Het Nederlandse wapenexportbeleid
in 2008
Rapportage over de uitvoer van militaire goederen
van de staatssecretaris van Economische Zaken en
de minister van Buitenlandse Zaken mede namens
de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
september 2009

Inhoudsopgave rapport Nederlands wapenexportbeleid 2008
pagina
Hoofdstuk
Inhoudsopgave
1 Inleiding

3

2 Instrumenten en procedures van het wapenexportbeleid

3

3 Uitgangspunten van het wapenexportbeleid

4

4 Transparantie in het wapenexportbeleid

6

5 De Nederlandse defensiegerelateerde industrie

7

6 EU-samenwerking

8

7 Het Wassenaar Arrangement

10

8 Wapenbeheersing

11

Bijlagen
1 Overzichten van de waarde van de in 2008 afgegeven vergunningen voor

18

de uitvoer van militaire goederen per categorie goederen en van de
waarde van de in 2008 afgegeven vergunningen voor de uitvoer van
militaire goederen per land van eindbestemming
2 Schema van de ontwikkeling van de Nederlandse wapenexport voor de

33

jaren 1998-2008
3 Overzicht van de waarde van de in 2008 afgegeven vergunningen voor

34

doorvoer van militaire goederen per land van bestemming
4 Genotificeerde afgewezen vergunningaanvragen (‘denial notifications’) in

35

2008
5 Overzicht van in 2008 verkocht overtollig defensiematerieel

36

6 Overzicht van de in 2008 beantwoorde schriftelijke vragen van de

37

Tweede Kamer over wapenexport

2

1.

Inleiding

Het voorliggende rapport over het Nederlandse wapenexportbeleid in 2008 is het twaalfde
rapport dat conform de ‘Notitie over meer openbaarheid met betrekking tot de rapportage
over de uitvoer van militaire goederen’ (Kamerstuk 22 054 Nr. 30, 27 februari 1998) is
opgesteld. Het rapport bevat:
•

een overzicht van de uitgangspunten en het instrumentarium van het Nederlandse
wapenexportbeleid

•

een beschrijving van de ontwikkelingen op het gebied van transparantie

•

een kenschets van de Nederlandse defensiegerelateerde industrie

•

een beschrijving van de voor het wapenexportbeleid relevante ontwikkelingen in de EU

•

een schets van rol en betekenis van het Wassenaar Arrangement

•

en een beschrijving van de inspanningen op het terrein van de wapenbeheersing met
bijzondere aandacht voor de problematiek van de kleine wapens

In bijlage 1 bij het rapport staan de waarden van de verleende exportvergunningen in het
jaar 2008 per categorie militaire goederen en per bestemmingsland. Bijlage 2 geeft de
ontwikkeling weer van de Nederlandse wapenexport voor de periode 1998-2008. Bijlage 3
bevat een overzicht van de verstrekte vergunningen voor doorvoer van militaire goederen
naar derde landen. In bijlage 4 worden de door Nederland aan de EU-partners gemelde
afwijzingen van aangevraagde vergunningen vermeld. Deze meldingen waren onderdeel van
de EU-Gedragscode inzake uitvoer van militaire goederen, die aan het einde van het
verslagjaar werd omgezet in een Gemeenschappelijk Standpunt. Bijlage 5 biedt een
overzicht van het overtollig defensiematerieel dat in 2008 is verkocht. Tot slot bevat bijlage
6 een overzicht van de in 2008 beantwoorde schriftelijke vragen van de Tweede Kamer over
het wapenexportbeleid.

2.

Instrumenten en procedures van het wapenexportbeleid

Vergunningen voor de uitvoer van militaire goederen werden tot augustus 2008 verstrekt op
grond van de In- en uitvoerwet. Sindsdien hangt het exportcontrole-instrumentarium onder
de Algemene Douanewet. Bedrijven of personen die voornemens zijn goederen en
1

technologie uit te voeren die voorkomen op de zgn. EU lijst van militaire goederen , dienen
bij

de

Centrale

Dienst

voor

In-

en

Uitvoer

(CDIU)

een

aanvraag

in

voor

een

uitvoervergunning. De CDIU, onderdeel van de Belastingdienst/Douane Noord van het
Ministerie

van

Financiën,

staat

voor

de

verlening

van

uitvoervergunningen

onder

beleidstoezicht van het Ministerie van Economische Zaken. Aanvragen voor de uitvoer van
militaire goederen naar de NAVO- en EU-lidstaten en daarmee gelijkgestelde landen
(Australië, Japan, Nieuw Zeeland en Zwitserland) worden in beginsel door het Ministerie van
Economische Zaken afgehandeld. In het verslagjaar gold een uitzondering op deze regel voor
Bulgarije, Cyprus, Roemenië en Turkije. Aanvragen voor uitvoer naar deze landen, alsmede
aanvragen voor uitvoer naar alle overige landen, worden voor advies voorgelegd aan de
minister van Buitenlandse Zaken. Diens advies neemt bij de besluitvorming over de afgifte
van een exportvergunning een centrale plaats in. Indien wordt vastgesteld dat geen

1

Publicatieblad van de Europese Unie Nr. C65 van 19-03-2009 (directe link:: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2009:065:0001:0034:NL:PDF )
3

bezwaren

bestaan

tegen

de

voorgenomen

uitvoer,

wordt

door

het

Ministerie

van

Economische Zaken een uitvoervergunning verleend.
Waar het aanvragen betreft voor uitvoer naar ontwikkelingslanden, die op de OESO/DAC-lijst
als Least Developed Countries (LDC), Low Income Countries (LIC) of Lower Middle Income
Countries (LMIC) zijn geclassificeerd, geeft de minister van Buitenlandse Zaken na overleg
met

de

minister

voor

Ontwikkelingssamenwerking

een

'ontschot'

advies

aan

de

2

staatssecretaris van Economische Zaken .
In geval van uitvoer van militaire goederen die worden afgestoten door de Nederlandse
krijgsmacht, wordt de Kamer vooraf ingelicht door de staatssecretaris van Defensie. In het
geval van afstoting is de normale vergunningprocedure van toepassing en worden dergelijke
transacties, net zoals de exporttransacties van het bedrijfsleven, door het Ministerie van
Buitenlandse Zaken getoetst aan de criteria van het wapenexportbeleid.
Met een wijziging van de In- en Uitvoerwet werd in 2001 de mogelijkheid gecreëerd om de
systematiek en toetsing van het wapenexportbeleid in bepaalde gevallen ook toe te passen
op de doorvoer van militaire goederen over Nederlands grondgebied. Sindsdien is de controle
op die doorvoer een aantal keren aangepast, maar vanaf augustus 2008 geldt er in beginsel
een generieke vergunningplicht, waarop middels artikel 6 van het Besluit strategische
goederen een aantal uitzonderingen zijn vastgesteld. De belangrijkste uitzondering betreft
doorvoerzendingen die onder de effectieve uitvoercontrole van een bevriend (partner)land of
een bondgenoot staan of die bestemd zijn voor één van deze landen, te weten: EU-lidstaten,
NAVO-bondgenoten, Zwitserland, Australië, Nieuw Zeeland en Japan (kortweg: EU/NAVO+).
Voor zulke doorvoerzendingen geldt wel een meldplicht.

3.

Uitgangspunten van het wapenexportbeleid

Aanvragen voor vergunningen voor de uitvoer van militair materieel worden per geval
getoetst aan de acht criteria van het wapenexportbeleid met inachtneming van de aard van
het goed, de eindbestemming en de eindgebruiker. Deze acht criteria zijn vastgesteld door
de Europese Raden van Luxemburg (1991) en Lissabon (1992), en luiden als volgt:
1.

naleving van de internationale verplichtingen van de lidstaten van de Gemeenschap,
met name door de Veiligheidsraad van Verenigde Naties en de Europese Gemeenschap
uitgevaardigde sancties, de verdragen inzake non-proliferatie en andere onderwerpen,
alsmede andere internationale verplichtingen.

2.

eerbiediging van de rechten van de mens in het land van eindbestemming.

3.

de interne situatie van het land van eindbestemming ten gevolge van spanningen of
gewapende conflicten.

4.

handhaving van vrede, veiligheid en stabiliteit in de regio.

2

De OESO/DAC lijst is een door de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
opgestelde lijst van landen die internationale financiële steun ontvangen.
4

5.

de nationale veiligheid van de lidstaten, van de gebieden waarvan één van de lidstaten
de buitenlandse betrekkingen behartigt, alsmede van bevriende landen of
bondgenoten.

6.

het gedrag van het land van eindbestemming ten opzichte van de internationale
gemeenschap, met name de houding ten aanzien van terrorisme, de aard van zijn
bondgenootschappen en de eerbiediging van het internationale recht.

7.

het gevaar dat de goederen een andere dan de opgegeven eindbestemming krijgen,
hetzij in het aanschaffende land zelf ofwel via ongewenste heruitvoer.

8.

de verenigbaarheid van de wapenexporten met het technische en
economische vermogen van het ontvangende land, rekening houdend met de
wenselijkheid dat staten met een zo gering mogelijk beslag op mensen en
economische middelen voor bewapening, in hun legitieme veiligheids- en
defensiebehoeften voorzien.

Op 8 december 2008 nam de Raad van de Europese Unie het besluit om de tien jaar eerder
tot

stand

gekomen

EU-Gedragscode

voor

de

wapenexport

om

te

zetten

in

een

Gemeenschappelijk Standpunt tot vaststelling van gemeenschappelijke voorschriften voor de
3

controle op de uitvoer van militaire goederen en technologie . De bovengenoemde criteria
alsook het mechanisme voor informatie-uitwisseling, notificatie en consultatie indien een
land een exportvergunningaanvraag in behandeling heeft op een bestemming waarvoor
eerder een soortgelijke aanvraag door een andere lidstaat is geweigerd, vormen nog altijd de
basis van het Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB, maar de omzetting is ook
gepaard gegaan met een uitbreiding van de reikwijdte. Tussenhandel, doorvoer, niettastbare vormen van overdracht van technologie en vergunningen voor productielicenties
zijn, indien deze activiteiten in een lidstaat onder een vergunningplicht vallen, binnen de
werking van het Gemeenschappelijk Standpunt gebracht.
Bosnië en Herzegovina, Canada, Kroatië, de Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië,
Noorwegen en IJsland hebben zich officieel aangesloten bij de criteria en beginselen van het
Gemeenschappelijk Standpunt. Noorwegen wisselt bovendien met de EU informatie uit ten
aanzien van afgewezen vergunningaanvragen.
Nederland past uiteraard de in VN-, OVSE- en EU-verband afgekondigde wapenembargo's
volledig toe. Met ingang van april 2007 is een website in gebruik genomen waarin toegang
wordt geboden tot een overzicht van de van toepassing zijnde nationale sanctieregelingen
ter

implementatie

van

VN

en

EU

sancties,

inclusief

wapenembargo's:

www.minbuza.nl/sancties. Vanwege de beschikbaarheid van actuele informatie via deze site,
is besloten niet langer als bijlage bij het Jaarrapport een tabel op te nemen met in het
verslagjaar van toepassing zijnde wapenembargo's. Ter aanvulling op het overzicht op de
genoemde website, dient te worden opgemerkt dat sinds 1993 een niet-bindend VN-embargo
van toepassing is op Armenië en Azerbeidzjan (VN Veiligheidsraad resolutie 853). Tevens is
een OVSE-embargo m.b.t. wapens en munitie van kracht op de strijdende partijen in
Nagorno-Karabach (besluit van het Senior Comité – voorloper van de Permanente Raad –
3

Publicatieblad van de Europese Unie Nr. L 335/99 van 13-12-2009 (directe link http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:335:0099:0103:nl:PDF
5

van 28 februari 1992). Sancties die niet langer van toepassing zijn, zijn overigens te vinden
via de website www.wetten.nl.

