Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 924 IXB

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Financiën
2008

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN FINANCIËN (IXB)
Aangeboden 20 mei 2009

KST128503
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

1

Aandeel in uitgaven (IXB) (x € 1 000)

art.8 Begrotingsbeleid
39.993
art.7 Beheer materiële activa
82.102
art.5 Exportkredietverzekering
en investeringsgaranties
40.936
art.4 Internationale
financiële betrekkingen
118.634

art.9/10 Algemeen /
Nominaal en onvoorzien
118.853
art.1 Belastingen
3.572.425

art.2 Financiële markten
1.317.057

art.3 Financieringsactiviteiten
publiek-private sector
37.110.343

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

2

Aandeel in ontvangsten IXB (x € 1 000)

Niet-belastingontvangsten
4.248.669

Belastingontvangsten
118.263.239

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

3

Aandeel in niet-belastingontvangsten IXB (x € 1 000)

art.8 Begrotingsbeleid
6.338

art.9/10 Algemeen /
Nominaal en onvoorzien
17.888

art.7 Beheer materiële activa
270.337
art.5 Exportkredietverzekering
en investeringsgaranties
209.904
art.4 Internationale
financiële betrekkingen
18.630

art.1 Belastingen (uitvoering
en wetgeving)
1.297.675

art.2 Financiële
markten
18.430
art.3 Financieringsactiviteiten
publiek-private sector
2.409.467

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

4

Inhoudsopgave
A.

ALGEMEEN

6

1.

AANBIEDING VAN HET JAARVERSLAG EN
VERZOEK TOT DECHARGEVERLENING VAN DE
MINISTER VAN FINANCIËN AAN DE VOORZITTERS
VAN DE EERSTE EN TWEEDE KAMER VAN DE
STATEN-GENERAAL

6

2.

LEESWIJZER

9

B.

BELEIDSVERSLAG

11

3.
3.1
3.2

BELEIDSPRIORITEITEN
Kredietcrisis
Verantwoording beleidsprioriteiten

11
11
15

4.
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.7
4.8

BELEIDSARTIKELEN
Belastingen
Financiële markten
Financieringsactiviteiten publiek-private sector
Internationale financiële betrekkingen
Exportkredietverzekering en investeringsgaranties
Beheer materiële activa
Begrotingsbeleid

27
27
43
54
64
70
76
83

5.
5.1
5.2

NIET-BELEIDSARTIKELEN
Algemeen
Nominaal en onvoorzien

93
93
94

6.

BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF

95

C.

JAARREKENING

102

7.

VERANTWOORDINGSSTAAT

102

8.
8.1

SALDIBALANS
Toelichting bij de saldibalans per 31 december 2008

104
104

9.
9.1
9.2

BATEN-LASTENDIENSTEN
Domeinen Roerende Zaken
Domeinen Onroerende Zaken

115
115
121

10.

TOPINKOMENS

127

D.

BIJLAGEN

128

BIJLAGE 1:
BIJLAGE 2:
BIJLAGE 3:

TOEZICHTRELATIES ZBO’s/RWT’s
AANBEVELINGEN ALGEMENE REKENKAMER
INHUUR EXTERNEN

128
134
137

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

5

A. ALGEMEEN
1. AANBIEDING VAN HET JAARVERSLAG EN VERZOEK TOT
DECHARGEVERLENING VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN AAN
DE VOORZITTERS VAN DE EERSTE EN TWEEDE KAMER VAN DE
STATEN-GENERAAL
Hierbij bied ik, mede namens de staatssecretaris van Financiën, het departementale jaarverslag van het Ministerie van Financiën over het jaar 2008
aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 63 en 64 van de Comptabiliteitswet
2001 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van
Financiën decharge te verlenen over het in het jaar 2008 gevoerde financiële beheer.
Ten behoeve van de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit
verzoek tot dechargeverlening is door de Algemene Rekenkamer als
externe controleur op grond van artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001
een rapport opgesteld. Dit rapport wordt separaat door de Algemene
Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de
bevindingen en het oordeel van de Rekenkamer met betrekking tot:
a. het gevoerde financieel beheer en materieelbeheer;
b. de ten behoeve van dat beheer bijgehouden administraties;
c. de financiële informatie in het jaarverslag;
d. de betrokken saldibalans;
e. de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering;
f. de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering.
Bij het besluit tot dechargeverlening dienen verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken te worden betrokken:
a. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2008;
b. het voorstel van de slotwet over het jaar 2008 die met het onderhavige
jaarverslag samenhangt; de slotwet is als afzonderlijk kamerstuk gepubliceerd;
c. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het jaar 2008 met
betrekking tot het onderzoek van de centrale administratie van ’s Rijks
schatkist en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;
d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer met
betrekking tot de in het Financieel Jaarverslag van het Rijk over 2008
opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk over
2008 alsmede met betrekking tot de Saldibalans van het Rijk over 2008
(de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 83, derde lid, van de
Comptabiliteitswet 2001).
Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Financiën,
Wouter Bos

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

6

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van
de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane
verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van Tweede Kamer,

Handtekening:

Datum:

Op grond van artikel 64, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van
de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane
verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Eerste Kamer,

Handtekening:

Datum:

Op grond van artikel 64, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de
Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

7

Leeswijzer

2. LEESWIJZER
Algemeen
De begrotingshoofdstukken IXA (Nationale Schuld) en IXB (Financiën) en
BTW-Compensatiefonds omvatten het beleidsterrein van het ministerie
van Financiën. In de jaarverslagen worden de gerealiseerde beleidsdoelen, instrumenten en de ingezette middelen ten opzichte van de
ontwerpbegroting 2008 verantwoord.
Dit jaarverslag heeft betrekking op IXB. De focus ligt op beleidsmatige
hoofdpunten. Waar relevant wordt verwezen naar Kamerstukken. Voor
een toelichting op de belastingontvangsten wordt verwezen naar het
Financieel Jaarverslag van het Rijk.
De IXB-beleidsartikelen (paragrafen 4.1 t/m 4.8) en niet-beleidsartikelen
(paragrafen 5.1 en 5.2) zijn de volgende:
4.1
Belastingen
4.2
Financiële markten
4.3
Financieringsactiviteiten publiek-private sector
4.4
Internationale financiële betrekkingen
4.5
Exportkredietverzekering en investeringsgaranties
4.7
Beheer materiële activa
4.8
Begrotingsbeleid
5.1
Algemeen
5.2
Nominaal en onvoorzien.
Opbouw van het jaarverslag
Na het deel Algemeen, aanbieding van het jaarverslag/dechargeverlening
en leeswijzer, paragrafen 1 en 2, bestaat de kern van het jaarverslag uit
het Beleidsverslag (paragrafen 3 t/m 6) en de Jaarrekening (paragrafen 7
t/m 10). Tot slot zijn 3 bijlagen opgenomen.
In paragraaf 3 wordt ingegaan op de kredietcrisis en de beleidsprioriteiten
van het beleidsprogramma van het kabinet en de ontwerpbegroting IXB
over 2008.
Paragraaf 4 bevat de beleidsartikelen, bestaande uit 3 paragrafen:
– Algemene beleidsdoelstelling;
– Budgettaire gevolgen van beleid en een financiële toelichting, waarin
opmerkelijke verschillen tussen ontwerpbegroting en realisatie worden
toegelicht. Dit betreft de toelichting op de verantwoordingsstaat uit de
jaarrekening;
– Operationele doelstellingen met een tabel waarin de mate van realisatie van de in de ontwerpbegroting aangekondigde instrumenten
wordt vermeld (realisatie ja/nee). In de beleidsmatige (niet-financiële)
toelichting wordt, waar relevant, nader ingegaan op de belangrijkste
beleidsresultaten en op opmerkelijke verschillen ten opzichte van de
ontwerpbegroting.
In paragraaf 5 komen de niet-beleidsartikelen aan bod.
Paragraaf 6 is de bedrijfsvoeringsparagraaf. Hier wordt ingegaan op de
bedrijfsvoeringvraagstukken die zich gedurende het begrotingsjaar
hebben voorgedaan. De bedrijfsvoeringsparagraaf heeft het karakter van
een uitzonderingsrapportage.
De Jaarrekening bestaat uit paragraaf 7 (verantwoordingsstaten IXB,
Domeinen Roerende Zaken en Domeinen Onroerende Zaken), paragraaf 8
saldibalans, paragraaf 9 baten-lastendienst Domeinen Roerende Zaken en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

9

Leeswijzer

Domeinen Onroerende Zaken en in paragraaf 10 staat informatie omtrent
de topinkomens.
Bijlage 1 bevat een overzicht van zelfstandige bestuursorganen (ZBO’s) en
rechtspersonen met een wettelijke taak (RWT’s) waarvoor Financiën
beleidsmatig verantwoordelijk is. In bijlage 2 wordt gerapporteerd over de
aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer bij het jaarverslag 2007, de
gedane toezeggingen en de stand van zaken en in bijlage 3 staat informatie betreffende de externe inhuur.
Het beleidsverslag bevat financiële en niet-financiële gegevens. Deze
gegevens zijn aan verschillende kwaliteitsnormen onderhevig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

10

Beleidsverslag

B. BELEIDSVERSLAG
3. BELEIDSPRIORITEITEN
In dit beleidsverslag wordt een overzicht gegeven van de kredietcrisis.
Tevens wordt ingegaan op de beleidsprioriteiten van het beleidsprogramma van het kabinet en de ontwerpbegroting op het terrein van het ministerie van Financiën voor 2008. In paragraaf 3.2 is een tabel met toelichting
opgenomen met daarin per beleidsprioriteit informatie over hoofddoelstelling en prestaties.
3.1 Kredietcrisis
Inleiding
Als gevolg van de kredietcrisis is in 2008 door de minister van Financiën
een aantal noodmaatregelen getroffen met het uiteindelijke doel om het
vertrouwen in de financiële markten en de reële economie weer te
herstellen. Deze maatregelen vinden hun weerslag op verschillende artikelen van de begrotingen van het ministerie van Financiën. In de tabel
hieronder wordt een totaalbeeld gegeven van de verschillende crisismaatregelen, de budgettaire consequenties en de vindplaatsen ervan in
de jaarverslagen. Vervolgens worden de maatregelen kort toegelicht. In
het Financieel Jaarverslag van het Rijk is een rijksbreed overzicht van de
maatregelen opgenomen.
De budgettaire gevolgen van de kredietcrisis in het Jaarverslag
2008
Tabel 1: Uitgaven financiële crisis (x € mln.)
Budgettaire gevolgen kredietcrisismaatregelen

A.
1.
2.
3.
4.
5.
6.

Verwerving Fortis/RFS/AA
Deelneming Fortis
Verwerving belang RFS/AA
Overbruggingskrediet Fortis
Renteontvangsten overbruggingskredieten Fortis
Dividend Fortis
Dividend RFS/AA

B. Kapitaalverstrekkingsfaciliteit (€ 20 mld.)
7. Verstrekt kapitaal
C. Garantiefaciliteit interbancaire leningen (€ 200 mld.)
8. Garantieverlening (geëffectueerd)
9. Premieontvangsten op basis van garanties bancaire
leningen
10. Schade-uitkeringen
D. IJsland
11. Uitkeringen depositogarantiestelsel Icesave
E. Overige gevolgen
12. Uitvoeringskosten en inhuur externen
13. Rente over staatsschuld

2008

Begrotingsartikel

16 800
6 540
44 341
– 502
0
0

IX-B, artikel 3
IX-B, artikel 3
IX-A, artikel 1
IX-A, artikel 1
IX-B, artikel 3
IX-B, artikel 3

13 750

IX-B, artikel 3

2 740

IX-B, artikel 2

0
0

IX-B, artikel 2
IX-B, artikel 2

1 236

IX-B, artikel 2

11
450

IX-B, artikel 3
IX-A, artikel 1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

11

Beleidsverslag

Toelichting tabel:
A. Verwerving Fortis/RFS/AA
1. De Nederlandse Staat heeft een 97,8% belang genomen in Fortis Bank
Nederland Holding NV1 (en indirect het door Fortis gekochte deel van
ABN AMRO), een 100% belang in Fortis Verzekeringen Nederland NV
en een 100% belang in Fortis Corporate Insurance NV. Voor de
aandelen is een prijs betaald van € 16,8 mld.2.
2. De Staat heeft op 24 december 2008 voor € 6,5 mld. het door Fortis
Bank Nederland Holding NV gehouden 33,8%-belang in RFS Holdings
BV (het door Fortis gekochte deel van ABN AMRO) overgenomen
middels verrekening van langlopende vorderingen3.
3. De Nederlandse Staat werkt mee aan de onmiddellijke aflossing van de
kortlopende schulden van Fortis Bank Nederland aan Fortis Bank
SA/NV, ten bedrage van circa € 34 mld. Daarnaast is afgesproken dat
ook een aantal langlopende leningen, ten bedrage van circa € 16 mld.
worden overgenomen. De Nederlandse Staat werkt hier op basis van
marktconforme voorwaarden aan mee. Het uiteindelijke doel is dat
Fortis Bank Nederland deze lening volledig zelf financiert op de financiële markten. Tot nu toe financiert de Nederlandse Staat deze leningen4. Van de € 16 mld. lange leningen die zijn overgenomen is een
deel inmiddels verrekend door de verhanging van het 33,8%-aandelenbelang van Fortis Bank Nederland Holding NV in RFS Holding BV (het
door Fortis gekochte deel van ABN AMRO). In ruil voor het op de
balans van de Nederlandse Staat brengen van RFS Holdings BV (voor
een bedrag van € 6,5 mld.) is de tegenwaarde ervan aan lange
leningen aan Fortis Bank Nederland Holding NV afgelost.
4. Fortis Bank Nederland Holding NV betaalt de Staat een marktconforme
rente voor de verschafte overbruggingskredieten. Dit levert de Staat
rentebaten op (zie IXA).
5. In 2008 is er geen dividend uitgekeerd.
6. In 2008 is er geen dividend uitgekeerd.
B. Kapitaalverstrekkingsfaciliteit (€ 20 mld.)

1
92,6% rechtstreeks en 5,2% via Fortis FBN(H)
Preferred Investments BV.
2
Kamerstukken II 2008/09, 31 371, nr. 12.
3
Kamerstukken II 2008/09, 31 789, nr. 2.
4
Kamerstukken II 2008/09, 31 371, nr. 12.
5
Kamerstukken II 2008/09, 31 371, nr. 23.
6
Kamerstukken II 2008/09, 31 371, nr. 32.
7
Kamerstukken II 2008/09, 31 371, nr. 48.
8
Voor zowel ING, Aegon en SNS REAAL geldt
dat niet-uitgekeerde couponbetalingen als
samengestelde interest alsnog worden
betaald bij het afkopen van de lening.

7. In totaal is voor € 13,75 mld. kapitaal verstrekt aan 3 financiële instellingen. De Nederlandse Staat heeft het kernkapitaal van de ING Groep
versterkt met € 10 mld. Bij de kapitaalverstrekking heeft de Staat voor
€ 10 mld. securities verworven5. Daarnaast is voor een bedrag van € 3
mld. de kapitaalpositie van Aegon versterkt. In navolging van de ING
Groep heeft Aegon gekozen voor vergelijkbare securities6. Bij SNS
REAAL is voor een bedrag van € 750 mln. de kapitaalpositie versterkt.
Het gekozen financieringsinstrument is vergelijkbaar met de securities
bij de ING en Aegon transacties7.
De participatie in de ING Groep betreft € 10 mld. aan securities met
een prijs van € 10 per security. De jaarlijkse coupon per stuk is het
hoogste van: (1) € 0,85 of (2) 110 procent van het dividend in 2009, 120
procent van het dividend in 2010 en 125 procent van het dividend
vanaf 2011. Afspraak is dat – wanneer in voorafgaand jaar – geen dividend wordt betaald door ING dat dan ook de coupon niet betaald
wordt8. Omdat ING reeds in 2008 een interim-dividend heeft uitgekeerd en de participatie een korte eerste coupon heeft, krijgt de Staat
op 12 mei 2009 een eerste korte coupon van € 425 mln. (Kamerstukken
II 2008/09, 31 371, nr. 23).
De investering in Aegon betreft € 3 mld. aan securities met een prijs
van € 4 per stuk. De jaarlijkse coupon per stuk is het hoogste van:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

12

Beleidsverslag

(1) € 0,34 of (2) 110 procent van het dividend over 2009, 120 procent
van het dividend over 2010 en 125 procent van het dividend over 2011
en eventuele volgende jaren. Wanneer geen dividend wordt betaald
door Aegon in het voorafgaande jaar, zal ook de coupon niet betaald
worden. Omdat Aegon in 2008 een interim-dividend heeft uitgekeerd
en de participatie een korte eerste coupon heeft, krijgt de Staat in het
voorjaar van 2009 een eerste korte coupon van € 127,5 mln. (Kamerstukken II 2008/09, 31 371, nr. 32).
De investering in SNS REAAL betreft € 750 mln. aan securities met een
prijs van € 5,25 per stuk. De jaarlijkse coupon per stuk is het hoogste
van: (1) € 0,45 of (2) 110 procent van het dividend over 2009, 120
procent van het dividend over 2010 en 125 procent van het dividend
over 2011 en eventuele volgende jaren. Wanneer geen dividend wordt
betaald door SNS REAAL in het voorafgaande jaar, zal ook de coupon
niet betaald worden. Omdat SNS REAAL in 2008 een interim-dividend
heeft uitgekeerd en de participatie een korte eerste coupon heeft, krijgt
de Staat in het voorjaar van 2009 een eerste korte coupon van ongeveer € 32 mln. (Kamerstukken II 2008/09, 31 371, nr. 48).
C. Garantiefaciliteit bancaire leningen
8. De Nederlandse Staat heeft toegezegd garant te staan voor een bedrag
van € 200 mld. ten behoeve van garanties op nieuw uit te geven
bancaire leningen. Nederlandse banken en dochters van buitenlandse
banken met substantiële activiteiten in Nederland kunnen gebruik
maken van deze garantieregeling. Het betreft staatsgaranties op
middellange bancaire leningen. Met deze garantiestelling wordt
beoogd de herfinanciering van bovengenoemde banken weer op gang
te brengen. De regeling is tijdelijk van aard: ultimo 2009 eindigt de
regeling. Indien banken een beroep doen op de garantieregeling, zal
een premie voor de garantie moeten worden betaald. De garantiepremie is mede afhankelijk van de kredietwaardigheid van de betrokken banken. In 2008 hebben Leaseplan en NIBC een beroep gedaan op
de garantieregeling van de Staat. De minister van Financiën heeft
ingestemd met deze verzoeken. De formele afwikkeling heeft plaatsgevonden in december. Voor een actueel overzicht van verstrekte garanties wordt verwezen naar www.dsta.nl.
9. Premieontvangsten komen vertraagd en gespreid over de looptijd van
de garantie binnen, vastgelegd in artikel 9.3 van de Garantieregeling1.
In 2008 zijn geen premie-ontvangsten gerealiseerd.
10. Er zijn geen schade-uitkeringen gedaan.
D. IJsland
11. Deze mutatie (€ 1,236 mld.) betreft de uitkeringen (eerste tranche tot
€ 20 887), die in 2008 hebben plaatsgevonden, uit hoofde van de
depositogarantieregeling (DGS) aan depositohouders bij het Nederlandse bijkantoor van de IJslandse bank Landsbanki (Icesave). Zie
artikel 2 voor toelichting.
E. Overige gevolgen

1
http://www.dsta.nl/uploads/Rules_
Amendment%204%2018–02–09%20(final).pdf.

12. De in 2008 gemaakte uitvoeringskosten als gevolg van de kredietcrisis
komen voort uit de benodigde juridische, strategische, financiële en
HR ondersteuning bij de verwerving van aandelen Fortis Bank Nederland Holding NV, Fortis Verzekeringen Nederland NV, Fortis Corporate
Insurance NV, FBN(H) Preferred Investments BV en het door Fortis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

13

Beleidsverslag

gekochte deel van ABN AMRO, de ontvlechting daarvan en vervolgens
de uitwerking van strategische vraagstukken.
13. De financiering die de Staat aantrekt ten behoeve van de transacties
die plaatsvinden in het kader van de kredietcrisis leiden tot rentelasten
voor de Staat ter grootte van ongeveer € 450 mln. in 2008. Door de
integrale benadering van schuldmanagement – dat wil zeggen: de
financieringsbehoefte wordt in haar totaliteit gedekt, ongeacht de
reden van de financieringsbehoefte – is het niet mogelijk het totaal aan
gerealiseerde rentelasten uit te splitsen naar (of toe te schrijven aan)
«reguliere» rentelasten en rentelasten die gerelateerd zijn aan de
kredietcrisis.
Naast de hiervoor genoemde maatregelen (met budgettaire consequenties) zijn door verschillende Europese toezichthouders, inclusief de AFM,
vanaf september 2008 (tijdelijk) maatregelen getroffen met betrekking tot
short selling. Mede naar aanleiding hiervan is op 11 oktober 2008 de «Wet
van 9 oktober 2008 tot wijziging van de Wet op het financieel toezicht in
verband met het kunnen vaststellen van tijdelijke voorschriften ter bevordering van ordelijke en transparante financiële marktprocessen en de
stabiliteit van de financiële sector» in werking getreden1. Deze wijziging
van de Wet op het financieel toezicht regelt dat onder bijzondere omstandigheden tijdelijke maatregelen door de toezichthouders kunnen worden
getroffen om de onrust op de financiële markten te beteugelen.

1

Kamerstukken II 2008/09, 31 724, nr. 6.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

14

Beleidsverslag

3.2 Verantwoording beleidsprioriteiten
Tabel beleidsprioriteiten
Nr. kabinetsdoelstelling/project

Omschrijving

Nr. beleidsartikel/OD

Relevante beleidsnota’s

1.

Doelstelling 16

Minder regels, minder
instrumenten, minder
loketten

Artikel 8 OD2
(par. 4.8.2.4)

Brief d.d. 17/01/08 over uitvoering moties aanpak regeldruk
bedrijven en Nederlandse Taxonomie Project XBRL (Kamerstukken II 2007/08, 29 515, nr. 226).
Brief d.d. 14/03/08 inzake Actal bij toetsing nalevingskosten
(Kamerstukken II 2007/08, 29 515, nr. 233).
Brief d.d. 20/03/08 inzake de invulling van de vrijwilligersregeling (Kamerstukken II 2007/08, 29 515, nr. 235).
Brief d.d. 20/05/08 met Voortgangsrapportage Regeldruk
Bedrijven (voorjaar 2008) (Kamerstukken II 2007/08, 29 515,
nr. 244).
Brief d.d. 26/06/08 inzake Belevingsmonitor regeldruk
bedrijven (Kamerstukken II 2007/08, 29 515, nr. 247).
Brief d.d. 16/07/08 inzake de adviesrapporten van de Commissies Dekker en Noordzij (Kamerstukken II 2007/08, 29 515,
nr. 261).
Brief d.d. 16/07/08 inzake inhoudelijke nalevingskosten van
bestaande wet- en regelgeving (Kamerstukken II 2007/08,
29 515 nr. 262).
Brief d.d. 19/08/08 met beknopte voortgangsrapportage
Administratieve Lasten bedrijven (Kamerstukken II 2007/08,
29 515, nr. 264).
Brief d.d. 21/10/08 met actieplan bedrijfsleven en auteursrechtenorganisaties inzake vereenvoudiging en verbetering
van incasso van auteurs- en naburige rechten (Kamerstukken
II 2008/09, 29 515, nr. 268).
Brief d.d. 3/11/08 met Voortgangsrapportage Regeldruk
bedrijven (najaar 2008) (Kamerstukken II 2008/09, 29 515,
nr. 269).
Brief d.d. 3/11/08 inzake ervaringen met de experimenten met
de beginselen van Vaste Verander Momenten (VVM) en de
conclusies die het kabinet daaruit trekt (Kamerstukken II
2008/09, 29 515, nr. 270).
Brief d.d. 3/12/08 inzake invoering van Lex Silencio bij Rijksvergunningsstelsels (Kamerstukken II 2008/09, 29 515,
nr. 274).
Brief d.d. 17/12/08 over invoering van gratis uittreksel voor
ingeschrevenen in het Handelsregister (Kamerstukken II
2008/09, 29 515, nr. 278).

2.

Doelstelling 22

Het stimuleren van
duurzame consumptie
en productie

Artikel 1 OD 2
(par. 4.1.2.2)

Brief d.d. 30/05/2008 over fiscale vergroening (Kamerstukken
II, 2008/09, 31 492, nr. 1 en 2)
Belastingplan 2009 (Kamerstukken II, 2008/09, 31 704)

Beleidsprioriteit
IXB
3. Ontwikkeling (structureel)
EMU saldo

Hoofddoelstelling

Prestaties in 2008

Hoofddoelstelling behaald?

