Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

31 936

Luchtvaartbeleid

36 124

Defensienota 2022 – sterker Nederland, veiliger
Europa

27 830

Materieelprojecten

Nr. 940

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE

Ontvangen ter Griffie op 3 juni 2022.

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Er wordt geen uitvoering gegeven aan het
besluit dan nadat de beide kamers daarmee
hebben ingestemd.

Den Haag, 3 juni 2022
Inleiding

Met het besluit wordt geacht te zijn ingestemd
indien geen van beide Kamers voor 1 juli 2022
een besluit heeft genomen omtrent de
behandeling ervan.

Defensie is onvoldoende in staat het Nederlandse luchtruim te bewaken
tegen moderne dreigingen. De reden hiervoor is dat de bestaande oude
Medium Power Radar (MPR-radar) in Nieuw Milligen en de nieuwe
SMART-L radar in Wier geen volledig zicht bieden op het Nederlandse
luchtruim. Dat is een zeer onwenselijke situatie. Daar komt bij dat de radar
in Nieuw Milligen zo oud is dat er onvoldoende reservedelen zijn om deze
nog lang operationeel te houden. Dat verhoogt – nog los van het huidige
dreigingsbeeld – de urgentie om de oude radar in Nieuw Milligen te
vervangen door een nieuwe radar op een plek in midden-Nederland.
Samen met de SMART-L radar in Wier wordt het daarmee wel mogelijk
om het complete luchtruim te bewaken.
Herwijnen is eerder aangemerkt als voorkeurslocatie voor de nieuw te
plaatsen radar. De Tweede Kamer heeft uitgesproken geen voorstander te
zijn van deze locatie en heeft opgeroepen de Rijkscoördinatieregeling
(RCR)-procedure voor een radarstation in Herwijnen te stoppen1. Op uw
verzoek2 heeft Defensie een heroriëntatie uitgevoerd naar de locatie voor
dit radarstation. Deze heroriëntatie bestaat uit drie onderzoeken naar: de
stralingsaspecten, mogelijke alternatieve wijzen voor luchtruimbewaking
en mogelijke alternatieve locaties3. Daarnaast zijn verkennende
gesprekken gevoerd met gemeenten en provincies, zoals aangekondigd in
de brief van 27 oktober 20214.

1

De motie van het lid Van Helvert c.s., Kamerstuk 27 830, nr. 332.
De motie van het lid Van Helvert c.s. (Kamerstuk 35 570 X, nr. 24 van 30 november 2020) en de
motie-Van Helvert c.s. (Kamerstuk 27 830, nr. 332 van 3 februari 2021).
3
Deze onderzoeken zijn uitgevoerd naar aanleiding van de motie van het lid Belhaj (Kamerstuk
35 570 X, nr. 29 van 30 november 2020), de motie van het lid Van Helvert c.s. (Kamerstuk
35 570 X, nr. 24 van 30 november 2020) en de motie van het lid Van Helvert c.s. (Kamerstuk
27 830, nr. 332 van 3 februari 2021).
4
Kamerstuk 35 925 X, nr. 14.
2

kst-31936-940
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

1

Na bestudering van de resultaten van de onderzoeken – en in de wetenschap dat er geen ideale locatie voorhanden is – komt het kabinet tot de
conclusie dat er onvoldoende perspectief is om binnen afzienbare tijd te
komen tot een kansrijke en meer geschikte locatie dan Herwijnen. Om die
reden heeft het kabinet besloten de RCR-procedure voor de plaatsing van
de radar in Herwijnen voort te zetten en de motie van Helvert c.s.
(Kamerstuk 27 830, nr. 332) niet volledig uit te voeren. In deze brief leest u
de motivatie voor dat besluit.
Deze brief heeft vier bijlagen:
– Bijlage 1 is een onderzoek van Defensie in samenwerking met het
Rijksvastgoedbedrijf naar mogelijke alternatieve wijzen voor de
bewaking van het Nederlandse luchtruim, naar aanleiding van de
beide moties-Van Helvert c.s.;
– Bijlage 2 is een onderzoek van het Rijksvastgoedbedrijf naar een
mogelijke alternatieve locatie voor het radarstation in Herwijnen indien
de radarantenne op een grotere hoogte wordt geplaatst, eveneens
naar aanleiding van de beide moties-Van Helvert c.s.;
– Bijlage 3 is een onderzoek van TNO naar stralingsaspecten naar
aanleiding van de motie-Belhaj van 30 november 2020;
– Bijlage 4 is een integrale beoordeling van de drie genoemde onderzoeken en de verkennende gesprekken met gemeenten en provincies.
Aangezien de (stralings-)onderzoeken en de integrale beoordeling
complexe materie bevatten, stel ik voor om in juni 2022 een technische
briefing te organiseren om deze stukken nader toe te lichten en eventuele
resterende technische vragen te beantwoorden.
Deze brief is als volgt opgebouwd. Eerst wordt de context van het besluit
toegelicht, daarna volgt de toelichting van de heroriëntatie en het besluit.
Daaropvolgend ga ik in op de vervolgstappen.
Context
In de context van het besluit om de RCR-procedure voort te zetten zijn de
volgende aspecten van belang: de achtergrond van luchtruimverdediging,
de beperkte gereedheid van de bestaande radarstations, de benodigde
verplaatsing van een radarstation, een nieuwe locatie voor een radarstation en het onderwerp straling.
Luchtruimverdediging
Voor de bewaking en bescherming van het Nederlandse luchtruim heeft
Defensie ruim 40 jaar geleden de MPR-radars geplaatst in Wier en
Nieuw-Milligen. Met deze radars had Defensie «ogen en oren» in de lucht
boven het gebied waar Defensie binnen de NAVO voor verantwoordelijk
is: Nederland en grote delen van de Noordzee. De nieuwe SMART-L radars
vervangen de oude MPR-radars en maken het mogelijk dat Defensie
vijandelijke vliegtuigen, raketten, drones en gekaapte vliegtuigen al op
grotere afstand signaleert, ook op lage hoogte. Op die manier kan
Defensie tijdig reageren om het Nederlandse en NAVO-grondgebied te
beschermen tegen moderne dreigingen.
Beperkte gereedheid radarstations in Wier en Nieuw Milligen
De huidige radars in Wier en Nieuw Milligen hebben om verschillende
redenen beperkte gereedheid. De SMART-L radar in Wier voldoet niet aan
de geluidsnorm voor de avond en de nacht. Normaal gesproken is deze
radar daarom alleen overdag in gebruik. Vanwege het verhoogde
dreigingsbeeld is de nieuwe SMART-L radar in Wier momenteel 24/7 in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

