Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

29 544

Arbeidsmarktbeleid

Nr. 674

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID EN VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 november 2015
Afgelopen twee jaar is de jeugdwerkloosheid sterk gedaald. Eind 2013
bereikte deze nog een recordhoogte: in september van dat jaar waren 196
duizend jongeren werkloos. Tegenover 163 duizend jongeren in oktober
2015.1 Meer jongeren bleven doorleren2, het aantal vacatures3 nam toe,
meer jongeren gingen aan het werk4 en er kwamen minder jongeren
terecht in de WW.5 De lichte stijging van de jeugdwerkloosheid de
afgelopen maanden is vooral het gevolg van de zoektocht van onderwijsvolgende jongeren naar een stageplaats of bijbaan. Onder de
niet-onderwijsvolgende jongeren daalde de werkloosheid. De voorspellingen zijn redelijk gunstig. Voor 2016 wordt economische groei verwacht,
en bij groei nemen de kansen op de arbeidsmarkt voor jongeren toe.6
Schoolverlaters, jonge werkzoekenden en jonge werknemers die de
afgelopen jaren een baan onder hun niveau hebben geaccepteerd, zullen
sneller werk vinden dat bij hen past.
Betekenen deze cijfers dat we geen aandacht meer hoeven te besteden
aan jeugdwerkloosheid? Zeker niet. Ondanks het aantrekken van de
economie is een deel van de jongeren onnodig (lang) werkloos. Dit zijn
met name jongeren met een uitkering, jongeren zonder startkwalificatie
en migrantenjongeren. Waarom hebben jongeren moeite met het vinden
van werk? Vooral de mismatch op de arbeidsmarkt speelt een rol, naast

1

Dit zijn seizoensgecorrigeerde cijfers, verkregen via de Enquête Beroepsbevolking van het CBS.
Basiscijfers Jeugd, Mei 2015, uitgegeven door UWV en SBB
CBS Statline; Basiscijfers Jeugd, November 2015, uitgegeven door UWV en SBB
4
CBS Statline
5
Van april t/m september 2015 zijn in totaal 42.300 nieuwe WW-uitkeringen aan jongeren
verstrekt. Dit is een afname van 5.570 (12%) ten opzichte van dezelfde periode een jaar eerder.
Bron: Website UWV
6
CPB (2015) Centraal Economische Plan, 16 maart 2015
2
3

kst-29544-674
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

1

negatieve beeldvorming/discriminatie waar migrantenjongeren mee te
maken hebben. Deze mismatch is viervoudig7:
• Ten eerste, «verkeerde» studiekeuze. Nog relatief veel jongeren kiezen
voor studies waar niet voldoende werk in is. De opleidingen die
populair zijn onder studenten, bieden niet altijd goede kansen op een
baan. Dit komt voor op alle opleidingsniveaus.
• Ten tweede, onvoldoende ontwikkelde werknemersvaardigheden.
Daarbij staan vaardigheden centraal zoals samenwerken, probleemoplossend vermogen, ict-geletterdheid, creativiteit, kritisch denken,
communicatieve en sociale vaardigheden.8 Werkgevers vinden deze
vaardigheden vaak belangrijker dan een diploma. Sociale vaardigheden zoals zelfvertrouwen en motivatie zijn belangrijke voorspellers van
iemands succes op de arbeidsmarkt.9
• Ten derde, weinig effectief zoekgedrag. Te veel jongeren weten niet
wat beroepen zijn die bij hen passen, hoe hun netwerk in te zetten bij
het zoeken naar werk en hoe ze zichzelf het beste kunnen presenteren
in een CV, op LinkedIn, op sociale media en tijdens een sollicitatiegesprek.10
• Ten vierde, het ontbreken van een startkwalificatie. Jongeren zonder
startkwalificatie zijn twee keer zo vaak werkloos als jongeren met
startkwalificatie11 en als zij werken, werken zij vaker op flexibele
basis.12 Een deel van deze jongeren lijkt zich te hebben teruggetrokken
van de arbeidsmarkt. Zij zijn niet in beeld bij gemeenten of UWV voor
ondersteuning naar werk. In deze brief gaan we in op recente cijfers
over jongeren «buiten beeld» van het CBS en kondigen we nieuwe
maatregelen aan.
Op een meer flexibele en concurrerende arbeidsmarkt kunnen jongeren
zich deze mismatch niet veroorloven,13 want werkgevers zijn op zoek naar
werknemers die direct inzetbaar zijn. En tijdens de loopbaan kan de aard
van de werkzaamheden fundamenteel veranderen, omdat de looptijden
van producten en diensten steeds korter wordt. Deze generatie zal vaker
dan eerdere generaties, transities moeten kunnen maken van het ene
werk naar het andere.
Welke maatregelen gaan we nemen? Het onbenut laten van jong talent nu
en in de toekomst is sociaal en economisch onwenselijk. We willen kansen
voor iedereen, dus ook voor jongeren met een uitkering, voor jongeren
zonder startkwalificatie en voor migrantenjongeren. Daarom zet het
kabinet, zoals aangekondigd in de brief14 van 31 maart 2015 aan uw
Kamer over de aanpak jeugdwerkloosheid, in op:
– Matchen op werk. Samen met gemeenten, UWV en partners zorgen we
voor het matchen op vacatures van jongeren met onvoldoende
werknemersvaardigheden, weinig effectief zoekgedrag en jongeren
zonder startkwalificatie;
– City Deal. Samen met vijf steden en hun partners gaan we aan de slag
met vernieuwende oplossingen voor (migranten)jongeren in achter-

7

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Voogt, J., & Pareja Roblin, N. (2010). 21st century skills. Discussienota. Enschede: Universiteit
Twente.
9
Kanfer, Wanberg en Kantrowitz (2001). Job search and employment: a personality motivational
analysis and meta analytic review. Journal of applied psychology 86, 837–855
10
Petit, Régina (2014) Zoekgedrag van jongeren bij het vinden van een baan, quickscan literatuur
io SZW
11
CBS Statline
12
Wilthagen, Peijen, Dekker, en Bekker, S. (2014). Het perspectief van jongeren op de Nederlandse arbeidsmarkt: Arbeidsmarktintrede, dienstverbandtransities, aansluiting vanuit het
onderwijs.
13
WRR (2013) Naar een lerende economie. University Press, Amsterdam
14
Kamerstuk 29 544, nr. 599
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