Het behalen van een structureel EMU-overschot van 0,5%
BBP in 2008; handhaven
begrotingsregels

Structurele EMU-saldo 0,0%;
begrotingsregels gehandhaafd

Nee, ondanks gehandhaafde
begrotingsregels in het structurele saldo van 0,5% als gevolg
van de economische crisis niet
gehaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

15

Beleidsverslag

Beleidsprioriteit

Hoofddoelstelling

Prestaties in 2008

Hoofddoelstelling behaald?

Implementeren maatregelen
voor een werkende loonaangifteketen

– Verbeteringen in aanlevering
en kwaliteit gegevens.
– Inzet toezicht om kwaliteit/
volledigheid loonaangiftegegevens op peil te krijgen.
– Betere informatievoorziening
aan afnemers.
– Vereenvoudiging berichtenverkeer.
– Monitoring werking loonaangifteketen.

Ja, de maatregelen zijn afgerond in 2008; resultaten blijken
in maart 2009.

Verbeteren dienstverlening
burger

– Meer en betere digitale
diensten via internet.
– Betere telefonische bereikbaarheid.
– Pilots telefonisch doorgeven
van mutaties.
– Snellere beantwoording
complexe vragen door regio’s.
– Tijdig verwerken van mutaties van rekeningnummers.
– Verrekening van teruggaven.
– Sneller uitreiken F-biljet.

Ja

Verbeteren dienstverlening
bedrijven

– 99% aanvragen VAR binnen
vijf werkdagen afgedaan.
– Versnellen opvoeren nieuwe
ondernemers.
– Eerder vaststellen en publiceren model loonaangifte.
– Helpdesk intermediairs.
– Betere digitale diensten via
internet.

Ja

Vereenvoudiging wetgeving

– Onderzoek vereenvoudiging
loon- en premieheffing.
– Onderzoek vereenvoudiging
arbeidsrelaties.
– Start IBO vereenvoudiging
toeslagen.

Loopt

4c. Toeslagen

Vereenvoudiging wetgeving

– Gewerkt aan nieuw toeslagensysteem.
– Uitvoering is in 2008 over
het algemeen goed verlopen.

Deels

4d. Uitvoering kindertoeslag

Implementatie nieuwe regelgeving

Implementatie en uitvoering
van kindertoeslag

Ja

5.

Corporate Governance

Streven naar een uiteindelijke
naleving van 100% van de
code Corporate Governance en
het inspelen op actuele ontwikkelingen op het terrein van
corporate governance

De naleving van de Code
bedroeg in 2008 95% (gelijk
aan de jaren daarvoor). In
december 2008 is een geactualiseerde corporate governance
code gepubliceerd.

Deels

6.

Herijking Staatsdeelnemingen beleid

Herijking Staatsdeelnemingenbeleid

Er is een nieuwe nota
Staatsdeelnemingenbeleid
gepresenteerd.

Ja

4. Belastingdienst
4a. Loonaangifte

4b. Vereenvoudigingsoperatie Belastingdienst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

16

Beleidsverslag

Beleidsprioriteit

Hoofddoelstelling

Prestaties in 2008

Hoofddoelstelling behaald?

7.

Consumenten educatie en
-voorlichting

Samenwerking markt-, overheids-, wetenschapsorganisaties in platform met als doel
verbeteren kennis, vaardigheden, houding en gedrag ten
aanzien van financiële beslissingen

Grootschalig consumentenonderzoek, actieplan en
jongerenonderzoek gepresenteerd. Start gemaakt met
concrete acties.

Ja

8.

Nederland als vestigingsplaats voor financiële
instellingen

Zoveel mogelijk actiepunten
uit het actieplan omzetten in
beleid en regelgeving

– Invoering pandbriefwetgeving
– Wetsvoorstel 1e fase premiepensioeninstelling is naar de
Raad van State toegezonden.
– Holland Financial Centre
(HFC) heeft aan slagkracht
gewonnen.

Ja

9.

Herziening van het
verantwoordings- proces

Meer focus en politieke relevantie in de begroting en het
jaarverslag met inachtneming
van het verminderen van
verantwoordingslasten en
bureaucratie

De eerste resultaten en reacties van de betrokkenen zijn
positief. Er is bijvoorbeeld
meer focus aangebracht in de
beleidsverslagen en -agenda’s
en de uitgaven in de artikelen
zijn beter onderbouwd.

In samenwerking met de
Tweede Kamer, de experimentdepartementen en de Algemene Rekenkamer zal door het
kabinet verder worden gewerkt
aan de verbeteringen. Het experiment loopt tot en met het
jaarverslag over 2009. In 2010
zal het experiment geëvalueerd
worden.

Toelichting beleidsprioriteiten uit het beleidsprogramma
1. Minder regels, minder instrumenten, minder loketten (doelstelling 16)
In 2008 is het programma voor vermindering van regeldruk voor bedrijven
in samenwerking met het ministerie van Economische Zaken krachtig
voortgezet. De aangekondigde activiteiten zijn vrijwel conform planning
uitgevoerd. Alleen de nulmeting nalevingskosten is – als gevolg van de
noodzakelijk gebleken Europese aanbesteding van het onderzoek –
vertraagd en in het verslagjaar zodoende nog niet afgerond (de planning
is nu april 2009). Andere belangrijke onderdelen zijn gerealiseerd, zoals:
+ de nulmeting van de administratieve lasten per 1 maart 2007;
+ verdere reductie van de administratieve lasten (de AL-reductie 2008
bedraagt € 373 mln.; dit is 4,2%. Cumulatief bedraagt de AL-reductie
ten opzichte van 1 maart 2007 € 812 mln.; dit is 9,2% reductie);
+ intensivering van de samenwerking met het bedrijfsleven;
+ afronding voorstellen voor Lex Silencio en voor Vaste Verander
Momenten;
+ in werking zetten van een belevingsmonitor;
+ en afronding van de Fundamentele Verkenningen Bouw- en Transportbelemmeringen.
Over de realisatie van de verschillende maatregelen voor bedrijven wordt
halfjaarlijks (mei en november) integraal gerapporteerd aan de Tweede
Kamer. Deze worden aangevuld met beknopte AL-voortgangsrapportages
op kwartaalbasis. Voor de realisaties op de beleidsterreinen van Financiën
in 2008 wordt verwezen naar deze rapportages (Kamerstukken II 2007/08,
29 515, nr. 264 en 2008/09, 29 515, nrs. 269 en 284). Om de invloed van de
acties op het uiteindelijke resultaat, merkbare verbeteringen in de beleving van ondernemers, in het oog te houden, zijn er periodieke metingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

17

Beleidsverslag

Gemeten wordt in hoeverre ondernemers aangeven last te hebben van
bijvoorbeeld het voortdurend wijzigen van regelgeving of hoge kosten
hebben om te voldoen aan regelgeving of hinder hebben van onnodige
informatieverplichtingen. Ook hiervoor zijn nu concrete doelstellingen
voor 2011 vastgelegd.
Beleidsmatige conclusie
Het programma ligt vrijwel volledig op schema. Ook naar internationale
maatstaven is de Nederlandse overheid bij de aanpak van regeldruk voor
bedrijven koploper in de wereld (Wereldbank1). OESO heeft een aantal
jaren geleden een vergelijkend onderzoek gepubliceerd over alle OESOlanden. Toen zat Nederland overall gezien in de top 5. Momenteel is een
onderzoek van OESO en de Europese Commissie gaande naar de voortgang van de «regulatory management capacities» in de 15 oorspronkelijke
EU-lidstaten. Het onderzoek duurt twee jaar. Eindresultaten daarvan
worden in eerste instantie over ruim een jaar verwacht.
2. Het stimuleren van duurzame consumptie en productie (doelstelling 22)
Belastingheffing is één van de instrumenten om de doelstellingen van het
klimaatbeleid van dit kabinet te bereiken. Om die reden bevatte het
Belastingplan 2008 een groot pakket van fiscale vergroeningsmaatregelen
die in 2008 voor het eerst zijn toegepast. De maatregelen waren gericht op
een zuiniger en schoner autopark, en het zwaarder belasten van milieuonvriendelijke brandstoffen en energie.
De maatregelen voor het autopark hebben geleid tot een toename van het
aandeel zeer zuinige auto’s. In 2007 zijn er 24 000 zeer zuinige, nieuwe
personenauto’s gekocht. In 2008 is dit toegenomen tot 41 000. Ook is het
aandeel van relatief zuinige personenauto’s in de nieuwverkopen toegenomen. Het aandeel auto’s met een A/B-label is toegenomen van 23% in
2007 naar 44% in 20082. Deze toename is overigens voor een deel veroorzaakt door het bevriezen van de labelindeling. Tenslotte is het aandeel
dieselpersonenauto’s met affabriekroetfilter in de nieuwverkopen van
dieselpersonenauto’s in 2008 substantieel gestegen tot meer dan 90%3.
Het Milieu- en Natuurplanbureau heeft ex-ante berekend dat het zwaarder
belasten van milieuonvriendelijke brandstoffen leidt tot een CO2-afname
van tussen de 0,3 en 0,5 Mton in 20204. Aangezien de verpakkingenbelasting in 2008 pas voor het eerst is toegepast zal pas in de loop van
2009 meer duidelijkheid ontstaan over de effecten van deze belasting.

1
http://www.ez.nl/Actueel/Pers_en_
nieuwsberichten/Nieuwsberichten_2008/
November_2008/Nederland_koploper_bij_
aanpak_administratieve_lasten/Review_of_
the_Dutch_Administrati ve_Simplification_
Programme.
2
Bron: RAI/RDC (2009), Verkoopstatistieken
personenauto’s 2008.
3
Bron: Cijfers Belastingdienst.
4
MNP (2007), Beoordeling van milieumaatregelen in het Belastingplan 2008.

In het Belastingplan 2009 zijn wederom een aantal maatregelen genomen
die milieuvriendelijke producten aantrekkelijker maken. De volgende
maatregelen zijn geïntroduceerd:
a. stapsgewijze aanpassing van de grondslag van de BPM naar een
grondslag op CO2 in 2013 gecombineerd met een vrijstelling voor zeer
zuinige auto’s vanaf 2009. Een BPM op CO2-grondslag vormt de basis
van het duidelijk betrekken van de CO2-uitstoot in de kilometerprijs;
b. een halvering van het MRB-tarief tot een kwart voor zeer zuinige
auto’s;
c. een MRB-verlaging voor aardgasauto’s;
d. een verlaagde bijtelling van 20% voor zuinige auto’s van de zaak.
Beleidsmatige conclusie
In 2009 zal wederom worden bekeken welke ruimte er ligt voor additionele
vergroeningsmaatregelen. Hierover zal in mei 2009 aan de Kamer worden
gerapporteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

18

Beleidsverslag

De maatregelen die in het Belastingplan 2009 zijn geïntroduceerd leiden
naar verwachting tot een nog zuiniger autopark. De precieze gevolgen
worden in 2009 gemonitord. Overigens kunnen de effecten van de fiscale
vergroeningsmaatregelen niet los worden gezien van de overige instrumenten binnen het klimaatbeleid. Hiervoor is het project Schoon en
Zuinig opgezet dat in 2010 wordt geëvalueerd. Daarbij wordt bekeken of
de instrumenten die in dit kader ingezet worden, voldoende zijn om de
voor 2020 gestelde milieudoelen te bereiken. Op dat moment zal er eveneens worden gekeken naar de bijdrage uit de fiscaliteit en de eventuele
wenselijkheid van een intensivering van het fiscale instrumentarium.
Toelichting beleidsprioriteiten IXB
3. Ontwikkeling (structureel) EMU saldo
Het structurele EMU-saldo ultimo 2008 ligt lager dan geraamd in de
ontwerpbegroting van 2008. Ten opzichte van 2007 is het structurele
EMU-saldo verbeterd. Let wel, de mate van onzekerheid omtrent het structurele saldo wordt in tijden van snel veranderde economische omstandigheden nog groter.
Het feitelijke EMU-saldo is uitgekomen op 1,0% BBP, hetgeen een verbetering inhoudt ten opzichte van de ontwerpbegroting van 2008. Ook ten
opzichte van 2007 is dit een verbetering. De verbetering ten opzichte van
de ontwerpbegroting 2008 wordt verklaard door een saldo van verschillende mee- en tegenvallers. Bij de rentelasten heeft zich – ondanks de
hogere staatsschuld in 2008 – een meevaller voorgedaan. Ook de aardgasbaten laten een meevaller zien. Het saldo van de lokale overheden daarentegen laat een verslechtering zien ten opzichte van de Miljoenennota 2008.
Tenslotte zijn de belasting- en premie-inkomsten van het Rijk lager uitgevallen dan geraamd bij de Miljoenennota 2008.
De kredietcrisis die in 2008 is begonnen heeft een relatief klein effect op
de ontwikkeling van het EMU-saldo in 2008 gehad. De goede uitgangspositie, de begrotingsregels en het feit dat het zwaartepunt van de doorwerking van de crisis op de economie in 2009 wordt verwacht zijn hier mede
debet aan.
4. Belastingdienst

1

Kamerstukken II 2007/08, 31 236, nr. 3.

a. Loonaangifteketen
In 2008 zijn maatregelen getroffen om de eerste fase van verbetering – de
werkende keten – te realiseren. De genomen maatregelen hebben de
omvang en kwaliteit van de aangeleverde gegevens sterk verbeterd. De
maatregelen betreffen het duidelijker afstemmen en communiceren met
de markt over de (technische) eisen die worden gesteld aan de loonaangifte, en het scherper controleren hierop bij het ontvangen van de
loonaangifte. Ook is door actueel toezicht een bijdrage geleverd door het
binnenhalen van kwalitatief goede en nog ontbrekende loonaangiften
2008. Door een verhoogde kwaliteit van de loongegevens hoeven er ten
opzichte van 2007 bij minder werkgevers jaarloongegevens opgevraagd te
worden. De gegevensuitvraag 2008 blijft beperkt tot 3,7% van het aantal
inhoudingsplichtigen, tegenover circa 6% over 2007.
De Tweede Kamer is bij brief van 3 juli 20081 geïnformeerd over de
ontwikkelingen rond verdergaande vereenvoudiging van de loon- en
premieheffing. De eerste stap is het op 0% stellen van het werknemersdeel van de Awf-premie per 1 januari 2009, vooruitlopend op de afschaf-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

19

Beleidsverslag

fing op termijn. Op dit moment wordt de mogelijkheid onderzocht van een
gesplitste heffing over hetzelfde loon, de loonbelasting/premie volksverzekeringen en inkomensafhankelijke bijdrage Zorgverzekeringswet (ZVW)
van werknemers en de andere loonheffingen van werkgevers.
De Tweede Kamer heeft in 2008 twee voortgangsrapportages ontvangen
over de ontwikkelingen in de loonaangifteketen1.
b. Vereenvoudigingsoperatie Belastingdienst
Om de dienstverlening aan burgers en bedrijven te verbeteren, en tegelijkertijd te komen tot een ingrijpende vereenvoudiging van de ICT-voorzieningen, is het programma vereenvoudigingsoperatie Belastingdienst
gestart. Het plan van aanpak dat op 8 juni 2007 aan de Tweede Kamer is
gestuurd2 heeft de vorm van een vierluik: 1. vereenvoudiging huidige
organisatie (maatregelen voor burgers en bedrijven); 2. vereenvoudiging
toekomstige organisatie (complexiteitsreductie automatisering);
3. vereenvoudiging wetgeving; 4. aanpak problemen Toeslagen. In 2008 is
een nieuw luik toegevoegd aan het plan van aanpak vereenvoudigingsoperatie, te weten de sturing op de ICT-uitvoering. In 2008 zijn over de
uitvoering van het plan van aanpak drie voortgangsrapportages aan de
Tweede Kamer aangeboden3. Hierna worden de verschillende onderdelen
belicht.
Complexiteitsreductie automatisering
De belastingdienst heeft een zeer complexe ICT-omgeving. Het
programma complexiteitsreductie is opgezet om hierin vereenvoudiging
aan te brengen. In 2008 heeft het accent van de activiteiten vooral gelegen
op het realiseren van de generieke voorzieningen. Deze voorziening waren
ultimo 2008 nog niet operationeel. Daarnaast is gewerkt aan het
opschonen van de bestaande applicatieportfolio. Een snelle en eenvoudige samenvoeging is niet mogelijk gebleken vanwege de grote verwevenheid van systemen. De zogeheten voortbrengingsketen (van beleidsinitiatief, ontwerp, bouw, testen t/m in productie gaan) wordt in 2009
doorgelicht door een onafhankelijk bureau. Op basis van de uitkomsten
van deze doorlichting vindt nadere invulling plaats van vervolgstappen.

1
Kamerstukken II 2007/08, 31 066, nr. 43 en
31 236, nr. 3.
2
Kamerstukken II 2006/07, 31 066, nr. 2.
3
Kamerstukken II 2007/08, 31 066, nr. 30,
nr. 48 en nr. 65.

Sturing op ICT-uitvoering
In 2008 zijn in de organisatie nadere voorzieningen getroffen voor een
betere sturing op ICT. Per 15 september 2008 is de CIO-functie ingevuld.
Verder is een nieuw team «ICT-regie en -architectuur» ingericht dat het
Managementteam Belastingdienst ondersteunt.
De procedure om verstoringen in het productieproces snel te kunnen
herstellen (damageprocedure) is per 1 oktober 2008 aangescherpt. Er is
binnen de Belastingdienst een netwerk gevormd van in totaal 120 medewerkers, verspreid over de verschillende productieketens. Zij bewaken de
vitale processen en melden de productieverstoringen bij het speciaal
ingerichte damagemeldpunt. Het meldpunt is voor noodsituaties 7 x 24
uur bereikbaar.
Voor de verbetering van het testtraject zijn voor de korte termijn vier
maatregelen ingevoerd: gefaseerde opstart productie, het Risico Inventarisatie Team, adequate signalering en afhandeling damage en actieve monitoring Poort. De maatregelen hebben aanwijsbaar zes productieproblemen voorkomen door, voordat systemen in productie werden genomen,
aanpassingen te doen.
Om te komen tot structurele verbetering van de ICT-sturing zijn drie prioriteiten gekozen: informatievoorzieningstrategie en -sturing, bedrijfsarchitectuur & portfoliomanagement en kwaliteitsverbetering van de ICT-dienst-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

20

Beleidsverslag

verlening. Gestuurd wordt op vereenvoudiging van de belastingdienstprocessen en betere dienstverlening naar de burger.
Maatregelen voor de burger en het bedrijfsleven
Door het introduceren van een vooringevulde aangifte (VIA) wordt het
burgers gemakkelijker gemaakt om aangifte te doen. Oorspronkelijk was
de planning dat de eerste fase van de VIA in het eerste kwartaal van 2008
zou worden gerealiseerd. Zoals gemeld bij brief van 17 juli 20081 is de
invoering van de VIA verschoven van 2008 naar 2009. In 2008 is met een
beperkte doelgroep een pilot uitgevoerd voor het vooraf invullen van de
aangifte met een aantal gegevens. Medewerkers van de Belastingdienst
en het UWV met hun partners konden elektronisch aangifte doen en
hierbij gebruik maken van een aantal vooringevulde gegevens. Deze pilot
is goed verlopen en krijgt in 2009 een vervolg in de vorm van een landelijke pilot.
In 2008 zijn voor zowel burgers als bedrijven verbeteringen doorgevoerd
op het terrein van digitale dienstverlening. De zoekfunctie op de website
van de Belastingdienst is verbeterd. Er is een digitale nieuwsvoorziening
(Belastingdienst Actueel) gekomen. Er zijn digitale formulieren beschikbaar gekomen voor het aanvragen van uitstel aangifte Inkomstenbelasting
en het maken van bezwaar. Het verzenden via internet van digitale formulieren voor uitstel aangifte Inkomstenbelasting en Vennootschapsbelasting is mogelijk gemaakt. Ook het inzenden van bezwaarschriften via
internet is per 1 juli 2008 mogelijk gemaakt voor burgers en bedrijfsleven.
Hierbij ondertekenen particulieren met hun DigiD, terwijl dit voor ondernemers verloopt via het persoonlijk domein. Ten slotte is het vanaf
oktober 2008 mogelijk om het aanvraagformulier voor een verklaring
arbeidsrelatie (VAR) online op de internetsite van de Belastingdienst in te
vullen en digitaal te versturen.
Een volgend speerpunt is de telefonische bereikbaarheid. De doelstelling
voor de bereikbaarheid van de Belasting Telefoon (80–85%) is grotendeels
gerealiseerd (realisatie 81%). De Belastingdienst is goed bereikbaar zowel
per telefoon, internet als aan de balie. In 2008 is een aantal werkzaamheden ten behoeve van een snelle dienstverlening aan burgers en bedrijven verschoven naar de BelastingTelefoon. Het betreft het verlenen van
uitstel aan particulieren, het doorgeven van inkomenswijzigingen voor
toeslagen, het stopzetten van toeslagen en het intrekken van lopende
toeslagbeschikkingen.
De doorlooptijden van een aantal processen is verbeterd. Voor de afgifte
van de verklaring arbeidsrelatie (VAR) is over het hele jaar bezien de doelstelling om doorsneeverzoeken binnen vijf werkdagen af te doen, gerealiseerd. Voor het toekennen van een omzetbelastingnummer en loonheffingennummer geldt dat met een cumulatieve score over heel 2008 van
87% de doelstelling van 98% niet is gerealiseerd. De laatste maanden van
het jaar gaf een stijgende lijn te zien (september 93%, oktober 94%,
november 96% en december 96%).
Voor het tijdig kunnen aanpassen van de geautomatiseerde loonadministratie voor het nieuwe jaar hebben werkgevers en softwareleveranciers
er baat bij dat de loonaangifte voor het nieuwe jaar zo vroeg mogelijk
wordt vastgesteld en gepubliceerd. Het is gelukt de aangifteset voor de
loonaangifte 2008 op 1 oktober 2007 te publiceren, na afstemming met de
markt.
1

Kamerstukken II 2007/08, 31 066, nr. 58.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

21

Beleidsverslag

Voor de doelgroep van 28 000 belastingadviseurs is een aparte «Helpdesk
Intermediairs» beschikbaar gesteld. Via klantenpanels en accountteams
voor intermediairs is de communicatie tussen adviseurs en de Belastingdienst verbeterd.
Vereenvoudiging wetgeving
Hiervoor is bij de loonaangifteketen al ingegaan op de ontwikkelingen
rond verdergaande vereenvoudiging van de loon- en premieheffing. Ten
aanzien van het onderwerp «arbeidsrelaties» ontvangt de Tweede Kamer
een probleemanalyse, waarna vóór de zomer van 2009 een uitwerking van
de oplossingsrichtingen plaatsvindt. In september 2008 is gestart met een
beleidsonderzoek om te kijken hoe de verschillende toeslagen kunnen
worden vereenvoudigd (zie onder c).
c. Toeslagen
In de brief van 5 november 2008 aan de Tweede Kamer1 is aangegeven
dat de implementatie van het nieuwe systeem niet per 1 januari 2009 is
gerealiseerd. Mede gezien het uitgangspunt dat er een ordentelijk implementatieproces moet zijn, is besloten het nieuwe Toeslagensysteem in het
najaar van 2009 te implementeren. Om eventueel negatieve gevolgen van
het uitstel van het nieuwe Toeslagensysteem voor de dienstverlening zo
veel mogelijk weg te nemen neemt de Belastingdienst in 2009 een aantal
maatregelen. De belangrijkste hiervan betreft de inrichting van speciale
regionaal georganiseerde teams die burgers met complexe, meerjarige
belasting- en toeslagproblemen helpen. Dit houdt onder andere ook in dat
de Belastingtelefoon deze burgers actief benadert. Zonodig gebeurt dit
buiten de reguliere kantoortijden.
In september 2008 is gestart met het Interdepartementaal Beleidsonderzoek Vereenvoudiging Toeslagen (IBO)2. De werkgroep, bestaande uit
vertegenwoordigers van de departementen SZW, OCW, VWS, WWI, J&G,
FIN, EZ en een deelnemer van CPB, heeft als opdracht meegekregen voorstellen voor vereenvoudiging te doen die ertoe leiden dat toeslagen voor
de burger eenvoudig zijn aan te vragen, de werking voor hen begrijpelijk
is en voor de Belastingdienst goed uit te voeren.
De uitvoering in 2008 van de toeslagen (huur, zorg en kinderopvang) is
over het algemeen goed verlopen. Grote verstoringen hebben zich niet
voorgedaan. Aanvragen en mutaties konden beter en sneller worden
verwerkt dan voorgaande jaren. Ook de automatische verwerking van de
jaarlijkse huurverhoging is zonder noemenswaardige problemen afgehandeld. Verder is in 2008 veel energie gestoken in het definitief toekennen
over de jaren 2006 en 2007. Bij het definitief toekennen 2006 is de Belastingdienst geconfronteerd met een aantal tekortkomingen in de kwaliteit
van de gegevens. Dit heeft tot diverse massale reparatieacties geleid. Het
beeld van het definitief toekennen 2007 is positiever. Ultimo 2008 heeft
het definitief afrekenen over 2007 voor circa 75% plaatsgevonden: van de
circa 6,7 mln. huur- en zorgtoeslagen over 2007 waren ultimo 2008 circa
5 mln. definitief vastgesteld.
d. Uitvoering kindertoeslag
Per 1 januari 2008 voert de Belastingdienst de kindertoeslag uit. Deze
vervangt de kinderkorting in de inkomstenbelasting. De uitvoering van de
kindertoeslag in 2008 is goed verlopen. Per 1 januari 2009 is de kindertoeslag vervangen door de regeling kindgebonden budget. In december 2008
zijn de eerste voorschotten voor het kindgebonden budget uitbetaald.
1
2

