Actualisatie Bestuursakkoord PO

Inleiding
In 2014 hebben het ministerie van OCW en de PO-Raad het Bestuursakkoord voor de sector primair
onderwijs (hierna: het bestuursakkoord) gesloten, met ambitieuze doelstellingen voor de
ontwikkeling van het primair onderwijs tot 2020. In het bestuursakkoord is afgesproken dat in 2017
een tussenmeting zou plaatsvinden, op basis waarvan bezien zou worden of bijsturing nodig is. In
december 2017 is de Tweede Kamer geïnformeerd over het resultaat van deze tussenmeting. De
doelstellingen voor de sector die in 2014 zijn vastgesteld zijn nog steeds relevant en blijven
gehandhaafd, zoals ook in het regeerakkoord is afgesproken. Op een aantal doelen blijkt echter
onvoldoende voortgang en is het nodig om bij te sturen met aanvullende acties. Ook is een aantal
indicatoren niet langer hanteerbaar, bijvoorbeeld omdat data niet langer beschikbaar zijn. Ten slotte
zijn sommige afspraken inmiddels uitgevoerd en afgerond. De tussenmeting geeft om diverse
redenen dus aanleiding voor actualisatie van een aantal afspraken uit het bestuursakkoord. Dit
document bevat een weerslag van de actualisaties die OCW en de PO-Raad zijn overeengekomen.
Het bestuursakkoord heeft in de afgelopen jaren tot actie geleid
Hoewel het bestuursakkoord loopt tot 2020, zijn veel van de afspraken in de afgelopen jaren
afgerond. Lijn 1 van het bestuursakkoord richt zich op talentontwikkeling door uitdagend onderwijs.
In dat kader is forse vooruitgang geboekt op het gebied van ict (doorbraakproject), het ontdekken en
begeleiden van toptalenten en met de curriculumherziening. Lijn 2 had als doel om een brede aanpak
te ontwikkelen voor duurzame onderwijsverbetering. De PO-Raad heeft in dat kader een sectorbrede
verbeteraanpak opgestart, onder andere bestaande uit lerende netwerken voor schoolbesturen en
uit ondersteuning voor (zeer) zwakke scholen om zich te verbeteren. Daarnaast is de PO-Raad
begonnen met collegiale bestuurlijke visitatie en is een monitorcommissie voor de code goed bestuur
ingesteld. Lijn 3 bevat alle afspraken rondom het thema ‘professionele scholen’. In dat kader is
bijvoorbeeld de begeleiding van starters verbeterd, zijn scholen aan de slag gegaan met de
teambeurs en zijn enkele werkplaatsen onderwijsonderzoek ingesteld. Lijn 4 ten slotte richt zich op
doorgaande ontwikkellijnen tussen basisscholen en andere scholen of andere instellingen. In dat
kader is de lerarenbeurs bewegingsonderwijs opengesteld om een brede bevoegdheid gym te
kunnen halen, is een verkenning uitgevoerd naar de bestuurlijke verhoudingen en is een handreiking
uitgebracht met betrekking tot het schooladvies. Bijlage B bevat een volledig overzicht van alle
afspraken uit het bestuursakkoord die inmiddels zijn uitgevoerd en afgerond.
Actualisaties naar aanleiding van de tussenmeting van het bestuursakkoord
In iedere actielijn van het bestuursakkoord is reden tot actualisatie van één of meerdere
doelstellingen/afspraken. In lijn 1 wordt de doelstelling rondom zittenblijven bij kleuters geschrapt,
zoals afgesproken in het regeerakkoord. Daarnaast wordt een deel van de middelen die in de
prestatiebox zijn bestemd voor ict, onder voorbehoud van de kaders en regelgeving voor
financiering, aangewend om de start van de inkoopcoöperatie SIVON mede te financieren. In lijn 2
worden de doelstellingen met betrekking tot kwaliteitszorg aangepast aan het vernieuwde toezicht
van de Inspectie van het Onderwijs (hierna: inspectie). Verder worden aanvullende acties
ondernomen om de doelstelling over de vulling van Vensters alsnog te realiseren in 2020. In lijn 3
vindt, zoals beschreven in de Kamerbrief van 22 december, een verschuiving plaats van focus op
individuele leraarvaardigheden naar doelstellingen gericht op verbetering van strategisch
personeelsbeleid door besturen en schoolleiders. Deze beweging sluit aan bij het vernieuwde
toezicht door de inspectie en past beter bij de stelselverantwoordelijkheid van OCW. In lijn 4 ten
slotte, worden aanvullende acties ondernomen om de doelstellingen met betrekking tot
bewegingsonderwijs alsnog te realiseren voor 2020. Bijlage A bevat een volledig overzicht van de
actualisaties.
1