2

–

–

standsbuurten gericht op loopbaanleren en het matchen op werk. Over
anderhalf jaar weten we wat werkt en wat niet;
Loopbaanleren. Samen met onderwijsinstellingen en hun partners
zorgen we voor de ontwikkeling van loopbaancompetenties bij
jongeren gericht op het maken van een passende studiekeuze met
arbeidsmarktperspectief en het ontwikkelen van goede werknemersvaardigheden en effectief zoekgedrag;
Afspraken met werkgevers. Samen met werkgevers vergroten we de
kansen op werk voor jongeren door in te zetten op loopbaanleren,
instroom, leerwerkcombinaties en diversiteit.

Wij allemaal – kabinet, onderwijsinstellingen, gemeenten, UWV, hun
partners, werkgevers, jongeren – hebben een deel van de oplossing in
handen. Met deze brief geven we uitwerking aan bovenstaande speerpunten, zoals toegezegd aan uw Kamer door de Minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid in het algemeen overleg Arbeidsmarktbeleid
van 23 april 2015 (Kamerstuk 29 544, nr. 623).
Matchen op werk
Om uitvoering te geven aan de nieuwe aanpak matchen op werk
ontvangen gemeenten voor 2015 en 2016 3,5 miljoen euro per jaar en
ontvangt UWV voor 2015 en 2016 3,7 miljoen euro per jaar. Matchen op
werk is gericht op jongeren met een WW- en bijstandsuitkering en
jongeren zonder startkwalificatie (voortijdig schoolverlaters en jongeren
met een beperking).15
Waarom richten we ons op jongeren met een uitkering? Een deel van deze
jongeren kan wel degelijk aan het werk.16 Jongeren met een WW-uitkering
en de «kansrijke» jongeren met een bijstandsuitkering hebben een korte
afstand tot de arbeidsmarkt. Zij ervaren geen grote beperkingen, zijn
gemotiveerd om zo snel mogelijk werk te vinden en vinden werken ook
belangrijk.17 De praktijk laat zien dat deze jongeren minder zelfredzaam
zijn dan gedacht bij het zoeken naar werk. Opvallend veel jongeren weten
niet wat geschikte beroepen zijn, hoe te zoeken naar werk en hoe zichzelf
te presenteren in een CV, op sociale media als LinkedIn en in een
sollicitatiegesprek. Zij kunnen niet uit de voeten met alleen digitale
dienstverlening en groepsgewijze sollicitatietrainingen. Deze jongeren
willen graag sneller geholpen worden en ondersteuning krijgen op maat.
Wat gaan we doen om deze jongeren aan het werk te helpen? Samen met
gemeenten en UWV gaan we veel meer inzetten op een instrument dat
bewezen effectief18 is: matchen op werk. Dit is een nieuwe aanpak. UWV
bood aanvankelijk alleen digitale dienstverlening aan jongeren met een
WW-uitkering. Ook gemeenten hebben nog relatief weinig ervaring met
het maken van afspraken met werkgevers over vacatures en het matchen
op vacatures.19 De ambitie van de regio′s is om 23 duizend jongeren
binnen twee jaar vanuit een uitkering aan de slag te krijgen.20 Dit hebben
gemeenten en UWV in de regio bestuurlijk afgesproken. De middelen voor
het eerste jaar zijn in september 2015 verstrekt.

15

Een startkwalificatie is een diploma op niveau havo, vwo, mbo-niveau 2 of hoger.
Daarbij gaat het niet om jongeren die vanwege (voorliggende) zwaardere, vaak meervoudige
problematiek (vooralsnog) niet in staat zijn om te werken.
17
Inspectie SZW (2015) Buitenspel; zie ook de volgende voetnoot.
18
Inspectie SZW (2015) Uitvoering van de Wwb voor jongeren (18–27 jaar), p. 12
19
Idem als vorige voetnoot.
20
Bij matchen op werk gaat het om vacatures voor werk of een combinatie van werken met
leren, waarbij sprake is van een arbeidscontract.
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