Kamerstukken II 2008/09, 31 066, nr. 64.
Kamerstukken II 2007/08, 31 580, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

22

Beleidsverslag

Beleidsmatige conclusie
De beleidsprioriteiten 2008 zijn voor een belangrijk deel gerealiseerd. De
belangrijkste positieve resultaten zijn de verbetering van de dienstverlening aan burgers en bedrijven, de ontwikkelingen binnen de loonaangifteketen en de invoering van de kindertoeslag per 1 januari 2008. Ten aanzien
van de loonaangifteketen is het nu zaak om de tijdelijke verbetermaatregelen te vervangen door structurele. Dit neemt niet de zorg weg over de
voortgang en ontwikkelingen op andere beleidsterreinen, zoals de implementatie van het nieuwe systeem voor de Toeslagen en de voortgang van
de complexiteitsreductie automatisering. Deze zorgpunten verdienen en
krijgen in 2009 extra aandacht.
5. Corporate Governance
Ook in 2008 heeft de corporate governance van beursvennootschappen
nadrukkelijk in de belangstelling gestaan. Bij de recente kredietcrisis zijn
vragen rondom bezoldigingstructuur en interne risicobeheersing bij financiële instellingen aan het licht gekomen. In juni 2008 is door de Monitoring Commissie Corporate Governance Code (Commissie Frijns) het
rapport evaluatie en actualisering Nederlandse corporate governance
code gepresenteerd, waarin rekening is gehouden met de eerste ervaringen met de kredietcrisis. In het rapport1, waarin zij de balans opmaakt
van drie jaar monitoring van de naleving van de Code, is de Commissie
onder meer gekomen met voorstellen voor aanpassing van de Code op
het gebied van beloningen van bestuurders, diversiteit in de samenstelling van de raad van commissarissen, verantwoordelijkheid van aandeelhouders en de rol van bestuur en raad van commissarissen bij overnames. Op 10 december 2008 heeft de Commissie de aan de nieuwste
inzichten aangepaste Code aangeboden aan het kabinet en verzocht de
Code wettelijk te verankeren.
Tevens heeft de Commissie op 10 december 2008 het rapport met de
resultaten van de naleving van de Code door Nederlandse beursvennootschappen in het boekjaar 2007 gepresenteerd. Daaruit bleek dat de Code
voor 89% procent door de Nederlandse beursvennootschappen is toegepast en door 6% is uitgelegd. Dit leidt tot een nalevingspercentage van
95%. In september 2008 heeft de Raad van State advies uitgebracht over
het wetsvoorstel naar aanleiding van het advies van de Commissie Frijns
van mei 2007 over de rol van aandeelhouders. Dit wetsvoorstel zal naar
verwachting in het voorjaar 2009 bij de Tweede Kamer worden ingediend.
Verder is de wetgeving ter implementatie van de Europese transparantierichtlijnen afgerond. Deze wetgeving bevat informatieverplichtingen voor
uitgevende instellingen ten einde beleggers en andere betrokkenen van
adequate bedrijfs- en marktinformatie te voorzien.
Beleidsmatige conclusie
De corporate governance Code is conform de doelstelling geactualiseerd.
De wetgeving ter implementatie van de Europese transparantierichtlijn is
afgerond. Verdere beleidsontwikkeling, al dan niet door middel van zelfregulering, lijkt gewenst op het terrein bezoldiging en interne risicobeheersing van bestuurders van financiële instellingen naar aanleiding van de
resultaten van de kredietcrisis.
6. Herijking staatsdeelnemingenbeleid

1

http://www.commissiecorporategovernance.
nl/Evaluatierapport_juni_20081.

In de voorgaande jaren vormde de Nota Staatsdeelnemingenbeleid uit
2001 de basis voor het op de staatsdeelnemingen toegepaste beleid. Dit
heeft geleid tot het privatiseren van een groot aantal staatsdeelnemingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

23

Beleidsverslag

Het aantreden van het Kabinet Balkenende IV met een andere visie op
staatsdeelnemingen en de wijze van borging van de desbetreffende
publieke belangen was, samen met het veranderde karakter van de portefeuille van resterende staatsdeelnemingen, aanleiding om een nieuwe
nota op te stellen over het te voeren deelnemingenbeleid.
De Minister van Financiën heeft op 7 december 2007 een brief naar de
Tweede Kamer gestuurd met daarin de nieuwe Nota Staatsdeelnemingenbeleid1. Deze nota is 16 juni 2008 met de Tweede Kamer besproken. Met
deze nota is het adagium van «privatiseren, tenzij» verlaten en vervangen
door «publiek, tenzij». Hiermee komt het accent te liggen bij een actief
publiek aandeelhouderschap, waarin de adequate borging van publieke
belangen en het toezicht op beloningsbeleid, vermogensposities, investeringsbeslissingen en de strategie van de deelnemingen centraal staan.
Bedrijfseconomisch doelmatig beheer van de deelnemingen blijft hierbij
het uitgangspunt, zoals terug te vinden in operationele doelstelling 1 van
beleidsartikel Financieringsactiviteiten publiek-private sector (zie art.
4.3.1).
Beleidsmatige conclusie
In 2008 is gewerkt aan de meer specifieke invulling van de Nota Deelnemingenbeleid. De activiteiten hebben zich in 2008 met name gericht op
het opstellen van concrete richtlijnen hoe het nieuwe deelnemingenbeleid
en de daarin genoemde vier pijlers, de statuten en MVO moeten worden
geïmplementeerd. Tevens is een begin gemaakt om de richtlijnen per
deelneming te implementeren.
7. Consumenteneducatie en -voorlichting
De financiële crisis onderstreept het belang van goed financieel beheer
door consumenten. Het platform CentiQ is een samenwerkingsverband
van overheden, consumenten- en branche- organisaties en de wetenschap. CentiQ heeft tot doel er voor te zorgen dat consumenten hun financieel beheer – nu en met een lange termijn horizon – beter op orde
hebben. Het platform heeft in 2008 onderzoeken naar financieel inzicht
onder volwassenen en jongeren gepresenteerd. Daarnaast is een gezamenlijk actieplan gepresenteerd. In de tweede helft van 2008 is gestart
met de uitvoering van het actieplan. Dit heeft een aantal projecten opgeleverd, gericht op vergroting van de bewustwording van consumenten op
het thema «omgaan met geld». Voorbeelden van projecten zijn: een
nieuwe versie van de Geldkoffer, de introductie van een aantal tools
(Pensioenplanner, Bufferberekenaar, Risicometer lenen), de ontwikkeling
van een Basisvisie Financieel Inzicht, de verspreiding van de Tabbladenset
Bewaren van het Nibud aan gemeentes, sociale diensten en kredietbanken, de uitrol door E-quality van Vrouw & Geld cafés, een pensioenspreekuur van Pensioenkijker.nl en Hogeschool Zuyd.
Beleidsmatige conclusie
De samenwerking tussen betrokken organisaties in het platform is verder
uitgebouwd. Door de uitvoering van grondig onderzoek en het neerleggen
van plannen voor de toekomst is een goede basis gelegd voor uitvoering
van concrete activiteiten ten behoeve van het verbeteren van kennis,
vaardigheden, houding en gedrag ten aanzien van financiële beslissingen.
8. Nederland als vestigingsplaats voor financiële instellingen

1

Kamerstukken II, 2007/08, 28 165, nr. 69.

De prominente aanwezigheid van de kredietcrisis heeft niet weggenomen
dat het in 2008 van belang was om het Nederlandse vestigingsklimaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

24

Beleidsverslag

voor financiële instellingen te stimuleren. In dit verband kan worden
aangegeven dat de pandbriefwetgeving, waarmee obligaties als onderpand aantrekkelijker worden als financieringsinstrument, is ingevoerd.
Daarnaast is gewerkt aan de introductie van de algemene pensioeninstelling. Het wetsvoorstel over de premiepensioeninstelling, de eerste fase
van het introductietraject, is in december 2008 aan de Raad van State
toegezonden. Ook is, tezamen met het ministerie van SZW, nagedacht
over hoe de tweede fase (de ondernemingspensioenfonds-route) en de
derde fase de Defined Benefit-Algemeen Pensioen Instelling (de «DB-API»)
vormgegeven kan worden. Naast deze specifieke mijlpalen heeft Holland
Financial Centre (HFC) in het eerste jaar van haar bestaan aan slagkracht
gewonnen. Dit laatste draagt bij aan de realisatie van de doelstellingen
van HFC en de hierop aansluitende actiepunten uit het overheidsprogramma1.
Beleidsmatige conclusie
In 2008 zijn enkele actiepunten verwezenlijkt. Op tal van andere actiepunten is samenwerking van de grond gekomen, waarbij HFC als aanjager
samen met alle betrokken partijen, steeds beter in staat is om haar rol op
een juiste manier in te vullen.
9. Herziening van het verantwoordingsproces
De verantwoording maakt een belangrijk onderdeel uit van de begrotingscyclus. In het verantwoordingsdebat in mei 2007 is door de Tweede Kamer
en door de minister van Financiën geconstateerd dat de huidige wijze van
verantwoording te weinig politiek is, de verantwoording te veel gedetailleerde gegevens bevat en dat de koppeling ontbreekt tussen de beleidsresultaten en beleidsvoornemens. Mede gelet op de in het Coalitieakkoord
opgenomen reductie van rijksoverheidspersoneel en vermindering van de
controle- en verantwoordingslasten is een verbetering van de wijze van
verantwoording noodzakelijk. In het verantwoordingsdebat heeft de
Tweede Kamer hiervoor ook suggesties gedaan. In de brief van 2 juli
20072 zijn, rekening houdend met de suggesties van de Tweede Kamer,
vier denkrichtingen opgenomen voor verandering van het verantwoordingsproces. De oplossingsrichtingen zijn in overleg met de departementen, de Commissie voor de Rijksuitgaven en de Algemene Rekenkamer
verder uitgewerkt. Deze intensieve samenwerking heeft geresulteerd in
een gedetailleerde uitwerking van één van de oplossingen, beschreven in
de brief van 20 december 20073. Dit voorstel, dat later de naam «experiment Verbetering verantwoording en begroting» heeft gekregen, heeft
van de Tweede Kamer een akkoord gekregen tijdens het Algemeen
Overleg op 6 februari 2008. Omdat de verantwoording en de begroting
nauw met elkaar samenhangen heeft het experiment ook betrekking
gekregen op de begroting.

1

Kamerstukken II 2007/08, 31 064, nr. 5.
Kamerstukken II 2006/07, 31 031, nr. 17.
3
Kamerstukken II 2007/08, 31 031, nr. 19.

Het experiment is van start gegaan bij het jaarverslag over het begrotingsjaar 2007 met de experimentdepartementen VWS, Buitenlandse Zaken en
LNV. Bij de begroting 2009 zijn op verzoek van de Tweede Kamer het
ministerie van VROM en WWI toegevoegd aan het experiment. De
experimentdepartementen hebben begrotingen die naar aard en omvang
sterk van elkaar verschillen: dit betekent dat het experiment per departement specifiek wordt ingevuld en tot andere uitkomsten leidt. Op deze
manier wordt in belangrijke mate bijgedragen aan de leerfunctie van het
experiment.

2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

25

Beleidsverslag

Belangrijkste doelstelling van het experiment betreft meer focus en politieke relevantie in de begroting en het jaarverslag met inachtneming van
het verminderen van verantwoordingslasten en bureaucratie. Randvoorwaarde voor het experiment is om recht te blijven doen aan het budgetrecht van de Tweede Kamer en om ongewenst informatieverlies te voorkomen. Op 22 december 2008 heeft de minister van Financiën de Tweede
Kamer een brief gezonden omtrent de tussenevaluatie van het experiment1.
Beleidsmatige conclusie
De eerste resultaten van het «experiment Verbetering verantwoording en
begroting» zijn positief. In samenwerking met de Tweede Kamer, de
experimentdepartementen en de Algemene Rekenkamer zal door het
kabinet verder worden gewerkt aan de verbeteringen.
Door alle betrokken departementen worden op de volgende punten mogelijkheden tot verdere ontwikkelingen gezien:
+ ondanks de reeds doorgevoerde scherpere focus in de beleidsverslagen/agenda’s, kan nog kritisch worden gekeken naar de lengte van de
tekst en het detailniveau van de beleidstoelichting. De beleidsagenda’s
zijn vaak nog te lang en te gedetailleerd;
+ de beleidsartikelen kunnen nog verbeterd worden door de onderbouwing van de uitgaven uit te breiden. Bovendien kunnen de departementen nog meer historische ontwikkeling van de uitgaven en prestaties opnemen, als ook zinvolle indicatoren toevoegen;
+ het systematisch opnemen van beleidsconclusies, waar dit nog onvoldoende het geval is;
+ meer betrokkenheid van de Tweede Kamer bij de programmering van
beleidsdoorlichtingen en een meer integrale evaluatieprogrammering.

1

Kamerstukken II 2008/09, 31 031, nr. 22.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

26

Beleidsartikelen

4. BELEIDSARTIKELEN
4.1 Belastingen
4.1.1 Fiscaal beleid en wetgeving
Algemene beleidsdoelstelling
Het ontwerpen van beleid gericht op het generen van inkomsten en het
realiseren van niet-fiscale doelstellingen van het overheidsbeleid.
Doelbereiking en maatschappelijke effecten
Middels lastenverzwaringen en -verlichtingen is beleid ontwikkeld voor de
financiering van het overheidsbeleid voor deze kabinetsperiode. Verder
zijn er structuurversterkende maatregelen genomen op het gebied van
ondernemerschap, mobiliteit en vergroening, inkomensbeleid en vereenvoudiging. Daarnaast is het fiscale instrument ingezet voor de realisatie
van niet-fiscale doelstellingen, zoals het uitbreiden van de Wet bevordering speur- en ontwikkelingswerk (WBSO). De maatregelen die in dit kader
zijn genomen volgen uit het Belastingplan 20091 en de wet «Overige
fiscale maatregelen 2009»2 en worden onder de operationele doelstellingen nader toegelicht.
Externe factoren
Door tijdige parlementaire afronding en kwalitatief hoogwaardige fiscale
wet- en regelgeving is de algemene doelstelling volledig behaald.
4.1.2 Operationele doelstellingen
4.1.2.1 Operationele doelstelling 1: Het genereren van inkomsten
Doelbereiking
Om de investeringsagenda die het kabinet deze kabinetsperiode voorstaat
te kunnen financieren, is middels het Belastingplan 2009 opnieuw een
grote stap gezet. Door de fiscale maatregelen die het kabinet neemt ten
aanzien van onder andere het inkomensbeleid en mobiliteit en vergroening worden de middelen gegenereerd die nodig zijn om de plannen voor
de resterende twee jaar te realiseren. De maatregelen die in dit kader zijn
genomen betreffen onder andere:
+ de introductie van een houdbaarheidsbijdrage door gedeeltelijke
indexatie van de bovengrens van de tweede schijf inkomstenbelasting;
+ maatregelen in het kader van het inkomensbeleid (zoals de verhoging
tarief tweede schijf IB);
+ verhoging van het MRB-tarief voor motoren en voor vrachtwagens van
klasse Euro 0,I,II;
+ de aanpassing van de BTW-vrijstelling voor medische diensten.
Instrumenten
2008
+ Het ontwerpen van fiscale wet- en regelgeving, zoals het Belastingplan.

1
2

Realisatie
Ja

Kamerstukken II 2008/09, 31 074, nr. 2.
Kamerstukken II 2008/09, 31 705, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

27

Beleidsartikelen

4.1.2.2 Operationele doelstelling 2: Het realiseren van niet-fiscale doelstellingen van kabinetsbeleid.
Doelbereiking
Naast een inkomstengenererende, functie worden met het belastinginstrument ook niet-fiscale doelstellingen beoogd. Hierbij kan onder andere
gedacht worden aan het bevorderen van ondernemerschap, vergroening
en het vereenvoudigen van regelgeving. Voor het bevorderen van ondernemerschap en het vereenvoudigen van regelgeving kan verwezen worden
naar het Belastingplan 2009 en de wet «Overige fiscale maatregelen
2009». Ter bevordering van ondernemerschap is de MKB-winstvrijstelling
verhoogd. Daarnaast zijn vanwege uitstel van de vereiste goedkeuring
voor de optionele rentebox de MKB tarieven in de Vpb voor 2008
verlaagd. Tenslotte zijn de faciliteiten voor de zeevaart en de faciliteiten
voor speur- en ontwikkelingswerk (WBSO) uitgebreid. Met betrekking tot
de WBSO is per 1 januari 2009 de definitie van speur- en ontwikkelingswerk verruimd. Hiermee is invulling gegeven aan de aankondiging van het
kabinet in het Beleidsprogramma om innovatief ondernemerschap te
bevorderen door intensivering van de WBSO. Daarnaast is wetgeving
aangenomen waardoor het bereik van de afdrachtvermindering voor
speur- en ontwikkelingswerk is uitgebreid. Hierbij valt te denken aan
wetgeving waardoor ook niet in Nederland wonende bestuurders en
commissarissen van Nederlandse vennootschappen als werknemer voor
de afdrachtverminderingen worden aangemerkt.
In het Belastingplan 2009 zijn opnieuw een aantal maatregelen genomen
die milieuvriendelijke producten aantrekkelijker maken. Het gaat hierbij
om de volgende maatregelen:
+ aanpassing van de grondslag van de BPM naar een grondslag op basis
van CO2-uitstoot;
+ een vrijstelling van BPM voor zeer zuinige auto’s;
+ een verdere verlaging van het MRB-tarief voor zeer zuinige auto’s;
+ MRB-verlaging voor aardgasauto’s;
+ een verlaagde bijtelling van 20% voor een nieuwe categorie zuinige
auto’s van de zaak.
Ook het lasten- en koopkrachtbeleid behoort tot de niet-fiscale doelstellingen. In dat kader valt te denken aan de verhoging van de arbeidskorting
en de versterking van de inkomensafhankelijkheid van de inkomensafhankelijke aanvullende combinatiekorting (verhoging van het opbouwpercentage met 0,7% naar 3,8%).
In 2008 is een uitgebreide verkenning uitgevoerd naar de vormgeving van
een brede levensloopregeling in de inkomstenbelasting. Omdat het niet
mogelijk bleek om de ambities van het kabinet mogelijk te maken binnen
de gestelde randvoorwaarden, is een voorstel voor een dergelijke regeling
niet in het Belastingplan 2009 opgenomen (zie hierna voor een nadere
toelichting).
Ten slotte zijn in 2008 in het kader van een gunstig vestigingsklimaat met
onder andere Australië, Barbados, Brazilië, Colombia, Hong Kong, Japan,
het eiland Man en Oman onderhandelingen gevoerd, gericht op de afsluiting of herziening van een bilateraal belastingverdrag. Ook is met
Bermuda onderhandeld over een informatieuitwisselingsovereenkomst.
De belastingverdragen met Azerbeidjan, Bahrein, Ghana, Saoedi-Arabië,
het Verenigd Koninkrijk en Qatar zijn in 2008 ondertekend, alsmede
wijzigingsprotocollen bij de bestaande verdragen met Estland, Mexico,
Oostenrijk en Zuid-Afrika, alsmede een informatie-uitwisselingsovereenkomst met Guernsey.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

28

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008
+ Het ontwerpen van fiscale wet- en regelgeving, zoals het uitbreiden
van de Wet bevordering speur- en ontwikkelingswerk (WBSO) en
ontwikkeling en het verbreden van de levensloopregeling;
+ Het afsluiten en uitvoeren van bilaterale belastingverdragen.

Realisatie
Ja

Ja

Toelichting instrumenten
Een brede levensloopregeling in de inkomstenbelasting zou de ambities
zoals geformuleerd in het coalitieakkoord ten aanzien van de levensloopregeling, mogelijk kunnen maken (bijvoorbeeld gebruik van het tegoed in
de periode tussen twee banen en deelname door zelfstandigen). Wel zou
dit betekenen dat geen controle mogelijk is op specifieke opnamedoelen.
Het verliezen van dit sturingsinstrument is dermate bezwaarlijk dat in 2008
geen voorstel is gedaan voor een brede levensloopregeling. Wel is afgesproken om te bezien of door middel van een subsidie (regeling aan de
uitgavenkant) de gewenste doelen, binnen de gestelde randvoorwaarden,
wel bereikt kunnen worden. Ook is in het kader van vereenvoudiging
geregeld dat de ouderschapsverlofkorting per 2009 wordt losgekoppeld
van de levensloopregeling.
Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Het inzetten van het fiscale instrument is erop gericht om de niet-fiscale
doelstellingen van het kabinetsbeleid te realiseren. Dit zijn, tenzij expliciet
anders vermeld, grotendeels doelstellingen van andere departementen.
De betreffende departementen verantwoorden zich over de mate van
doelbereiking. Hierover worden derhalve geen meetbare gegevens opgenomen binnen de begroting en het jaarverslag IXB.
4.1.2.3 Operationele doelstelling 3: Het verzorgen van wetgeving ter
ondersteuning van de uitvoering van niet-fiscale taken door de Belastingdienst en het vereenvoudigen van fiscale wet- en regelgeving teneinde
taken van de Belastingdienst te vergemakkelijken.
Doelbereiking
Op het gebied van wet- en regelgeving zijn er technische aanpassingen in
de Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen (Awir) gerealiseerd
met het oog op vereenvoudiging voor de uitvoering en uitstel van de
dwangsomregeling tot 1-1-2011. Deze zijn opgenomen in de wet «Overige
fiscale maatregelen 2009». In de Fiscale onderhoudswet 2009 is een
aanpassing opgenomen van de hardheidsclausule Awir in verband met de
motie Jurgens1. In het Uitvoeringsbesluit Awir is de voorkoming samenloop van dubbele tegemoetkomingen geregeld.
In 2008 zijn de Algemene douanewet c.a. en de herziene Wet «belastingen
op milieugrondslag» tot stand gekomen. In het kader van het belastingplan 2009 zijn daarnaast vereenvoudigingsmaatregelen gerealiseerd op
het terrein van de loonheffingen (verklaring arbeidsrelatie, loon-in loonover problematiek, eerstedagsmelding). Ten aanzien van het onderwerp
«arbeidsrelaties» heeft de Tweede Kamer eind 2008 een probleemanalyse
ontvangen. Op verzoek van de Tweede Kamer zal voor 1 mei een nadere
uitwerking naar de Tweede Kamer worden gezonden.
1
Kamerstukken I 2006/07, 26 200 VI, nr. 65 en
21 109, D.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

29

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008

Realisatie

+ Het ontwerpen van niet-fiscale wet- en regelgeving, zoals in het kader
van de Algemene wet inkomensafhankelijke regelingen (Awir);
+ Het ontwerpen van fiscale wet- en regelgeving, zoals in het kader van
de vereenvoudigingsoperatie en administratieve lastenverlichting.

