën, namelijk
magnesiumzout en de BASF-producten Limus en Vizura
aan mest, verlagen zij de uitstoot van stikstofverbindingen
met maar liefst 70%. Heeft de minister al met professor
Makkee gesproken?
Een andere charmante oplossing is het omarmen van de
oplossing van Farmers Defence Force door de KDW in te
ruilen voor de realistische stikstofdepositiewaarde, namelijk

6 december 2022
TK 31

31-23-64

de SDW. Kan de minister uitleggen wat er mis is met deze
oplossing?
Uiteraard is zojuist door BBB en JA21 een voorstel gedaan.
Dat is ook een goede mogelijkheid om uit deze ellende te
komen. Ik ben dus ook benieuwd naar de reactie van de
minister daarop.
Voorzitter. Ik heb geen hoop dat mijn verhaal dit kabinet
wakker zal schudden en enige beleidsverandering zal veroorzaken. Daarom richt ik me tot Nederland. Stem dit
kabinet weg bij de Provinciale Statenverkiezingen op 15
maart 2023. Laten we teruggaan naar normaal, dus terug
naar de wereld van hard werken en gezond verstand. Dus
stem op 15 maart in het belang van de boeren, in het belang
van onze voedselzekerheid, in het belang van onze economie en in het belang van onze vrijheid op BVNL, in het
belang van Nederland.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Haga. Dan geef ik tot slot het
woord aan mevrouw Gündoğan. Het is altijd lastig als je
als laatste bent, helemaal aan het einde van een lang debat,
midden in de nacht. Dus alle aandacht voor mevrouw
Gündoğan.