3

Waarom richten we ons op jongeren zonder startkwalificatie? Jongeren
zonder startkwalificatie hebben een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt.
Zij zijn twee keer zo vaak werkloos als jongeren met een startkwalificatie21
en als zij werken, werken zij vaker op flexibele basis.22 Daarnaast lijkt een
deel23 van deze jongeren zich te hebben teruggetrokken van de arbeidsmarkt. Dat was al langer bekend, maar recent onderzoek dat het CBS in
opdracht van SZW heeft uitgevoerd, geeft meer inzicht in de omvang en
kenmerken van deze jongeren (zie bijlage «Factsheet Jongeren «buiten
beeld» 2013»)24. De factsheet laat zien dat 134 duizend jongeren geen
door de overheid bekostigd onderwijs volgen, niet werken en niet in beeld
zijn bij UWV en gemeenten voor ondersteuning naar werk (hebben geen
uitkering, staan niet ingeschreven als werkzoekende bij UWV).25 In het
onderzoek van het CBS is de schatting van het aantal van 134 duizend
jongeren een bovengrens. Jongeren die een opleiding volgen die niet in
de onderwijsregistraties wordt waargenomen (particuliere opleidingen,
onderwijs gevolgd in het buitenland, bedrijfsopleidingen) en jongeren die
wel actief zoeken naar werk en beschikbaar zijn, maar niet staan
ingeschreven als werkzoekende bij UWV, kunnen op basis van de
beschikbare databestanden niet goed in beeld worden gebracht door het
CBS en worden ten onrechte tot de groep jongeren «buiten beeld»
gerekend. Daarbij gaat het om gegevens uit 2013. Het kan zijn dat in de
afgelopen periode deze jongeren toch weer onderwijs zijn gaan volgen,
zijn gaan werken, of in beeld zijn voor bemiddeling naar werk.
Van een deel van de groep jongeren «buiten beeld» kan op basis van
aanvullende bronnen in kaart worden gebracht waarom ze mogelijk geen
onderwijs volgen, niet werken en niet in beeld zijn bij UWV en gemeenten
voor ondersteuning naar werk. Het gaat dan om jongeren die de zorg
hebben voor een gezin, die net hun opleiding hebben afgerond, die
kortgeleden een baan hebben gehad of die op korte termijn weer werk
hebben en jongeren die in een instelling verblijven of bekend zijn bij
Jeugdzorg. Wat resteert is een groep van ongeveer 66 duizend jongeren
(tussen de 15 en 27 jaar) die geen door de overheid bekostigd onderwijs
volgt, niet werkt en niet in beeld is bij UWV en gemeenten voor ondersteuning naar werk zonder dat de reden hiervoor op basis van databestanden achterhaald kan worden, anders dan het langdurig (minstens
negen maanden) niet hebben gewerkt en het ontbreken van een startkwalificatie (naar verwachting heeft een groot deel van deze groep geen
startkwalificatie, maar op basis van de huidige gegevens kunnen we geen
exacte schatting maken). Gelukkig is het wel zo dat over een deel van deze
jongeren (jongeren zonder startkwalificatie tot 23 jaar) gegevens bekend
zijn bij de gemeente. Deze jongeren zijn eerder uitgevallen uit het
onderwijs (oud voortijdig schoolverlaters), maar zij zijn dus wel geregistreerd bij de RMC-dienst van de gemeente. We willen samen met het CBS
verkennen in hoeverre de omvang van de groep jongeren zonder
startkwalificatie (tot 23 en tot 27 jaar) alsnog in beeld kan worden
gebracht.
Uit het voorgaande blijkt dat de arbeidsmarktpositie van jongeren zonder
startkwalificatie kwetsbaar is; vraag en aanbod komen niet vanzelf21

CBS Statline
Wilthagen, Peijen, Dekker en Bekker, S. (2014). Het perspectief van jongeren op de Nederlandse arbeidsmarkt: Arbeidsmarktintrede, dienstverbandtransities, aansluiting vanuit het
onderwijs.
23
Om deze aantallen in perspectief te plaatsen: in september 2015 zochten 40.000
niet-schoolgaande jongeren tot 25 jaar werk en in maart 2015 hadden 43.000 jongeren tot 27
jaar een bijstandsuitkering en 34.000 jongeren tot 27 jaar een WW-uitkering. Zij waren dus in
beeld.
24
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
25
Peildatum oktober 2013.
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

4

sprekend bij elkaar. Bij deze groep geldt de viervoudige mismatch in
sterke mate. Eenmaal aan het werk nemen zij veel minder deel aan
scholing.26 De motivatie en bereidheid om zelf te starten met het volgen
van scholing is beperkt. De banen in het lagere arbeidsmarktsegment
worden mogelijk voor een deel ingevuld door middelbaar opgeleiden
(mbo-niveau 2 en 3), als gevolg van de krimp van de werkgelegenheid in
het middensegment (polarisering). Ook investeren werkgevers minder in
scholing van laagopgeleiden en zijn de ontwikkelde kennis en vaardigheden vooral bedrijfs- of branchespecifiek, wat niet bijdraagt aan de
overstap naar ander werk.27
Wat gaan we doen om deze jongeren aan het werk te helpen? Ten eerste
willen we voorkomen dat jongeren zonder startkwalificatie buiten beeld
raken voor toeleiding naar werk. Dat doen we door nieuwe voortijdig
schoolverlaters die niet op hun plek zijn in een voornamelijk schoolse
omgeving, binnen hetzelfde schooljaar toe te leiden naar werk. De
voorkeur gaat uit naar een BBL-leerbaan, zodat ze alsnog een startkwalificatie kunnen behalen. Als dat niet mogelijk is dan gaat de voorkeur uit
naar een baan in combinatie met andere vormen van leren.
Ten tweede willen we jongeren zonder startkwalificatie die geen door de
overheid bekostigd onderwijs volgen, niet werken en buiten beeld zijn van
UWV en gemeenten voor ondersteuning naar werk weer in beeld brengen
en perspectief bieden op een (leerwerk)baan. De groep tot 23 jaar (oud
voortijdig schoolverlaters) staat geregistreerd bij de RMC-dienst, maar
maakt wel onderdeel uit van de groep jongeren die buiten beeld zijn voor
toeleiding naar werk. Via bestandskoppelingen kunnen we deze groep
voortijdig schoolverlaters tot 23 dus weer traceren en vervolgens bereiken
en activeren. Dat vereist samenwerking tussen verschillende organisaties.
In sommige regio’s weten de betrokken organisaties elkaar al goed te
vinden. Wel is nog veel verbetering mogelijk.
Om alle organisaties en alle mogelijke instrumenten die er voor deze
jongeren zijn beter te benutten, is samenwerking in de gemeente en regio
nodig. Wij vragen de wethouders van de centrumgemeenten van de 35
arbeidsmarktregio’s en de betrokken RMC-regio’s om de eerste stap te
zetten. Zij kunnen een voorbeeldrol vervullen door in maart 2016
aanvullende bestuurlijke afspraken te maken over het aantal jongeren
zonder startkwalificatie dat zij op jaarbasis in hun gemeente willen
toeleiden naar een (leerwerk)baan en de wijze waarop zij zowel nieuwe als
oud voortijdig schoolverlaters naar een (leerwerk)baan willen begeleiden.
Dit laatste vraagt om het expliciteren van de rol die verschillende
organisaties op zich willen nemen, zoals de mbo-instelling, de
RMC-dienst, de dienst Werk & Inkomen, het leerwerkloket of meer
«informele» organisaties die vaak werken met rolmodellen en zijn
aangesloten bij de eigen netwerken van jongeren. Ook vragen wij de
wethouders van de centrumgemeenten van de 35 arbeidsmarktregio’s en
de RMC-regio’s om binnen de arbeidsmarktregio een aanjaagfunctie te
vervullen en andere gemeenten te stimuleren ook te komen tot bestuurlijke afspraken. De resultaten daarvan kunnen worden meegenomen in de
update van de regionale plannen van aanpak over matchen op werk.
Voornoemde bestuurlijke afspraken sluiten naadloos aan op de regionale
aanpak van voortijdig schoolverlaten. Jongeren die zijn uitgevallen,
moeten snel worden begeleid: in principe staat terugkeer naar het
onderwijs voorop. Maar zodra duidelijk is dat een jongere beter op zijn
26