Ja
Ja

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
De mate van doelbereiking komt tot uiting bij de meetbare gegevens van
de Belastingdienst.
4.1.2.4 Operationele doelstelling 4: Het evalueren van fiscale wet- en
regelgeving
Doelbereiking
Ultimo 2008 zijn bijna alle belastinguitgaven van de vijfjaarlijkse cyclus
geëvalueerd. De conclusies van de evaluaties worden ieder jaar opgenomen in bijlage 5 van de Miljoenennota. Zoals in de laatst verschenen
Miljoenennota is aangekondigd zullen, in 2009 de resterende belastinguitgaven worden geëvalueerd. Het betreft de giftenaftrek, enkele
BTW-regelingen en de regelingen rond bedrijfsbeëindigingen.
Instrumenten
2008
+ Evaluatieonderzoeken

Realisatie
Ja

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Het ministerie van Financiën verricht in nauwe samenwerking met de
betrokken departementen in een vijfjaarlijkse cyclus evaluaties van alle
belastinguitgaven zoals opgenomen in bijlage 5 van de Miljoenennota
2009. In de genoemde bijlage wordt elk jaar een overzicht gegeven van de
afgeronde evaluaties in het afgelopen jaar en komt ook de mate van doelbereiking tot uiting.
4.1.3 Belastingdienst
Algemene beleidsdoelstelling
Burgers en bedrijven zijn bereid hun wettelijke verplichtingen ten aanzien
van de Belastingdienst na te komen (compliance).
Doelbereiking en maatschappelijke effecten
De Belastingdienst gaat in zijn handelen uit van vertrouwen in de belastingplichtige. Vandaar het accent op goede voorlichting en dienstverlening. Keerzijde is dat de Belastingdienst adequaat toezicht houdt op de
naleving van de wettelijke verplichtingen en deze zo nodig strafrechtelijk
afdwingt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

30

Beleidsartikelen

Het beoogde doel voor 2008 is bereikt.
Realisatie meetbare gegevens bij de algemene doelstelling
Prestatie-indicatoren (in %) (basiswaarde = 2004)

Belastingontduiking is onaanvaardbaar
Zelf belasting ontduiken is vrijwel uitgesloten
Belasting betalen betekent iets bijdragen

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

88
75
58

84
71
52

86
77
54

90
79
55

92
82
49

Bron: Fiscale monitor

Toelichting
Met kleine verschillen tussen de jaarlijkse cijfers, bewegen de cijfers zich
de laatste jaren rond een bepaalde hoogte. Het percentage ondervraagden
dat belasting ontduiken (volstrekt) onaanvaardbaar vindt, laat de laatste
jaren een stijgende lijn zien. Ook in 2008 zet deze stijgende lijn door.
Douaneklanten scoren hier het hoogst (98% onaanvaardbaar) en particulieren scoren het laagst (82%).
De stijgende lijn is ook te zien bij het item «zelf belasting ontduiken is
vrijwel uitgesloten». Ook hier scoren particulieren het laagst (ruim 70%)
en in dit geval scoren fiscaal adviseurs het hoogst (92%).
Ook in 2008 ervoeren veel belastingplichtigen het betalen van belasting
niet als vanzelfsprekend. De dalende lijn zet door in 2008. Ondernemers
en Douaneklanten scoren iets meer dan 50% en zijn relatief het meest
positief. Van de particulieren en toeslaggerechtigden vindt minder dan de
helft dat ze iets bijdragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

31

Beleidsartikelen

Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Beleidsartikel 1 Belastingen
Bedragen x € 1000
Algemene beleidsdoelstelling: Het
ontwerpen van beleid gericht op het
genereren van inkomsten en het realiseren van niet-fiscale doelstellingen
van het overheidsbeleid.

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2004

2005

2006

2007

2008

2008

2008

Verplichtingen

3 033 341

3 261 247

3 456 408

3 635 552

3 652 322

3 266 584

385 738

Uitgaven
Programma-uitgaven

3 010 723
687 706

3 244 574
564 195

3 438 191
665 182

3 625 570
815 690

3 572 425
677 939

3 266 584
556 036

305 841
121 903

135 400

75 425

64 588

61 274

552 306

488 770

600 594

754 416

62 861
0
615 078

54 786
1 250
500 000

8 075
– 1 250
115 078

Apparaatsuitgaven

2 323 017

2 680 379

2 773 009

2 809 880

2 894 486

2 710 548

183 938

Ontvangsten
Programma-ontvangsten

92 813 280 106 850 958 111 562 458 117 950 276 119 560 914
92 773 282 106 802 400 111 518 761 117 885 078 119 526 179

125 007 829
124 982 357

– 5 446 915
– 5 456 178

Algemene beleidsdoelstelling
Belastingontvangsten

91 761 317 105 872 334 110 378 381 116 649 325 118 263 240

123 974 404

– 5 711 164

Doelstelling 2 Bevorderen dat belastingplichtigen en premieplichtigen hun
wettelijke verplichtingen nakomen
Programma
Rentevergoeding depotstelsel
Heffing- en invorderingsrente

Doelstelling 2 Bevorderen dat belastingplichtigen en premieplichtigen hun
wettelijke verplichtingen nakomen
Programma

291 661

287 692

282 032

318 638

343 038

287 953

55 085

Heffing- en invorderingsrente

720 304

642 374

858 348

917 115

919 902

720 000

199 902

Apparaatsontvangsten

39 998

48 558

43 697

65 198

34 734

25 472

9 262

Toelichting bij tabel budgettaire gevolgen van beleid
Verplichtingen
Voor een toelichting op het verschil tussen ontwerpbegroting en realisatie
wordt verwezen naar de toelichting op de uitgaven.
Het grote verschil tussen de totale verplichtingen ten opzichte van de
totale uitgaven wordt verklaard door aangegane verplichtingen die in
latere jaren tot betaling komen.
Uitgaven
Programma (+ € 8,1 mln.)
Het verschil wordt als volgt verklaard:
– Rijksbijdrage WOZ-kosten (+ € 5,9 mln.)
In het Uitvoeringsbesluit kostenverrekening en gegevensuitwisseling Wet
waardering onroerende zaken 2008 is vastgelegd dat het Rijk (i.c. de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

32

Beleidsartikelen

Belastingdienst) voor 40% bijdraagt aan de WOZ-kosten. Voor 2008 zijn de
totale kosten (het zogenaamde macro-kostenforfait) vastgesteld op
€ 140,2 mln. Het aandeel voor het Rijk is dan € 56,1 mln. In de begroting
IXB was in 2008 € 50,1 mln. beschikbaar. Bij 1ste suppletore begroting
2008 zijn de benodigde middelen toegevoegd.
– Proceskostenvergoeding (+ € 0,7 mln.)
Belastingplichtigen komen in aanmerking voor een teruggaaf van bezwaarkosten indien zij in het gelijk worden gesteld bij een bezwaarprocedure.
De belastingplichtigen hebben in 2008 een groter beroep gedaan op deze
teruggaaf dan was geraamd.
– Diversen (+ € 1,5 mln.)
Bij de diverse programmauitgaven waren de realisaties hoger dan
geraamd als gevolg van hogere rente-uitgaven aan de Europese Unie en
een toename van de niet-terugvorderbare uitbetalingen.
Rentevergoeding depotstelsel (– € 1,25 mln.)
De invoering van het depotstelsel is uitgesteld. De oorzaak is de vertraagde invoering van het nieuwe debiteurensysteem. Het depotstelsel en de
invoering daarvan, is afhankelijk van dat systeem. De voor 2008 geraamde
rentevergoeding (€ 1,25 mln.) is komen te vervallen.
Heffing- en invorderingsrente (+ € 115,1 mln.)
De realisatie is € 115 mln. hoger uitgekomen. Een oorzaak is dat de definitieve verdeelsleutel van de uitgaven tussen Rijk en sociale fondsen die
eind 2008 is vastgesteld, afweek van de voorlopige (geraamde) verdeelsleutel. Daarnaast zijn de rentetarieven gestegen.
Apparaatsuitgaven (+ € 183,9 mln.)
Het verschil wordt als volgt verklaard:
Loonbijstelling (+ € 60,5 mln.)
Voor de compensatie van gestegen lonen.
Toeslagen (+ € 51 mln.)
+ De extra uitgaven in 2008 (€ 33 mln.) voor het bestaande toeslagensysteem, betreffen:
– aanpassingen in functionaliteit om toeslagen automatisch te
kunnen continueren en gegevens gecontroleerd over te kunnen
zetten naar het nieuwe toeslagensysteem;
– aanpassingen om de bestaande systemen als terugvaloptie (voor
het nieuwe systeem) in stand te houden;
– verbeteringen ten aanzien van stabiliteit;
– aanpassingen en uitbreiding om voor de toeslagjaren 2007 en 2008
de toeslagen definitief te kunnen toekennen.
+ Ook is in 2008 € 18 mln. extra uitgegeven aan uitzendkrachten die
worden ingezet voor (handmatige) definitieve toekenning van
toeslagen.
Kosten vervolging (+ € 10 mln.)
Wanneer een belastingplichtige niet op tijd een opgelegde aanslag
betaalt, gaat de Belastingdienst over tot invordering. De kosten van de
invordering – zoals de kosten van aanmaningen, dwangbevelen, beslagopdrachten, verkoopdrachten en de inzet van deurwaarders – worden
doorbelast aan de belastingplichtigen. De kosten van invordering en de
daarmee samenhangende opbrengsten zijn toegenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

33

Beleidsartikelen

Wijziging in taken Belastingdienst (+ € 35,5 mln.)
+ Het betreft de uitvoeringskosten ad € 21 mln. die voortvloeien uit het
Belastingplan 20081 en het pakket Overige Fiscale Maatregelen 20082.
+ Daarnaast wordt de administratieve afhandeling van accijnsgoederen
gedigitaliseerd (+ € 6,3 mln.)
+ en is er bij 1ste suppletore begroting een correctie toegepast betreffende de Vereenvoudiging huurtoeslag (+ € 8,2 mln.)
Werkzaamheden voor derden (€ 10,8 mln.)
De Belastingdienst verricht werkzaamheden in opdracht van derden (zoals
voor P-Direkt en DigiD). De uitgaven hiervoor zijn aan de opdrachtgevers
doorbelast. De uitgaven- en ontvangstenmutatie bedraagt € 10,8 mln. (zie
ook de ontvangstenmutatie).
Overige apparaatsuitgaven (+ € 16,1 mln.)
Dit betreft het saldo van enkele kleine apparaatsuitgaven zoals hogere
reis- en verblijfkosten, en diverse overboekingen van en naar andere
departementen, zoals bijvoorbeeld het rijksbrede Kluwercontract.
Ontvangsten
Belastingontvangsten
Voor een toelichting op de belastingontvangsten wordt verwezen naar het
Financieel Jaarverslag van het Rijk.
Programma (+ € 55,1 mln.)
Het verschil heeft voornamelijk betrekking op ontvangsten kosten vervolging (+ € 47,3 mln.) en wordt verklaard door een stijging van de aantallen
invorderingsmaatregelen. Verder waren er in 2008 meer ontvangsten van
boetes en schikkingen.
Heffing- en invorderingsrente (+ € 199,9 mln.)
De realisatie is € 199,9 mln. hoger uitgekomen. Een oorzaak is dat de
definitieve verdeelsleutel van de ontvangsten tussen Rijk en sociale
fondsen die eind 2008 is vastgesteld, afweek van de voorlopige
(geraamde) verdeelsleutel. Daarnaast zijn de rentetarieven gestegen.
Apparaatsontvangsten (+ € 9,3 mln.)
Het verschil wordt als volgt verklaard:
– Derving Registratierecht (– € 4,5 mln.)
In verband met de wijziging van de Regisatratiewet door de wet «Overige
Fiscale Maatregelen 2008», verviel vanaf 2008 de inning van registratierecht als kostenvergoeding voor het registreren van akten door de Belastingdienst.
– Werkzaamheden voor derden (+ 13,8 mln.)
De Belastingdienst verricht werkzaamheden in opdracht van derden. De
uitgaven hiervoor worden aan de opdrachtgevers doorbelast. De
uitgaven- en ontvangstenmutatie bedraagt € 10,8 mln. (zie ook de
uitgavenmutatie). Het verschil ad € 3 mln. wordt verklaard door meer
verrichte werkzaamheden dan verwacht.

1
2

Kamerstukken II 2007/08, 31 205, nr. 2.
Kamerstukken II 2007/08, 31 206, nr. 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

34

Beleidsartikelen

4.1.4 Operationele doelstellingen
4.1.4.1 Operationele doelstelling 1: Belastingplichtigen, premieplichtigen
en rechthebbenden van toeslagen dienstverlening aanbieden op de
manier die hen past.
Doelbereiking
De doelstelling is grotendeels gerealiseerd. De Belastingdienst is goed
bereikbaar zowel per telefoon, internet als aan de balie. Er is een verschil
tussen de ervaren en de feitelijke bereikbaarheid.
Instrumenten
2008
+ Telefonische dienstverlening gericht op goede telefonische bereikbaarheid en kwalitatief goede afhandeling;
+ Verbeteren van de informatie op de website en de toegankelijkheid
daarvan voor burgers en bedrijven;
+ Beschikbaar stellen van formulieren in digitale vorm via de website
en de mogelijkheid om deze in digitale vorm terug te sturen;
+ De mogelijkheid via de Belastingtelefoon wijzigingen door te geven
zoals verhuismutaties. Ook kunnen telefonisch betalingen op toeslagbeschikking worden stopgezet;
+ Uitbreiden van digitale diensten voor de werkgever via persoonlijk
domein.

Realisatie
Deels
Ja
Ja
Ja

Ja

Toelichting instrumenten
Ten aanzien van de telefonische bereikbaarheid is de doelstelling behaald.
Dit wordt mede bewerkstelligd door een flexibelere inzet van personeel en
periodieke openstellingen in avonduren en in de weekenden.
In 2008 zijn voor zowel burgers als bedrijven verbeteringen doorgevoerd
op het terrein van digitale dienstverlening. De zoekfunctie op de website
van de Belastingdienst is verbeterd. Er is een digitale nieuwsvoorziening
(Belastingdienst Actueel) gekomen. Verder zijn digitale formulieren
beschikbaar gekomen voor het aanvragen van uitstel aangifte Inkomstenbelasting en het maken van bezwaar. Het verzenden via internet van digitale formulieren voor uitstel aangifte Inkomstenbelasting en Vennootschapsbelasting is mogelijk gemaakt. Ook het inzenden van bezwaarschriften via
internet is per 1 juli 2008 mogelijk gemaakt voor burgers en bedrijfsleven.
Hierbij ondertekenen particulieren met hun DigiD, terwijl dit voor ondernemers verloopt via het persoonlijk domein. Ten slotte is het vanaf
oktober 2008 mogelijk om het aanvraagformulier voor een verklaring
arbeidsrelatie (VAR) online op de internetsite van de Belastingdienst in te
vullen en digitaal te versturen. De site Belastingdienst.nl is voor de
tweede maal op rij uitgeroepen tot overheidswebsite van het jaar.
In 2008 is een aantal werkzaamheden ten behoeve van een snelle dienstverlening aan burgers en ondernemingen verschoven van de belastingkantoren naar de Belastingtelefoon. Het betreft het telefonisch verlenen
van uitstel aan particulieren, het doorgeven van inkomenswijzigingen
voor toeslagen, het stopzetten van toeslagen en het intrekken van de
lopende toeslagbeschikkingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

35

Beleidsartikelen

Realisatie meetbare gegevens1 bij de operationele doelstelling
Prestatie-indicatoren (in %) (basiswaarde = 2004)

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

67

80
–
–
–
82
63
43
83

86
–
–
84
81
62
60
87

86
66
–
95
82
55
59
81

80–85
80–85
90–95
80–85
80–85
65–70
65–70
85–90

81
74
85
91
82
54
60
81

Bereikbaarheid Belastingtelefoon (BT)2
Kwaliteit fiscale vragen BT
Kwaliteit status en procesvragen BT
Tijdige reactie op complexe vragen
Ervaren duidelijkheid correspondentie
Ervaren snelheid afhandeling
Ervaren bereikbaarheid
Ervaren nakomen van afspraken

81
71
60
86

Bron: Fiscale monitor en Belastingdienst/Centrale Administratie
1

2

De streefwaarden van de Belastingdienst worden voor zover mogelijk weergegeven in bandbreedtes. Hiermee geeft de Belastingdienst per
prestatie-indicator aan wat de onder- en de bovengrens is.
Met ingang van 2007 gemeten volgens de nieuwe definitie. In de oude definitie wordt bereikbaarheid aangegeven als het procentuele aandeel
van burgers en bedrijven dat wordt geholpen door de BelastingTelefoon, ongeacht de wachttijd, wanneer zij een belpoging (in het keuzemenu)
doen binnen de werktijden van de callcenters. Vanaf 2007 wordt in het percentage óók het aanbod meegenomen van degenen die niet aan een
keuze in het menu toekomen omdat het te druk is op het KPN-platform. Dit leidt automatisch tot een daling van het percentage van de feitelijke
bereikbaarheid.

Toelichting
De kwaliteit van de antwoorden ligt nog niet op het gewenste niveau: er is
echter wel een stijgende lijn zichtbaar ten opzichte van 2007. Met name de
kwaliteit van de antwoorden op fiscale vragen (door TNS/NIPO gemeten)
is gestegen van 66% naar 74%. De belangrijkste oorzaken voor het niet
realiseren van de doelstellingen zijn het relatief hoge verloop van medewerkers en de vertraagde implementatie van het informatiesysteem ten
behoeve van de medewerkers van de BelastingTelefoon.
Het percentage tevredenheid van de ervaren snelheid van afhandeling is
in 2008 gedaald met 1% punt. Burgers en ondernemers vinden dat het
behandelen van aangiftes en aanvragen door de Belastingdienst traag
verloopt. De realisatie is onder de geplande waardes en een fractie lager
dan in 2007. Particulieren en Toeslaggerechtigden zijn het meest negatief
(respectievelijk 25% en 43% tevredenheid), Ondernemers en vooral
Douaneklanten zijn het meest positief (respectievelijk 51% en 77% tevredenheid). Tevredenheid is er over de duidelijkheid van de correspondentie.
De score ervaren bereikbaarheid is in 2008 licht gestegen in vergelijking
met 2007. Deze stijging is bij alle doelgroepen waarneembaar. Met name
ondernemers waren meer tevreden (stijging van 4%).
Hoewel de planning op ervaren nakomen van afspraken niet gehaald is, is
de neergaande trend van de afgelopen jaren gestopt. Toeslaggerechtigden
zijn het minst tevreden (30%), terwijl douaneklanten het meest tevreden
zijn (91%).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

36

Beleidsartikelen

4.1.4.2 Operationele doelstelling 2: Door toezicht en opsporing bevordert
de Belastingdienst dat belasting- en premieplichtigen en toeslaggerechtigden hun wettelijke verplichtingen nakomen.
Doelbereiking
De doelstelling is grotendeels gerealiseerd. Dit geldt zowel voor de inzet
van de instrumenten als de meetbare gegevens. De doelstelling voor de
aantallen veldtoetsen is niet geheel gerealiseerd. Dit houdt verband met
het accent dat in 2008 is gelegd op actueel toezicht bij loonheffing, en het
afleggen van bedrijfsbezoeken. Verder zijn de aantallen te behandelen
aangiften inkomensheffing niet winst door de late start van het regeljaar
IH 2006 niet gehaald.
Instrumenten
2008
+ Convenanten in het kader van horizontaal toezicht;
+ De inzet van toezichtsinstrumenten gebaseerd op risicoanalyse en/of
zichtbaarheid;
+ Landelijke en regionale acties;
+ Toezichtsplan voor Toeslagen.

Realisatie
Ja
Ja
Ja
Ja

Toelichting
Binnen het toezicht worden vier segmenten onderscheiden: Particulieren,
Midden- en kleinbedrijf, Middelgrote ondernemingen en Zeer grote ondernemingen. Per segment wordt een handhavingsmix samengesteld. De
toezichtsinstrumenten die de Belastingdienst tot zijn beschikking heeft
variëren van bedrijfsbezoeken, boekenonderzoeken, bestuurlijke boetes
tot strafrechtelijke vervolging. De handhavingsmix wordt samengesteld
vanuit de optiek van effectiviteit (bijdrage aan ervaren pakkans) en efficiëntie (kosten).
De Belastingdienst heeft in 2008 het horizontaal toezicht uitgebreid. Naast
nieuwe convenanten met grote organisaties heeft de Belastingdienst
convenanten afgesloten met brancheorganisaties binnen het midden- en
kleinbedrijf en met fiscale intermediairs.
De zichtbaarheid is vergroot door een grotere nadruk op acties en door
het uitvoeren van bedrijfsbezoeken.
Het toezicht op toeslagen heeft plaatsgevonden op basis van een met de
betrokken departementen afgestemd toezichtsplan. De kern hiervan is het
administratieve toezicht. Dat toezicht bestaat uit massale vergelijkingen
tussen de aanvragen en gegevens van derden waaruit de onjuistheid of
twijfel over een aanvraag kan blijken.
Misbruik en oneigenlijk gebruik
Belastingheffing is gevoelig voor misbruik en oneigenlijk gebruik (M&O),
omdat de hoogte van de heffing en de verplichting tot betalen afhankelijk
zijn van gegevens die belastingplichtigen zelf verstrekken. Dit kan van
invloed zijn op de volledigheid van de belastingontvangsten. Bij alle uit te
voeren fiscale taken wordt de Belastingdienst in meer of mindere mate
geconfronteerd met de problematiek van M&O. Het tegengaan van M&O
bij de uitvoering van wet- en regelgeving vormt derhalve een geïntegreerd onderdeel van het rechtshandhavingsbeleid. In het Beheersverslag
van de Belastingdienst wordt dit meer uitgebreid toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

37

Beleidsartikelen

Realisatie aantallen toezichtactiviteiten
Prestatie-indicatoren * 1000 (basiswaarde = 2005)

Aantal boekenonderzoeken1
Aantal boekenonderzoeken waarvan:
MKB
MGO
ZGO
Aantal bedrijfsonderzoeken
Aantal uren acties
Aantal behandelde aangiften
Aantal behandelde aangiften IH niet winst
Aantal behandelde aangiften IH winst:
– MKB
– MGO
– ZGO
Aantal behandelde aangiften Vpb:
– MKB
– MGO
– ZGO
Achterstand invordering (in %)

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

41

32

70

61

55–65

52

51–60
3–4
0,8–1,05
30–35
210–240

47
3,9
1,1
43
378

21

19

20

31

1 465

1 270

1 290

1 389
1 026

800–850

791

304
7,6
3,2

180–200
6,7–7,2
2,4–2,6

258
7,9
3,0

35
9,1
4,5

30–37
5,8–6,2
4,2–4,4

31
9,4
5,8

2,5

2,5–3,0

2,2

3,7

3,1

3,0

Bron: Belastingdienst/Centrale Administratie
1
Vanaf 2006 inclusief Sociale Verzekering onderzoeken.

Toelichting
De doelstellingen zijn (nagenoeg) gerealiseerd. Bij de uitvoering van de
veldtoetsen is, zoals eerder al gecommuniceerd met de Kamer1, gekozen
voor werken in de actualiteit. De aanpak van het toezicht op de loonheffingen heeft zich daarbij in 2008 gericht op tijdigheid, juistheid en
volledigheid van de loonaangiftegegevens over 2008. Een gevolg van
deze keuze is dat in 2008 minder loonheffing/sociale verzekeringsonderzoeken zijn uitgevoerd dan in 2007. De Belastingdienst heeft meer
bedrijfsbezoeken uitgevoerd. Dit past binnen de in 2008 ingezette ontwikkeling naar nieuwe, meer preventieve vormen van toezicht.
Prestatie-indicator (basiswaarde = 2005)

Aantal fiscale controles invoerrechten en accijnzen
(* 1000)
Percentage processen-verbaal dat leidt tot
veroordeling/transactie

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

119

114

103

92

80–90

86

80

79

81

79

82–85

84

Bron: Belastingdienst/Centrale Administratie

Toelichting
Voor zowel de aantallen fiscale controles als het percentage processen
verbaal dat leidt tot een veroordeling of transactie geldt dat de doelstellingen zijn behaald.

1

Kamerstukken II 2008/2009, 31 066, nr. 64.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

38

Beleidsartikelen

Prestatie-indicator (basiswaarde = 2005)

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

80
–
–

84
100
100

81
105
100

86
107
105

80–85
106–110
106–110

80
109
112

Door belastingplichtige ervaren pakkans (%)1
Kwaliteitsscore belastingregio’s
Kwaliteitsscore douaneregio’s

Bron: Fiscale monitor en Belastingdienst/Centrale Administratie
1
Met ingang van 2008 is dit kengetal met terugwerkende kracht op nieuw berekend. De reekswaarden 2005 t/m 2008 zijn herzien evenals de doelstelling.