2

gebruik. De omgeving ervaart hierdoor overlast. Dit operationele besluit
heeft Defensie besproken met de omgeving en inwoners van Wier. De
omgeving geeft aan de overlast als zeer hinderlijk te ervaren, maar het
besluit te begrijpen. Zodra het dreigingsbeeld dat toelaat, zal ik het
gebruik van het radarstation weer beperken om te voldoen aan de
geluidsnormen. Dit is uiteraard een onwenselijke situatie en geen
duurzame oplossing. Defensie werkt samen met de fabrikant van de
SMART-L radar, Thales, aan de realisatie van een koepel over de radar en
andere geluidbeperkende maatregelen om dit probleem op te lossen. Het
is in zowel het lokale als nationale belang om zo spoedig mogelijk het
geluid te beperken, zodat de radar 24/7 kan worden gebruikt.
De huidige MPR-radar in Nieuw Milligen is op dit moment de enige radar
die 24/7 in gebruik is. Zoals gemeld in de inleiding, is de radar echter sterk
verouderd en daardoor onbetrouwbaar. Reserveonderdelen zijn in de
praktijk niet meer beschikbaar, waardoor de instandhouding nu al zeer
problematisch is. Hoe langer de vervanging van de MPR-radar uitblijft,
hoe hoger het risico op verder verlies van radardekking.
Verplaatsing van de radar in Nieuw Milligen
Zoals beschreven in de brief van 7 juni 20195 zijn er verschillende redenen
waarom de radarlocatie in Nieuw Milligen niet meer geschikt is. Het zicht
van een radar in Nieuw Milligen wordt geblokkeerd door de Utrechtse
Heuvelrug, Utrechtse hoogbouw en op korte termijn ook door grote
windparken in Flevoland. Nieuw Milligen ligt bovendien relatief ver naar
het noorden. Daardoor zijn de Randstad en het zuidelijke deel van
Nederland onvoldoende gedekt. Het is niet mogelijk om een radar in
Nieuw Milligen zo hoog te plaatsen dat dit probleem wordt opgelost,
omdat de benodigde hogere plaatsing de radarprestaties onacceptabel
vermindert. Om deze redenen kan een radar in Nieuw Milligen niet
voldoende radarzicht bieden tegen moderne dreigingen op lage hoogte,
zoals drones en raketten. Een nieuwe locatie voor de vervangende
SMART-L radar is om deze redenen noodzakelijk.
Nieuwe locatie: De Broekgraaf 1 in Herwijnen
Op het terrein van De Broekgraaf 1 in Herwijnen stond voorheen een
civiele radar van de Luchtverkeersleiding Nederland. Door het afstoten
van dit radarstation kwam het perceel in 2015 voor Defensie beschikbaar.
De locatie in Herwijnen biedt Defensie het benodigde zicht boven de
Randstad en zuidelijk Nederland en is destijds in beeld gekomen als
geschikte radarlocatie voor Defensie.
Defensie en de desbetreffende gemeente, toen nog de gemeente
Lingewaal, hebben toentertijd in goed overleg stappen gezet om de bouw
van een radarstation van Defensie mogelijk te maken door middel van een
bestemmingsplanwijziging. De gemeenteraad van de gemeente
Lingewaal besloot echter op 11 oktober 2018 het bestemmingsplan niet
vast te stellen. Na contact met de inmiddels gefuseerde gemeente West
Betuwe heeft het kabinet vanwege het nationale belang voor een nieuw
radarstation vervolgens besloten om de RCR-procedure toe te passen
voor de realisatie van het radarstation. Het besluit de RCR-procedure toe
te passen is op 6 juli 2019 aangeboden aan beide Kamers6. Na behandeling in de Tweede en Eerste Kamer is op 14 februari 2020 het besluit tot
toepassing van de RCR-procedure gepubliceerd in de Staatscourant. Met
een extra ronde van inspraak werd ten behoeve van het definitieve
5
6

