Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

33 997

Vliegramp MH17

Nr. 36

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 10 maart 2015
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken, de vaste commissie voor
Veiligheid en Justitie en de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu
en hebben op 5 februari 2015 overleg gevoerd met Minister Koenders van
Buitenlandse Zaken, Minister Opstelten van Veiligheid en Justitie en
Staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur en Milieu over:
− de brief van de Minister van Veiligheid en Justitie d.d.
18 december 2014 over de stand van zaken met betrekking tot
MH17 (Kamerstuk 33 997, nr. 26);
− de brief van de Minister van Veiligheid en Justitie d.d. 3 februari 2015 met de beantwoording van vragen van de commissie
over de standvanzakenbrief MH17 d.d. 18 december 2014
(Kamerstuk 33 997, nr. 26 ) (Kamerstuk 33 997, nr. 30);
− de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
d.d. 30 januari 2015 inzake de Nederlandse inbreng High Level
Safety Conference ICAO over de risico’s van vliegen over
conflictgebieden (Kamerstuk 33 997, nr. 29);
− de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 23 januari 2015 met de reactie op het verzoek van het lid Omtzigt,
gedaan tijdens de regeling van werkzaamheden d.d. 22 januari
2015, inzake aanvullende informatie ramp MH17 (Kamerstuk
33 997, nr. 28);
− de brief van de Minister van Veiligheid en Justitie d.d.
10 december 2014 met de reactie op het verzoek van het lid
Bontes om een reactie op het bericht «Nabestaanden: Nederland heeft onderzoek MH17 verpest» (Kamerstuk 33 997,
nr. 25).

kst-33997-36
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

1

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Eijsink
De voorzitter van de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu,
Van Dekken
De voorzitter van de vaste commissie voor Veiligheid en Justitie,
Ypma
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Van Toor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

2

Voorzitter: Eijsink
Griffier: Van Toor
Aanwezig zijn elf leden der Kamer, te weten: Van Bommel, Bontes, Ten
Broeke, Eijsink, Van Ojik, Omtzigt, De Roon, Servaes, Sjoerdsma, Van der
Staaij en Voordewind,
en Minister Koenders van Buitenlandse Zaken, Minister Opstelten van
Veiligheid en Justitie en Staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur en
Milieu, die vergezeld zijn van enkele ambtenaren van hun ministeries.
Aanvang 18.04 uur.
De voorzitter: Ik heet de Ministers van Buitenlandse Zaken en van
Veiligheid en Justitie en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu
welkom, evenals hun medewerkers hier en de medewerkers op de
ministeries, die waarschijnlijk meeluisteren. Ook heet ik de leden, de
mensen op de publieke tribune en de luisteraars thuis welkom.
Wij spreken vandaag over verschillende brieven betreffende de stand van
zaken met betrekking tot MH17. Met de leden is afgesproken dat zij een
spreektijd van zes minuten in eerste termijn hebben. Ik zal waarschuwen
wanneer de laatste minuut ingaat. De leden krijgen de gelegenheid voor
één interruptie in eerste termijn. Na de eerste termijn van de kant van de
Kamer zal vijftien minuten worden geschorst, waarna de beantwoording
van de zijde van de regering zal plaatsvinden. De heer De Roon heeft
moeten plaatsnemen aan de rechterkant van de tafel, omdat er aan de
linkerkant niet voldoende plaats is. Mocht hij het gevoel hebben dat ik te
veel naar de linkerkant van de tafel georiënteerd ben, dan moet hij het mij
zeker laten weten.
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. Het is inmiddels bijna zeven
maanden geleden dat MH17 verongelukte in Oekraïne, waarbij 298
slachtoffers zijn gevallen. Heel veel nabestaanden hebben hun dierbaren
kunnen begraven, maar drie slachtoffers zijn nog niet geïdentificeerd. Ik
noem Piet Ploeg uit Maarssen die bij de vliegramp zijn broer Alex, diens
vrouw Edith en hun zoon Robert verloor. Van zijn schoonzus en zijn neef
werden de stoffelijke resten teruggevonden; van zijn broer nog niet. Alex
Ploeg behoort tot de laatste drie slachtoffers, allen Nederlands, die nog
niet zijn geïdentificeerd. De nabestaanden van de drie slachtoffers zitten te
wachten op identificatie om daarmee afscheid te kunnen nemen. Hoe
wrang is het afscheid als je zelfs na de begrafenis nog weer geconfronteerd kunt worden met de repatriëring van stoffelijke resten van je
geliefde.
Na de ramp was er grote saamhorigheid in de samenleving en gelukkig
ook in de politiek. We deelden hier niet alleen een sentiment, maar
kwamen ook tot de prioriteitstelling tussen regering en parlement. Aan die
prioriteitstelling is voor de VVD-fractie niets veranderd. Daarom herhaal ik
de prioriteitstelling nog een keer. 1. Repatriëring van lichamen en
persoonlijke bezittingen. We laten niets of niemand achter. 2. Het
onderzoek naar de toedracht van de ramp onder leiding van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid. 3. Het onderzoek naar de schuldvraag via het
strafrechtelijk onderzoek door het Openbaar Ministerie en het joint
investigation team.
Als parlementariërs zoeken we voortdurend naar een maximale transparantie in het onderzoeken van feiten en beweringen om onrust weg te
nemen. Dat is lastig, omdat we in onze beste intenties dan de professionele onderzoekers, die hun werk in onafhankelijkheid moeten kunnen
doen, zoals de OVV, of in volstrekte stilte, zoals het OM, voor de voeten
kunnen lopen. Ik worstel elke dag met de afweging, maar ik kom ook elke
dag weer tot de conclusie dat ik het niet beter kan doen dan de professi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

3

onals. En omdat ik ook in deze Kamer namens mijn fractie heb gezworen
dat ik alles doe om het beste resultaat te kunnen bereiken voor de
nabestaanden – uitzoeken hoe dit heeft kunnen gebeuren en wie dit heeft
gedaan – realiseer ik mij dat van mij als Kamerlid terughoudendheid mag
worden verwacht. Dat schept verantwoordelijkheden; ook, zeg ik er
nadrukkelijk bij, voor het kabinet. We zitten nu eenmaal in een proces
waarbij er telkens in de media zaken kunnen verschijnen waarover we het
liefst direct opheldering willen. Ik doel op satellietbeelden die onze Duitse
collega’s gezien zouden hebben en dan vervolgens toch weer niet, een
memo bij Buitenlandse Zaken dat niet door Infrastructuur en Milieu is
gezien, een tussenrapportage van een onafhankelijke instantie. Maar laten
we ons eens voorstellen hoe je een groot internationaal onderzoek moet
leiden, waarbij niet alleen de bijdragen van een aantal landen cruciaal zijn
voor de oplossing, maar ook het vertrouwen van de internationale
gemeenschap dat dit onafhankelijk en zonder enige vorm van externe
druk of inmenging wordt uitgevoerd. Een onderzoek waarbij iedereen
meekijkt, vraagt iets van ons parlementariërs: terughoudendheid maar
ook de discipline om het vertrouwen dat wij aan die onderzoekers hebben
geschonken, niet telkens weer in te trekken. Het kan niet zo zijn dat de
Onderzoeksraad of het Openbaar Ministerie de prijs moeten betalen voor
mijn democratische nieuwsgierigheid. Dan is de prioriteit van onafhankelijk, onomstotelijk en onbetwistbaar bewijs altijd groter.
Mijn vragen in eerste instantie zijn gericht aan de Minister van Veiligheid
en Justitie. Ze gaan over de repatriëring en het belang van de
nabestaanden. Wat verwacht de Minister van het identificatieproces van
de laatste drie slachtoffers? Levert een nieuwe zoekactie ook nieuwe
stoffelijke resten op of is de zoekactie vooral bedoeld om alle resten te
repatriëren? Of zijn er stoffelijke resten in Hilversum die nog niet zijn
geïdentificeerd?
Gisteren waren er nabestaanden bij ons op bezoek in de Kamer. Mijn
collega Ingrid de Caluwé was daarbij namens de VVD-fractie. Er is met de
nabestaanden uitgebreid gesproken over wat hen bezighoudt en waar zij
op dit moment behoefte aan hebben. Hoe staat het met het contact tussen
de nabestaanden en Malaysian Airlines? Hoe staat het met de schadevergoedingen? We hebben eerder in de Kamer gesproken over het ondersteunen van de nabestaanden, direct of indirect, zodat zij hun werk in hun
stichting en hun activiteiten kunnen doen. Uit de antwoorden leid ik af dat
dit ondertussen is gebeurd. Hoe lang zijn de familierechercheurs nog
beschikbaar voor de families? Hoe onderhoudt de Minister zelf het contact
met de nabestaanden? Welke rol speelt Slachtofferhulp daarbij? Krijgt de
Minister feedback over de communicatie die plaatsvindt?
Dan kom ik bij de toedracht. Wij moeten erop toezien dat de bij wet door
ons benoemde Onderzoeksraad over alle informatie beschikt om het
onderzoek goed te kunnen uitvoeren. In die zin vind ik het belangrijker dat
het memo van 14 juli helemaal en integraal in handen is van de Onderzoeksraad dan dat wij het krijgen. Ik heb er begrip voor dat diplomatieke
post niet wordt geopenbaard aan de Kamer. Maar om de Onderzoeksraad
onbetwistbare conclusies te kunnen laten trekken, is het enige wat wij nu
nodig hebben vertrouwen en geduld.
Terwijl dat onderzoek loopt, moeten we wel kijken naar de verantwoordelijkheden voor de veiligheid in het luchtruim. Iedereen kan vaststellen dat,
ondanks het feit dat er geen rechtstreekse bedreiging voor de burgerluchtvaart kon worden geconstateerd, er toch een burgertoestel uit de lucht is
geschoten. De cruciale vraag op dit moment is dan ook: wie gaat er over
dat luchtruim? Beschikken diegenen over de informatie om dat verantwoordelijk te doen, zodat je overal ter wereld redelijkerwijs veilig in en uit
een vliegtuig kunt stappen? De eerste verantwoordelijkheid voor de
veiligheid in het luchtruim ligt bij de soevereine staat Oekraïne.
Vervolgens is er een verantwoordelijkheid bij de gebruikers van het
luchtruim, de luchtvaartmaatschappijen, om een risicoanalyse te kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

4

maken. Die kunnen daarbij worden geadviseerd of geïnformeerd door
internationale instanties als ICAO, nationale luchtvaartautoriteiten en
nationale inlichtingendiensten op basis van hun capaciteiten, bevoegdheden en inzichten. Ik wil weten welke informatie er was. Uit mededelingen over het memo van 14 juli weten we dat er geen concrete dreiging
ten aanzien van de burgerluchtvaart bestond.
Uit publieke uitlatingen van de Minister van Buitenlandse Zaken van
Oekraïne, Klimkin, en zijn collega van Defensie weten we dat de Oekraïense regering klaagt over rebellen die beschikten over zware wapens – ik
quote – «die normaal gesproken niet in handen van terroristen zouden
mogen zijn». We weten ook dat de Oekraïners op dat moment zelf naar
aanleiding van het neerschieten van de Antonov op 6,2 kilometer het
eigen luchtruim tot 9,7 kilometer hadden gesloten. We weten ook dat
NAVO-generaal Breedlove meldde dat aan Russische zijde rebellen
werden getraind met luchtafweergeschut. En we weten dat er in de vier
maanden voorafgaand aan de ramp elf vliegtuigen en acht helikopters uit
de lucht zijn geschoten. Kan de Staatssecretaris van I en M aangeven waar
die 9,7 kilometer op gebaseerd is? Het is natuurlijk de verantwoordelijkheid van Oekraïne, maar is daar een luchtvaart rationale voor?
Het verslag van de diplomatieke briefing is wel gedeeld met Buitenlandse
Zaken, Defensie, Veiligheid en Justitie, Binnenlandse Zaken, Financiën en
Algemene Zaken maar niet met I en M. Waarom is dat het geval? Waarom
zijn zes departementen wel geïnformeerd? Als I en M wel zou zijn
geïnformeerd, is het dan de taak van de Staatssecretaris om luchtvaartmaatschappijen in te lichten? Heb ik goed begrepen dat de Nederlandse
overheid expliciet geen bevoegdheid heeft om een geplande vlucht, ook
niet van een Nederlandse luchtvaartmaatschappij, buiten Nederland te
verbieden? Klopt het dat de VS dat wel kan? De Staatssecretaris wil de
mogelijkheden van ICAO uitbreiden. Moet dat een soort clearing house
worden? Wat zijn de concrete voorstellen die de Staatssecretaris gedaan
heeft om die informatievoorziening te verbeteren? Welke acties heeft zij
sinds 18 juli ondernomen?
De voorzitter: Wilt u afronden, mijnheer Ten Broeke?
De heer Ten Broeke (VVD): Mijn laatste vragen. Voor mij blijft een
objectief, onafhankelijk tot stand gekomen en onbetwistbaar antwoord op
hoe dit heeft kunnen gebeuren en wie dit heeft gedaan het allerbelangrijkste. Ik wil ook aan het einde van dit proces de nabestaanden in de ogen
kunnen kijken en kunnen zeggen dat niemand hoeft te twijfelen aan de
uitkomst, niet door interventies, niet door bemoeizucht en niet door
politieke druk. Maar tegelijkertijd zijn ook wij een controlerende instantie.
Tegen die achtergrond wil ik vandaag mijn waardering uitspreken aan het
adres van de Minister van Veiligheid en Justitie voor het vertrouwen dat
hij in de Kamer stelde toen hij besloot om ons op vertrouwelijke basis te
laten voorlichten door het OM in een lopende strafzaak, een meervoudige
moordzaak, mogelijk zelfs een oorlogsmisdrijf. Ondanks de risico’s die
hieraan verbonden zijn, zou ik de Minister willen vragen, zodra en
wanneer dit mogelijk is, of hij bereid is de Kamer opnieuw dit voorrecht te
gunnen.
Ik rond af. Ik heb helder aangegeven wat de afwegingen van de VVD zijn
en langs welke drie prioriteiten wij dit proces behandelen. Ik heb ook
aangegeven hoe dit soms wringt met onze democratische nieuwsgierigheid en hoe die verantwoordelijkheid drukt, niet alleen op ons, maar
ook op de regering.
De heer Servaes (PvdA): Voorzitter. Het is ruim een halfjaar geleden maar
voor ons nog de realiteit van iedere dag. Dit vat zo’n beetje de woorden
samen die gisteren zijn uitgesproken in het gesprek met de nabestaanden,
met de mensen van de Stichting Vliegramp MH17. Dit is het gevoel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

5

waarmee wij vandaag allemaal zitten. Hoewel wij de diepte van hun leed
nooit kunnen voelen, begrijpen wij wel wat dit voor hen moet betekenen.
Ik wil beginnen met twee punten die in dat gesprek gisteren naar voren
zijn gekomen. Ten eerste de grote waardering die er bij de nabestaanden
bestaat voor degenen die zich ingezet hebben en die zich in blijven zetten
in de nasleep van deze ramp. In het bijzonder werden de familierechercheurs genoemd en de ploeg die zich met het identificatieproces
bezighoudt. Waardering ook voor de wijze waarop de mensen van de
Onderzoeksraad, het Openbaar Ministerie en de Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid bereid zijn om binnen de mogelijkheden informatie te geven over de voortgang van hun werk. Ik wil dat de
nabestaanden nazeggen. Ik wil vandaag ook respect uitspreken voor de
mensen van de Stichting Vliegramp MH17, zelf vaders, dochters, broers,
zussen, die niet alleen zelf verdriet hebben te verwerken, maar die zich
hebben opgeworpen om zich namens de naasten, een grote groep
slachtoffers, in te zetten voor onderlinge contacten, allerlei praktische
zaken en voor straks een nationaal monument en een herdenking.
Ten tweede is naar voren gekomen hoe belangrijk het is om ons te
realiseren dat terwijl wij vandaag spreken over de voortgang van de
activiteiten op de crashsite, het verloop van het onderzoek en de
veiligheid van het luchtruim, de meeste nabestaanden nog midden in hun
rouwproces zitten. Wij hebben behoefte aan rust, zeiden zij. Publicaties en
uitlatingen in de media zijn verwarrend. Deze voegen soms leed toe en
doen extra pijn. Dit is een duidelijk signaal. Uiteraard moet iedereen hier
vandaag en iedereen die zich hiermee bezighoudt vanuit zijn of haar eigen
verantwoordelijkheid een eigen afweging maken. Het dilemma voor
volksvertegenwoordigers, die immers zijn aangesteld om de regering te
controleren, is zeker niet eenvoudig, maar het betekent voor alles een heel
dure plicht om uiterst zorgvuldig met respect en waardigheid om te gaan
met de nasleep van deze vreselijke ramp.
Ik ga op een viertal punten in, te beginnen met de lopende inspanningen.
Dit algemeen overleg is een overleg dat is bedoeld om de stand van zaken
op te nemen op basis van de prioriteiten die het kabinet eerder heeft
gesteld: repatriëren van slachtoffers, onderzoek naar de toedracht en het
vervolgen van de schuldigen. Het zijn prioriteiten die wij steunden en
steunen. Ik vraag de Ministers om te vertellen wat op dit moment de
laatste ontwikkelingen op de crashsite zijn. Tegen onze verwachtingen in
hebben wij begrepen dat er ook de afgelopen periode weer materiaal
verzameld kon worden. Graag een toelichting daarop.
Dit geldt ook voor de identificatie. Wanneer wordt verwacht dat deze
zware klus afgerond kan worden? Wat de evaluatie van de crisisorganisatie betreft, waar mijn fractie eerder om heeft gevraagd, wil ik weten wie
het onderzoek, extern aanbesteed door het WODC, gaat uitvoeren? Ook
wil ik weten of met de Kamer gedeeld kan worden wanneer het is
afgerond.
Wat betreft het onderzoek staat zorgvuldigheid voorop. Dat betekent:
vasthouden aan de aanpak dat onafhankelijk onderzoek moet leiden tot
onweerlegbare conclusies. Daarom is het vooral belangrijk dat de
Onderzoeksraad en het Openbaar Ministerie over alle relevante informatie
beschikken. Het is voor niemand eenvoudig om geduld op te brengen, ook
niet voor ons als politici, maar alleen zonder enige schijn van vooringenomenheid en op basis van een onbetwistbaar eindrapport kan straks de
onderste steen boven komen. Ik heb dus ook geen inhoudelijke vragen
over dat onderzoek. Ik hoef geen inzage in memo’s. Dat is nu aan de OVV
en het OM. Wij wachten het rapport af en daarna is het tijd voor
conclusies. Wel is het belangrijk dat de instellingen zelf de beschikking
hebben over alle relevante informatie, ook uit derde landen. Daarover heb
ik nog wel een vraag. Ik las in een van de antwoorden dat van andere
landen waaraan een rechtshulpverzoek gestuurd is, een inhoudelijke
reactie is ontvangen. Betekent dit dat zij de gevraagde informatie geleverd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

6

hebben of dat wij daar nog op zitten te wachten? Graag krijg ik daarop een
toelichting.
Mijn derde punt betreft de veiligheid van het luchtruim. De gebeurtenissen van vorig jaar hebben pijnlijk blootgelegd dat het internationale
systeem van informatie-uitwisseling hiaten vertoont. Dat is onacceptabel.
Zoals collega Ten Broeke ook al zei, moeten reizigers erop kunnen
vertrouwen dat luchtvaartmaatschappijen gelijkelijk geïnformeerd worden
over potentieel gevaarlijke vliegroutes. Het kabinet heeft bij monde van de
Staatssecretaris bij ICAO terecht ingezet op een spoedige verbetering van
het systeem. Dat juist de Russen daar nu voor zouden liggen, wil ik wel
wrang en cynisch noemen. Hoe zijn de Nederlandse voorstellen deze
week bij ICAO ontvangen? Klopt het dat Rusland spoedige besluitvorming
blokkeert? Op welke termijn verwacht de Staatssecretaris resultaten?
Graag krijg ik een toelichting.
Tot slot ga ik in op vervolging en de politieke consequenties van dit alles.
Bij alle informatie die tot ons komt – dat is heel wat – en bij alle emoties
die dit losmaakt, is het zaak om het oog op de bal te houden. Uiteindelijk
gaat het erom dat degenen die schuld hebben aan het neerhalen van
MH17, verantwoordelijk worden gehouden. Kan de Minister van V en J
ons inzicht geven in die vervolgingsmogelijkheden? Hij heeft eerder
toegezegd dat hij de Kamer een notitie zou sturen over de mogelijkheden
voor vervolging en berechting. Ik denk dat het belangrijk is dat wij daar
snel inzicht in krijgen. Graag een reactie daarop.
Laat heel duidelijk zijn dat voor mijn fractie geldt dat op stevige conclusies
straks ook stevige consequenties moeten volgen voor diegenen die de
militaire, maar ook de politieke context hebben geschapen waardoor deze
vreselijke ramp heeft kunnen plaatsvinden.
De heer Sjoerdsma (D66): Met een heel groot gedeelte van het betoog
van de heer Servaes ben ik het volledig eens. Wel heb ik een vraag over
de conclusies die hij trekt met betrekking tot de luchtvaartveiligheid. Hij
stelt dat het internationale systeem niet waterdicht is. Ik ben blij dat hij die
conclusie deelt. Ik denk dat dit evident is na wat er is gebeurd. Betreft zijn
analyse van het systeem alleen het internationale deel of valt er ook
nationaal iets te verbeteren?
De heer Servaes (PvdA): Voor een verbetering van het internationale
systeem heb je inbreng van alle nationale autoriteiten en van alle
vliegmaatschappijen nodig. Die twee hangen wat mij betreft dus samen.
Ik geloof niet dat wij op basis van de informatie die wij tot nu toe hebben,
scherpere conclusies kunnen trekken over ons eigen nationale systeem
dan over dat van andere landen. In het voorjaar van vorig jaar is er een
moment geweest waarop twee luchtvaartmaatschappijen, een Britse en
een Koreaanse, een ander besluit hebben genomen. Alle andere luchtvaartmaatschappijen uit alle andere landen hebben toen besloten om
door te vliegen over Oost-Oekraïne. Ik vind het dus lastig om specifiek iets
over Nederland te zeggen. Ik denk dat er een breder probleem is en dat dit
per definitie breder opgepakt moet worden.
De heer Sjoerdsma (D66): Met dat laatste ben ik het sowieso eens, al
denk ik dat nationaal en internationaal in dit geval hand in hand gaan.
Mijn fractie zit wel met de vraag hoe het kan dat het kabinet wel kennis
had van twintig neergeschoten vliegtuigen en helikopters, voorafgaand
aan 17 juli, maar dat dit kennelijk – dat zegt het kabinet zelf – niet genoeg
waarschuwing was om contact op te nemen met de nationale luchtvaartautoriteit. Zou de heer Servaes dat wel wenselijk hebben gevonden of in
de toekomst wenselijk vinden?
De heer Servaes (PvdA): De informatie over de neergeschoten vliegtuigen en helikopters was bij iedereen bekend. Het meest treffende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

7

voorbeeld vond ik het «nieuws», tussen aanhalingstekens, dat enkele
weken geleden in een nationale krant verscheen, namelijk dat onze
ambassade in Kiev zou weten dat er een Antonov-vliegtuig neergehaald
zou zijn, terwijl het nieuws van het neerhalen van dat Antonov-vliegtuig
op 14 juli vorig jaar in datzelfde dagblad vermeld is. Wij moeten ons dus
concentreren op het feit en op het moment dat sommige vliegmaatschappijen een andere beslissing hebben genomen dan de meeste vliegmaatschappijen. Dat moment ligt niet in juli en dat was niet nadat het nieuws
tot ons kwam dat er zoveel vliegtuigen neergehaald waren, maar dat ligt
in het voorjaar, nadat er onduidelijkheid was over de situatie op de Krim.
Daar ligt volgens mij het moment. Ik weet niet op basis van welke
informatie sommige maatschappijen anders besloten hebben, maar
volgens mij behoeft dat element nadere analyse.
De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Ruim 200 dagen na de crash van
vlucht MH17 werken we nog steeds aan prioriteit 1, de belangrijkste
prioriteit vanaf het begin: het repatriëren van slachtoffers en hun
persoonlijke bezittingen. Tegelijkertijd is de tweede prioriteit volop in
uitvoering: onderzoek naar de toedracht van de crash. Gedurende dat
onderzoek kan het niet anders dan dat er berichten naar buiten komen die
veel vragen oproepen. Wij vragen van nabestaanden geduld bij de
uitvoering van prioriteit 1. Wij vragen van onszelf vanzelfsprekend ons
medeleven aan het adres van die nabestaanden, maar ook geduld, om
ervoor te zorgen dat het onderzoek dat gedaan wordt, naar volle verantwoordelijkheid precies en ook trefzeker gedaan kan worden. Toch moeten
wij vandaag een aantal vragen stellen waarvan ik hoop dat ze in
openbaarheid beantwoord kunnen worden. Dat is nodig omdat er
tegelijkertijd sprake is van veranderingen in de luchtvaartwereld, waar
bijvoorbeeld de Staatssecretaris van Infrastructuur mee bezig is.
Bovendien is er een gat in de informatievoorziening met betrekking tot de
veiligheid van de luchtvaart.
De laatste maanden is de vraag centraal komen te staan wat er gebeurd is
met relevante informatie over de veiligheid van het luchtruim boven
Oekraïne in de periode kort voor de ramp. De briefing in Oekraïne van
14 juli 2014, waarin onder meer werd meegedeeld dat er op 6,5 kilometer
hoogte een militair vliegtuig was neergehaald, was voor Nederland geen
aanleiding om luchtvaartmaatschappijen actief te waarschuwen. De
verantwoordelijkheid voor het luchtruim ligt primair bij autoriteiten in
Oekraïne; daarover is wat de SP-fractie betreft geen discussie. Daarnaast
is een luchtvaartmaatschappij verantwoordelijk voor de veilige uitvoering
van een vlucht. Zij maakt daarvoor een eigen risicoafweging. Alleen
indien de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten beschikken
over concrete dreigingsinformatie met betrekking tot de burgerluchtvaart,
wordt deze gedeeld met de Nederlandse luchtvaartmaatschappijen, zo
blijkt ook uit de antwoorden van het kabinet. Daar wordt echter meteen
aan toegevoegd dat de inlichtingendiensten geen onderzoek doen naar
mondiale dreiging voor de burgerluchtvaart en Nederlandse luchtvaartmaatschappijen, want dat is niet de taak van deze diensten. Het verbaast
daarom ook niet dat de vraag of er ooit vanuit de Nederlandse overheid
een waarschuwingssignaal naar luchtvaartmaatschappijen is gegaan over
de onveiligheid van het luchtruim in Oekraïne, met een kort en duidelijk
«nee» wordt beantwoord.
Dit roept de nodige vragen op. Waarom wordt het niet tot de taken van de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten gerekend om actief informatie over de
onveiligheid van een luchtruim te verzamelen en te delen? Waarom heeft
de overheid niet de verplichting om relevante informatie met luchtvaartmaatschappijen te delen? Zou het niet beter zijn als die er wel was?
Waarom werd informatie over de briefing van 14 juli niet met het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu gedeeld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

8

Aangaande het neergeschoten militaire vliegtuig, de Antonov, zijn er
meerdere experts die erop wijzen dat raketinstallaties die een doel op 6,5
kilometer hoogte kunnen raken, dat ook op 10 of 12 kilometer zouden
kunnen. Dat past bij het type wapen. Het kabinet stelt echter dat er geen
informatie bekend was van concrete dreiging tegen de burgerluchtvaart
boven de hoogt van 9,7 kilometer. Kan hierop nader worden ingegaan?
Moet hieruit opgemaakt worden dat de opvatting van de experts niet
wordt gedeeld? Hoe reageert het kabinet op het verwijt van luchtvaartdeskundige Arnold Burlage dat het vreemd is om een luchtruim deels te
sluiten, omdat vliegtuigen in noodgevallen ook altijd op andere vlieghoogtes moeten kunnen bewegen? Dat kan dus ook naar beneden toe zijn.
Zijn het kabinet andere voorbeelden bekend van landen die het luchtruim
tot een dergelijke hoogte deels gesloten houden?
Ik heb al herhaaldelijk opheldering gevraagd over de zogenaamde
non-disclosureovereenkomst tussen Nederland, Australië, België en
Oekraïne. Deze afspraak zou consensus tussen partijen voorschrijven
voordat informatie betreffende het strafrechtelijk onderzoek openbaar
gemaakt kan worden, aldus de berichten in de media. Eind augustus leken
zorgen hierover weggenomen, toen het kabinet stelde dat er geen sprake
was van een non-disclosureovereenkomst, maar even later, in november,
publiceerde RTL Nieuws een Australisch document dat aantoont dat wel
degelijk een non-disclosureovereenkomst is gesloten. Kan de Minister
aangeven waarom eerder is geantwoord dat zo’n overeenkomst niet is
gesloten? Wat is de precieze betekenis van deze overeenkomst? Kan een
land, bijvoorbeeld Oekraïne, inderdaad voorkomen dat informatie
openbaar wordt? Is Maleisië inmiddels volwaardig lid van het strafrechtelijk onderzoeksteam en heeft het land deze overeenkomst ook getekend?
Met betrekking tot de beschikbaarheid van relevante informatie voor het
onderzoek van de OVV en het OM hoor ik van de Minister graag of alle
relevante informatie is opgevraagd en of de landen waarvan informatie is
gevraagd, ook daadwerkelijk meewerken aan alle verzoeken om informatie. Worden hier problemen ondervonden? In antwoord op een
schriftelijke vraag staat dat de OVV hierin geen inzicht kan geven. Waarom
kan dat niet? Ik vind dat onwenselijk, want daardoor komen wij straks, na
publicatie van het eindrapport, mogelijk voor onaangename verrassingen
te staan.
Ik heb ook een vraag met betrekking tot het team dat begin deze week op
de rampplek is aangekomen. Ik heb begrepen dat een kleine hoeveelheid
stoffelijke resten, persoonlijke bezittingen en enkele wrakstukken zijn
geborgen door dat team, dat bestaat uit defensie- en politiepersoneel. Ook
is afgesproken dat de lokale autoriteiten in het oosten van Oekraïne de
komende tijd wrakstukken van MH17 gaan bergen. De SP juicht dit zonder
meer toe. Wel vraag ik mij af waarom dit team niet eerder naar de
rampplek is gegaan, zeker aangezien juist de laatste weken het geweld in
de regio ernstig is geëscaleerd. Waarom zijn er niet eerder afspraken
gemaakt met de lokale autoriteiten over berging van resterende
wrakstukken? Dat is mij niet duidelijk. Kan meer in het algemeen ook een
inschatting worden gegeven van wat tot nu toe nog op de rampplek
aanwezig moet zijn? Wat is de relevantie hiervan nu nog voor de
onderzoeken naar de ramp?
Tot vandaag was er in Montreal in Canada een conferentie van de
internationale burgerluchtvaartorganisatie ICAO over de risico’s van
vliegen over conflictgebieden. Ik heb de brief hierover gelezen en de SP
steunt de gedane voorstellen. Ik hoor de Staatssecretaris graag over de
resultaten van deze bijeenkomst. Ik vraag haar verder of verduidelijkt kan
worden wat er sinds 17 juli reeds concreet veranderd is met betrekking tot
het delen van informatie over de risico’s van vliegen over conflictgebieden. Is er in de praktijk al iets zichtbaar van het overleg dat hierover is
gevoerd? Is de informatie-uitwisseling tussen veiligheidsdiensten
onderling verbeterd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