ROA (2014) Werken en leren in Nederland; Preenen, Verbiest, Van Vianen, Van Wijk (2015)
«Informal learning of temporary agency workers in low-skill jobs», Career Development
International, Vol. 20 Iss 4
27
ROA (2014) Werken en leren in Nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

5

plek is op de arbeidsmarkt moet actie worden ondernomen. We komen
hierop terug in het voorstel voor het regionale gedeelte van de
vervolgaanpak van voortijdig schoolverlaten, die de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap presenteert in december.
Tot slot gaan we beleidsaanpassingen inzichtelijk maken die nodig zijn om
alle jongeren zonder startkwalificatie niet alleen in beeld te krijgen, maar
hen ook actief te begeleiden naar werk. Beleidswijzigingen die hierbij
kunnen helpen zijn bijvoorbeeld het ophogen van de leeftijd van de
doelgroep van RMC van 23 naar 27 jaar (zodat we alle jongeren in beeld
hebben), maar ook het creëren van een inspanningsverplichting bij de
gemeente om deze jongeren aan te spreken, op te pakken en samen met
de partners in de regio (onderwijsinstellingen, werkgevers, intermediairs)
te matchen op werk(ervaringsplaatsen). Dit vereist dus maatwerk van
gemeenten.
Hoe faciliteren we regio′s om van matchen op werk gericht op jongeren
met een uitkering en jongeren zonder startkwalificatie een succes te
maken? Dat doen we allereerst door Werkakkoorden af te sluiten met
landelijke of bovenregionaal opererende werkgevers, waarin we ook
afspraken maken over het bieden van (leerwerk)banen voor deze
jongeren. Met UWV en gemeenten hebben we afgesproken hoe te komen
tot uitwerking van deze afspraken in de regio alsook tot werving, selectie
en voordracht van jongeren. Naast het stimuleren van de vraag willen we
inzetten op het verbeteren van de werknemersvaardigheden en het
zoekgedrag van jongeren. Op dit moment inventariseren we wat regio′s
zelf al doen om jongeren te ondersteunen bij het verbeteren van hun
zoekgedrag en werknemersvaardigheden en hoe tevreden ze hierover zijn.
Ook brengen we in beeld of regio’s bij het matchen op werk al samenwerken of samen willen werken met intermediairs (uitzend-/
recruitmentorganisaties). En omdat werkgevers op een snel veranderende
arbeidsmarkt steeds meer waarde hechten aan persoonlijkheid en
competenties inventariseren we tevens welke tools er zijn om competenties te ontdekken en goed in beeld te brengen. De kennis die we
opdoen, delen we met de regio’s. Daarnaast stimuleren we dat regio′s van
elkaar kunnen leren. Dat doen we onder andere door het organiseren van
intervisiebijeenkomsten en leercirkels. Ook zal Regioplan tweemaal
rapporteren over de ontwikkeling die regio′s doormaken bij het matchen
op werk en de mogelijkheden die er zijn tot verbetering.
Regio′s aan de slag met matchen op werk
In de 35 arbeidsmarktregio’s werken gemeenten en UWV samen met
werkgevers om jongeren aan het werk te krijgen. Met elk een eigen
aanpak. Vier mooie voorbeelden van geslaagde initiatieven:
Rotterdam
Een gezamenlijke opgave en maatwerk per jongere en bedrijf. Dat
was de conclusie die 2 november klonk in het stadhuis van
Rotterdam. Op uitnodiging van burgemeester Aboutaleb kwamen
123 CEO’s van Rotterdamse bedrijven bijeen tijdens een inspiratiediner om te bespreken hoe zij gezamenlijk de jeugdwerkloosheid in
de stad kunnen aanpakken. Ruim de helft van de aanwezigen gaf
direct aan dat hun bedrijf een bijdrage wil leveren. Rabobank
Rotterdam voegde die avond daad bij het woord en ondertekende
een Rotterdams Jongerenakkoord. Eerder sloot Rotterdam al
akkoorden met Hilton Rotterdam en Albeda Collega en met Hago
Zorg en Erasmus MC.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