Kamerstuk 31 936, I/nr. 637.
Kamerstuk 31 936, I/nr. 637.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

3

Ontwerp Rijksinpassingsplan extra aandacht geschonken aan de zorgen
van de omgeving. Het bezwaar tegen het radarstation vanuit de omgeving
was daarmee niet weggenomen. Dit leidde tot aanvullende vragen en
moties van de Tweede Kamer, waaronder de eerder genoemde moties van
de leden Belhaj en Van Helvert c.s. van november 2020 en februari 2021.
Straling: zorgen en onderzoeken
Radars «zien» objecten met (reflecties van) straling en produceren daarom
per definitie straling. De straling van de radar is niet-ioniserende straling,
vergelijkbaar met straling van WiFi, mobiele telefonie en radioantennes.
Het gaat dus niet om straling afkomstig van radioactieve bronnen
(ioniserende straling). In tegenstelling tot ioniserende straling, heeft
niet-ioniserende straling onvoldoende energie om cellen van het
menselijke lichaam kapot te maken. In de samenleving bestaan desondanks zorgen over de effecten van niet-ioniserende straling. Intensief
onderzoek naar straling wordt al tientallen jaren gedaan, zowel nationaal
als internationaal. Op basis van deze onderzoeken en de algemene
wetenschappelijke inzichten zijn de zogeheten ICNIRP-richtlijnen voor
niet-ioniserende straling opgesteld, die ook worden geadviseerd door de
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), de Raad van de Europese Unie en
de Gezondheidsraad. De ICNIRP-richtlijnen zijn in 2020 herzien. Defensie
past deze richtlijnen toe.
Ik heb begrip voor de zorgen over straling die bij een aantal mensen in de
omgeving van Herwijnen speelt. De overheid baseert zich voor de
blootstelling aan straling op algemene wetenschappelijke inzichten, zoals
de door de WHO geadviseerde ICNIRP-richtlijnen en algemeen geldende
wetgeving. Zolang aan de geldende stralingsrichtlijnen wordt voldaan, is
er geen reden tot zorg over de effecten op de gezondheid. Zorgvuldigheid
in de omgang met stralingsbronnen blijft geboden.
SMART-L radar voldoet aan wetenschappelijke richtlijnen
Alle onderzoeken naar de straling van de SMART-L radar tonen aan dat de
straling van de radar in publiek toegankelijk gebied volledig valt binnen de
geldende richtlijnen. De onderzoeken betreffen zowel theoretische
berekeningen van TNO, die onder meer zijn gebruikt voor de vergunningsaanvragen, als metingen in de praktijk bij de inmiddels geplaatste
SMART-L radar in Wier. De metingen zijn uitgevoerd door onafhankelijke
instanties (DEKRA en het Agentschap Telecom). Dat neemt niet weg dat
binnen het hek wel hogere stralingsniveaus kunnen voorkomen. In de
regel is de radar onbemand. Er zijn protocollen en waarborgen aanwezig,
zodat het personeel veilig op het perceel kan werken wanneer dat nodig
is.
Heroriëntatie op locaties voor luchtruimbewaking
Voor de heroriëntatie naar alternatieve radarlocaties zijn twee onderzoeken uitgevoerd. Allereerst is onderzocht of het mogelijk is om het
luchtruim op een andere manier te bewaken dan met twee radarstations,
waarvan een in Wier en een in midden-Nederland (bijlage 1). Ten tweede
is gezocht naar mogelijke alternatieve locaties voor het nieuwe radarstation dat was voorzien in Herwijnen (bijlage 2). Uit deze onderzoeken
kwamen mogelijke alternatieve locaties naar voren. Vervolgens heeft
Defensie verkennende gesprekken gevoerd met de gemeenten en
provincies waarin deze alternatieve locaties liggen. Tot slot heeft Defensie
de onderzoeken en de uitkomst van de gesprekken integraal beschouwd
(bijlage 4). In de volgende paragrafen licht ik de uitkomsten toe.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