9

Ik rond af. Het verontrust mij dat er tot op heden geen concreet voorstel
ligt voor de informatievoorziening aan de passagiers. Het is belangrijk dat
passagiers ervan kunnen uitgaan dat luchtvaartmaatschappijen over veilig
gebied vliegen. Kan de Staatssecretaris aangeven waarom op dit vlak nog
geen resultaten genoemd worden?
Ten slotte heb ik nog een vraag over de informatievoorziening aan de
nabestaanden. Is de informatievoorziening aan buitenlandse
nabestaanden dezelfde als die aan Nederlandse nabestaanden? Op de
BBC beweerde een Britse nabestaande dat dit niet het geval is.
Naar aanleiding van een gesprek met Nederlandse nabestaanden vraag ik
de Minister of alle medewerking kan worden verleend aan de totstandkoming van een nationaal monument en een jaarlijkse herdenking.
De heer Sjoerdsma (D66): Voorzitter. De ramp met de MH17 is nu meer
dan 200 dagen geleden. Nederland rouwde om de 298 slachtoffers en de
196 Nederlanders, en Nederland rouwt nog steeds. Wij spraken gisteren
het bestuur van de Stichting Vliegramp MH17, allemaal mensen die zelf
geliefden verloren en die nu hun lotgenoten proberen te ondersteunen in
dat verlies. D66 heeft veel waardering voor de manier waarop het kabinet
direct na de ramp reageerde. Prioriteit 1, 2 en 3 waren het terughalen van
de lichamen en de slachtoffers. In Eindhoven en in Amsterdam – velen
van ons hier waren daar ook bij – kregen de slachtoffers iets van het
respect terug dat hen was ontnomen. een klein land toonde zich groot. De
premier beloofde ook de onderste steen boven te halen en dat de
schuldigen zouden worden gevonden en berecht. Dat zijn prioriteiten die
mijn partij volledig steunt. Ik heb daarover nu slechts twee vragen in de
richting van Minister Koenders. Krijgt Nederland voldoende diplomatieke
medewerking van Rusland en Oekraïne? Worden onze inspanningen nog
steeds volmondig gesteund door Europese partners, ook in dit moeilijke
geopolitieke tijdsgewricht?
Wij zijn nu meer dan 200 dagen verder. De fractie van D66 heeft steeds
meer vragen over de manier waarop het kabinet omgaat met dit dossier.
Natuurlijk is er geen twijfel: er is maar één partij schuldig en dat is degene
die op 17 juli de trekker heeft overgehaald of opdracht daartoe gaf. Mijn
fractie heeft wel serieuze vragen over de luchtvaartveiligheid, vragen die
ook al door collega’s werden gesteld: over wat het kabinet wist over de
onveiligheid van het luchtruim boven Oost-Oekraïne en over de manier
waarop het kabinet met die informatie is omgesprongen. Dat is volgens
mij belangrijk, niet alleen vanwege de situatie toen, maar juist ook met het
oog op vergelijkbare problematiek nu met landen als Noord-Korea,
Afghanistan en Syrië met een buitengewoon problematisch luchtruim.
Mijn twee hoofdvragen vandaag zijn daarom als volgt. Vindt het kabinet
echt dat niemand in de luchtvaartsector gewaarschuwd hoefde te worden
over de gevaren die het kabinet kende? Is het kabinet bereid de luchtvaartveiligheid nu te verbeteren?
Ik hoop dat het kabinet volledig antwoord geeft, want de wijze waarop het
kabinet tot nu toe heeft geantwoord, verdient wat mij betreft niet altijd de
schoonheidsprijs. Ik noem de Amerikaanse satellietbeelden waarvan
Minister Opstelten zei dat onze diensten die hebben. Later bleek dat
Nederland alleen vroeg om die informatie en nog weer later bleek dat een
rechtshulpverzoek vereist was. Ik vraag aan de Minister of dat nu opgelost
is.
Ik noem het algemeen overleg dat moest worden geschorst en dat op een
ander moment werd voortgezet. Ik noem een brief van 15 oktober, ik
noem Minister Opstelten, die 30 Kamervragen samenvoegde en niet
beantwoordde en ik noem het feit dat sommige vragen pas na de derde
keer werden beantwoord. Ik noem dat, omdat ik vind dat juist bij een
internationale ramp, juist bij een ramp van zo’n omvang, het kabinet de
normale omgang met de Kamer in acht moet houden. Dat is belangrijk
voor nu en dat is belangrijk voor in de toekomst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

10

Er zijn feitelijke vragen die volgens mijn fractie nu antwoord verdienen.
Als het gaat over de burgerluchtvaartveiligheid, dan lijkt er sprake te zijn
van een mozaïek aan verantwoordelijkheden, maar lijkt niemand echt
verantwoordelijk te zijn. Het kabinet wist dat er voor 17 juli twintig
vliegtuigen en helikopters waren neergeschoten boven Oost-Oekraïne,
maar toch zegt het kabinet dat er geen enkel contact is geweest met
burgerluchtvaartveiligheidsinstanties. Daarom heb ik de volgende vragen
aan Minister Opstelten.
Waarom zegt het kabinet dat elf neergeschoten vliegtuigen, acht
helikopters en een militair vrachtvliegtuig geen concrete dreiging zijn?
Wat is dan wel een concrete dreiging?
Waarom waren twintig neergeschoten vliegtuigen en helikopters niet
voldoende waarschuwing om op zijn minst de telefoon op te pakken om
te overleggen met luchtvaartautoriteiten? Waarom gingen de alarmbellen
daar niet af?
Het kabinet wist voor 17 juli van de aanwezigheid van zware luchtdoelwapensystemen in Oost-Oekraïne. Het was daarover geïnformeerd door
Oekraïne en in NAVO-verband. Waarom heeft het kabinet na de briefing
op 14 juli alleen gekeken naar de vluchthoogte van 9,7 kilometer en niet
gevraagd naar de aanwezigheid van de luchtafweersystemen op de grond
en het bereik daarvan?
Was het kabinet op de hoogte van de aanwezigheid van
Buk-wapensystemen in Oost-Oekraïne, voorafgaand aan 17 juli?
Ik zei het net: dit zijn ook vragen die van belang zijn voor de luchtvaartveiligheid nu. Nog steeds is het vliegen boven conflictgebieden zoals
Noord-Korea, Afghanistan en Syrië niet goed geregeld. Collega’s
noemden het systeem al niet-waterdicht. We zagen ook vorige week het
wat mij betreft toch verontrustende optreden van Staatssecretaris
Mansveld in het vragenuur, toen zij op vragen over Noord-Korea, waar de
Amerikanen niet meer vliegen en de Nederlanders nog wel, zei: ik weet
totaal niet van de afwegingen van de Amerikanen waarom zij hiervoor
kiezen en ik zit niet in de «loop» waar het gaat over de inlichtingendiensten; ik kan daarover niks zeggen. Dat lijkt er dus op te wijzen dat er
structureel iets fout zit. Daarom heb ik de volgende vragen aan Staatssecretaris Mansveld.
Wie is nu eindverantwoordelijk voor luchtvaartveiligheid in dit kabinet?
Waarom is er geen structurele informatievoorziening van de inlichtingendiensten naar de burgerluchtvaart? Waarom krijgt de Staatssecretaris die
over luchtvaartveiligheid gaat niet het cruciale memo van 14 juli, dat
bijvoorbeeld wel naar Minister Dijsselbloem van Financiën ging? Vindt de
Staatssecretaris dat het kabinet juist is omgegaan met de informatie over
het luchtruim boven Oost-Oekraïne? Vindt de Staatssecretaris dat het
luchtvaartveiligheidssysteem in Nederland afdoende functioneert? En
waarom zegt premier Rutte dat er niets is misgegaan, maar is de
Staatssecretaris nu wel bezig met het verbeteren van zowel het nationale
als het internationale systeem van de burgerluchtvaartveiligheid?
Tot slot. Het kabinet – ik zei dat aan het begin en ik wil dat nog een keer
benadrukken – heeft na de ramp een uitermate goede rol gespeeld, een
bindende rol, maar nu wordt er wel meer gevraagd op punten die nu
onrust veroorzaken, die nu gaan over vliegroutes, over passagiers die
moeten weten dat hun veiligheid maximaal geborgd is, of zij nu British
Airways vliegen, KLM of Malaysia Airlines. Mijn fractie hoopt dat die
onzekerheid vandaag wordt weggenomen.
De heer Servaes (PvdA): Collega Sjoerdsma stelt een boel vragen. Dat
zijn we zo langzamerhand van hem gewend. De laatste set vragen, over
de structurele aanpak en de structurele onduidelijkheid over hoe het
internationaal geregeld is, deel ik met hem. Die vragen heb ik ook gesteld.
De nieuwsgierigheid naar de antwoorden op de eerste set vragen deel ik
ook met hem. Maar ik vraag hem of één van de vragen die hij heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

11

gesteld niet ook door de Onderzoeksraad Voor Veiligheid wordt onderzocht en dus op termijn beantwoord zou moeten worden.
De heer Sjoerdsma (D66): Wij allen hier kennen de drie onderzoeksvragen die de Onderzoeksraad Voor Veiligheid heeft geformuleerd, of het
nu gaat over de toedracht van de ramp, de veiligheid van het luchtruim of
de passagierslijsten. Ik vind echter dat dat ons niet ontslaat van het
doorvragen naar zaken die naar boven zijn gekomen na tot driemaal
aandringen door een aantal partijen in de Kamer. Ik heb het gevoel dat de
heer Servaes suggereert dat we zouden moeten wachten op de Onderzoeksraad Voor Veiligheid. Ik zie dat Staatssecretaris Mansveld zelf ook
niet wacht. Zij heeft ervoor gekozen – dat heeft zij op 11 november in een
algemeen overleg gezegd – om ook al naar het nationale systeem te
kijken, in samenwerking met Buitenlandse Zaken, Binnenlandse Zaken en
V en J. Dat suggereert dat zij ook denkt dat daar iets in ieder geval beter
kan; laat ik het zo zeggen. Vandaar die vragen.
De heer Servaes (PvdA): Ik vind het vervelend, maar het antwoord is nu
juist op het verkeerde deel. Ik zeg dat ik het eens ben met de vragen over
het structurele onderwerp wat betreft de veiligheid van het luchtruim. Die
vragen heb ik ook gesteld. Inderdaad, daar heeft de Staatssecretaris ook al
actie op ondernomen. Wij zullen er dadelijk meer over horen. Mijn vraag
sloeg nu juist op het eerste deel: de vragen aan de Minister van V en J die
feitelijk onderdeel zijn van de onderzoeksopdracht die het kabinet, met
instemming van de Kamer, aan de Onderzoeksraad Voor Veiligheid heeft
gegeven. Laat ik het een beetje specificeren. Is het niet verstandiger, in het
belang van een onbetwistbaar en onweerlegbaar onderzoek, dat wij dat
nu bij de OVV laten liggen? Dan heb ik het nog niet eens over de oproep
die de nabestaanden hebben gedaan om eerst de OVV en het Openbaar
Ministerie hun werk te laten doen.
De heer Sjoerdsma (D66): De kwestie die vandaag op tafel ligt – die
kwestie hangt ook samen met de vragen die ik aan Minister Opstelten heb
gesteld en die de heer Servaes aanroert – gaat over de luchtvaartveiligheid toen en over de luchtvaartveiligheid nu. Dat zijn twee zaken die,
net als de nationale component en de internationale component,
onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Ik vind het cruciaal dat we op dit
dossier niet talmen, want het gaat over zaken die ook nu spelen. Vorige
week sprak Staatssecretaris Mansveld over de huidige situatie. Die lijkt,
als het gaat over de informatievoorziening van de diensten richting
luchtvaartmaatschappijen, als het gaat over de beschikbare kennis bij het
kabinet, op de situatie die zich voordeed boven Oost-Oekraïne. Daarom,
met het oog op die huidige situatie, is het belangrijk om nu ook die vragen
te stellen.
De voorzitter: Mijnheer Sjoerdsma, wilt u afronden alstublieft?
De heer Sjoerdsma (D66): Ik wil zeker afronden, maar ik wil nog één punt
maken omdat de heer Servaes er zelf over begint. Ik zou er zelf nooit over
beginnen. De heer Servaes wijst op nabestaanden. Ook ik krijg brieven
van nabestaanden die vragen: gaat u alstublieft door, want wij willen dat
ook die huidige kwestie die voortvloeit uit die verschrikkelijke dag van
17 juli wordt aangeroerd. Ik zou dat soort argumenten liever niet in dit
debat willen vermengen.
De heer Omtzigt (CDA): Voorzitter. Ik dank de regering voor de
rapportage en de antwoorden op de vragen. Ik besef zeer goed dat er een
grote inspanning wordt geleverd aan de kant van zowel het kabinet als de
diensten waarvan een hele hoop onzichtbaar is. Dat merken we hier ook.
Zij zijn keihard aan het werk om stappen te zetten met de drie prioriteiten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

12

van het kabinet, die wij allen delen, te weten het terughalen van de
slachtoffers, het vinden van de oorzaak en het beantwoorden van de
schuldvraag en het vervolgen. Niet alles daarvan is onmiddellijk duidelijk.
Bij wat wij ook achter de schermen hebben gezien, zien wij heel veel werk
van de militairen op de basis, die op zeer waardige wijze deze mensen
ontvangen, tot de briefings van het OM.
Toch wil ik langs deze drie punten een aantal vragen stellen aan de
regering over de stand van het onderzoek. Ik begin bij de opsporingsfase.
Ik sluit even aan bij de vragen van de heren Sjoerdsma en Servaes over
de stand van zaken van het rechtshulpverzoek aan de Verenigde Staten en
Rusland. Eerder werd inderdaad gememoreerd dat die beelden er zouden
zijn. Het is geen normaal rechtshulpverzoek. De Kamer heeft niet zo veel
te maken met een normaal rechtshulpverzoek, maar dit is waarschijnlijk
de grootste oorlogsmisdaad die heeft plaatsgevonden tijdens het conflict
in Oost-Oekraïne. Aangezien er morgen een overleg plaatsvindt tussen
Poetin, Merkel en Hollande, zou ik mij zomaar kunnen voorstellen dat ook
zij worden aangesproken dat een oplossing hiervoor een van de zaken is
die vanuit de Europese kant moeten worden ingebracht om tot vrede te
komen. Wordt er genoeg druk uitgeoefend en lukt het om een bevredigend antwoord – het oordeel over dat «bevredigend» laat ik over aan de
onderzoekers, dus niet of zij de zaken krijgen die zij nodig hebben – van
Rusland en de Verenigde Staten te krijgen?
Is Maleisië ondertussen toegetreden als lid van het Joint Investigation
Team?
Ik sluit mij ook aan bij de vragen over de vervolgingsmogelijkheden.
Eerder was een brief toegezegd. Ik meen dat er op 28 november een brief
zou worden gestuurd. Dat is nu uitgesteld, eigenlijk oneindig uitgesteld. Ik
stel die vraag hier heel scherp. Stel je voor dat er een verdachte in beeld
komt, dan moet alsdan worden besloten of Oekraïne, Maleisië of
Nederland tot vervolging overgaat. Daarover moet van tevoren nagedacht
zijn. Ik kan mij voorstellen dat een soort samenwerking, een tribunaal
onder één recht waarbij ook andere landen betrokken zijn, de oplossing
gaat zijn. De oplossing gaat niet zijn dat een van de drie landen het
volledig in zijn eentje gaat doen. Dat is volstrekt helder. Is dat soort
samenwerkingsverbanden verkend? Wanneer kunnen wij die voorstellen
tegemoetzien? Het ergste zou zijn als wij iemand in beeld hebben en niet
zouden weten wat wij er op dat moment mee moeten doen.
De OVV doet drie sets van onderzoek. Wij hebben vandaag – dank voor de
antwoorden – het volgende gehoord. Op het eerste punt hebben we op
een tussenrapportage gewacht en wachten we nu op de eindrapportage.
Op het tweede punt, de keuze van de vluchtroutes, vraag ik aan de
Staatssecretaris van I en M om aan te geven hoe dat proces gelopen is.
Wie heeft er wanneer toestemming gegeven voor die vluchtroute en waar
zitten op dit moment de knelpunten?
Dan zou ik graag willen horen wat er geleerd is met een tussenrapportage
of een memo, zo mogelijk openbaar, over wat de ideale gang van zaken is
bij het bepalen van die vluchtroute. Als je internationaal gezien een
voorstel doet om de gang van zaken te verbeteren, dan neem ik aan dat
het kabinet intern een analyse heeft gemaakt van wat er is misgegaan. Die
analyse zou ik graag kennen om te begrijpen of het voorstel van de
regering het juiste is of niet. Daarbij zou ik ook graag willen weten in
welke mate de vliegers en de luchtvaartmaatschappijen betrokken zijn
geweest bij de ontwikkeling van de voorstellen. Zij moeten immers ook op
dit moment uiteindelijk de eindverantwoordelijkheid dragen voor waar zij
vliegen. Krijgen zij die informatie? Graag krijg ik een helder antwoord
daarop.
Ook ik heb bij een paar schriftelijk beantwoorde vragen een aanvullende
vraag. Wist het kabinet van de aanwezigheid van Buk-systemen en
vergelijkbare systemen en wanneer? Er wordt nu verwezen naar de
Onderzoeksraad Voor Veiligheid, die onderzoek doet naar het luchtruim,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

13

maar daar valt de Buk niet onder. Toch zouden wij dat graag weten. Wie is
verantwoordelijk voor het analyseren van een concrete dreiging? Valt dat
binnen het taakgebied van bijvoorbeeld de NCTV of de luchtvaartautoriteiten? Wat is precies hun taakopvatting en had er iemand moeten
waarschuwen? Ik krijg graag van de Minister van V en J de definitie van
«validatie». Als je weet dat er negentien vliegtuigen neergekomen zijn, is
er dan geen voorzorgsprincipe dat zegt: better safe than sorry, laten we
niet vliegen? Natuurlijk is dat een lastige afweging, maar na negentien
neergehaalde vliegtuigen en helikopters had ik mij kunnen voorstellen dat
er een andere afweging gemaakt zou zijn. Wie was daarvoor verantwoordelijk? Ik zou toch graag willen weten of wij kunnen weten welke
informatie er beschikbaar was naar aanleiding van de briefing van 14 juli
en naar aanleiding van de briefing, die misschien nog wel duidelijker was,
van 30 juni van generaal Breedlove, die helder zei: «Er wordt getraind met
deze zaken aan de ene kant van de grens en aan de andere kant van de
grens.»
De voorzitter: U hebt nog één minuut, mijnheer Omtzigt.
De heer Omtzigt (CDA): Ik heb de belangrijkste vragen gesteld. Ik vraag
vooral de Staatssecretaris van I en M om goed in te gaan op de vraag
waar de knelpunten zitten en zaten bij de MH17, zonder in de verantwoordelijkheid te treden. Dan heb ik het over het gebied voor 17 juli. Dat staat
los van het strafrechtelijk onderzoek, want natuurlijk zijn wij zeer
terughoudend met het stellen van vragen daarover. Dat is waarschijnlijk al
gecompliceerd genoeg, gezien het aantal deelnemers.
De heer Ten Broeke (VVD): De heer Omtzigt stelt dat het noodzakelijk is
dat het kabinet veel meer druk uitoefent op Rusland en de VS om
medewerking te verlenen. Tegelijk hebben we gezien dat de heer Omtzigt
vraagt om tussentijdse verslagen van de onafhankelijke onderzoeksraad
en de openbaring van diplomatieke post, waardoor bijvoorbeeld
diplomaten van deze landen aan iets zouden kunnen worden blootgesteld
terwijl zij dachten in vertrouwelijkheid informatie te delen. Kan de heer
Omtzigt mij eens uitleggen hoe hij het een met het ander kan verenigen?
Hoe kan de druk op deze twee landen worden vergroot als er tegelijk
informatie publiek wordt gemaakt die uiteindelijk moet leiden tot
onomstotelijk objectief, onafhankelijk en onweerlegbaar bewijs?
De heer Omtzigt (CDA): Ik denk dat deze aanslag en de oplossing
daarvan een geopolitieke dimensie hebben. Dat is de reden waarom
Rusland en de VS ook op ministerieel niveau aangesproken worden. In
een aantal gevallen doet de Minister van V en J dat zelfs in individuele
strafzaken wanneer hij dat belangrijk vindt. Met Turkije hebben we zo’n
geval gehad. Het is terecht dat we daarom vragen. Wanneer het een
aanslag betreft – daar ga ik van uit – op 198 Nederlanders, behoort dat tot
de taak van het kabinet en vraag ik of die rechtshulpverzoeken goed
afgedaan worden. Het rapport van de onderzoeksraad waarom ik vraag,
maakt geen deel uit van het strafrechtelijk onderzoek, maar van wat hier in
Nederland voor 17 juli gebeurd is. Daarover kunnen wij wel degelijk
vragen stellen. Dat gaat namelijk niet over wie het gedaan heeft of,
misschien nog veel belangrijker, wie de opdracht gegeven heeft of iemand
in staat gesteld heeft om daar te schieten met mogelijk een Buk-systeem
of iets anders. Die tweede persoon vind ik misschien nog wel interessanter dan degene die uiteindelijk gedrukt heeft.
Wat die memo betreft, er zijn eerder memo’s aan de Kamer gestuurd. Dat
is ook door de regering gezegd. Als wij willen weten wat de informatiepositie was, mede om de voorstellen van Staatssecretaris Mansveld te
analyseren, is het van belang om te beschikken over wat er gebeurd is,
waarom zo’n memo er was, wat erin stond en waarom die niet naar I en M

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

14

ging. Dat zijn vragen die door collega’s Servaes en Sjoerdsma terecht
gesteld zijn.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik denk dat we allemaal hier vandaag vragen
hebben over de toekomst, de informatievoorziening en de veiligheid van
de luchtvaart. Alle woordvoerders die tot nu toe aan het woord zijn
geweest, hebben daarover vragen gesteld. Mijn voorspelling is dat de
woordvoerders die nog aan het woord moeten komen, dat ook zullen
doen. Hierbij gaat het echter om de vraag of wij de publieke verantwoording over alles wat de onderzoeksraad aan het onderzoeken is en
zelfs wat in een strafrechtelijk onderzoek aan bod kan komen, wat
uiteindelijk tot onweerlegbare conclusies moet leiden, kunnen verenigen
met de integriteit van die onderzoeken. Kan de heer Omtzigt, die het zelf
over geopolitiek had, de simpele vraag beantwoorden of hij denkt dat de
medewerking van landen als Rusland en de VS – er zijn nog veel meer
landen bij betrokken – vergroot of verkleind wordt als wij voortdurend
tussendoor onderdelen van wat bewijs zou kunnen zijn of wat naar de
toedracht zou kunnen leiden, hier openbaren?
De heer Omtzigt (CDA): De memo’s waarom wij vroegen, gaan allemaal
over de periode tot 17 juli en maken daarmee geen deel uit van het
strafrechtelijk onderzoek. Ik heb die scheiding heel duidelijk aangebracht.
We hebben het nu niet over de vraag wat we willen ophelderen, maar
over welke vragen ik moet stellen. Ik wil graag weten wat die informatiepositie was. Die moet helder zijn, vooral omdat daar verbetervoorstellen
op gedaan zijn. Ik heb het dus niet gehad over het eerste OVV-onderzoek
naar de toedracht. Ik heb het heel bewust gehad over het OVV-onderzoek
naar de keuze van de vluchtroute. Wie heeft daarvoor getekend en
waarom is voor die route gekozen? Daarover wil ik graag een tussenrapportage zien opdat ik kan beoordelen of de voorgestelde maatregelen dit
in de toekomst misschien niet helemaal kunnen voorkomen, maar de kans
erop heel veel kleiner kunnen maken.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Voorzitter. Elk nieuws over de ramp
haalt de wonden weer open, zo vertelde een nabestaande aan mij. Dat
vraagt ook van ons als Kamerleden om terughoudend te zijn naar de
nabestaanden toe. Tegelijk brengt ons dat in een dilemma omdat we wel
geacht worden om diezelfde nabestaanden te vertegenwoordigen. Er is
vanzelfsprekend veel aandacht voor de nasleep en de onderzoeken naar
deze ramp. Vooral voor de nabestaanden is het van cruciaal belang dat er
zo snel mogelijk helderheid komt over de identificatie, over de toedracht
en natuurlijk over de schuldvraag. Tegelijk is zorgvuldigheid geboden. De
fractie van de ChristenUnie heeft begrip voor het feit dat er onderzoeken
lopen. Om die reden zal zij zich terughoudend blijven opstellen als het
gaat om de lopende onderzoeken. Dat is volgens haar inschatting in
ieders belang. Dat neemt niet weg dat we, lopende het onderzoek,
natuurlijk ook nu al naar de toekomst zouden kunnen gaan kijken wat
betreft de veiligheid van de vluchtroutes. Daarop zal de inbreng van de
fractie van de ChristenUnie zich concentreren.
Er is al veel gezegd over vluchtroutes. Het lijkt duidelijk dat er nog de
nodige slagen te maken zijn in de informatievoorziening. Het kabinet stelt
zich tot nu toe op het formele standpunt dat landen verantwoordelijk zijn
voor het afgeven van cruciale veiligheidsinformatie en dat vliegtuigmaatschappijen primair verantwoordelijk zijn voor het kiezen van de vluchtroute. Ook voor mijn fractie lijkt dit antwoord nogal onbevredigend. De
uitspraak van Staatssecretaris Mansveld dat de regering toch niet in staat
is om de maatschappijen te verbieden om bijvoorbeeld boven NoordKorea te vliegen, helpt daarbij niet. Emeritus hoogleraar luchtvaarteconomie Roos stelt dat de regering wel degelijk in staat is om de nationale
luchtvaartmaatschappijen te dwingen om conflictgebieden te vermijden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

15

Volgens de NOS wordt dit bevestigd door juristen en de Europese
luchtvaartleiding EUROCONTROL. Ik krijg daarop graag een reactie. Dit
lijkt mij cruciaal omdat in ieder geval de indruk is ontstaan dat andere
landen wel luchtvaartmaatschappijen informeren. Dat blijkt ook uit het feit
dat British Airways en Korean Air niet over Oost-Oekraïne vlogen ten tijde
van 17 juli.
Er is de nodige commotie ontstaan over de rapportage van de bespreking
met de Oekraïense autoriteiten over de veiligheid in het luchtruim boven
Oost-Oekraïne. Het is opmerkelijk dat we in de beantwoording lezen dat
dit verslag niet is doorgeleid aan het Ministerie van I en M. Waarom is dat
niet gebeurd? Ik begrijp dat het voorheen niet gebruikelijk was, maar laten
we dan naar de toekomst kijken. Is het niet verstandig om dit soort
informatie alsnog door te geleiden naar het ministerie? Dat is toch juist
heel cruciale informatie voor dit ministerie?
Gezien de uitspraak van de Staatssecretaris vraag ik hoe er wordt
omgegaan met de huidige conflictgebieden, zoals Syrië en Irak. Ik geloof
dat 70 landen op dit moment beschikken over grondgebonden luchtafweersystemen. Wordt uit voorzorg niet meer gevlogen over die conflictgebieden omdat er mogelijk onzekerheid is over de aanwezigheid van
wapensystemen? Kan de Kamer, indien het niet in dit debat kan, daarover
vertrouwelijk geïnformeerd worden?
Ik kom te spreken over Montreal. Deze week kwamen er berichten naar
buiten dat een plan, gesteund door dit kabinet, om te komen tot een
website en uitwisseling van de informatie, wordt geblokkeerd door
Rusland. Ik vraag opheldering hierover. Wat zijn precies de bezwaren van
Rusland? Ligt Rusland structureel dwars gezien de spanningen tussen
Rusland en Oekraïne en het Westen? Of heeft het uitstel gevraagd? Ik krijg
ook graag een reactie op de kritiek van de Vereniging van Nederlandse
Verkeersvliegers, die er juist voor pleit om wel tot een verbetering in de
informatievoorziening te komen vanuit de Nederlandse veiligheidsdiensten zelf. Blijkbaar ervaart de vereniging daar nog een lacune.
Uitwisseling van informatie van diensten met de luchtvaartmaatschappijen moet toch geregeld kunnen worden?
Omdat het mogelijk beperkend werkt voor het onderzoek heb ik over het
onderzoek zelf maar één vraag. Ik lees in de beantwoording van de vragen
dat de Verenigde Staten en Rusland nog altijd niet inhoudelijk hebben
gereageerd op het rechtshulpverzoek. Ik hoor graag van het kabinet
waarom dit zo traag moet gaan en hoe dit moet worden opgevat. Is dit
een teken van gebrek aan medewerking? Heeft het kabinet hier al bezwaar
tegen aangetekend? Ik hoor daar graag meer over.
Tot slot spreek ik namens de ChristenUnie mijn respect en waardering uit
voor de onderzoekers en het identificatieteam. Ik hoop dat er voor de
nabestaanden zo snel mogelijk duidelijkheid komt over de identificatie van
de laatste drie slachtoffers.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Voorzitter. Ik was gisteren helaas niet in
staat om aanwezig te zijn bij het gesprek met de stichting die de
nabestaanden vertegenwoordigt, maar ik sluit mij graag aan bij het
respect voor het werk van de stichting dat ook door collega’s is geuit. Ik
heb ook kennisgenomen van de door vertegenwoordigers van de stichting
geuite oproep om terughoudend te zijn met het speculeren over de
schuldvraag of de toedracht omdat dit – ik denk dat ik mij dat wel kan
voorstellen – elke keer weer het leed opnieuw onnodig voedt. Het leed is
al groot genoeg zonder die speculatie. Mijn vragen aan en opmerkingen in
de richting van het kabinet gaan dan ook niet over de toedracht of de
schuldvraag, maar over de kwestie van de luchtverkeersveiligheid, die
door alle collega’s al is aangeroerd. Een belangrijk deel van de
antwoorden op de schriftelijke vragen gaat daarover. Wat mijn fractie
betreft, gaat dit debat daar vooral over.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

16

Het eerste wat mij opviel tijdens het lezen van de antwoorden op de
vragen, was dat het kabinet op verschillende vragen steeds weer precies
dezelfde antwoorden geeft. Dat is niet erg. Het zou zelfs goed kunnen zijn
als die antwoorden volledige helderheid verschaffen, maar dat is op een
aantal punten niet het geval. Ik zal daarvan een aantal voorbeelden geven.
Ik heb zeker drie keer gelezen dat het de soevereine bevoegdheid van
ieder land is om de veiligheid van zijn luchtruim te beoordelen. Dat kan
toch eigenlijk bijna niet waar zijn? Het voorbeeld van Noord-Korea werd
net al door collega Sjoerdsma genoemd en was ook vorige week in de
mondelinge vragen aan de orde. Betekent dit nu dat we blindvaren op wat
een land zelf in zijn soevereine bevoegdheid zegt over de veiligheid van
zijn eigen luchtruim? Wat houdt die bevoegdheid in? Mogen anderen zich
daar niet over uitspreken? Of hebben anderen er zich maar bij neer te
leggen? Dat zal toch niet waar zijn?
Ik las zeker vier keer dat de inlichtingen- en veiligheidsdiensten geen
onderzoek doen naar publieke bronnen en mondiale dreigingen voor
luchtverkeer. Ook dat roept vragen op, die ik misschien het beste stel aan
de Minister van Veiligheid en Justitie. Wie doet dan wel onderzoek naar
de mondiale dreigingen voor luchtverkeer? Wat zijn eigenlijk precies
«mondiale dreigingen»? Is een oorlog waarin vliegtuigen worden
neergehaald geen mondiale dreiging? Ik las elf keer – ik heb het geteld –
dat de inlichtingen- en veiligheidsdiensten alleen concrete tegen de
burgerluchtvaart gerichte dreigingsinformatie doorgeleiden naar
Nederlandse luchtvaartmaatschappijen. Dat roept natuurlijk de vraag op
hoe concreet die dreigingsinformatie moet zijn om te worden doorgeleid.
Is het neerhalen van vliegtuigen in het luchtruim boven Oekraïne niet te
kwalificeren als een concrete tegen de burgerluchtvaart gerichte
dreigingsinformatie?
Luchtvaartmaatschappijen zijn zelf verantwoordelijk voor de veilige
uitvoering van een vlucht; dat staat zeven keer in de antwoorden op de
vragen. Daarin staat ook veelvuldig dat de besluitvorming over vlucht
MH17 is uitgegaan van de NOTAM’s die door Oekraïne zijn uitgegeven.
Dat lijkt de suggestie te wekken dat de verantwoordelijkheidsverdeling
helder is: er is verantwoordelijkheid voor Oekraïne, er is verantwoordelijkheid voor de luchtvaartmaatschappij en er is geen verantwoordelijkheid voor de Nederlandse overheid. Als die verantwoordelijkheidsverdeling, los van wat je daarvan vindt, zo helder is, waarom lees ik dan
meerdere keren dat de Onderzoeksraad Voor Veiligheid de besluitvorming
over het bepalen van de vliegroutes onderzoekt? Dat snap ik niet. Als
helder en duidelijk is wie waarvoor verantwoordelijk is en als er op dat
punt geen onduidelijkheid is, zou je je kunnen afvragen waarom dit een
onderwerp van onderzoek zou moeten zijn.
Ik wil kort iets zeggen over datgene wat nu door de inspanningen van de
Staatssecretaris van I en M de oplossing lijkt te gaan worden. Nederland
heeft zich, volgens de meest recente berichtgeving met succes, sterk
gemaakt voor de oprichting van een databank. Je zou kunnen concluderen
dat ook het kabinet kennelijk vindt dat er gaten in de procedures en in de
verdeling van de verantwoordelijkheid zitten. Ik vraag de Staatssecretaris
of dat klopt. Welke analyse heeft het kabinet op dat punt gemaakt? Ik hoop
dat de Staatssecretaris ons daarover gaat informeren.
De databank moet uitgroeien tot een openbare website met actuele
gegevens over de risico’s van het vliegverkeer. Ook dat roept bij mijn
fractie vooralsnog veel vragen op. Wie post die informatie dan? Hoe
betrouwbaar is die informatie? Wie bepaalt hoe alarmerend de informatie
is, als die alarmerend is? Wie heeft toegang tot de informatie? Een
website is goed voor reisadviezen, maar de vraag lijkt mij gerechtvaardigd
of een website het juiste en ultieme instrument is voor het aangeven van
risico’s van zo’n grote orde als de veiligheid van ons luchtvaartverkeer. Ik
denk dat de Nederlandse overheid zelf verantwoordelijkheid moet nemen
voor vluchten die vanuit Nederland vertrekken, zichzelf verantwoordelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