4.

Transparantie in het wapenexportbeleid

Ingevolge een toezegging van de minister van Buitenlandse Zaken gedaan tijdens de
begrotingsbehandeling Buitenlandse Zaken in december 1997, bood de regering de Kamer in
februari 1998 een notitie aan over meer openbaarheid met betrekking tot de rapportage over
de uitvoer van militaire goederen (Kamerstuk 22 054 nr. 30). Het voorliggende rapport over
2008 is het twaalfde

openbare rapport sedertdien. Het gaat uit van de waarde van de

afgegeven vergunningen per categorie militaire goederen en per bestemmingsland. Teneinde
de inzichtelijkheid van de cijfers verder te vergroten, zijn per land van bestemming de
categorieën goederen nader gespecificeerd. Omwille van een heldere weergave van de trend
is ervoor gekozen zowel de geconsolideerde cijfers over 2008 te presenteren, als de cijfers
over de eerste en de tweede helft van 2008 afzonderlijk. Voorts is informatie opgenomen
over de in het kader van de EU-Gedragscode en het Gemeenschappelijk Standpunt
2008/944/GBVB aan de EU-partners gemelde weigeringen tot het verstrekken van een
vergunning (zie bijlage 4).
Naast dit rapport over de Nederlandse uitvoer van militaire goederen in 2008, wordt het
publiek ook op andere wijze geïnformeerd over het wapenexportbeleid. Via de website
www.exportcontrole.ez.nl wordt het ‘Handboek Strategische Goederen’ gepubliceerd. Dit
handboek is bedoeld voor personen, bedrijven en instellingen, die professioneel met
procedures voor de in- en uitvoer van strategische goederen te maken hebben. De gebruiker
vindt daarin informatie over de doelstellingen van het beleid, de toepasselijke wettelijke
regelingen en procedures, alsmede allerhande praktische informatie. Het handboek vergroot
op deze wijze de bekendheid met dit specifieke beleidsterrein. Het handboek wordt
regelmatig herzien in het licht van de (inter)nationale ontwikkelingen op dit terrein.
Op de eerder genoemde website is ook andersoortige informatie te vinden over uit- en
doorvoer van strategische goederen, waaronder dit rapport en sleutelgegevens over alle
afgegeven vergunningen voor de uitvoer van militaire goederen alsmede maandoverzichten
met kerngegevens over de doorvoer van militaire goederen over Nederlands grondgebied.
Deze gegevens zijn ontleend aan de verplichte meldingen die over zulke doorvoer gedaan
moeten worden bij de Centrale Dienst voor In- en Uitvoer. Op de exportcontrole website zijn
maandoverzichten te vinden van alle afgegeven vergunningen voor militaire goederen, van
alle afgegeven vergunningen voor goederen voor tweeërlei gebruik (dual use), alsook van
alle binnengekomen meldingen van doorvoer van militaire goederen. Zoals reeds enkele
jaren gebeurt, zijn de gegevens over verstrekte vergunningen voor doorvoer opgenomen in
dit jaarrapport (bijlage 3).

6

5.

De Nederlandse defensiegerelateerde industrie

De Nederlandse defensiegerelateerde industrie bestaat, op een enkele uitzondering na,
vooral uit civiele ondernemingen en onderzoeksinstellingen met in militaire productie
gespecialiseerde onderdelen. Deze sector is weliswaar van beperkte omvang, maar kenmerkt
zich door technologisch hoogwaardige productie, frequente innovatie en hoog opgeleid
personeel. Het overheidsbeleid is er, binnen de kaders van een verantwoord buitenlands- en
veiligheidsbeleid, op gericht deze technologisch waardevolle capaciteit voor Nederland te
behouden. Daartoe worden Nederlandse bedrijven rechtstreeks, of indirect door middel van
compensatieopdrachten, betrokken bij nationale militaire aanbestedingen. Omdat de
Nederlandse markt te klein is om de aanwezige expertise in stand te houden, wordt ook
deelname

van

de

Nederlandse

defensiegerelateerde

industrie

aan

internationale

samenwerking op het gebied van defensiematerieel gestimuleerd. Zodoende zijn inmiddels
commerciële relaties ontstaan, met name met Duitse, Amerikaanse, Britse en Belgische
ondernemingen, waarbij ook gezamenlijke verplichtingen worden aangegaan met betrekking
tot

het

onderhoud

van

systemen

en

de

naleverantie

van

onderdelen.

Samenwerkingsverbanden zijn eveneens van belang voor de leveranties aan derde landen.
De

mogelijkheid

voor

Nederlandse

bedrijven

om

langdurige

internationale

samenwerkingsrelaties aan te gaan, hangt in dat licht mede af van de transparantie en de
consistentie van het Nederlandse wapenexportbeleid.
De exportactiviteiten van deze sector worden beschouwd als een noodzakelijke voorwaarde
voor de continuïteit van de bestaande kennisbasis. Evenzeer wordt erkend dat in het belang
van de internationale rechtsorde en de bevordering van vrede en veiligheid grenzen moeten
worden gesteld aan de exportactiviteiten van de defensiegerelateerde industrie. Binnen die
grenzen mag de Nederlandse industrie, naar het oordeel van de regering, voorzien in de
legitieme behoefte van andere landen aan defensiematerieel. Rekening houdend met
bovengenoemde omstandigheden heeft de Nederlandse defensiegerelateerde industrie zich
steeds meer gespecialiseerd. De ondernemingen met het grootste exportaandeel in hun
militaire productie fabriceren voornamelijk technologisch hoogwaardige componenten en
subsystemen. De maritieme sector is nog altijd wel in staat om alle productiefasen tussen
tekentafel en tewaterlating op zich te nemen, en daarmee bij te dragen aan Nederlandse
uitvoer van complete wapensystemen.
De meest recente kwantitatieve gegevens over het defensiegerelateerde bedrijfsleven zijn op
basis van vrijwilligheid door de betrokken bedrijven beschikbaar gesteld in het kader van een
studie uitgevoerd door EIM in opdracht van EZ waarover de Tweede Kamer per brief van 16
mei 2008 werd geïnformeerd

4

4.

De kerngegevens hieruit zijn als volgt:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007-2008, 31 125, nr. 6.
7

Tabel 1 Capaciteitsgegevens van de Nederlandse defensiegerelateerde
industrie
omschrijving
aantal bedrijven

290

% defensiegerelateerde bedrijven met civiele
werkzaamheden

92

defensiegerelateerde omzet 2006

€ 3,56 miljard

defensiegerelateerde omzet als % van de totale omzet
omvang defensiegerelateerde export

4%
€ 1,58 miljard

aantal defensiegerelateerde werkzame personen

16.740

aantal defensiegerelateerde arbeidsplaatsen

15.770

aantal defensiegerelateerde R&D-arbeidsplaatsen

3.400

Bron: EIM 2008.

Het betreft gegevens over productie (civiel/militair), export (als deel van de totale omzet),
werkgelegenheid e.d. Al enige jaren telt Nederland ongeveer 290, veelal kleine en
middelgrote ondernemingen die betrokken zijn bij militaire productie. Daarbij moet worden
bedacht dat militaire productie wordt gedefinieerd als productie op basis van binnenlandse en
buitenlandse defensieopdrachten en niet als productie van goederen die op grond van het Inen uitvoerbesluit strategische goederen bij uitvoer vergunningplichtig zijn. Dat verklaart het
verschil tussen de hier vermelde exportomvang en de totale waarde van de afgegeven
vergunningen voor de uitvoer van militaire goederen, zoals elders in dit rapport vermeld.
Naar schatting levert militaire productie gemiddeld een totale Nederlandse omzet op van
tussen € 3,56 miljard per jaar. Het betreft een aandeel van gemiddeld circa 4% op de totale
omzet van de betrokken bedrijven en instituten, die voor het merendeel derhalve vooral
civiele activiteiten ontplooien. Er zijn slechts enkele bedrijven die zich vrijwel geheel op de
defensiemarkt richten. Van de totale export van deze bedrijven en instituten wordt ongeveer
44% ofwel circa € 1,58 miljard als militaire export gekwalificeerd. De hoogwaardige
kennisontwikkeling die gepaard gaat met militaire productie stelt deze bedrijven en instituten
in staat productinnovaties te bewerkstelligen en is daarenboven belangrijk voor militaire
‘spin-offs’ en civiele ‘spill-overs’. De 'lucht- en ruimtevaartsector' is met 51% de meest
genoemde sector waarin de bedrijven actief zijn, gevolgd door de maritieme sector, de
commando-, control- en communicatiesector en de informatietechnologiesector.
Het aantal defensiegerelateerde werkzame personen bedraagt iets minder dan 17.000.
Gecorrigeerd voor parttime arbeid komt het aantal defensiegerelateerde arbeidsplaatsen uit
op krap 16.000. Een flink gedeelte hiervan wordt ingenomen door R&D-activiteiten: 3.400
arbeidsplaatsen, oftewel ruim 20% van de defensiegerelateerde werkgelegenheid

6.