4

Onderzoek naar alternatieve wijzen van luchtruimbewaking
In het onderzoek naar alternatieve wijzen van luchtruimbewaking heeft
Defensie onder meer bezien of er realistische alternatieven zijn voor
radars op het land, waarbij gedacht kan worden aan radars op schepen of
vliegtuigen. Dat blijkt niet het geval. Andere wijzen van luchtruimbewaking, zoals bijvoorbeeld de permanente inzet van AWACS vliegtuigen,
bieden onvoldoende radardekking of zijn niet haalbaar, doeltreffend of
doelmatig. Er is ook onderzocht of het radarstation alsnog geplaatst kan
worden op een militaire locatie binnen het zoekgebied van middenNederland die in eerder onderzoek is afgevallen. Deze militaire locaties
waren eerder afgevallen doordat deze onvoldoende dekking bieden,
bijvoorbeeld door obstakels. Door extra maatregelen te nemen om
voldoende dekking te creëren, kunnen deze locaties toch een reëel
alternatief zijn. Om deze locaties geschikt te maken moeten blinde vlekken
worden opgeheven, bijvoorbeeld door het plaatsen van extra radars, het
geschikt maken van de gedeelde radars met de luchtverkeersleiding
Nederland (LVNL), aanpassing van lokale ruimtelijke plannen of de
verwijdering van windmolens. Uit dit onderzoek zijn vier militaire locaties
naar voren gekomen die mogelijk geschikt zijn, indien aan bepaalde
randvoorwaarden wordt voldaan. Deze vier locaties zijn daarom meegenomen in de integrale beoordeling voor het bepalen van een alternatieve
locatie voor de locatie Herwijnen.
Aanvullend onderzoek naar alternatieve locaties
Defensie heeft aan het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) verzocht een onderzoek
naar alternatieve locaties uit te voeren, in aanvulling op een eerder
locatieonderzoek dat de Tweede Kamer had verzocht7. In het eerdere
onderzoek was onderzocht welke locaties mogelijk zijn bij een radarantenne op 24 meter hoogte8. In het aanvullende onderzoek is onderzocht of
met een hogere radar op 34 meter meer en wellicht betere locaties naar
voren komen (bijlage 2). In dit onderzoek zijn er geen locaties, waaronder
de locatie Herwijnen, bij voorbaat uitgesloten, omdat dat onder meer
juridisch onhoudbaar is.
In het aanvullende onderzoek is een groter zoekgebied vastgesteld dat
volgt uit de verhoging van de radarantenne van 24 naar 34 meter hoogte.
Binnen dit grotere zoekgebied komen 15 locaties naar voren, inclusief de
locaties die waren gevonden in het eerdere onderzoek naar alternatieve
locaties uit 20209. Deze 15 locaties zijn operationeel gezien geschikt en het
is mogelijk om op deze locaties te bouwen. In het aanvullende onderzoek
is extra aandacht besteed aan eventuele verschillen in de stralingsbelasting per locatie. Uit de berekeningen van TNO bij dit onderzoek blijkt
dat de stralingsbelasting tussen de dichtstbijzijnde woningen voor alle
potentiële locaties niet noemenswaardig verschilt en voldoet aan de
geldende ICNIRP-richtlijn (pagina 43 van bijlage 2). De stralingsbelasting
is daarom geen goed criterium om onderscheid te maken tussen de
potentiële locaties, inclusief Herwijnen.
Het RVB constateert dat er kwalitatieve verschillen zijn tussen de locaties
en dat de locatie Herwijnen de voorkeur geniet vanwege de goede

7

Het eerder uitgevoerde onderzoek naar alternatieve locaties betreft het RVB-onderzoek
Locatieonderzoek voor de zuidelijke SMART-L radar, aangeboden met de brief van 6 februari
2020 (Kamerstukken 31 936 en 27 830, nr. 718).
8
Zie RVB-onderzoek Locatieonderzoek voor de zuidelijke SMART-L radar, aangeboden met de
brief van 6 februari 2020 (Kamerstukken 31 936 en 27 830, nr. 718).
9
Zie RVB-onderzoek Locatieonderzoek voor de zuidelijke SMART-L radar, aangeboden met de
brief van 6 februari 2020 (Kamerstukken 31 936 en 27 830, nr. 718).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