17

moet voelen voor het informeren van luchtvaartmaatschappijen over waar
zij wel en niet kunnen vliegen en hier ook consequenties aan moet
verbinden. Zo’n advies kan dus niet vrijblijvend zijn. Ik vraag het kabinet
om een reactie hierop.
De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter. Ik zie dit algemeen overleg
vooral als een manier om de vinger goed aan de pols te kunnen houden.
Voor mij geldt dit voor twee hoofdthema’s. Het eerste hoofdthema is:
wordt er voluit en voortvarend gewerkt aan het uitvoeren van de drie
belangrijke opdrachten? Daarbij gaat het om het naar Nederland brengen
van de slachtoffers en de bezittingen, het onderzoek naar de toedracht
– wat is er gebeurd? – en het strafrechtelijk onderzoek, het opsporen van
de daders, degenen die hier verantwoordelijk voor zijn. Het tweede
hoofdthema is: hoe staat het nu met de luchtverkeersveiligheid, in het
bijzonder boven conflictgebieden?
De eerste vraag is dus of er voluit en voortvarend wordt gewerkt aan het
uitvoeren van die belangrijke opdrachten. Het antwoord op die vraag is
voor mij ronduit ja. Als ik alles wat er gebeurt, op mij laat inwerken, kan ik
geen andere indruk krijgen dan dat daaraan goed wordt gewerkt. Wij
weten allemaal dat er veel tijd is gemoeid met de gestarte onderzoeken.
Die vragen geduld, omdat je in zo’n emotionele zaak die iedereen zo raakt,
juist haast wilt maken en het liefst zekerheid en duidelijkheid wilt forceren.
Dat vergt daarom zelfbeheersing en terughoudendheid, ook van mij als
Kamerlid. Wij willen het OM niet voor de voeten lopen, wij willen het
onafhankelijk onderzoek niet frustreren en wij moeten ook niet onnodig
wonden bij nabestaanden openhouden of openrijten door vragen op te
werpen die kunnen wachten tot de afronding van de onderzoeken. Die
oproep tot terughoudendheid heeft ook vanuit de mond van de
nabestaanden luid en duidelijk geklonken. Wij hebben gisteren het
bestuur van de Stichting Vliegramp MH17 ontmoet, dat overigens
duidelijk aangaf hoezeer de inzet van de familierechercheurs wordt
gewaardeerd. Er zijn heel veel anderen genoemd, maar ik licht de
familierechercheurs er nog eens uit, omdat zij zo veel goed werk hebben
gedaan en nog steeds doen, ook in het moeilijke proces van de identificatie, waarmee velen nog te maken hebben. Ik vraag ook aandacht van de
Minister van Veiligheid en Justitie voor de nazorg voor die mensen, die
hier beroepshalve zo intensief mee bezig zijn.
Die zelfbeheersing ten aanzien van de rol van de Kamer geldt volgens mij
ook voor de vraag in hoeverre het kabinet kort voor de ramp belangrijke
informatie goed heeft ingeschat en voldoende heeft gedeeld. Had iemand
misschien toch aan een alarmbel kunnen en moeten trekken? Die vragen
zullen later zeker terugkomen, waarbij overigens altijd weer wordt
gesproken met de kennis van nu. Dat is een heel andere werkelijkheid dan
in de zomer van 2014. Toen kon, ondanks wat er in de openbare bronnen
allemaal bekend was, niemand zich indenken dat er zomaar een compleet
passagiersvliegtuig naar beneden zou komen.
Die gepaste terughoudendheid geldt natuurlijk niet voor vragen over
huidige luchtruimsituaties, want vandaag en morgen zijn er weer allerlei
vliegtuigen in de lucht. Hoe je het ook wendt of keert, er is natuurlijk wel
iets misgegaan, waardoor de functionerende waarschuwingssystemen er
kennelijk niet toe hebben geleid dat dit niet kon gebeuren. Daar hoeven
we geen diepgaand onderzoek voor in te stellen; dat kan iedereen met het
blote oog vaststellen. Daarom heb ik met interesse kennisgenomen van
de inzet van Staatssecretaris Mansveld in het kader van de ICAO om te
bekijken welke verbeteringen mogelijk zijn en hoe het risico dat er iets
misgaat, met alle vreselijke gevolgen van dien, nog kleiner kan worden
gemaakt. Het streven is gericht op een nieuw systeem voor informatiedeling, waarin alle informatie over gesloten luchtruim en risicogebieden
bij elkaar komt. Klopt de informatie dat het toch weinig kansrijk lijkt om
daar brede internationale overeenstemming over te krijgen of is dat te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

18

pessimistisch? Welke uitkomst van de conferentie verwacht de Staatssecretaris? Een concrete testvraag in dit verband: hoe zit het nu bijvoorbeeld
met vliegen boven conflictgebieden in Irak, Syrië en Noord-Korea? Is dat
nu structureel goed geregeld? Zijn daar in de afgelopen tijd extra
maatregelen voor genomen?
Een belangrijke vraag die ook terugkomt in allerlei bijdragen, betreft de
verantwoordelijkheidsverdeling. Ik heb mij, hoe langer ik daarover
nadacht, steeds meer gerealiseerd dat daar eigenlijk geen digitaal
antwoord op past in de zin dat dit dé verantwoordelijkheid is van de
luchtvaartmaatschappijen of van het land waar die vliegtuigen vliegen of
waarvandaan zij vertrekken. Het is een gedeelde verantwoordelijkheid, die
ieder op een eigen manier invult. Natuurlijk is het belangrijk dat elk land
dit op een goede manier regelt voor het eigen luchtruim en de informatie
daarover deelt; dat is natuurlijk de verantwoordelijkheid van elk land. Het
is ook belangrijk dat degenen die hier verantwoordelijkheid in dragen, de
informatie die wij hebben, ook via veiligheidsdiensten en dergelijke, delen
met de luchtvaartmaatschappijen en dat er nagedacht wordt over de
manieren waarop dit nog verder kan worden verbeterd. Het woord
«reisadvies» werd zojuist al genoemd. In de reisadviezen die Buitenlandse
Zaken verstrekt over allerlei gebieden waar mensen naartoe reizen, wordt
heel duidelijk aangegeven welke waarschuwingen er gelden, maar er
wordt niet een verbod op elke beweging of een vergunningsysteem
ingesteld. Dat blijft de eigen verantwoordelijkheid van betrokkenen. Hoe je
het ook wendt of keert, zo’n systeem van gespreide verantwoordelijkheidsverdeling blijft volgens mij aan de orde. De vraag is echter wel hoe
je die verantwoordelijkheid precies verdeelt en welke verbeterslagen
daarin zijn aan te brengen. Ik hoor graag de ideeën van het kabinet
daarover, evenals de visie van andere landen daarop.
De heer Bontes (Groep Bontes/Van Klaveren): Voorzitter. Ook ik ben
gisteren bij het gesprek geweest met de vertegenwoordigers van de
nabestaanden. Dat gesprek heeft diepe indruk gemaakt. Ik werd geconfronteerd met een dilemma: ga ik door op de ingeslagen weg met het
scherp controleren van de regering of geef ik gehoor aan de oproep van
de nabestaanden om wat terughoudend te zijn? Met diep respect voor de
nabestaanden – je zult bijvoorbeeld je kinderen maar overleven; dat is het
ergste wat je kan overkomen – heb ik er toch voor gekozen om verder te
gaan op de ingeslagen weg en de regering scherp te blijven controleren.
Dat zal verder ook mijn insteek zijn.
Opnieuw moeten Kamerleden ergens in een zaaltje achteraf, op een veel
te laat tijdstip, debatteren over de aanslag op MH17. Het is onbegrijpelijk
dat plenaire debatten over dit zeer aangrijpende onderwerp steeds
worden geblokkeerd door coalitiepartijen. Net na de aanslag op MH17 gaf
onze premier aan niet te zullen rusten voordat de onderste steen boven
was. Dat blijkt een loze belofte die hem lelijk opbreekt, want in acht
maanden tijd heeft het kabinet de openheid over dit onderwerp gefrustreerd. De verkrampte geheimhouding van de diplomatenbriefing bewijst
dit opnieuw. Dit voedt de speculaties over een doofpotaffaire. De regering
werd kort voor de aanslag door Oekraïne gewaarschuwd voor de
escalerende luchtoorlog in het oosten van het land. Liefst zes Ministers en
tientallen ambtenaren hebben deze cruciale informatie al op 14 juli
ontvangen, maar voor parlementariërs blijft het verslag geheim. Dat is
uiterst dubieus. Het kabinet stelt dat de openbaarmaking van correspondentie het werk van diplomaten onmogelijk maakt. Iedereen in Nederland
ziet dat dit complete onzin is. Zo werden diplomatieke stukken al veel
vaker naar de Kamer gestuurd en gaven de Oekraïense regering en de
Amerikaanse regering wel volledige openheid over deze bijeenkomst.
Kan klip-en-klaar worden aangegeven of de aanwezigheid van zwaar
afweergeschut met een groot bereik in Oekraïne bekend was bij het
kabinet? Hoe is het mogelijk dat zes Ministers het verslag onder ogen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

19

hebben gekregen, maar dat de bewindspersoon die verantwoordelijk is
voor de burgerluchtvaart, werd overgeslagen? Het volledige verslag is
ontvangen door de Ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie,
terwijl slechts de essentie van de briefing is gedeeld met Veiligheid en
Justitie, Binnenlandse Zaken en Algemene Zaken. Kan dit betekenen dat
gevoelige informatie niet is doorgegeven aan de NCTV en de AIVD, die
onder de Ministeries van V en J en BZK vallen?
Het kabinet wist dat de regering in Kiev na het neerhalen van de Antonov
besloot om niet meer met militaire vliegtuigen boven Oost-Oekraïne te
vliegen. Ook vloog een aantal luchtvaartmaatschappijen, zoals British
Airways, al om. Hoewel het kabinet dit lijkt te ontkennen, waarschuwde de
Amerikaanse generaal Breedlove eind juni wel degelijk voor luchtdoelraketsystemen in het gebied. Waarom is het kabinet aan de hand van al deze
signalen niet in overleg gegaan met luchtvaartmaatschappijen? Hadden
onze inlichtingendiensten, gezien deze concrete aanwijzingen, niet de
plicht om vliegmaatschappijen te waarschuwen voor gevaren in de lucht?
Veel nabestaanden vinden dat Nederland het onderzoek naar de ramp
volledig heeft verpest. De gehele oppositie eist openheid over MH17. Dat
is allemaal niet voor niets. Een zwijgende regering voedt het wantrouwen
in Nederland. Het wordt tijd dat de waarheid boven tafel komt. Het
onderzoek van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid is hiervoor niet
voldoende. De Onderzoeksraad Voor Veiligheid doet bijvoorbeeld geen
uitspraken over schuld of aansprakelijkheid. De gekozen volksvertegenwoordiging moet nu het zwaarste middel aanwenden: een parlementaire
enquête naar wat de regering wist van de veiligheid van het luchtruim
boven Oost-Oekraïne. Als onze premier de onderste steen niet boven wil
halen, moet de Tweede Kamer dat maar doen.
De voorzitter: Mijnheer Bontes, staat u mij toe dat ik u een vraag stel.
Mogelijk heb ik u volstrekt verkeerd begrepen, maar u had het over een
«achterafzaal». Ik neem aan dat u daarmee niet deze zaal op dit moment
bedoelt? Dat vind ik van belang voor deze setting.
De heer Bontes (Groep Bontes/Van Klaveren): Voor heel grote debatten
hebben we een plenaire zaal. Daar worden debatten gehouden over
veldmuizen, nieuwe medicijnen en blaadjes op het spoor, maar een debat
over een aanslag op onze burgers, waarbij 200 mensen zijn omgekomen,
moeten we in dit zaaltje doen. Dat kan ik niet begrijpen. Dat komt doordat
twee partijen grote debatten blokkeren. Dat zijn de PvdA en de VVD.
De voorzitter: Mijnheer Bontes, staat u mij toe dat ik mijn verantwoordelijkheid als voorzitter even neem. Ik zeg dit ook tegen de mensen die
meeluisteren. Mijnheer Bontes, de Thorbeckezaal is bepaald geen
achterafzaal. De hele zomer hebben wij gedebatteerd in deze zaal. Dat
doet recht aan het debat, zo zeg ik u als voorzitter. Het doet recht aan het
debat, de inhoud van het debat en de aanwezigen tijdens alle bijeenkomsten vanaf 17 juli in deze zaal. Ik geef nu het woord aan de heer De
Roon van de PVV-fractie.
De heer Bontes (GrBvK): Mag ik hierop nog reageren, voorzitter?
De voorzitter: Nee, nee, nee, mijnheer Bontes, dat...
De heer Bontes (GrBvK): U ontneemt mij het woord en ik mag niet eens
reageren.
De voorzitter: Ik ontneem u inderdaad in dit geval het woord. Het woord
is aan de heer De Roon. Dank u wel, mijnheer Bontes. Mijnheer De Roon,
ga uw gang.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

20

De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Was de regering doof voor signalen
over het gevaar van vliegen over Oost-Oekraïne? Had de regering moeten
beseffen dat vliegmaatschappijen een risico namen door over
Oost-Oekraïne te vliegen? En had de regering daar wat aan moeten doen?
Dat houdt de fractie van de Partij voor de Vrijheid bezig sinds de berichtgeving over de bijeenkomst op 14 juli in Oekraïne, waarop diplomaten,
ook een Nederlandse diplomaat, werden gebrieft over een neergeschoten
Antonov-toestel. De terughoudende en vage beantwoording die dit
kabinet tot nu toe geeft op vragen hierover, roept eigenlijk alleen nog
maar meer vragen op. Het is evident van belang dat de Kamer controleert
wat de regering wanneer wist, en waar het eventueel is misgegaan bij het
omgaan met die informatie. Dat is van belang om eventuele soortgelijke
situaties in de toekomst te voorkomen. We kunnen toch niet gaan zitten
wachten totdat de Onderzoeksraad Voor Veiligheid daarover van een
rapport zal zijn bevallen? De regering moet zich niet verschuilen achter dat
rapport van de onderzoeksraad. Vanuit de Kamer is ook niet gevraagd wat
uiteindelijk de bevindingen van de onderzoeksraad zullen zijn. Vanuit de
Kamer is gevraagd wat de regering zelf wist en wat zij met die informatie
deed. Daar moet nú een antwoord op komen. De regering kan ons dat
antwoord ook nú geven als zij wil. De regering verschuilt zich constant
achter de onderzoeksraad, maar dat is ten onrechte. De regering heeft
toch zeker wel een eigen en zelfstandig verhaal over wat zij in de dagen
voor de ramp wist over de veiligheid of onveiligheid van de luchtvaart
boven Oost-Oekraïne, en over de reden waarom zij geen waarschuwing
gaf aan luchtvaartmaatschappijen? Daar moet de regering, helemaal los
van de onderzoeksraad, nu gewoon zelf een antwoord op kunnen geven.
Dat antwoord wil ik vanavond horen.
Ik deel de mening van de heer Verhagen van de Vereniging Nederlandse
Verkeersvliegers (VNV), die zei: de overheid wist klaarblijkelijk van de vele
incidenten boven Oekraïne en zij had daarom de morele plicht om dit aan
de luchtvaartmaatschappijen te melden; waarom heeft de overheid niet
het zekere voor het onzekere genomen, dat is de vraag; ervan uitgaan dat
iedereen het maar uit de media had moeten vernemen, vinden wij veel te
gemakkelijk. Tot zover de heer Verhagen.
Zich er te gemakkelijk vanaf maken; dat was ook precies de indruk die de
Staatssecretaris van I en M vorige week maakte tijdens het mondelinge
vragenuur. Geen idee had ze, waarom Amerika niet over Noord-Korea
vloog. Nederlandse vliegmaatschappijen als de KLM moeten zelf maar
uitzoeken of ze daaroverheen vliegen of niet. Ze maken hun eigen
risicoanalyse. Op de zeer gerechtvaardigde vraag, zeker na de vliegramp
met de MH17, of de Staatssecretaris garandeert dat de passagiers erop
kunnen rekenen dat vliegmaatschappijen over de beste risico-informatie
beschikken, reageerde ze heel laconiek: garanties bestaan er niet in het
leven. Het is schandalig en veel te makkelijk om te proberen weg te
komen met zo’n antwoord.
De voorzitter van de vereniging van verkeersvliegers zei dat maatschappijen niet op de hoogte waren van de vele vliegtuigen en helikopters die
in de dagen voorafgaand aan de crash waren neergeschoten. Was dit wel
het geval geweest, zo zei hij, dan had men nooit over Oost-Oekraïne
gevlogen, ongeacht de vlieghoogte. Onze regering schreef echter dat
vliegmaatschappijen op basis van publieke informatie hun eigen
risicoanalyse kunnen maken. Ik vraag nu aan de bewindslieden: hoe kunt
u met goed fatsoen van vliegmaatschappijen verwachten dat zij op basis
van publieke bronnen een juiste risicoafweging maken als onze eigen
inlichtingendiensten niet eens aantallen en oorzaken van neergehaalde
vliegtuigen en helikopters boven Oost-Oekraïne kunnen verifiëren? Het
kabinet wás op de hoogte van de potentieel onveilige situatie boven
Oost-Oekraïne. Er is door collega’s al gewezen op de informatie die
generaal Breedlove op 30 juni heeft gegeven. Kortheidshalve sluit ik
daarbij aan. En dan was er natuurlijk de informatie die Oekraïne zelf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

21

verstrekte op 14 en 15 juli. Waarom heeft het kabinet die trouwens niet
zelfstandig aan de Kamer bekendgemaakt? Waarom moest daar een
publicatie in de media aan voorafgaan en kwam het kabinet daarna pas op
dit punt met het water voor de dokter?
Ik heb het trouwens niet alleen over wat de diplomaten daar op 14 juli te
horen kregen. Ik wijs ook op de presidentiële persverklaring die op 15 juli
in Kiev is afgegeven, waarin nota bene in het bijzonder aandacht werd
gevraagd voor het feit dat het Antonov-toestel op een hoogte van
6.500 meter vloog en alleen geraakt kon zijn door luchtafweer of door een
ander vliegtuig. Dat is informatie die van cruciaal belang is voor de Kamer
en die de regering eigener beweging had moeten verstrekken. Waarom is
dat niet gebeurd?
Nog veel belangrijker dan de vraag waarom het niet aan de Kamer is
gemeld, is natuurlijk de vraag waarom de regering deze informatie niet op
15 juli eigener beweging aan vliegmaatschappijen heeft doorgegeven.
Want het moet toch ook bij de regering duidelijk zijn geweest dat het
neerhalen van een vliegtuig vanaf 6.500 meter impliceert dat in dat gebied
ook vliegtuigen boven die 6.500 meter en zelfs boven flight level 320
zouden kunnen worden neergehaald? Hier wil ik een reactie op. Heeft de
regering op 15 juli of later eigenlijk aan Oekraïne gevraagd waar de door
Oekraïne ingestelde minimumveiligevlieghoogte van flight level 320 nu
eigenlijk op was gebaseerd? Wat was daarop het antwoord?
En waarom is het verslag van de briefing op 14 juli in Kiev wel gedeeld
met zes ministeries, waaronder Buitenlandse Zaken en Defensie, en in
essentie nog met een aantal anderen, maar niet met de Staatssecretaris
die nota bene belast is met de veiligheid van de burgerluchtvaart? Tijdens
het vragenuur van vorige week deed de Staatssecretaris een zorgwekkende mededeling: ik zit niet in de systeemloop als het gaat om deze
informatie. Dat is Nederland mogelijk op 17 juli duur komen te staan.
Waarom werd die informatie niet gedeeld met I en M? En wat is eigenlijk
de essentie van de briefing die werd gedeeld met de andere ministeries?
Wie bepaalde eigenlijk wat de essentie was? Dat de Kamer geen inzage
krijgt in het verslag van de briefing met een beroep op «onwenselijk om
diplomatieke redenen», is onaanvaardbaar. Het verslag kan ook vertrouwelijk ter inzage worden gelegd. Waarom zou het ook niet geanonimiseerd ter inzage kunnen worden gegeven aan de Kamer? Ik krijg op dit
punt graag een reactie van de Minister van Buitenlandse Zaken.
De voorzitter: We zijn hiermee gekomen aan het einde van de inbreng
van de Kamer in eerste termijn.
De vergadering wordt van 19.26 uur tot 19.46 uur geschorst.
De voorzitter: We gaan verder met de beantwoording in eerste termijn
van de drie bewindslieden.
Ik kijk naar de leden. U wilt vast een aantal interrupties plegen. Die wil ik u
ook graag zo ruim mogelijk geven. Ik probeer u allen recht te doen, en
uiteraard ook de bewindslieden. Mag ik u vragen om te proberen om de
bewindslieden eerst te laten uitspreken en dan uw vragen te stellen? Het
is aan u. Er zijn heel veel vragen gesteld. U krijgt in eerste instantie twee
interrupties. Mocht er tijd zijn, dan krijgt u er drie. We benutten uiteraard
alle tijd, maar wellicht is het goed als de bewindslieden eerst proberen om
al uw vragen te beantwoorden als ze aan het woord zijn, en u niet zelf u
eigen vragen gaat herhalen. Dat zou ik willen meegeven.
De heer Van Bommel (SP): Voor alle duidelijkheid: bedoelt u nu dat u de
Ministers een voor een eerst hun hele beantwoording wilt laten doen en
daarna pas gelegenheid wilt geven om vragen te stellen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

22

De voorzitter: Mijnheer Van Bommel, ik zou het niet eens willen
proberen. U weet als geen ander hoe het hier werkt.
Ik geef graag het woord aan de Minister van Buitenlandse Zaken.
Minister Koenders: Mevrouw de voorzitter. Ik dank de Kamerleden voor
de gestelde vragen. Het kabinet heeft gesteld dat de onderste steen boven
moet komen en dat de afwikkeling van de MH17-ramp de hoogste
prioriteit geniet. Dat geldt uiteraard nog steeds en dat zijn we allereerst
verplicht aan de slachtoffers en hun nabestaanden. Zij staan voor de
regering voorop. Hun dient recht te worden gedaan. Wij moeten voor hen
bezig zijn langs de lijnen die de Kamer kent van repatriëring, onderzoek en
berechting. Zolang de onderzoeken niet zijn afgerond, blijft het onze inzet
om in internationaal verband het draagvlak voor een goede afwikkeling op
alle drie sporen te behouden. Ik zou mijn beantwoording als Minister van
Buitenlandse Zaken vooral willen toespitsen op een aantal punten. Ten
eerste is dat het internationaal veiligstellen van de onderzoeken. Ten
tweede is dat de internationale samenwerking met partners bij de
repatriëring. Ook ga ik in op de inhoud van de briefing van 14 juli, waar de
Kamer naar gevraagd heeft en op een aantal aspecten op het consulaire
vlak. Vervolgens ga ik in op enkele aspecten met betrekking tot de
veiligheid op de crashsite. Mijn collega’s zullen uiteraard ingaan op meer
specifieke vragen over het onderzoek en de veiligheid van het luchtruim.
Ik begin bij de internationale aspecten van dit onderzoek en de manier
waarop we met elkaar proberen om het onderzoek veilig te stellen. Ik denk
dat in deze fase de eensgezindheid van het grootste belang is. Ik zie het
dan ook als mijn taak om zeker te stellen dat er internationaal geen twijfel
bestaat over de noodzaak, de objectiviteit en de grondigheid van de
onderzoeken die worden gepleegd. De conclusies van het onderzoek
worden door de hele wereld afgewacht. Ik denk dat de Kamer zich dat
realiseert. Die zullen onder een vergrootglas worden gelegd, niet alleen in
Nederland en de andere landen die slachtoffers hadden en begrijpelijkerwijs grote vragen hebben over hoe dit heeft kunnen gebeuren, maar
ook in de landen waarvan valt te verwachten dat zij op enige manier bij de
ramp zijn betrokken. Daarom wordt de invalshoek van de debatten, ook
hier in de Kamer en via de Kamervragen, internationaal gevolgd. Die
internationale eensgezindheid is sterk, maar zeker niet vanzelfsprekend.
Daar werd naar gevraagd. Er zijn landen die bij voorbaat trachten om het
onderzoek in diskrediet te brengen of de onafhankelijkheid ervan in twijfel
te trekken. Daarop zullen we dus zeer alert moeten zijn.
Daarom heb ik ook in het verband van de Europese Unie tijdens de laatste
Raad Buitenlandse Zaken op 29 januari een scherpe verklaring doen
aannemen – het is uiteraard een verklaring van de hele Raad – waarin
benadrukt wordt dat het onderzoek internationaal onafhankelijk en in
overeenstemming met de ICAO-regels (International Civil Aviation
Organisation) wordt uitgevoerd. Als u mij toestaat, voorzitter, zou ik graag
een klein citaat van die verklaring willen voorlezen. Die is in het Engels.
«The Council notes with concern recent Russian statements questioning
the investigation into the downing of flight MH17. The Council emphasises that this investigation is carried out by a fully independent expert
team of international experts in full compliance with ICAO rules and
regulations, and calls on all parties to fully cooperate with the investigation».
Het is niet de eerste keer dat de Europese Unie zich zo eensgezind heeft
uitgesproken over de MH17. Mijn indruk is dan ook dat er een duidelijk
ownership is bij mijn Europese collega’s om de onderzoeken tot een goed
einde te helpen brengen. Dat is belangrijk om te zeggen, omdat zij ook
begrip hebben voor het feit dat het tijd kost, maar het van belang is om de
onderste steen boven te brengen.
Ook de Verenigde Naties spelen een essentiële rol. We hebben nog geen
twee weken geleden bij ons bezoek aan New York ook secretaris-generaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

23

Ban Ki-moon op de hoogte gebracht van de voortgang van het onderzoek.
Dat was uiteraard in termen van tijd; het ging niet over de inhoud. Ook
hebben wij het belang onderstreept van het bewaken van de onafhankelijkheid en de integriteit van de onderzoeken. Ik heb in New York ook met
de Maleisische parlementair vertegenwoordiger bij de Verenigde Naties
gesproken. Dat was belangrijk, omdat Maleisië uiteraard sinds begin dit
jaar lid is van de Veiligheidsraad en daarmee dus ook het belang van dit
onderzoek en de manier waarop we dat gezamenlijk doen en waarvoor we
de steun krijgen, naar voren kan brengen in de Veiligheidsraad wanneer
dat nodig is. Daarmee speelt Maleisië uiteraard ook een centrale rol in het
onderzoek. Het is onderdeel van het JIT. Daar was ook een vraag over,
waar collega Opstelten meer specifiek op in zal gaan.
Op bilateraal niveau blijft een actieve diplomatie ook van het grootste
belang. Zo besprak ik de afgelopen dagen de MH17 met mijn Baltische
collega’s. Zoals bekend nemen zij een hardere lijn in voor wat betreft het
conflict in Oekraïne en de relatie met Rusland. Wij waren het er onderling
over eens dat niet vooruitgelopen moet worden op de onderzoeken en dat
sluitende conclusies de nodige tijd zullen vergen. We zullen daarom het
geduld moeten bewaren. Daar is alle begrip voor, maar er is ook een
eensgezindheid om dit gezamenlijk verder te brengen. Dat is belangrijk,
omdat we natuurlijk die steun internationaal nodig hebben, niet alleen nu
maar ook als er conclusies zullen worden getrokken. Ik ben het dan ook
eens met de vele woordvoerders die gezegd hebben dat we niet moeten
vooruitlopen op die onderzoeken. Ook internationaal wordt er naar het
debat in Nederland gekeken. We hebben een bijzondere verantwoordelijkheid, die we ook dragen voor slachtoffers uit andere landen.
Ik kom op een aantal andere aspecten met betrekking tot de internationale
verantwoordelijkheden die ik als Minister van Buitenlandse Zaken heb
voor dit geheel.
Ten eerste is er op het terrein van repatriëring nog steeds sprake van een
hechte internationale samenwerking, zowel politiek als operationeel. Dat
is niet onbelangrijk, want we zitten met een crash die te maken heeft met
een internationaal conflict. Dat is iets heel anders dan een crash die te
maken heeft met een technische storing of iets dergelijks. Dat is de
essentie van waar we voor staan. Dat betekent dat het nog belangrijker is
dat we ook internationaal samenwerken.
Wat het eerste spoor betreft is de samenwerking met de OVSE en
daardoor met de SES nog steeds essentieel. De OVSE beschikt over een
uitgebreid netwerk in het gebied en heeft contacten met alle relevante
partijen. Ik maak vandaag van de gelegenheid gebruik om mevrouw
Tagliavini, de secretaris-generaal en alle collega’s die in de OVSE zitten, te
danken. Dat hebben wij ook gedaan tijdens de OVSE-top. Zonder al deze
mensen zouden wij niet op deze manier hebben kunnen werken in dat
moeilijke en ook gevaarlijke gebied. Dat kan men ook zien als men naar
het laatste nieuws kijkt. Al deze mensen waren essentieel om de samenwerking voor de repatriëring en omtrent de wrakstukken tot stand te
brengen. Hier zijn veel vrijwilligers bij betrokken, ook ter plekke.
De internationale samenwerking met de landen in het Joint Investigation
Team (JIT) is van primair belang. Op de voortgang van het JIT zal collega
Opstelten verder ingaan. Op dit moment wil ik zeggen dat de contacten
met Maleisië en Australië sinds het laatste algemeen overleg verder zijn
geïntensiveerd. Het bezoek van de Minister-President aan beide landen in
november heeft dat ook benadrukt en bevestigd. Het is belangrijk dat wij
in dezen bij elkaar blijven. De Minister-President heeft ook opvolging
gegeven aan zijn bezoek. Hij had afgelopen week een hartelijke
ontmoeting met de Maleisische premier Razak. Beide premiers onderstrepen de lijn die we nu gezamenlijk trekken, namelijk ervoor zorgen dat
de onderzoeken tot een goed einde worden gebracht en dat de schuldigen
straks worden bestraft. Maleisië heeft inmiddels het lidmaatschap van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