Mevrouw Gündoğan (Lid Gündoğan):
Ja, en dan 29 volle minuten. Ik had het niet zelf bedacht,
maar het ging dit jaar dankzij ziekte even wat anders. Ik
hoop dus dat iedereen nog een espresso heeft genomen,
want ik ga 29 volle minuten vertellen hoe ik over landbouw
denk. Dat heb ik niet zelf verzonnen. Ik heb in de afgelopen
periode — "periode" is een ruime definitie: het is meer dan
een jaar — met een boel mensen gesproken die toch een
andere visie hebben. Laat ik maar beginnen met te zeggen:
eindelijk weer eens een inbreng van meer dan twee of vier
minuten. Dus in plaats van te schrappen kon ik vooral veel
schrijven. Wat een verademing eigenlijk. Vandaag maak ik
dan ook dolgraag gebruik van de mogelijkheid om een visie
te schetsen van waar het met de Europese landbouw en
natuur, en dus ook met het landbouw- en natuurbeleid,
naartoe moet. Ik kan dit samenvatten met de woorden
"grondbeleid" en "innovatie", maar dan doe ik de visie
tekort. Ik ben dus, zoals gezegd, dolblij met mijn halfuur.
Ga er rustig voor zitten.
Ik was vorige week zondag, 27 november, bij The Future of
Food in De Balie in Amsterdam. Daar was de zeer erudiete
George Monbiot aanwezig, die het huidige klimaatprobleem
samenvatte als stoppen met twee dingen: stoppen met
fossiel uit de grond te halen en te verbranden, en stoppen
met de vele, vele boerderijdieren die wij hebben en die wij
ieder jaar vermoorden. Mondiaal vermoorden wij ieder jaar
80 miljard dieren. In Nederland alleen al zijn het er ruim
600 miljoen. Nog los van het dierenleed hebben deze dieren
grond nodig om te eten. Daarnaast moeten ze ademen,
boeren, plassen en poepen, en dat heeft gevolgen voor ons
klimaat. Hun "burps and farts", zoals het weleens wordt
genoemd, dragen bij aan wat onze aarde aankan en betekent aan het einde van onze aarde.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Dat brengt me bij een van de belangrijkste punten die ik
heb geleerd in ruim een jaar spreken met wetenschappers:
voor praktisch alles is er een technische of financiële
oplossing te verzinnen, maar niet voor het totale aantal
vierkante kilometers aan landoppervlakte dat deze aarde
heeft. Dat is 144,5 miljoen vierkante kilometer. Dat is de
puzzel. Het is de puzzel hoe de dieren, inclusief de mens,
want wij zijn ook een dier, allemaal tezamen op die 144,5
miljoen vierkante kilometer kunnen leven. Dat zijn 8 miljard
mensen en 80 miljard boerderijdieren, plus nog alle wilde
dieren. Dat zijn er slechts zo'n 7,7 miljoen. Ik heb een handout laten uitdelen, die laat zien hoe in de loop van de millennia en eeuwen de verhoudingen zijn gaan schuiven. Alle
wilde dieren op aarde bij elkaar vormen nog slechts een
kleine fractie op een gigantische populatie van vetgemeste
en soms volgespoten boerderijdieren. Al die dieren, plus
de mens, hebben grond nodig om te eten, te ademen, te
boeren, te plassen en te poepen. Dat zorgt voor een megavervuiling, die nadelig is voor onze aarde. Dan is het niet
meer dan terecht om de aantallen boerderijdieren nu eens
serieus op de agenda te zetten, naast de CO2 veroorzaakt
door fossiel.
Maar dit komende halfuur hou ik niet een verhaal van
kommer en kwel en angst en verdoemenis, want de mensen
die ik spreek zijn buitengewoon hoopvol, noch is het een
verhaal van morele superioriteit waarin het eten van vlees
en het hebben van een vliegvakantie, of welke geneugten
van het leven dan ook, zullen worden veroordeeld. Integendeel. Dit is ook geen verhaal tegen de boer, verre van. Mijn
inspiratie komt uit Costa Rica. Ik ga daar later in mijn bijdrage wat dieper op in. We moeten anders kijken naar een
boel dingen: moderner, hoopvoller en energieker. En ik
hoop dat de mensen thuis en ook jullie, mijn collega's, dan
denken: hmm, ik zie toch wel een oplossing om verder te
komen vanuit de klimaatimpasse met alle verschillende
opvattingen.
Ik wil namelijk dat de boeren tijdig worden geholpen om
de transitie te maken naar een bedrijfsmodel dat wél rendabel is. Zonder nationale en Europese subsidies is onze huidige manier van produceren namelijk nauwelijks rendabel
te krijgen. En rekenen we de milieuschade mee, dan is die
zwaar verlieslijdend. In onze voedselketen, die bestaat uit
een groot aantal subketens, komen we de meest hallucinante processen tegen die je maar kunt bedenken. Een
voorbeeld. Met aardgas maken wij superkunstmest. Deze
superkunstmest exporteren we naar Zuid-Amerika. Daar
maken ze met onze superkunstmest supersoja, die ze weer
naar ons terugexporteren zodat wij onze koeien supersoja
kunnen geven. Zo krijgen wij superkoeien, die na een serie
vaccinaties en antibiotica hun supervervuilende poep en
urine in ons land de vrije loop laten. Mede hierdoor ontstaat
een toenemend risico op onbeheersbare, superresistente
bacteriën. Daar kom ik later ook nog op. Dat is een supergroot gevaar voor de volksgezondheid.
Voorzitter. Dit soort ketens en processen hebben niet de
toekomst. Het is aan ons politici om onze mensen tijdig te
helpen om de transities te maken, zoals Costa Rica dat deed.
Daarbij moeten we beseffen dat dit een van de belangrijkste
dossiers is als het gaat om geopolitieke belangen. De heer
Bisschop is weg, maar ik beaam volledig dat voedselzekerheid en ook geopolitieke uitdagingen in dit dossier ook een
rol spelen. Het is niet alleen een vraag van klimaat et cetera;
dit is ook iets van grotere kwesties. Mede daarom omarmen
de VS en Canada deze innovaties. Vooral de agenda van