EU-samenwerking

EU-samenwerking inzake wapenexporten vindt plaats in de Raadswerkgroep conventionele
wapenexport, COARM. Namens Nederland nemen vertegenwoordigers van Buitenlandse
Zaken en Economische Zaken deel aan COARM-vergaderingen. In COARM wisselen de
lidstaten, in het kader van het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid (GBVB)
8

van de EU, informatie uit over hun wapenexportbeleid en trachten zij dit beleid en de daarop
betrekking hebbende procedures beter op elkaar af te stemmen. De basis hiervoor was de
EU-Gedragscode, die op 8 december 2008 is omgezet in een EU-Gemeenschappelijk
Standpunt (GS).
De zogenaamde best practice richtlijnen voor de implementatie van de afzonderlijke criteria
van het EU-GS werden in 2007 afgerond en opgenomen in de Gebruikershandleiding bij het
GS. De gemeenschappelijke interpretatie van de criteria bevordert harmonisatie van het
wapenexportbeleid van de EU-lidstaten en draagt bij aan de integratie van nieuwe lidstaten
in de systematiek van het GS. Tevens blijken de richtlijnen een nuttig instrument voor
zogenaamde outreach activiteiten naar landen buiten de EU. De Gebruikershandleiding

5

bevat ook praktische richtlijnen voor de in het GS opgenomen informatie- en consultatieprocedure inzake geweigerde exportvergunningen (denials). Ook is sinds januari 2004 de
centrale databank van nationale denials in werking getreden, die beheerd wordt door het
Raadssecretariaat van de EU in Brussel. Deze databank dient door EU-landen voorafgaand
aan vergunningverlening geraadpleegd te worden om te zien of er in gelijksoortige gevallen
door andere EU-lidstaten een weigering (denial) is afgegeven. Indien dit het geval is, dient
tussen de betrokken Staten geconsulteerd te worden. In geval de eerdere afwijzing niet
wordt gevolgd dient dit met redenen omkleed te worden.
6

In november 2008 is het tiende EU-jaarrapport gepubliceerd , waarin verslag wordt gedaan
van de in COARM besproken onderwerpen. Het rapport bevat daarnaast gedetailleerde
statistische informatie over de uitvoer van militair materieel door de EU-lidstaten in 2007. In
het rapport zijn per lidstaat uitvoergegevens opgenomen per land van eindbestemming,
waarbij aantallen afgegeven vergunningen worden vermeld en de waarde van de afgegeven
vergunningen. Het merendeel van de lidstaten vermeldt ook de waarde van de daadwerkelijk
gerealiseerde uitvoer. Nederland doet dit ook, maar is van mening dat informatie over
afgegeven vergunningen nog altijd een vollediger en dus realistischer weergave biedt van de
uitwerking van het wapenexportbeleid. De gegevens zijn voorts, waar mogelijk, opgesplitst
per categorie van de militaire lijst. Daar exporten t.b.v. internationale missies (VN-missies)
in landen die onder embargo staan, regelmatig vragen oproepen, zijn in het EU-jaarrapport
ook separate tabellen opgenomen met overzichten van leveranties t.b.v. internationale
missies.

In

het

rapport

staan

tenslotte

de

geaggregeerde

aantallen

afgegeven

vergunningweigeringen in 2007, de hierbij gehanteerde criteria, en het aantal door EUpartners gevoerde consultaties.
Vooruitlopend op de publicatie van het elfde EU-Jaarrapport later dit jaar, kan worden
gemeld dat de lidstaten in 2008 circa 329 afgewezen vergunningaanvragen in Europees
verband hebben genotificeerd, hetgeen iets minder is dan de voorgaande jaren (2006 en
2007 waren het respectievelijk 360 en 425). Het aantal gevoerde consultaties kwam uit op
circa 107, hetgeen goed vergelijkbaar is met voorgaande jaren, met uitzondering van 2006
toen het aantal consultaties beduidend lager lag.

5

De Gebruikershandleiding (User's Guide) is gepubliceerd via de Exportcontrole website van de
Europese Unie: (directe link:
http://www.consilium.europa.eu/cms3_fo/showPage.asp?id=1484&lang=nl&mode=g )

6

Publicatieblad Europese Unie C300 van 21 november 2008
9

Op 8 december 2008 is de herziene EU-Gedragscode door de Raad vastgesteld, en omgezet
van

een

(politiek

bindende)

EU-Gedragscode

in

een

(juridisch

bindend)

EU-

7

Gemeenschappelijk Standpunt .
Zoals ook in voorgaande Jaarrapporten wapenexportbeleid vermeld, zijn de nieuwe
elementen in het herziene EU-Gemeenschappelijk Standpunt:
•

uitbreiding van de reikwijdte van de Gedragscode tot –zo deze wettelijk vereist zijn–
vergunningaanvragen met betrekking tot tussenhandel, doorvoer, niet-tastbare vormen
van overdracht van technologie en voor overdracht van productielicenties;

•

aanscherping van criterium 2 (mensenrechten) door opname van een verwijzing naar de
naleving van het internationaal humanitair recht;

•

expliciete verwijzing naar het risico van reverse engineering (d.w.z. op basis van het
product wordt afgeleid hoe het dient te worden gemaakt);

•

opname in de preambule van het belang van het VN- wapenregister als een element in
de beoordeling van vergunningaanvragen.

De

op

Nederlands

initiatief

ontwikkelde

Toolbox

met

betrekking

tot

post-embargo

bestemmingen is in het verslagjaar niet aan de orde geweest. Deze Toolbox zal t.z.t.
(eventueel) worden opgenomen in de Gebruikershandleiding en bevat maatregelen ter
vergroting van de transparantie ten aanzien van verleende vergunningen en intensievere
consultatie tussen de lidstaten over het uitvoerbeleid. Er bestaat nog geen overeenstemming
over de toepassingsduur van dit instrument, noch over de typen vergunningen waarop de
Toolbox van toepassing zal zijn.

7.

Het Wassenaar Arrangement

Het thema wapenexport wordt in multilateraal verband besproken in het

“Wassenaar

Arrangement on Export Controls for Conventional Arms and Dual Use Goods and
Technologies” (WA). Aan dit forum, dat zijn naam ontleent aan de plaats waar onder
Nederlands voorzitterschap de onderhandelingen over de oprichting van het arrangement
werden gevoerd, namen in het verslagjaar 40 landen deel, waaronder de VS, Rusland en op
8

Cyrprus na alle EU-lidstaten . Deze landen vertegenwoordigen volgens schattingen tezamen
meer dan 90% van de werelduitvoer van militaire goederen.
9

Doel van het WA (zoals geformuleerd in de zgn. Initial Elements ) is het leveren van een
bijdrage aan de regionale en internationale veiligheid en stabiliteit. Het middel hiertoe is de
regelmatige onderlinge rapportage inzake de uitvoer naar derde landen van wapens en van
goederen die voor militaire doeleinden kunnen worden gebruikt. Dit moet leiden tot meer
kennis en verantwoordelijkheidsbesef bij de nationale toetsing van aanvragen voor
vergunningen voor de uitvoer van deze goederen. Immers, meer informatie betekent dat de
deelnemende landen beter kunnen beoordelen of er sprake is van destabiliserende
accumulatie van militaire middelen in bepaalde landen of regio’s. In dat geval zouden de

7
8
9

2008/944/CFSP, gepubliceerd in Publicatieblad van de Europese Unie nr. L335 van 13-12-2008.
In 2008 is alleen Cyprus vanwege Turkse bezwaren nog geen partij.

De Initial Elements zijn te vinden op de website van het Wassenaar Arrangement:
www.wassenaar.org
10

deelnemende landen terughoudender moeten worden met het afgeven van vergunningen op
dergelijke bestemmingen.
Het Wassenaar Arrangement kent naast een lijst van goederen voor (conventioneel)
tweeërlei gebruik die voor Nederland via de Europese Dual Use Verordening van toepassing
wordt ook een lijst militaire goederen die geacht worden aan exportcontrole te zijn
onderworpen. Elke herziening van de WA-lijst leidt tot een aanpassing van de EU lijst van
militaire goederen. Waar het de Nederlandse exportcontrole op militaire goederen betreft,
wordt in de Uitvoeringsregeling strategische goederen direct verwezen naar de EU lijst van
militaire goederen.
WA-deelnemer Rusland zorgde in 2008 voor veel aandacht voor de definitie van een
“destabilizing accumulation of arms”, ofwel: wanneer is een wapenopbouw destabiliserend.
Aanleiding voor de Russische focus op deze definitie was de 5-daagse oorlog tussen Georgië
en Rusland in augustus 2008 en de veronderstelling van Rusland dat andere Wassenaarlanden hadden moeten inzien dat er te veel wapens aan Georgië werden geleverd vóór de
oorlog. Tijdens de Plenaire Vergadering in december is besloten dat de General Working
Group en de Plenaire Vergaderingen van het Arrangement hierover verder zouden
discussiëren onder een nieuw en terugkerend punt op de agenda.

Gedurende het jaar besteedde het Arrangement veel aandacht aan wijzigingsvoorstellen voor
de controlelijsten, het uitwisselen van informatie over exporten van militaire goederen en
goederen voor tweeërlei gebruik met mogelijk conventioneel militair eindgebruik, en aan
contacten

met

niet-deelnemende

landen

en

internationale

organisaties

(outreach).

Participerende landen hebben zich in 2008 wederom gebogen over een aantal voorstellen om
de interne openheid binnen het Wassenaar Arrangement te vergroten, bijvoorbeeld door de
toevoeging van een rapportagecategorie kleinkaliber munitie aan de onderling uit te wisselen
data over wapenexporten, en door de introductie van “denial notifications” - het uitwisselen
van gegevens over afgewezen vergunningen - zoals nu al binnen de EU in het kader van de
Gedragscode

gebeurt. Vooralsnog is er geen overeenstemming bereikt over deze

voorstellen.

Nederland heeft ook dit jaar actief meegewerkt aan het Arrangement, door deel te nemen
aan discussies, presentaties te geven over de douane, over specifieke zendingen van
strategische goederen waar Nederland mee te maken heeft gehad, en over militaire
handelsstromen. Nederland heeft ook het voorzitterschap van de General Working Group
voor 2009 geaccepteerd. Meer informatie over de uitgangspunten, doeleinden en actuele
ontwikkelingen van het WA, alsook de teksten van de openbare documenten, is te vinden op
de web site www.wassenaar.org.

8.