24

JIT aanvaard, hetgeen noodzakelijk is voor een goede samenwerking
binnen het JIT.
Onze ambassade in Kiev heeft regelmatig contact met de collega’s van
Maleisië en Australië over de actuele ontwikkeling met betrekking tot de
MH17, zoals de voortgang van het onderzoek, het identificatieproces van
de slachtoffers en de voorgenomen plannen van de internationale
repatriëringsmissie om in het voorjaar terug te keren naar de crashsite. Ik
zal zo nog iets zeggen over de specifieke punten van veiligheid. Minister
Opstelten zal daar ook een nadere toelichting over geven.
In Kuala Lumpur en Canberra zelf is de goede samenwerking en uitwisseling van informatie met de betrokken consulaire en operationele
autoriteiten in de afgelopen periode voortgezet. Ik onderstreep dit, want
wij doen dit dus echt gezamenlijk. Wij kunnen dit echt alleen in gezamenlijkheid en eenheid tot een goed einde brengen. Iedereen begrijpt dus dat
de benadering waarvoor wij nu gekozen hebben, internationale steun en
consensus heeft verkregen. Dit betekent ook iets voor de samenwerking
met Oekraïne. Ik ben de regering in Kiev erkentelijk voor de blijvende
betrokkenheid. Dat geldt ook voor de lokale autoriteiten in Charkov. Dit
weekend zullen wij in München opnieuw spreken met de Oekraïense
autoriteiten over de voortgang en duidelijk ook over eventuele maatregelen die nog zouden moeten worden getroffen om het momentum te
behouden.
Nu kom ik op de vragen die gesteld zijn over de inhoud van de briefing
van 14 juli. De bijeenkomst in Kiev op 14 juli was een reguliere diplomatieke briefing door Minister Klimkin van Buitenlandse Zaken en een
hooggeplaatste adviseur van president Porosjenko voor ambassadeurs
van bevriende naties. Het is goed om dat even te verduidelijken. Het was
een tweewekelijkse bijeenkomst die niet specifiek belegd was vanwege de
luchtvaartsituatie of bepaalde incidenten die hadden plaatsgevonden. Elke
twee weken vonden dergelijke bijeenkomsten plaats. De bijeenkomsten
op dit niveau zijn een goed diplomatiek gebruik en een instrument om een
politieke stellingname uit te kunnen wisselen. Daar ging het om. De
bijeenkomst werd in het bijzonder gehouden met het oog op de Raad van
16 juli. De collega’s uit Oekraïne wilden bevriende landen vragen om de
druk op Rusland op te voeren door nieuwe sancties aan te nemen. Dat
was eigenlijk hun doelstelling en de achtergrond van die bijeenkomst. De
Europese Raad heeft op 16 juli inderdaad vergaande economische
maatregelen tegen Rusland genomen.
Tijdens die briefing is het neerhalen van de Antonov genoemd als
illustratie van het algemene veiligheidsbeeld. Daar heb ik de Kamer via de
beantwoording van Kamervragen ook over geïnformeerd. In dit verband is
melding gemaakt van de mogelijke aanwezigheid van anti-aircraft wapens
waarover de separatisten volgens Oekraïne niet zouden beschikken. De
kern was: Rusland heeft die wapens en het is essentieel om druk uit te
oefenen op Rusland; zij gingen ervan uit dat de separatisten die wapens
niet hadden. Dat was de achtergrond van hun boodschap. Tijdens de
briefing was overigens onbekend welk wapensysteem was gebruikt. Het
werd alleen als een mogelijkheid genoemd. In het persbericht van een dag
later – dat was allemaal te volgen – heeft Oekraïne dan ook de
mogelijkheid opengelaten dat het vliegtuig door een ander toestel zou
kunnen zijn neergehaald en dat is ook expliciet opgenomen in de
beantwoording van de Kamervragen.
Het verslag van de briefing is verstuurd naar het Ministerie van Buitenlandse Zaken en het Ministerie van Defensie. De essentie van de briefing
is gedeeld met het Ministerie van Veiligheid en Justitie, het Ministerie van
Binnenlandse Zaken, het Ministerie van Financiën en het Ministerie van
Algemene Zaken. Ter beantwoording van de vragen van een aantal van de
leden, deel ik mee dat het neerhalen van de Antonov ook is genoemd in
de essentie van de doorsturing naar de andere ministeries.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

25

Het centrale thema van de briefing was, zoals gezegd, het conflict in
Oost-Oekraïne en de Russische inmenging. De briefing betrof overigens
niet de veiligheid van het luchtruim. Ik wil dat nog even benadrukken,
omdat dit essentieel is, want dan zouden bijvoorbeeld ook de Maleisische
autoriteit of andere luchtvaartautoriteiten zijn uitgenodigd om nieuwe
informatie te verschaffen. Het ging echt om een kleinere groep landen.
Men wilde dat die een bepaalde positie zouden innemen in het internationale diplomatieke verkeer, hetgeen ook gebeurd is. Wij hebben nog
even nagevraagd of wij de enigen zijn die dat zo gezien hebben, maar ik
wijs erop dat dit ook gold voor de andere landen die betrokken waren bij
de briefing. Duitsland heeft inmiddels bij monde van de regeringswoordvoerder duidelijk verklaard: «Es ging nicht um Überflüge oder die
Sicherheit ziviler Maschinen.» De briefing was daar niet op gericht en dus
werd er ook geen informatie over gegeven. Als de briefing wel was
bedoeld voor de veiligheid van het luchtruim, hadden de Oekraïners een
veel breder publiek uitgenodigd. Dan zou er namelijk essentiële informatie
voor alle landen zijn geweest, inclusief een land als Maleisië.
De heer Van Bommel (SP): Ik stel deze vraag in eerste instantie gewoon
voor mijn eigen begrip. De Minister stelt dat op deze reguliere briefing
met een politieke betekenis – ze is namelijk gericht op een latere Europese
bijeenkomst waar mogelijk sancties aan de orde komen – het neerhalen
van de Antonov met onbekende oorzaak, maar kennelijk wel gewelddadig,
genoemd wordt als een illustratie van het algemene veiligheidsbeeld. Zo
zegt hij het, maar de luchtveiligheid is dan toch automatisch ook volledig
onderwerp van die briefing? Om die reden is dit onderwerp toch ook als
essentieel aan de andere ministeries medegedeeld? De briefing ging
oorspronkelijk wellicht over het politieke doel van sancties, maar het
veiligheidsvraagstuk is op zo’n moment dan toch volledig onderdeel? Dan
zou dat in ieder geval vanuit het Nederlandse perspectief als eerste belang
genoteerd moeten worden.
Minister Koenders: Ik was nog niet helemaal aan het einde van mijn
beantwoording van de vragen over het verslag van de briefing op 14 juli.
Ik probeerde de achtergrond te schetsen. Waarom was die briefing er?
Waar was die op gericht? De Kamer wil zo veel mogelijk informatie en ik
antwoord naar eer en geweten. De heer Van Bommel heeft veel vragen
over de briefing gesteld. Dat vind ik ook heel begrijpelijk en terecht. Ik
probeer dus de achtergrond te schetsen van deze briefings die heel
regelmatig zijn gehouden. Ik wijs erop dat er op zichzelf geen nieuwe
informatie was – misschien is dat belangrijk – bijvoorbeeld met betrekking
tot die Antonov. Dat was die middag ook al publiekelijk gemeld. Het was
de bedoeling van de Oekraïense autoriteit om te zeggen: jongens, kijk uit,
wij moeten die Russen nu gaan aanpakken.
Dit brengt mij even op een ander punt. De essentie wat betreft de
luchtvaart is hetgeen er parallel is gebeurd. Vanwege de veranderende
situatie op 14 juli heeft men de NOTAM uitgebracht. Dat was dus een
parallel circuit, waarin uiteraard werd vastgesteld: wij hebben nu deze
situatie en daarom hebben wij het luchtruim pas op een veel hogere
afstand dan daarvoor veilig verklaard. Dat is op die dag tegelijkertijd
gebeurd. Buitenlandse Zaken heeft uiteraard de essentie hiervan gestuurd
aan de relevante ministeries en dat waren primair de ministeries die ik
zojuist genoemd heb. Dat zal straks nader uitgelegd worden.
Er is ook gevraagd naar de precieze formele bevoegdheden van de
diverse ministeries. Het belangrijkste is dat dit type informatie, met zowel
politieke aspecten als elementen van militaire aspecten die weliswaar niet
op de voorgrond staan, maar in de essentie vermeld zijn, uiteraard aan
Defensie en aan de collega’s die hier aanwezig zijn, gemeld wordt. Als dat
nodig zou zijn, kunnen de veiligheidsdiensten daar dan eventueel verder
naar kijken. Ik wijs er wel op dat zelfs tot op de dag van vandaag nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

26

onduidelijk is wat er precies met die Antonov is gebeurd. In ieder geval
hebben de Oekraïense autoriteiten om die reden op dezelfde dag als de
briefing – ik geloof dat het om 18.00 uur was – een NOTAM uitgestuurd.
Het luchtruim werd daarin op een andere hoogte veilig verklaard. Zoals
waarschijnlijk straks door de collega’s duidelijker zal worden uitgelegd,
heeft dit te maken met de soevereine keuze en verantwoordelijkheid van
Oekraïne. De luchtvaartmaatschappijen zijn vervolgens verantwoordelijk
voor de veilige uitvoering van hun vluchten.
Op 14 juli is dus op geen enkele manier iets achtergehouden. De essentie
is meegedeeld aan de ministeries, maar daar ging het primair niet om. Het
was ook geen additionele informatie. Wij wisten dit al en het was ook
reeds publiekelijk bekend. Via het circuit waar het om gaat, namelijk de
NOTAM, is dat op diezelfde dag gecommuniceerd met de relevante
luchtvaartautoriteiten.
De heer Van Bommel (SP): Mijn vraag komt niet voort uit een vermoeden
dat er iets achtergehouden zou zijn, maar uit de constatering dat er niets
achtergehouden is. Er is niets achtergehouden. Oekraïne wilde in die
briefing iets anders communiceren dan wat voor Nederland van belang
was. Dat was het punt. Oekraïne had een bepaald belang bij de briefing en
Nederland had een heel ander belang bij dezelfde briefing, namelijk de
informatie met betrekking tot de luchtveiligheid. Dat er later een NOTAM
kwam, bevestigde alleen maar dat daar het primaire belang voor
Nederland lag. Je zou dan verwachten dat Nederland dan redeneert in de
trant van «dit is al bekend», maar dat er alarmbellen afgaan. Waarom zijn
er op basis van die informatie op dat moment niet meer alarmbellen
afgegaan in Nederland?
Minister Koenders: Allereerst is dit natuurlijk een redenering achteraf;
laten we het zo maar zeggen. Los daarvan heb ik zojuist uitgelegd wat de
aard en de inhoud van die briefing waren. Vervolgens is al het relevante
materiaal naar de bevoegde instanties gegaan. Parallel daaraan heeft
Oekraïne wat betreft dit specifieke luchtvaartelement een NOTAM
uitgevaardigd die direct te maken had met de gegroeide situatie. Ik moet
eerlijk zeggen dat mij dit volledige openheid lijkt. Dat zei de heer Van
Bommel zelf al. Dit is volledig duidelijkheid over de situatie.
De heer Bontes (GrBvK): Naar aanleiding van het pleidooi van de Minister
zou ik toch graag heel duidelijk willen horen of het kabinet op de hoogte
was van de aanwezigheid van zwaar luchtafweergeschut met een groot
bereik in Oost-Oekraïne of op de grens van Oost-Oekraïne en Rusland.
Kan de Minister antwoorden met ja of nee?
Minister Koenders: Ik heb in de beantwoording van de Kamervragen al
precies gezegd waarvan wij op de hoogte waren, namelijk van het feit dat
de Oekraïense regering een illustratie heeft gegeven van het neerschieten
van een Antonov. Zij heeft daarbij aangegeven dat er anti-aircraft wapens
waren. Dat hebben wij vanaf het begin ook in alle antwoorden naar voren
gebracht. Vervolgens hebben wij ook gezegd dat het nog onduidelijk is
waarom die Antonov is neergeschoten. Dat is de informatie die wij
hadden.
De heer Bontes (GrBvK): Dat is niet mijn vraag. Mijn vraag is: wist het
kabinet dat dergelijk zwaar luchtafweergeschut met groot bereik in dat
gebied aanwezig was? Die vraag kan toch gemakkelijk met ja of nee
beantwoord worden?
Minister Koenders: Ik geef u precies de informatie die ik had, dus dan is
het antwoord nee. Dat lijkt mij duidelijk. Ik zeg tegen de heer Bontes welke
informatie wij gekregen hebben van de Oekraïners. Wij hebben ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

27

informatie gekregen van generaal Breedlove, zoals de heer Bontes weet.
Dat is de informatie die bekend was. Wat dat betreft wil ik ook helemaal
niets verhullen. Die indruk mag niet bestaan, want het kabinet is daar
volledig open over. Vervolgens is een NOTAM uitgegaan via de kanalen
die ik zo-even naar voren heb gebracht en daar ging het in de kern om.
Dat heb ik zojuist reeds vermeld.
De heer Sjoerdsma (D66): Ik probeer er even chocola van te maken. De
Minister zegt: nee, het kabinet was niet op de hoogte van zware wapensystemen. Verder zegt hij: ja, het kabinet was wel op de hoogte van alles
wat het heeft geschreven, inclusief de notificatie van Oekraïne en de
briefing in NAVO-verband. Het kabinet heeft in die antwoorden echter
geschreven dat er in NAVO-verband gesproken is over de aanwezigheid
van zware wapensystemen, inclusief luchtdoelraketten. De Minister moet
zijn antwoord dus misschien veranderen in: ja, het kabinet was op de
hoogte.
Minister Koenders: Ik geef aan wat wij wisten. Dat heb ik ook in de
beantwoording van de Kamervragen gedaan. Ik zal het nog een keer
herhalen. De gastheren hebben in dat verband melding gemaakt van de
mogelijke aanwezigheid van anti-aircraftwapens waarover de separatisten
volgens hen niet zouden beschikken. Het was onbekend welk wapensysteem was gebruikt. Dat is de juiste beantwoording van de vraag. Die
hebben wij ook eerder gegeven. Wij waren daar dus van op de hoogte. Op
14 juli hebben de Oekraïense autoriteiten vanwege die situatie een
NOTAM over de hoogte uitgevaardigd. Er zal een nadere explicatie van
dat systeem volgen door de Staatssecretaris van I en M.
De heer Sjoerdsma (D66): Daarmee zegt de Minister dus dat het kabinet
op de hoogte was van de aanwezigheid van onbekende wapensystemen
en dat het wist dat het om wapensystemen ging met een bereik tot in
ieder geval een hoogte van 6,2 km. Dat is de hoogte waarop die militaire
Antonov is neergeschoten. Kan de Minister ook duidelijkheid geven over
de vraag wat in NAVO-verband bekend is gemaakt over de aanwezigheid
van wapensystemen? Om welke wapensystemen ging het daarbij? Is daar
bijvoorbeeld gesproken over de aanwezigheid van Buk-systemen in
Oost-Oekraïne? Was het bij het kabinet bekend dat die wapensystemen
voor 17 juli in Oost-Oekraïne aanwezig waren?
Minister Koenders: Voor zover ik weet, was dat bij het kabinet niet
bekend. Er is naar aanleiding van de presentatie van generaal Breedlove
gesproken over systemen die bij de grens met Oekraïne aan Russische
kant aanwezig waren.
Even voor de helderheid: ik heb geprobeerd om te schetsen wat er precies
is gezegd in die briefing. Wat is de essentie, waarover ging die briefing,
wat is er precies aan welke ministeries om welke redenen gecommuniceerd en wat was vervolgens de parallelle track op het terrein van de
burgerluchtvaart? Dat was de NOTAM die nota bene diezelfde middag
14 juli om 18.00 uur is uitgegaan.
Dan is er nog gevraagd: waarom wilt u dat allemaal niet vrijgeven? Dat is
niet omdat ik niet graag iets vrij zou willen geven. Ik probeer juist,
misschien juist nog meer dan enig ander land, ook in de beantwoording
van de Kamervragen precies aan te geven wat we daar gedaan hebben.
Zoals gezegd, de bijeenkomst op 14 juli betrof een vertrouwelijke briefing
van Oekraïne. Naar het oordeel van het kabinet kunnen verslagen van
dergelijke briefings en andere diplomatieke contacten vertrouwelijk
worden geschreven en behandeld. Ik zeg dit ook juist omdat we dat soort
informatie willen hebben. Ik kan u op een briefje geven dat als we die
informatie aan iedereen overdragen en publiekelijk maken, we die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

28

informatie absoluut niet meer krijgen. Dat wil ik niet voor mijn rekening
nemen.
De Kamervragen worden naar eer en geweten beantwoord. Dat gebeurt
zelfs zeer breedvoerig. In feite heb ik u gezegd: dit is de essentie van de
beantwoording van de vragen. Mocht de Kamer daar toch moeite mee
hebben, dan begrijp ik dat wel. Maar dan hebben we ook nog eens de
OVV en de CTIVD die dat materiaal hebben en vervolgens ook nog kunnen
interpreteren. Het is op dit moment ook niet essentieel, want er is een
vraag over het verleden en er is een vraag over de toekomst. U hebt allen
gezegd: wij zijn het er met betrekking tot het verleden over eens dat het
primair over de toedracht gaat. Al het materiaal is overgedragen. Ik heb
hier ook publiekelijk aangegeven wat de essentie van de inhoud van die
briefing was. Maar het zou echt onverstandig zijn als ik bijvoorbeeld ook
nog eens aangeef wat de ambassadeurs van land X en land Y hebben
gezegd over eventuele sancties aan het adres van Rusland. Dat is echt
contraproductief. Dat zal alleen maar leiden tot verdere geheimhouding,
waardoor de regering in de toekomst niet meer alle informatie kan
verstrekken.
Er is nog een aantal punten op het consulaire vlak.
De heer De Roon (PVV): Ik hoor de Minister uitleggen waarom hij dat
verslag van die briefing niet met naam en toenaam van diplomaten en
landen wil geven. Ik heb ook gevraagd of de Minister die informatie niet
geanonimiseerd aan de Kamer ter beschikking kan stellen door namen
van personen en landen door te strepen. Dan hoeft niemand zich
opgelaten te voelen over het ter beschikking stellen van dit verslag aan de
Kamer. Ik wil hier nog een ander punt mee in verband brengen. Eerder is,
naar ik meen door de Minister-President, gezegd dat aan Oekraïne zou
worden gevraagd of het ermee akkoord gaat dat het verslag aan de Kamer
ter beschikking wordt gesteld. Daar heb ik later ook niets meer over
gehoord. Hoe staat het daarmee? Ik heb in de media gelezen dat diplomaten van Oekraïne, ik meen van de Oekraïense ambassade in Nederland,
hebben gezegd: ons is daarover niets gevraagd.
Minister Koenders: De Oekraïense regering heeft zelf de volgende dag
een persverklaring uitgebracht, waarin de essentie stond van datgene wat
gedeeld is met de diplomaten. Daarin stond echter ook een aantal dingen
niet. Dat waren dingen die betrekking hebben op uitlatingen van ambassadeurs. Ik kan de heer De Roon op een briefje geven dat het voor het beeld
echt niet uitmaakt als we die informatie uit het verslag halen. Ik heb net
gezegd dat wij de Kamer hebben geïnformeerd over de essentie van deze
briefing. Vervolgens is er altijd nog een controle achteraf, aangezien wij
het hele verhaal ook nog gedeeld hebben met de commissie voor de
Inlichtingendiensten. Op een gegeven moment heb ik ook de verantwoordelijkheid als Minister van Buitenlandse Zaken om ervoor te zorgen dat
ook in de toekomst essentiële informatie naar Nederland blijft komen en ik
de Kamer daarover kan inlichten.
De heer De Roon (PVV): Dan heb ik nog geen reactie van de Minister op
dat andere punt dat ik aanroerde. De regering heeft tegen de Kamer
gezegd dat gevraagd zou worden of Oekraïne ermee akkoord kan gaan dat
het verslag van de briefing aan de Kamer ter beschikking wordt gesteld.
Vervolgens zegt men vanuit de ambassade van Oekraïne in Nederland dat
hun niets gevraagd is. Hoe staat het daar nu mee? Is het gevraagd en wat
was dan de reactie daarop?
Minister Koenders: Ik geef u het antwoord als Minister van Buitenlandse
Zaken. Dat is dat ik niet bereid ben om dat vrij te geven. Dat doe ik niet
omdat ik iets te verhullen heb. We hebben hier breeduit de essentie van
deze briefing naar voren gebracht. Die wordt ook gedeeld met de CTIVD.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

29

Ik vind het echt niet verstandig om onze informatiepositie in gevaar te
brengen, ook vanwege informatie die ik in de toekomst nodig heb, ook
over dit soort situaties. Ik ben daar dus niet toe bereid.
Ik sluit af en wil namens de Minister van Defensie nog het volgende
zeggen. Ik kom daarbij even terug op de situatie in Oost-Oekraïne en de
gevolgen daarvan voor de toegang van de repatriëringsmissie tot de
rampplek. Debaltseve, waar de gevechten op dit moment het hevigst zijn,
is gelegen in de directe omgeving van de crashsite en is in tactisch opzicht
van essentieel belang voor beide partijen. Er is daar nog altijd sprake van
artilleriebeschietingen en gevechten die zijn gericht op het verbeteren van
militaire posities. Beide partijen versterken hun militaire aanwezigheid. De
crashsite bevindt zich dus in de directe omgeving van de frontlijn en
binnen het bereik van artillerie. Maar ook winterse condities, waaronder
een bevroren grond, maken het momenteel erg moeilijk om terug te
keren.
Collega Opstelten zal zo ingaan op de vraag wanneer we dan wel terug
kunnen en wat er in de afgelopen dagen nog precies mogelijk is geweest.
Ik wil in ieder geval mijn waardering uitspreken voor de mensen en de
collega’s die de afgelopen dagen en weken onder moeilijke omstandigheden hebben geprobeerd om een aantal wrakstukken terug te brengen
en te zorgen voor voortgang in het onderzoek. Ik denk dat wij dat allemaal
het belangrijkst vinden.
Zoals de situatie nu is, moeten we er rekening mee houden dat ook over
een paar maanden de veiligheidssituatie precair zal zijn. Zoals bekend zal
er ten aanzien van Oekraïne juist vandaag en ook in het weekend veel
gebeuren op diplomatiek terrein. We blijven daarom nauw contact houden
met de OVSE en we bepleiten dat waar mogelijk afspraken worden
gemaakt over een veilige toegang tot de rampplek. De Kamer kan ervan
op aan dat ik in ieder geval samen met de collega’s dag in, dag uit bezig
ben om ervoor te zorgen dat dat zo optimaal mogelijk wordt ingevuld.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Er waren door mij en andere
collega’s ook vragen gesteld over de medewerking van de Russen en de
Amerikanen bij de rechtshulpverzoeken. Ik zie dat de Minister van
Veiligheid en Justitie deze vraag zal beantwoorden. Dan wacht ik dat
antwoord even af.
De voorzitter: Dan trekt u uw interruptie hierbij in. Dat is mogelijk.
Ik dank de Minister van Buitenlandse Zaken en geef het woord aan de
Minister van Veiligheid en Justitie.
Minister Opstelten: Voorzitter. Ik dank de leden voor hun bijdragen aan
deze ongelooflijk belangrijke kwestie rond de MH17 en de drie prioriteiten.
Die kwestie houdt ons allen bezig. Ik wil beginnen met het geven van
antwoord op de vragen over de nabestaanden, de nazorg en de zorg aan
hen. Velen hebben een compliment gegeven aan de Stichting Vliegramp
MH17. Ik wil me daarbij aansluiten. We hebben regelmatig contact met het
bestuur van die stichting en we hebben enorm veel respect voor het werk
dat het bestuur van deze stichting doet. We zullen de stichting daarin
steunen en faciliteren. Zij staat op het nemen van haar eigen verantwoordelijkheid en laat dat ook zien.
Ik kom bij prioriteit 1. Dat is en blijft de repatriëring. Afgelopen weekend is
een kleine missie in het rampgebied geweest om menselijke resten en
persoonlijke bezittingen op te halen. Gisteren en vandaag brengen de
Head of Mission en zijn adviseur een bezoek aan nationale en lokale
overheden. Komende zaterdag zal opnieuw op vliegveld Eindhoven een
vlucht aankomen om stoffelijke resten en persoonlijke bezittingen thuis te
brengen. Uiteraard zal daarbij het nationale protocol zichtbaar zijn.
Afgelopen vrijdagavond is er in Nieuwegein een bijeenkomst voor
nabestaanden gehouden. Ze zijn geïnformeerd over de voortgang van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

30

identificatieproces en over de wijze waarop wij ons voorbereiden op de
terugkeer naar Oost-Oekraïne. Ook hebben zij vragen kunnen stellen aan
het OM en aan de Onderzoeksraad Voor Veiligheid over de voortgang van
de onderzoeken. Tijdens de bijeenkomst bleek nog eens hoeveel verdriet
er is en hoe moeilijk het voor de nabestaanden is dat er nog geen
conclusies zijn ten aanzien van de toedracht, laat staan dat er sprake is
van vervolging. Ze willen begrijpen wat er is gebeurd en ze willen dat de
verantwoordelijken worden berecht. Dat is een belangrijke stap bij de
verwerking van hun verlies. Zij hebben er recht op dat wij als kabinet alles
doen wat in ons vermogen ligt om ervoor te zorgen dat de onderste steen
bovenkomt. Het kabinet geeft alle medewerking aan het Openbaar
Ministerie en de Onderzoeksraad Voor Veiligheid. Ik zal zo meteen de
specifieke vragen daarover beantwoorden. Het kabinet zal alle gewenste
informatie verstrekken die noodzakelijk is voor de onderzoeken. Het
kabinet begrijpt dat er ook bij de Kamer nog veel vragen leven en zal
proberen om die zo goed mogelijk te beantwoorden.
Alles wordt onderzocht en dat moet buitengewoon zorgvuldig gebeuren.
De ogen van de wereld zijn op ons gericht. Dat voelen wij elke dag weer.
Wij kunnen het ons niet permitteren om daarbij fouten te maken. Dat is de
enige manier om oorzaak en verantwoordelijkheid met zekerheid vast te
stellen en tot berechting over te kunnen gaan. Wij hebben maar één kans
om het goed te doen. Dat kost tijd. Daarna kunnen we in alle openheid
conclusies en lessen trekken. Het kabinet heeft en houdt drie belangrijke
prioriteiten. Ik hoor dat de Kamer die in alle stevigheid deelt. Dat zijn
repatriëring, onafhankelijk onderzoek naar de toedracht en het opsporen
en bestraffen van de daders. Er moet gerechtigheid komen.
Er is een aantal vragen gesteld over de positie van de nabestaanden. De
heer Ten Broeke heeft een vraag gesteld over de identificatie van de
laatste slachtoffers. Op dit moment zijn in Hilversum nog menselijke
resten geregistreerd waarvan geen DNA-profiel is vastgesteld. Komend
weekend worden nieuwe menselijke resten naar Nederland gevlogen.
Experts doen hun uiterste best om hieruit DNA-profielen vast te stellen en
hopen daarmee ook de drie ontbrekende slachtoffers te identificeren. De
menselijke resten die met de huidige technieken niet geïdentificeerd
kunnen worden, worden bewaard. Het kan namelijk zijn dat de profielen in
de toekomst als gevolg van de stand van de techniek wel kunnen worden
vastgesteld.
De heer Ten Broeke heeft ook gevraagd hoe het kabinet invulling heeft
gegeven aan de toezegging om nabestaanden te ondersteunen bij de
ontplooiing van activiteiten, ook in juridische kwesties en dergelijke. Dat
vindt plaats via regulier overleg met het bestuur van de Stichting
Vliegramp MH17. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en
Veiligheid heeft contact met Malaysia Airlines over deze posities.
De heer Van Bommel heeft ook nog gevraagd of de informatie aan de
buitenlandse nabestaanden dezelfde is als de informatie die aan Nederlandse nabestaanden wordt gegeven. Bij het Informatie- en Verwijscentrum is er zowel een Nederlands- als een Engelstalig deel. Vrijwel alle
berichten worden vertaald in het Engels, voor zover ze relevant zijn voor
buitenlandse nabestaanden. Daarnaast wordt er via het Ministerie van
collega Koenders regelmatig contact gehouden met de ambassades van
de nabestaanden buiten Nederland. Hierin wordt ook besproken wat er bij
deze nabestaanden speelt. We houden daar dus «strak voet aan de pols».
Heeft het kabinet zelf ook contact met de nabestaanden? Welke rol speelt
Slachtofferhulp Nederland? Een aantal woordvoerders heeft ook gevraagd
of de familierechercheurs er wel bij betrokken blijven. De familierechercheurs zijn en blijven nog betrokken bij de nabestaanden. De betrokkenheid richt zich op met name drie punten. Dat is allereerst de
overdracht van stoffelijke resten van al eerder geïdentificeerde slachtoffers. Dat is voorts de overdracht van de begeleiding naar Slachtofferhulp. Ik noem dat de warme overdracht. Ik noem ten slotte de betrok-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

31

kenheid in verband met het strafrechtelijke onderzoek. De Stichting
Vliegramp MH17 richt zich op de behartiging van de belangen van
nabestaanden op een breed terrein. Het bestuur van deze stichting bestaat
uit nabestaanden van de slachtoffers van de vliegramp en fungeert als
gesprekspartner voor de rijksoverheid. Zoals ik al zei, er vinden maandelijks gesprekken plaats met de stichting. Daarnaast is de website van het
Informatie- en Verwijscentrum Vliegramp Oekraïne nog steeds operationeel. Die zal nog minimaal een jaar, en wellicht nog langer, operationeel
blijven. Slachtofferhulp Nederland informeert nabestaanden via een
nieuwsbrief driemaal per week over nieuwe informatie op het besloten
deel.
De heer Ten Broeke heeft gevraagd hoe wij van nabestaanden feedback
krijgen over de communicatie. Dat gebeurt in persoonlijke reacties. Die
zijn er gelukkig. Er zijn reacties op de website en er vindt terugkoppeling
door familierechercheurs plaats. Die terugkoppeling is essentieel. Voorts
geven nabestaanden tijdens de bijeenkomsten voor nabestaanden in het
algemeen aan dat zij positief denken over de geleverde steun door de
diverse instanties. Wij houden natuurlijk ook wat dat betreft de vinger aan
de pols om dat goed te kunnen volhouden. Dat is namelijk een essentieel
punt voor onze prioriteiten.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik heb een aanvullende vraag. Ik heb die
vraag al eerder gesteld en die is deels door de Minister beantwoord. Het is
goed dat er maandelijks contact is tussen de Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid en de nabestaanden. Het is ook goed
om hier te horen dat familierechercheurs beschikbaar blijven, maar ik zou
ook graag willen horen dat die beschikbaar blijven zolang dat nodig is.
Minister Opstelten: Het antwoord daarop is «ja». Dat is duidelijk het
geval. Dat is ook de wil van de familierechercheurs zelf, van de politie en
van ons. Er kan in de contacten met de nabestaanden natuurlijk differentiatie plaatsvinden. Het is heel belangrijk wat de familierechercheurs zelf
vinden en wat de nabestaanden ook vinden. Er is altijd sprake van een
warme overdracht naar Slachtofferhulp, naar de casemanagers.
Dan kom ik bij het punt inzake het hervatten van de missie. Daarover is
een aantal vragen gesteld. De interim-missie is in omvang teruggebracht
maar blijft ter plekke als eerste aanspreekpunt voor de lokale bevolking,
de OVSE en de Oekraïense autoriteiten. De afgelopen week zijn weer
stoffelijke resten, persoonlijke bezittingen en wrakstukken geborgen. De
repatriëringsmissie is bezig met een plan van aanpak om terug te keren in
april. Het vriezen, het sneeuwen en de periode daarna maken het niet
mogelijk om daar nu in alle effectiviteit op te treden. De crashsite bevindt
zich in de directe omgeving van de frontlinie en binnen het bereik van de
artillerie. Veiligheidsoverwegingen spelen dus altijd een rol. Zodra de
omstandigheden dat weer toelaten, zal een factfindingmissie worden
georganiseerd die zal moeten uitwijzen wanneer onderzoek ter plaatse
weer mogelijk is.
De heer Van Bommel heeft gevraagd of het werk van de interim-missie
wordt voortgezet. Hij vroeg ook: waarom gebeurt dit niet eerder? Het
antwoord op de eerste vraag is ja. De interim-missie is in omvang
teruggebracht, maar zij blijft ter plekke als eerste aanspreekpunt voor de
lokale bevolking, de OVSE en de Oekraïense autoriteiten. Dat is heel
belangrijk.
De afgelopen week zijn er weer stoffelijke resten, persoonlijke bezittingen
en wrakstukken geborgen. Zoals ik zojuist heb gezegd, is er een plan van
aanpak in de maak. Sinds 8 januari is er sprake van een sterke intensivering van de gewelddadigheden langs de frontlijn. Daarbij wordt
veelvuldig gebruikgemaakt van zware wapens. Dat gebeurt in de directe
omgeving van de crashsite. Die is binnen het bereik van de artillerie.
Zodra de omstandigheden en het weer het toelaten, zullen wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