6 december 2022
TK 31

31-23-65

Biden is zeer assertief om de VS klimaatneutraal te maken
en tevens een grote producent van voedsel te blijven.
Ook de Chinezen hebben de innovatieagenda omarmd,
weliswaar om andere redenen, maar vooral omdat zij 1
miljard mensen zo veel mogelijk zelf willen kunnen voeden.
Net als bij de digitale revolutie kunnen we sloom zijn. En
dan zijn het straks bij wijze van spreken de Facebooks en
de TikToks van deze wereld die bepalen wat wij eten en of
wij überhaupt kunnen eten. Of we gaan zelf aan de slag:
duurzaam, rendabel en progressief. Ik denk dat ik aan de
Nederlandse ondernemers, waaronder ook veel agrarische
ondernemers, heus niet hoef uit te leggen wat de gevolgen
zijn als innovaties niet worden omarmd en geïmplementeerd en wat de gevolgen zijn van te lang in de vorige eeuw
blijven hangen. Dan komen anderen letterlijk de kaas van
je brood eten. Op dit dossier hebben Nederland en de EU
als geheel toch wel een schop onder het spreekwoordelijke
achterwerk nodig.
Voorzitter. Ik zei het net al in mijn inleiding, maar ik zal er
nu wat dieper op ingaan. Voor praktisch alles is er een
technische of economische oplossing te bedenken, maar
niet voor de totale landoppervlakte. Ik herhaal het nogmaals
en ik hoop dat jullie straks allemaal gaan slapen met het
getal van 144,5 miljoen vierkante kilometer. Daar moeten
we het mee doen: 8 miljard mensen, voedsel, biodiversiteit,
natuur, economisch welzijn, recreatie et cetera, et cetera,
et cetera. Dit zijn de uitgangspunten van de politiek en de
oplossingen waarvoor ik sta. Ik wil dat wij klimaat, veiligheid, voedselzekerheid, welzijn voor mens en dier en biodiversiteit tezamen oplossen en niet het een ten koste van
het ander laten gaan. Het moet niet zijn zoals het hier in de
Kamer en ook daarbuiten vaak gaat, namelijk dat het een
ook zonder het ander kan. Dat gaat gepaard met verlies.
We moeten puzzelen zodat het wel samen kan.
Ik wil ook een paar mythes ontkrachten. De wereldpopulatie
op zichzelf is niet hét probleem. 15% van de wereldbevolking is goed voor 80% van de CO2-uitstoot. Ergo, 85% van
de bevolking veroorzaakt slechts 20% van de uitstoot. Maar
dat is nu. Wat wel problemen oplevert, is dat een significant
deel van die 85% hard aan de weg aan het timmeren is om
ook meer te vliegen, vlees te eten, airco's te kopen, in de
winter de verwarming aan te zetten, auto's te rijden et
cetera, et cetera. Denk aan landen als India en China die nu
hard op weg zijn om tot de rijke landen te behoren. Samen
hebben zij meer dan 2 miljard inwoners. Tel die op bij die
15% en we hebben een probleem, een heel groot probleem.
En we hadden al een heel groot probleem. Indien de resterende 85% net zo veel CO2 gaan produceren als de huidige
top 15%, dan komt de rekensom uit op een toename van
de uitstoot met meer dan 450%. De grenzen van wat klimatologisch past op die 144,5 miljoen vierkante kilometer in
combinatie met 8 miljard mensen zijn echter allang bereikt.
De tijd om serieus het roer om te gooien, is dus niet vandaag; die was gisteren. Maar beter laat dan nooit, want er
is nog hoop.
Tot hier zou je nog kunnen zeggen: een klassiek groen verhaal. Maar ik ben niet klassiek groen, zal ik maar zeggen.
Ik ben progressief groen. Zo omschrijf ik het maar even. De
visie en de uitleg van de ecomodernisten hebben mij beïnvloed. Hun uitgewerkte ideeën zijn mijn politieke agenda
hier. Kort samengevat houden de ecomodernisten een paar
principes aan. Nogmaals, voor alles is een oplossing,
behalve voor de landoppervlakte. Op dit moment gebruiken

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

we het meeste van die 144,5 miljoen vierkante kilometer
voor voedsel en dan met name voor voedsel voor onze
gedomesticeerde dieren. Indien je alles op dat kleine stukje
aarde wilt laten passen, zul je serieuze keuzes moeten
maken. De tijd van gratuite politiek had er nooit mogen zijn.
De tijd om daar definitief mee te breken is nu. Eigenlijk was
die al gisteren, zoals ik al zei. Die tijd is zeker niet morgen,
maar op zijn minst nu.
De universiteiten van Cambridge en Wageningen hebben
dit wetenschappelijk bestudeerd. Costa Rica past het al
decennia toe, vier decennia om exact te zijn. Het is zowel
wetenschappelijk onderbouwd als in de praktijk bewezen.
Alleen al in Europa zouden we 75% van ons landbouwoppervlak terug kunnen geven aan de natuur, zonder dat dit
leidt tot koude winters, voedseltekorten, economische
schaarste et cetera. De oplossing heet land sparing. Ik heb
dat al eens eerder in deze Kamer gezegd, maar vandaag
heb ik daar dus meer tijd voor. Ik ben benieuwd of beide
ministers bekend zijn met deze wetenschappelijke benadering. Ik ben benieuwd of beide ministers bekend zijn met
deze wetenschappelijke benadering. De samenvatting is:
meer produceren op minder vierkante meters. Ik zal jullie
al een voorbeeld geven. Wanneer je een paprika in de volle
grond gaat telen, kun je daar ongeveer drie tot vier kilo
paprika verbouwen. Ga je een paprika verbouwen in de
Nederlandse tuinbouw, die dat ontzettend efficiënt en goed
doet, dan krijg je ongeveer 35 kilo per vierkante meter. Maar
een paprika verbouwd met moderne technieken zoals
CRISPR-Cas, waar mijn collega Van Campen het eerder over
had, levert per vierkante meter 50 kilo paprika op, circa 42%
meer. Maar in dat cijfer zit nog een hefboom, want behalve
meer opbrengst per vierkante meter kunnen deze paprika's
toe met minder water, minder gewasbescherming en last
but not least, veel minder verspilling, omdat ze veel minder
snel rotten. Bij elkaar genomen kan hier zo ontzettend veel
worden gewonnen dat het verdubbelen van het bos- en
natuurareaal helemaal geen probleem hoeft te zijn. Dit is
een reëel scenario, waarbij we de voedselproductie met
veel minder grond nog steeds fors kunnen uitbreiden.
Wat houdt ons tegen, vraag je je af, zeker als je beseft dat
China, de Verenigde Staten en Argentinië het al doen. Alleen
bij ons in de EU is het nu verboden. Het wordt gezien als
genetische manipulatie, maar het is eigenlijk moderne
gewasveredeling. Landsparing is een vanzelfsprekende
route waarmee we niet uitsluitend op Nederlandse maar
juist veel meer op Europese schaal naar optimale productieomstandigheden kijken. Dan kun je ook optimale keuzes
maken over welke gewassen op welke plekken de beste
rendementen opleveren, ook in relatie tot seizoenen en
energieverbruik.
Maar naast deze component van het anders verdelen en
gebruiken van grond gaat het ook expliciet om het toestaan
van moderne gewasveredeling. Dan snijdt het mes aan
twee kanten. Dan komt er ongelofelijk veel ruimte vrij.
Daaruit komt een betere wereld tevoorschijn. Ik zal daar
kort iets over zeggen. Dan ben je dus in staat om op de
vruchtbare delta's van Europa te produceren. In een land
als Portugal, waar het zeer lastig is om, letterlijk, iets van
de grond te krijgen, ga je het teruggeven aan de natuur.
Dat is de slimheid die erachter zit, zonder dat de totale
hoeveelheid voedselproductie afneemt.
Maar nu de grootste wortel die ik vandaag wil voorhouden.
Dit is namelijk niet de eerste keer dat we tegen de limieten