Toelichting
Door belastingplichtige ervaren pakkans
In het kader van de jaarlijkse Fiscale Monitor is gemeten wat de door
belastingplichtigen ervaren kans is dat de Belastingdienst ontdekt dat
iemand in een aangifte of een aanvraag voor toeslag onjuiste informatie
opgeeft. Deze kans wordt gemeten bij particulieren, ondernemers,
toeslaggerechtigden en douaneklanten. Sinds 2007 hanteert de Fiscale
Monitor een andere meetmethode. De doelstelling is overeenkomstig
aangepast. De realisatie is uitgekomen binnen de bandbreedte van de
doelstelling. De ervaren kans op ontdekking is in 2008 (80%) gedaald ten
opzichte van 2007 (86%).
Kwaliteitsscore belasting- en douaneregio’s
Voor zowel de belasting- als de douaneregio’s geldt dat de doelstelling is
behaald.
4.1.4.3 Operationele doelstelling 3: Het leveren van een bijdrage aan de
bescherming van de samenleving tegen ongewenste goederen.
Doelbereiking
De doelstelling 2008 is grotendeels gerealiseerd. Er is een beweging
ingezet naar horizontalisering van het toezicht. Certificering speelt daarbij
een grote rol. De goederenstromen van betrouwbare, compliante ondernemingen worden gefaciliteerd en kunnen veel sneller passeren. Om vast
te stellen of een ondernemer voldoet aan de eisen van certificering wordt
ook gebruik gemaakt van informatie van andere diensten. Dit vergt een
andere vorm van risicomanagement en intelligence.
Instrumenten
2008
+ Fysieke controles aan de buitengrens;
+ Certificering van ondernemingen die aan hun verplichtingen
voldoen;
+ Verder ontwikkelen van de intelligence-functie gericht op de beheersing van VGEM-risico’s bij het grensoverschrijdend goederenvervoer;
+ Continuering 100% passagierscontroles.

Realisatie
Ja
Deels
Ja
Ja

Toelichting instrumenten
Met ingang van 2008 is het voor het bedrijfsleven mogelijk geworden om
de communitair wettelijke status te verkrijgen van Authorised Economic
Operator (AEO). Toekenning betekent dat voor een bedrijf vereenvoudigde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

39

Beleidsartikelen

douaneprocedures en een lichter controleregime van toepassing zijn.
Vereiste daarvoor is dat de interne beheersing van een voldoende niveau
is. De aanvraagprocedure voor de AEO is ontwikkeld in samenwerking
met de voor de Douane belangrijkste koepelorganisaties van het bedrijfsleven. De AEO-status is van toepassing voor het gehele grondgebied van
de Europese Unie.
Het aantal aanvragen voor een AEO-status is achtergebleven bij de doelstelling. De doelstelling was gebaseerd op een inschatting van het aantal
douaneklanten. De behoefte bij bedrijven is overschat. Overigens laten
andere lidstaten in de EU eenzelfde beeld zien.
In 2008 zijn met een tiental branches en intermediaire koepelorganisaties
gesprekken gestart over nadere invulling van horizontaal toezicht voor de
bij deze organisaties aangesloten bedrijven. Ook zijn met een twintigtal
individuele bedrijven trajecten gestart die uiteindelijk moeten leiden tot
toezichtsconvenanten. In het kader van de ontwikkeling van de
intelligence-functie zal verder onderzoek plaatsvinden naar de profielen
voor risicoselectie en de selectie van de bedrijven voor horizontaal
toezicht.
Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Indicatoren (basiswaarde = 2005)

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

75
218
–
551
–
328

82
214
–
696
–
309

87
129
89
724
–
367

83
86
113
730
28
688

83–88
90–100
100–110
800–840
32–37
540–560

93
94
112
805
44
700

Scancontroles Vracht
Fysieke controles Vracht
Fysieke controles Koeriers/post1
Fysieke controles Reizigers
Fysieke controles Ambulant buitengrens2
Uren toezicht buitengrens
Bron: Belastingdienst/Centrale Administratie
1
2

Voor 2005 nog opgenomen onder fysieke controles vracht.
Wordt vanaf 2007 afzonderlijk gemeten.

Toelichting
Voor een aantal activiteiten zijn de gerealiseerde aantallen en uren hoger
dan gepland. Het aantal scancontroles is hoger doordat het scanproces in
de loop van het jaar is verbeterd. Voor de ambulante fysieke controles
geldt dat het aantal hoger is doordat op verzoek van het ministerie van
Justitie meer zogenaamde poortcontroles zijn uitgevoerd op Schiphol. Dit
betreft qua tijdsbesteding relatief beperkte controles waardoor de gerealiseerde aantallen hoger uitkomen. Voor de uren toezicht buitengrens geldt
dat bij de bepaling van de doelstelling rekening is gehouden met de overgang van nautisch personeel naar de Rijksrederij. Deze overgang is in
2008 echter niet doorgegaan waardoor de realisatie hoger is uitgekomen
dan gepland.
4.1.4.4 Operationele doelstelling 4: Efficiënte en soepele uitvoering van de
massale processen.
Doelbereiking
De doelstelling dat op 31 december 2008 de eerste fase van de vereenvoudigingsoperatie toekomstige organisatie Belastingdienst zou zijn afgerond, is deels gehaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

40

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008

Realisatie

+ Vereenvoudigingsoperatie toekomstige organisatie.

deels

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Indicatoren (basiswaarde = nvt)

Uitvoeren van de eerste fase vereenvoudigingsoperatie

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

nvt

nvt

nvt

nvt

Op 31 dec
2008 is de
eerste fase
afgerond

De eerste
fase is niet
afgerond

Toelichting
Fase 1 van de vereenvoudigingsoperatie toekomstige organisatie Belastingdienst (ook bekend als project complexiteitsreductie) levert de basis
en de basisfunctionaliteiten die noodzakelijk zijn voor het realiseren van
de doelstellingen van het project.
Het project complexiteitsreductie kent de volgende hoofddoelstellingen:
+ verbeteren van de dienstverlening aan burgers en bedrijven;
+ waarborgen van de continuïteit van de processen van de Belastingdienst;
+ vergroten van de adaptiviteit, waardoor nieuwe wet- en regelgeving
sneller en adequater kan worden ondergebracht in de processen en
systemen van de Belastingdienst;
+ uitkomen op een kostenniveau dat marktconform is.
De eerste fase bestaat uit vier kernactiviteiten:
1. opschonen bestaande portfolio (het geheel van de systemen), zoals
overbodige software, applicaties en licenties;
2. leveren van generieke voorzieningen. Voorbeelden van deze voorzieningen zijn een poort voor het stroomlijnen van berichtenverkeer met
burgers en bedrijven en een portal voor het delen van informatie met
burgers en bedrijven;
3. migreren en elimineren van bestaande applicaties en systemen. De
bestaande voorzieningen worden geschikt gemaakt en overgezet op de
nieuwe generieke voorzieningen;
4. aansluiten van nieuwe voorzieningen. Nieuwe voorzieningen worden
zo ontworpen dat ze gebruik maken van de nieuwe generieke voorzieningen.
Het accent in 2008 heeft gelegen op kernactiviteit 2: het realiseren van de
generieke voorzieningen. Deze voorzieningen waren ultimo 2008 nog niet
operationeel.
De generieke voorzieningen zijn randvoorwaardelijk voor de kernactiviteiten 3 (migreren en elimineren) en 4 (aansluiten nieuwe voorzieningen). Vertraging in de realisatie van deze voorzieningen heeft doorgewerkt in de ontwikkeling van deze kernactiviteiten.
Daarnaast is gewerkt aan kernactiviteit 1: het opschonen van de applicatieportfolio. Deze activiteit bleek weerbarstiger dan gedacht. Dit komt omdat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

41

Beleidsartikelen

de complexiteit als gevolg van verwevenheid van applicaties dermate
groot is dat een snelle en eenvoudige samenvoeging en sanering niet
mogelijk blijkt. In de voortgangsrapportages die de Tweede Kamer in 2008
heeft ontvangen, is hier nader verslag van gedaan1.
4.1.5 Overzicht afgeronde onderzoeken
Fiscaal beleid en wetgeving

Beleidsdoorlichting

Effectenonderzoek ex post

Onderzoekonderwerp

AD of OD*

Start

Afgerond

Evaluatie van de vijfjaarscyclus van
de evaluatie van de belastinguitgaven
Jaarlijkse evaluatie belastinguitgaven

OD4

2008

2009

OD 1, 2 en
3

jaarlijks

Vindplaats

Bijlage 5 van de
Miljoenennota

Overig evaluatieonderzoek
* AD is algemene doelstelling, OD is operationele doelstelling

Toelichting
Evaluatie van de vijfjaarscyclus van de evaluatie van de belastinguitgaven
In de begroting 2008 is de beleidsdoorlichting «Evaluatie vijfjaarscyclus»
gepland voor 2008. De basis voor de beleidsdoorlichting is een volledig
voltooide vijfsjaarscyclus van alle individuele belastinguitgaven. De
laatste serie individuele evaluaties van belastinguitgaven staat echter
gepland voor 2009, zoals vermeld in bijlage 5 van de Miljoenennota 2009.
De afronding van de beleidsdoorlichting verschuift daarom naar 2009.
Belastingdienst

Beleidsdoorlichting
Effectenonderzoek ex post
Overig evaluatieonderzoek

Onderzoekonderwerp

AD of OD

Start

Fiscale Monitor

AD, OD1
OD 2
OD 2
OD 2

Jaarlijks

OD 2
OD 2
OD 2

Jaarlijks
Jaarlijks
Jaarlijks

OD 2

2006

OD 2
OD 2

2006
2007

OD 2
OD 4

2008
Jaarlijks

2008

OD 4
OD 4

2006
2006

2008
2009

FIX
Overige audits (niet FIX): Dividendbelasting; assurantiebelasting;
klachtenbehandeling
Periodieke audits project Toeslagen
Periodieke audits project SUB
Periodieke audits project herziening
invordering
Audit vooringevulde aangifte
Audit Risicobeheersingsorganisatie
Audit correctiepercentage veldtoetsen
Audit basisregistraties
Certificeringsonderzoeken aandacht
voor risicobeheersing, gegevensbeveiliging en integriteitsaspecten
(ARGI)
Audit complexiteitsreductie
Audit herinrichting logisch
toegangsbeheer

Jaarlijks
2008

Afgerond

2008

Vindplaats

De resultaten van
de Fiscale Monitor, FIX, ARGI en
audits worden
waar relevant
verwerkt in het
Beheersverslag
Belastingdienst
2008.

Doorlopend
2008
2007

1
Kamerstukken II 2007/08, 31 066, nr. 30,
nr. 48 en nr. 65.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

42

Beleidsartikelen

4.2 Financiële markten
4.2.1 Algemene beleidsdoelstelling
Een integer en stabiel financieel stelsel waarin de financiële markten goed
functioneren, voldoende toegankelijk en transparant zijn en een gunstige
internationale concurrentiepositie kennen.
Doelbereiking en maatschappelijke effecten
Randvoorwaarden zoals wet- en regelgeving voor toezicht op de financiële sector en voor een ongestoorde muntvoorziening zijn en worden
gecreëerd om het bovengenoemde doel te bereiken. Deze worden nader
uitgewerkt bij de desbetreffende operationele doelen. Tevens is beoogd
marktverstoringen te voorkomen respectievelijk weg te nemen. In 2008
nam dit onder andere de bijzondere vorm aan van overheidsingrijpen in
de financiële sector. Gaandeweg is dit gebeurd door het stimuleren van
betere benutting van de door transparantie beschikbare informatie, het
tegengaan van de schuldenproblematiek, het ontplooien van initiatieven
ter verbetering van de financiële geschooldheid en het bundelen, stimuleren en meer toegankelijk maken van informatie, zodat de consument de
eigen verantwoordelijkheid beter waar kan maken.
Externe factoren
Succes is afhankelijk van mondiale economische en politieke ontwikkelingen. In 2008 zijn internationale financiële markten opgeschrikt door
oplopende verliezen van de crisis op de Amerikaanse hypotheekmarkt.
Deze crisis is een zeer sterke externe factor die een sterke invloed heeft op
de vooruitzichten van de internationale financieel-economische ontwikkeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

43

Beleidsartikelen

Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Beleidsartikel 2 Financiële markten
Bedragen x € 1000
Algemene beleidsdoelstelling: Een
integer financieel stelsel waarin de
financiële markten goed functioneren,
voldoende toegankelijk en transparant
zijn en een gunstige internationale
concurrentiepositie kennen.

Verplichtingen
waarvan garantieverpichtingen
Garantie verhoging plafond kredietfaciliteit AFM
Garantieregeling bancaire leningen

Vastgestelde
begroting

Verschil

2004

2005

2006

2007

2008

2008

2008

87 774

172 278

85 195

128 237
15 000

4 248 377
2 745 000

63 446
0

4 184 931
2 745 000

5 000
2 740 000

0
0

5 000
2 740 000

1 425 074

0

1 425 074

waarvan verplichting uit hoofde van
het Depositogarantiestelsel/icesave
Uitgaven
Programma-uitgaven

Realisatie

54 713
48 361

154 922
148 525

77 667
69 645

107 021
100 111

1 317 057
1 307 578

63 446
57 585

1 253 611
1 249 993

5 421
0
0
0
0

16 874
52 081
0
44
0

22 966
15 950
0
2
0

24 889
15 900
1 232
1
314

27 986
35 013
1 138
1
453

22 026
17 007
2 818
1 000
510

5 960
18 006
– 1 680
– 999
– 57

0

0

0

0

1 236 195

0

1 236 195

30

30

23

11

44

32

12

Doelstelling 3 Ongestoorde muntcirculatie
Muntcirculatie
Retouren guldenmunten
Afname munt in circulatie

15 056
3 226
24 628

13 363
3 911
62 222

7 996
8 840
13 868

8 974
12 985
35 805

6 748
0
0

14 192
0
0

7 444
0
0

Apparaatsuitgaven

6 352

6 397

8 022

6 910

9 479

5 861

3 618

Ontvangsten
Programma-ontvangsten

48 996
48 996

13 953
13 953

10 254
10 254

9 978
9 978

18 430
18 430

25 518
25 518

7 088
– 7 088

Doelstelling 1 Goed functionerende
financiële markten
Overige programma-ontvangsten

11 935

4 569

4 914

8 495

13 009

322

12 687

Doelstelling 3 Ongestoorde muntcirculatie
Ontvangsten muntwezen
Toename munten in circulatie

37 061
0

9 384
0

5 340
0

1 483
0

61
5 360

5 184
20 012

– 5 123
14 652

Doelstelling 1 Goed functionerende
financiële markten
Bijdrage toezicht AFM
Bijdrage toezicht DNB
Platform CentiQ
Rechtspraak Financiële Markten
Overige programmauitgaven
Uitkeringen Deposito Garantiestelsel
(DGS)/icesave
Doelstelling 2 Integer financieel stelsel
Caribbean Financial Action Taskforce

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

44

Beleidsartikelen

Toelichting bij tabel budgettaire gevolgen van beleid
Verplichtingen
Voor een toelichting op het verschil tussen ontwerpbegroting en realisatie
wordt verwezen naar de toelichting op de uitgaven. Het verschil tussen de
verplichtingen ten opzichte van de uitgaven wordt verklaard door het
hierna volgende.
Kredietfaciliteit AFM (+ € 5 mln.)
Deze garantieverplichting heeft betrekking op de verhoging van de limiet
van de kredietfaciliteit om aan de liquiditeitsbehoefte te kunnen voldoen
als gevolg van de latere heffingen die als gevolg van de College van
Beroep voor het bedrijfsleven (CBb)-uitspraak niet op het gebruikelijke
tijdstip konden worden opgelegd.
Garantieverplichting uit hoofde van € 200 mld. bancaire garantieregeling
(+ € 2,74 mld.)
Deze mutatie betreft het totaal aan in 2008 verstrekte (geëffectueerde)
garanties uit hoofde van de garantieregeling bancaire leningen. Het
plafond van deze regeling is € 200 mld. Het resterende deel van het
plafond (€ 197,26 mld.) zal in 2009 beschikbaar blijven. De garantieregeling loopt in beginsel tot en met 31-12-2009.
Verplichting uit hoofde van het Depositogarantiestelsel/icesave (+ € 1,4
mld.)
De verplichting betreft een bedrag van €1,3 mld. ten behoeve van het
voorfinancieren van de uitkeringen uit hoofde van het IJslandse DGS. De
verplichting betreft daarnaast een bedrag van € 0,1 mld. ten behoeve van
de derde trache (zie ook de toelichting bij de uitgaven). Dit laatste is exclusief het deel dat omgeslagen zal worden over de Nederlandse banken.
Uitgaven
Bijdrage toezicht AFM (+ € 6,0 mln.)
Als gevolg van de uitspraak van het College van Beroep voor het bedrijfsleven (de CBb-uitspraak) is de overheidsbijdrage in 2008 in totaal met ca.
€ 6,0 mln. verhoogd. Deze verhoging heeft betrekking op de kosten van
voorbereiding van wet- en regelgeving in de jaren 2005–2008. Volgens het
CBb hadden de kosten van onder andere de voorbereiding van wet en
regelgeving niet mogen doorberekend worden aan de onder toezicht
staande instellingen.
Bijdrage toezicht DNB (+ € 18,0 mln.)
Deze mutatie heeft 2 oorzaken. Ten eerste heeft de mutatie betrekking op
de gevolgen van de CBb-uitspraak. Als gevolg hiervan is de overheidsbijdrage in 2008 in totaal met ca. € 9,4 mln. verhoogd. Deze verhoging
heeft betrekking op de kosten van voorbereiding van wet- en regelgeving
in de jaren 2005–2008. Volgens het CBb hadden de kosten van onder
andere de voorbereiding van wet en regelgeving niet mogen doorberekend worden aan de onder toezicht staande instellingen.
Ten tweede wordt deze mutatie veroorzaakt door de bijdrage aan DNB van
€ 8,5 mln. ten behoeve van oud polishouders van de voormalige NV
Levensverzekering Maatschappij «Vie d’Or». De Stichting Vie d’Or heeft
eind mei 2008 een overeenkomst gesloten met onder meer het Verbond
van Verzekeraars, De Nederlandsche Bank en de Staat. In dat kader is een
fonds gevormd van ongeveer € 45 mln. ter verdeling onder oud-polishou-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

45

Beleidsartikelen

ders. DNB erkent geen aansprakelijkheid en levert geen bijdrage aan het
fonds, maar neemt in dit verband € 8,5 mln. van de kosten van de Stichting Vie d’Or van de afgelopen veertien jaar voor haar rekening. Omdat de
richtlijnen voor de jaarverslaggeving het niet toestaan dat DNB dit bedrag
ten laste van haar algemene reserve brengt, is gekozen voor een schatkistneutrale constructie waarbij de overheidsbijdrage aan DNB eenmalig met
€ 8,5 mln. wordt verhoogd door de inzet van een eenmalige additionele
specifieke ontvangst van DNB.
Uitgaven DGS/Uitkeringen Icesave (+ € 1,236 mld.)
De totale kosten als gevolg van de uitkeringen uit hoofde van het
IJslandse en het Nederlandse DGS aan depositohouders bij het Nederlandse bijkantoor van de IJslandse bank Landsbanki (Icesave) kan in drie
tranches worden verdeeld. De eerste tranche (tot € 20 887) komt voorrekening van het IJslandse DGS. De tweede tranche (90 procent van het
bedrag tussen € 20 887 en € 40 000) zal worden omgeslagen over de
Nederlandse banken. De derde tranche (10 procent van het bedrag tussen
€ 20 887 en € 40 000 en het bedrag tussen € 40 000 tot € 100 000) zal
worden bekostigd door de Staat.
De mutatie (€ 1,236 mld.) betreft uitgaven die voortkomen uit het feit dat
de Nederlandse Staat de uitkeringen die hebben plaatsgevonden uit
hoofde van het IJslandse depositogarantiestelsel voorfinanciert. Depositohouders kunnen tot 16 maart 2009 een claim indienen ten laste van het
DGS. Ten aanzien van de bedragen gerelateerd aan de 2e en 3e tranche
geldt dat de uitvoerder van het Nederlandse DGS, DNB, de bedragen zal
gaan terugvorderen uit de boedel van het failliete Landsbanki. Pas dan
wordt duidelijk wat de exacte omvang is van de uiteindelijke kosten voor
de Nederlandse Staat en de Nederlandse banken
Muntcirculatie (– € 7,4 mln.)
Doordat er minder munten ten behoeve van de circulatie zijn aangemaakt
dan vooraf was geraamd, waren de grondstofkosten ook lager. Daarnaast
is één bijzondere munt uitgegeven in plaats van twee, terwijl deze bijzondere munt niet van zuiver zilver is gemaakt, maar van verzilverd koper.
Ook waren de kosten voor de huur van het Opslag- en Distributiecentrum
lager (– € 8.5 mln.).
Aan het Geldmuseum is een hogere bijdrage gegeven om het exploitatietekort aan te vullen. Het tekort werd onder meer veroorzaakt door hogere
vaste lasten bij het Geldmuseum dan geraamd (+ € 1,1 mln.).
Ontvangsten
Overige programmaontvangsten (+ € 12,7 mln.)
Deze mutatie betreft voor € 8,5 mln. de specifieke uitkering door DNB ten
behoeve van de Vie d’Or polishouders. Tegenover deze mutatie staat een
even grote uitgavenpost «Bijdrage toezicht DNB» (zie hiervoor de toelichting bij «Bijdrage toezicht DNB»).
Voor € 2,3 mln. betreft de mutatie de premieontvangsten ten aanzien van
terrorismepool. Per januari 2006 biedt de Staat aan de Nederlandse
Herverzekeringsmaatschappij voor Terrorismeschade (NHT) ten hoogste
€ 50 mln. herverzekeringsdekking voor het geval de NHT in een kalenderjaar gehouden is uitkeringen te doen die tezamen een bedrag van € 950
mln. te boven gaan. Hiervoor ontvangt de Staat jaarlijks € 2,3 mln.
premie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

46

Beleidsartikelen

Daarnaast is terugontvangen een deel (€ 1,7 mln.) van de te veel betaalde
overheidsbijdrage 2007 AFM. Op basis van nacalculatie (jaarrekening
2007) blijkt dat de werkelijke overheidsbijdrage 2007 lager is dan de in
2007 (als voorschot) betaalde overheidsbijdrage 2007.
Ontvangsten Muntwezen (– € 5,1 mln.)
In 2008 is één bijzondere munt uitgegeven van 5-euro in plaats van de
begrote twee. Daarnaast was de oplage lager dan geraamd (350 000 in
plaats van 500 000 stuks). Verder zijn er bijzondere munten uit de roulatie
teruggekomen. De nominale waarde van de retour ontvangen bijzondere
munten wordt ten laste van de ontvangsten bijzondere munten gebracht
(– € 5,1 mln.).
Toename munten in circulatie (– € 14,7 mln.)
Ook in 2008 was sprake van een instroom van euromunten, met name van
de hogere denominaties (1- en 2-euromunten). De hoge instroom van
euromunten leidde ertoe dat munten uit de circulatie moesten worden
genomen, waardoor de ontvangsten lager zijn dan geraamd.
4.2.2 Operationele doelstellingen
4.2.2.1 Operationele doelstelling 1: Goed functionerende, stabiele financiële markten die voldoende toegankelijk en transparant voor de gebruikers en internationaal concurrerend zijn.
Doelbereiking
De kredietcrisis en haar gevolgen stonden in 2008 hoog op de Europese
en nationale agenda. In Europees verband heeft Financiën actief deelgenomen aan de discussies over de ECOFIN routekaart in antwoord op de
financiële turbulentie. Vernieuwde afspraken over effectievere samenwerking en overleg in crisissituaties zijn in een Europees Memorandum of
Understanding opgenomen (Kamerstukken II, 2007/08, 31 371, nr. 6). Op
instigatie van de minister van Financiën heeft de ECOFIN begin oktober
2008 maatregelen aangekondigd voor een gecoördineerde aanpak van de
financiële turbulentie. In Nederland heeft dit geresulteerd in een garantieregeling voor banken en een verhoging van het gegarandeerde bedrag
onder het depositogarantiestelsel tot € 100 0001.