32

daarnaartoe gaan. Naar verwachting zal dat in april zijn. Vanwege de
winter en de onveiligheid is het niet mogelijk om dat eerder te doen.
Welke taken zijn er voor de nieuwe repatriëringsmissie nog op de
rampplek? We gaan dus terug. De missie zal zich voornamelijk bezighouden met de repatriëring van stoffelijke, menselijke resten en persoonlijke bezittingen die zich op beide burn sites en op plekken waar we om
veiligheidsredenen nog niet zijn geweest, bevinden. Die liggen in het
noordoosten van het gebied. De Kamer kan zich natuurlijk de kaart nog
wel herinneren die de korpschef destijds tijdens een briefing heeft
gepresenteerd.
De heer Van Bommel heeft gevraagd waarom niet eerder met lokale
partijen op de rampplek werd samengewerkt, althans zo begreep ik zijn
vraag. Dat is wel gebeurd. Vanaf de eerste dagen na de ramp tot nu is dat
via de OVSE gebeurd. Er zijn afspraken. Er wordt samenwerkt met de
lokale SES. Die samenwerking is als zodanig effectief. Zij wordt continu
voortgezet. Er is samen gezorgd voor een goede infrastructuur.
Ik kom op de vragen die zijn gesteld over de veiligheid van het luchtruim.
Het gaat om een soevereine bevoegdheid. Een aantal Kamerleden heeft
dat zelf al opgemaakt uit onze antwoorden. Het is de soevereine
bevoegdheid van ieder land om de veiligheid van het eigen luchtruim te
beoordelen. Indien de overheid beschikt over concrete tegen de burgerluchtvaart gerichte dreigingsinformatie, dan wordt die altijd gedeeld met
Nederlandse luchtvaartmaatschappijen in het kader van de algemene
safety systematiek. Ik wil daaraan toevoegen dat luchtvaartmaatschappijen zelf verantwoordelijk zijn voor het bepalen van hun vliegroutes. Een
aantal Kamerleden heeft dat ook duidelijk naar voren gebracht. Luchtvaartmaatschappijen maken daarvoor veiligheidsanalyses waarbij zij
gebruikmaken van informatie die landen internationaal beschikbaar
stellen over hun luchtruim. Dat zijn de NOTAM’s. Collega Koenders
noemde die ook.
De algemene safety systematiek die internationaal wordt gehanteerd in de
luchtvaartwereld met betrekking tot storingen, weer en techniek, zal
worden toegelicht door mijn collega van I en M. Zij zal ook de meer op de
toekomst gerichte verbetervoorstellen van de ICAO toelichten. De security
systematiek met betrekking tot terrorisme en criminaliteit ligt op mijn
terrein. Er zijn geen andere NOTAM’s uitgevaardigd over Oost-Oekraïne
dan dat er niet onder de 9.750 meter gevlogen mocht worden. Er waren
voor 17 juli geen signalen dat het luchtruim onveilig was voor de
burgerluchtvaart. Oekraïne had zijn eigen luchtruim boven de 9.750 meter
veilig verklaard voor de burgerluchtvaart. In internationaal verband waren
door de luchtvaartautoriteiten geen waarschuwingen afgegeven ten
aanzien van de veiligheid van het luchtruim in Oost-Oekraïne. Dat
sommige vliegmaatschappijen niet boven Oost-Oekraïne vlogen, had,
voor zover ons bekend, niets te maken met onveiligheid van het luchtruim
aldaar voor de burgerluchtvaart. Er zijn geen internationale bijeenkomsten
geweest over de luchtvaartveiligheid boven Oost-Oekraïne. Collega
Koenders sprak over de diplomatieke briefing door Oekraïne op 14 juli.
Die briefing ging niet over de veiligheid van het luchtruim, maar over
Russische inmenging in het conflict in Oost-Oekraïne. Ondanks dat er
militaire toestellen zijn neergehaald, hebben wij geen signalen gekregen
dat het voor de burgerluchtvaart boven Oost-Oekraïne onveilig was. De
Nederlandse overheid beschikte om die redenen niet over concrete
dreigingsinformatie die met luchtvaartmaatschappijen kon of moest
worden gedeeld.
De heer Van Ojik vroeg: de Nederlandse overheid dient verantwoordelijk
te zijn voor het monitoren van de veiligheid van vliegroutes; waarom pakt
zij die verantwoordelijkheid niet op? Laat ik het zo zeggen: het is
ondoenlijk om voor het hele luchtruim op elk moment en op elke hoogte
de veiligheidssituatie te kennen. Het is daarom beter om te kiezen voor
een systeem waarin informatie van bestaande bronnen van over de hele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

33

wereld bij elkaar worden gebracht om de informatievoorziening op die
manier te versterken. Binnen de ICAO wordt momenteel gewerkt aan het
opzetten van een dergelijk systeem. Mijn collega van I en M zal daar zo
dadelijk over spreken.
De voorzitter: Ik zie dat de heer Bontes een interruptie wil plaatsen. Dit is
uw tweede interruptie, mijnheer Bontes.
De heer Bontes (Groep Bontes/Van Klaveren): Ik probeer het een beetje te
begrijpen. Als ik de Minister van Buitenlandse Zaken goed heb beluisterd,
dan heeft hij gezegd: ik heb inderdaad een verslag gekregen van de
ambassade; die was aanwezig bij een briefing in Kiev. Tijdens die briefing
werd ook gesproken over de onveiligheid van het luchtruim; er was een
Antonov neergehaald en, naar ik heb begrepen, was dat gebeurd met
zwaar luchtafweergeschut met een groot bereik. Dat is de essentie die hij
uit die briefing heeft gehaald en die hij vervolgens heeft doorgestuurd aan
zijn collega, de Minister van Veiligheid en Justitie. De essentie van dat
bericht was dus, zoals hij zegt, het neerhalen van een Antonov op grote
hoogte met een zwaar luchtafweersysteem. Toch zegt de Minister dat hij
geen signalen had dat het luchtruim onveilig was. Dat lijkt mij dan niet te
kloppen. Het lijkt mij een duidelijk signaal dat het luchtruim niet veilig is.
Ik vraag de Minister van Veiligheid en Justitie dan ook: als je zo’n
samenvatting op je bureau krijgt, dan heb je toch de plicht om die te delen
met de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, die
naast je zit? Het lijkt mij toch dat je dat moet doen in dit geval. De NCTV of
AIVD heeft dan toch ook de plicht om met luchtvaartmaatschappijen in
gesprek te gaan om dat in ieder geval aan te geven. Ik probeer dat hele
proces te doorgronden. Heeft de Minister die stappen ook gezet? Heeft hij
dat ook zo onderkend?
Minister Opstelten: Ik denk dat ik daar zojuist glashelder op heb
geantwoord. Ik heb duidelijk aangegeven waar de diplomatieke briefing
door Oekraïne op 14 juli over ging. Ik heb ook geantwoord dat er over de
Antonov is gesproken. Dat is duidelijk. Die is eerder die dag als een
voorbeeld van het algemene veiligheidsbeeld genoemd. De gastheren
hebben dat in verband gebracht met de mogelijke aanwezigheid van
anti-aircraftwapens waarover de separatisten volgens hen niet zouden
beschikken. Daar hebben zij melding van gemaakt. Het is genoemd als
een voorbeeld van de dreiging tussen Rusland en Oekraïne. Er is als
zodanig verder niet gesproken over de dreiging voor de burgerluchtvaart
in het luchtruim. Oekraïne heeft toen ook de NOTAM uitgebracht waar
collega Koenders zojuist over sprak. Verder is er geen enkele bijeenkomst
geweest waarin Oost-Oekraïne en het luchtruim voor de burgerluchtvaart
aan de orde zijn geweest. Niemand heeft dat aan de orde gesteld, zoals ik
nog eens heb samengevat in mijn beantwoording.
Ik kom bij de vraag van de heer Van Bommel.
De voorzitter: Minister, voordat u verdergaat: er is een vervolgvraag van
de heer Bontes en vervolgens zijn er interrupties van de heren Omtzigt,
Van Bommel en Sjoerdsma.
De heer Bontes (GrBvK): Als je hoort dat een Antonov op grote hoogte is
neergehaald met een zwaar raketsysteem, is het toch een inschattingsfout
als je er dan van uitgaat dat dit geen gevolgen kan hebben voor de
burgerluchtvaart? Dat kan ik niet begrijpen. Dan ga je dat toch wegen en
delen met de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid
en met de AIVD? Volgens mij hebben zij dan de plicht om in ieder geval in
gesprek te gaan met luchtvaartmaatschappijen. Zij kunnen hen
waarschijnlijk niet dwingen, maar zij kunnen er wel over in gesprek gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

34

Ik kan niet begrijpen waarom dit niet gebeurd is. Kan de Minister dat nog
een keer uitleggen?
Minister Opstelten: Ik kan herhalen wat ik eerder heb gezegd: ook in
internationaal verband hadden de luchtvaartautoriteiten geen waarschuwingen gegeven over de veiligheid van het luchtruim in Oost-Oekraïne.
Dat zijn de feiten die ik nog eens aan u wil melden.
Ik kom bij de vragen van de heer Van Bommel.
De voorzitter: Nee Minister, ik heb al aangegeven dat er nog drie
interrupties zijn: eerst de heer Omtzigt, dan de heer Van Bommel en als
laatste de heer Sjoerdsma.
De heer Omtzigt (CDA): Zou ik een ander feit mogen memoreren? Op
30 juni zei generaal Breedlove in een antwoord: «What we see in training
on the east side of the border is big equipment, tanks, APC’s, anti-aircraft
capability, and now we see those capabilities being used on the west side
of the border.» Oftewel: er werd getraind in Rusland. Als je daarna met
Russische tanks naar binnen gaat, moet je ze beschermen met
anti-aircraft, omdat het Oekraïense leger die tanks natuurlijk bombardeert.
Hoe kan de Minister van Buitenlandse Zaken dan net zeggen dat we geen
informatie hadden over onveiligheid? Hoe kan Minister Opstelten dan net
zeggen dat er voor 17 juli geen signalen waren dat het luchtruim onveilig
was? De Minister van Buitenlandse Zaken zei net: nee, we wisten niks over
die BUK’s. Dat stond hier echter in. Kan de regering precies zeggen
wanneer zij informatie kreeg over de onveiligheid en over de mogelijke
aanwezigheid van BUK-systemen en anti-aircraft capabilities? Denk aan
30 juni, 14 juli en andere momenten. Misschien moet ik daarvoor om een
kleine schorsing vragen. Dat is een cruciale vraag die ik na zeven
maanden graag een keer helder beantwoord wil hebben.
Minister Opstelten: Wat de waarschuwing van generaal Breedlove
betreft, verwijs ik naar de beantwoording van de Kamervragen. Die
persconferentie ging niet over de veiligheid van het luchtruim. Ik meen
dat de vraag van de heer Omtzigt ook al gesteld is door de heer
Sjoerdsma. Ik wil mijn vragen gewoon ordelijk beantwoorden. In de
internationale systematiek is een land verantwoordelijk voor de veiligheid
van het eigen luchtruim. De luchtvaartmaatschappij is verantwoordelijk
voor de vliegruimte. Er was geen aanleiding voor. Ik herhaal dat er geen
concrete informatie over een tegen de burgerluchtvaart gerichte dreiging
voorhanden was. Geen van de overheden van de landen die aanwezig
waren bij de briefing op 14 juli heeft de informatie als aanleiding gezien
om actie te ondernemen voor de burgerluchtvaart.
De heer Omtzigt (CDA): De vraag was een andere. De Minister van
Buitenlandse Zaken heeft op de vraag of het kabinet iets wist over
wapensystemen, nee geantwoord. Daarna zei hij dat Breedlove dat wel
wist. Ik heb net zijn antwoord voorgelezen op de vraag of ze die anti-air
weapons hebben. Die vraag was volstrekt helder. Vervolgens zei de
Minister van Veiligheid en Justitie dat er voor 17 juli geen signalen waren
dat het luchtruim onveilig was. Dit lijken mij echter heldere signalen.
Daarom verzoek ik de regering om een helder overzicht te geven van de
signalen die er geweest zijn, niet alleen die op 14 juli en op 30 juni, maar
ook andere, over de mogelijke aanwezigheid in het westen van Oekraïne
van zware wapensystemen waarmee je een vliegtuig uit de lucht kunt
schieten. Dat hoeft niet nu, maar als het kan, dan wel graag nu. Er kan ook
voor geschorst worden. Dan hoeven wij dat niet uit te zoeken. Ik hoop
namelijk dat de regering dat de afgelopen maanden heeft uitgezocht.
Wanneer wist de regering dat? Hoe heeft die informatie in de
processtroom gelopen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

35

Minister Opstelten: Ik heb mijn antwoord daarop gegeven. Wij hebben
informatie gegeven en zullen informatie geven met hulp van de
Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten. Die zal alle informatie vanuit de veiligheidsdiensten geven aan
de Onderzoeksraad Voor Veiligheid. Daar verwijs ik naar. De heer
Sjoerdsma heeft die vraag ook gesteld.
De voorzitter: Dan gaan we naar de vraag van de heer Van Bommel.
De heer Omtzigt (CDA): Ik heb een punt van orde: ik wil gewoon
antwoord hebben op deze vraag. De vraag is: kan de Minister een lijst
geven van de signalen die er geweest zijn? Dat is meerdere keren
gevraagd. We hebben een ja en een nee gehoord. Kan de Minister
vanavond of voor begin volgende week een lijst met signalen geven die
de Nederlandse regering op welke wijze dan ook gekregen heeft over de
onveiligheid van het luchtruim? We hebben er nu al twee behandeld.
De voorzitter: Mijnheer Omtzigt, ik ga over het punt van orde. De
Minister heeft geantwoord. Het is aan u of u het ermee eens bent. Het is
het antwoord van de Minister.
Minister Opstelten: Ik herhaal dat er geen signalen waren. Dat zeg ik nog
een keer, een en andermaal. Ook bij anderen waren er geen signalen. Dat
zijn de feiten van mijn kant. Wij hebben gezegd dat de Commissie van
Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten dit ook zal
beoordelen en een en ander zal meedelen aan de Onderzoeksraad Voor
Veiligheid. Het onderzoek gebeurt onafhankelijk, niet in onze opdracht.
Men heeft zelf besloten om dit te doen. Op 18 juli stond dat op een
website. Daar zullen we de uitkomsten van afwachten.
De heer Van Bommel (SP): Het voordeel van een latere interruptie is dat
je antwoorden op eerdere interrupties kunt samenvoegen. Dat is hierbij
ook nodig. De Minister van Veiligheid en Justitie zegt nu concreet dat er
geen signalen waren. Als we echter de belangrijkste elementen uit
antwoorden op eerdere vragen over de veiligheid van het luchtruim
samennemen en die optellen, vormen die gezamenlijk wel het signaal
waar de Kamer naar vraagt. Er was namelijk een vliegtuig op een
bepaalde hoogte neergehaald. Dat leidde tot de conclusie aan Oekraïense
zijde dat er alleen een risico was voor militaire vliegtuigen, niet voor de
burgerluchtvaart. Het was ook in hoogte beperkt. Via een andere bron was
er ook sprake van wapens in het gebied die een onbekende reikwijdte
hadden. Als je die drie zaken bij elkaar optelt, kun je inderdaad staande
houden dat de Oekraïense autoriteiten en de NAVO niet expliciet dat
signaal hebben afgegeven. De verstaander moet echter, wanneer hij die
berichten bij elkaar optelt, dat toch wel als een signaal opvatten? Het is
toch een kwestie van die drie zaken bij elkaar optellen? Dan is het toch de
Nederlandse verantwoordelijkheid om daar de conclusie aan te verbinden
dat er ook een risico is voor de burgerluchtvaart?
Minister Opstelten: Ik herhaal dan wat ik al tegen de heer Omtzigt heb
gezegd: in internationaal verband hadden de luchtvaartautoriteiten geen
waarschuwingen gegeven over de veiligheid van het luchtruim in
Oost-Oekraïne, ook niet met deze kennis. Ik heb het al vele malen gezegd:
wij hadden geen reden om daar actie te ondernemen en anderen ook niet.
Dat zijn de feiten. De Onderzoeksraad Voor Veiligheid zal dit diepgaand en
onafhankelijk uitzoeken en krijgt daartoe van ons alle informatie die nodig
is. Dat gebeurt ook onafhankelijk, via de Commissie van Toezicht
betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

36

De heer Van Bommel (SP): Dat vind ik buitengewoon onbevredigend. De
Minister zegt dat er op grond van hetgeen ze gehoord hebben geen reden
was. Anderen hebben daar ook geen reden in gezien. Dat wil ik maar even
tussen haakjes plaatsen, want we hebben het hier over de Nederlandse
verantwoordelijkheid. Wij controleren geen andere overheden. Voor zover
er wel een reden was, zullen we die niet horen, in ieder geval niet
vanavond maar waarschijnlijk nooit, want dat komt elders terecht, bij de
Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten en bij de Onderzoeksraad Voor Veiligheid. Dat is toch onbevredigend? Wij gaan vanavond toch met het kabinet in debat over hetgeen er
wel of niet bekend was en over welke mogelijkheden ingecalculeerd
hadden moeten worden op basis van hetgeen er bekend was? Ik vind dat
de Minister zich er niet achter moet verschuilen.
Minister Opstelten: Wij hebben op schriftelijke vragen en op eerdere
vragen van u aangegeven wat we weten. Dat hebben we gedaan. Wij
hebben ook aangegeven waarom wij niet meer weten. Wij hebben
aangegeven dat het verder onafhankelijk getoetst, gecheckt en uitgezocht
wordt door de Onderzoeksraad Voor Veiligheid. Dat gebeurt niet in onze
opdracht. Men heeft zelf de conclusie getrokken dat dit moet gebeuren.
Ik kom dan op de vraag van de heer Sjoerdsma ...
De voorzitter: De heer Sjoerdsma heeft een interruptie.
De heer Sjoerdsma (D66): Ik wil de collega’s Omtzigt en Van Bommel
toch wel bijvallen op dit punt. De Minister geeft namelijk stelselmatig
geen antwoord. Hij geeft geen antwoord op de vraag welke aanwijzingen
het kabinet heeft ontvangen over de onveiligheid, of dat nu gaat over de
aanwezigheid van zware wapensystemen, de persconferentie van
Breedlove of de diplomatieke briefings zelf, binnen het
NAVO-hoofdkwartier. Hij gaat ook niet in op de andere concrete aanwijzingen, namelijk de elf vliegtuigen, de acht helikopters en het militaire
transporttoestel die in de maanden voor 17 juli zijn neergeschoten. De
vraag aan de Minister blijft dus: welke aanwijzingen waren er? Waarom
waren de aanwijzingen die wij aan deze kant van de tafel wel zien, voor de
Minister niet concreet genoeg om er actie op te ondernemen?
Minister Opstelten: Dat is precies de vraag die u hebt gesteld en die
wilde ik beantwoorden, dus dank daarvoor. Wat ik kan zeggen – dat is een
herhaling van wat ik al heb gezegd – is dat al die zaken die u noemt, bij u
bekend waren en ook bij ons. In het systeem dat we hebben, dat naar
onze mening ook functioneert in de hele wereld, is Oekraïne verantwoordelijk voor het luchtruim. De vliegtuigmaatschappijen zijn verantwoordelijk voor de wijze waarop zij vliegen en de veiligheidsanalyse. Daar
hebben we het over, met de kennis van nu. De combinatie van deze zaken
was voor ons geen reden om activiteiten te ondernemen. Er was namelijk
geen informatie die concreet gericht was op de burgerluchtvaart. Dat is
een glashelder antwoord op uw vraag. Verder vinden wij het goed dat de
Onderzoeksraad Voor Veiligheid dit bekijkt, met alle informatie die hij zal
krijgen, en dat wij dan een conclusie kunnen trekken. Dat komt de
nabestaanden natuurlijk ook toe. Zij moeten volstrekt duidelijk krijgen wat
er is gebeurd en wie welke verantwoordelijkheid heeft genomen.
De voorzitter: De heer Sjoerdsma heeft een vervolgvraag en daarna
heeft de heer Van Ojik een interruptie.
De heer Sjoerdsma (D66): Voorzitter, ik kijk ook langzamerhand een
beetje naar u, opdat wij antwoorden krijgen op de vragen die wij hebben
gesteld. Ik heb namelijk niet het idee dat dit de antwoorden zijn waarnaar
wij op zoek zijn. Misschien moet ik doorgaan op hetgeen de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

37

gezegd heeft, want ik wil niet nog eens hetzelfde rondje doen. Volgens mij
moeten we kiezen. De Minister zegt dat het allemaal publiekelijk bekend
was en dat het daarom dus waar is. Eerder heeft hij echter gezegd,
voorafgaand aan een persconferentie van de ministerraad, dat het
geruchten waren en dat die gevalideerd moeten worden. Welke van de
twee is het nu?
Minister Opstelten: Ik kan dan meteen uw vraag meenemen, want het is
telkens de vraag. Er zijn bij de briefing geen uitspraken gedaan over het
dreigingsbeeld in Oost-Oekraïne. De neergehaalde Antonov werd
aangehaald als voorbeeld van de Russische inmenging in het conflict. Er
is concrete informatie over een dreiging door een partij. In dit geval
betreft het de burgerluchtvaart. Dat was daar niet aan de orde. Dat is onze
conclusie altijd geweest. Dat is nog steeds onze conclusie. De definitie van
«valideren» hebben we bij de beantwoording van de vragen aangegeven.
Ik wil die definitie nog een keer herhalen: het kwalitatief beoordelen van
incidenten aan de hand van beschikbare gegeven over intenties, capaciteiten en activiteiten van betrokken conflictpartijen. Dat is hier gebeurd.
De heer Sjoerdsma (D66): Voorzitter ...
De voorzitter: Mijnheer Sjoerdsma, u gaat over uw vragen en de
regering gaat over de antwoorden. U bent het niet met elkaar eens. U mag
gerust naar mij kijken, maar het is echt aan de regering om te
antwoorden. Zij gaat over haar antwoorden net zoals u over uw vragen
gaat.
Het woord is aan de heer Van Ojik voor zijn eerste interruptie.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Die gaat over hetzelfde punt. Als ik
hetgeen door beide bewindslieden wordt gezegd, leg naast de
antwoorden die zij zelf hebben gegeven op de veelsoortige schriftelijke
vragen, dan is mijn conclusie dat het niet zozeer de vraag is of er signalen
waren. Die waren er, al was het maar het signaal dat het luchtruim door
Oekraïne tot op 9,7 km hoogte was gesloten. Ik zou mij rotschrikken van
zo’n signaal. Maar de vraag is hoe je die signalen interpreteert. Er zijn
twee spelers die daar kennelijk over gaan, namelijk de luchtvaartmaatschappij zelf en Oekraïne. Maar Nederland en de Nederlandse veiligheidsdiensten gaan daar niet over, want zij kijken niet naar mondiale dreigingen
tegen de burgerluchtvaart. Zij kijken ook niet naar mondiale dreigingen
tegen de Nederlandse burgerluchtvaart. Dat is het hiaat in de verantwoordelijkheidsverdeling. Het gaat volgens mij niet om de vraag of er signalen
waren of niet. Laten we er gewoon duidelijk over zijn: die waren er. De
vraag is hoe je die signalen interpreteert. Misschien kan de Minister
daarop reageren.
Minister Opstelten: Het heeft niet zo veel zin om telkens te vragen: vindt
u niet dat u het zo had moeten doen? Ik heb al een paar keer gezegd: nee,
we hebben het zo gedaan. Dat is ook een juiste afweging geweest, gelet
op de verantwoordelijkheden. Vervolgens wordt het onafhankelijk getoetst
door de Onderzoeksraad Voor Veiligheid, die alle informatie krijgt. De
collega van I en M zal zo dadelijk ook het nodige zeggen over het
internationale aspect. Natuurlijk heeft ICAO gewoon haar verantwoordelijkheid genomen. Een ramp vindt plaats. Die wordt onderzocht. Ook in het
belang van de nabestaanden is er uiteindelijk naar gestreefd de dader te
pakken te krijgen en die zijn straf te laten krijgen. Daar moeten we ook
voor zorgen. Maar vervolgens moet je niet stilzitten. Je moet bekijken hoe
het in de toekomst moet en welke conclusies je daaraan verbindt. Wat dat
betreft vraag ik de Staatssecretaris of zij dat zou willen behartigen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

38

De heer Van Ojik (GroenLinks): Ik kijk uit naar het antwoord van de
Staatssecretaris. Maar het was de Minister van Veiligheid en Justitie die
de discussie aanging over de vraag of er al dan niet sprake was van
signalen. Ik heb hem mijn conclusie voorgelegd en gezegd: natuurlijk
waren die signalen er; het gaat er alleen om hoe je die signalen interpreteert. Kennelijk was er niemand aan Nederlandse zijde die verantwoordelijk was voor het interpreteren van die signalen. Klopt dat? Als het
antwoord daarop ja is, is het dan niet een hoogst onwenselijke situatie dat
we hiervoor afhankelijk zijn van in dit geval de regering van Oekraïne en
de desbetreffende luchtvaartmaatschappij?
Minister Opstelten: Het antwoord is nee. Niet alleen Nederland had die
positie ingenomen. Iedereen had dat gedaan. Daarom heb ik dat ook nog
een keer gezegd. We willen ons er niet achter verschuilen, maar ik herhaal
het toch maar even: in internationaal verband hadden de luchtvaartautoriteiten geen waarschuwingen gegeven ten aanzien van de veiligheid van
het luchtruim in Oost-Oekraïne. Er is naar onze inzichten nooit gesproken
over de veiligheid van het luchtruim voor de burgerluchtvaart in Oekraïne.
De voorzitter: Excuses, Minister, maar er zijn nog meer interrupties.
De heer Ten Broeke (VVD): Alle internationale media hebben volgens mij
bol gestaan van het neerhalen of het crashen – we weten niet eens of er
officieel sprake is van neerhalen – van de Antonov. Gegeven de bestaande
verantwoordelijkheidsverdeling, die het kabinet heeft uitgelegd – 1.
Oekraïne, 2. luchtvaartmaatschappijen – hadden de nationale autoriteiten
daaruit kunnen afleiden wat de autoriteiten werkelijk hadden moeten
doen, maar zelf niet hebben gedaan. Wellicht had het luchtruim ook boven
9,7 km gesloten moeten worden. De vraag is of de link niet is gelegd
tussen het feit dat er militaire toestellen zijn neergehaald, negentien in
totaal, en het feit dat de burgerluchtvaart tot op 9,7 km hoogte werd
verboden. Dat heeft te maken met de bestaande verantwoordelijkheid. Is
dat niet simpelweg het antwoord?
Ik heb hier nog een tweede vraag aan toe te voegen. Is het vervolgens niet
zo dat wij zelf onze overheid, de Nederlandse overheid, expliciet de
bevoegdheid hebben onthouden om geplande vluchten van Nederlandse
luchtvaartmaatschappijen in het buitenland te verbieden? Hadden we
überhaupt iets kunnen doen?
Minister Opstelten: Ik kan hierop alleen maar ja zeggen, maar dan
herhaal ik nog een keer dat er in internationaal verband door de luchtvaartautoriteiten geen waarschuwingen waren gegeven, met alle kennis
van dien ten aanzien van de veiligheid van het luchtruim in Oost-Oekraïne.
Het is wel belangrijk dat alle spelers geen signalen hebben gegeven ten
aanzien wat er is gebeurd en de feiten die we hebben besproken.
De voorzitter: De heer Ten Broeke heeft geen vervolgvraag. Mag ik de
Minister dan vragen om af te ronden?
Minister Opstelten: Waarom heeft niemand nagekeken waarom Oekraïne
het luchtruim had gesloten ter hoogte van 9.750 meter? Ik herhaal: ieder
land is verantwoordelijk voor de veiligheid in het eigen luchtruim. Tot
14 juli had Oekraïne daarom het luchtruim gesloten onder 9.750 meter. Op
14 juli is een Antonov AN-26 neergehaald op een hoogte van 6.500 meter.
Daarop heeft de Oekraïense overheid besloten om het luchtruim verder te
sluiten tot 9.750 meter. Deze informatie was openbaar beschikbaar.
Ik kom bij het onderzoek van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid. De heer
Van Bommel ...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

39

De voorzitter: Voordat u verdergaat, Minister, heeft de heer Van Ojik zijn
tweede interruptie.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Mijn vraag ligt een beetje in het
verlengde van wat ik de Minister net vroeg. Het is het soevereine recht
van in dit geval de Oekraïense overheid om te zeggen: wij sluiten het
luchtruim af onder de 9.700 meter. Maar dan is het toch niet zo gek om de
vraag te stellen of er niet iemand is die zegt: als het kennelijk onder de
9.700 meter onveilig is, zou de 1.000 meter daarboven misschien ook
onveilig kunnen zijn? Dat is de interpretatie van de signalen. Die is vele
malen belangrijker dan de vraag of er wel of geen signalen zijn afgegeven.
Minister Opstelten: Ik heb de vraag van de heer Van Ojik goed begrepen.
Die heeft hij eerder ook al gesteld. Hij zal dus niet verbaasd zijn als ik
hetzelfde antwoord geef dat ik eerder heb gegeven. Gelet op de verantwoordelijkheden en gelet op het feit dat er in internationaal verband geen
anderen zijn geweest die waarschuwingen hebben gegeven ten aanzien
van de veiligheid van het luchtruim in Oost-Oekraïne, is het op zichzelf
juist dat die posities toen zijn ingenomen.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Het gaat mij niet eens over de positie die
toen is ingenomen. Het gaat mij erom dat er kennelijk een verantwoordelijkheidsverdeling is die niet heeft kunnen verhinderen dat er iets
verschrikkelijks is gebeurd. Dan kun je toch niet alleen maar zeggen: dat is
nou eenmaal de verantwoordelijkheidsverdeling. Dan zou je ook kunnen
zeggen: er deugt kennelijk iets niet aan die verantwoordelijkheidsverdeling; er zit kennelijk een hiaat in die verantwoordelijkheidsverdeling.
Dan ben je toch niet afhankelijk van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid of
de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten? Dan kan het kabinet toch zelf – althans dat lijkt mij; wij Kamerleden zouden dat denk ik ook kunnen – een positie innemen?
Minister Opstelten: Nee voorzitter, dat is niet het geval. Daarom is het
goed als we, wat dit thema betreft, alle feiten weten over de toedracht van
wat er is gebeurd en als er onomstotelijk vaststaat wat er is gebeurd. Op
dat gebied hebben we een internationale reputatie. Die mogen we niet
verliezen. Dat mogen wij de nabestaanden niet aandoen.
Op dit specifieke terrein zal de Onderzoeksraad Voor Veiligheid alle feiten
op tafel krijgen. Hij zal die analyseren en van conclusies voorzien; daar zijn
wij van overtuigd. Het is belangrijk om dat vast te stellen. Verder zijn er in
internationaal verband in het kader van ICAO veel activiteiten aan de orde.
De voorzitter: Mag ik u vragen af te ronden, opdat de Staatssecretaris,
naar wie u net hebt verwezen, zo meteen aan de beantwoording toekomt.
Minister Opstelten: Ik kom dan bij de Onderzoeksraad Voor Veiligheid. De
heer Van Bommel heeft gevraagd of er voordat het eindrapport af is
tussentijdse informatie naar buiten kan worden gebracht, bijvoorbeeld
over informatie uit andere landen. De Onderzoeksraad Voor Veiligheid
acht het van belang om de onderzoeksinformatie afkomstig uit diverse
bronnen in onderlinge samenhang te beoordelen en te publiceren. De
raad heeft aangekondigd toe te werken naar het eindrapport.
De heer Omtzigt heeft gevraagd of er ook een tussenrapport mogelijk is.
Er zijn ook schriftelijke vragen over gesteld. Die hebben we beantwoord. Ik
moet nee zeggen. Dit onderzoek vindt plaats op basis van de rijkswet
Onderzoeksraad voor veiligheid. Hierin wordt geen tussenrapport
voorgeschreven. De Onderzoeksraad Voor Veiligheid geeft aan toe te
werken naar het eindrapport.
De heer Sjoerdsma en de heer Omtzigt hebben gevraagd of het kabinet op
de hoogte was van de BUK-rakketten. Ik heb al gezegd dat dit punt ook in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