6 december 2022
TK 31

31-23-66

van de landbouw zijn aangelopen. In de jaren vijftig was
iedereen bezorgd dat we tegen de grenzen van ons landbouwsysteem aanliepen. In die tijd werd er dan ook nagedacht over verschillende oplossingen. Een daarvan was het
omzetten van olie en alcohol in eiwitten middels fermentatie. De grootste doorbraak was echter de opkomst van
kunstmest, wat leidde tot de groene revolutie. De groene
revolutie zorgde ervoor dat we sneller meer voedsel konden
produceren, ten koste van de externaliteiten. Daar moet je
maar mee bekend zijn.

minstens 520 mensen voeden. You do the math, zou ik
zeggen. Dat kan overal, ook in de Sahara. Overigens zijn er
al vergelijkbare producten op de markt, zoals Quorn, maar
deze worden gefermenteerd met suiker als grondstof.
Daarmee is de score van mensen om te voeden ongeveer
90. Het is de duurzaamste en meest elegante vorm van
voedselproductie die we op dit moment kunnen realiseren,
die daarnaast de potentie heeft om een van de goedkoopste
bronnen van eiwit te worden, door onze continue verbeteringen in duurzame energie.

Nu zijn we weer op een moment aangekomen waarop we
aanlopen tegen de grenzen van het huidige systeem. We
moeten dus een nieuwe oplossing hebben, een oplossing
die drastisch minder land nodig heeft en rekening houdt
met deze omgeving, en die niet of minimaal gebruikmaakt
van pesticiden of kunstmest. De vraag die daarbij speelt,
is: wat als we de voedselproductie helemaal kunnen loskoppelen van land? En dat is het tijdperk van fermentatie. Dat
is het volgende wat ik ga vertellen.

Precisiefermentatie is een technologie die we al meer dan
30 jaar gebruiken en waar we al dagelijks producten mee
maken. Ooit haalden we insuline uit de alvleesklier van
koeien en varkens, met heel veel bijwerkingen, maar we
hebben door middel van het modificeren van schimmels
een schimmel menselijke insuline kunnen laten produceren.
Tot de jaren negentig werd om kaas te laten samenklonteren
stremsel gebruikt dat kwam uit de maag van babyzoogdieren. Door ditzelfde enzym te produceren middels precisiefermentatie was het niet meer nodig de enzymen te extraheren uit geslachte babyveedieren. Inmiddels wordt meer
dan 90% van de rennet gemaakt door genetisch gemodificeerde schimmels en eten we bij elk stuk kaas eiwitten die
zijn gemaakt middels precisiefermentatie. Daarnaast worden
veel vitamines, kleurstoffen en enzymen om ons brood
beter te maken of om onze vleesproducten beter bij elkaar
te houden allemaal al gemaakt met precisiefermentatie.
Het is dus eigenlijk een technologie die we al lange tijd
gebruiken en die niet nieuw is.