1
Staatscourant 2008 nr. 211 d.d. 15 oktober
2008.

De prominente aanwezigheid van de kredietcrisis heeft niet weggenomen
dat het in 2008 van belang was om het Nederlandse vestigingsklimaat
voor financiële instellingen te stimuleren. In dit verband kan worden
aangegeven dat de pandbriefwetgeving, waarmee obligaties als onderpand aantrekkelijker worden als financieringsinstrument, is verwezenlijkt.
Ook is gewerkt aan de introductie van de algemene pensioeninstelling.
Het wetsvoorstel over de premiepensioeninstelling, de eerste fase van het
traject, is in december 2008 aan de Raad van State toegezonden. Tezamen
met het ministerie van SZW, is nagedacht over hoe de tweede fase (de
ondernemingspensioenfonds-route) en de derde fase (de Defined Benefit
Algemeen Pensioen Instelling («DB-API»)) vormgegeven kan worden.
Naast deze specifieke mijlpalen heeft Holland Financial Centre (HFC) in het
eerste jaar van haar bestaan aan slagkracht gewonnen. De ontwikkelingen
in de financiële sector in de afgelopen periode roepen veel vragen op over
de toekomstige invulling van deze sector. Hiermee is nogmaals duidelijk
geworden dat de financiële sector een essentieel onderdeel is van onze
economie. Dit onderstreept het belang van de activiteiten die in het afgelopen jaar gericht waren op het actief onder de aandacht brengen van de
kwaliteiten van Nederland als financieel centrum en het, daar waar nodig,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

47

Beleidsartikelen

verbeteren van de randvoorwaarden voor een goed vestigingsklimaat
voor financiële instellingen. Alleen zo kan een goede positie in deze voor
onze economie essentiële sector in de toekomst worden behouden.
In 2008 heeft Financiën actief deelgenomen in de Europese discussie over
Solvency II om de bepalingen over groepssteun in de tekst van de Richtlijn te behouden. Het wetsvoorstel tot implementatie van de Payment
Services Directive is in 2008 naar de Raad van State verstuurd en ligt
daarmee op koers voor tijdige (vóór 1 november 2009) implementatie.
Wat betreft de Single Euro Payments Area (SEPA), heeft de sector in 2008
de SEPA Credit Transfer gelanceerd en werkt zij aan de SEPA Direct Debet.
Tevens zijn er verschillende discussies in de markt en politiek geweest
over de toekomst van het Nederlandse debetkaartbetalingsverkeer.
Corporate Governance
Ook in 2008 heeft de corporate governance van beursvennootschappen
nadrukkelijk in de belangstelling gestaan. Bij de recente kredietcrisis zijn
vragen rondom bezoldigingstructuur, met name de mogelijk onwenselijke
prikkels die hiervan uitgaan, en interne risicobeheersing bij financiële
instellingen aan het licht gekomen. Verder is de wetgeving ter implementatie van de Europese transparantierichtlijnen afgerond. Deze wetgeving
bevat informatieverplichtingen voor uitgevende instellingen ten einde
beleggers en andere betrokkenen van adequate bedrijfs- en marktinformatie te voorzien. In juni 2008 is door de Monitoring Commissie
Corporate Governance Code (Commissie Frijns) het rapport evaluatie en
actualisering Nederlandse corporate governance code gepresenteerd. In
het rapport1, waarin zij de balans opmaakt van drie jaar monitoring van de
naleving van de Code, is de Commissie onder meer gekomen met voorstellen voor aanpassing van de Code op het gebied van beloningen van
bestuurders, diversiteit in de samenstelling van de raad van commissarissen, verantwoordelijkheid van aandeelhouders en de rol van bestuur en
raad van commissarissen bij overnames. Op 10 december 2008 heeft de
Commissie de aan de nieuwste inzichten aangepaste Code aangeboden
aan het kabinet en verzocht de Code wettelijk te verankeren.
De financiële crisis heeft het belang onderstreept van een verantwoorde
kredietverstrekking aan consumenten en maakt een goed financieel
beheer door consumenten bijzonder relevant.
De uitbreiding van de schuldenregistratie, ten behoeve van een betere
kredietwaardigheidstoets bij kredietverstrekking, is verder in de steigers
gezet. In 2008 is een Stichting opgericht die het Landelijk Informatiesysteem Schulden (LIS) zal beheren: Stichting LIS. Ook is gestart met de
bouw van het LIS door het Bureau Kredietregistratie (BKR). Om de kwaliteit van het systeem te verbeteren, is door het ministerie van BZK toegang
tot GBA-gegevens mogelijk gemaakt voor Stichting LIS. In de loop van
2009 zal het LIS gevuld worden met gegevens.
Het platform CentiQ is een samenwerkingsverband van overheden,
consumentenen branche-organisaties en de wetenschap, dat tot doel
heeft te zorgen dat consumenten hun financieel beheer – nu en met een
lange termijn horizon – beter op orde hebben. Het platform heeft in 2008
onderzoeken naar financieel inzicht onder volwassenen en jongeren gepubliceerd. Daarnaast is een gezamenlijk actieplan gepresenteerd. In de
tweede helft van 2008 is gestart met de uitvoering van het actieplan (zie
ook beleidsprioriteit 7. Consumenteneducatie en -voorlichting)
1

Kamerstukken II 2007/08, 31 083, nr. 23.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

48

Beleidsartikelen

Tot slot is in 2008 uitgebreid aandacht besteed aan het functioneren van
de markt voor financieel intermediairs. Er is regelgeving opgesteld die
ervoor zorgt dat tussenpersonen de provisie die zij ontvangen voor hun
dienstverlening vooraf aan de consument openbaar moeten maken. Daarnaast stellen de nieuwe regels dat deze provisie alleen is toegestaan als
deze in het belang is van de consument. Bonusprovisies zijn voortaan
verboden vanwege de perverse prikkels die hiervan uit kunnen gaan richting de tussenpersoon. Daarnaast is er een Dienstverleningsdocument
geïntroduceerd waarmee voor de consument voorafgaand aan het adviestraject duidelijk moet worden welke dienst van de tussenpersoon
verwacht mag worden en op welke wijze deze wordt betaald. Dit alles kan
bijdragen aan een beter functionerende en transparantere markt voor
financiële producten en dienstverlening waarin «gekleurde» advisering
wordt tegengegaan, de consument zelf meer aan het stuur staat en
concurrentie die uitmondt in betere producten voor de consument wordt
gestimuleerd.
Instrumenten
2008
+ Een adequaat prudentieel toezichtregime in Nederland en in Europa.
In 2008 zal daarom actief worden deelgenomen aan de Europese
discussie en onderhandelingen over op risico gebaseerde kapitaaleisen voor verzekeraars (solvency II);
+ Lering trekken uit ontwikkelingen op de financiële markten. In 2008
wordt in internationaal verband en in overleg met marktpartijen,
toezichthouders en centrale banken bezien of en hoe lering getrokken
kan worden uit de recente turbulentie op de financiële markten;
+ Goed functionerend internationaal betalingsverkeer. Na aanname
van de Europese richtlijn voor betalingsdiensten wordt in 2008
gewerkt aan de implementatie hiervan. Daarnaast wordt een bijdrage
geleverd aan de discussie over één Europese ruimte voor betalingsverkeer;
+ Ontwikkelen van crisismanagementprocedures. Er wordt een
bijdrage geleverd aan de discussie over EU-brede regelingen voor
crisismanagement en financiële stabiliteit binnen de EU. Voor Nederland brengt dit met zich mee dat afspraken uit 2007 tussen de
minister van Financiën en De Nederlandsche Bank (Kamerstukken II
2006/07, 28 1221 XB, nr. 21) worden getest;
+ Stimuleren van het Nederlandse vestigingsklimaat voor financiële
instellingen. Niet alleen voor buitenlandse ondernemingen, maar ook
een gezond klimaat voor alle in Nederland gevestigde instellingen.
+ Informeren van het publiek.
– Uitbreiden van de schuldenregistratie.
– Het platform CentiQ.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

Realisatie
Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja
Ja

49

Beleidsartikelen

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Indicatoren (basiswaarde = 2006)

Realisatie
2004

Implementatie Europese richtlijnen3
Toepassing code Corporate Governance4 door
beursgenoteerde vennootschappen
Naleving code door beursgenoteerde vennootschappen5
Toepassing code door5 institutionele beleggers

55,6% (1
juni 2005)
Geen
data
Geen
data
Geen
data

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
20071

Streefwaarde 2008

Realisatie
20082

75%

87%

44%

100%

86%

81%

92%

90%

100%

89%

88%
geen
meting

96%

95%
geen
meting

100%

95%

50%

75%

30%

Bron: Monitoring Commissie Frijns rapport
1
Gegevens over boekjaar 2006.
2
Gegevens over boekjaar 2007.
3
Gebaseerd op het halfjaarlijkse scorebord van de interne markt van de Europese Commissie. Het percentage geeft aan welk deel van de Europese
richtlijnen uit het Actieplan Financiële Diensten (FSAP), die op dat moment van kracht zijn, zijn omgezet in nationale wetgeving.
4
Gebaseerd op de bevinding van de Monitoring Commissie Corporate Governance Code. Onder toepassing van de code en codebepalingen wordt
verstaan: het één op één naleven van een codebepaling of het geven van uitleg bij afwijking daarvan. Onder naleving wordt verstaan het in grote
lijnen voldoen aan de code.
5
http://www.commissiecorporate governance.nl.

Toelichting
De Commissie Frijns heeft op 10 december 2008 onder meer het rapport
met de resultaten van de naleving van de Code door Nederlandse beursvennootschappen in het boekjaar 2007 gepresenteerd. Daaruit bleek dat
de Code voor 89% procent door de Nederlandse beursvennootschappen is
toegepast en door 6% is uitgelegd. Dit leidt tot een nalevingspercentage
van 95%.
4.2.2.2 Operationele doelstelling 2: Een integer financieel stelsel dat
integriteitinbreuken bij financiële instellingen voorkomt èn tegengaat dat
cliënten financiële instellingen misbruiken om geld wit te wassen.
Doelbereiking
De nieuwe, per 1 augustus 2008 inwerking getrede Wet ter voorkoming
van witwassen en financieren van terrorisme biedt de basis voor risicogebaseerd integriteittoezicht. De toezichthouders zijn de dialoog met de
instellingen aangegaan over de inbedding van het risicogebaseerde
integriteittoezicht.
De positionering van FIU-Nederland (Financial Intelligence Unit Nederland) bij de KLPD wordt definitief. Ten aanzien van terugkoppeling door
FIU-Nederland zijn met de melders afspraken gemaakt, die verder uitgewerkt dienen te worden.
Bijzondere aandacht in de witwasbestrijding is er voor de vastgoedsector
als sector waar grote witwasrisico’s zitten. Deze aanpak zal structureel en
multidisciplinair zijn op basis van de brief aan de Kamer van november
20081. Besloten is een nationale regiegroep in te stellen onder voorzitterschap van Justitie en Financiën die een gericht plan van aanpak coördineert met jaarlijkse rapportage aan de Tweede Kamer.

1

Kamerstukken II 2008/09, 29 911, nr. 16.

Met het implementatiewetsvoorstel voor de betaaldienstenrichtlijn
worden de belangrijkste activiteiten van de Wet Geldtransactiekantoren
(Wgt) onder de reikwijdte van de Wet financieel toezicht gebracht. Voor de
resterende Wgt-activiteiten zal te zijner tijd een beperkt regime worden
ingevoerd, zodat de Wgt uiteindelijk geheel ingetrokken zal worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

50

Beleidsartikelen

De Financial Action Task Force (FATF) heeft in 2008 guidance opgesteld
voor de financiële instellingen om zodoende gevolg te kunnen geven aan
de resoluties van de Veiligheidraad. In juni 2008 is de Nederlandse voorzitter voorgesteld aan de FATF. Hij zal in het jaar 2008–2009 fungeren als
vice-voorzitter om daarna de voorzittershamer over te nemen voor het
jaar 2009–2010.
Instrumenten
Instrumenten
2008

Realisatie

+ Invoering van risicogeoriënteerde benadering (risicogebaseerde
integriteittoezicht) op het terrein van voorkomen van witwassen en
financieren van terrorisme;
+ Versterken van de antiwitwasketen; met Justitie en BZK zal een
beslissing genomen worden over de definitieve positionering van
FIU-Nederland (Financial Intelligence Unit Nederland), de financiële
inlichtingeneenheid; voorts blijft het noodzakelijk te stimuleren dat
witwassignalen van FIU-Nederland in de opsporing opgepakt worden
en dat over de resultaten teruggekoppeld wordt;
+ Witwasbestrijding richten op grote witwasstromen en facilitators van
witwassen; onder andere op basis van nieuwe kennis over witwasstromen naar aanleiding van onderzoeken die in 2007 zijn uitgevoerd,
bevorderen dat structureel aandacht besteed wordt waar in Nederland in kwantitatief opzicht de grootste witwasrisico’s zitten en welke
rol facilitators hierbij spelen;
+ De Wet Geldtransactiekantoren wordt herzien naar aanleiding van de
evaluatie van deze wet en de implementatie van de bataaldienstenrichtlijn;
+ Rol van de FATF (Financial Action Task Force on money laundering)
ten aanzien van de verspreiding van massavernioetigingswapens; de
FATF beziet óf en op welke wijze financiële instellingen kunnen bijdragen aan het tegengaan van verspreiding van massavernietigingswapens door de financiering te bemoeilijken;
+ Voorbereiding van Nederland op het voorzitterschap van de Financial
Action Task Force in 2009 en de evaluatie van Nederland door de
FATF.

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Kengetal
Aantal ingeschrevenen Wgt-instellingen
Meldingen op basis van de subjectieve indicatoren als % van het
totale gemelde transacties
Aantal opgelegde boetes door DNB en AFM
Aantal dwangsommen door DNB en AFM

2004

2005

2006

2007

20081

30

28

25

30

29

23%
14
160

30%
19
131

28%
33
159

37%
22
205

76%
43
445

Bron: jaarverslag DNB, AFM, FIU-Nederland
1

Betreft voorlopige cijfers, jaarverslag verschijnt in mei 2009.

Toelichting
De verklaring voor het percentage meldingen van 76% is dat één melder
grote bulken achterstallige subjectieve meldingen heeft gedaan in 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

51

Beleidsartikelen

4.2.2.3 Operationele doelstelling 3: Ongestoorde muntcirculatie door
middel van muntvoorziening met als randvoorwaarde kosteneffectiviteit
alsmede het uitbrengen van bijzondere herdenkingsmunten.
Doelbereiking
Om een goede werking van het betalingsverkeer te bevorderen is voldaan
aan de muntvraag van het publiek. In 2008 zijn 74 mln. munten van
5-eurocent aangemaakt om aan deze vraag te voldoen. Van de overige
munten waren de voorraden voldoende voor de muntvraag.
Instrumenten
2008

Realisatie

+ Op grond van de muntwet 2002 worden uitsluitend in opdracht van
de Staat munten vervaardigd en uitgegeven;
+ Opdrachten voor vervaardiging en uitgifte van munten aan KNM;
+ DNB mandateren voor de distributie en in circulatie brengen van de
munten.

Ja
Ja
Nee

Toelichting
DNB mandateren voor de distributie en in circulatie brengen van de
munten.
DNB is nog niet gemandateerd voor de distributie en in circulatie brengen
van munten. Dit zal waarschijnlijk in 2009 gebeuren omdat in 2008 het
controle- en informatieprotocol nog niet voltooid was.
Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Indicatoren (Basiswaarde = 2004)

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

100%
2

100%
2

100%
2

100%
1

100%
2

100%
1

Muntvoorziening ten opzichte van de marktvraag
Uitgifte bijzondere munten
Bron: Eigen berekeningen, DNB, KNM

Productie euromunten 2004–2008 (aantallen x 1000)
2004

2005

2006

2007

2008

2 euro
1 euro
50 eurocent
20 eurocent
10 eurocent
5 eurocent
2 eurocent
1 eurocent

245
235
269
20 430
262
306
115 622
113 906

322
332
510
510
510
80 605
595
545

341
393
363
393
393
60 318
378
378

6 503
224
293
293
293
75 764
338
332

5 463
166
202
202
202
74 304
235
235

Totaal

251 275

83 939

62 957

84 040

81 009

Bron: KNM

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

52

Beleidsartikelen

Voorraden euromunten Muntdepot 2004–2008 (jaarultimo; aantallen x 1000)
2004

2005

2006

2007

2008

2 euro
1 euro
50 eurocent
20 eurocent
10 eurocent
5 eurocent
2 eurocent
1 eurocent

58 853
85 367
96 447
73 984
135 179
105 077
65 953
53 230

76 526
110 665
117 635
75 350
109 562
60 442
143 226
115 171

84 226
124 165
108 635
54 750
82 282
50 442
182 226
142 771

101 920
148 047
106 280
46 616
51 128
25 360
185 410
87 554

104 081
158 757
112 520
32 010
25 528
12 256
179 290
22 278

Totaal

674 090

808 577

829 497

752 315

646 720

Bron: DNB en KNM

4.2.3 Overzicht afgeronde onderzoeken

Beleidsdoorlichting
Effectenonderzoek ex post
Overig evaluatieonderzoek

Onderzoekonderwerp

AD of OD

Start

Afgerond

Vindplaats

Evaluatie Code Corporate Governance

OD1

2008

2008

www.commissiecorporategovernance.nl

Evaluatie wet financiële dienstverlening
Evaluatie effectiviteit financiële
bijsluiter
Evaluatie wet toezicht trustkantoren
Evaluatie muntendistributie

OD1

2008

2009

OD1

2008

2009

OD1
OD3

2008
2006

2009
2008

Zie toelichting

Evaluatie muntendistributie
Met het systeem van de muntendistributie vanaf 1 januari 2003 is het
aantal inefficiënte muntenstromen binnen Nederland afgenomen. De
systematiek heeft er, zo stelt DNB, mede toe bijgedragen dat ongewenste,
op tariefverschillen gebaseerde cross-border stromen zijn vermeden.
Volgens DNB wordt de stroom munten van met name hogere denominaties die sinds enige tijd vanuit België naar Nederland zichtbaar is, niet
door een verschil in tarifering bepaald. Gelet op het vorenstaande geeft
DNB in overweging de huidige systematiek van de muntendistributie
ongewijzigd te laten. DNB heeft aangaande het systeem van de muntendistributie geen evaluatierapport opgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

53

Beleidsartikelen

4.3 Financieringsactiviteiten publiek-private sector
4.3.1 Algemene beleidsdoelstelling
Bedrijfseconomische doelmatigheid en optimaal financieel resultaat bij
investeren in en verwerven, afstoten en beheren van de financiële en
vaste activa van de Staat.
Doelbereiking en maatschappelijke effecten
De minister van Financiën is verantwoordelijk voor en betrokken bij veel
van de financiële en vaste activa van de Staat. Hierbij wordt bedrijfseconomische expertise ingezet voor zover dat bijdraagt aan doelmatiger en
efficiëntere publieke dienstverlening.
Zo is de minister van Financiën verantwoordelijk voor het aandeelhouderschap van de meeste staatsdeelnemingen. Eind 2007 is de nieuwe Nota
Deelnemingenbeleid Rijksoverheid1 naar de Tweede Kamer gestuurd. Met
deze nota is het adagium van «privatiseren, tenzij» verlaten en is in 2008
«publiek, tenzij» gaan gelden. Hiermee komt het accent te liggen bij een
actief publiek aandeelhouderschap, waarin het toezicht op beloningsbeleid, vermogensposities, investeringsbeslissingen en de strategie van
de deelnemingen centraal staat. Bedrijfseconomisch doelmatig beheer
van de deelnemingen blijft hierbij het uitgangspunt. Met de verandering
van het beleid naar een actiever aandeelhouderschap is de taak van Financiën als aandeelhouder aanzienlijk toegenomen. In 2008 is gestart met de
implementatie van het nieuwe deelnemingenbeleid. De activiteiten
hebben zich in 2008 met name gericht op het opstellen van concrete richtlijnen hoe het nieuwe deelnemingenbeleid en de daarin genoemde
aandachtsvelden (zoals hierboven genoemd) moeten worden geïmplementeerd. Tevens is een begin gemaakt om de richtlijnen per deelneming
te implementeren. In 2009 zullen deze verder vertaald worden naar de
specifieke deelnemingen.
Eind 2008 heeft tevens in het teken gestaan van de financiële crisis en de
daaruit voortgekomen verwerving van een 97,8% belang in Fortis Bank
Nederland Holding NV2 (en indirect het door Fortis gekochte deel van
ABN AMRO), een 100% belang in Fortis Verzekeringen Nederland NV en
een 100% belang in Fortis Corporate Insurance NV. Ook heeft de Staat in
december 2008 voor € 6,5 miljard het door Fortis Bank Nederland Holding
NV gehouden 33,8%-belang in RFS Holdings BV (het door Fortis gekochte
deel van ABN AMRO) overgenomen middels verrekening van langlopende
vorderingen. Volgend op het verwerven van belangen in deze banken en
verzekeraars is ook het beheer van deze nieuwe deelnemingen overgedragen aan Financiën. Naast de nationalisatie hebben ook kapitaalverstrekkingen bij ING, AEGON en SNS REAAL plaatsgevonden waarvoor
contracten zijn opgesteld die zich tevens richten op bezoldigingsbeleid en
het voordragen van commissarissen bij de betreffende ondernemingen.
Ook het beheer van deze kapitaalverstrekkingen en eventueel daarop
volgende kapitaalverstrekkingen, is overgedragen aan Financiën. Eén van
de mijlpalen was de aankondiging van de visie van de aandeelhouder3
voor Fortis/ABN AMRO, Fortis verzekeringen en Fortis Corparate Insurance NV.
1

Kamerstukken II 2007/08, 28 165 IXB, nr. 69.
2
92,6% rechtstreeks en 5,2% via Fortis FBN(H)
Preferred Investments BV.
3
Kamerstukken II 2008/09, 31 789, A en nr. 1.

Naast de financiële activa in de vorm van staatsdeelnemingen, richt de
minister van Financiën zich ook op het bevorderen van de bedrijfseconomische doelmatigheid en optimaal financieel resultaat bij andere, materiële activa van de Staat. Concreet betekent dit dat Financiën ook adviseert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

54

Beleidsartikelen

bij complexe investeringsprojecten en financiële transacties waarvoor
andere departementen primair verantwoordelijk zijn. Voor de investeringsprojecten is het afgelopen jaar geadviseerd bij de business cases van de
«JSF», de «Amsterdam Zuidas», maar ook bij «Anders Betalen voor Mobiliteit». De advisering over complexe financiële transacties hielden onder
meer verband met de veiling van CO2-rechten en radiofrequenties, het
opzetten van fondsen en de ontvlechting van de energienetten.
Als opdrachtgever van het Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf (GOB)
heeft Financiën het afgelopen jaar veel tijd geïnvesteerd in het project
Twente. Dit betreft de ontwikkeling van het vliegveld Twente en de omringende omgeving. Eind 2008 is het beleidsmatig opdrachtgeverschap voor
het project Twente overgegaan naar V&W. Financiën is nog toezichthouder en adviseur voor het project. Verder is gewerkt aan het ontwikkelen van een financieel instrumentarium voor het GOB. Eind 2008 is
besloten om het GOB te laten samengaan met Domeinen en te plaatsen
onder Financiën. Het streven naar een bedrijfseconomisch doelmatig
handelen in vastgoed door het Rijk komt terug in de algemene doelstelling en operationele doelstelling 1 van artikel 7.
Ten behoeve van de vergroting van de bedrijfeconomische doelmatigheid
bij de realisatie van publieke belangen is ook ingezet op publiek private
samenwerking (pps). Het beleid met betrekking tot pps is in 2008 herbevestigd door de commissie Ruding. In 2008 is doorgezet op de Rijksbrede
aanpak van initiatieven om de biedingskosten voor pps-projecten voor
private partijen te verlagen en op interdepartementaal kennismanagement. Dit kennismanagement leidt tot het delen van de opgedane kennis
tussen vakdepartementen onderling. Ook worden gezamenlijk pps-standaardproducten ontwikkelt. Verder is in 2008 de stichting voor het servicecentrum voor scholenbouw opgericht. Deze is onder andere verantwoordelijk voor het aanjagen van pps bij scholen. Tot slot is in 2008 de
beheercode PPS1 bij het Rijk geïntroduceerd waarin het pps-beleid is
samengevat. Dit om een heldere en transparante besluitvorming over pps
te bevorderen.
Externe factoren
De mogelijkheden om de algemene beleidsdoelstelling te behalen worden
mede bepaald door andere partijen. Op het gebied van de staatsdeelnemingen zijn veel stakeholders betrokken. Zo komt het voor dat belangen van stakeholders niet parallel lopen aan die van de minister van
Financiën, waardoor het bereiken van de doelen tijdsintensief kan zijn. De
belangrijkste stakeholders zijn de Raad van Bestuur en de Raad van
Commissarissen van de deelnemingen. Ook vakdepartementen zijn
vanwege de publieke belangen betrokken bij het beheer van de staatsdeelnemingen. Tevens is de steun van medeaandeelhouders van belang,
zeker in het geval van minderheidsdeelnemingen. Denk hierbij aan
besluiten over de vermogenspositie van deelnemingen, statutenwijziging
of matiging van het bezoldigingsbeleid van bestuurders van deelnemingen. De implementatie van de nota deelnemingenbeleid is in het 4e
kwartaal van 2008 enigszins vertraagd vanwege de financiële crisis, welke
noopte tot een heroverweging van de (timing van de) voorgenomen acties
ten aanzien uitkering van superdividenden. Meer algemeen is de implementatie vertraagd doordat de tijd die benodigd was voor de werkzaamheden die uit de financiële crisis voortvloeiden deels ten koste is gegaan
van de tijd die was ingeruimd voor de implementatie van de nota.
1

Zie Hafir.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

55

Beleidsartikelen

Voor pps zijn de investerende vakdepartementen (VROM, V&W en
Defensie) zelf verantwoordelijk voor de uitvoering van het Rijksbrede
beleid. Vakdepartementen voeren zelf PPC’s uit en besluiten vervolgens al
dan niet PPS toe te passen. Het ministerie van Financiën stimuleert en
controleert.
Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1000
Algemene beleidsdoelstelling: Bedrijfseconomische doelmatigheid en optimaal financieel resultaat bij investeren
in en verwerven, afstoten en beheren
van de financiële en vaste activa van
de Staat