40

het kader van het rapport van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid aan de
orde zal komen.
De heer Van Ojik heeft gevraagd: als de verantwoordelijkheden zo
duidelijk zijn, waarom doet de Onderzoeksraad Voor Veiligheid dan
onderzoek naar de besluitvorming? De Onderzoeksraad Voor Veiligheid
heeft eigenstandig besloten om dat onderzoek te doen. Zo werkt dat ook.
De OVV aanvaardt geen enkele aanwijzing of opdracht. Dat weet de heer
Van Ojik ook. De OVV heeft besloten tot dit deelonderzoek. Ik ben er heel
tevreden over dat de OVV dat heeft gedaan. Het kabinet geeft daartoe,
vanwege de onafhankelijke status van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid,
geen opdrachten.
De heer Sjoerdsma en de heer Van Ojik vroegen: wat is dan wel een
concrete dreiging? Er is sprake van informatie over een concrete dreiging
als er duidelijkheid is over zowel de intenties van de betrokken partijen als
over hun capaciteiten en activiteiten.
In antwoord op de vraag wat bekend was over de neergestorte vliegtuigen, herhaal ik het nog een keer: als het gaat om de periode voor 17 juli
verwijs ik naar het onderzoek van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid.
Ik kom bij het strafrechtelijk onderzoek. Een aantal leden hebben daarover
gesproken, onder wie de heer Servaes en de heer Omtzigt. Het OM zit
midden in het opsporingsonderzoek. Dat heeft op dit moment de
allerhoogste prioriteit. Natuurlijk wordt er nagedacht over de vervolging
van mogelijke verdachten. Men is nu echt bezig met de opsporing, want
zonder opsporing is er geen vervolging. Geen enkele optie wordt op
voorhand uitgesloten. Het betreft een onderzoek in internationaal
verband. Ook in dit opzicht zal nauwe afstemming met andere landen
nodig zijn. De zaak is erbij gebaat als een en ander ongehinderd en in
vertrouwelijkheid wordt onderzocht en uitgewerkt. Het helpt niet als
eenieder voortijdig kennis kan nemen van mogelijke strategieën voor
vervolging en berechting. Het onderzoek kan zelfs worden geschaad als
informatie daarover in de openbaarheid wordt gebracht. Als dat op prijs
wordt gesteld, is het OM bereid om opnieuw een vertrouwelijke briefing
te geven zodra het onderzoek dat toelaat, zeg ik tegen de heer Ten Broeke.
Wanneer het internationale onderzoek dat toelaat, zal ik de Kamer alsnog
middels een notitie informeren over de vervolgingsmogelijkheden. Ik kan
daarvoor nu geen termijn aangeven, omdat dit met instemming van het
Openbaar Ministerie dient te gebeuren. Ook die notitie mag het onderzoek
niet schaden. In de strafzaak is onweerlegbaar bewijs vereist. Het wegen
en toetsen van de enorme hoeveelheid informatie waarover het OM
beschikt, vergt tijd.
De heer Servaes (PvdA): Aan het einde van de laatste zin van Minister
Opstelten deed hij geloof ik alsnog de toezegging om die notitie met de
vervolgingsmogelijkheden naar de Kamer te sturen. Ik begrijp dat dit het
onderzoek zelf niet mag compromitteren, maar ik denk dat het wel
belangrijk is dat wij de notitie binnen niet al te lange tijd ontvangen. Ik heb
er wel een vraag over. Ik meen mij te herinneren dat de Minister, of het
kabinet, in de eerste discussies die wij hier in de Kamer hebben gevoerd,
heel sterk de voorkeur gaf aan vervolging volgens nationaal, dat wil
zeggen Nederlands recht. Ik hoor de Minister nu zeggen dat geen optie
wordt uitgesloten. Betekent dit dat er inderdaad ook andere mogelijkheden bestaan, ook internationaal, zoals met het Lockerbie-tribunaal is
gebeurd?
Minister Opstelten: Het antwoord is ja. Het is natuurlijk afhankelijk van
de uitkomst van het opsporingsonderzoek. Dit bepaalt mede wat de meest
effectieve vervolgingspositie zal inhouden. Wij moeten die volgorde heel
precies openhouden. Ik houd wat mij betreft alle opties open.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

41

De heer Servaes (PvdA): Ik vind dat belangrijke informatie, omdat het
echt anders is dan wat we eerder besproken hebben. Ik vind het ook een
verstandige keuze, want ik geloof inderdaad dat internationale opties
extra mogelijkheden kunnen bieden. Ik vraag de Minister om de weging
tussen die opties mee te nemen in de notitie die wij te zijner tijd krijgen.
Minister Opstelten: Dat zal gebeuren.
Dan kom ik op de vraag van de heer Van Bommel: kan Oekraïne
voorkomen dat informatie naar buiten komt? Vertrouwelijkheid van de
informatie binnen het JIT is gebruikelijk. Binnen het JIT vindt er altijd
afstemming plaats alvorens informatie met derden wordt gedeeld. Er is
afgesproken dat er consensus bestaat binnen het JIT voordat onderzoeksinformatie met anderen wordt gedeeld. Dat is gebruikelijk en het gebeurt
eigenlijk nooit anders. De deelnemende landen zijn overeengekomen om
in het belang van het onderzoek terughoudend te zijn met de externe
communicatie. Informatie die door de landen in het JIT wordt ingebracht,
kan uiteraard worden gebruikt in het strafrechtelijk onderzoek. Dit is de
normale gang van zaken, zoals men met elkaar op basis van vertrouwen
werkt.
Wat de samenwerking in het internationale onderzoek betreft: ik doe geen
mededeling over de informatie die het OM heeft. Er wordt gewerkt aan
het verkrijgen van zo veel mogelijk informatie uit andere landen,
waaronder de Verenigde Staten. Daarover wordt contact onderhouden
met de bevraagde landen. Indien nodig wordt er druk uitgeoefend. Ik kan
wel aangeven aan welke landen een rechtshulpverzoek is gevraagd. Dat
zijn Duitsland, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Rusland,
China, Nieuw-Zeeland, Italië, Indonesië, Finland, de Filippijnen en Canada.
Een groot deel van die verzoeken is uitgevoerd. De uitvoering van de
andere verzoeken kost meer tijd. Met landen waar verzoeken nog in
behandeling zijn staat het onderzoeksteam zo veel mogelijk in contact. Het
is niet goed voor de interstatelijke verhoudingen als ik een opsomming
geef van welke landen tot nu toe een bijdrage hebben geleverd en welke
niet. Het OM heeft er veel vertrouwen in. De vorige keer hebben wij
afgesproken dat wij zullen overgaan tot opschaling en interventie bij het
Openbaar Ministerie als dat nodig is. Het Openbaar Ministerie heeft ons
verzekerd dat dit vooralsnog niet nodig is.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Zo ingewikkeld en geheim is het
ook weer niet, want in de schriftelijke beantwoording staat dat de Russen
en de Amerikanen tot nu toe niet hebben meegewerkt aan de rechtshulpverzoeken. Dat staat er gewoon zwart op wit. Het staat er niet alleen deze
keer. Wij hebben in eerdere debatten gevraagd of het niet eens tijd wordt
dat het kabinet de druk opvoert, met name op de Amerikanen, om
informatie te leveren voor de onderzoeksraad en voor het OM. Wij zijn nu
zeven maanden verder. Wanneer komt nu het moment waarop het kabinet
de druk opvoert en zijn invloed gaat aanwenden om die informatie wel
van de Amerikanen los te krijgen?
Minister Opstelten: Het is zoals ik net zei. Ook bij de Russen en de
Amerikanen lopen de rechtshulpverzoeken goed. Het zijn ingewikkelde
processen. De contacten zijn goed, op het juiste niveau. Het Openbaar
Ministerie heeft mij verzekerd, voor de beantwoording van de vragen, dat
er geen interventie nodig is van bewindslieden. Het is zelfs zo dat dit soms
schadelijk kan zijn voor het onderzoek. Laten wij nu vertrouwen hebben in
ons Openbaar Ministerie, dat aangeeft wat nodig is. Ik heb dat vertrouwen
in hoge mate. Verder is het zo dat wij bij de voorbereiding van de
beantwoording van deze vragen een en ander hebben getoetst. Het is heel
gebruikelijk dat dit zo loopt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

42

De heer Voordewind (ChristenUnie): De Minister geeft aan dat het
Openbaar Ministerie nog geen signalen heeft gegeven om die druk op te
voeren. Tegelijkertijd zegt hij dat de medewerking goed is. Maar in de
schriftelijke beantwoording staat dat de medewerking weliswaar goed is,
maar dat er nog steeds geen inhoudelijke reactie van de Amerikanen is
gekomen. Kortom, er zijn nog geen inhoudelijke feiten geleverd door de
Amerikanen, terwijl zij cruciale informatie zouden kunnen leveren, zoals
radarbeelden et cetera. Ik begrijp de afwachtende houding van dit kabinet
niet. Heeft het kabinet dan niet zelf de mogelijkheid om eens met de
Amerikanen te bellen over die cruciale informatie, om het OM een
steuntje in de rug te geven?
Minister Opstelten: Natuurlijk kunnen wij bellen, dat is het punt niet.
Maar dat hoeft helemaal niet tot versnelling te leiden. Het OM vindt het op
dit moment niet nodig dat wij bellen. Het OM zegt: het proces loopt en het
is heel belangrijk dat wij het niet verstoren; dat is onze ervaring in dit
soort processen, zelfs in deze zware zaak. De Kamer kan ervan op aan dat
ik, maar ook anderen, voortdurend die vraag aan het Openbaar Ministerie
blijven stellen.
Tot slot kom ik op de vraag van de heer Servaes over de evaluatie. Door
wie wordt de evaluatie uitgevoerd? Laat ik het zo zeggen: er loopt een
aanbesteding door het WODC. Het is bijna bekend wie dit gaat doen, zo is
mij meegedeeld. De oplevering van het onderzoeksrapport is voorzien
rond de zomer van 2015. Uiteraard zullen wij het rapport na verschijning
per ommegaande naar de Kamer sturen.
De voorzitter: Ik dank de Minister voor de beantwoording. Dan is nu het
woord aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu.
Staatssecretaris Mansveld: Voorzitter. Ik heb in mijn speech in Montreal
aangegeven dat Nederland ongeduldig is en dat de behoefte aan actie op
het gebied van de internationale informatievoorziening evident is. De
vliegramp met de MH17 laat zien dat de internationale inzet voor een
veilige burgerluchtvaart nooit af is. Wij moeten internationaal onze
verantwoordelijkheid nemen. Internationale samenwerking is hiervoor
noodzakelijk. De uitspraak van de heer Sjoerdsma trof mij, dat het niet
mag uitmaken met welke luchtvaartmaatschappij wordt gevlogen door
een passagier. Het is belangrijk dat wij in ICAO-verband stappen daartoe
zetten.
Ik ga eerst in op de verantwoordelijkheden van mijn ministerie: Infrastructuur en Milieu. Daarna zal ik het hebben over het luchtruim. Ik sluit af
met ICAO en de stap naar voren.
Er is een aantal vragen gesteld op het beleidsterrein waarvoor ik
verantwoordelijk ben en die in deze discussie relevant zijn. Omdat ik voor
de eerste keer aan tafel zit met deze commissie, wil ik kort een toelichting
geven op mijn beleidsverantwoordelijkheid, in relatie tot de beleidsverantwoordelijkheid van mijn collega-bewindspersonen. De Minister van
Veiligheid en Justitie heeft daar al iets over gezegd.
In de eerste plaats is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen
de beveiliging, de security, in de burgerluchtvaart en de veiligheid, de
safety. Wij spreken over beveiliging als het gaat om concrete dreigingen
voor de burgerluchtvaart van buitenaf. Dit is het beleidsterrein van de
Minister van Veiligheid en Justitie. Als er concrete dreigingsinformatie is,
worden luchtvaartmaatschappijen daarover door de inlichtingendiensten
geïnformeerd via, of in samenspraak met, de NCTV. Het Ministerie van
Infrastructuur en Milieu en de ILT spelen daarin geen rol.
De veiligheid van de luchtvaart heeft niet zozeer betrekking op bedreigingen van buitenaf. Het gaat daarbij om andere aspecten, zoals de
veiligheid van het Nederlandse luchtruim en de soevereiniteit daarbij van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

43

Nederland. Verder noem ik het opstellen van regels voor luchtvaartveiligheid en het toezicht op die regels.
De gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de veiligheid van het
Nederlandse luchtruim is verdeeld. Infrastructuur en Milieu en Defensie
gaan over routes en procedures voor het gebruik van het Nederlandse
luchtruim. Je zou kunnen zeggen: het vastleggen van snelwegen door de
lucht. Dat is wat beide ministeries doen. Infrastructuur en Milieu kan het
Nederlandse luchtruim sluiten wegens verstoringen van de openbare orde
en veiligheid. De Minister van Defensie kan dit doen op basis van militaire
noodzaak. Als het Ministerie van Veiligheid en Justitie een dreiging
constateert, kan de luchtvaartautoriteit van I en M, de ILT, of van Defensie,
de MLA, verzoeken om het luchtruim te sluiten. Bij de operationele
uitoefening van deze verantwoordelijkheid kan de Luchtverkeersleiding
Nederland officiële berichten uitgeven, de zogenaamde NOTAM’s, die al
eerder ter sprake zijn geweest. Daarmee worden delen van het luchtruim
gesloten, of worden beperkingen opgelegd, zoals vlieghoogtes.
Deze verantwoordelijkheid geldt echter alleen het Nederlandse luchtruim
en niet het luchtruim buiten Nederland. Dat heeft te maken met de
soevereiniteit van staten. De heer Van Ojik heeft daarop stevig doorgevraagd. Dit is vastgelegd in het Verdrag van Chicago uit 1944. Dit geldt
voor ieder land op de wereld.
Dan kom ik nu op de regels inzake luchtvaartveiligheid. Luchtvaartmaatschappijen zijn primair verantwoordelijk voor de veilige uitvoering van
een vlucht. Dat doen zij met inachtneming van de regelgeving inzake
luchtvaartveiligheid. I en M is verantwoordelijk voor de regels en
afspraken inzake luchtvaartveiligheid, die voornamelijk internationaal
worden vormgegeven. Mondiaal gebeurt dat via de VN-organisatie voor
de burgerluchtvaart, ICAO, en Europees via de Europese Unie en het
Europese agentschap voor veiligheid, EASA.
Luchtvaart is een internationale activiteit en vliegtuigen vliegen over
landsgrenzen. In Nederland ben je binnen een paar minuten over de
landsgrens heen als je in een vliegtuig zit. Passagiers laten zich vervoeren
door maatschappijen over de hele wereld. Als je de luchtvaartveiligheid
wilt bevorderen, zul je dat moeten doen via internationale afspraken. Ik
kom later terug op de ICAO High Level Safety Conference waar ik
afgelopen maandag ben geweest. Dan licht ik dit verder toe.
Dan hebben we nog het toezicht op de regels inzake veiligheid. Dat wordt
in de praktijk gedaan door de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT),
die toetst of Nederlandse luchtvaartmaatschappijen processen hebben
ingericht waarmee de belangrijkste risico’s voor de veiligheid worden
beheerst. Daarmee neemt de ILT nadrukkelijk niet de primaire verantwoordelijkheid voor een veilige vlucht van de luchtvaartmaatschappijen over.
Meerdere fracties hebben mij gevraagd of ik, als Staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu met luchtvaart in mijn portefeuille, niet vind dat ik
had moeten worden geïnformeerd over het overleg van 14 juli. In de brief
van 3 februari is heel uitgebreid ingegaan op dat overleg van 14 juli. De
leden hebben kunnen lezen dat het overleg ging over het algemene
veiligheidsbeeld in Oekraïne. In de brief is ook aangegeven dat, als er
sprake is van concrete tegen de burgerluchtvaart gerichte dreigingsinformatie, de inlichtingendiensten via of in samenspraak met de NCTV de
luchtvaartmaatschappijen direct informeren. Gelet op deze feiten, vind ik
het niet vreemd dat ik niet over dat overleg ben geïnformeerd.
Er is een aantal vragen gesteld over het luchtruim. In het luchtruim zijn de
verantwoordelijkheden op verschillende manieren belegd. De luchtvaartmaatschappij is zelf verantwoordelijk voor de veilige uitvoering van een
vlucht. De maatschappij maakt hiervoor een risicoanalyse en houdt zich
daarbij aan de geldende luchtruimrestricties die zijn afgekondigd door het
desbetreffende land. Dat zijn internationale afspraken. De luchtvaartautoriteiten van het desbetreffende land – in Nederland gaat het dan om de ILT
en de MLA – zijn verantwoordelijk voor het beschikbaar stellen van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

44

luchtruim van het land en voor het sluiten van het luchtruim indien dat
vanwege de veiligheid noodzakelijk is. In Nederland zou dat op last van
mij of van de Minister van Defensie kunnen gebeuren. Op het moment dat
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten beschikken over concrete tegen de
burgerluchtvaart gerichte dreigingsinformatie informeren zij rechtstreeks
de luchtvaartmaatschappijen.
Verder speelt EUROCONTROL een rol. EUROCONTROL is een civielmilitaire intergouvernementele organisatie met 41 lidstaten. Oekraïne is er
daar een van. EUROCONTROL ondersteunt de lidstaten om een veilige,
efficiënte en milieuvriendelijke luchtvaartoperatie te borgen in Europa.
Specifiek voert EUROCONTROL daarop op Europese schaal het centrale
air traffic flow management uit. EUROCONTROL ontvangt en controleert
alle vluchtplannen van vluchten die gebruikmaken van het luchtruim van
EUROCONTROL-landen. Als een vluchtplan wordt ingediend, gaat het
naar EUROCONTROL, dat vervolgens controleert of het uitgevoerd kan
worden, rekening houdend met de beschikbaarheid van het luchtruim en
van de vliegroutes. Als het vluchtplan past bij de beschikbaarheid, dan
accepteert EUROCONTROL het vluchtplan. Daarmee kan de luchtvaartmaatschappij de vlucht via de gevraagde route daadwerkelijk uitvoeren.
Mocht het vluchtplan een route bevatten door gesloten luchtruim, dan
wordt het geweigerd bij de controle door EUROCONTROL en zal de
luchtvaartmaatschappij een nieuw vluchtplan moeten indienen met daarin
een alternatieve route, die wel beschikbaar is.
Ik kan het mij voorstellen dat de leden het prettig vinden om een overzicht
te ontvangen van de verantwoordelijkheden. Als dat zo is, dan ben ik
bereid om de Kamer zo’n overzicht te doen toekomen.
De voorzitter: Ik zie dat iedereen daar in ieder geval non-verbaal voor is.
Wij noteren het als een toezegging.
De heer Van der Staaij (SGP): In hoeverre bestaat er een vorm van
internationaal toezicht op de vraag of landen hun soevereine verantwoordelijkheid goed vormgeven? Het systeem is namelijk gebaseerd op de
soevereine verantwoordelijkheid en dus op het vertrouwen dat andere
landen die goed invullen. Stel dat er landen zijn die dit laten versloffen of
er onvoldoende invulling aan geven.
Staatssecretaris Mansveld: Het antwoord is dat daar geen toezicht op is,
maar ik kom nog op de website, op het informatiesysteem dat gemaakt
wordt in reactie op de acties van ICAO en de taskforce. De soevereiniteit is
echt autonoom per land in de hele wereld. Dat is bij verdrag vastgelegd.
Het is dus niet iets wat eenvoudig verandert.
De heer De Roon (PVV): Ik heb nog geen antwoord gehoord op mijn
vraag of er, nadat MH17 verongelukt was, nog aan Oekraïne is gevraagd
hoe men op het idee was gekomen om het boven flight level 320 veilig te
verklaren. Waarop is dat flight level 320 als grens gebaseerd? Is dat
gevraagd aan Oekraïne en, zo ja, wat was het antwoord?
Staatssecretaris Mansveld: Volgens mijn informatie is dat niet gevraagd
aan Oekraïne.
De fracties van D66, CDA, SGP en GroenLinks hebben gevraagd of ik het
huidige systeem voldoende vind. Waarom worden er dan nationale en
internationale verbetervoorstellen gedaan? Na ieder luchtvaartincident
wordt er gelijk bekeken welke impact het heeft, hoe het tot stand is
gekomen en of ICAO maatregelen kan nemen om zulke incidenten te
voorkomen. Juist na de ramp met MH17 heeft ICAO daar direct naar
gekeken. De Onderzoeksraad Voor Veiligheid is daarom belast met het
internationale onderzoek naar de oorzaak van de ramp, in lijn met de
ICAO-regels. Dat er internationaal door de taskforce van ICAO is gekeken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

45

naar de internationale informatie-uitwisseling is niet vreemd, want in de
luchtvaart wordt er, zeker in ICAO-verband, altijd gekeken of zaken
verbeterd kunnen worden. De voorstellen zijn het resultaat van het
overleg tussen alle partijen in de taskforce. Ik kom er zo op terug hoe dat
tot stand is gekomen, ook naar aanleiding van de vraag van de heer
Omtzigt of er een analyse heeft plaatsgevonden.
Namens de VVD-fractie is gevraagd of in Nederland een systeem kan
worden ingevoerd zoals in de Verenigde Staten, waarin de Amerikaanse
luchtvaartautoriteit, de FAA, aan haar eigen maatschappijen een verbod
kan opleggen als het gaat om het vliegen boven conflictgebieden. Ik snap
deze vraag heel goed, maar ik denk niet dat dit per definitie de beste
oplossing is. Nederlanders vliegen met maatschappijen van over de hele
wereld, dus als je effectieve maatregelen wilt nemen om passagiers te
beschermen, dan moeten dat internationale maatregelen zijn. Dan draag
je bij aan de veiligheid van alle passagiers, ongeacht met welke luchtvaartmaatschappij zij vliegen. De website van ICAO, waar ik zo op
terugkom, gaat ervoor zorgen dat wereldwijd informatie wordt gedeeld
over de veiligheid van het vliegen boven conflictgebieden. Dat is de kern
van de website. Onder anderen de Amerikanen en de Britten steunen dit
en zijn van plan hun officiële waarschuwingen en NOTAM’s inzake
conflictgebieden op deze website te zetten. Dit betekent dat wij ons
voordeel kunnen doen met het inlichtingenwerk en de analyses die deze
landen uitvoeren. Alle informatie over landen met conflictgebieden komt
dan bij elkaar. Vooralsnog is alle inzet erop gericht om via ICAO die
informatiedeling te verbeteren. Waar het om nationale zaken gaat, wacht
ik het onderzoek van de OVV af. Als die raad met zijn conclusies komt, zal
duidelijk zijn of nadere maatregelen nationaal gewenst zijn, mede met het
oog op de effectiviteit van die nationale maatregelen. Wij moeten heel
goed bekijken of nationale maatregelen überhaupt effect hebben voor het
doel dat wij nastreven.
De voorzitter: Ik onderbreek u even. De meeste leden hebben de twee
afgesproken interrupties inmiddels benut. Ik begrijp dat er mogelijk meer
vragen leven, maar ik kijk ook naar de klok en de ondersteuning van de
Kamer. Het belang van deze discussie is duidelijk: degelijkheid voorop. Ik
stel voor dat de Staatssecretaris haar betoog afmaakt en dat wij
vervolgens bekijken of er nog interrupties mogelijk zijn voor de collega’s
die er nog geen twee hebben geplaatst. Dan nog gaan wij zeker over de
tijd heen, want ik denk dat de leden ook een tweede termijn willen. Dat
lijkt mij ook recht te doen aan de discussie. Uiteraard krijgen de leden de
ruimte waar dat mogelijk is. Ik probeer iedereen recht te doen, zeker ook
de Staatssecretaris, die tot kwart over negen heeft moeten wachten voor
haar beantwoording.
Staatssecretaris Mansveld: Dank u. Ik zal een aantal vragen in mijn
betoog over ICAO meenemen. Ik begrijp het ongeduld, maar ik zal mijn
best doen om het zo goed mogelijk te verwoorden.
De heer Omtzigt vroeg hoe het proces om een vliegroute vast te stellen
verloopt. Luchtvaartmaatschappijen maken continu veiligheidsanalyses
van gebieden waar zij opereren. Zij kunnen hiervoor informatie van hun
nationale overheid gebruiken of hiervan in kennis worden gesteld. In de
praktijk beschikken zij ook vaak over informatie van partnermaatschappijen en winnen zij informatie in bij lokale overheden en via andere
bronnen op bestemmingen. Op basis van deze veiligheidsanalyse en de
geldende restricties voor het luchtruim of vliegroutes, worden per gebied
de risico’s beoordeeld. Zo wordt besloten over de vraag of ergens al dan
niet gevlogen wordt. Daarop wordt het vluchtplan opgesteld. Ik heb net
aangegeven dat dat in Europa via EUROCONTROL gaat. EUROCONTROL
controleert of het kan, of het luchtruim beschikbaar is, of de vliegroutes
kunnen. Als dat niet zo is, moet er een nieuw vluchtplan komen. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

46

proces voor het vaststellen van het vluchtplan van MH17 is in al deze
stappen gevolgd.
Ik kom op ICAO. Door de VVD- en de PvdA-fractie zijn vragen gesteld over
de Nederlandse voorstellen. De SGP-fractie heeft gevraagd naar de inzet
en de rol van Rusland. De CDA-fractie heeft geïnformeerd naar de
betrokkenheid van piloten en luchtvaartmaatschappijen bij ICAO. Toen
ICAO kenbaar maakte het initiatief te willen nemen om te kijken naar de
internationale maatregelen om potentiële risico’s te verkleinen voor
civiele luchtvaart boven conflictgebieden, heb ik direct aangegeven dat
Nederland hierin een prominente rol wilde spelen. Nederland heeft in de
hiervoor opgerichte ICAO-taskforce een actieve rol gespeeld. Bij de
inbreng in deze taskforce heb ik Nederlandse luchtvaartpartijen én
departementen betrokken. Er is dus geen specifieke analyse gemaakt van
het Nederlandse luchtruim, nee, alle partijen in Nederland hebben actief
hun inbreng gebundeld voor de taskforce die ICAO heeft ingericht. Die
taskforce is in hoog tempo tot concrete voorstellen gekomen om de
risico’s van vliegen boven conflictgebieden te verkleinen. Dat is ook het
voorstel van de taskforce. Afgelopen week ben ik in Montreal geweest bij
de ICAO High Level Safety Conference, waar onder meer gesproken is
over deze voorstellen. Ik heb mijn inzet daarvoor kenbaar gemaakt. Het
was bijzonder dat ik op die conferentie mocht spreken. In mijn keynote
speech tijdens de openingsceremonie heb ik opgeroepen om de
voorstellen inzake de risico’s van vliegen over conflictgebieden te
steunen.
Dat betekent in de eerste plaats dat er een website moet komen. De heer
Van Ojik vroeg zich af hoe hij die website moest zien. Ik kreeg de indruk
dat hij zich niet realiseerde dat het gaat om een informatiesysteem dat tot
uiting komt in een website. In het systeem zitten alle berichten van alle
landen over de veiligheid van het luchtruim boven conflictgebieden. Die
uiten zich in een website. Men moet zich voorstellen dat men klikt op een
land, waarmee vervolgens de informatie wordt ontsloten. Dat is de
bedoeling. Het is dus iets meer dan een website. Het is een internationaal
informatiesysteem. Gedacht moet worden aan de NOTAM’s, de berichten
die Amerikaanse, Britse en Franse autoriteiten aan hun eigen luchtvaartmaatschappijen geven, en aan veiligheidsbulletins van EASA en de state
letters van ICAO. Al die informatie komt bij elkaar. Hierdoor – dat is echt
het allerbelangrijkste van het informatiesysteem en de website – zullen de
verschillen in de informatiepositie tussen luchtvaartmaatschappijen
worden verkleind. De informatie zal op één plek beschikbaar zijn. Dat
hangt nu nog heel erg af van individuele contacten van een luchtvaartmaatschappij en van het land waar een luchtvaartmaatschappij gevestigd
is. De bedoeling van het systeem is dat alle informatie die er is voor alle
landen in de wereld geüniformeerd wordt. Nu is het nog zo dat de een er
wellicht makkelijker of beter bij kan dan de ander, of dat de een wellicht
meer mensen heeft om er toegang tot te krijgen. U moet zich voorstellen
dat bij ICAO 191 landen zijn aangesloten.
Ik ben heel erg blij dat er bij ICAO een heel breed draagvlak was en dat het
in dit tempo gaat. Naast geheel Europa hebben ook de Verenigde Staten
tijdens de vergadering expliciet steun uitgesproken evenals landen als
Maleisië, Saudi-Arabië en Australië. Ook diverse organisaties – ik kom nu
bij de vraag van de heer Omtzigt – zoals de internationale belangenorganisatie voor piloten (IFALPA) en internationale vereniging van luchtvaartmaatschappijen (IATA) zijn er op internationaal niveau bij betrokken. De
leden hebben in de media kunnen lezen dat Rusland zich daar kritisch
over uitgelaten heeft. Uiteindelijk is er unaniem geconcludeerd dat de
ontwikkeling van een prototype van dit voorstel gaat plaatsvinden. De
Russen hebben heel weinig steun in hun kritiek gekregen. Een eerste
prototype van dat systeem wordt dan ook dit jaar verwacht. De leden
moeten zich voorstellen dat het feit dat 191 landen in dit verband en in dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

47

tempo stappen kunnen gaan zetten, ook betekent dat er noodzaak en
behoefte is om dit goed te regelen.
In Montreal is ook steun uitgesproken voor andere onderdelen. Ook dat is
belangrijk, want die betreft richtsnoeren voor risicoanalyses, niet alleen
van luchtvaartmaatschappijen maar ook van landen, bij het vliegen over
conflictgebieden. Ik denk dat ook daar de uniformiteit en de internationale
richtsnoeren, waardoor alle landen op dezelfde wijze hun risicoanalyse
kunnen uitvoeren, precies zullen doen wat de heer Omtzigt zei: de risico’s
verkleinen op wat er is gebeurd tijdens de vliegramp met MH17.
Ik kom te spreken over het derde punt dat hiermee te maken heeft, de
informatie aan passagiers. Belangrijk is dat passagiers zo dicht mogelijk
bij hun vlucht geïnformeerd worden. Op dat punt is aan de internationale
vereniging van luchtvaartmaatschappijen (IATA) gevraagd om met elkaar
te bekijken hoe je dit kunt doen. Wat is het meest effectief, wat zijn de best
practices om te zorgen dat passagiers goed geïnformeerd worden?
Ook is er gesproken over de toegankelijkheid van de website die over de
informatie voor luchtvaartmaatschappijen gaat. Moet die informatie voor
iedereen toegankelijk zijn? Ik vind dat we anno 2015 zo transparant
mogelijk moeten zijn. De vraag is dan wel hoe een dergelijke website
wordt ingericht en of de informatie niet te technisch is. Dat soort vragen
wordt beantwoord, maar ik heb tijdens de ICAO-conferentie gezegd: laten
we het huis gaan bouwen en dan later bekijken welke meubels we erin
zetten.
De heer Van Ojik heeft gevraagd wat de website van ICAO eigenlijk oplost.
Ik heb daar natuurlijk al een doorkijkje in gegeven: alle officiële berichten
en adviezen over conflictgebieden staan daar bij elkaar. Hierdoor kunnen
alle luchtvaartmaatschappijen in de wereld deze informatie inzien. Per
conflictgebied kan worden ingezien wat het land er zelf over zegt, maar
ook wat de Amerikanen, Britten en Fransen adviseren aan hun eigen
maatschappijen. Een dergelijke website, een dergelijk informatiesysteem,
is er nu niet.
Hoe verschilt de informatiepositie van luchtvaartmaatschappijen? Dit is
afhankelijk van de elementen die ik net heb genoemd. Dit verschil in
informatiepositie betreffende het vliegen over conflictgebieden moet
verkleind worden.
Wie plaatst die informatie? Dat zijn staten en officiële instanties zoals het
Europees Agentschap voor de veiligheid van de luchtvaart (EASA). Dit
betreft betrouwbare informatie, want de partijen die de informatie erop
kunnen zetten, zoals staten en officiële instanties, zijn betrouwbare
partijen. Daarmee is ook de informatie betrouwbaar.
Ik zei net al iets over de toegang tot de informatie. Er wordt naar gekeken
of de informatie voor iedereen in te zien moet worden. In ieder geval zal
het toegankelijk moeten zijn voor alle luchtvaartmaatschappijen.
De woordvoerder van de VVD-fractie, de heer Ten Broeke, vroeg of ICAO
een clearing house wordt. Het antwoord op deze vraag is nee. Op de
website van ICAO komen alle originele berichten van staten en instanties.
ICAO zal de informatie niet beoordelen en ook niet wijzigen. Ook gaat
ICAO geen uitspraak doen over conflicterende informatie. Dan zou daar
namelijk discussie over ontstaan en dat vertraagt de website. Het is dus
geen clearing house; betrouwbare partijen, die van tevoren gedefinieerd
zijn, kunnen er informatie op zetten. U kunt zich voorstellen wat het effect
is als daar informatie op staat.
Ik ben zojuist al ingegaan op de analyse van de heer Omtzigt. Er is geen
analyse gemaakt voor wat betreft Nederland. We hebben met een aantal
partijen uit Nederland deelgenomen aan de taskforce, omdat er bij ons
noodzaak en ongeduld waren om dingen te regelen. We wilden daar echt
bij betrokken zijn. We hebben daar heel veel invloed op gehad. Ik ben er
heel blij mee en trots op dat we dat zo hebben kunnen doen.
Wat de nationale zaken betreft, wacht ik het rapport af van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid. ICAO gaat dus los van onderzoeken et cetera