5

dekking, beschikbaarheid van het perceel en kwaliteit van de ondergrond,
lokale omgevingswaardering en de realisatiekans, maar dat lokaal
draagvlak bepalend kan zijn voor een definitieve beoordeling. Ook het
onderzoek naar alternatieve wijzen van luchtruimbewaking (bijlage 1)
benoemt lokaal draagvlak als relevante factor in de definitieve beoordeling van een locatie. Daarom heeft Defensie besloten om gesprekken
met de desbetreffende gemeenten en provincies te voeren, zoals
uiteengezet in de brief van 27 oktober 202110.
Verkennende gesprekken mogelijkheden radarlocaties
Uit de verkennende gesprekken met de gemeenten en provincies is naar
voren gekomen dat de mogelijkheden voor draagvlak voor alle locaties
beperkt en onzeker zijn. De bezwaren van de gemeenten (en provincies)
tegen een radarstation zijn vergelijkbaar. Uit de gesprekken blijkt dat er
bezwaren zijn in relatie tot de verdringingseffecten op de maatschappelijke opgaven omtrent de energietransitie (windmolens) en de
woningbouw. Het radarstation gaat namelijk gepaard met een radarverstoringsgebied: het kan de bouw van woningen en windmolens blokkeren
als die de radardekking te zeer beperken. Ook zijn er bezwaren op het vlak
van onder meer natuur en landschap, cultuurhistorische waarden, zorgen
over straling, impact op agrariërs en algemene gebiedsontwikkeling.
Tevens geldt dat het radarstation gemeentegrensoverschrijdende effecten
heeft. Buurgemeenten en provincies kunnen daarom anders aankijken
tegen de locaties en bezwaar aantekenen.
Op basis van de gesprekken zijn de posities van de gemeenten in drie
generieke categorieën in te delen. Ten eerste zijn er gemeenten die bij
voorbaat stellen geen medewerking te verlenen aan de komst van een
radarstation. Enkele gemeenten hebben dit ook formeel per brief aan
Defensie laten weten. Ten tweede zijn er gemeenten die in het kader van
het nationaal belang verder willen praten, maar veel knelpunten zien en
zorgen hebben. Ten slotte zijn er gemeenten die benoemen dat er in de
gemeenschap onrust is over de komst van windmolens. Bij Defensie is
daarmee een eerste indruk ontstaan dat er in deze gemeenten een
(beperkte) kans op draagvlak voor een radarstation is.
De gemeenten en provincies, die bereid zijn verder te spreken, hebben in
de gesprekken verzocht om meer zicht op welke plannen voor
windmolens en hoge woningbouw niet meer mogelijk zijn bij de komst
van een radarstation. Een detailanalyse is echter niet uitvoerbaar. De
plannen voor wind op land en woningbouw zijn veelal nog in ontwikkeling, waardoor het niet mogelijk is om de omvang van de impact per
locatie te bepalen. Deze plannen zijn politiek gevoelig en kennen tevens
geen duidelijke opleverdatum, waardoor het ook niet duidelijk is wanneer
de detailanalyse wel gemaakt kan worden. Het is op dit moment wel
mogelijk om op hoofdlijnen een analyse te maken. Voor vier locaties in de
gemeente West Betuwe, Molenlanden en Vijfheerenlanden11 is er geen
(nieuwe) impact op de ambities omtrent wind op land of woningbouw.
Deze locaties zijn namelijk in een eerder stadium al als potentiële
radarlocatie aangewezen. Op deze locaties wordt daardoor al rekening
gehouden met een radarverstoringsgebied.

10
11

Kamerstuk 35 925 X, nr. 14.
Dit betreft de volgende locaties: Herwijnen in West Betuwe, Meerkerk in Vijfheerenlanden,
Goudriaan en Nieuwpoort in Molenlanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

6

De drie gemeentebesturen van deze locaties vallen desalniettemin in de
categorie die geen medewerking wil verlenen aan de komst van een
radarstation12.
Voor de overige locaties zal er wel sprake zijn van het belemmeren of
verhinderen van plannen voor wind op land of hoge woningbouw als
onderdeel van de regionale energiestrategieën en verstedelijkingsstrategieën.
De verkennende gesprekken met de gemeenten en provincies leiden tot
de conclusie dat draagvlak voor de radar op zijn minst onzeker en laag is
en in een aantal gemeenten ontbreekt. Bij de meeste alternatieve locaties
zal er in meer of mindere mate sprake zijn van een verdringingseffect op
andere maatschappelijke opgaven. De gesprekken met de gemeenten
hebben niet geleid tot nieuwe potentiele locaties voor het radarstation die
Defensie niet eerder al had geïdentificeerd. Bovenstaande constateringen
zijn meegenomen in de integrale beoordeling voor het bepalen van de
locatie van het radarstation.
Integrale beoordeling van locaties en gesprekken
De verschillende onderzoeken naar aanleiding van de eerder genoemde
moties en de verkennende gesprekken met de gemeenten en provincies
hebben informatie over 18 mogelijke alternatieve locaties opgeleverd. De
locaties zijn gescoord op vijf hoofdcategorieën: operationele waardering,
regionale verdringingseffecten, lokale inpasbaarheid, verwachte realisatietijd en risico’s. De operationele waardering betreft de radardekking. De
regionale verdringingseffecten omvatten de impact op de regionale en
lokale ambities omtrent wind op land en hoge woningbouw. De lokale
inpasbaarheid omvat onder andere de beschikbaarheid, bouwkwaliteit en
ontsluiting van het perceel en de natuur-, landschappelijke en cultuurhistorische waarden. De verwachte realisatietijd is afhankelijk van de
regionale en lokale inpasbaarheid en de benodigde nieuwe ruimtelijke en
juridische procedures, inclusief onderzoeken. De risico’s betreffen de
risico’s omtrent geluid, financiën, de RCR-procedure en een betrouwbare
overheid. De resultaten van deze beoordeling zijn in onderstaande tabel
opgenomen (zie tabel 6 uit bijlage 4). Aangezien alle locaties gemiddeld
scoren op het aspect risico’s zijn de scores omtrent risico’s niet
opgenomen in deze tabel. Het aspect risico’s wordt wel tekstueel toelicht,
omdat het type risico per locatie verschilt. Onder de tabel licht ik de
resultaten op hoofdlijnen toe.
In de periode tussen het onderzoek naar alternatieve wijzen van luchtruimbewaking en de integrale beoordeling is gebleken dat de militaire
locaties Leusderheide, MC Lopik, MASS Soesterberg en Camp New
Amsterdam aanzienlijk minder of niet geschikt zijn te maken. De
voornaamste reden is dat de compenserende maatregelen (het verwijderen van windmolens en het upgraden van andere radars) om de blinde
vlekken in de radardekking te dichten niet realiseerbaar blijken (zie pagina
4 van bijlage 4). Aangezien onvoldoende radardekking betekent dat een
locatie ongeschikt is, vallen deze opties af als mogelijke locatie.