Wapenbeheersing

Op gebied van wapenbeheersing spelen diverse onderwerpen die relevant zijn voor het
wapenexportbeleid. Hieronder vallen activiteiten met betrekking tot kleine en lichte wapens,

11

het mogelijk tot stand te brengen internationale wapenhandelsverdrag en het VNWapenregister.
Clustermunitie
In het verslagjaar stond de ondertekening in Oslo van de Conventie inzake clustermunitie
door 94 staten, inclusief Nederland, centraal. De verdragstekst is het resultaat van de
onderhandelingen, die tijdens een formele diplomatieke conferentie van 18 tot 30 mei 2008
in Dublin hebben plaatsgevonden. 111 staten namen daaraan deel. Hierover is op 20 juni
2008 in detail gerapporteerd in een brief aan de Kamer 10.
Het Verdrag inzake Clustermunitie is een juridisch bindend instrument. Het bevat een
vergaand verbod op gebruik, productie, overdracht en opslag van typen clustermunitie die
onacceptabel humanitair leed veroorzaken. Daarnaast biedt het verdrag een raamwerk voor
samenwerking en assistentie met bepalingen over onder meer de zorg voor overlevenden, de
ruiming

van

‘besmette’

gebieden,

de

vernietiging

van

voorraden

van

verboden

clustermunitie. Voorts hebben de deelnemende landen afgesproken nationale stappen te
zullen overwegen en humanitaire uitdagingen van clustermunitie te zullen blijven aankaarten
in het kader van het internationaal humanitair recht en in andere relevante fora. In het
verdrag is tevens een bepaling opgenomen op basis waarvan militaire samenwerking met
niet-Partijstaten mogelijk blijft (het zogenaamde interoperabiliteitsartikel). Opname van een
dergelijke bepaling was voor Nederland en een groot aantal gelijkgezinde landen een
belangrijke voorwaarde om met het eindresultaat te kunnen instemmen.
Het verdrag zal in werking treden zes maanden nadat 30 landen het verdrag geratificeerd
zullen hebben. Noorwegen, Ierland, Sierra Leone en de Heilige Stoel hebben het verdrag op
3 december onmiddellijk geratificeerd. Nederland zal het verdrag naar verwachting nog in
2009 goedkeuren. Het verdrag bevat geen overgangsperiode en stelt uitdrukkelijk dat geen
voorbehouden kunnen worden gemaakt. Hiermee wint het ook aan kracht.
Nederland zal landen die het verdrag nog niet hebben ondertekend aansporen om zich aan te
sluiten bij het verdrag. Nederland zal ook de onderhandelingen over clustermunitie in het
kader van de ‘Convention on Conventional Weapons’ (CCW) voortzetten (zie hieronder).
De Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties (SGVN) en de president van het
Internationale Rode Kruis hebben het verdrag omschreven als een nieuwe standaard in het
humanitair oorlogsrecht. De Nederlandse regering sluit zich hierbij aan.
- Complementariteit
Nederland blijft zich inzetten in het kader van de CCW. Via de CCW wordt beoogd het aantal
deelnemende landen zo groot mogelijk te maken. Belangrijke aandachtspunten daarbij zijn
de synergie en de wederzijdse versterking tussen de parallelle Oslo- en CCW-processen.
Nederland heeft een voorstel gedaan om de complementariteit van het toekomstige verdrag
met bestaande verdragen zoals het CCW en internationaal humanitair recht te garanderen.
Met name het huidige Protocol V bij de CCW, waarin algemene bepalingen over explosieve
oorlogsresten zijn opgenomen, is hierbij van belang.

10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007-2008, 21501-02, nr. 833.
12

Kleine en lichte wapens (SALW)
Nederland zet zich in om de ongecontroleerde verspreiding van kleine en lichte wapens
en daaraan gerelateerde munitie aan banden te leggen. De Nederlandse inzet heeft ten
doel om het aantal slachtoffers van gewapend geweld, gewapende conflicten en
criminaliteit te verminderen en daarmee bij te dragen aan veiligheid en stabiliteit, als
voorwaarde voor duurzame ontwikkeling en het bereiken van de doelstellingen op het
gebied van armoedebestrijding.
Binnen de wapenbeheersing is de aanpak van de kleine wapens problematiek een
onderwerp

van

belang.

Het

wordt

genoemd

in

het

regeerakkoord,

en

ook

internationaal is er voor dit onderwerp momentum opgebouwd. De afgelopen jaren
hebben voornamelijk in het teken gestaan van enerzijds ontwikkelingen op het
multilaterale vlak, en anderzijds steun voor praktische projecten ten aanzien van
wapenvernietiging, stockpile management en aanverwante technische onderwerpen. Er
zijn tal van internationale en regionale afspraken uit deze multilaterale inspanningen
voortgekomen, zoals het overkoepelende “VN actieprogramma voor kleine wapens”
(2001), en de Geneva Declaration on Armed Violence and Development (2006).
Nederland heeft ook in 2008 een actieve rol gespeeld om deze afspraken verder uit te
werken en te concretiseren.
- VN-Actieprogramma
Op grond van het VN-Actieprogramma zijn staten gehouden om zich op nationaal,
regionaal en internationaal niveau actief in te zetten op het gebied van kleine wapens.
Hieronder vallen onder meer de ontwikkeling en implementatie van wapenwetgeving,
de vernietiging en veilige opslag van (overtollige) wapens en munitie, een verbeterde
samenwerking tussen staten -o.a. bij het identificeren en traceren van illegale wapensen het assisteren en ondersteunen van landen en regio’s die over onvoldoende
capaciteit beschikken om de maatregelen zoals genoemd in het VN-Actieprogramma te
implementeren.
In de praktijk betekent dit onder meer dat Nederland inzet op langdurige steun aan
een aantal partnerlanden (in eerste instantie Oeganda en Burundi) waar de capaciteit
om deze afspraken te implementeren ontbreekt. Dit vertaalt zich in structurele steun
voor de National Focal Points (verplicht onder het VN Actieprogramma) en de
ontwikkeling van nationale strategieën om de proliferatie van kleine wapens aan
banden te leggen. Daarnaast zal in Burundi het thema kleine wapens nadere invulling
krijgen binnen het in 2008 afgesloten meerjarige Memorandum of Understanding met
de Burundese overheid. Dit MoU richt zich op Security Sector Development, waarbij
hervorming van de politie en defensie sector van het land centraal staat.
- Geneva Declaration on Armed Violence and Development
Door deze Verklaring in 2006 te ondertekenen heeft Nederland blijk gegeven van het
besef dat het tegengaan van gewapend geweld en ontwikkeling onlosmakelijk met
elkaar verbonden zijn. Als lid van de kerngroep van de Geneva Declaration is
Nederland nauw betrokken bij de verdere ontwikkeling van de beginselen van deze
verklaring. Inmiddels hebben 106 landen de verklaring ondertekend. Nederland heeft
in 2008 hieraan opnieuw actief bij gedragen, ondermeer door het financieren van de
regionale conferentie voor Oost en Zuidoost Europa.
13

Naast het verkrijgen van voldoende internationaal draagvlak voor de koppeling tussen
gewapend geweld en het behalen van ontwikkelingsdoelstellingen –en derhalve ook de
Millennium Ontwikkelingsdoelen

11

– heeft Nederland zich actief ingezet om de Geneva

Declaration te koppelen aan concrete resultaten in focuslanden. Ook hier is met name
Burundi een land dat door Nederland actief onder de aandacht is gebracht. Tevens is in
2008 een directe koppeling tot stand gebracht tussen de Geneva Declaration en de VN.
Dit is gedaan door eind 2008 een resolutie over gewapend geweld en de relatie met
ontwikkeling in de AVVN in te dienen (res. 63/23), waarin de SGVN vraagt aan alle
lidstaten hun visie en beleid op dit gebied uiteen te zetten. Deze resolutie werd met
brede steun aangenomen en Nederland zet zich momenteel actief in om lidstaten
enerzijds aan te moedigen op de resolutie te reageren en ze anderzijds te
ondersteunen bij het vormgeven van deze reactie.
Als derde aspect, genereert de Geneva Declaration momentum voor het uitvoeren van
wetenschappelijk onderzoek naar de relaties, impact en wereldwijde kosten van
gewapend geweld. In totaliteit zal het werk dat binnen deze verklaring verricht wordt
een belangrijke bijdrage leveren aan de wereldwijde bereidheid om alle vormen van
gewapend geweld en de ongebreidelde verspreiding van kleine wapens, als grootste
belemmering voor het behalen van ontwikkelingsdoelstellingen, tegen te gaan.
- EU Kleine Wapens
De EU Lidstaten rapporteren jaarlijks over nationale activiteiten ter uitvoering van het
Gemeenschappelijk Optreden van 12 juli 2002 van de Raad inzake de bijdrage van de
Europese Unie aan de bestrijding van de destabiliserende accumulatie en verspreiding
van handvuurwapens en lichte wapens (2002/589/GBVB). De nationale verslagen en
de EU- activiteiten worden samengevoegd in het Joint Annual Report

12

waaraan

Nederland jaarlijks bijdraagt. Een nieuwe ontwikkeling is het recente besluit om in EU
verband opnieuw te kijken naar de wijze waarop de regels voor luchtveiligheid gebruikt
kunnen worden om de illegale wapenhandel af te remmen. Dit lijkt in potentie een zeer
effectief middel te zijn.
Via de EU wordt ook aan de financiering van concrete programma’s bijgedragen. Zo
loopt momenteel een door de EU gefinancierd traject om tot de vernietiging van
overtollige wapen en munitievoorraden in Oekraïne te komen en wordt in EU-verband
bekeken of programma’s van UNODA (UN Office for Disarmament Affairs) kunnen
worden gefinancierd. Daarnaast is in 2008 een begin gemaakt met het opnemen van
een clausule met betrekking tot kleine wapens, in alle contracten met derde landen. In
deze clausule wordt gewezen op de gedeelde bezorgdheid over de gevaren van de
handel in kleine wapens en munitie en de internationale verplichtingen die landen
dienen na te komen in deze context.
- Nederlandse Projectsteun
In 2008 heeft Nederland – vanuit het Stabiliteitsfonds – voor ruim drie miljoen euro
11

Dit zijn internationale afspraken over acht concrete ontwikkelingsdoelen die in 2015 moeten
zijn gehaald.
12

Rapportages worden gepubliceerd via de Exportcontrole website van de Europese Unie:
(directe link http://www.consilium.europa.eu/cms3_fo/showPage.asp?id=1484&lang=nl&mode=g )
14

aan

diverse

kleine

wapens

projecten

gefinancierd.

Dit

betrof

onder

andere

programma’s voor het vernietigen van kleine wapens en munitie in BosniëHerzegovina, Burundi en Afghanistan, alsook capaciteitsopbouw van toezichthoudende
en uitvoerende instanties in de Grote Meren regio en de Hoorn van Afrika. Op dit
laatste vlak is het Regional Centre on Small Arms (RECSA) de voornaamste organisatie
die door Nederland wordt ondersteund. RECSA is door de twaalf staten die de Nairobi
Declaration hebben ondertekend, gemandateerd om de in deze verklaring benoemde
activiteiten op het gebied nationale wet- en regelgeving, te coördineren en begeleiden.
Met een andere belangrijke non-gouvernementele organisatie, Saferworld, is onlangs
een driejarig programma gestart, gericht op capaciteitsopbouw voor overheden en
civiele organisaties, op het gebied van bestrijding van kleine en lichte wapens in de
Hoorn van Afrika. De hoofddoelstellingen van de programma’s van RECSA en
Saferworld zijn:
•

Assisteren bij de ontwikkeling van wet- en regelgeving t.a.v. bezit, productie
en handel in kleine wapens en de implementatie van beleid op dit gebied;

•

De capaciteit van overheden op dit gebied versterken;

•

De capaciteit van maatschappelijke organisaties op dit gebied versterken;

•

Nationale, regionale en internationale acties en beleid afstemmen op gebied
van kleine en lichte wapens.