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2004

2005

2006

2007

2008

2008

2008

42 777

10 097 938

9 984

165 352

37 073 208

5 822

37 067 386

0

10 067 312

0

50 000

23 340 000

0

23 340 000

0

0

0

0

13 750 000

0

13 750 000

25 965

15 750

0

34 322

– 34 716

0

– 34 716

0
16 812

0
14 876

0
9 984

139 861
9 813

0
17 924

0
5 822

0
12 102

60 549
49 203

10 081 610
10 070 220

11 162
951

63 029
50 769

37 110 341
37 096 262

18 451
12 629

37 091 890
37 083 633

Doelstelling 2 Aangaan en afstoten
staatsdeelnemingen
Verwerving vermogenstitels

0

10 067 312

0

50 000

23 340 000

0

23 340 000

Doelstelling 3 PPS en activabeleid
PPS Zuidas
Onderhoud- en beheerkosten GOB

0
0

1 291
0

893
0

335
0

546
3 725

0

546
3 725

Verplichtingen
Waarvan betalingsverplichting: verwerving vermogenstitels
Waarvan: verplichting Fonds Financiële
Structuurversterking
Waarvan garantieverplichting: Regeling BF
Waarvan garantieverplichting:
uitvoeringskosten vermogenstitels/
vrijwaringen
Waarvan overige verplichtingen
Uitgaven
Programma-uitgaven

Overig
Kapitaalverstrekkingen ING, Aegon en
SNS REAAL
Regeling BF
PPM
Subsidie tijdelijke regeling tankstations
Uitvoeringskosten tijdelijke regeling
tankstations
Verstrekte leningen

0
2 435
23
1 728

0
1 387
0
9

0
0
0
0

0
428
0
0

13 750 000
1 959
0
0

0
12 629
0
0

13 750 000
– 10 670
0
0

17
45 000

221
0

58
0

6
0

32
0

0
0

32
0

Apparaatsuitgaven
Personeel en materieel
Uitvoeringskosten staatsdeelnemingen

11 346
3 083
8 263

11 390
2 948
8 442

10 211
2 700
7 511

12 260
2 712
9 548

14 079
2 882
11 197

5 822
3 473
2 349

8 257
– 591
8 848

2 688 841
2 688 841

5 177 137
5 177 137

5 408 717
5 408 717

2 930 366
2 930 366

2 409 470
2 409 470

1 956 405
1 956 405

453 065
453 065

0
513 947
127 395
137 308

0
508 591
104 132
122 700

423 120
809 302
100 280
92 786

305 626
659 264
79 029
79 238

379 201
602 677
75 021
45 815

486 855
75 021
80 000

379 201
115 822
0
– 34 185

Ontvangsten
Programma-ontvangsten
Doelstelling 1 Beheer van staatsdeelnemingen
Opbrengst onttrekking vermogenstitels
Dividend staatsdeelnemingen
Rente en aflossing div. leningen
Afdracht Holland Casino

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

56

Beleidsartikelen

Bedragen x € 1000
Algemene beleidsdoelstelling: Bedrijfseconomische doelmatigheid en optimaal financieel resultaat bij investeren
in en verwerven, afstoten en beheren
van de financiële en vaste activa van
de Staat

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2004

2005

2006

2007

2008

2008

2008

132 872

83 226

99 423

110 959

100 535

85 000

15 535

445 600
38 876

616 924
38 160

739 712
12 402

983 107
24 804

1 181 268
19 080

1 200 000
20 000

– 18 732
– 920

Doelstelling 2 Aangaan en afstoten van
deelnemingen
Opbrengst verkoop vermogenstitels

1 286 588

3 696 678

3 127 395

684 509

0

0

0

Overig
overige programmaontvangsten
Regeling BF/PPM
Tijdelijke regeling subsidie tankstations

4 357
1 898

6 725
1

3 957
340

3 830
0

2 036
3 835
2

0
9 529
0

2 036
– 5 694
2

Afdrachten Staatsloterij (ontv. t/m 2004
op art.6)
Winstuitkering DNB (ontv. t/m 2005 op
art.2)
Terugstorting agio

Toelichting bij tabel budgettaire gevolgen van beleid
Verplichtingen (+ € 37,1 mld.)
Medio oktober 2008 heeft de Nederlandse Staat een bedrag van € 20 mld.
direct beschikbaar gesteld voor banken en verzekeraars in Nederland,
ongeacht hun omvang, die fundamenteel gezond en levensvatbaar zijn,
maar die toch met het oog op de uitzonderlijke marktomstandigheden hun
kapitaalpositie wensen te versterken. Hiervan heeft € 13,75 mld. daadwerkelijk geleid tot een verplichting. Tevens heeft de Nederlandse Staat een
97,8%-belang verworven in Fortis Bank Nederland Holding NV (en indirect
het door Fortis gekochte deel van ABN AMRO), een 100% belang in Fortis
Verzekeringen Nederland NV en een 100% belang in Fortis Corporate
Insurance NV. Ook is de verwerving van het 33,8%-aandelenbelang van
Fortis Bank Nederland Holding NV in RFS Holding BV (het door Fortis
gekochte deel van ABN AMRO) conform de regeling niet-geldelijke transacties als verplichting verwerkt in de departementale begrotingsadministratie als ware het een geldelijke betaling.
Uitgaven

1
92,6% rechtstreeks en 5,2% via Fortis
FBN(H) Preferred Investments BV.

Verwerving vermogenstitels (+ € 23,3 mld.)
De verwerving van vermogenstitels bestaat uit twee onderdelen. De
Nederlandse Staat heeft een 97,8% belang verworven in Fortis Bank
Nederland Holding NV1 (en indirect het door Fortis gekochte deel van
ABN AMRO), een 100% belang in Fortis Verzekeringen Nederland NV en
een 100% belang in Fortis Corporate Insurance NV. Tevens heeft de Staat
in december 2008 het 33,8%-aandelenbelang van Fortis Bank Nederland
Holding NV in RFS Holding BV (het door Fortis gekochte deel van ABN
AMRO) overgenomen voor € 6,5 miljard door middel van een verrekening
met langlopende schulden van Fortis Bank Nederland Holding NV aan de
Staat. Hiermee heeft de Staat 1) direct zeggenschap verworven in plaats
van via Fortis Bank Nederland Holding en 2) de solvabiliteit bij Fortis Bank

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

57

Beleidsartikelen

Nederland Holding NV dusdanig versterkt om te kunnen voldoen aan de
solvabiliteitseisen van De Nederlandse Bank.
Kapitaalverstrekkingen ING, Aegon en SNS REAAL (+ € 13,75 mld.)
In 2008 hebben drie financiële instellingen gebruik gemaakt van het Fonds
financiële structuurversterking. De Staat heeft voor een bedrag van € 10
mld. securities verworven in ING, voor een bedrag van € 3 mld. vergelijkbare securities in Aegon en voor een bedrag van € 750 mln. securities in
SNS REAAL.
Onderhoud- en beheerkosten GOB (+ € 3,7 mln.)
De Tweede Kamer heeft medio 2008 besloten over te gaan tot een aanbestedingsprocedure voor vliegveld Twente voor een beperkte periode,
beter bekend als de interim-fase voor permanente openstelling van dit
vliegveld. Deze mutatie van € 3,7 mln. betreft uitgaven voor het beheer en
vliegklaar maken van vliegveld Twente voor gebruik in het kader van de
interim-fase en «commercial aviation».
Regeling BF (– € 10,7 mln.)
Vanwege het afbeheren van de portefeuille is in 2008 een beperkt beroep
op de BF-regeling gedaan.
Uitvoeringskosten staatsdeelnemingen (+ € 8,8 mln.)
De hogere uitgaven dan geraamd zijn het gevolg van de benodigde juridische, strategische, financiële en HR ondersteuning bij de verwerving van
aandelen Fortis Bank Nederland Holding N.V., Fortis Verzekeringen Nederland N.V., Fortis Corporate Insurance N.V en het door Fortis gekochte deel
van ABN AMRO, de ontvlechting daarvan en vervolgens de uitwerking
van strategische vraagstukken.
Ontvangsten
Opbrengst onttrekking vermogenstitels (+ € 379,2 mln.)
In 2008 heeft Schiphol een superdividend uitgekeerd van € 500 mln. De
Staat heeft hiervan op basis van haar eigenaarsdeel (75,8%) een bedrag
van € 379,2 mln. ontvangen.
Dividend Staatsdeelnemingen (+ € 115,8 mln.)
De hogere ontvangst betreft regulier dividend. Het verschil wordt
verklaard door een hogere ontvangst betreffende een aantal staatsdeelnemingen, waaronder de NS en Schiphol.
Afdrachten Holland Casino (– € 34,2 mln.)
De winstafdrachten van Holland Casino zijn lager uitgevallen dan begroot.
Dit hoofdzakelijk als gevolg van afnemende bezoekersaantallen.
Afdrachten Staatsloterij (+ € 15,5 mln.)
De hogere afdracht komt voort uit meer inleggelden vanwege de hoge
jackpotstanden gedurende het jaar.
Winstuitkering DNB (– € 18,7 mln.)
Rente-effecten op de kapitaalmarkt en op de geldmarkt hebben ervoor
gezorgd dat de winstafdracht DNB lager is dan geraamd.
Regeling BF (– € 5,7 mln.)
Door het afbeheren van de portefeuille zijn de ontvangsten van de regeling BF in 2008 lager dan geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

58

Beleidsartikelen

4.3.2 Operationele doelstellingen
4.3.2.1 Operationele doelstelling 1: Marktconform beheer van staatsdeelnemingen binnen publieke kaders met toepassing van Nederlandse corporate governance codes.
Doelbereiking
Om deze doelstelling te kunnen bewerkstelligen is in 2008 gewerkt aan het
verkrijgen van de juiste instrumenten om het beheer effectief in te kunnen
vullen. Zo zijn de statuten van alle staatsdeelnemingen doorgenomen en –
daar waar zinvol – is een discussie gestart met de deelnemingen over
uitbreiding van de statutaire aandeelhoudersrechten. Ook zijn raamwerken opgesteld om de strategie en investeringsbeslissingen te beoordelen. Bij verschillende deelnemingen zijn voorgenomen grote investeringen beoordeeld en bij meerdere deelnemingen is een discussie over de
strategie gestart. Verder is voor het beloningsbeleid een kader opgesteld
en zijn discussies gestart om te komen tot aanpassing van het beloningsbeleid van de individuele deelnemingen.
De discussies met de deelnemingen over de implementatie van de nota
Deelnemingenbeleid Rijksoverheid verlopen over het algemeen moeizaam. Dit is niet vreemd gezien de (tegengestelde) belangen van de
betrokken partijen. De Staat kan als aandeelhouder dergelijke zaken vaak
niet eenzijdig afroepen vanwege de privaatrechtelijke context waarbinnen
de Staat als aandeelhouder acteert. Door de hierboven beschreven instrumenten te ontwikkelen wordt het de Staat als aandeelhouder beter mogelijk gemaakt om op marktconforme wijze de deelnemingen te beheren. In
2008, het eerste jaar waarin officieel met de nota is gewerkt, zijn naast het
uitwerken van de instrumenten ook reeds concrete resultaten bereikt. Zo
heeft Schiphol een superdividend uitgekeerd en is met de NS overeenstemming bereikt over de uitkering van een superdividend in 2009. Verder
zijn grote investeringsbesluiten bij Gasunie, Tennet en Schiphol goedgekeurd, is de Staat actief betrokken geweest bij het opstellen van de strategie van onder meer NS en FMO, zijn de statuten bij TenneT en Schiphol
gewijzigd en is bij meerdere deelnemingen, waaronder NS, een matiging
van het bezoldigingsbeleid doorgevoerd. Verder zijn met betrekking tot de
vier pijlers van de nota met meerdere deelnemingen discussies gestart
waarvan de resultaten in 2009 verwacht worden.
Voor de nieuw verworven deelnemingen in het kader van de kredietcrisis,
de desbetreffende onderdelen van het voormalige Fortis-concern, is het
uitgangspunt het beheer ook zoveel mogelijk volgens de pijlers van de
nota uit te oefenen. Wel wordt daarbij in gedachten gehouden dat deze
deelnemingen zijn aangegaan voor een beperkte periode. In tegenstelling
tot de meeste andere deelnemingen betreft de rol van Financiën hier
immers tijdelijk aandeelhouderschap. Ook wordt het karakter van deze
deelnemingen zeer sterk bepaald door de commerciële omgeving waarin
zij opereren. In vergelijking met veel andere deelnemingen, die ook een
sterke publieke kant kennen, is de commerciële inslag bij deze nieuw
verworven deelnemingen zeer bepalend voor de bedrijfsvoering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

59

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008

Realisatie

+ De bevoegdheden die de Staat heeft uit hoofde van het
aandeelhouderschap op basis van boek 2 van het Burgerlijk Wetboek
en de Code Tabaksblat;
+ Bedrijfseconomische en corporate governance expertise.

Ja

Ja

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
kengetal
% deelnemingen dat voldoet aan de Code Tabaksblat

2004

2005

2006

2007

2008

nb

nb1

85

86

85

Bron: Jaarverslagen en statuten van de ondernemingen uit de huidige portefeuille staatsdeelnemingen
1
Dit kengetal is per Begroting 2006 ingesteld. Derhalve is het niet mogelijk om informatie op te nemen van voorgaande jaren.

Dit kengetal meet het percentage van de deelnemingen uit de huidige
portefeuille staatsdeelnemingen dat voldoet aan de Code Tabaksblat.
Vanwege de nieuw verworven deelnemingen valt het percentage lager uit
dan in 2007. Dit komt doordat bij de verwerving van deze aandelen
concernverbanden zijn gewijzigd en deze ondernemingen hun corporate
governance gedeeltelijk zullen moeten aanpassen dan wel aanvullen.
4.3.2.2 Operationele doelstelling 2: Deelnemingen worden door de Staat
aangegaan indien dit bedrijfseconomisch een doelmatige manier is om
publieke doelen te realiseren en deelnemingen worden afgestoten zodra
een staatsdeelneming niet langer noodzakelijk is voor de realisatie van
publiek doelstellingen.
Doelbereiking
Aangaan
In algemene zin geldt dat de Staat terughoudend is in het aangaan van
nieuwe deelnemingen. Nieuwe deelnemingen worden enkel aangegaan
als dat na zorgvuldige afweging van alle alternatieven de beste keuze zou
zijn. In september 2008 is de Staat aandeelhouder geworden van Fortis
Bank Nederland Holding, Fortis Corporate Insurance en Fortis Verzekeringen Nederland (nu ASR verzekeringen). In december 2008 heeft de
Staat het 33,8% aandelenbelang van Fortis Bank Nederland Holding NV in
RFS Holding BV (het door Fortis gekochte deel van ABN AMRO) overgenomen. Door de financiële crisis kwam de stabiliteit van de Nederlandse
financiële sector in het geding waardoor de Staat zich genoodzaakt zag
deze deelnemingen aan te gaan. Verder is in 2008 de mogelijke deelneming van de Staat onderzocht in de onderneming ten behoeve van een
doelmatige uitvoering van het project «Zuidas» in Amsterdam.
Afstoten
In 2008 zijn geen deelnemingen verkocht. Wel is in 2008 gestart met het
traject voor verkoop van de NV Westerscheldetunnel aan de provincie
Zeeland. De verwachting is dat dit traject in 2009 zal worden afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

60

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008

Realisatie

+ De bevoegdheden van de Staat op basis van boek 2 van het Burgerlijk Wetboek en de Comptabiliteitswet;
+ Bedrijfseconomische en corporate governance expertise.

Ja
Ja

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Hiervoor bestaan geen zinvolle indicatoren, omdat resultaten van de
inspanningen moeilijk te meten zijn.
Kengetal (x € mln.)
verkoopopbrengsten (4 jaren)

2003–2006

2005

2006

2007

2008

2 534

3 697

3 127

684

0

Bron: Financieel Jaarverslag Rijk

4.3.2.3 Operationele doelstelling 3: Vakdepartementen realiseren publieke
doelen met een bedrijfseconomisch meest doelmatige inzet van activa
Doelbereiking
Bedrijfseconomische doelmatigheid wordt bereikt door te werken vanuit
een resultaatgerichte, marktgerichte benadering van inzet van activa. Om
dit te bereiken is het noodzakelijk om eerst inzicht op te bouwen door het
transparant maken van bedrijfseconomische kosten, opbrengsten en
risico’s. De daaruit voortvloeiende kennis kan worden gebruikt bij het
maken van weloverwogen, bedrijfseconomisch verantwoorde investeringsbeslissingen.
Concreet betekent dit dat andere departementen geadviseerd worden bij
complexe investeringsprojecten en financiële transacties. Voor de investeringsprojecten is het afgelopen jaar geadviseerd bij de Business Case van
de JSF, de Amsterdam Zuidas, maar ook bij Anders Betalen voor Mobiliteit. De complexe financiële transacties zijn de veiling van CO2-rechten en
radiofrequenties, het opzetten van fondsen, maar ook de ontvlechting van
de energienetten.
Naast het adviseren bij deze complexe projecten is ingezet op pps-projecten. Voor de rijkssectoren is zichtbaar dat zowel (VROM) als Rijkswaterstaat (V&W) zelfstandig in staat zijn Public Private Comparators (PPC’s) en
pps-projecten uit te voeren. Defensie bevindt zich nog in de beginfase,
maar heeft dit jaar Financial Close bereikt voor haar eerste pps-project, de
Kromhoutkazerne. Ook is Defensie gestart met de voorbereiding voor de
aanbesteding van haar 2e pps-project. Voor de andere sectoren is bij
scholen een servicecentrum voor scholenbouw opgericht. Deze is verantwoordelijk voor het aanjagen van pps bij scholen. In de zorgsector zijn in
het afgelopen jaar vrijwel geen bouwprojecten aanbesteed als gevolg van
de stelselwijziging (afschaffing bouwregime) in combinatie met de
kredietcrisis die het verkrijgen van financiering voor vastgoedinvesteringsprojecten verder heeft bemoeilijkt. In 2008 is het doel een pps-pilot in de
zorgsector te starten daardoor niet gerealiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

61

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008

Realisatie

+ Bedrijfseconomische expertise die kan worden ingezet voor de meest
doelmatige inzet van middelen bij het realiseren van beleidsdoelstellingen;
+ Kennis en kunde van PPS die wordt ingezet om de toepassing van
PPS bij overheidsinvesteringen te stimuleren;
+ Beleid inzake bedrijfseconomische inzet van financiële en materiële
activa (activabeleid);
+ Het inbrengen en bewaken van bedrijfseconomische principes bij de
vormgeving en de uitvoering van complexe projecten.

Ja

Ja
Ja
Ja

Toelichting instrumenten
Voor wat betreft de toepassing bij uitvoering (de zogenoemde «DesignBuild-Finance-Maintain-Operate» DBFMO-contracten) is het aantal goed
toegepaste PPC’s een indicator. Een PPC bevat een kostenvergelijking,
waarbij een project in een DBFMO-variant wordt vergeleken met hetzelfde
project in een traditionele variant. Een PPC biedt basis voor de besluitvorming over de DBFMO-variant van een project.
Kengetal: aantal uitgevoerde PPC’s
(basiswaarde = 2005)
V&W – Infra
VROM – Rijksgebouwen
Scholen
Defensie
Zorg
Totaal

Realisatie
2005

Realisatie
2006*

Realisatie
2007*

Realisatie
2008

3
10
–
1
1
15

6
2
1
–
1
10

5
5
–
–
–
10

3
3
1
1
–
8

Bron: Vakdepartementen1
Vakdepartementen geven aan als ze een PPC hebben uitgevoerd. Op basis van deze informatie is de tabel tot stand gekomen.
* Wegens voortschrijdend inzicht komt het aantal PPC’s niet overeen met het aantal zoals genoemd in het jaarverslag 2007. Bovenstaand genoemd
aantal PPC’s is de juiste weergave.

1

Voor alle voorgenomen investeringen in Rijksgebouwen (nieuwbouw of
renovatie) boven € 25 mln., worden PPC’s uitgevoerd. Daarmee is het
aantal uitgevoerde PPC’s afhankelijk van het aantal voorgenomen investeringen. In 2008 waren dat er minder dan in de jaren 2006 en 2007. Het
aantal in 2005 was éénmalig hoog wegens het uitvoeren van een inhaalslag over de voorliggende jaren waarin de verplichting tot het uitvoeren
van een PPC nog niet bestond.
Buiten de bovenstaande indicator zijn er geen realistische of concrete
prestatie-indicatoren voor pps en concessies te geven. Het ministerie van
Financiën zet expertise in en ondersteunt vakdepartementen bij de uitvoering van pps-projecten en andere complexe projecten. Het ministerie van
Financiën is mede-verantwoordelijk voor de toepassing van de PPC-methodiek, zoals het ministerie deze heeft ontwikkeld en heeft vastgelegd in het
handboek PPC (april 2002). De verantwoordelijkheid voor de beslissing
om volgens pps (DBFM/O) aan te besteden, ligt bij de vakdepartementen
en, bij gebouwgebonden pps, bij de cliënten van de Rijksgebouwendienst.
Niet het ministerie van Financiën, maar de vakdepartementen dragen
verantwoordelijkheid voor het welslagen van die projecten en dus ook
voor het behalen van doelstellingen van bedrijfseconomische efficiëntie
en doelmatigheid. De voortgang en prestaties van het ministerie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

62

Beleidsartikelen

Financiën op het gebied van pps worden jaarlijks beschreven in de voortgangsrapportage voor de Tweede Kamer (Kamerstukken II, 2007/08,
28 753 IXB, nr. 12).
4.3.3 Overzicht afgeronde onderzoeken

Beleidsdoorlichting
Effectenonderzoek ex post
Overig evaluatieonderzoek

Onderzoekonderwerp

AD of OD

Start

Afgerond

Vindplaats

PPS voortgangsrapportage 2007/
2008

OD3

2008

2008

Kamerstukken II,
2007/08, 28 753,
nr. 12

Evaluatie pilots Activabeleid

OD3

N.v.t.

N.v.t.