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

48

bij elk ongeluk, vliegramp of accident, in de benen om te bekijken wat we
kunnen doen ter verbetering.
De heer Sjoerdsma heeft mij geciteerd uit ...
De voorzitter: Ik onderbreek u voor de tweede en laatste interruptie van
de heer Omtzigt.
De heer Omtzigt (CDA): Ik vind het heel interessant dat de Staatssecretaris nu een interessant internationaal voorstel doet. Zij zegt ons toe, het
huidige proces in Nederland te beschrijven en zegt dat het proces bij de
MH17 is gevolgd. Ik vraag haar daarom om in de brief te beschrijven
welke stappen er bij de MH17 genomen zijn: wie heeft wanneer wat
gezegd? Ik vraag haar echter nu toch waarom er geen interne analyse is
gemaakt voordat er met het voorstel gekomen is. Ik vraag dat om de
volgende reden. De NOTAM (Notice to Airmen) was beschikbaar, maar
KLM of Malaysian Airways kreeg daarbij niet de informatie dat die
NOTAM gekoppeld moest worden aan de informatie die wel in het
publieke domein was maar niet gekoppeld werd, omdat op 14 juli de
briefing nog steeds vertrouwelijk was. Het is echter juist de combinatie
van deze twee elementen die je in staat stelt om de beste besluiten te
nemen. Waarom zou je niet meer vliegen of waarom vind je het onveilig?
Omdat je weet dat er iets neergeschoten zou kunnen zijn. Daarom vraag ik
de Staatssecretaris of zij bereid is om naast de procesbeschrijving ook aan
te geven wat er volgens haar mis is gegaan bij de MH17, zodat we ook
kunnen zien of dat wat er is misgegaan in de analyse van de Nederlandse
regering, opgelost wordt met de voorstellen die internationaal op tafel zijn
komen te liggen.
Staatssecretaris Mansveld: Een aantal zaken heb ik blijkbaar niet duidelijk
gezegd, want die worden anders geïnterpreteerd door de heer Omtzigt.
Het is geen Nederlands voorstel dat in ICAO is neergelegd; het is een
voorstel van een taskforce waar verschillende partijen internationaal bij
betrokken waren en waar ook Nederland een belangrijke rol in heeft
kunnen spelen. Dat is ook het voorstel waar partijen vanuit Nederland aan
hebben meegewerkt, omdat wij natuurlijk nadrukkelijk onze betrokkenheid
voelen naar aanleiding van de vliegramp met MH17. Ik kan de Kamer het
proces hoe een vluchtplan tot stand komt in zijn algemeenheid doen
toekomen.
De heer Omtzigt (CDA): Dank voor de toezegging dat de precieze
totstandkoming van de precieze momenten waarop deze vlucht
toestemming gekregen heeft naar de Kamer komt. Dat is zeer belangrijk
om te kunnen begrijpen wat er gebeurd is. Ik wil toch de regering vragen
om daar een appreciatie bij te voegen: welke stappen zouden beter
verlopen met de voorstellen die nu gedaan worden? Hoe is de samenloop
van de internationale voorstellen, of de voorstellen die de Nederlandse
regering doet? De Staatssecretaris zegt terecht dat we het niet kunnen
uitsluiten maar wel kunnen minimaliseren. Zo kunnen we zien wat voor
effect die voorstellen hebben.
Staatssecretaris Mansveld: Wat ik heb toegezegd is dat ik de beschrijving
hoe een vluchtplan tot stand komt in zijn algemeenheid zal doen
toekomen aan de Kamer. Wat betreft appreciaties en analyses wil ik eerst
het rapport van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid afwachten. Ik denk dat
het niet juist is als wij daarop vooruitlopen. Een onderdeel van het
onderzoek van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid gaat specifiek over de
vliegroute. Ik denk dat we daarop moeten wachten.
De voorzitter: Ik begrijp dat de Staatssecretaris klaar is met haar inbreng.
Ik kijk even naar de leden. De Staatssecretaris heeft de vragen beantwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

49

die aan haar zijn gesteld. Ik kan mij heel goed voorstellen dat u allemaal
nog een vraag wil stellen. Om recht te doen aan zowel de inbreng van de
Staatssecretaris en van de Ministers als aan die van de leden, stel ik u het
volgende voor. Het is nu 21.50 uur. Ik stel dat we vijf minuten schorsen en
daarna de tweede termijn houden. In die tweede termijn krijgt u dan drie
minuten spreektijd. Dan zijn we al een halfuur verder. Daar komt nog de
beantwoording van de bewindslieden bij. Dan is het rond 23.00 uur. Dat
betekent dat de Kamerondersteuning ook zo lang hier zal moeten zijn. Dat
is inmiddels al besproken. Dat waardeer ik zeer. Dit is wat ik u in
redelijkheid kan voorstellen. Ik probeer echt recht te doen aan al uw
vragen en opmerkingen. Is dit een werkbare vorm voor eenieder hier
aanwezig?
De heer Sjoerdsma (D66): Uiteraard is het een redelijk voorstel om dit te
verlengen en daarvoor dank ik u. Voordat we aan de tweede termijn
beginnen, heb ik nog wel vier onbeantwoorde vragen aan Staatssecretaris
Mansveld liggen. Ik wil die eigenlijk niet allemaal herhalen in mijn tweede
termijn.
De voorzitter: Meneer Sjoerdsma, dat begrijp ik heel goed. Als geen
ander. Ik zou daar ook niet op willen wachten tot de tweede termijn. Ik ken
het gevoel. Ik heb de indruk dat de Staatssecretaris ondertussen zelf ook
van mening is dat er nog aan aantal vragen beantwoord moet en kan
worden. Ik geef dus het woord aan de Staatssecretaris. Ik vraag haar wel
om zo mogelijk af te ronden, want we zijn al bijna drie kwartier met haar
antwoord bezig.
Dank voor uw bereidheid, collega’s.
Staatssecretaris Mansveld: Er was net een misverstand, voorzitter, ik
dacht dat u vroeg of ik klaar was met déze beantwoording, maar ik heb
nog een aantal vragen liggen.
Ik was inderdaad net aangekomen bij een vraag van de heer Sjoerdsma.
Een aantal vragen die hij aan mij heeft gesteld, is al beantwoord door de
Minister van Veiligheid en Justitie. Dit betrof vragen over het luchtruim. In
zijn vraag aan mij citeerde de heer Sjoerdsma wat ik over de MH17 heb
gezegd in een AO Luchtvaart, over wat er besproken is met de stakeholders, de mensen die bij elkaar zijn geweest. Hij wil weten of hij daarvan
de conclusies kan zien. Als hij echter de tekst van het AO goed leest, ziet
hij dat wij met maar één doel bij elkaar zijn geweest, namelijk een betere
internationale informatiedeling. Dat was precies waarom wij bij elkaar
kwamen, om te zorgen dat we de input konden leveren in de taskforce
voor ICAO. Er is dus geen sprake geweest van een bijeenkomst over
nationale aangelegenheden. Nee, het ging om internationale informatiedeling over de mogelijke risico’s voor de veiligheid van de burgerluchtvaart. Ik hoop dat ik hiermee dat misverstand heb verholpen.
De heer Servaes heeft namens de PvdA-fractie gevraagd of Rusland de
besluitvorming binnen ICAO kan blokkeren. Ik heb zojuist al gezegd dat er
tijdens de conferentie brede steun was voor het voorstel. Binnenkort, deze
maand, komt de ICAO Council bij elkaar. Die neemt de besluiten. Dat
gebeurt dus niet op de conferentie, dat doet de council. Uiteindelijk is in
de conferentie unaniem afgeconcludeerd dat dit voorstel in werking gaat,
dat de partijen dat willen. Ik ga ervan uit dat dat dus ook als zodanig
formeel bevestigd zal worden door de ICAO Council, die gehouden wordt
van 23 februari tot 6 maart.
De heer Servaes heeft ook gevraagd wat er daarna gaat gebeuren. Na de
High-Level Conference zal het werkprogramma verder worden uitgewerkt
binnen een aantal reguliere werkgroepen. Dat is de standaardwerkwijze
van ICAO. Ik heb zowel met de secretaris-generaal als met de president
van ICAO gesproken en heb hun aangegeven dat ik het zo bijzonder
gewaardeerd heb dat ze uit hun reguliere patronen zijn gestapt en via een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

50

taskforce op deze manier enorm tempo en unanimiteit erin hebben
gebracht en dat zij de input van Nederland en de rol van Nederland in de
taskforce hebben toegestaan. Ik heb uitgelegd dat ik ze daar heel dankbaar
voor ben.
Zo gauw ik meer informatie heb over de ICAO Council ben ik natuurlijk
bereid om u die toe te sturen, zodat u op de hoogte blijft van het proces
en van de inhoud van ICAO op de verschillende onderwerpen.
De heer Van der Staaij (SGP): Ik had mijn interrupties inderdaad voor de
toekomst bewaard. Is daar in de analyse van ICAO nog over nagedacht? Is
er vanuit die taskforce gevraagd aan Oekraïne hoe het kwam dat de grens
die men had gesteld, kennelijk onvoldoende bleek?
Staatssecretaris Mansveld: Het antwoord daarop is nee. ICAO kijkt echt
naar de algemene stap vooruit en laat het formele onderzoek – waarvan
men natuurlijk weet dat het gaat plaatsvinden – over aan de daartoe
bevoegde autoriteiten. ICAO kijkt wat het kan doen en dat doet het na
ieder incident. Ieder accident en iedere ramp wordt op die manier
behandeld, maar ICAO maakt daar geen analyse van.
De heer Van Bommel heeft gevraagd of er in de periode na 17 juli al iets
veranderd is in de informatiedeling. Ik lees die vraag als een urgentievraag, een behoefte om snel stappen te zien. De deling van inhoudelijke
informatie is meer een vraagstuk voor mijn collega van Veiligheid en
Justitie. Wat het proces betreft dat ik zojuist beschreef, bijvoorbeeld een
informatiesysteem met een website, komt hij bij mij terecht. Ik heb gezien
dat er in ICAO-verband een heel grote en actieve bereidheid is om mee te
werken. Dat geldt voor de Verenigde Staten, de Britten en ook de Fransen.
Ik zou haast zeggen «natuurlijk» de Fransen, met Air France KLM. Daarom
is het tempo ook zo hoog waarin 191 landen consensus bereiken over een
systeem.
Voorzitter. Dit was mijn beantwoording. Ik hoop dat ik volledig ben
geweest.
De voorzitter: Ik zie een aantal vingers, maar dat is alleen voor vragen
die niet beantwoord zijn. Mag ik de leden eraan houden dat zij alleen de
vragen heel kort herhalen die niet zijn beantwoord?
De heer Sjoerdsma (D66): Ik zal van de vragen die mij nog resteren er
één uithalen. Vindt de Staatssecretaris dat het luchtvaartveiligheidssysteem in Nederland afdoende functioneert?
Staatssecretaris Mansveld: Als ik kijk naar de afspraken en verantwoordelijkheden zoals die vastliggen en ingevuld zijn, dan vind ik dat het goed
functioneert, namelijk gebaseerd op internationale regels en afspraken
waar iedereen zich aan dient te houden, waarbij binnen Europa ook
EUROCONTROL een rol speelt.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik heb een interruptie en ook nog
een openstaande vraag. Ik sla aan op de uitleg die de Staatssecretaris
straks gaf met betrekking tot het toekomstige systeem van ICAO. Zij zegt
dat zo’n website en zo’n informatiesysteem straks gevoed zullen worden,
maar dat de geleverde informatie niet getoetst wordt. Als bijvoorbeeld de
Oekraïne meldt dat het luchtruim veilig is boven de 9,7 km, wordt dat niet
beoordeeld of getoetst. Blijven we dan niet met dezelfde obstructie zitten
of met dezelfde gevoeligheid als nu? Dan zouden landen de informatie
kunnen aanleveren dat hun luchtruim boven een bepaalde hoogte veilig is
en vervolgens toetst niemand dat en blijven de luchtvaartmaatschappijen
gewoon vliegen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

51

Staatssecretaris Mansveld: Ook de waardering daarvan door andere
landen komt in het systeem. Dat is dan natuurlijk de meerwaarde. Als de
beoordeling van een staat is: ik vlieg daar niet overheen, dan zegt dat wel
iets in dat systeem. Als iemand zegt: mijn luchtruim is open en iemand
anders zegt: ik vlieg daar niet overheen, dan komt al die input in dat
systeem. Op dat moment is dus ook een weging te maken en is de
informatie ontsloten, zodat iedereen kan zien hoe een land zijn soevereiniteit beoordeelt, maar ook hoe anderen – bijvoorbeeld Europees ook
EASA – dat weer zien.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ik probeer het helder te krijgen. Dan
kan het zo zijn dat het ene land zegt: het is wel veilig om eroverheen te
vliegen – dat zetten ze dan in het informatiesysteem – terwijl het andere
land zegt: het is niet veilig om eroverheen te vliegen. Wordt het dan niet
onhelder voor luchtvaarmaatschappijen? Hoe moeten zij dan nog een
duidelijk beeld ervan krijgen of het nu veilig is om eroverheen te vliegen?
Staatssecretaris Mansveld: Het feit dat die informatie allemaal bij elkaar
komt, geeft al een indicatie aan de luchtvaartmaatschappij die zij kan
meewegen in haar beoordeling. Ik heb net gezegd: het huis wordt
gebouwd en hoe het ingericht wordt, gaan we nog bepalen. Het huis
wordt gebouwd, maar hoe het in de loop der tijd ingericht wordt, zal
blijken, want met de inrichting is men nog bezig. Het is heel vers. Het is in
korte tijd besloten dat dit huis gebouwd wordt. De inrichting ervan zal nog
vorm moeten krijgen. Ik kan mij voorstellen dat ik elke keer dat daar bij
ICAO besluiten over genomen zijn, die besluiten naar de Kamer stuur,
zodat de Kamer kan volgen welke afspraken er worden gemaakt en hoe
dat systeem ook daadwerkelijk vorm krijgt.
De voorzitter: Dan nog de vraag, mijnheer Voordewind, die nog
openstond.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Dat was een vraag uit mijn eerste
termijn. Ik vroeg of nu al helder is over welke conflictgebieden er niet
gevlogen wordt en of landen het ook aan luchtvaartmaatschappijen
kunnen verbieden om over gevaarlijke conflictgebieden heen te vliegen. Ik
begrijp dat daar wat onenigheid over is. De ene luchtvaarteconoom zegt
van wel en u zegt weer van niet. Kunt u daar duidelijkheid over geven?
Staatssecretaris Mansveld: In Nederland is de regering niet bevoegd om
dat te verbieden. De vraag over de huidige conflictgebieden heeft de
Minister van Veiligheid en Justitie beantwoord.
De voorzitter: Mijnheer van Bommel, u had geloof ik ook nog een vraag
die openstond?
De heer Van Bommel (SP): Ik had een vraag gesteld die leek te worden
beantwoord door de staatsecretaris. De vraag betrof het delen van
informatie over risico’s en vliegen over conflictgebieden, maar de
Staatssecretaris verwees toen eenvoudigweg naar de Minister van
Veiligheid en Justitie, terwijl mijn vraag nu juist ging over het niet-delen
van die informatie. De staatsecretaris zei er niet gedeeld hoeft te worden,
omdat het systeem zo niet werkt. Alleen als er een concrete aanwijzing is
bij de inlichtingendiensten, wordt die gedeeld. Maar de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten doen zelf geen mondiaal onderzoek en die zullen dus
niet zelf met concrete aanwijzingen komen. Op grond daarvan zal de
Staatssecretaris die informatie niet krijgen. Dat geldt ook voor de
luchtvaartmaatschappijen, want er wordt door hen geen onderzoek
gedaan. De Staatssecretaris kan dus ook helemaal niet tevreden zijn met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

52

de bestaande procedure. De uitkomst is immers dat zij hierover niet
geïnformeerd wordt en zal worden, omdat die informatie er niet is.
Staatssecretaris Mansveld: Ik heb al uitgelegd wat mijn rol is en dat ik
daarover niet wordt geïnformeerd. De directeur Beveiliging Burgerluchtvaart functioneert binnen de NCTV. Ik denk dat dit ook de plek is waar dit
bekeken moet worden. De vraag waar inlichtingen- en veiligheidsdiensten
die informatie moeten delen met luchtvaartmaatschappijen, heeft de
Minister van Veiligheid en Justitie zojuist beantwoord.
De heer Van Bommel (SP): Dit antwoord is slechts een herhaling van de
feiten. De Staatssecretaris is verantwoordelijk voor de luchtvaart en
onderhoudt de contacten met de Nederlandse luchtvaartmaatschappijen
en ik wil weten of zij hiermee tevreden is. Dat zij dat is, lijkt mij
onbestaanbaar.
Staatssecretaris Mansveld: Ik zei al dat de directeur Beveiliging Burgerluchtvaart aan de NCTV deelneemt. Op het moment dat de AIVD en de
MIVD aanwijzingen hebben en het duidelijk is dat die informatie met de
luchtvaartmaatschappijen moet worden gedeeld, gebeurt dat via die weg.
De Minister van Veiligheid en Justitie kan u informeren over de wijze
waarop dat gebeurt. Zo is het afgesproken en dat is de reden waarom de
directeur binnen die unit is geplaatst. Ik heb net uitgelegd wat de rol en de
verantwoordelijkheden zijn van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu
en ik denk dat die goed, helder en duidelijk belegd zijn.
De voorzitter: Ik dank de bewindslieden voor hun beantwoording in
eerste termijn.
De vergadering wordt van 22.04 uur tot 22.12 uur geschorst.
De voorzitter: Ik heropen de vergadering. De leden hebben in tweede
termijn drie minuten spreektijd. Ik zal hen na die drie minuten echt
afkappen. Verder sta ik geen onderlinge interrupties toe.
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. Ik bedank de leden van de regering
voor de beantwoording in eerste termijn.
De crux van dit debat is de constatering dat iedereen die hiervoor directe
verantwoordelijkheid droeg en ook degenen die hierop moesten
vertrouwen, geen directe bedreiging voor de burgerluchtvaart konden
constateren. Toch moeten we met z’n allen constateren dat de afwezigheid
van aanwijzingen voor een civiele dreiging en de aanwezigheid van
militaire verliezen tot een civiele nachtmerrie hebben geleid.
De Staatssecretaris van I en M heeft heel duidelijk gemaakt hoe de
verantwoordelijkheden zijn verdeeld. Dat komt ook in de antwoorden van
de Minister van Veiligheid tot uiting. Wie die verantwoordelijkheidsverdeling volgt, kan op zichzelf niet tot de conclusie komen dat iemand daar
zijn verantwoordelijkheden heeft laten liggen. Sterker nog, je zou kunnen
zeggen dat het bijna onwaarschijnlijk is dat de Oekraïne, die bezig was om
internationale steun te vergaren voor sancties, op dat moment niet zelf
een andere conclusie had getrokken dan de conclusie die men al had
getrokken, namelijk boven 9,7 kilometer is het veilig. Moet het niet
gewoon de eerlijke conclusie zijn dat niemand de civiele link heeft gelegd?
Nogmaals, dat is misschien logisch binnen de verantwoordelijkheidsverdeling die er was en misschien nog wel is, maar de feiten waarmee we te
maken hebben, de verschrikkelijke ramp die er is gebeurd, maken dat we
nu ook praten over hoe het in de toekomst anders en beter kan.
Voor de VVD blijft vooropstaan dat de uitslagen van het onderzoek van
zowel het OM als de Onderzoeksraad in de hele wereld moet worden
geaccepteerd als onafhankelijk, onbetwist, objectief en onweerlegbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

53

Daarmee leggen we de lat enorm hoog en daarvan dienen we ons
allemaal rekenschap te geven. Om die reden snap ik dat er niet
tussendoor van alles met ons kan worden gedeeld. Daar waar dat wel kan,
ben ik de regering erkentelijk dat zij daartoe bereid is.
Ik sluit af met een vraag die misschien wel breed door het kabinet moet
worden beantwoord. In de periode dat er in het kader van EUROCONTROL
wel werd gesproken, was al helder dat er boven de Krim in ieder geval
geen sprake meer was van een soevereine Oekraïne. In Oost-Oekraïne lag
dat ingewikkelder. Er waren op dat moment al 2.000 doden gevallen bij de
onlusten. De teller staat nu op bijna 5.500. De vraag is of de Oekraïne
eigenlijk nog wel op een verantwoordelijke manier soevereiniteit kan
claimen. Kon dat misschien op dat moment al niet meer? Moesten wij wel
vertrouwen op het oordeel van een land dat eigenlijk ook zelf moest
toegeven niet meer volledig in controle te zijn over zijn eigen luchtruim?
De heer Servaes (PvdA): Voorzitter. De vraag die in dit debat centraal
stond en die de komende periode centraal zal staan, is hoe we ervoor
kunnen zorgen dat de onderste steen boven komt. Hoe verschillend we er
op onderdelen misschien ook in zitten, ik ben ervan overtuigd dat dit de
inziet van eenieder is. Je kunt die vraag ook omdraaien: hoe voorkomen
we, wanneer het eindrapport straks verschijnt, dat de conclusies op
enigerlei wijze betwist kunnen worden? Op de een of andere manier heb
ik wel het gevoel dat er mensen, partijen en wellicht landen zullen zijn die
een aanleiding zullen zoeken om die conclusies te betwisten, en dat
moeten we dus voorkomen. Doen we dat door tijdens het lopende
onderzoek zelf het potentiële bewijsmateriaal te gaan wikken en wegen?
De Volkskrant schreef vanochtend over een detectivebureau. Of laten we
een uiterst deskundige, onafhankelijke en internationaal daartoe gemachtigde organisatie haar werk doen? Ik heb het over de Onderzoeksraad. Ik
kies voor het laatste, de Partij van de Arbeid kiest voor het laatste. Wij
willen dat wij het zo snel mogelijk doen, maar vooral uiterst zorgvuldig.
Die keuze werd na de zomer door de hele Tweede Kamer gemaakt.
Partijen kunnen nu een andere keuze maken, maar ik hoop uiteraard dat
ze dat niet zullen doen. Gelukkig heeft de discussie zich vandaag wel
verplaatst naar de meer structurele vragen. Hoe kunnen we voorkomen
dat er misverstanden bestaan over informatieuitwisseling? Ik heb gehoord
wat de Staatssecretaris daarover gezegd heeft. Ik waardeer haar actieve
inzet en ik zou haar aan willen moedigen, datzelfde activisme te behouden
en ons daarover te blijven informeren. Ik weet niet zeker op welk
detailniveau wij nu in het informatiesysteem moeten duiken, maar ik vind
de wat grotere vraag of er met het oog op het soevereiniteitsprincipe niet
eens gekeken moet worden naar een update van het Verdrag van Chicago
uit 1944, vrij fundamenteel. Daar moeten we nog eens over praten.
Misschien kan de Staatssecretaris daar nu al op reflecteren.
Dank voor de toezegging om ons op de hoogte te houden over besluitvorming in de council van ICAO. Ik dank de Minister van Justitie voor de
toezegging om ons snel te informeren over de vervolgingsopties, inclusief
de mogelijkheden voor een internationaal tribunaal.
Het dreigde in dit algemeen overleg even te gaan over wat de
nabestaanden zouden willen. Ik wil daar nog één opmerking over maken.
De nabestaanden bestaan natuurlijk niet. Waar er 298 slachtoffers zijn
gevallen, zijn er vele honderden tot duizenden nabestaanden. De
voorzitter van de Stichting Vliegramp MH17 die wij gisteren spraken, zei
ook: de nabestaanden is geen monoliet; het zijn mensen met allerlei
verschillende emoties en verschillende wensen en die hebben wij te
respecteren.
De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Van de kant van de regering en van
de kant van de Kamer is benadrukt dat drie aspecten recht overeind staan
in het hele proces: de repatriëring, de toedracht, het strafrechtelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

54

onderzoek. Vandaag ging de discussie vooral over de toedracht, omdat
daaraan een deel voorafgaat waarbij ook sprake is van politieke verantwoordelijkheid: politieke verantwoordelijkheid voor veiligheid in de
luchtvaart en informatievoorziening. De Staatssecretaris heeft goed het
verschil tussen veiligheid en beveiliging uitgelegd, maar op dat vlak is er
aan de kant van de SP-fractie nu onzekerheid ontstaan. Wanneer het gaat
over die beveiliging zegt de Staatssecretaris dat zij tevreden is omdat alle
procedures juist zijn gevolgd. Ik denk dat er geen aanleiding is om
tevreden te zijn over de procedures wanneer we moeten vaststellen dat de
Staatssecretaris die verantwoordelijk is voor de luchtvaart, niet op de
hoogte raakt van relevante informatie over de beveiliging van de
luchtvaart waar Nederlandse luchtvaartmaatschappijen mee te maken
hebben. Ik snap het helemaal als gezegd wordt dat het Ministerie van
Veiligheid en Justitie via de afdeling Veiligheid alle verantwoordelijkheid
heeft genomen en de benodigde stappen heeft gezet als het gaat om
terrorismebestrijding. Ook al geeft de optelsom van die stappen een
relevant antwoord, toch kan de bewindspersoon die gaat over de
luchtvaart niet achteroverleunen en zeggen: ja, maar het is wel terechtgekomen waar het terecht moest komen. Dat is hier gebeurd en dat blijf ik
onbevredigend vinden. Ik kan me niet voorstellen, als ik het zo uitleg, dat
de Staatssecretaris daar tevreden mee is.
Het antwoord over non disclosure is ook weer een procedureel antwoord,
namelijk: zo doen we het altijd. Maar hier is sprake van een partij,
Oekraïne, die bij een gewapend conflict betrokken is dat zeer
waarschijnlijk ten grondslag ligt aan wat er hier gebeurd is. Die partij heeft
dus ook belang bij een bepaalde voorstelling van zaken als het gaat om de
toedracht en mogelijk zelfs het strafrechtelijke vervolg. Ik vind dat je
anders tegen die normale gang van zaken aan zou kunnen kijken. Ik daag
de Minister van Veiligheid en Justitie uit om dat te doen.
Ten slotte nog het volgende. Er is in de uitwisseling van informatie sinds
17 juli vorig jaar niets veranderd. Dat vind ik niet geruststellend, want de
procedures zijn misschien wel gevolgd, maar niet met het gewenste
resultaat. Ik roep de Staatssecretaris op om er in ieder geval voor te
zorgen dat relevante informatie wel bij haar terechtkomt.
De heer Sjoerdsma (D66): Voorzitter. Ik dank de drie bewindspersonen
voor hun antwoorden in de eerste termijn. Ik wil nog een keer terugkijken
naar de aanwijzingen die er waren. Dat de aanwezigheid van zware
wapensystemen, bevestigd door de NAVO-opperbevelhebber en ook in
NAVO-diplomatieke kringen, gekoppeld aan het feit dat er in eerdere
instanties 20 vliegtuigen en helikopters waren neergeschoten, onvoldoende waarschuwing was om in contact te treden met de Luchtvaart
Autoriteit, blijft opvallend en het woordenspel daarover met de Minister
van Veiligheid en Justitie blijft moeizaam. Mij viel de volgende zinsnede
op, uitgesproken door één van de drie bewindspersonen, namelijk dat de
juiste afweging was gemaakt gelet op de verantwoordelijkheden. Ik vraag
mij af of dit systeemdenken is. Zou de zin niet moeten zijn: de juiste
afweging is gemaakt gelet op de beschikbare informatie, gelet op de
urgentie van de zaak. Mevrouw Mansveld zei dat het systeem is gevolgd.
De vraag zou terugkijkend moeten zijn: is het systeem op orde? Mevrouw
Mansveld zegt: ik zat niet in de loop, ik was niet op de hoogte. Dit lijkt mij
een belangrijk onderdeel van het systeem om naar te kijken.
Gezegd wordt dat onbekend is waarom Oekraïne koos voor sluiting van
het luchtruim tot 9,7 kilometer. Dat is misschien de soevereiniteit van
Oekraïne, maar je kunt nog steeds vragen stellen bij de grens die arbitrair
lijkt, in ieder geval vanaf deze kant van de tafel. Ik wil niet een directe
vergelijking trekken, maar volgens mij zouden we Assad en Kim Jong-un
in dat opzicht niet kunnen vertrouwen. Daarover wordt toch een weging
gemaakt. Ik heb een verschil van mening bemerkt over de rol van de
diensten. Mij lijkt het belangrijk dat de diensten waar het kan pro-actiever

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

55

aan de slag moeten met de informatie die zij tot hun beschikking hebben
bij het informeren van de burgerluchtvaart.
Eén ding is wel heel goed en dat is dat de discussie gaat over het
structureel verbeteren van de veiligheid in de burgerluchtvaart. Daar zie ik
aan beide kanten van de tafel een gemeenschappelijke grond. Het besef is
ingedaald dat het systeem op dit moment niet waterdicht is en dat is
mede te danken aan vragen die door sommige partijen in deze Tweede
Kamer zijn gesteld. Er blijven ook wel vragen over en dat waren mijn
kernvragen. Waarom is niet de telefoon opgepakt om te overleggen met
burgerluchtvaartautoriteiten? Voelt het kabinet nu de urgentie om het
systeem, ook het Nederlandse systeem, aan te pakken? Ik ben onzeker
over de vraag hoe het nu precies is geregeld. Ik heb de Staatssecretaris al
eerder gevraagd of passagiers er nu van op aan kunnen, of ze nu KLM of
British Airways vliegen, dat die luchtvaartmaatschappijen beschikken over
dezelfde risico-informatie, de best mogelijke risico-informatie, zodat niet
alleen ICAO, het huis dat de Staatssecretaris aan het bouwen is, op orde
is, maar ook ons eigen «nationale» huis.
De heer Omtzigt (CDA): Voorzitter. Ik dank de drie bewindspersonen voor
hun antwoorden. Toch blijven er na deze beantwoording vragen leven. We
hebben het hier over een aanslag op 298 personen en er wordt keihard
aan gewerkt om die op te lossen. Dan is het helemaal niet erg om te
zeggen dat er iets heel erg fout is gegaan, ook in het proces. Dat is een
houding waarvan we iets kunnen leren. Gezegd is dat er geen signalen
over zware wapens zijn geweest. Ik heb voorgelezen dat er op 30 juni een
helder signaal is gegeven door generaal Breedlove dat er ook ten westen
van de grens Rusland/Oekraïne zware wapens waren gebruikt. Op 14 juli
is er een memo gestuurd door een diplomaat met een signaal. Mijn vraag
is of er meer signalen waren en wat wij daarvan kunnen leren voor een
volgende keer. Kunnen wij een volledige lijst van die signalen krijgen?
Wij krijgen straks een algemene beschrijving van het proces. Toch vraag ik
met klem om zeven maanden na dato te komen met een stuk waarin stap
voor stap wordt beschreven wat er met de MH17 is gebeurd. Wie keurde
wat goed? Daar kunnen wij namelijk van leren. We moeten niet de vlucht
naar voren nemen naar een website, waarbij ik nog moet zien of de
Britten alle informatie beschikbaar zullen stellen die zij met hun eigen
maatschappijen delen, zodat die ook terechtkomt bij anderen. Daar plaats
ik een groot vraagteken bij. Nee, we moeten eerst analyseren wat er is
misgegaan.
Ik sluit me aan bij de heer Servaes over het zichtbaar maken van de
vervolgingsstrategie. Ik vraag Minister Opstelten met klem om ervoor te
zorgen dat die strategie er tijdig is. Als er een verdachte in beeld is, moet
er voor een rechtssysteem gekozen worden. We kunnen niet wachten met
het kiezen van dat rechtssysteem, want het kan zijn dat als wij één van die
drie landen kiezen, functionarissen van andere landen opgeleid worden
om mee te doen. Daar kun je niet mee wachten tot het moment dat je een
arrestatiebevel tegen iemand uitvaardigt. Je hebt de verdachte per
ongeluk in handen en je hebt de rechtbank niet klaar. Nou, dat zou echt
een blamage zijn. Ik snap dat dit met enige voorzichtigheid gepaard gaat,
maar laten we ervoor zorgen dat we voor de volgende stap, die hopelijk
komt, klaar zijn.
Tot slot wil ik graag weten welke tussenrapportages beschikbaar zijn van
de drie rapporten. Ik doel ook op het rapport van het OVV – we hebben
daar vandaag niet over gesproken – en op het rapport over de samenstelling van de passagierslijsten. Dat laatste lijkt mij van alle drie de
rapporten, met al mijn onwetendheid, de eenvoudigste. Waarom was die
lijst niet helemaal goed? Ik had dat rapport na zes maanden wel verwacht,
in alle eerlijkheid. Wanneer verwachten we die rapporten en welke
tussenrapportages zijn er? Zo kunnen wij een idee krijgen van de scope
van het onderzoek en wat wij de komende tijd kunnen verwachten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