Internationaal Wapenhandelsverdrag
Nadat op 6 december 2006 de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties een
resolutie aannam inzake een toekomstig Wapenhandelsverdrag heeft de SecretarisGeneraal op de 62ste sessie van de AVVN een rapport gepresenteerd met de visies van
de lidstaten van de VN inzake de reikwijdte, parameters en haalbaarheid van een
wapenhandelsverdrag. Vervolgens werd een groep van regeringsdeskundigen met 28
leden

13

ingesteld die gedurende 2008 drie keer bijeengekomen is om zich te buigen

over de haalbaarheid van een verdrag op basis van de gegeven visies. De groep van
regeringsdeskundigen presenteerde een rapport aan de 63e AVVN in

oktober 2008.

Het rapport maakte duidelijk dat er grote verschillen van inzicht bestaan over de
haalbaarheid van een wapenhandelsverdrag in de groep.
Tijdens de 63e AVVN is een tweede resolutie inzake het wapenhandelsverdrag met
overweldigende meerderheid aangenomen, waarbij wederom de VS als enige tegen
stemden. Als gevolg van deze resolutie is een nieuwe werkgroep ingesteld, waaraan
alle VN-Lidstaten kunnen deelnemen, om verder te gaan waar het werk van de groep
van regeringsdeskundigen is opgehouden. In totaal zes bijeenkomsten van deze
werkgroep zijn voorzien in 2009, 2010 en 2011. In deze werkgroep komt de
getalsmatige meerderheid van de voorstanders beter tot zijn recht dan in de groep van
regeringsdeskundigen, waar de sceptici de overhand hadden. Nederland participeert
actief in deze bijeenkomsten op basis van de eerder aan de Secretaris-Generaal
kenbaar gemaakte visie.

13

Algerije, Argentinië, Australië, Brazilië, China, Colombia, Costa Rica, Cuba, Egypte, Finland,
Frankrijk, Duitsland, India, Indonesië, Italië, Japan, Kenia, Mexico, Nigeria, Pakistan, Roemenie,
Rusland, Zuid-Afrika, Spanje, Zwitserland, Oekraïne, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten.
15

Openheid in bewapening en het VN-Wapenregister
Het VN-Wapenregister, in 1992 ingesteld mede op initiatief van Nederland, geeft op jaarbasis
informatie over het land van uitvoer van militaire goederen, het eventuele land van doorvoer
en het land van invoer, alsmede de omvang van de goederenstromen verdeeld over de
volgende

categorieën:

I.

gevechtstanks,

II.

pantsergevechtsvoertuigen,

III.

zware

artilleriesystemen, IV. gevechtsvliegtuigen, V. gevechtshelikopters, VI. oorlogsschepen, VII.
raketten en raketwerpers. Sinds 2006 kan bovendien op vrijwillige basis gerapporteerd
worden over de in- en uitvoer van kleine en lichte wapens. In 2007 hebben bijna 40 landen,
waaronder Nederland, deze informatie toegevoegd aan de nationale rapportages aan het
Register. De doelstelling van Nederland blijft de toevoeging van “kleine en lichte wapens” als
volwaardig achtste categorie aan het Register.
Sinds de instelling van het Register hebben 175 landen op enig moment aan het Register
gerapporteerd,

waaronder

alle

belangrijke

wapenproducerende,

-importerende

en

-

exporterende landen. Naar schatting omvat het Register inmiddels meer dan 95% van de
wereldwijde handel in de hogergenoemde zeven categorieën conventionele wapens.
Inmiddels is er sprake van een stabilisatie van jaarlijks rond de 115 notificaties. Het streven
blijft

om

universele,

consistente

deelname

te

bereiken.

Met

het

aannemen

van

AVVN/RES/61/77 in december 2006 is vastgelegd dat het VN-Wapenregister alleen bestemd
is voor transacties tussen VN-lidstaten. Hiermee is voor China, dat jarenlang niet
rapporteerde vanwege notificaties (van de VS) van leveringen aan Taiwan, de weg weer
geëffend om deel te nemen aan het Register. China heeft in juli 2009 de rapportage over
2008 ingediend.
Tweemaal in de drie jaar wordt door Nederland de AVVN-resolutie Transparency in
Armaments ingediend, die traditioneel kan rekenen op de steun van een grote meerderheid
van de VN-lidstaten. In 2008 stemden 160 staten vóór, waaronder China, Israël, de VS, en
de Russische Federatie. Deze resolutie zorgt ervoor dat één keer in de drie jaar een groep
regeringsexperts bijeenkomt ter evaluatie en verdere ontwikkeling van het Register en om te
zorgen dat de uitkomsten hiervan vervolgens worden geïmplementeerd. In de eerste helft
van 2009 is de expertgroep opnieuw bijeen gekomen.
Nederland blijft zich inzetten voor universele deelname aan, en effectiviteit van het VNWapenregister. Mede op Nederlands initiatief benadrukt de EU in alle relevante fora het
belang van openheid in bewapening en deelname aan het VN-Wapenregister. Zo wordt de
SGVN jaarlijks geïnformeerd over het standpunt van de EU inzake openheid in bewapening
en worden de gegevens ook in het kader van de Organisatie voor Veiligheid en
Samenwerking in Europa (OVSE) uitgewisseld.
VN-transparantie in wet- en regelgeving
Sinds 2002 dient Nederland de AVVN-resolutie National legislation on transfer of arms,
military equipment and dual-use technology in en sinds 2005 gebeurt dat om het jaar. Met
deze resolutie, die ook in 2007 weer zonder stemming werd aanvaard, worden VN-lidstaten
16

opgeroepen om informatie betreffende hun nationale wetgeving op het gebied van
wapenexport uit te wisselen. In het kader van deze resolutie is tevens een elektronische VNdatabase in het leven geroepen. Hier kunnen de uitgewisselde wetteksten en overige
informatie in worden opgenomen en zijn deze voor een ieder makkelijk toegankelijk.
Inmiddels bevat deze database bijdragen van 41 landen, waaronder Nederland.

17

Bijlage 1: Overzichten van de waarde van de in het jaar 2008 afgegeven
vergunningen voor de definitieve uitvoer van militaire goederen
per categorie goederen en per land van eindbestemming.

Inleiding
De totale waarde van de afgegeven vergunningen in 2008 bedroeg, afgerond op twee cijfers
na de komma, € 1.257,67 miljoen. Een aanmerkelijke stijging ten opzichte van 2007, toen
de totale waarde op € 873,71 miljoen uitkwam, maar de waarde over 2008 laat zich weer
wel goed vergelijken met de trend over de laatste jaren. In 2005 en 2006 kwam de totale
vergunningwaarde ook boven de € 1,1 miljard uit. Dat 2007 achterbleef bleef bij die trend
lag niet zozeer aan een terugval in de industriële activiteit, maar aan het ontbreken van zeer
grote vergunningen voor de afstoting van overtollig materieel van de Nederlandse
strijdkrachten. Zulke vergunningen waren er in 2008 wel. Bovenaan de top 5 van de
belangrijkste bestemmingen in het verslagjaar staat Portugal met een waarde van € 319,41
miljoen die vrijwel geheel is toe te schrijven aan de afstoting van overtollige M-fregatten en
Leopard II tanks en onderaan die top 5 staat Canada met een waarde van € 93,57 miljoen
die ook vrijwel geheel is toe te schrijven aan de afstoting van Leopard II tanks. Daartussen
staan Indonesië op de tweede plaats met een waarde van € 316,42 miljoen, vooral vanwege
een vergunning voor twee (nieuwbouw) korvetten, Duitsland – altijd in de top 5 – met een
waarde van € 157,07 miljoen op de derde plaats, vooral vanwege de levering van delen van
pantservoertuigen en houwitsers, en ten slotte de bestemmingscategorie “overig NAVO” met
een waarde van € 131,93 miljoen op de vierde plaats. In feite had bij die categorie in het
verslagjaar ook “Nederland” kunnen staan, omdat zo’n € 127 miljoen daarvan betrekking
heeft op vergunningen voor de uitvoer van delen van pantservoertuigen naar Duitsland en
Zweden en delen van patrouillevaartuigen naar Roemenië en die pantservoertuigen en
patrouillevaartuigen uiteindelijk allemaal bestemd zijn voor de Nederlandse strijdkrachten.
De uitvoer van militaire goederen vormde iets minder dan 0,34% van de totale Nederlandse
uitvoer van goederen in 2008 (€ 370,5 miljard). Voor de internationale vergelijking van dit
percentage is het van belang te weten dat in Nederland niet alleen de uitvoer van het
Nederlandse bedrijfsleven vergunningplichtig is, maar dat, zoals ook uit de bovenstaande
toelichting op de cijfers over 2008 blijkt, de overheid zelf ook een vergunning voor de uitvoer
van militaire goederen moet aanvragen. Alleen het eigen materieel van Nederlandse
legeronderdelen dat voor oefeningen of internationale operaties naar het buitenland gaat, is
uitgezonderd van de uitvoervergunningplicht. Afstoting van Nederlands defensiematerieel
aan derde landen is – anders dan in sommige andere landen – dus wel opgenomen in de
cijfers.

18

Methodologie
De hierna gemelde waarden zijn gebaseerd op de waarde van de vergunningen voor
definitieve uitvoer van militaire goederen, die zijn afgegeven in de periode waarover verslag
wordt uitgebracht. De vergunningwaarde geeft de maximum exportwaarde aan, welke op het
moment van publicatie evenwel niet behoeft te corresponderen met de daadwerkelijk
gerealiseerde exporten. Vergunningen voor tijdelijke uitvoer zijn in de rapportage buiten
beschouwing gelaten, daar aan deze vergunningen een verplichting tot wederinvoer is
gekoppeld.