6

Drechtsteden
Werkgevers staan centraal bij de aanpak jeugdwerkloosheid in de
regio Drechtsteden. Twee keer per week brengt de wethouder voor
jeugdwerkloosheid van centrumgemeente Dordrecht persoonlijk een
bezoek aan een werkgever om te bespreken hoe en hoeveel werkloze
jongeren uit de regio zij aan werk kunnen helpen. Het doel is om de
vraag naar personeel van werkgevers in te vullen met kandidaten
van gemeenten en UWV: jongeren met een bijstandsuitkering en met
een WW-uitkering. Inzet: het afsluiten van regionale Werkakkoorden.
Een deel van de bedrijven die zijn bezocht presenteerde zich onlangs
aan het publiek.
Den Haag
De gemeente Den Haag organiseerde 26 september 2015 een
WERKtop voor het regionale bedrijfsleven. Tijdens de top heeft de
gemeente afspraken gemaakt met tientallen bedrijven uit de regio in
het zogenoemde «Haags Sociaal Akkoord». De werkgevers willen
nog dit jaar 1541 stageplekken, 230 werkervaringsplekken en 495
betaalde banen realiseren voor haar werkloze jongeren. De
gemeente geeft zelf het goede voorbeeld door de komende jaren 250
jongeren te laten instromen en biedt minimaal 1.800 jongeren een
betaalde stage of leerwerkplek.
Daarnaast constateert de gemeente dat vooral in buurten als
Moerwijk en de Schilderswijk de werkloosheid hoog is en dat veel
jongeren niet in beeld zijn voor bemiddeling naar werk. De gemeente
gaat daarom de wijk in. Het werkgeversservicepunt, de voortijdig
schoolverlaters aanpak, sociaal casemanagers, jongerenwerkers en
de afdeling Participatie vormen samen mobiele teams die langsgaan
bij onder andere buurthuizen en zelforganisaties. Zij leggen contact,
luisteren naar de bewoners en geven advies. Ook verwijzen zij naar
het Servicepunt Arbeid, dat onlangs is gevestigd in de Schilderswijk.
Jongeren kunnen daar terecht voor hulp bij het vinden van een
opleiding of werk en trainingen volgen. Ook werkgevers zijn er
welkom, om te kijken hoe zij de kansen op werk voor jongeren
kunnen vergroten. Hiermee wil de gemeente zichtbaar zijn en een
laagdrempelige dienstverlening bieden.
Amsterdam
De gemeente Amsterdam gaat jongeren in een kwetsbare positie
tussen de 18 en 27 jaar terugleiden naar school of toeleiden naar
werk. De domeinen Werk, Onderwijs en Economie werken intensief
samen om deze ambities te realiseren. Het gaat om jongeren met
een uitkering, jongeren zonder startkwalificatie, waaronder jongeren
met een afgeronde opleiding in het praktijkonderwijs of voortgezet
speciaal onderwijs, en jongeren die afzien van het aanvragen van
een uitkering, maar geen werk hebben al dan niet met een afgeronde
opleiding.
Deze laatste groep, jongeren die buiten beeld zijn van de gemeente
en UWV voor ondersteuning naar werk, lijkt zich te hebben teruggetrokken van de arbeidsmarkt. De JongerenPunten in de stadsdelen
van Amsterdam zetten in op het benaderen en activeren van deze
groep. Jongeren van 18 tot 23 jaar, die staan ingeschreven bij de
RMC-dienst, worden aangeschreven en opgebeld. Levert dit niets op,
dan worden de jongeren thuis bezocht. Jongeren tussen 23 en 27
jaar worden op straat of op andere openbare plaatsen aangesproken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

7

De gemeente gaat in gesprek met de jongeren over wensen,
mogelijkheden en ambities. De keuze is terugleiden naar school of
toeleiden naar werk soms in combinatie met leren (BBL). Samen met
werkgevers en intermediairs wordt hieraan invulling gegeven. De
extra inzet van de JongerenPunten richt zich op de stadsdelen waar
de jeugdwerkloosheid hoog is en waar veel migrantenjongeren
wonen. Tot en met oktober 2015 zijn door deze aanpak 500 jongeren
die voorheen buiten beeld waren teruggeleid naar school of
toegeleid naar werk.
City Deal
In een aantal steden zien we een hoge jeugdwerkloosheid in specifieke
buurten waar veel migrantenjongeren wonen. Zo is in Amsterdam
ongeveer 40 procent van de jongeren van niet-westerse allochtone
afkomst en zij wonen vooral in buurten als Amsterdam Nieuw-West en
Amsterdam Zuidoost waar relatief veel jongeren werkloos zijn.28
Tegelijkertijd zien we dat migrantenjongeren het steeds beter doen in het
onderwijs. Zo is het aantal hoger opgeleide migrantenjongeren tussen
2003 en 2014 verdubbeld29 en volgen meer migrantenjongeren onderwijs
op een hoger mbo-niveau. Opvallend is hierbij dat vooral meisjes van
Turkse en Marokkaanse afkomst het goed doen.30 Het opleidingsniveau
van veel migrantenjongeren benadert dat van autochtone jongeren.31
Naar verwachting blijft deze trend doorzetten.
Wat is het probleem? Het stijgende onderwijssucces van migrantenjongeren vertaalt zich onvoldoende in succes op de arbeidsmarkt. Migrantenjongeren hebben een veel zwakkere arbeidsmarktpositie dan autochtone
jongeren. Gelijke papieren, maar geen gelijke kansen. «Hard werken loont
niet», dat is de boodschap die deze jongeren meekrijgen. Het is de
verkeerde boodschap. Niet alleen aan de goed opgeleide jongeren zelf,
maar ook aan hun omgeving. Immers, veel van de goed opgeleide
jongeren zijn rolmodel. Een kentering is daarom nodig, anders dreigt de
sociale scheidslijn tussen herkomstgroepen groter te worden. Dit is de
generatie die kan doorstromen naar een hogere sociaaleconomische
klasse en sociale scheidslijnen kan doorbreken.
Waarom moeten we nu iets doen? We hebben concrete mogelijkheden
om de arbeidsmarktpositie van migrantenjongeren sterk te verbeteren.
Een relatief grote investering is al geleverd en begint vruchten af te
werpen: het onderwijssucces van migrantenjongeren stijgt. Waar we,
gezien de gesignaleerde problematiek (migrantenjongeren hebben door
de omgeving waarin zij opgroeien in verhoogde mate te maken met de
kwalitatieve mismatch op de arbeidsmarkt, naast negatieve beeldvorming/
discriminatie) nog in moeten investeren is jongeren beter voorbereiden
op de arbeidsmarkt, dat begint al in het onderwijs. Dit betekent jongeren
ondersteunen bij het maken van een weloverwogen studiekeuze, hun
werknemersvaardigheden versterken, jongeren helpen bij de overgang
naar werk en jongeren en werkgevers handvatten bieden om negatieve
beeldvorming/discriminatie te overbruggen.
Samen met vijf steden (Amsterdam, Den Haag, Eindhoven, Leeuwarden
en Zaanstad) zijn we daarom gestart met een City Deal. Met een brede
coalitie gaan we aan de slag met vernieuwende oplossingen gericht op
28