Uitdagingen voor het primair onderwijs
Naast de ambities in het bestuursakkoord, staat het primair onderwijs nog voor een aantal forse
actuele uitdagingen, zoals het terugdringen van de werkdruk en het lerarentekort. Dat geldt ook voor
de opgaven met betrekking tot het prestatieniveau, de kansenongelijkheid en segregatie die de
Inspectie van het Onderwijs noemt.1 Hoewel deze thema’s geen onderdeel uit maken van het
bestuursakkoord dat in 2014 is gesloten, zijn ze uiteraard met nadruk relevant voor de ontwikkeling
van de sector. Ook ten aanzien van deze en andere thema’s die niet in het bestuursakkoord zijn
opgenomen trekken OCW en de PO-Raad zoveel mogelijk samen op, bijvoorbeeld in de aanpak van
het lerarentekort en in het verminderen van de werkdruk op scholen.
Verantwoording
De verantwoording over de financiële middelen die aan besturen worden uitgekeerd voor de
sectorakkoorden vindt plaats in het jaarverslag van het schoolbestuur. Het is belangrijk dat
schoolbesturen de besteding van de sectorgelden helder verantwoorden, zodat voor alle
belanghebbenden duidelijk is op welke wijze de besteding van de financiële middelen bijdraagt aan
het realiseren van de doelen uit de sectorakkoorden. Zoals reeds aangekondigd in de Kamerbrief van
22 december, moet de verantwoording op dit punt verder worden verbeterd. Op basis van de
Regeling jaarverslaggeving onderwijs kunnen de schoolbesturen worden verplicht over specifieke
onderwerpen verantwoording af te leggen. De komende jaren zal de minister van deze bevoegdheid
gebruikmaken. Vooruitlopend daarop zullen ervaringen worden opgedaan over de wijze waarop deze
verantwoordingseisen voor het bestuursverslag in de praktijk het beste kunnen worden
vormgegeven. Er loopt op dit moment een pilot om de verantwoording over prioritaire thema’s te
verbeteren in de bestuursverslagen.
Tot slot
De doelstellingen uit het bestuursakkoord blijven onverminderd relevant voor het primair onderwijs.
Op veel doelstellingen is inmiddels de beoogde ontwikkeling zichtbaar. De komende jaren gaan we
door met uitvoering van de afspraken in het bestuursakkoord. In het voorjaar 2019 ontvangt de
Tweede Kamer een volgende voortgangsrapportage. In 2020 vindt een eindmeting van het
bestuursakkoord plaats en wordt de Kamer daarover geïnformeerd.
De minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,

De voorzitter van de PO-Raad,

Arie Slob

Rinda den Besten

1

Inspectie van het Onderwijs 11 april 2018, Onderwijsverslag, Staat van het Onderwijs 2016-2017
2

Bijlage A: Actualisaties
Lijn 1: Talentontwikkeling door uitdagend onderwijs
-

De doelstelling rondom zittenblijven bij kleuters komt te vervallen, zoals afgesproken in het
regeerakkoord.
Schoolbesturen in het primair en voortgezet onderwijs hebben de coöperatie SIVON opgericht.
OCW stelt onder voorbehoud van de kaders en regelgeving voor financiering, op verzoek van de
sector prestatieboxmiddelen beschikbaar aan SIVON en Kennisnet om de dienstverlening van
SIVON op gebied van veilige en betrouwbare internetverbindingen te kunnen realiseren. De PORaad stimuleert haar leden zich aan te sluiten bij SIVON.