Hierbij

gaat

tentoonstellingsdoeleinden.

het

vooral

om

zendingen

voor

Vergunningen

voor

proef-

monsterzendingen

of

demonstratie-

of

worden

overigens wel opgenomen in de rapportage, omdat vanwege de aard van deze exporten geen
verplichting tot wederinvoer wordt opgelegd. Vergunningen voor goederen die na reparatie in
Nederland retour worden gezonden, worden evenmin in de rapportage opgenomen. Het moet
dan echter wel gaan om eerder vanuit Nederland geleverde goederen, waarvan de waarde
bijgevolg in een eerdere rapportage is opgenomen. Opname van deze zogenoemde ‘retourna-reparatie’ vergunningen zou immers tot dubbeltelling leiden. Om dezelfde reden komen
vergunningen waarvan de looptijd wordt verlengd niet terug in de rapportage. Hetzelfde
geldt ten slotte voor vergunningen die worden vervangen in verband met, bijvoorbeeld, een
adreswijziging van de ontvanger. Indien een verlengings- of vervangingsvergunning met een
hogere waarde dan de oorspronkelijke vergunning wordt afgegeven, wordt die meerwaarde
uiteraard wél gerapporteerd.
Bij de indeling van de vergunningwaarde voor individuele transacties in het overzicht van de
waarde per categorie militaire goederen moesten in veel gevallen bijgeleverde reservedelen
en installatiekosten als onderdeel van de waarde van complete systemen genoteerd worden.
De waarde van vergunningen voor een eerste levering van een systeem wordt vaak
gebaseerd op de contractwaarde, waarin ook zaken als installatie en levering van een aantal
reservedelen kunnen zijn meegenomen. De waarde van vergunningen voor naleverantie van
onderdelen is opgenomen in de categorieën A10 of B10. Ten slotte moest er ten behoeve
van het overzicht van de waarde van de afgegeven vergunningen per categorie militaire
goederen een keuze worden gemaakt met betrekking tot de indeling van subsystemen.
Daarbij is geopteerd voor een uitsplitsing op basis van de vraag in hoeverre een subsysteem
als onafhankelijk of multifunctioneel systeem te beschouwen is. Dit is met name van belang
voor de indeling van vergunningen voor de uitvoer van militaire elektronica. Indien een
dergelijk product slechts een maritieme toepassing kent, zijn de betrokken subsystemen en
de onderdelen daarvoor ingedeeld in de categorie A10, als onderdelen voor de categorie A6
‘oorlogsschepen’. Indien een dergelijk product niet evident aan een van de eerste zeven
subcategorieën van de hoofdcategorie A is gekoppeld, zal het zijn ingedeeld in subcategorie
B4 of B10.

19

2008 (1e helft)
Tabel 1: Waarde van afgegeven vergunningen voor de definitieve uitvoer van
militaire goederen in het eerste halfjaar van 2008
per categorie 1

Hoofdcategorie A "Wapens & Munitie"

1. Tanks

2008 (1)
waarde in mln euro's
65,36

2. Pantservoertuigen

-

3. Groot kaliber wapens (>12,7 mm)

-

4. Gevechtsvliegtuigen

0,02

5. Gevechtshelikopters

-

6. Oorlogsschepen

278,56

7. Geleideraketten

-

8. Klein kaliber wapens (<=12,7 mm)

0,36

9. Munitie en explosieven

1,68

10. Onderdelen en componenten voor "wapens en munitie" 2
Totaal Cat. A

Hoofdcategorie B "Overige militaire goederen"
1. Overige militaire voertuigen

229,56
575,54

2008 (1)
waarde in mln euro's
1,05

2. Overige militaire vliegtuigen en helikopters

-

3. Overige militaire vaartuigen

0,04

4. Militaire elektronica

20,91

5. ABC-stoffen voor militair gebruik

-

6. Militair oefenmaterieel

0,15

7. Producten voor bepantsering en bescherming

0,09

8. Militaire hulp- en productieapparatuur

-

9. Militaire technologie en programmatuur

5,42

10. Onderdelen en componenten voor "overige militaire goederen"3

18,13

Totaal Cat. B

45,79

Totaal Cat. A + B

621,33

20

Tabel 2: Waarde van afgegeven vergunningen voor de definitieve uitvoer
van militaire goederen in het eerste halfjaar van 2008
per land van bestemming
2008 (1e helft)
waarde in mln euro's
Land van
bestemming

Cat. A

Specificatie

Cat. B

Specificatie

TOTAAL

Argentinië

0,26

A10

0,03

B10

0,29

Australië

0,01

A10

0,10

B9

0,11

-

0,49

B9

0,49

Brazilië

0

Brunei D

12,20

A10

0

-

12,20

Bulgarije

0,01

A10

0

-

0,01

Canada

65,36

A1, A8

1,13

B9

66,49

Chili

0,02

A10

0

-

0,02

Denemarken

0,52

A8, A10

B4, B10

1,22

Duitsland

34,31

A8, A9, A10

0,70

4,38 B3, B4, B6, B10

38,69

Egypte

0

-

2,60

B9, B10

2,60

Estland

0

-

0,40

B1

0,40

Frankrijk

2,62 A4, A8, A9, A10

2,67

B4, B9, B10

5,29

Griekenland

5,03

A4, A10

0,01

B10

5,04

Ierland

0,07

A10

0

-

0,07

India

0,16

A10

0,05

B10

0,21

315,43

A6, A10

-

315,43

B10

0,11

-

1,08

B10

4,31

Indonesië
Israël

0

-

Italië

1,08

A8,A10

Japan

0

-

0
0,11
0
4,31

21

Jemen

0

-

0,54

B10

0,54

Jordanië

0

-

2,72

B4

2,72

Libanon

0

-

0,65

B1

0,65

Macedonië

0

-

0,80

B10

0,80

Maleisië

0,45

A10

0,29

B4

0,74

Noorwegen

0,77

A8, A10

0,61

B10

1,38

Pakistan

3,94

A10

0

-

3,94

Portugal

0,21

A8,A10

0

-

0,21

Qatar

0,01

A10

0

-

0,01

Saoedi Arabië

0,15

A10

0,96

B4

1,11

Singapore

0,01

A9

0,05

B9, B10

0,06

Slowakije

0,01

A8, A10

-

0,01

Spanje

1,46

A6, A9, A10

B10

2,01

Taiwan

7,57

A10

0

-

7,57

Thailand

0,35

A10

0,32

B10

0,67

Tsjechië

0,04

A10

0

-

0,04

Turkije

17,28

A8,A10

B9, B10

18,76

USA

35,57

A8, A9, A10

1,96 B4, B7, B9, B10

37,53

Ver. Koninkrijk

1,05

A8, A10

16,60 B4, B6, B9, B10

17,65

-

0,26

B9, B10

0,26

A8, A9,A10

0,88

B4, B10

2,21

Zuid Korea

0

0
0,55

1,48

Zweden

1,33

Zwitserland

0,25 A3, A8, A9, A10

0,13

B10

0,38

Overig NAVO 4

68,00

0,01

B10

68,01

A10

22

Landen met waarden onder de 10.000 euro: 5
Malta,
Nederlandse
Antillen, Tsjechië
Totaal

0,01

A8, A9, A10

575,54

-

-

45,79

Voetnoten behorende bij tabel 1 en tabel 2 van het eerste halfjaar van 2008
1

De afronding naar twee cijfers achter de komma betekent voor zowel tabel 1 als tabel 2 dat

subcategorieën waarvan de waarde onder de 10.000 euro blijft niet apart vermeld worden.
2

De subcategorie A10 (onderdelen en componenten voor “wapens en munitie”), betreft zoals

meestal vooral leveranties van onderdelen van gevechtsvliegtuigen en gevechtshelikopters aan
de fabrikanten van zulke systemen in de Verenigde Staten en leveranties van onderdelen van
tanks en andere militaire gevechtsvoertuigen aan de Duitse fabrikant van zulke systemen.
Ditmaal omvat deze subcategorie echter ook twee grote andersoortige vergunningen. Een
vergunning met een waarde van € 60 miljoen voor delen van patrouillevaartuigen of “Oceangoing
Patrol Vessels” (OPV’s) die voor een belangrijk deel in Roemenië voor de Koninklijke Marine
gebouwd gaan worden en een vergunning met een waarde van iets meer dan € 37 miljoen voor
aanvullende radar- en C3-apparatuur voor eerder aan Indonesië geleverde korvetten.
Laatstgenoemde apparatuur is als componenten van oorlogsschepen in categorie A10 geboekt.
3

De subcategorie B10 onderdelen en componenten voor “overige militaire goederen” bestaat ook

in deze verslagperiode uit een veelheid van kleinere leveranties van delen van militaire
elektronica en delen van militaire vlieg- en voertuigen.
4

De post “overig NAVO” heeft doorgaans betrekking op vergunningen voor de uitvoer van

onderdelen vallende onder de subcategorie A10, waarbij meerdere NAVO-landen (excl. Turkije,
Roemenië en Bulgarije) als eindbestemming zijn toegestaan. In de praktijk wordt dit type
vergunning gebruikt bij de toeleverantie van onderdelen aan producenten die uit voorraad willen
kunnen leveren aan de op de vergunning als eindgebruikers vermelde NAVO-afnemers. Ditmaal
bestaat deze post echter vooral uit de al in noot 2 vermelde delen van OPV’s, die na verwerking
in Roemenië de eindbestemming Nederland zullen krijgen. Omdat Nederland niet als
“exportbestemming” in het overzicht staat, is deze vergunning bij overig NAVO geboekt.
5

In Nederland is ook de uitvoer van pistolen of geweren voor sport- of jachtdoeleinden

vergunningplichtig. Indien zulke vuurwapens voor langere tijd in het buitenland zullen verblijven,
ook als deze meereizen met de eigenaar, zal een vergunning voor definitieve uitvoer aangevraagd
moeten worden. Een deel van de uitvoer naar de in de opsomming vermelde bestemmingslanden,
waarvoor de totale vergunningwaarde de 10.000 euro niet overschreed, heeft betrekking op
dergelijke uitvoertransacties.

23

0,01
621,33

2008 (2e helft)
Tabel 1: Waarde van afgegeven vergunningen voor de definitieve uitvoer van
militaire goederen in het tweede halfjaar van 2008
per categorie 1

Hoofdcategorie A "Wapens & Munitie"

1. Tanks

2008 (2)
waarde in mln euro's
103,98

2. Pantservoertuigen

5,80

3. Groot kaliber wapens (>12,7 mm)

-

4. Gevechtsvliegtuigen

-

5. Gevechtshelikopters

-

6. Oorlogsschepen

240,00

7. Geleideraketten

-

8. Klein kaliber wapens (<=12,7 mm)

0,14

9. Munitie en explosieven

1,20

10. Onderdelen en componenten voor "wapens en munitie" 2
Totaal Cat. A

Hoofdcategorie B "Overige militaire goederen"
1. Overige militaire voertuigen

150,06
501,18

2008 (2)
waarde in mln euro's
3,02

2. Overige militaire vliegtuigen en helikopters

-

3. Overige militaire vaartuigen

0,03

4. Militaire elektronica

5,15

5. ABC-stoffen voor militair gebruik

-

6. Militair oefenmaterieel

0,79

7. Producten voor bepantsering en bescherming

0,01

8. Militaire hulp- en productieapparatuur

0,10

9. Militaire technologie en programmatuur

100,23

10. Onderdelen en componenten voor "overige militaire goederen"3

25,83

Totaal Cat. B

Totaal Cat. A + B

24

135,16

636,34

Tabel 2: Waarde van afgegeven vergunningen voor de definitieve uitvoer
van militaire goederen in het tweede halfjaar van 2008
per land van bestemming
2008 (2e helft)
waarde in mln euro's
Land van
bestemming