Laat mij dan een visie schetsen van wat landbouwloze fermentatie kan betekenen voor de toekomst. Voedsel heeft
onze mensheid gedefinieerd door de eeuwen heen, van
jager-verzamelaars tot onze industriële samenleving. Het
nieuwe tijdperk waarin we zitten, het antropoceen, is een
tijdperk waarin we als samenleving volwassen worden en
onze verantwoordelijkheid nemen, waarin we voedsel en
natuur als oplossingen zien en niet als problemen. Vroeger
at men dingen in de hoop dat ze de juiste voedingsstoffen
hadden. We lieten een koe groeien en aten sommige van
de delen, de goede en de slechte. In deze nieuwe eeuw van
landbouwloze voedingsproductie maken we ons voedsel
precies, door de kleine beestjes in de natuur te oogsten. Dit
zal niet alleen tot gezonder, smakelijker en betaalbaarder
eten leiden, maar het zorgt ervoor dat we het gedeeltelijk
loskoppelen van landbouw. Deze loskoppeling geeft ons
ademruimte om het land terug te geven aan de natuur en
de mens, om zo onze planeet te herbuilden, en tegelijkertijd
ruimte te maken voor de mens. Landbouwloze fermentatie
is vooral gebaseerd op duurzame energie, maar het kan
ook met kernenergie. De natuur is namelijk ontzettend goed
in het maken van complexe organische moleculen, maar
heel slecht in het opwekken van energie. Fotosynthese heeft
een efficiëntie van minder dan 1%. Wij als mensen zijn
daarentegen heel goed in het opwekken van energie en
worden daar steeds beter en goedkoper in, maar we zijn
heel slecht in het rechtstreeks maken van complexe organische moleculen.
Wat als we voedsel zouden kunnen maken met de natuur
maar zonder fotosynthese? Dat kan met fermentatie, een
proces dat ons ook het plezier van wijn, kaas en yoghurt
heeft gegeven. Landbouwloze fermentatie is eigenlijk vergelijkbaar met het maken van bier, maar in plaats van bier
gebruiken we microben die we kiezen voor hun voedseleigenschappen. In plaats van suiker gebruiken we een
grondstof die we kunnen maken met duurzame energie of
eventueel kernenergie. Hiervoor hebben we eigenlijk alleen
de basis van het leven nodig, namelijk koolstof, stikstof,
water en wat mineralen. Daar kunnen we dan producten
zoals eiwitten, vetten, koolhydraten en vitaminen van
maken. Doordat we duurzame energie als een grondstof
gebruiken, kunnen we met extreem weinig ruimte heel veel
voedsel maken. Je kunt op 10.000 vierkante meter grond
één mens met een koe voeden. Met soja kun je 40 mensen
voeden. Met deze techniek van precisiefermentatie kun je

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Nieuw is dat nu een reeks aan start-ups en scale-ups precisiefermentatie gebruikt om rechtstreeks specifieke ei-, melken kaaseiwitten te maken. Het gaat om bedrijven zoals
Those Vegan Cowboys, opgericht door de oprichter van De
Vegetarische Slager, Formo en Perfect Day. Ik heb overigens
niet één aandeel in welk van deze bedrijven dan ook; laat
dat even duidelijk zijn. Dit proces kost vele malen minder
land dan het gebruiken van de dierlijke versie van de
eiwitten. Op dit moment is er voor dit proces nog wel suiker
nodig als grondstof, alhoewel dit in de toekomst ook op
reststromen en duurzame energie gemaakt kan worden,
om het grondverbruik nog verder te reduceren.
Het reduceren van het aantal dieren heeft een ander
belangrijk voordeel, waar wij maar te weinig bij stilstaan.
Ik zei dat eerder al kort. Dat zijn de multiple drug-resistant
bacteria. De wijze waarop wij ons vee houden, gaat gepaard
met enorme hoeveelheden antibiotica die preventief worden
gebruikt. Dat moest haast wel, want waar enorme hoeveelheden antibiotica zijn, gaan enorme hoeveelheden bacteriën
de strijd aan met die antibiotica. Maar wanneer de bacteriën
het winnen van de antibiotica hebben we een probleem.
Veel wetenschappers zeggen dat het geen kwestie is van
óf het gebeurt maar wannéér het gebeurt. Dan hebben we
als mensen een heel groot probleem in onze zorg. Van de
wortelkanaalbehandeling tot en met een bevalling en hartoperaties: de kans dat dan een bacterie leidt tot ziekte of
dood zal gigantisch toenemen. Natuurlijk kunnen multiple
drug-resistant bacteria ook ontstaan bij menselijk gebruik
of misbruik van antibiotica, maar aangezien er tien keer
meer boerderijdieren zijn voor elke aardbewoner, staat het
als een paal boven water waar de risico's het meest verminderd kunnen en moeten worden: in de veehouderij. Dat
wordt onderbouwd door getallen. 80% van de mondiale
antibiotica gaat op aan onze boerderijdieren. Dat zou ons
echt moeten verontrusten.