Herkomstgroep: niet-westers. Leeftijd: 15 tot en met 26 jaar. Bron: CBS Statline
CBS Statline: Bevolking; hoogst behaalde onderwijsniveau
CBS (2014) Jaarrapport Integratie 2014, p. 43
31
Dit geldt voor studenten op mbo niveau 3 en niveau 4 en voor het wo, voor het hbo geldt deze
ontwikkeling in mindere mate. Bron: DUO
29
30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

8

(migranten)jongeren woonachtig in achterstandsbuurten, die in principe
goed functioneren (geen grote voorliggende problematiek die onderwijsof arbeidsmarktdeelname verhinderen), maar desondanks de boot dreigen
te missen. Dit is geen doelgroepenbeleid, aangezien de oplossingen zijn
gericht op het ondervangen van de mismatch waar alle jongeren mee te
maken hebben en dus ten goede komen aan alle jongeren uit de betreffende buurten en, indien effectief, breder kunnen worden ingezet voor
jongeren in het land. In Amsterdam en Den Haag is de City Deal een
aanvulling op wat er al gebeurt om de arbeidsmarktpositie van (migranten)jongeren te verbeteren. Eindhoven, Leeuwarden en Zaanstad zien in
deze aanpak mogelijkheden om te starten met veelal nieuwe initiatieven
op het terrein van onderwijs en werk om (migranten)jongeren in hun
achterstandsbuurten te bereiken. Het is een lerende aanpak, dus we leren
van elkaar.
Wat gaan we doen? In de nabije omgeving van de buurten waarop deze
aanpak zich richt, staan 28 middelbare scholen die vmbo aanbieden en
zeven mbo-instellingen. Daarnaast zijn we in gesprek met acht instellingen in het hoger onderwijs. De mogelijke impact van deze oplossingen
is te illustreren aan de hand van het onderwerp studiekeuze. Veel
jongeren hebben moeite met het kiezen van een studie. We zien nog
steeds dat te veel (v)mbo leerlingen een studierichting kiezen met matige
kansen op werk. Het ervaren van werk, liefst werk met goede arbeidsmarktkansen, helpt jongeren een meer weloverwogen studiekeuze te
maken en netwerken te ontwikkelen. Dit wordt werkexploratie32 genoemd.
Al zou maar de helft van de jongeren hierdoor een studie kiezen die beter
bij hen past, dan leidt dat tot aanzienlijk meer gemotiveerde leerlingen,
minder switchen, minder voortijdig schoolverlaters, meer onderwijsrendement, betere arbeidsmarktkansen en minder maatschappelijke kosten.
Ook gaan we in de vijf steden samen met UWV, intermediairs en
werkgevers de jongeren uit achterstandsbuurten die kunnen werken ook
perspectief bieden op werk. Dat willen we doen door te investeren in het
bereiken en activeren van deze jongeren, hen actief te matchen op
vacatures en hen goed voor te bereiden op het sollicitatieproces. Ook bij
het matchingsproces kijken we wat jongeren, werkgevers, gemeenten,
UWV en intermediairs kunnen doen om negatieve beeldvorming/
discriminatie te overbruggen.
Over anderhalf jaar weten we hoeveel migrantenjongeren in het
onderwijs en op de arbeidsmarkt we hebben bereikt in de vijf steden. Dan
weten we wat werkt en wat niet. Over anderhalf jaar gaan minimaal vijf
andere steden aan de slag met een brede coalitie om de arbeidsmarktpositie van (migranten)jongeren te verbeteren. Ook willen we de beeldvorming over migrantenjongeren kantelen. Niet langer moet worden
gedacht vanuit problemen, maar we willen het wenkende perspectief
bieden van een generatie vol potentie.
We geven een korte leeswijzer bij de City Deal (zie bijlage)33. Eerst wordt
dieper ingegaan op de viervoudige kwalitatieve mismatch en negatieve
beeldvorming/discriminatie. Vervolgens worden de vernieuwende
oplossingen beschreven per onderwijssector (vmbo, mbo en hoger
onderwijs) en voor de arbeidsmarkt (onderdeel «werk»). Hiermee komen
we tegemoet aan de gewijzigde motie Karabulut/Yücel34, waarin de

32

Jongeren al vroeg in hun schoolloopbaan ervaring laten opdoen bij een werkgever, als
onderdeel van loopbaanleren. Zie ook p.10 van deze brief.
33
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
34
Kamerstuk 29 544, nr. 612