Cat. A

Argentinië

0,18

A10

0,04

B10

0,22

Australië

0,02

A8, A10

0,05

B10

0,07

Bahrein

-

-

0,03

B10

0,03

Specificatie

Cat. B

Specificatie

TOTAAL

Bulgarije

0,02

A10

-

-

0,02

Canada

27,08

A1, A8, A10

-

-

27,08

Chili

2,02

A10

-

-

2,02

Denemarken

13,81

A10

-

-

13,81

Duitsland

15,67 A2, A8, A9, A10

102,71

B3, B4, B8, B9,
B10

118,38

Egypte

0,07

A10

0,72

B10

0,79

Estland

-

-

2,05

B1

2,05

Finland

-

-

0,65

B10

0,65

Frankrijk

2,52

A8, A10

3,03

B4, B9, B10

5,55

Griekenland

0,47

A10

0,65

B10

1,12

India

0,96

A10

0,30

B10

1,26

Indonesië

0,99

A10

-

-

0,99

Israël

0,20

A10

-

-

0,20

Italië

0,63

A8,A10

B4, B10

1,94

Japan

6,74

A10

-

-

6,74

Jordanië

0,04

A10

-

-

0,04

1,31

25

Letland
Macedonië

0,08
-

A10

0,08

B10

0,16

-

0,91

B4

0,91

B4, B9

3,23

-

0,02

Maleisië

1,52

A10

1,71

Malta

0,02

A8

-

Noorwegen

0,65

A8, A9, A10

0,10

B10

0,75

Oman

0,03

A10

3,47

B10

3,50

-

0,27

B10

0,27

Pakistan

-

Portugal

319,20

A1, A6, A9,A10

-

-

319,20

Qatar

0,53

A10

-

-

0,53

Roemenië

0,01

A8, A10

-

-

0,01

-

0,16

B1

0,16

Rwanda

-

Saoedi Arabië

0,02

A10

0,79

B6

0,81

Singapore

0,04

A10

1,03

B10

1,07

Spanje

0,38

A8, A10

0,03

B10

0,41

Taiwan

1,09

A10

-

1,09

Turkije

2,14

A8, A10

0,01

B10

2,15

Uruguay

0,05

A10

0,82

B1

0,87

USA

8,50

A8, A9, A10

10,31

B4, B10

18,81

VAE

0,01

A10

0,27

B10

0,28

Ver. Koninkrijk

14,59

A8, A10

0,88

B6, B10

15,47

-

0,24

B10

0,24

-

Zuid Afrika

-

Zuid Korea

0,14

A10

0,59

B10

0,73

Zweden

17,43

A1, A8, A9,A10

0,87

B4, B10

18,30

26

Zwitserland

0,37

A8, A9, A10

0,09

B8, B9, B10

0,46

Overig NAVO 4

62,94

A10

0,98

B4, B10

63,92

0,01

B7

0,03

Landen met waarden onder de 10.000 euro: 5
Aruba, Bangladesh,
Litouwen, Ned.
Antillen, Oostenrijk,
Polen, Tanzania
Totaal

0,02

A8, A10

501,18

135,16

Voetnoten behorende bij tabel 1 en tabel 2 van het tweede halfjaar van 2008
1

De afronding naar twee cijfers achter de komma betekent voor zowel tabel 1 als tabel 2 dat

subcategorieën waarvan de waarde onder de 10.000 euro blijft niet apart vermeld worden.
2

De subcategorie A10 (onderdelen en componenten voor “wapens en munitie”), betreft zoals

meestal vooral leveranties van onderdelen van gevechtsvliegtuigen en gevechtshelikopters aan
de fabrikanten van zulke systemen in de Verenigde Staten en leveranties van onderdelen van
tanks en andere militaire gevechtsvoertuigen aan de Duitse fabrikant van zulke systemen. Een
relevante uitzondering daarop in deze periode was een vergunning voor de levering van twee
grote long range rondzoekradarsystemen aan de Britse marine. Deze radarsystemen werden
onder A10 geboekt als onderdelen voor de subcategorie A6, oorlogsschepen.
3

De subcategorie B10 onderdelen en componenten voor “overige militaire goederen” bestaat ook

in deze verslagperiode uit een veelheid van kleinere leveranties van delen van militaire
elektronica en delen van militaire vlieg- en voertuigen, zoals de NH90 helikopter en het Boxer
pantservoertuig. Een vergunning op Duitsland voor een grote leverantie van software en
technologie voor dat type pantservoertuig vormt de bulk van de onder subcategorie B9 vermelde
waarde.
4

De post “overig NAVO” heeft doorgaans betrekking op vergunningen voor de uitvoer van

onderdelen vallende onder de subcategorie A10, waarbij meerdere NAVO-landen (excl. Turkije,
Roemenië en Bulgarije) als eindbestemming zijn toegestaan. In de praktijk wordt dit type
vergunning gebruikt bij de toeleverantie van onderdelen aan producenten die uit voorraad willen
kunnen leveren aan de op de vergunning als eindgebruikers vermelde NAVO-afnemers. Zoals bij
de cijfers over eerdere perioden al werd toegelicht, wordt deze post ook gebruikt voor
uitvoervergunningen voor goederen die na bewerking in het buitenland de eindbestemming
Nederland zullen krijgen.
5

In Nederland is ook de uitvoer van pistolen of geweren voor sport- of jachtdoeleinden

vergunningplichtig. Indien zulke vuurwapens voor langere tijd in het buitenland zullen verblijven,
ook als deze meereizen met de eigenaar, zal een vergunning voor definitieve uitvoer aangevraagd
moeten worden. Een deel van de uitvoer naar de in de opsomming vermelde bestemmingslanden,
waarvoor de totale vergunningwaarde de 10.000 euro niet overschreed, heeft betrekking op
dergelijke uitvoertransacties.

27

636,34

2008 (totaal)
Tabel 1: Waarde van afgegeven vergunningen voor de definitieve uitvoer van
militaire goederen in 2008
per categorie 1

Hoofdcategorie A "Wapens & Munitie"

1. Tanks

2008
waarde in mln euro's
169,34

2. Pantservoertuigen

5,80

3. Groot kaliber wapens (>12,7 mm)

-

4. Gevechtsvliegtuigen

0,02

5. Gevechtshelikopters

-

6. Oorlogsschepen

518,56

7. Geleideraketten

-

8. Klein kaliber wapens (<=12,7 mm)

0,50

9. Munitie en explosieven

2,88

10. Onderdelen en componenten voor "wapens en munitie" 2
Totaal Cat. A

Hoofdcategorie B "Overige militaire goederen"
1. Overige militaire voertuigen

379,62
1.076,72

2008
waarde in mln euro's
4,07

2. Overige militaire vliegtuigen en helikopters

-

3. Overige militaire vaartuigen

0,07

4. Militaire elektronica

26,06

5. ABC-stoffen voor militair gebruik

-

6. Militair oefenmaterieel

0,94

7. Producten voor bepantsering en bescherming

0,10

8. Militaire hulp- en productieapparatuur

0,10

9. Militaire technologie en programmatuur

105,65

10. Onderdelen en componenten voor "overige militaire goederen"2

43,96

Totaal Cat. B

180,95

Totaal Cat. A + B

1.257,67

28

Tabel 2: Waarde van afgegeven vergunningen voor de definitieve uitvoer
van militaire goederen in 2008
per land van bestemming

2008 (totaal)
waarde in mln euro's
Land van
bestemming

Cat. A

Specificatie

Cat. B

Specificatie

TOTAAL

Argentinië

0,44

A10

0,07

B10

0,51

Australië

0,03

A8, A10

0,15

B9, B10

0,18

Bahrein

0

-

0,03

B10

0,03

Brazilië

0

-

0,49

B9

0,49

Brunei D

12,20

A10

0

-

12,20

Bulgarije

0,03

A10

0

-

0,03

Canada

92,44

A1, A8, A10

1,13

B9

93,57

Chili

2,04

A10

0

-

2,04

Denemarken

14,33

A8, A10

0,70

B4, B10

15,03

Duitsland

49,98 A2, A8, A9, A10

107,09

B3, B4, B6, B8,
B9, B10

157,07

Egypte

0,07

A10

3,32

B9, B10

3,39

Estland

0

-

2,45

B1

2,45

Finland

0

-

0,65

B10

0,65

Frankrijk

5,14 A4, A8, A9, A10

5,70

B4, B9, B10

10,84

Griekenland

5,50

A4, A10

0,66

B10

6,16

Ierland

0,07

A10

0

-

0,07

India

1,12

A10

0,35

B10

1,47

316,42

A6, A10

-

316,42

0,20

A10

B10

0,31

Indonesië
Israël

0
0,11

29

Italië

1,71

A8,A10

1,31

B4, B10

3,02

Japan

6,74

A10

4,31

B10

11,05

Jemen

0

-

0,54

B10

0,54

Jordanië

0,04

A10

2,72

B4

2,76

Letland

0,08

A10

0,08

B10

0,16

Libanon

0

-

0,65

B1

0,65

Macedonië

0

-

1,71

B4, B10

1,71

B4, B9

3,97

-

0,02

Maleisië

1,97

A10

2,00

Malta

0,02

A8

0

Noorwegen

1,42

A8, A9, A10

0,71

B10

2,13

Oman

0,03

A10

3,47

B10

3,50

Pakistan

3,94

A10

0,27

B10

4,21

Portugal

319,41

A1, A6, A8, A9,
A10

0

-

319,41

Qatar

0,54

A10

0

-

0,54

Roemenië

0,01

A8, A10

0

-

0,01

-

0,16

B1

0,16

Rwanda

0

Saoedi Arabië

0,17

A10

1,75

B4, B6

1,92

Singapore

0,05

A9, A10

1,08

B9, B10

1,13

Slowakije

0,01

A8, A10

0

-

0,01

Spanje

1,84 A6, A9, A8, A10

B10

2,42

Taiwan

8,66

A10

0

-

8,66

Thailand

0,35

A10

0,32

B10

0,67

Tsjechië

0,04

A10

0

-

0,04

30

0,58

Turkije

19,42

A8,A10

1,49

B9, B10

20,91

Uruguay

0,05

A10

0,82

B1

0,87

USA

44,07

A8, A9, A10

VAE

0,01

A10

Ver. Koninkrijk

15,64

A8, A10

12,27 B4, B7, B9, B10

56,34

0,27

0,28

B10

17,48 B4, B6, B9, B10

33,12

-

0,24

B10

0,24

Zuid Afrika

0

Zuid Korea

0,14

A10

0,85

B9, B10

0,99

Zweden

18,76

A1, A8, A9,A10

1,75

B4, B10

20,51

Zwitserland

0,62 A3, A8, A9, A10

0,22

B10

0,84

0,99

B4, B10

131,93

Overig NAVO 3

130,94

A10

1.076,69

180,94

1.257,63

Landen met waarden onder de 10.000 euro: 4
Aruba,
Bangladesh,
Litouwen, Ned.
Antillen,
Oostenrijk, Polen,
Tanzania
Totaal