6 december 2022
TK 31

31-23-67

Met bestaande technologieën en innovaties die op het punt
staan om op de markt te komen, zijn wij in staat om in
harmonie te gaan leveren met de natuur en de planeet die
ons gegeven is, zonder naïviteit of prehistorische fantasieën,
waar we — eerlijk is eerlijk — anders nooit 8 miljard monden mee kunnen voeden. Ik wil dus aan de minister vragen
of hij bekend is met deze technieken, wat hij ervan vindt en
of hij ook bekend is met de risico's van de multiple drugresistant bacteria.
Voorzitter. Ik schetste tot nu toe de samenhangende strategie, althans volgens mij en de ecomodernisten, waarmee
we het grootste deel van de huidige agrarische grond in
Nederland en in de wereld voor andere doelen en prioriteiten kunnen gaan gebruiken. Eén is strategisch plannen met
land sparing. Dan verbouw je dus alleen op de meest
vruchtbare delta's. Twee is de productie verhogen en de
verspilling terugdringen met moderne veredelingstechnieken zoals CRISPR-Cas. Drie is het inzetten op precisiefermentatie, zodat dierlijke eiwitten en vetten vervangen kunnen
worden door alternatieve eiwitten en vetten. Daarmee komt
er ruimte om veel meer mensen op dezelfde hectare te
kunnen voeden, met een fantastisch resultaat: een gezonde
leefomgeving en ruimte, heel veel ruimte, om te wonen,
om te recreëren, om te werken en om te groeien, en met
een stabiele biosfeer waar de menselijke beschaving nog
millennia mee door kan.
Helaas discussiëren we in Nederland nog steeds over de
vraag of er überhaupt wel een stikstofprobleem is. Er worden nog steeds twijfels gezaaid over details, maar gelukkig
staat de wetenschap niet stil. Uiteindelijk is het ook de
wetenschap die steeds meer mensen weet te overtuigen,
omdat het wetenschap is en omdat de meeste mensen uiteindelijk toch willen weten hoe het echt zit in plaats van
alleen af te gaan op gevoelens en retoriek. Ik zie nog steeds
weerstand, maar ik zie nu al meer medestanders en hun
aantal groeit. Dat is heel mooi. We kunnen klagen over
populisme, maar er zijn elke dag weer nieuwe mensen die
zich verdiepen in de problematiek. Dat levert steeds weer
nieuwe medestanders op. Mijn stellingname is daarom:
doorpakken. Laten we geen volger zijn maar influencer.
Door straks met z'n allen of op z'n minst in Europa land
sparing toe te passen door louter en alleen nog maar op
de meest vruchtbare delta's te verbouwen, kunnen we op
minder grond evenveel, zo niet meer, mensen voeden. Door
significant minder boerderijdieren te houden, komt meer
grond vrij. Zoals David Attenborough ons in z'n prachtige
documentaire liet zien, ontstaat daarmee ruimte om weer
echt te rewilden. Wellicht kunnen dan ooit de regenwouden
van Ierland en Wales zich herstellen. Want ooit, voordat die
landen vooral door schapen en koeien werden bewoond
en kaalgevreten, hadden ze daar regenwouden. We kunnen
het ons wellicht moeilijk voorstellen, maar het kan toch.
Dat is niet alleen een verhaal van groene liefde voor uitgestrekte natuurgebieden. Momenteel zijn steden vervuild:
luchtvervuiling, lichtvervuiling, geluidsvervuiling. Toch is
de verwachting dat straks in 2050 twee derde van de
wereldbevolking in steden zal wonen. Die mensen hebben
straks behalve woonruimte ook rioleringen, digitale infrastructuur, harde infrastructuur, mobiliteit, zorg, onderwijs
et cetera nodig. Niemand wil steden vol met grauwe
kolossen en troosteloze straten. De stad van de toekomst
is groen, vrolijk gekleurd, grotendeels autoluw of zelfs
autovrij en gezond om in te leven. De lat gaat omhoog.