Lijn 2: Een brede aanpak voor duurzame onderwijsverbetering
-

-

-

-

-

-

De doelstellingen voor kwaliteitszorg bestaan uit meerdere indicatoren: zowel op schoolniveau
als op bestuursniveau. De kwaliteitszorg op bestuursniveau heeft zich de afgelopen jaren helaas
niet voldoende ontwikkeld, waardoor de doelstelling voor 2017 (80 procent van de besturen
hebben voldoende kwaliteitszorg op basis van een jaarlijkse zelfevaluatie) niet is gerealiseerd. De
ambitie is om deze doelstelling in 2020 alsnog te realiseren. De verwachting is dat het nieuwe
bestuursgerichte toezicht hier de komende jaren een belangrijke bijdrage aan levert. Met de
invoering van het nieuwe toezicht focust de inspectie zich op kwaliteitszorg van besturen,
waardoor de indicator op schoolniveau niet langer te monitoren is.
Om besturen waarvan de kwaliteitszorg door de inspectie als onvoldoende wordt beoordeeld te
ondersteunen, is het ondersteuningsprogramma van de PO-Raad voor zeer zwakke scholen en
scholen met een onvoldoende op één of meerdere standaarden (‘Goed worden, goed blijven’)
uitgebreid met een ondersteuningsaanpak voor besturen.
Bezoekers, waaronder ouders, die informatie over scholen willen, vinden op Scholen op de kaart
relevante, complete en toegankelijke informatie. De betreffende scholen plaatsen de voor hen
relevante indicatoren met eigen toelichtingen zoveel mogelijk in hun lokale context.
De PO-Raad zal via monitoring van het gebruik van Scholen op de kaart de informatievraag van
bezoekers, waaronder ouders, in kaart brengen. Hiermee kan de vraag om informatie vanuit de
samenleving en het aanbod van informatie door scholen, in beeld worden gebracht.
De PO-Raad biedt een passend informatie- en ondersteuningsaanbod aan scholen aan, zodat
scholen die door ouders verzocht worden om informatie, in 2020 een voor hen relevante set van
centrale en decentrale indicatoren op hun schoolpagina kunnen presenteren. Deze scholen
plaatsen de uitkomsten met een eigen toelichting in de lokale context.
De set van centrale en decentrale indicatoren die gevuld kan worden op Scholen op de kaart
wordt afgestemd met belanghebbenden (waaronder OCW). De PO-Raad is namens de sector
eigenaar van Vensters PO.

Lijn 3: Professionele scholen
Zoals beschreven in de Kamerbrief van 22 december 2017, brengen we in lijn 3 van het
bestuursakkoord meer focus aan. We kiezen ervoor ons te richten op het overkoepelende
aangrijpingspunt voor veel van de gestelde ambities en doelen: goed strategisch personeelsbeleid.
Strategisch personeelsbeleid is ondersteunend aan de onderwijskundige opgave(n) van het bestuur
en de school, nu en in de toekomst. Hierbij wordt rekening gehouden met veranderingen in de
omgeving en de financiële kaders, en wordt afgestemd op de cyclus van kwaliteitszorg. Bij de
realisatie van de onderwijskundige opgave betrekt de school de capaciteiten en ambities van
verschillende teamleden en stemt de professionaliseringsactiviteiten van teamleden en schoolleider
hierop af. Schooloverstijgend worden op bestuursniveau hierin strategische verbindingen gemaakt,