12

Zie onder meer de brief van 9 september 2020 (Kamerstukken 31 936 en 27 830, nr. 718)
waarbij brieven van deze gemeenten zijn bijgevoegd (bijlage 1 en 2).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

7

Tabel 1. Locatiescores integrale beoordeling
Locatie

Operationele
waardering

Regionale verdringingseffecten op
ambities wind op land
en hoge woningbouw

Lokale inpasbaarheid
radar

Verwachte realisatietijd

Herwijnen

+

+

+

+

Krimpenerwaard

+/–

–

–

–

Polsbroek Vlist

+

–

–

–

Leusderheide

–

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Lopikerwaard-Zuid

+

–

+/–

+/–

Polsbroek Cabauw

+

–

–

+/–

MC Lopik

–

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Nieuwpoort

+/–

+

+/–

–

Goudriaan

+/–

+

–

–

Ottoland

+/–

–

+/–

–

Noordeloos

+/–

–

+/–

–

Montfoort

+/–

–

+/–

–

Hoenkoop

+

–

–

–

Snelrewaard

+/–

–

–

–

MASS Soesterberg

–

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Meerkerk

+/–

+

–

–

Schoonrewoerd

+/–

–

–

–

Nederhemert

+/–

–

–

–

Camp New Amsterdam

–

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Legenda: + betekent positief, +/– betekent gemiddeld, – betekent negatief

Meest geschikte locatie: Herwijnen
Uit de integrale beoordeling komt de locatie Herwijnen als meest
geschikte locatie naar voren. De locatie heeft een goede operationele
waardering, geen verdringingseffecten op wind op land en hoge
woningbouw, een goede lokale inpasbaarheid, de snelste realisatietijd en
een vergelijkbaar beeld van risico’s in vergelijking met de overige locaties.
Operationele waardering
Het aspect operationele waardering is geen eenduidig onderscheidend
aspect. Alle locaties (behalve de eerder afgevallen militaire locaties) zijn
operationeel geschikt. Hierbij geldt wel dat locaties met een goede
beoordeling de voorkeur hebben boven een gemiddelde beoordeling, al
voldoen al deze locaties aan de minimum dekkingseisen.
Regionale verdringingseffecten op ambities wind op land en hoge
woningbouw
Met betrekking tot de regionale verdringingseffecten scoren de locaties
Herwijnen, Nieuwpoort, Goudriaan en Meerkerk goed. Voor deze locaties
wordt reeds rekening gehouden met de komst van een radar; het
radarverstoringsgebied wordt voor deze locaties al gehanteerd. Dit geldt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

8

niet voor de overige locaties, waardoor de regio’s van deze locaties te
maken krijgen met aanvullende verdringingseffecten op wind op land en
woningbouw plannen. Het kabinet hecht veel waarde aan deze
maatschappelijke opgaven, waardoor ik de locaties zonder radarverstoringsgebied als zeer onwenselijk beschouw.
Lokale inpasbaarheid radar
De locatie Herwijnen springt er op basis van de lokale inpasbaarheid
bovenuit. Herwijnen onderscheidt zich van de overige locaties vanwege
het feit dat het perceel reeds in eigendom is van Defensie, de locatie goed
ontsloten is, bouwrijp is, er geen sprake is van de aantasting van natuur-,
landschappelijke of cultuurhistorische waarden13. De overige locaties
scoren op een of meerdere van deze aspecten slechter dan Herwijnen.
Aangezien Defensie de impact op de lokale omgeving zo laag als mogelijk
wil houden, heeft de locatie Herwijnen op basis van dit aspect de
voorkeur.
Verwachte realisatietijd
De verwachte realisatietijd laat een duidelijk verschil zien tussen de
locaties. De locatie Herwijnen heeft de minst lange realisatietijd van circa
3–4 jaar, terwijl de realisatietijd van de andere locaties ten minste 3 jaar
langer is. Gezien het verslechterde dreigingsbeeld en de huidige radardekking is in het kader van de nationale veiligheid een zo spoedige
mogelijke realisatie van de radar van belang, waardoor de locatie
Herwijnen de voorkeur geniet op het aspect tijd. Defensie bekijkt welke
interim-maatregelen voor luchtruimbewaking mogelijk zijn. Hierbij geldt
dat een maatregel van kortere duur realistischer is.
Risico’s
Op de afzonderlijke risico’s scoort Herwijnen positief of gemiddeld, met
uitzondering van het risico met betrekking tot geluid14. Dit risico is hoger
ten opzichte van andere locaties, vanwege de kortere afstand tot de
dichtstbijzijnde bewoning. Zoals echter eerder beschreven wordt
momenteel gewerkt aan de benodigde geluidsmaatregelen, zodat een
radar in Herwijnen ook voldoet aan de geldende geluidsnormen. Op
andere risico’s zoals financiën en precedentwerking omtrent de RCR
scoort de locatie Herwijnen juist lager.
Besluit
Resumerend kan worden gesteld dat de onderzoeken naar de alternatieve
wijzen van luchtruimbewaking en alternatieve locaties in combinatie met
de verkennende gesprekken geen locatie hebben opgeleverd die
geschikter is dan Herwijnen.
Zoals toegelicht in de brief van 3 maart 202115, is het de verantwoordelijkheid van Defensie en het kabinet om een afweging te maken tussen de
motie, het nationaal veiligheidsbelang van de bewaking van het luchtruim
en een zorgvuldige inpassing in de omgeving. Het verder zoeken naar
alternatieven biedt voorts geen garantie op het vinden van een
geschiktere locatie en dat kan zelfs betekenen dat Defensie nergens een