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

Ik zie daarvan af en toe ook voorbeelden in Nederland, maar
meestal blijft het dan toch een beetje beperkt, tot een aantal
straten en pleinen. In de stad Portland in de Verenigde
Staten heeft men het groter aangepakt. Daar hebben ze
ruim 50.000 bomen geplant in stedelijk gebied. Onderzoekers hebben inmiddels ontdekt dat in de wijken waarin de
bomen zijn geplant, veel minder mensen overlijden aan
onder andere hart- en vaatziekten. Ook andere rapporten
wijzen op de heilzame werking van bomen en groen in
stedelijk gebied.
We doen dit dus niet alleen voor het klimaat of iets anders.
We doen dit ook voor de gezondheid van onze kinderen en
onszelf, voor de esthetische waarde van onze woonomgeving, voor de biodiversiteit en vanuit de plicht om goede
rentmeesters te zijn in de korte tijd die ons op aarde is
gegund. In het verleden was er niet genoeg informatie
beschikbaar om onszelf als rentmeester te beoordelen. Toen
vonden we het al snel goed genoeg. Vandaag hebben we
die informatie wel. De conclusie is dat we ontzettend veel
moeten goedmaken en herstellen. Maar het goede nieuws
is dus dat wij dit inmiddels ook kunnen. Ik zal ook een motie
indienen om meer bomen in Nederland te laten planten. Ik
ben benieuwd wat de minister daarvan vindt.
Ik vroeg bij een schriftelijke inbreng over de intrekking van
de productiebeperkingen van kolencentrales in hoeverre
het volgens de regering mogelijk is om de netto additionele
uitstoot te compenseren met de aanplant van extra hectares
bos. Ik vroeg: "Is het volgens de regering mogelijk om de
netto additionele uitstoot als gevolg van de wijzigingen te
compenseren met de aanplant van extra hectares bos en
natuurgebied op Nederlands of Europees grondgebied?"
De minister van EZK, de heer Jetten, gaf naar mijn idee heel
duidelijk antwoord: "Een hectare nieuw bos legt in de eerste
tien jaar na aanleg gemiddeld 4,6 ton CO2 per jaar vast en
daarna 9,1 ton CO2 per jaar. Als indicatie voor wat het
betekent om de uitstoot volledig te compenseren met extra
bosaanplant, kan worden gedacht aan een aanplant van
434.783 hectare in 2025. Dit is echter meer bos dan we op
dit moment in heel Nederland hebben (via de nationale
bossenstrategie werken we toe naar 407.000 hectare in
2030). Het is dus niet realistisch om de netto additionele
uitstoot op korte termijn te compenseren met de aanplant
van extra hectare bos, ook gezien de andere ruimtelijke
opgaven die in Nederland spelen."
Voorzitter. Maar hoewel ik de antwoorden van de minister
waardeer en waardeer dat ze zo duidelijk zijn, ben ik het
niet met hem eens. De door mij geschetste combinatie van
landsparing, moderne gewasveredeling en precisiefermentatie bieden de mogelijkheid om de totale grond die wij
reserveren voor landbouw zodanig te reduceren dat de nu
nog beperkte ruimte voor bos en natuur zou kunnen verdubbelen of zelfs verdriedubbelen. Het is niet makkelijk en
morgen zal het niet meer lukken, maar het kan wel. Daarnaast kunnen we het voorbeeld volgen van Portland en
tienduizenden extra bomen planten in en langs stedelijke
gebieden. De geplande toename van het bosareaal met
10% naar 407.000 hectare vind ik ronduit teleurstellend.
En dan moet mij als Europeaan iets van het hart, een van
de dingen waarover ik met gruwel lees en denk ten aanzien
van de EU. Door de perverse prikkel van landbouwsubsidie
wordt nu in Roemenië oerbos vernietigd zodat de vrijgekomen grond als landbouwgrond kan worden aangemerkt.