0,03

A8, A9, A10

0,01

1.076,72

-

180,95

0,04

1.257,67

Voetnoten behorende bij tabel 1 en tabel 2 van 2008 (totaal)
1

De afronding naar twee cijfers achter de komma betekent voor zowel tabel 1 als tabel 2 dat

subcategorieën waarvan de waarde onder de 10.000 euro blijft niet apart vermeld worden.
2

Voor een toelichting over de belangrijkste leveranties die in het verslagjaar onder de

categorieën A10 en B10 vielen, zij verwezen naar de verklarende voetnoten bij de tabellen over
de 1e helft 2008 en de 2e helft 2008.
3

De post “overig NAVO” heeft doorgaans betrekking op vergunningen voor de uitvoer van

onderdelen vallende onder de subcategorie A10, waarbij meerdere NAVO-landen (excl. Turkije,
Roemenië en Bulgarije) als eindbestemming zijn toegestaan. In de praktijk wordt dit type
vergunning gebruikt bij de toeleverantie van onderdelen aan producenten die uit voorraad willen
kunnen leveren aan de op de vergunning als eindgebruikers vermelde NAVO-afnemers. Zoals bij
31

de cijfers over eerdere perioden al werd toegelicht, wordt deze post ook gebruikt voor
uitvoervergunningen voor goederen die na bewerking in het buitenland de eindbestemming
Nederland zullen krijgen.
4

In Nederland is ook de uitvoer van pistolen of geweren voor sport- of jachtdoeleinden

vergunningplichtig. Indien zulke vuurwapens voor langere tijd in het buitenland zullen verblijven,
ook als deze meereizen met de eigenaar, zal een vergunning voor definitieve uitvoer aangevraagd
moeten worden. Een deel van de uitvoer naar de in de opsomming vermelde bestemmingslanden,
waarvoor de totale vergunningwaarde de 10.000 euro niet overschreed, heeft betrekking op
dergelijke uitvoertransacties.

32

Bijlage 2: Ontwikkeling Nederlandse wapenexport 1998 - 2008
(waarde afgegeven vergunningen in miljoenen euro’s)

1400
1200
1000
800
600
400
200
0
TOTAAL

1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
431,9 366,4 417,3 651,3 450,3 1151 644,2 1175 1125 873,7 1257,

Waarvan NAVO* 274,8 295,1 282,7 528,1 350,6

* in 2008 waren de volgende 26 landen lid van de NAVO:

974

466,4 743,7 450,6 646,7 854,7

België, Bulgarije, Canada, Denemarken, Duitsland, Estland, Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Italië,
Letland, Litouwen, Luxemburg, Nederland, Noorwegen, Polen, Portugal, Roemenië, Slovenië, Slowakije,
Spanje, Tsjechië, Turkije, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten van Amerika en IJsland.

33

Bijlage 3: Waarde van afgegeven vergunningen
voor de doorvoer van militaire goederen
in 2008 1
per land van bestemming

2008
waarde in mln euro's
Land van
bestemming

Cat. A

Specificatie

Cat.B

Specificatie

Brazilië

0,14

A9

-

-

0,14

Ecuador

-

-

0,15

B7

0,15

India

0,06

A10

-

-

0,06

Israël

-

-

0,01

B2

0,01

Nigeria

-

-

0,03

B7

0,03

Peru

-

-

0,17

B10

0,17

Rwanda

-

-

0,13

B10

0,13

VAE

0,03

A10

-

-

0,03

Zuid Afrika

0,11

A10

-

-

0,11

Totaal

Landen met waarden onder de 10.000 euro
Tanzania,
Trinidad en
Tobago
TOTAAL

A8, A10

-

0,34

0,49

1

0,83

In het verslagjaar vond een wijziging van de doorvoercontrole plaats. Tot 1 augustus 2008 hadden
de afgegeven vergunningen veelal te maken met de distributie via Nederland van een Amerikaans
merk vizierkijkers vanuit productielocaties in verschillende landen, omdat met name deze distributie
als vergunningplichtige langzame doorvoer werd aangemerkt. Na 1 augustus werd geen onderscheid
meer gemaakt tussen snelle en langzame doorvoer en is alle doorvoer van militaire goederen, voor
zover er geen bondgenoten (EU/NAVO+) bij betrokken zijn, vergunningplichtig. Voor doorvoer waar
wel een bondgenoot bij betrokken is, geldt net als voor 1 augustus een meldplicht. Informatie over die
meldingen wordt verstrekt op de website www.exportcontrole.ez.nl. Meer informatie over de afgegeven
doorvoervergunningen waarvan hier in bijlage 3 de waarde is vermeld, is ook op die website te vinden,
zij het niet bij de doorvoermeldingen, maar bij de maandrapportages militaire goederen.

34

Bijlage 4: Afgewezen vergunningaanvragen en sondages 2008,
genotificeerd in het kader van de EU gedragscode
Datum
afwijzing

Nummer

Land van
Korte omschrijving
bestemming

Ontvanger

25-11-2008

NL
11/2008
NL
10/2008
NL
09/2008

Iran

2 geweren

Particulier

India

Nachtzichtkijker

Defensie

Israël

Camouflage verf

NL
08/2008
NL
07/2008

Zimbabwe

Revolvers en geweren

Rolta Thales
Ltd
Silver Arrow
LP,
Nes-Ziona
Particulier

idem

Criterium 1

Pakistan

Beeldversterkerbuizen
(2e generatie)

Pakistan
Rangers

Criteria 2, 4,
en 6

NL
06/2008
NL
05/2008

Israël

Beeldversterkerbuizen
(2e generatie)1
Delen van
pantservoertuigen

idem
Defensie,
Israel

Criteria 2, 3,
4, 6 en 7
Criteria 2 en
4

NL
04/2008
NL
03/2008

Servië

Nachtzichtkijker

Consolidated
Logistics Corp,
Karachi
Meprolight
(1990) Ltd
L.D. Nordan
Industries
Vehicles
Defensie

Israël

Delen van T-55 tanks

Defensie,
Servië
Defensie,
Israel

Criteria 3 en
5
Criteria 2 en
4

18-08-2008

NL
02/2008

Pakistan

Laser range finders

Defensie,
Pakistan

Criteria 2, 4,
5, 6 en 7

11-04-2008

NL
01/2008

Algerije 2

Nachtzichtvizier

Defensie,
Algerije

Criterium 2

06-11-2008
20-10-2008
05-09-2008
21-08-2008
14-07-2008
04-03-2008
11-02-2008
08-02-2008

Israël

L.D. Nordan
Industries
Vehicles
Technique
Coorperation
Ltd
Defensie

Eind
Reden
gebruiker voor
weigering
idem
Criterium 1

idem

Criteria 2, en
3
Criteria 2, 3,
en 6

Voetnoten bij bijlage 4:
1
Indien goederen voor tweeërlei gebruik bedoeld zijn voor leger, politie of veiligheidsdiensten
van het beoogde land van eindbestemming, dan geldt voor afgewezen aanvragen en sondages
dat Nederland deze ook in EU-verband notificeert.
2

De afgewezen vergunningaanvraag op Algerije die onder NL 01/2008 werd genotificeerd, is in
2009 herzien, waarna de notificatie is ingetrokken.

35

Bijlage 5: Overzicht van door de regering aan buitenlandse partijen
verkocht overtollig defensiematerieel in 2008 1
Type materieel

Aan/via2

Radar onderdelen

n.v.t.

Land van
Eindgebruiker
Eindbestemmi
ng
Nederland
Luchtverkeersleiding NLD

Wielvoertuigen en
toebehoren

n.v.t.

Estland

Ministerie van Defensie

Diverse wielvoertuigen
en medische goederen

n.v.t.

Estland

Ministerie van Defensie

Wielvoertuigen

Ministerie van
Buitenlandse
Zaken NL
n.v.t.

Libanon

Ministerie van Defensie

Portugal

Ministerie van Defensie

Munitie bestemd voor
M-fregat

n.v.t.

Portugal

Ministerie van Defensie

Onderdelen F-100 PW
220 motor van F-16
vliegtuig

n.v.t.

Portugal

Ministerie van Defensie

Rijschoolcabines
Leopard 2A4 tank

Krauss Maffei
Wegmann
Duitsland

Onbekend²

Onbekend²

Onderdelen Leopard
2A4 tank

Rheinmetall
Landsysteme
Duitsland
n.v.t.

Onbekend²

Onbekend²

Macedonië

Ministerie van Defensie

Wielvoertuigen,
aanhangwagens,
medische goederen,
etc.
Wielvoertuigen,
aanhangwagens en
veldkeukens
HAWK PIP II
onderdelen

n.v.t.

Rwanda

Ministerie van Defensie

n.v.t.

Uruguay

Ministerie van Defensie

n.v.t.

Israël

Ministerie van Defensie

Wielvoertuigen met
trailers 600 kN

n.v.t.

Chili

Ministerie van Defensie

Leopard 2A6 tanks

Reservedelen
wielvoertuigen

Totale waarde van de contracten

Ca € 90 miljoen

Voetnoten bij bijlage 5:
1
Het vermelde bedrag is gebaseerd op de waarde van de in 2008 gesloten contracten.
Daadwerkelijke leverantie van de goederen heeft niet in alle gevallen in 2008 plaatsgevonden.
2

De verkoop van overtollig defensiematerieel vindt soms plaats aan de oorspronkelijke
producent. Soms is verkoop van overtollig defensiematerieel ook mogelijk via een particulier
bedrijf ten behoeve van een bij de verkoop reeds bekende en geaccordeerde eindgebruiker, dan
wel aan een particulier bedrijf voor eigen gebruik. Een andere mogelijkheid is nog verkoop aan
een particulier bedrijf in een ander EU/NAVO+ land, waarbij de exacte eindbestemming en
eindgebruiker van het materieel nog niet bekend zijn. In dat geval wordt via een Internationaal
Importcertificaat vastgelegd dat eventuele (weder-)export onder de controle van het betreffende
EU/NAVO+ land zal staan.

36

Bijlage 6: Overzicht van in 2008 beantwoorde schriftelijke vragen en
toegezonden brieven aan de Tweede Kamer, betreffende het
wapenexportbeleid
01-12-2008, Kamerstuk 2008-2009, 22054, nr. 143, Tweede Kamer
Lijst van 20 vragen met antwoorden n.a.v rapport wapenexportbeleid 2007
13-05-2008, Kamerstuk 2007-2008, 22054, nr. 139, Tweede Kamer
Lijst van 22 vragen met antwoorden n.a.v. brief van de staatssecretaris van EZ
(22054 nr.138)
06-03-2008, Kamervragen met antwoord 2007-2008, nr. 1577,
Vragen van de leden Irrgang en Van Velzen (beiden SP) aan de staatssecretaris van
Economische Zaken en de ministers voor Ontwikkelingssamenwerking en van
Buitenlandse Zaken over wapenleveranties aan Tsjaad (Ingezonden 18 februari 2008)

37