13

Zo is ook toegelicht in het Voorontwerp Rijksinpassingsplan Radarstation Herwijnen, dat in
2020 ter inzage is gelegd.
14
Zie bijlage 4.
15
Kamerstuk 27 830, nr. 336.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

9

tweede radarstation kan plaatsen. Dat is een te groot risico voor de
nationale veiligheid.
Het kabinet besluit daarom, omwille van de nationale veiligheid, om de
RCR-procedure in Herwijnen voort te zetten. Dat betekent dat de
motie-Van Helvert c.s. (Kamerstuk 27 830, nr. 332) zo ver als mogelijk
uitgevoerd is, maar niet volledig wordt uitgevoerd aangezien deze motie
vraagt de RCR-procedure voor een radarstation in Herwijnen stop te
zetten. De motie van het lid Van Helvert c.s. (Kamerstuk 35 570 X, nr. 24)
beschouw ik als afgedaan.
Vervolg
Het is de verantwoordelijkheid van Defensie om in de RCR-procedure te
komen tot een optimale inpassing van het radarstation in Herwijnen.
Alhoewel de locatie Herwijnen het meest geschikt is, behoeft de inpassing
nadere optimalisatie om bijvoorbeeld het risico omtrent geluid te
mitigeren. Ik heb de intentie om de radarverstoringsgebieden voor de
locaties in de gemeenten Molenlanden en Vijfheerenlanden te laten
vervallen zodra er voldoende zekerheid is over de inpassing van het
radarstation in Herwijnen. Vooruitlopend op vervolgstappen in de
RCR-procedure ga ik alvast in op de aspecten straling en geluid.
Stralingsbelasting in Herwijnen
Een deel van de inwoners van Herwijnen veronderstelt dat Herwijnen een
hoger dan gemiddelde stralingsbelasting heeft. Tevens zien zij een
mogelijk verband tussen straling en een verhoogd aantal ALS-patiënten in
de omgeving. Zowel de GGD Gelderland-Zuid16 als TNO17 zag in 2020
geen wetenschappelijke aanleiding voor een (causaal) verband tussen
radarstraling en ALS. Uit onlangs uitgevoerde berekeningen van TNO
blijkt dat de stralingsbelasting in Herwijnen, zonder SMART-L radar, onder
het landelijk gemiddelde ligt (zie de bijlage E van bijlage 2). Met de komst
van het radarstation in Herwijnen zal de gemiddelde stralingsbelasting
enkele procentpunten toenemen, waardoor deze net boven, maar rond het
landelijk gemiddelde uitkomt.
Uit een vergelijking van de stralingswaardes uit twee TNO-onderzoeken18
blijkt dat slechts in de «starende modus», wanneer een SMART-L radar in
Herwijnen op een doel wordt gericht, er binnen de zendbundel een
enigszins grotere stralingsbelasting dan gemiddeld in Nederland ontstaat.
Deze modus wordt slechts in zeer uitzonderlijke gevallen gebruikt voor het
volgen van bijvoorbeeld ballistische raketten. Ook in deze starende modus
voldoet de radar in publiek toegankelijk gebied nog steeds aan de
geldende ICNIRP-richtlijnen.
Hoger plaatsen van de radarantenne in Herwijnen
Het recente TNO-onderzoek naar de stralingsbelasting bij het verhogen
van de radarantenne in Herwijnen, naar aanleiding van de motie-Belhaj,
laat zien dat het hoger plaatsen van de radar geen duidelijk voordeel
oplevert (bijlage 3). De ontwerphoogte van de radar is 24 meter boven de
16