6 december 2022
TK 31

31-23-68

Weg potentie voor CO2-opname, weg biodiversiteit. De EU
heeft kilo's boter op het hoofd als het aankomt op stikstof.
Ze is al decennialang de subsidiedealer. Ook de EU heeft
iets goed te maken met de natuur.
Ik leg graag uit hoe ze dat zou kunnen doen. Ik heb Costa
Rica al een paar keer genoemd en ik ga het nu uitleggen.
De oud-minister van Landbouw van Costa Rica vertelde het
heel mooi in de documentaire Paved Paradise, van onder
anderen Hidde Boersma. In 40 jaar tijd is het hen gelukt om
hun natuuroppervlakte meer dan te verdubbelen tot ruim
50%. Costa Rica herbergt nu 5% van de mondiale diversiteit,
terwijl het slechts 0,3% van de mondiale landoppervlakte
heeft. In plaats van landbouwsubsidies is Costa Rica
natuursubsidies aan het geven, de zogenaamde Payments
for Ecosystem Services, afkort PES. Ik vraag me af of de
ministers daarmee bekend zijn. Dit PES-programma betaalt
boeren om onder andere bomen op hun land te hebben.
Boeren die hun boerderij op minder vruchtbare gronden
hadden, kwamen snel tot de conclusie dat veelal een combinatie van toerisme, natuur en kleinschalig verbouwen
van gewas voor hen lucratiever was. Dit legt Costa Rica
geen windeieren. Niet alleen trekt het vele toeristen, de
Costa Ricanen behoren ook tot de gelukkigste mensen ter
wereld, met een hoge levensverwachting. De natuur van
Costa Rica speelt hier een grote rol in.
Dat kan ook in Nederland, zoals het ook in Europa kan. Want
stelt u zich eens voor: de minder vruchtbare gronden van
Europa en Nederland veranderen van grond die wij intensief
moeten bewerken om er iets op te kunnen verbouwen,
terug naar hun natuurlijke staat, en worden de longen van
ons continent. Ik zei het al eerder: Ierland en Wales krijgen
regenwouden en we kunnen eindeloos genieten van de
wateren van Friesland en de heuvels van Limburg.

dat ook gebeuren. De vraag is: gaat Europa daar ook aan
meedoen of laten we dat alleen bij China en de VS? Als
onze grootovergrootouders zouden hebben geweten dat
dergelijke innovaties op de markt zouden komen, dan hadden ze dat een wonder genoemd.
Maar niet in deze tijd. Na 80 jaar ophokken, vetmesten en
transporteren van miljarden boerderijdieren om onbeperkt
spareribs, kipkluifjes, hamburgers en "all you can eat"-sushi
op elke straathoek beschikbaar te hebben, zijn velen niet
meer in staat om helder te denken. Een collectieve vleesen sugarrush die bijna een eeuw heeft geduurd: we moeten
detoxen. Dat heeft wat gedaan met de mensen. Oplossingen
voor betaalbare en gezonde voeding voor iedereen kloppen
op de voordeur. Ze zullen op de markt komen. De enige
echte vraag is of we ze kopen van marktleider China, India
en de VS of dat we zelf marktleider worden en verdienen
aan de geweldige voedselrevolutie die op de voordeur
bonkt.
Dank u wel. En binnen de tijd. En uitgeluld. Sorry.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Gündoğan. Nee hoor, geen excuses
daarvoor. Het is uw inbreng. Daarmee zijn we aan het einde
gekomen van deze beraadslaging.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
We gaan morgen verder, om circa 13.30 uur. Ik dank de
bewindspersonen. Ik wens de ambtenaren ook heel veel
succes, want er is volgens mij nog veel te doen. Respect
daarvoor. Ik dank de woordvoerders voor een heel mooi
debat.

Nog heel even, voorzitter. Ik ben bijna door mijn eerste
termijn heen. Ik vat het echter graag samen om een en
ander van het abstractieniveau af te halen.
We hebben ons veel te veel laten leiden door de invloed
van slechte sciencefictionfilms en -literatuur. Mensen met
uitgesproken reactionaire denkbeelden halen dat beeld uit
films en boeken naar de voorgrond en komen dan met
populistische termen, zoals "zombievlees". Met moderne
gewasveredeling krijg je geen zombievlees. Met de inzet
van CRISPR-Cas krijg je niet de groene smurrie die de
mensen in The Matrix voorgeschoteld kregen. Beste mensen, dat was een film. De werkelijkheid zal meer lijken op
de replicatortechnologie uit Star Trek dan op de groene
smurrie van The Matrix.
Voorzitter. Dergelijke innovaties zijn onafwendbaar. Zo kan
ik mij politiek gezien nog wel indenken dat je migratie wil
verminderen of dat je sceptisch staat ten opzichte van een
verenigd Europa. Daar kunnen we een politieke strijd met
elkaar over voeren. Dat kunnen we ook over landsparing,
want voor beter grondbeleid en verruiming van regels op
het gebied van moderne gewasveredeling in de Europese
Unie zal ik nog een politieke strijd moeten voeren. Maar
daar staat wel tegenover dat je over baanbrekende innovaties beter geen politieke strijd kan voeren. Dat is zinloos.
Dat zijn de mensen die in 1930 vonden dat de tv onzedelijk
en slecht voor je ogen was, of in 1860 dat de trein veel te
hard reed voor het menselijk gestel. Als we meer voedsel
kunnen produceren tegen een veel lagere prijs en op een
fractie van de grond die we daarvoor nu nodig hebben, zal

Tweede Kamer

Begroting Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit en het
Diergezondheidsfonds 2023

6 december 2022
TK 31

31-23-69