3

bijvoorbeeld voor de begeleiding van starters of een versterking van inzet en gebruik van R&D. Twee
uitdagingen voor het strategisch personeelsbeleid zijn meer op de voorgrond gekomen: het
lerarentekort, en de aanpak van werkdruk. Ook dit vraagt om een integrale benadering van
personeelsbeleid, onderwijskundig beleid en financiën.
Omdat de eigen opgave(n) van het bestuur en haar scholen uitgangspunt is, kan de mix van
interventies die besturen en schoolleiders hebben in hun personeelsbeleid, ook verschillen. En dat is
prima; van belang hierbij is een goede koppeling met de kwaliteitszorgcyclus van de school en van
het bestuur (relatie met lijn 2) en een goede professionele dialoog hierover binnen school met het
team, en tussen schoolleiding en bestuur. Een professionele schoolleider als verbindende spil
hiertussen, is essentieel.
De ambities uit het bestuursakkoord blijven staan: de didactische vaardigheden van leraren zijn nog
steeds onverminderd van belang voor onderwijskwaliteit in de klas. Breed samengestelde teams
kunnen de collectieve kwaliteit van het team versterken, zeker als de taak- of functiedifferentiatie
binnen het team daarop is afgestemd en teamleden hun specifieke capaciteiten goed kunnen
inzetten voor de school. In de monitoring van de ambities richten we ons niet meer op individueel
lerarenniveau (zoals differentiatievaardigheden, maar ook ict-vaardigheden uit lijn 1), maar we kijken
naar het strategisch personeelsbeleid in z’n totaliteit.
Concreet stellen we de ambitie dat besturen en scholen hun strategisch personeelsbeleid versterken.
Daartoe maken we de volgende afspraken:
- OCW en de PO-Raad laten een onderzoek uitvoeren naar strategisch personeelsbeleid in het PO.
Hoe staat het strategisch personeelsbeleid ervoor, welke mix van interventies zien we dat
besturen en schoolleiders inzetten? Wat zijn kritische succesfactoren voor het ontwikkelen en
realiseren van strategisch personeelsbeleid? In het onderzoek wordt ook meegenomen hoe de
professionele dialoog op school gestalte krijgt, en welke acties worden ondernomen gericht op
professionalisering van schoolleiders op het gebied van strategisch personeelsbeleid.
- De PO-Raad faciliteert schoolbesturen bij het voeren van strategisch personeelsbeleid, onder
andere door kennisontwikkeling tussen en met leden en het delen van kennis en goede
voorbeelden.
- OCW en de PO-Raad verkennen of, en zo ja op welke manier, benchmarking kan bijdragen aan
leren van elkaar op het gebied van strategisch personeelsbeleid.
Aan de hand van het onderzoek naar de stand van zaken van strategisch personeelsbeleid in het
primair onderwijs, zal aan de Tweede Kamer worden gemeld op welke manier de ambitie het beste
gemonitord kan worden. Ook zal dit worden meegenomen in de Monitor Bestuursakkoord, waarbij
(gezien de verschuiving naar strategisch personeelsbeleid) deels nieuwe vragen zullen worden
toegevoegd. Voor de monitoring van de ambitie op het gebied van strategisch personeelsbeleid
zullen indicatoren op individueel lerarenniveau komen te vervallen. Dit betreft indicatoren op
differentiatievaardigheden, didactische vaardigheden, aandeel masters, ict-vaardigheden, en
onderzoekende vaardigheden.
Voor de begeleiding van startende leraren blijft de ambitie staan en wordt die versterkt: in 2020
krijgen startende leraren planmatige begeleiding. Dit zal via de Loopbaanmonitor in beeld worden
gebracht.
Wat betreft de Kennisinfrastructuur voor het primair onderwijs, zal OCW de pilot werkplaatsen
onderwijsonderzoek maximaal een jaar langer subsidiëren (2018-2019), zodat de PO-Raad en OCW
samen met de VO-raad, VH en VSNU een plan van aanpak kunnen ontwikkelen voor een duurzame
kennisinfrastructuur en kennisdeling ten behoeve van het onderwijs.

4

In de context van een lerarentekort en de hoog ervaren werkdruk, kan de professionalisering zelf, en
daardoor ook de infrastructuur rondom het aanbod van nascholing, onder druk komen te staan.
OCW en de PO-Raad onderstrepen het onverminderde belang van doorgaande professionalisering,
om in te kunnen blijven spelen op de vraagstukken die zich nu en in de toekomst zullen voordoen op
de scholen, waaronder de op handen zijnde vernieuwing van het curriculum. Op basis van de lessen
die kunnen worden getrokken uit o.a. de ervaringen met de lerarenbeurs, de teambeurs, de pilots
‘flexibilisering deeltijd’ en de huisacademies, zullen de PO-Raad en OCW en andere
belanghebbenden samen met de scholingspartners bekijken op welke manier de doorgaande
professionalisering blijvend kan worden versterkt.
Lijn 4: Doorgaande ontwikkellijnen
De doelstellingen met betrekking tot bewegingsonderwijs zijn helaas nog niet gerealiseerd. OCW en
de PO-Raad blijven zich inspannen voor de doelstellingen met betrekking tot bewegingsonderwijs:
- Scholen committeren zich eraan om minimaal twee lesuren bewegingsonderwijs te geven in de
groepen drie tot en met acht;
- Alle lesuren bewegingsonderwijs worden gegeven door een bevoegde leerkracht.2
Om deze doelstellingen in de jaren tot 2020 alsnog te realiseren, worden de volgende acties
ondernomen:
- De lerarenbeurs bewegingsonderwijs, waarmee groepsleerkrachten hun bevoegdheid kunnen
halen, was de afgelopen jaren overtekend. OCW stelt deze beurs per 2019 opnieuw open.
- OCW en PO-Raad maken inzichtelijk in welke gemeenten zich hindernissen bevinden door
capaciteit van en/of afstand tot locaties voor bewegingsonderwijs. Andere ervaren hindernissen
kunnen hierbij ook aan de orde komen.
- Waar mogelijk wordt aangesloten bij het nog te ontwikkelen Nationaal Preventie Akkoord en
Sportakkoord van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