56

De heer Voordewind (ChristenUnie): Voorzitter. Ik dank de bewindslieden
voor hun beantwoording. Als je het verhaal beluistert, blijken er geen
fouten gemaakt te zijn in het proces. De procedures zijn goed doorlopen,
de NOTAM’s zijn zelfs afgeleverd. Maar toch heeft de ramp kunnen
gebeuren.
Ik zal geen vragen stellen over de Onderzoeksraad. De resultaten daarvan
wacht ik met vertrouwen af. Ik wil wel graag alvast nadenken over de
vraag hoe we met elkaar het luchtruim veiliger kunnen maken voor de
burgerluchtvaart. Bij mij bleef de vraag hangen over de Britse en
Koreaanse vliegtuigen die stopten. De Minister van Veiligheid en Justitie
zei dat dit niets met de veiligheid van het luchtruim te maken had. Dan
vraag ik mij af waar het dan wel mee te maken had. Het is wel heel
toevallig dat zij er op dat moment voor kozen om niet over Oost-Oekraïne
te vliegen.
Ik blijf ook zitten met de vraag aan de Staatssecretaris over het nieuw op
te tuigen informatiesysteem. Ik heb begrepen dat het gevoed zal worden
door verschillende inlichtingendiensten. Daar kunnen misschien wel
tegenstrijdige berichten in terechtkomen. Het ligt eraan van wie die
berichten komen: Noord-Korea, Irak of Syrië bijvoorbeeld. Op het moment
dat die informatie beschikbaar komt via een informatiesysteem of website
zou EUROCONTROL, als ik de Staatssecretaris goed begrijp, daar
conclusies uit moeten trekken over de vraag of een vluchtplan al dan niet
veilig is. Hoe kan EUROCONTROL er conclusies uit trekken als er
tegenstrijdige berichten op staan, vraag ik aan de Staatssecretaris.
Mijn laatste vraag gaat over de passagiersinformatie. De Staatssecretaris
wil graag dat de passagiers kunnen beschikken over informatie over
veilige vluchtroutes. Is het dan niet raar dat een passagier moet nagaan of
hij vluchtplan A of B moet nemen. Hoe kunnen wij dat als passagiers
overzien? Moet een luchtvaartmaatschappij niet zo betrouwbaar zijn dat
we zeker weten, op het moment dat we aan boord gaan, dat we op een
veilige vluchtroute komen? Ik vraag de Staatssecretaris wat de
meerwaarde is van die passagiersinformatie.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Voorzitter. Ik dank de bewindslieden voor
hun beantwoording. Vanavond is mij nog meer dan uit de schriftelijke
ronde duidelijk geworden hoe de feitelijke verantwoordelijkheidsverdeling
in dit soort kwesties is. Dat is duidelijk, maar er kon iets verschrikkelijk
misgaan, ondanks die verantwoordelijkheidsverdeling en de helderheid
daarover. De vraag is hoe je dat in de toekomst kunt voorkomen. Dan kun
je twee dingen doen. Je kunt binnen de huidige verantwoordelijkheidsverdeling je beleidsruimte veranderen of vergroten. Net als de heer
Sjoerdsma denk ik dan aan onze eigen inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Dan hoef je niet iets te veranderen aan de internationale
afspraken. Dan kun je gewoon besluiten om meer te doen. Dat zou een
mogelijkheid zijn. Maar je kunt ook – en dan sluit ik me graag aan bij de
heer Servaes – een verdrag dat 70 jaar oud is en dat wellicht niet meer
helemaal toegesneden is op de huidige situatie in de lucht, proberen aan
te passen aan de huidige actuele situatie. Dat lijkt mij, eerlijk gezegd, een
logische gedachte. Het feit dat er een verdrag is en dat dit al 70 jaar
bestaat, kan geen reden zijn om te zeggen: nou, dan moet het de komende
70 jaar ook blijven bestaan. Dat zegt ook niemand, maar de suggestie dat
de huidige verdeling van verantwoordelijkheden is zoals die is en
misschien ook maar zo moet blijven, wordt in dit debat wel door het
kabinet gewekt.
De Staatssecretaris heeft gezegd dat het wel lijkt alsof de heer Van Ojik
niet goed begrijpt dat die website een informatiesysteem is. Nou, dat kan
ik natuurlijk niet onweersproken laten. Ik heb wel degelijk goed begrepen
dat dit een informatiesysteem is, maar mijn vragen gingen meer over de
mate waarin dat informatiesysteem straks een oplossing biedt voor de
hiaten die er zijn in de interpretatie van de signalen. Ik begrijp dat allerlei

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

57

landen er informatie op gaan zetten en er dingen aan kunnen toevoegen.
Ik zie zomaar een website voor mij die best wel eens onoverzichtelijk zou
kunnen zijn, met heel veel verschillende informatie. De vraag is wie
uiteindelijk de finale afweging maakt op basis van de informatie die in dat
informatiesysteem is opgeslagen. Op dat punt ben ik nog niet
gerustgesteld.
De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter. Hartelijk dank aan alle bewindslieden voor de beantwoording. Als het gaat om de drie doelen, te weten
repatriëring, toedracht en gerechtigheid, viel het mij op dat het debat nu
verschuift naar de toedracht. De vorige keer hadden we het echt over de
repatriëring, het eerste doel, en nu zie je dat de schijnwerpers gericht
worden op de toedracht. Gehoord ook het gesprek met de Stichting
Vliegramp MH17, leven we zeer mee met de nabestaanden die nog volop
in die eerste fase bezig zijn en wier gedachten, gevoelens en activiteiten
daarop gericht zijn.
In het onderzoek naar de toedracht gaat het natuurlijk ook om de
beoordeling van de luchtverkeersveiligheid door Oekraïne en Nederland.
Ik blijf zeggen dat het heel belangrijk is dat de Onderzoeksraad voor
Veiligheid hierover in het rapport licht gaat brengen. Het is namelijk best
lastig om een bevredigend debat te hebben zonder een goed rapport,
omdat er heel snel drie dingen door elkaar gaan lopen. Ten eerste: welke
feiten waren bekend over de onveiligheid van het luchtruim boven
Oekraïne? Ten tweede: welke taakopvatting was er bij de Nederlandse
diensten in het wegen en beoordelen van de feiten? Ten derde: hoe
oordeel je over die feiten en over die taakopvatting met de wijsheid van
toen en hoe kijk je ertegenaan met de wetenschap van nu? Dat is best een
complex van vragen die hier dwars doorheen lopen en er snel toe zouden
kunnen leiden dat je op verschillende golflengtes gaat zitten. Zo
beschouwd, vind ik het eigenlijk nog een heel behoorlijke gedachtewisseling die we vanavond hebben gehad. De belangrijkste vraag is mijns
inziens echter: doen we nu al de goede dingen om de luchtverkeersveiligheid te verbeteren? Ik ben onder de indruk van wat er op internationaal
niveau in zo’n korte tijd aan stappen is gezet, ook als je de desbetreffende
website bekijkt. We zien internationaal aanvullende acties. Mijn vraag aan
de bewindslieden is wel in hoeverre het op nationaal niveau aan de orde
is om aanvullend een extra inspanning te doen om ten aanzien van
conflictgebieden een verbetering van de luchtverkeersveiligheid tot stand
te brengen.
De heer Bontes (Groep Bontes/Van Klaveren): Voorzitter. Dank aan de
bewindspersonen voor het beantwoorden van de vragen, ook al waren die
antwoorden soms vaag en onsamenhangend. De Minister van Buitenlandse Zaken heeft gezegd dat de Nederlandse regering niet op de hoogte
was van zwaar luchtafweergeschut op de grens van Rusland en
Oost-Oekraïne, maar dat ze wel op de hoogte was van de briefing door
generaal Breedlove die heeft gezegd dat er sprake was van zwaar
luchtafweergeschut in dat gebied. Dat is dus onsamenhangend en dat zet
mij ook op het verkeerde been. De Minister van Veiligheid en Justitie zegt:
ik ken alle signalen, ik heb alle informatie doorgekregen maar ik heb er
niets mee gedaan want ik vond het allemaal wel meevallen.
Verder blijven documenten die cruciaal zijn, geheim. Dat is ook niet goed.
Ik vind nog steeds dat er openheid over moet komen.
Om die onsamenhangendheid en vaagheid weg te nemen, wil ik deze zaak
graag plenair afronden. Bij dezen vraag ik dan ook een VAO aan. Ik wil
namelijk echt de onderste steen boven krijgen en op deze manier gaat dat
ons niet lukken. We kunnen vragen blijven stellen maar de antwoorden
blijven vaag en onsamenhangend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

58

De voorzitter: Met een plenaire afronding bedoelt u dat u een VAO gaat
aanvragen.
De heer Bontes (Groep Bontes/Van Klaveren): Precies.
De voorzitter: Dank u wel, dan hebben we duidelijkheid over wat u
bedoelt.
Dan is nu het woord aan de heer De Roon van de PVV-fractie.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Drie minuten en ik heb ook drie
punten.
Dank aan de bewindslieden voor de beantwoording in eerste termijn.
Het eerste punt dat ik aan de orde wil stellen, is de kwestie van het inzage
geven in het verslag van de diplomatieke briefing in Kiev. De Minister van
Buitenlandse Zaken zegt: dat doe ik niet, want geloof mij maar, dat is
schadelijk voor het diplomatieke verkeer in de toekomst. Als we dan
vervolgens vragen of hij niet aan Oekraïne wil vragen of dat dan
misschien in dit uitzonderingsgeval, wellicht geanonimiseerd en vertrouwelijk, toch met de Kamer gedeeld kan worden, dan is het antwoord weer:
geloof mij maar, ik doe het niet. Onbevredigend!
Dan mijn tweede punt. Ik zet kort op een rij wat de regering wist over de
gevaren boven Oost-Oekraïne voor de luchtvaart. 1. Er waren daar al veel
vliegtuigen neergehaald door de rebellen, zeer wel mogelijk met materiaal
afkomstig van Rusland. 2. Er werd aan de grens getraind met zwaar
luchtafweergeschut. 3. Er was een vliegtuig neergehaald boven de 6 km
en Oekraïne zei op 15 juli: dat kan alleen maar gedaan zijn door een ander
vliegtuig of een luchtdoelraket. 4. Als je materieel bezit waarmee je boven
de 6 km een vliegtuig neer kunt halen, dan is de kans heel groot dat je dat
ook nog veel hoger en boven flightlevel 320 kunt. Als ik dan luister naar
wat een aantal verstandige Kamerleden hier vanavond voor posities heeft
ingenomen en niet allemaal Kamerleden die lid zijn van de oppositie, dan
krijg ik toch de indruk dat zij zich op z’n minst afvragen: als ik had beschikt
over deze rij van gegevens, zou ik dan wel in vlucht MH17 zijn gestapt? En
dan zeg ik het nog heel voorzichtig. Ze zouden zich dat waarschijnlijk
afvragen. Maar de leden van het kabinet niet, want die zeggen: er was
geen concrete dreiging volgens onze definitie en Oekraïne zei dat het safe
was boven flightlevel 320. Dus deze drie bewindslieden zouden zonder
een moment van twijfel wel in vlucht MH17 zijn gestapt. Hoe hun partners
daarover zouden denken, vraag ik maar niet, maar ik proef wel dat er nog
een groot verschil van inzicht is tussen in ieder geval een deel van de
Kamer en de regering over de vraag wanneer de regering moet acteren bij
dit soort informatie. Wanneer moet er actief worden opgetreden om in
ieder geval te proberen onheil af te wenden?
De Staatssecretaris van I en M heb ik horen zeggen: ik vind het niet erg
dat ik niet in de «loop» zat bij het delen van de informatie uit de briefing in
Kiev. Ook heb ik haar horen zeggen: ik vond het eigenlijk niet belangrijk
genoeg om nog eens even bij Oekraïne na te vragen hoe ze nou toch op
die grens van flightlevel 320 zijn gekomen. Als ik dat hoor, dan is mijn
conclusie dat ik eigenlijk geen vooruitgang zie ten aanzien van de
laconieke opstelling van de Staatssecretaris de vorige week in het
mondelinge vragenuur.
De voorzitter: Dan zijn we hiermee gekomen aan het einde van de
tweede termijn van de zijde van de Kamer. Ik kijk nu naar de bewindslieden. Ook u verzoek ik kort te zijn. Gelet op de tijd kan ik tot mijn spijt de
leden geen interrupties meer toestaan. Ik hoop dat ze daar begrip voor
hebben.
Minister Koenders: Voorzitter. Hartelijk dank voor de inbreng van de
Kamerleden in tweede termijn. Ik heb er alle begrip voor dat de Kamer-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

59

leden zoals iedereen het naadje van de kous willen weten over deze
verschrikkelijke ramp. Het belangrijkste is dat in ieder geval degenen die
verantwoordelijk zijn voor deze verschrikkelijke ramp ook voor de rechter
verschijnen. Ik denk dat we die prioriteit wel heel helder moeten hebben.
Het gaat om de mensen die dit gedaan hebben. Het is van belang dat we
een goede procedure hebben, onafhankelijk. Dat wordt ook internationaal
gesteund. Ik heb dat vandaag ook gezegd. Daar gaan we ook mee verder.
Laten we ons daar niet van laten afleiden. Dat is de kern van de zaak,
namelijk dat de mensen die hiervoor verantwoordelijk zijn, worden
gestraft en dat we alles doen om dat voor elkaar te krijgen. Ik heb het
gevoel dat de grote meerderheid van de Kamer dat ook zo ziet. Ik zal mij
er als Minister van Buitenlandse Zaken in ieder geval voor inzetten via het
internationaal veiligstellen van de onderzoeken. Dat is echt belangrijk. Ik
heb het dan over de betrokken landen, de Veiligheidsraad et cetera.
Wat betreft de vragen over het rapport van 14 juli nog het volgende. Als er
één Minister openheid van zaken geeft dan ben ik dat vandaag. Ik heb u
precies gezegd wat de essentie is van wat er in dat rapport staat. Er werd
op een gegeven moment de vraag gesteld of de Minister van Veiligheid en
Justitie en de Minister van Buitenlandse Zaken het wel eens zijn. Er is
duidelijk gezegd en ik heb het hier ook in de Kamer gezegd, dat er niets
verborgen wordt. Ja, er waren aanwijzingen dat er anti-aircraft-materieel
was. Ik zie nu ook in de media dat wij gezegd zouden hebben dat er geen
zwaar materieel is. Dat is helemaal niet waar. Ik heb hier vandaag ook in
de Kamerbeantwoording duidelijk gemaakt dat het in die briefing ging
over anti-aircraft. Dus dat er sprake zou zijn van enige verhulling, nee. We
hadden die informatie en die is ook gedeeld met de ministeries waar ik
het over had. Vervolgens is hier vandaag gedebatteerd over de vraag wat
dit nu eigenlijk betekent voor de burgerluchtvaart. Ten aanzien van die
lezing op dat moment zijn geen nadere invullingen gegeven; of dat nou
een big Buk is of iets anders, het ging om anti-aircraft. Dat hebben we
gemeld en dat is hier ook vandaag in alle openheid naar voren gebracht.
Ik blijf daarbij, want het is van belang dat niet op de een of andere manier
de indruk ontstaat dat de regering iets niet meldde. Ik heb wel gezegd: het
is onverstandig om dat publiekelijk als geheel te delen omdat het ook gaat
om uitlatingen van ambassadeurs die betrekking hebben op het sanctieregime. Ik wil voorkomen dat de volgende keer als we ook dit soort
belangrijke informatie nodig hebben, die er dan niet komt. Dat is de enige
reden.
Ook ten aanzien van de samenwerking met partners en het consulaire
werk zal het Ministerie van Buitenlandse Zaken zich actief inzetten om
ervoor te zorgen dat ook in de richting van families en nabestaanden alles
wordt gedaan om dit zo nauwkeurig mogelijk tot een eind te brengen.
Minister Opstelten: Voorzitter. Dank voor de vragen in de tweede termijn.
Hetgeen de heer Servaes heeft gezegd over de nabestaanden spreekt mij
zeer aan. Dat geldt ook voor zijn betoog dat de onderste steen boven moet
komen en dat uiterste zorgvuldigheid moet worden betracht.
De heer Van Bommel heeft het nog gehad over de non-disclosure. Er is
geen enkel land dat in het Joint Investigation Team eenzijdig kan
opzeggen. Dat is een afspraak die wereldwijd rondt JIT’s wordt gemaakt,
namelijk dat je altijd in deze justitiële kringen tot consensus moet komen.
Het is ongelofelijk belangrijk dat er samenwerking is tussen de partners,
waaraan inmiddels ook Maleisië is toegevoegd, en dat Oekraïne een
belangrijke rol speelt in de samenwerking. Ook is het belangrijk om te
beseffen dat wij hierin niet de leiding hebben maar wel een voortrekkende
rol hebben, wat ook onze verantwoordelijkheid enorm onderstreept. Wij
hebben groot vertrouwen in dat JIT. Dat is belangrijk voor het succes van
het Openbaar Ministerie dat naar wij hopen zal blijken.
Richting de heer Van Bommel hecht ik eraan nog op te merken dat er geen
misverstand over mag bestaan dat gelet op onze verantwoordelijkheid het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

60

uitwisselen van informatie ongelofelijk belangrijk is, ook binnen mijn
verantwoordelijkheid en die van de diensten die voor de NCTV van belang
zijn. De NCTV kan niet functioneren zonder de informatie die van de
diensten komt en die ook een heel goed internationaal netwerk hebben op
dit terrein.
Ik ben de heer Sjoerdsma zeer erkentelijk voor wat hij heeft gezegd en ook
voor zijn vraag. Dat is een vraag die je altijd moet kunnen stellen, ook hier
in het parlement. Hij zit hier natuurlijk ook om mij te vragen of de juiste
afwegingen zijn gemaakt. Ik kan nog een keer zeggen dat de crux is en
blijft dat er geen verschil van mening is over de informatie over neergehaalde militaire vliegtuigen, via NOTAM’s, briefings van diplomaten en
generaal Breedlove. Er is geen verschil van mening over wat zich daar
heeft voorgedaan. Zoals collega Koenders zei: de informatie is niet
beschikbaar gesteld, maar wij hebben wel vragen beantwoord. Wij
hebben de crux van wat daar aan de orde is, aangegeven. Feit is en blijft
dat geen enkele luchtvaartautoriteit in de wereld hieruit heeft afgeleid
– dat zijn toch de professionals – dat het luchtruim boven Oost-Oekraïne
boven 9,75 kilometer onveilig zou zijn voor de burgerluchtvaart. Dat is niet
beschouwd als een signaal van onveiligheid van het luchtruim voor de
burgerluchtvaart, ook niet door ons in Nederland. Dat moet ik gewoon
vaststellen. Dat zijn de feiten. Als Minister vind ik het prettig en goed dat
objectief en volstrekt onafhankelijk wordt getoetst of wij de juiste
afwegingen hebben gemaakt. Het is ongelooflijk nodig dat dit gebeurt.
Daarom is het goed dat die vraag telkens weer wordt gesteld.
Ik zeg erbij dat er geen sprake mag zijn van alleen maar systeemdenken.
Het systeem en de verantwoordelijkheden zijn goed, maar die moeten wel
toegepast worden. Gelet op het internationale karakter van hetgeen heeft
plaatsgevonden, is er wel de juiste afweging gemaakt. Dat neemt niet weg
dat er een enorme ramp heeft plaatsgevonden.
De heer Omtzigt heeft twee punten aan de orde gesteld die op mijn terrein
liggen. Het eerste betreft het rechtssysteem en dat is de vervolging. Ik heb
ook tegen de heer Servaes gezegd dat dit een belangrijk punt is. Ik vind
het prettig dat zowel de heer Servaes als de heer Omtzigt gevoel heeft
voor de verantwoordelijkheid van het Openbaar Ministerie. Natuurlijk
moeten wij niet te laat komen, maar die discussie moeten wij niet voeren.
Ik stel dat op prijs. Dat is belangrijk als wij van de opsporing naar de
vervolging overgaan.
Het tweede punt betreft de tussenrapportage van de Onderzoeksraad Voor
Veiligheid. Ik meen dat ik hier in eerste termijn glashelder over ben
geweest. Het is niet anders dan het is. Er is geen verplichting voor de
Onderzoeksraad Voor Veiligheid om tussenrapportages uit te brengen. Dat
beslist de Raad zelf.
Ik sluit mij volledig aan bij wat collega Koenders heeft gezegd over
anti-aircraft. Ik hoef dat niet te herhalen.
De heer Voordewind heeft gevraagd over welke informatie sommige
maatschappijen beschikten. British Airways en Korean Air hebben in april
hun route over De Krim verlegd. Daarom zeg ik dat dit niets te maken had
met de situatie in Oost-Oekraïne. Dit had te maken met de systemen van
de autoriteiten in verband met het luchtruim tussen Rusland en Oekraïne.
Het is goed dat de heer Van der Staaij nog eens de drie punten heeft
aangegeven waarvan wij verwachten en hopen dat de Onderzoeksraad
Voor Veiligheid rapport zal uitbrengen. Ik heb van de Onderzoeksraad
begrepen dat men zich niet alleen beperkt tot de toedracht – wie heeft wat
gedaan en wie was waarvoor verantwoordelijk et cetera – maar dat men
het breder wil zien en er conclusies aan wil verbinden, zodat wij er in de
toekomst veel aan kunnen hebben, ook nationaal.
Staatssecretaris Mansveld: Voorzitter. Ik dank de heer Servaes voor zijn
steun voor mijn proactieve inzet in ICAO-verband – hij noemde het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

61

activisme – om na wat er na deze vreselijke vliegramp is onderzocht een
stap vooruit te zetten en internationaal veranderingen door te voeren.
De heer Servaes vroeg of wij niet naar het soevereiniteitsprincipe moeten
kijken. De heer Sjoerdsma vroeg zich af of wij het Verdrag van Chicago
niet moeten aanpassen. Het Verdrag van Chicago is de basis van ICAO.
Het is een zeer dynamische organisatie. Elke vliegramp wordt onderzocht
en aan de hand van de resultaten daarvan wordt het verdrag verder
ingevuld. In die zin blijft het proces levend door het werk van ICAO. Ik
noem ook de richtlijnen voor risico-analyses. Alles is gericht op de
toekomst. Er wordt steeds geleerd van wat er is gebeurd. Het soevereiniteitsprincipe is geen basis om veranderingen door te voeren. Als een land
verteld wordt dat het niet meer soeverein is, ontstaat er een zeer
ingewikkelde discussie. Het gaat in totaal om 191 landen. Ik vind het
belangrijk dat de informatie over de veiligheid gedeeld wordt door de
staten. Daarom is ICAO er ook. De vraag om naar het soevereiniteitsprincipe te kijken, betreft een ingewikkeld vraagstuk. Het tast het principe
van de soevereiniteit van 191 staten aan als je daarover gaat praten. Ik
heb echter de heer Servaes goed gehoord. Wij zijn actief in ICAO-verband.
In dat verband zal ik in ieder geval kijken of er op dit punt een vraagstuk
kan liggen, maar ik heb daar sterke twijfels over.
Naar aanleiding van de vragen en opmerkingen van de heer Van Bommel
van de SP, merk ik dat de Kamer ongemak houdt bij de rol van mijn
ministerie in dit geheel. Ik begrijp dat met het oog op de betrokkenheid bij
deze vreselijke vliegramp. Niemand kan accepteren dat zoiets is gebeurd.
Daarom is het voor mij belangrijk om voor ogen te houden wat wij willen
bereiken, namelijk dat luchtvaartmaatschappijen zo direct mogelijk
informatie krijgen over onveilige situaties. Die informatie komt van de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Ik vind het belangrijk dat het proces
niet vertraagd wordt doordat ik een afvinkpost wordt om na te gaan of ik
de informatie wel of niet heb gehad. Daar is niemand bij gebaat, ook de
Kamer niet. De informatie moet via een zo kort mogelijke lijn op de goede
plek terechtkomen en dat is de plek waar de afweging wordt gemaakt.
De heer Sjoerdsma heeft gevraagd of passagiers ervan uit kunnen gaan
dat zij veilig kunnen vliegen. Ik zet mij maximaal in om die veiligheid te
bevorderen. Zoals ik heb aangegeven, kan ik dat gezien mijn rol en
verantwoordelijkheid het beste mondiaal doen. Vliegen is een mondiale
activiteit.
Ik heb de heer Omtzigt toegezegd dat ik de Kamer het proces van de
totstandkoming van een vluchtplan zal toesturen. Wat het proces van de
MH17 en de analyse van wat er mis is gegaan betreft, heb ik aangeven dat
de Onderzoeksraad Voor Veiligheid een uitspraak daarover moet doen. De
Raad moet daarnaar kijken en op grond daarvan conclusies trekken en
aanbevelingen doen. Ik denk dat het niet goed is dat ik daar voor die tijd
een oordeel over geef.
De fractie van de ChristenUnie vroeg naar de meerwaarde van een
website voor de passagiers. Er zijn twee trajecten. De heer Servaes wist
niet tot in welk detail de Kamer geïnformeerd wordt. Het is goed dat er op
hoofdlijnen wordt geïnformeerd welke besluiten in ICAO-verband worden
genomen. Zoals ik zei, we zijn bezig met het begin van de bouw van een
huis. De inrichting volgt. Ik kan mij voorstellen dat de Kamer wil weten of
er vloerbedekking ligt, maar dan niet welke vloerbedekking. In die zin zal
ik proberen de informatie zo gestroomlijnd mogelijk te geven. Mochten er
naar aanleiding daarvan vragen zijn, dan kunnen die natuurlijk gesteld
worden en dan kan ik nadere informatie geven. De website is primair
bedoeld voor luchtvaartmaatschappijen. Zij moeten, ook in de toekomst,
de afweging maken waar er gevlogen wordt. Daar ligt die verantwoordelijkheid.
De vraag was of die website ook toegankelijk moet zijn voor burgers, voor
de Kamer, voor mij en uiteindelijk voor passagiers. Die vraag moet nog
beantwoord worden. De vraag is hoe technisch zo’n website is en hoe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

62

toegankelijk die gemaakt kan worden. De vraag is ook of je dat wel moet
willen. Een andere vraag is hoe en op welk moment passagiers geïnformeerd worden. Los van de website: die verantwoordelijkheid ligt bij
luchtvaartmaatschappijen. Daarom is IATA gevraagd om daar spoed mee
te betrachten. De IATA is de vereniging van internationale luchtvaartmaatschappijen. Er wordt gewerkt met best practices. Er wordt gekeken hoe
passagiers maximaal geïnformeerd kunnen worden en welke informatiebehoefte er is. De heer Voordewind voegde eigenlijk twee elementen
samen. Ik heb nu duidelijk gemaakt hoe de verdeling is. Ook op dit punt
gaan wij na hoe dit wordt ingevuld. Ik heb al toegezegd dat ik alles wat
internationaal ter beschikking komt ook ter beschikking van de Kamer zal
stellen.
Hoe gaat EUROCONTROL conclusies trekken als er tegenstrijdige
informatie op de website staat? Ik toegezegd dat ik de Kamer zal informeren over de verantwoordelijkheden van de diverse partijen.
EUROCONTROL controleert alleen of het vluchtplan rekening houdt met
sluitingen van staten voor het eigen luchtruim in het gebied van
EUROCONTROL. Daarom zou EUROCONTROL die website niet nodig
hebben. De luchtvaartmaatschappijen maken het vluchtplan en zij stellen
ook via hun systemen en methodieken een veiligheidsanalyse op. Daarbij
worden de risico’s gewogen.
De heer Van Ojik vraagt of de oplossing wel in ICAO-verband ligt. Hij wil
ook weten wie de finale afweging maakt. De luchtvaartmaatschappij
maakt de afweging. Zij is daarvoor finaal verantwoordelijk. Staten en
internationale organisaties dragen daaraan bij door hun kennis te delen.
Het systeem geeft geen eindafweging, maar draagt wel bij aan het
transparant maken van de aanwezige kennis. Daardoor kan er een betere
afweging gemaakt worden door de luchtvaartmaatschappijen. Dit kan
gebeuren door alle luchtvaartmaatschappijen in de wereld omdat het
systeem breed toegankelijk is.
De voorzitter: Ik dank de bewindslieden voor de beantwoording van de
vragen in tweede termijn.
Er zijn vier toezeggingen gedaan.
− De Minister van Veiligheid en Justitie informeert de Kamer over
vervolgingsmogelijkheden en de voortgang van het strafrechtelijk
onderzoek, als de voortgang van het strafrechtelijk onderzoek dit
toelaat; hierbij wordt ook informatie over de weging van de verschillende opties opgenomen.
− De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu stuurt de Kamer een
overzicht van de verantwoordelijkheden voor de veiligheid van het
luchtruim en zal hierbij aangeven hoe een vluchtplan in het algemeen
tot stand komt.
− De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu zal de Kamer
informatie sturen over besluiten van ICAO Council inzake inrichting
van het informatiesysteem en de website over veiligheid van het
luchtruim.
− De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu gaat na welke
mogelijkheden er zijn om het Verdrag van Chicago aan te passen.
Die laatste toezegging was misschien iets te kort door de bocht.
Staatssecretaris Mansveld: Uit de reactie van de Kamer merk ik dat de
leden snappen dat ik hierop ga reageren en daar ben ik heel blij mee. Ik
heb uitgelegd dat het nogal wat is om het soevereiniteitsvraagstuk ter
discussie te stellen en dat ik er niet van uitga dat wij op dit punt resultaten
zullen bereiken. Gehoord de Kamer, zal ik kijken hoe dit onderwerp in
ICAO-verband besproken wordt.
De voorzitter: Die amendering neem ik over. De Staatssecretaris zal dit
nagaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

63

Wij zijn gekomen aan het eind van dit debat dat om 18.00 uur is
begonnen. Ik dank de bewindslieden voor hun inbreng. Ik dank ook hun
medewerkers voor de ondersteuning, zowel hier als op de ministeries.
De heer Bontes zal aanstaande dinsdag bij de regeling van werkzaamheden een VAO aanvragen.
Ik dank de mensen op de publieke tribune voor hun aanwezigheid en ook
de luisteraars thuis. Dit debat is door velen gevolgd.
Ik dank de leden voor hun bereidheid om vijf uur lang mee te werken aan
dit debat en voor het ordentelijk verlopen ervan.
Ik dank de ondersteuning van de Kamer voor de extra tijd die zij hier
aanwezig moesten zijn. Ik wens iedereen wel thuis.
Sluiting 23.03 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 33 997, nr. 36

64