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

9

regering wordt verzocht om zo spoedig mogelijk concrete, buurtgerichte
plannen te presenteren.
Voorbeelden City Deal
Leeuwarden
In Leeuwarden zijn jongeren die een zwakkere arbeidsmarktpositie
hebben ten opzichte van andere jongeren. Denk aan migrantenjongeren en jongeren uit bepaalde buurten. Zij krijgen vanuit hun
sociale omgeving weinig ondersteuning bij hun oriëntatie op
studiekeuze en later bij het betreden van de arbeidsmarkt.
De gemeente Leeuwarden, het vmbo en mbo onderwijs, sociale
wijkteams en andere maatschappelijke organisaties hebben de
handen in elkaar geslagen en ontwikkelen gezamenlijk activiteiten
om de achterstand voor deze jongeren weg te nemen. Denk daarbij
bijvoorbeeld aan het verbeteren van studiekeuze door meer en
gerichtere voorlichting in het vmbo en mbo, het versterken van het
netwerk van jongeren, vergroten van de ouderbetrokkenheid en
samenwerking met werkgevers in het bieden van stage- en oriëntatieplekken.
Eindhoven
Om tot een breed gedragen aanpak te komen organiseerde de
gemeente Eindhoven in samenwerking met het Summa college een
werkconferentie over de City Deal. Aanwezig waren: onderwijs,
werkgevers, ouders, jongeren, zorg, WIJeindhoven, maatschappelijke partners en projectuitvoerders. Rond tien verschillende thema’s
zijn rondetafelgesprekken gevoerd: discriminatie, motivatie, de rol
van de werkgevers, uitgaan van talent, de negatieve spiraal,
ouderbetrokkenheid, beroepenoriëntatie, cultuurverschillen, nieuwe
migranten en de draad weer oppakken. De conferentie heeft het
mogelijk gemaakt dat partijen die elkaar niet eerder tegenkwamen,
dit nu wel gaan doen. Dat is waar Eindhoven mee doorgaat waarbij
de gemeente de rol heeft van verbinder tussen de verschillende
partijen. De focus ligt op problemen en oplossingsrichtingen die
vooral, maar niet uitsluitend, migrantenjongeren betreffen.
Loopbaanleren
De arbeidsmarkt verandert snel door technologisering, globalisering, en
individualisering. Het is belangrijk om jongeren voor te bereiden op deze
dynamiek en het onderwijs, naast het opleiden voor een beroep met vaste
taken, te richten op de ontwikkeling van bredere loopbaancompetenties
bij jongeren zodat zij hun eigen loopbaan vorm kunnen geven.
Wat is het probleem? Docenten, scholen en de sectorraden hebben hard
gewerkt aan het verbeteren van de loopbaanoriëntatie en -begeleiding
(LOB). Maar het kan en moet nog beter. Zo blijkt uit de JOB-monitor dat
minder dan de helft van de mbo-studenten tevreden is over de loopbaanbegeleiding die ze ontvangen.35 En in het vmbo geeft slechts de helft van
de studenten aan goed te zijn voorbereid op een vervolgopleiding.36 Dat
dit negatieve consequenties heeft, zien we aan het feit dat veel jongeren
switchen van opleiding. Zo blijkt dat in het eerste jaar van hun
mbo-opleiding 17% van de jongeren uitvalt, waarvan een groot deel
switcht naar een anderen opleiding.37 Ook in het hbo zien we dit beeld,
35

JOB (2014) JOB-monitor 2014
ROA (2015) Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2014
37
Benchmark MBO (2013) bouwsteen studiesucces
36

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

10

daar switcht 20% van de studenten in het eerste jaar van de opleiding.38
Tevens is de voorbereiding op de arbeidsmarkt voor verbetering vatbaar.
Slechts 31% van de afgestudeerde hbo’ers is tevreden over de
voorlichting over beroepsmogelijkheden. In het mbo is 40% van de
jongeren te spreken over de voorlichting over de beroepsmogelijkheden.39
Het kabinet wil stimuleren dat jongeren gerichte keuzes maken tijdens en
na hun schoolloopbaan, dat zij leren sturing te geven aan hun loopbaan,
zodat zij ook beter kunnen inspelen op veranderingen op de arbeidsmarkt.
We noemen dit loopbaanleren. Bij loopbaanleren staat het ontwikkelen
van vijf loopbaancompetenties40 centraal: wat kan ik? (kwaliteitenreflectie), wie ben ik? (motievenreflectie), welk werk past bij mij? (werkexploratie), hoe bereik ik dat? (loopbaansturing) en wie kan mij daarbij
helpen? (netwerken).
Wat gaan we doen? Het kabinet wil loopbaanleren een stevigere plek
geven in het onderwijs. Dit willen we doen in nauwe samenwerking met
de onderwijssectoren. Om die reden sturen de Minister en Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in het voorjaar 2016 een
sectoroverstijgende brief Loopbaanleren aan de Tweede Kamer. De
evaluatie van de stimuleringsregeling LOB in het mbo en de nieuwe
ondersteuningsafspraken voor 2016 maken ook deel uit van deze brief.
Daarnaast worden uitkomsten uit lopende onderzoeken, zoals het
haalbaarheidsonderzoek van de VO-raad naar een bovensectoraal
stroompunt LOB (een kennis- en expertisecentrum), eveneens meegenomen. Ook neemt loopbaanleren een centrale plaats in de City Deal. De
City Deal is daarmee proeftuin voor het doorontwikkelen van methodieken
en draagt op termijn bij aan de ambitie van het kabinet om landelijk werk
te maken van loopbaanleren.
Afspraken met werkgevers
Waarom richten we ons op werkgevers? Werkgevers zijn essentiële
partners voor gemeenten, UWV en onderwijsinstellingen om van matchen
op werk, de City Deal en loopbaanleren een succes te maken. Daarom
gaan we door met het afsluiten van Werkakkoorden. In een Werkakkoord
staat hoe een werkgever de kansen op werk voor jongeren vergroot.
Werkgevers kunnen een wereld van verschil maken voor jong talent. En
dat kan op vele manieren. Wij laten het palet aan mogelijkheden zien in de
menukaart, die we aan werkgevers aanbieden41. Het gaat niet alleen om
banen, maar ook over jongeren opleiden, inspireren en voorbereiden.
Werkgevers zijn dus ook leermeester, rolmodel en coach. De menukaart is
onderverdeeld in vier thema’s: het laten instromen van jongeren, het
combineren van werken en leren, het voorbereiden van jongeren in het
onderwijs op de arbeidsmarkt en het bevorderen van culturele diversiteit.
Waarom doen werkgevers mee? Die vraag is gesteld aan werkgevers. Het
antwoord luidt: Jongeren maken een organisatie energieker en innovatiever. Zij brengen actuele kennis, enthousiasme en veel drive naar de
werkvloer. Met een goede leeftijdsdiversiteit zijn organisaties ook beter in
staat zijn om flexibel in te spelen op veranderingen. Daarnaast maken
jongeren de samenwerking met scholingsinstituten makkelijker. Door
jongeren zelf op te leiden, vergroten werkgevers het aanbod van goed
38

Inspectie van het Onderwijs (2015) Onderwijsverslag 2013–2014
ROA (2015) Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2014
Meijers, Kuijpers, Bakker (2006) Over leerloopbanen en loopbaanleren, loopbaancompetenties
in het (v)mbo.» Platform Beroepsonderwijs
41
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
39
40