2

Met bevoegd wordt bedoeld door een a) leerkracht met oude brede bevoegdheid (afgestudeerd voor 2005);
b) leerkracht met een nieuwe brede bevoegdheid (leergang bewegingsonderwijs afgerond); c) leerkracht met
tijdelijke brede bevoegdheid (volgt voornoemde leergang) of d) vakleerkacht.
5

Bijlage B: Afgeronde afspraken
Het bestuursakkoord loopt tot 2020, maar een aantal afspraken tussen OCW en de PO-Raad is
inmiddels afgerond.
Lijn 1: Talentontwikkeling door uitdagend onderwijs
-

-

-

-

Besturen ontwikkelen een implementatie- en investeringsplan voor onderwijs en ICT. (Deze
doelstelling liep tot 2017 en is nu afgerond. Hoewel niet 100 procent van de besturen een plan
heeft gemaakt, heeft deze doelstelling wel geleid tot meer bewustwording en gedachtevorming
op het terrein van ICT. De komende jaren komt de focus te liggen op implementatie, onder
andere door oprichting van de inkoopcoöperatie SIVON.)
OCW stelt middelen beschikbaar via de prestatiebox, zodat scholen kunnen investeren in ICT.
OCW en de PO-Raad verkennen binnen het doorbraakproject Onderwijs en ICT de mogelijkheid
van een (revolverend) investeringsfonds voor investeringen in ICT.
De PO-Raad heeft de regie bij het ontwerpen van standaarden voor het metadateren van digitaal
lesmateriaal, te beginnen met taal en rekenen.
De PO-Raad ondersteunt (in samenwerking met Kennisnet) de schoolbesturen bij het formuleren
van investerings- en implementatieplannen.
De PO-Raad onderzoekt mogelijkheden voor een gezamenlijke inkoop van digitale leermiddelen
en/of devices.
De PO-Raad stimuleert scholen om gebruik te maken van de bestaande signaleringsinstrumenten
voor herkenning van talenten (bij het jonge kind).
OCW wijzigt de AmvB Besluit Bekwaamheidseisen Onderwijspersoneel per 1 augustus 2016,
zodat leraren met een (vak)bevoegdheid voor het voortgezet onderwijs in het primair onderwijs
kunnen worden ingezet als specialisten, ter verrijking van het onderwijs.
OCW en de PO-Raad laten een besliswijzer voor zittenblijven ontwikkelen en verspreiden goede
voorbeelden over alternatieve vormen van ondersteuning bij een leerachterstand, zoals
schakelklassen en zomerscholen.
Om de sector in staat te stellen de ontwikkeling van de brede kwaliteit op sectorniveau zichtbaar
te maken, starten OCW en de PO-Raad een gezamenlijk proces om deze in beeld te brengen.
OCW geeft opdracht aan het Platform Bèta Techniek voor een actieplan om het behalen van de
ambities uit het Techniekpact te bevorderen. De PO-Raad stimuleert dat schoolbesturen en
scholen gebruikmaken van regionale ondersteuning.