Zie brief van 9 september 2020 (Kamerstukken 31 936 en 34 919, nr. 806) waarin de brief van
de GGD-Gelderland Zuid is opgenomen, bijlage 5 van de brief.
17
Zie het TNO-onderzoek Evaluatie van gezondheidsaspecten door RF-velden afkomstig van de
voorgenomen SMART-L radar te Herwijnen, aangeboden met de brief van 6 februari 2020
(Kamerstukken 31 936 en 27 830, nr. 718).
18
De waardes uit de TNO-bijlage E van het onderzoek naar alternatieve locaties van het RVB
(bijlage 3 van deze brief) en de waardes van het TNO-onderzoek uit 2020 (bijlage 6 van de
Kamerbrief van 9 september 2020, Kamerstuk 31 936, nr. 806).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

10

grond. De radarantenne kan niet hoger dan 34 meter boven de grond
worden geplaatst, omdat daarboven de radarprestaties onvoldoende zijn.
TNO heeft onderzocht wat de gevolgen voor de stralingsbelasting zijn van
een hogere plaatsing dan 24 meter, tot op maximaal 34 meter. Het
TNO-onderzoek laat zien dat de stralingsbelasting dan op sommige
plaatsen daalt, maar op andere plekken juist omhoog gaat. Dit heeft te
maken met de grilligheid van het antennepatroon van de radar. De
stralingsbelasting verandert weinig bij het hoger plaatsen van de radar,
hooguit enkele procentpunten, en blijft altijd ruim binnen de ICNIRPrichtlijnen. Het ligt daarom niet in de rede om de radarantenne hoger te
plaatsen als maatregel om de stralingsbelasting te verlagen. De SMART-L
radarantenne in Herwijnen wordt om deze reden niet verhoogd en heeft
daarmee dezelfde ontwerphoogte als de radar in Wier. De motie-Belhaj
(Kamerstuk 35 570 X, nr. 29) beschouw ik hiermee als afgedaan.
Met de uitgevoerde onderzoeken en metingen, de periodieke metingen in
de toekomst, het nauwlettend in de gaten houden van de wetenschap en
de toezegging van Defensie om maatregelen te nemen als de richtlijnen
omtrent straling veranderen, wil ik zorgvuldigheid omtrent straling
betrachten en de zorgen zoveel als mogelijk wegnemen.
Geluid
Zoals toegelicht in de brief van 26 februari 202119 is gedurende de testfase
van het SMART-L radarstation in Wier eind 2020 onverwacht gebleken dat
de radar niet voldoet aan de geldende geluidsnormen gedurende de
avond en de nacht. Dit is een risico voor de realisatie van de SMART-L
radar in Herwijnen. Zoals toegelicht in de brief van 7 oktober 2021 en aan
het begin van deze brief werkt Defensie met Thales momenteel aan de
benodigde maatregelen om te voldoen aan de geluidsnormen, waaronder
een koepel over het radarstation20. Op grond van de berekeningen van
Thales is de verwachting dat de maatregelen ervoor zorgen dat het
radarstation zal voldoen aan de geluidsnormen.
In de brief van 7 oktober 2021 is tevens toegezegd dat de maatregelen die
in Wier worden genomen, ook worden toegepast bij het andere SMART-L
radarstation – onafhankelijk van de locatie. Aangezien het verhoogde
geluidsniveau in Wier niet was verwacht en het risico bestaat dat de
geplande geluidsmaatregelen onvoldoende zijn, wordt tevens met Thales
bezien welke aanvullende aanpassingen aan het ontwerp van het nieuwe
radarstation in Herwijnen nog mogelijk zijn om het geluidsniveau te
verlagen. In de RCR-procedure zal aandacht zijn voor het rest-risico
omtrent geluid.
Tot slot
Op dit moment is de RCR-procedure in Herwijnen nog van kracht,
waardoor de voortzetting geen juridische belemmeringen kent. Dat
betekent dat de fase van het Voorontwerp Rijksinpassingsplan, een extra
niet-verplichte stap, wordt hervat. Na deze ronde volgt het verplichte
Ontwerp Rijksinpassingsplan en ontwerpomgevingsvergunning,
waartegen zienswijzen kunnen worden ingediend. Daarna wordt het
Rijksinpassingsplan inclusief vergunningen definitief vastgesteld,
waartegen nog beroep kan worden ingesteld.

19

Beantwoording schriftelijke vragen van de leden Fritsma, Van Helvert, Karabulut en Kerstens,
Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nrs. 1835 t/m 1838.
20
Kamerstuk 27 830, nr. 345.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

11

Defensie informeert de inwoners van Herwijnen op zeer korte termijn per
brief over het proces en de mogelijkheden voor inspraak. Ik ben vandaag
op bezoek geweest bij de gemeente West Betuwe om het college te
informeren over het besluit. Ik ga met hen in overleg om te kijken hoe we,
naast het voldoen aan de verplichtte stappen in de RCR-procedure en de
geldende vergunningseisen, tot een goede samenwerking kunnen komen
op aanvullende zorgpunten die leven onder de omwonenden.
De Staatssecretaris van Defensie,
C.A. van der Maat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 936, nr. 940

12