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

11

gekwalificeerd toekomstig personeel. Een diverse werkvloer draagt
bovendien bij aan de productiviteit en winst. Veel werkgevers vinden het
belangrijk dat hun personeel een afspiegeling is van hun klantenbestand.
Dat maakt werving van nieuw personeel ook makkelijker.
Wat hebben de Werkakkoorden tot nu toe opgeleverd? Veel werkgevers
geven aan dat zij, sinds het afsluiten van een Werkakkoord, professioneel
aan de slag zijn gegaan met onderwerpen die worden genoemd in de
menukaart. De targets die gesteld zijn over instroom gaan zij halen, zowel
voor lager als hoger opgeleide jongeren. Dat geldt ook voor leerwerkcombinaties. Ook krijgt de samenwerking met gemeenten en UWV vorm.
Bovendien zijn werkgevers enthousiast om jongeren in het onderwijs voor
te bereiden op de arbeidsmarkt; zij bieden bliksemstages, organiseren
aansprekende bedrijfsbezoeken of werken mee met een initiatief zoals
Baas van Morgen. Dit is een initiatief van JINC, waarbij kinderen die
opgroeien in een omgeving met veel werkloosheid en weinig rolmodellen
kennismaken met een omgeving die ze van huis uit niet kennen, voor één
dag meelopen met een CEO, directeur, burgemeester of hoofdredacteur.
Wat hebben we over anderhalf jaar bereikt? Over anderhalf jaar hebben
we 100 nieuwe Werkakkoorden afgesloten (aangekondigd in de brief van
31 maart 2015 aan uw Kamer, Kamerstuk 29 544, nr. 599). We willen
komen tot een duurzame bijdrage van werkgevers. Bij het afsluiten van
nieuwe Werkakkoorden focussen we daarom op werkgevers uit kansrijke
sectoren, met veel regionale vestigingen en een uitstralingseffect naar
andere werkgevers. De werkgevers waarmee we over anderhalf jaar
Werkakkoorden hebben afgesloten vormen een voorhoedegroep die ook
na deze kabinetsperiode kunnen voorzien in «olievlekwerking» onder
andere werkgevers.
Voorbeelden van werkgevers met een Werkakkoord
Cofely
Cofely is technisch dienstverlener en wil het beeld dat jongeren
hebben van werken in de techniek verbeteren. Zo willen ze schoolgaande jongeren door bedrijfsbezoeken laten ervaren hoe het is om
te werken bij een technisch bedrijf. Ook zet Cofely in op instroom
van jongeren. Zij brengen een aanstekelijk enthousiasme met zich
mee en denken anders na over wat voor de gevestigde professionals
vanzelfsprekend is. Daarnaast biedt Cofely arbeidsmarkttrainingen
aan zowel schoolgaande als werkzoekende jongeren. Zij doen dit om
jongeren voor te bereiden op het solliciteren en het vinden van een
gepaste baan. Bijvangst is het vinden van talent voor de organisatie.
McDonald’s
De McDonald’s Academy is een erkend leerbedrijf dat de
medewerkers van McDonald’s de kans biedt om leren en werken te
combineren en hiermee een officieel erkend mbo-diploma te
behalen. Medewerkers krijgen dan één dag in de week theorielessen
aangeboden en doen vier dagen in de week praktijkkennis op in het
McDonald’s restaurant waar ze werken. Daar geeft een praktijkbegeleider hun aanvullende informatie over hoe de theorie in de praktijk
uitpakt. De theoretische leergang wordt verzorgd door gecertificeerde trainers en docenten die zelf afkomstig zijn uit de fastservicebranche. Naast de vakken die gericht zijn op hun werk bij
McDonald’s, worden ook algemene vakken gedoceerd, die de
waarde van het mbo diploma borgen. Afhankelijk van vooropleiding
en ervaring kunnen medewerkers op verschillende niveaus bij
McDonald’s Academy terecht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

12

Het leerwerktraject is jaarlijks voor ruim 450–500 medewerkers een
waardevolle stap in hun carrière. Daarvan behalen ieder jaar ruim
200 medewerkers hun mbo diploma, waardoor ze sneller
doorgroeien naar een volgende functie, binnen (of soms ook buiten)
de organisatie. McDonald’s viert dit jaar haar 1500e geslaagde
medewerker van de McDonald’s Academy en blijft haar
medewerkers actief trainen en stimuleren zich verder te ontwikkelen.
Inzet van andere werkgevers
De werkgevers met een Werkakkoord creëren allerlei kansen voor
jongeren. Zo stromen jongeren in via traineeships, bijvoorbeeld bij
Microsoft stromen er op deze wijze 20 jongeren (waarvan 5 met
arbeidshandicap) met zeer uiteenlopende studies in. Voor de lager
opgeleide jongeren worden kansen gecreëerd bij bijvoorbeeld
Hilton, waar ze per locatie vier verschillende vacatures openstellen
voor jongeren met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Honderden
leerwerkcombinaties worden aangeboden door organisaties als
McDonald’s en AS Watson. Op alle niveaus worden stages aangeboden door bedrijven als Nestlé, Schiphol, de Belastingdienst,
Siemens en IBM. Het gaat hier om een totaal van meer dan 1500
stageplaatsen. Hilton en Albert Heijn bieden veel bijbanen voor
jongeren, waarmee jongeren voornamelijk werknemersvaardigheden aanleren. Microsoft wil iedereen leren coderen en de
Rabobank draagt bij om pop up stores te creëren waarin mbo niveau
1 en niveau 2 leerlingen ervaring kunnen opdoen.
Tot slot wijzen wij u op het volgende. Wanneer u tussentijds op de hoogte
wilt blijven van onze aanpak, bezoek dan de website, meld u aan voor de
nieuwsbrief of volg #aanpakJWL op Twitter.42
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

42

www.aanpakjeugdwerkloosheid.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 29 544, nr. 674

13