Lijn 2: Een brede aanpak voor duurzame onderwijsverbetering
-

-

-

De PO-Raad voert een programma uit om schoolbesturen te ondersteunen in het werken met
een planmatige cyclus van kwaliteitszorg, op basis van een jaarlijkse zelfevaluatie. Belangrijk
onderdeel van het programma is dat schoolbesturen leren van elkaar, bijvoorbeeld in lerende
netwerken.
Omdat in de cyclus van kwaliteitszorg de analyse en de evaluatie van data essentieel is,
onderzoeken de PO-Raad en OCW/DUO op welke wijze de beschikbaarheid en het gebruik van
kwaliteitsinformatie goed kan aansluiten bij de verbeteraanpak.
Wanneer het gedifferentieerd toezicht is ingevoerd, maken de PO-Raad en OCW nadere
afspraken over het realiseren van groei van het aantal scholen in de categorie goed. Op basis van
de uitkomsten van de pilot voor scholen met verbeterpotentieel in 2015 wordt in 2016 een
ondersteuningsaanpak gerealiseerd voor de groep scholen met verbeterpotentieel. Deze aanpak
heeft tot doel dat de betreffende scholen zich binnen drie jaar verbeteren. Aan de aanpak
kunnen per jaar 250 scholen deelnemen.

6

-

-

De programmering van School aan Zet waarin 2000 po-scholen werken aan kwaliteitsverbetering
loopt tot en met 2015. De programmering richt zich op schoolniveau en sluit aan bij de nieuwe
verbeteraanpak op bestuursniveau van de PO-Raad.
De PO-Raad biedt de sector ondersteuning bij het zoeken naar organisatorische vormen die bij
kleinschaligheid professioneel bestuur mogelijk maken.
OCW evalueert in 2015 de Wet Fusietoets. Bij deze evaluatie wordt onder meer meegenomen in
hoeverre kleine besturen in staat blijken om hun ondersteuning goed te organiseren.
OCW vermindert de administratieve lasten van scholen en besturen door uitvoering van de
Regeldrukagenda
OCW/DUO koppelt waar mogelijk beschikbare informatie, waaronder de bekostigingsinformatie,
terug aan de schoolbesturen.
Vensters is relevant en gebruiksvriendelijk: in 2015 voert de PO-Raad in overleg met OCW een
onderzoek uit onder ouders en andere stakeholders naar de bekendheid, relevantie en
gebruiksvriendelijkheid van Vensters PO.

Lijn 3: Professionele scholen
-

-

De PO-Raad biedt inzicht in de verschillende observatie-instrumenten / vaardigheidsmeters en in
- het scholingsaanbod voor coaches en schoolleiders in het observeren en geven van feedback.
De VSNU en de PO-Raad verkennen de mogelijkheden voor een universitaire lerarenopleiding
voor het basisonderwijs.
OCW maakt, in overleg met de sociale partners, het gebruik van de Lerarenbeurs voor een
master aantrekkelijker door extra vervangingsvergoeding en versoepeling van de voorwaarden.
OCW biedt een tegemoetkoming voor studiekosten aan (academische) pabo-afgestudeerden die
een (hbo- of wo-)masteropleiding volgen en in dat kader een onderzoeksopdracht doen bij een
school. Bekeken wordt op welke manier de bestaande subsidieregeling kan worden benut.
De PO-Raad en OCW zorgen ervoor dat de verbeteraanpak voor scholen en besturen (lijn 2) ook
gericht is op de schoolleider en de bekwaamheid van schoolleiders op dit gebied. Onderdeel
hiervan is een programma voor collegiale visitatie door schoolleiders.

Lijn 4: Doorgaande ontwikkellijnen
-

-

-

OCW ontwikkelt samen met het ministerie van SZW één integraal kwaliteitskader voor integrale
kindcentra, om de toezichtlast te beperken.
De PO-Raad en OCW voeren een verkenning uit met het oog op een meer fundamentele
bezinning op bestuurlijke verhoudingen, verantwoordelijkheden en ontschotting. Deze
verkenning wordt eind 2015 gepresenteerd op een landelijk congres.
OCW stelt in overleg met de sociale partners de Lerarenbeurs open voor leraren om een brede
bevoegdheid gym te behalen, zonder dat hun recht op vergoeding van een bachelor- of
masteropleiding vervalt.
OCW, PO-Raad en VO-raad zetten zich er gezamenlijk voor in dat het schooladvies leidend is
binnen de regionale afspraken die over de overgang po-vo worden gemaakt.
De PO-Raad ondersteunt basisscholen bij het opstellen van een schooladvies door het
beschikbaar stellen van een handreiking.
De PO-Raad en VO-raad realiseren uitbreiding van de gegevensset van OSO met informatie over
de prestatie van leerlingen ten opzichte van de referentieniveaus.

7