Toelichting
De evaluatie «pilots activabeleid» is in dit artikel komen te vervallen.
Reden hiervoor is dat de voorgenomen formulering van een beleid voor
het bedrijfseconomisch doelmatig inzetten van gronden en gebouwen van
het Rijk er nooit is gekomen, omdat vakdepartementen daarvan onvoldoende toegevoegde waarde verwachten, mede in combinatie met het
risico dat een dergelijk beleid de administratieve lasten zou verzwaren.
Het streven naar een bedrijfseconomisch doelmatig handelen in vastgoed
door het Rijk, komt terug in artikel 7 (Algemene beleidsdoelstelling en
Operationele doelstelling 1). In de beleidsdoorlichting genoemd in de
tabel evaluatieprogrammering onder artikel 7 zal dit aspect worden
meegenomen. Zie ook Begroting IXB 2009 (Kamerstukken II 2008/09,
31 700 IXB, nr. 2, blz. 45).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

63

Beleidsartikelen

4.4 Internationale financiële betrekkingen
4.4.1. Algemene beleidsdoelstelling
Een financieel-economisch gezond en welvarend Europa en een evenwichtige internationale financieel-economische ontwikkeling.
Doelbereiking en maatschappelijke effecten
De financiële onrust die reeds in 2007 was begonnen, is eind 2008
verdiept en heeft vanaf dat moment ook een duidelijk negatief effect
gehad op de ontwikkeling van de reële economie. Nederland heeft op
mondiaal en Europees niveau ingezet op een gecoördineerde aanpak van
de problemen in de financiële sector en de reële economie. In oktober is
mede op Nederlands aandringen besloten tot een gezamenlijke Europese
aanpak van de problemen in de financiële sector.
Daarnaast is Nederland actief geweest in discussies en onderhandelingen
over de Europese jaarbegroting en meerjarenbegroting, waarbij Nederland zich inzet voor begrotingsdiscipline op Europees vlak. Mede vanwege
de Nederlandse inspanningen is er daarom een compromis bereikt over
de financiering van een fonds voor landbouw in ontwikkelingslanden.
Hoewel de oorzaken van de crisis grotendeels buiten de Nederlandse
beïnvloedingssfeer lagen, had er in internationaal verband meer kunnen
en moeten gebeuren om de crisis te voorkomen ondermeer door
scherpere bilaterale en multilaterale surveillance door de Europese Unie
en het Internationaal Monetair Fonds.
Externe factoren
De financiële onrust is begonnen op de Amerikaanse subprime
hypotheekmarkt en heeft zich van daaruit verspreid over bijna de gehele
mondiale financiële sector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

64

Beleidsartikelen

Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Beleidsartikel 4 Internationale financiële betrekkingen
Bedragen x € 1000
Algemene beleidsdoelstelling: Het
bevorderen van een financieeleconomisch gezond en welvarend
Europa en een evenwichtige internationale financieel-economische ontwikkeling

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2004

2005

2006

2007

2008

2008

2008

Verplichtingen
Waarvan betalingsverplichtingen

92 296
84 563

1 790 390
577 326

44 763
24 812

– 1 020 432
358

27 954
322 532

753 341
639 896

– 725 387
– 317 364

Waarvan garantieverplichtingen:
Mutlilaterale ontwikkelingsbanken en
-fondsen
EIB: overeenkomsten Lomé en
Cotonou
DNB: IMF en kredietfaciliteiten BIS

7 733

1 213 064

19 951

1 020 790

– 294 578

113 445

– 408 023

0

569 760

19 951

404 914

– 572 203

0

– 572 203

7 733
0

4 521
638 783

0
0

0
– 615 876

– 20 247
297 872

0
113 445

20 247
184 427

Uitgaven
Programma-uitgaven

358 465
355 682

325 906
323 246

51 709
49 085

141 874
139 350

118 634
115 662

49 258
46 900

69 376
68 762

Doelstelling 2 Bevorderen van een
evenwichtige financieel-economische
ontwikkeling
Mutlilaterale ontwikkelingsbanken en
-fondsen

355 682

323 246

49 085

139 350

115 662

46 900

68 762

Apparaatsuitgaven

2 783

2 660

2 624

2 524

2 972

2 358

614

Ontvangsten
Doelstelling 2 Bevorderen van een
evenwichtige financieel-economische
ontwikkeling
Programma-ontvangsten

1 653

1 361

844

59 488

18 630

17 608

1 022

1 653

1 361

844

59 488

18 630

17 608

1 022

Toelichting bij tabel budgettaire gevolgen van beleid
Verplichtingen
Betalingsverplichtingen (– € 317 mln.)
De mutatie houdt onder andere verband met de laatste middelenaanvulling van de Internationale Ontwikkelingsassociatie (IDA-15). De
onderhandelingen over deze middelenaanvulling zijn in december 2007
afgerond. In de ontwerpbegroting 2008 was een stelpost opgenomen van
€ 421,9 mln. De realisatie valt hoger uit (+ € 162,5 mln.) dan de stelpost
doordat IDA-15 met ruim 25% groeit in reële termen ten opzichte van
IDA-14 (in SDR-termen) en het Nederlandse aandeel stijgt van 2,8% naar
3,0%.
Tegelijkertijd werden de betalingsverplichtingen van de regionale ontwikkelingsbanken en ontwikkelingsfondsen overgedragen naar de begroting
van Buitenlandse Zaken (– € 233,6 mln.), waardoor ook een begrote
toename van de betalingsverplichtingen niet werd gerealiseerd (– € 215,6
mln.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

65

Beleidsartikelen

Tevens werd een betalingsverplichting ten aanzien van de Ontwikkelingsbank voor het Midden-Oosten en Noord-Afrika (MENA) afgeboekt, omdat
deze bank naar verwachting nooit operationeel zal worden (– € 31,4 mln.).
Ook zijn de apparaatverplichtingen (+ € 0,7 mln.) hoger dan oorspronkelijk
geraamd. De toename van de verplichtingen voor het apparaatbudget
worden voornamelijk veroorzaakt door voorgenomen uitgaven voor 2009
met betrekking tot de Kiesgroep en herschikking van het apparaatbudget
tussen verschillende begrotingsartikelen.
Garantieverplichtingen (– € 408 mln.)
+ Als gevolg van wisselkoersschommelingen nam de waarde van
verleende garanties toe (+ € 456,9 mln.).
+ Tevens werden de garantieverplichtingen van de regionale ontwikkelingsbanken overgedragen naar de begroting van Buitenlandse Zaken
(– € 637,1 mln.).
+ Ook werd een garantieverplichting ten aanzien van de Ontwikkelingsbank voor het Midden-Oosten en Noord-Afrika (MENA) afgeboekt,
omdat deze bank naar verwachting nooit operationeel zal worden
(– € 94,1 mln.).
+ De garanties aan de EIB uit hoofde van de Lomé en Cotonou overeenkomsten zijn naar beneden bijgesteld omdat de waarde van de onder
deze overeenkomsten uitstaande leningen terugliep (– € 20,6).
+ Er zijn minder garantieverplichtingen aangegaan door het onbenut
blijven van de stelpostraming voor de mogelijke deelneming door DNB
in de door de Bank voor Internationale Betalingen (BIS) te verstrekken
kredietfaciliteiten, omdat DNB geen beroep heeft gedaan op de betreffende garantieovereenkomst (– € 113,4 mln.).
Uitgaven
Programma-uitgaven (+ € 69 mln.)
De hogere uitgaven zijn voornamelijk het gevolg van aanpassingen in de
verzilveringsschema’s van de Internationale Ontwikkelings Associatie
(IDA). Oorspronkelijk voor 2009 geplande betalingen zijn reeds in 2008
gedaan (+ € 113,6 mln.).
Daartegenover waren er minder uitgaven doordat een betaling aan de
Internationale Ontwikkelingsassosiatie (IDA) die in 2008 zou plaatsvinden
al in 2007 gedaan was (– € 12,0 mln.) en de uitgaven aan de regionale
ontwikkelingsbanken en -fondsen per 1-1-2008 naar de begroting van het
ministerie van Buitenlandse Zaken zijn gegaan (– € 33,3 mln.).
Daarnaast werd er (€ 0,4 mln.) betaald aan de Europese Investeringsbank
(EIB) uit hoofde van de Lomé en Cotonou garantieregelingen.
4.4.2 Operationele doelstellingen
4.4.2.1 Operationele doelstelling 1: Het bevorderen van een gezonde en
stabiele monetaire en budgettaire ontwikkeling van de Europese Unie en
haar lidstaten.
Doelbereiking
Nederland heeft in het financieel onrustige jaar 2008 een actieve rol
gespeeld in Europa bij de aanpak van de problemen veroorzaakt door de
financiële onrust. Begin 2008, voordat de financiële onrust zijn weerslag
had op de reële economie heeft Nederland aandacht gevraagd voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

66

Beleidsartikelen

bereiken van de landenspecifieke middellange termijndoelstellingen en
het belang van houdbaarheid van de overheidsfinanciën, zodat ook in de
toekomst het eurogebied financieel-economisch gezond blijft (zie Ecofinverslagen). De (mede) door Nederland bepleite nadruk op budgettaire
verbetering heeft er aan bijgedragen dat een aantal lidstaten een relatief
goede uitgangspositie had om de gevolgen van onrust in de financiële
sector en de gevolgen voor de reële economie op te vangen.
Eind 2008 is een akkoord bereikt over de EU-begroting voor 2009. Belangrijkste onderdelen van het akkoord zijn: (i) financiering van een faciliteit
voor landbouw in ontwikkelingslanden en (ii) de overeenstemming over
een realistisch betalingsniveau voor 2009, dat lager ligt dan door de Europese Commissie en het Europees Parlement werd voorgesteld. Door
actieve inzet van Nederlandse zijde is uiteindelijk een voor Nederland
bevredigend resultaat bereikt1.
Instrumenten
2008

Realisatie

+ Standpuntbepaling in onderhandelingen over het EU-budget voor
2009 en in de review van het EU-budget;
+ Toetsing nieuwe beleidsvoorstellen op subsidiariteit en proportionaliteit, financiële consequenties en administratieve lasten;
+ Behandelen aanvragen Exchange Rate Mechanism (ERM-II) en
aanvragen toetreding tot het Eurogebied. Monitoren van nieuwe
lidstaten binnen ERM-II;
+ Het bevorderen van de begrotingsdiscipline en een stabiele macroeconomische omgeving in de EMU door een evenwichtige multilateral surveillance;
+ Monitoring onderhandelingen over aquis communautaire en economische ontwikkelingen in kandidaat-EU-lidstaten.

Ja
Ja
Ja

Ja

Ja

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Kengetal (in %)
Reële BBP Groei Eurogebied
Reële BBP Groei EU-27

2004

2005

2006

2007

2008

2,1
2,7

1,6
2,2

2,8
3,3

2,6
3,1

1,0
1,3

Bron: IMF (World Economic Outlook, oktober 2008 en januari 2009)

4.4.2.2 Operationele doelstelling 2: Het bevorderen van een effectieve en
efficiënte internationale financiële instellingen (IFI’s) en het bijdragen aan
een inhoudelijk debat over de wereldeconomie in internationale fora.
Doelbereiking
De verschillende IFI’s hebben snel actie ondernomen op de problemen die
door de financiële onrust werden veroorzaakt. De instellingen zijn flexibel
met hun instrumenten omgegaan om de leden bij te staan.

1

Kamerstukken II 2008/09, 21 501-07, nr. 633.

Zo heeft het IMF voor in totaal € 32 mld. aan leningen verstrekt aan
landen die als gevolg van de crisis in betalingsbalansproblemen waren
gekomen. Eerder in het jaar werd een groot aantal leningen aan lageinkomenslanden uitgebreid om de gevolgen van de sterk gestegen
voedsel- en olieprijzen op te vangen. Ook werd het instrumentarium van
het IMF aangepast en uitgebreid om zo goed mogelijk te beantwoorden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

67

Beleidsartikelen

aan de behoeften van leden. Zo werd de Economic Shock Facility aangepast om lage-inkomenslanden beter bij te kunnen staan bij economische
schokken en werd een nieuw instrument opgericht voor middeninkomenslanden die ondanks goed beleid door omstandigheden buiten hun schuld
om toch in de problemen komen, de Short-Term Liquidity Facility.
De verschillende entiteiten van de Wereldbank Groep hebben de dienstverlening aangepast aan zowel de financiële crisis, als de voedselprijs- en
energiecrisis eerder in 2008. De International Bank for Reconstruction and
Development (Wereldbank) zal naar verwachting het dubbele bedrag
uitlenen (USD 25 mld.), terwijl de International Development Assistance
(IDA) noodprocedures in gebruik heeft genomen, en haar financiële steun
naar voren heeft gehaald. De International Finance Corporation (IFC) heeft
verschillende nieuwe faciliteiten in gebruik genomen om de crisis te lijf te
gaan, waaronder een infrastructuurfonds en een herkapitalisatiefonds, en
een uitbreiding van haar trade finance faciliteit. Tot slot werden er
voedsel- en energiefaciliteiten opgericht om korte- en lange termijnmaatregelen te financieren.
De Europese Investeringsbank (EIB) heeft vergaande maatregelen
genomen om de krapte in de kredietmarkt op te vangen. Er is besloten om
de financieringsactiviteiten de komende jaren op te schroeven, met name
voor projecten die prioritaire EU-doelstellingen behartigen. Er is besloten
dat de EIB de komende vier jaar € 2,5 mld. per jaar extra uitleent aan het
midden en kleinbedrijf (MKB), een verhoging van 50%. Hierbij worden
administratieve lasten voor intermediaire banken aanzienlijk verlaagd en
aanvraagperiodes verkort. Ook verkent de EIB mogelijkheden om risico’s
van intermediaire banken te delen. Daarbovenop is een nieuw EIB-product
in het leven geroepen ten behoeve van midcap-bedrijven. Voorts is besloten dat de EIB in 2009 en 2010 € 6 mld. per jaar extra uitleent voor
energiezekerheid en infrastructuur, waarvan € 2 mld. bestemd is voor een
Clean Transport Facility. Ten slotte is besloten om in diezelfde periode
€ 2,5 mld. per jaar te lenen aan convergentieregio’s, om met name
nieuwe lidstaten die disproportioneel door de crisis zijn geraakt te
steunen. Gezamenlijk betekenen deze besluiten een stijging van het jaarlijkse uitleenvolume van ca. 30%. Om dat te financieren stelt de EIB een
vervroegde kapitaalverhoging voor. Hetgeen zal leiden tot een verhoging
van de garantstelling door de lidstaten, maar niet zal vragen om het
bijstorten van kapitaal.
De European Bank for Reconstruction and Development (EBRD) heeft in
het kader van de crisis respons het uitleenvolume voor 2009 met € 1 mld.
verhoogd tot € 7 mld. Dit wordt gefinancierd uit de reserves van de bank.
Besloten is de helft van deze extra middelen te oormerken voor de landen
in Midden- en Oost-Europa. De inspanningen met betrekking tot de
kredietcrisis zijn tot nu toe vooral gericht op de bankensector in de
operatielanden van de EBRD met als doel de kredietverlening naar vooral
het MKB op gang te houden. De EBRD richt zich hierbij vooral op systeemrelevante banken (vaak bestaande klanten van de EBRD). Verder blijft de
bank actief in andere sectoren, bijv. energie, en is het Trade Facilitation
Programme uitgebreid.
Nederland heeft gepleit voor een gecoördineerde aanpak van de kredietcrisis en heeft de snelle, flexibele en pragmatische reactie van de IFI’s
gestimuleerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

68

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008

Realisatie

+ Deelname in IFI’s en de bijbehorende ontwikkelingsfondsen. Naar
verwachting zal er in 2008 besloten worden over de middelenaanvulling van AsDF-10 (Aziatische Ontwikkelingsfonds). De middelenaanvullingen van AfDF-11 (Afrikaanse Ontwikkelingsfonds) en
IDA-15 (International Development Association) worden eind 2007 of
anders begin 2008 afgerond. Verder houdt Nederland toezicht op
financiële deugdelijkheid IFI’s en op rol van IFI’s bij de bevordering
van het financieel-economische evenwicht. Hierbij wordt veel
aandacht geschonken aan de efficiency en effectiviteit van de IFI’s.
Een adequate Nederlandse representatie is daarbij van groot belang,
ook om vorm te kunnen geven aan de bestuurshervorming van IMF
en Wereldbank.
+ Maken van internationale economische analyses die vereist zijn om
de internationale beleidsdiscussie en respons te kunnen beïnvloeden;

Ja

Ja

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Kengetal (in %)

2004

2005

2006

2007

2008

Reële groei van de wereldeconomie
Groei van het volume van de wereldhandel

4,9
10,7

4,5
7,6

5,1
9,3

5,2
7,2

3,4
4.1

Bron: IMF (World Economic Outlook, oktober 2008 en januari 2009)

4.4.3 Overzicht afgeronde onderzoeken
In 2008 heeft geen beleidsdoorlichting plaatsgevonden. Voor 2009 staat
voor beide operationele doelstellingen een beleidsdoorlichting gepland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

69

Beleidsartikelen

4.5. Exportkredietverzekering en investeringsgaranties
4.5.1 Algemene beleidsdoelstelling
Een complete markt voor verzekering van betalingsrisico’s die zijn
verbonden aan export en aan investeringen in het buitenland.
Doelbereiking en maatschappelijke effecten
De missie van de exportkredietverzekering luidt: de exportkredietverzekering bevordert, in aanvulling op de markt, Nederlandse export naar en
investeringen in het buitenland door middel van krediet- en investeringsverzekeringen. Ten behoeve van de algemene doelstelling zijn in 2008 de
exportkredietverzekering (EKV) en de Tijdelijke Regeling herverzekering
investeringen (TRhi) als instrumenten ingezet. In 2008 zijn onder de EKV
123 polissen uitgereikt, onder de TRhi 1. Het gaat hierbij om polissen die
gezien hun omvang en looptijd niet tegen redelijke voorwaarden op de
private markt verkregen konden worden. De in 2008 uitgevoerde beleidsdoorlichting bevestigt dat de private verzekeringsmarkt zich richt op
omzetpolissen en transacties met korte looptijden. De Staat daarentegen
biedt dekking op meer risicovolle landen en voor exporttransacties van
een grotere omvang met langere looptijden. Door de markt op deze wijze
aan te vullen bereikt de Staat dat de Nederlandse exporteurs internationaal gezien onder vergelijkbare voorwaarden kunnen concurreren. Dit
heeft een gunstige invloed op de werkgelegenheid, innovatie en het
concurrentievermogen. De beleidsdoorlichting concludeert dat de exportkredietverzekering niet marktverstorend werkt en een aanvullende
werking heeft.
Externe factoren
Het behalen van de doelstelling wordt in belangrijke mate bepaald door
de ontwikkelingen in de private verzekeringsmarkt, de afspraken gemaakt
in verschillende internationale fora en de financiële resultaten.
Door de kredietcrisis zijn in de loop van 2008 de verzekeringsmogelijkheden op de private markt beperkter geworden. Hierdoor ontstond de
situatie dat het deel van de risico’s dat door de Staat in dekking werd
genomen niet meer aansloot op het deel dat nog door de private markt
kon worden afgedekt. Voor bepaalde risico’s konden de exporteurs daardoor zowel niet meer terecht bij een private partij als bij de Staat. Eind
2008 is de Staat hierover in overleg getreden met betrokken marktpartijen
en zijn maatregelen voorbereid, die in 2009 geëffectueerd zullen worden.
Uit de beleidsdoorlichting blijkt dat Nederland een grote inzet toont voor
het creëren en bewaken van een gelijk speelveld en dat Nederland in de
belangrijkste internationale fora goed vertegenwoordigd is. Het belang
van een dergelijk beleid wordt door alle betrokkenen gewaardeerd en
ondersteund, aldus het rapport. Het gaat daarbij enerzijds om het monitoren van bestaande afspraken en anderzijds om het verder versterken
van het gelijke speelveld. Een goed voorbeeld van dit laatste is de invoering, in het verband van de OESO, van het duurzaam leenbeleid bij exportkredieten waarmee de kans op een nieuwe schuldencrisis in de arme
landen wordt verkleind.
De financiële resultaten van de faciliteit in 2008 zijn positief te noemen. De
premieontvangsten en schaderestituties overstegen de ramingen. In 2008
werden daarnaast relatief weinig schades uitgekeerd. Ten slotte blijkt uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

70

Beleidsartikelen

berekeningen dat de Staat heeft voldaan aan de internationale eis dat op
basis van kostendekkendheid geopereerd dient te worden.
Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Beleidsartikel 5 Exportkredietverzekering en investeringsgaranties
Bedragen x € 1000
Algemene beleidsdoelstelling: Een
complete markt voor verzekering van
betalingsrisico’s die zijn verbonden aan
export en aan investeringen in het
buitenland.

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2004

2005

2006

2007

2008

2008

2008

Verplichtingen
waarvan betalingsverplichtingen:
waarvan kostenvergoeding Atradius
DSB

3 746 557
12 557

4 529 126
12 126

3 141 351
17 351

2 293 936
20 545

5 108 936
33 886

11 953 002
16 946

– 6 844 066
16 940

11 599

11 200

13 740

12 898

12 688

12 856

– 168

waarvan garantieverplichtingen:
EKV
TRhi
MIGA

3 734 000
3 577 000
157 000
0

4 517 000
4 441 000
76 000
0

3 124 000
3 123 000
1 000
0

2 273 391
2 340 391
– 67 000
0

5 075 050
5 304 050
– 229 000
0

11 936 056
11 332 276
453 780
150 000

– 6 861 006
– 6 028 226
682 780
– 150 000

86 355
73 791

47 788
35 662

32 830
15 479

31 936
15 299

40 936
27 204

107 446
90 500

– 66 510
– 63 296

Schade-uitkering EKV
Schade-uitkering Rhi
Schade-uitkering MIGA
Uitgaven risicobeheer

73 791
0
0
0

35 662
0
0
0

15 479
0
0
0

11 391
0
0
3 908

7 049
0
0
20 155

90 000
500
0
0

– 82 951
– 500
0
20 155

Apparaatsuitgaven
Personeel en materieel
Kostenvergoeding Atradius DSB
Uitvoeringskosten EXIM

12 564
957
11 607

12 126
926
11 200

17 351
911
13 740
2 700

16 637
1 139
12 898
2 600

13 731
1 044
12 688
0

16 946
1 090
12 856
3 000

– 3 214
– 46
– 168
– 3 000

Ontvangsten
Programma-ontvangsten

266 972
266 972

570 688
570 688

976 985
976 985

225 853
225 853

209 904
209 904

79 250
79 250

130 654
130 654

Doelstelling 1 Doelmatige inzet
herverzekeringsfaciliteiten
Premies EKV
Premies Rhi

69 564
1 329

21 182
1 614

69 246
1 182

53 973
1 113

78 442
997

40 000
1 250

38 442
– 253

Doelstelling 2 Kostendekkendheid
Schaderestituties EKV

196 079

547 892

906 557

170 767

130 465

38 000

92 465

Uitgaven
Programma-uitgaven
Doelstelling 1 Doelmatige inzet
herverzekeringsfaciliteiten

Toelichting bij tabel budgettaire gevolgen van beleid
Verplichtingen
In de begroting is een stelpost opgenomen voor de maximaal te
verstrekken garanties (verplichtingenplafond). Het verschil tussen de
begroting en realisatie geeft aan welk bedrag onbesteed is gebleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

71

Beleidsartikelen

Uitgaven
Uitvoeringskosten EXIM (– € 3,0 mln.)
Per 1 juli 2008 zijn de taken van De Nederlandsche Bank ten behoeve van
de EKV beëindigd. De kosten van De Nederlansche Bank voor de uitvoering tot 1 juli van de EXIM taken ad € 270 000 zijn verwerkt in het slotdividend van 2008.
Schade-uitkering EKV (– € 83,0 mln.)
In 2008 zijn minder schades uitgekeerd dan oorspronkelijk was begroot.
De financiële crisis had in 2008 nog geen negatieve invloed op de schadeuitkeringen.
Uitgaven risicobeheer (+ € 20,2 mln.)
In 2008 zijn uitgaven gedaan voor een credit default swap (cds) waarmee
een gedeelte van het uitstaande risico op Indonesië in de markt is
weggezet.
Ontvangsten
Premies EKV (+ € 38,4 mln.)
Door het in verzekering nemen van enkele grote transacties zijn de
premieontvangsten in 2008 hoger uitgevallen dan verwacht.
Schaderestituties EKV (+ € 92,5 mln.)
In 2008 zijn omvangrijke vervroegde aflossingen ontvangen van onder
andere Angola en Gabon. Hierdoor zijn de gerealiseerde schaderestituties
hoger dan begroot.
4.5.2 Operationele doelstellingen
4.5.2.1. Operationele doelstelling 1: Het aanbieden van herverzekeringsactiviteiten en investeringsgaranties, waarbij het streven is om kostendekkend te opereren en om een gelijk speelveld voor bedrijven te creëren en
te handhaven.
Doelbereiking
De mate waarin de operationele doelstelling is bereikt wordt aan de hand
van onderstaande instrumenten toegelicht.
Instrumenten
2008
+ Verzekeringsfaciliteiten;
+ Risk Management Framework;
+ Actieve deelname aan internationale fora
+ Meetinstrumenten.

Realisatie
Ja
Ja
Ja
Ja

Toelichting instrumenten
Verzekeringsfaciliteiten
Ten behoeve van de algemene doelstelling zijn in 2008 de exportkredietverzekering (EKV) en de Tijdelijke Regeling herverzekering investeringen
(TRhi) als instrumenten ingezet. De Staat biedt tevens mogelijkheden voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

72

Beleidsartikelen

bedrijven om gebruik te maken van MIGA. In 2008 zijn echter geen MIGAgaranties afgegeven. Het aantal bij de uitvoering van deze faciliteiten
betrokken partijen is in 2008 teruggebracht doordat de EKV-taken en de
taken op het gebied van de TRhi van De Nederlandsche Bank zijn komen
te vervallen.
Onderstaande figuur geeft het gebruik van de EKV en de TRhi door middel
van het cumulatief uitstaand obligo weer. In 2008 is het totale obligo iets
afgenomen ten opzichte van 2007. Er is weliswaar sprake van een stijging
van de waarde van herverzekerde betalingsrisico’s uit hoofde van afgesloten orders (polissen), maar het obligo uit hoofde van de herverzekerde
betalingsrisico’s uit hoofde van potentieel afgesloten orders (dekkingstoezeggingen) daalde sterker.
18
16

bedrag (x mrd)

14
12
10
8
6
4
2
0
1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
jaren

Voorlopig

Definitief

Risk Management Framework
De Staat vult de markt aan door herverzekeringsfaciliteiten en
investeringsgaranties aan te bieden. Daarbij accepteert de Staat alleen
aanvaardbare risico’s. Om risico’s te identificeren en zoveel mogelijk te
beperken is risicomanagement één van de pijlers van het beleid. In 2008 is
verder gewerkt aan het ontwikkelen van een portefeuillemodel waarmee
de risico’s op portefeuilleniveau in kaart kunnen worden gebracht en
waarmee de portefeuille-effecten van nieuwe transacties inzichtelijk
kunnen worden gemaakt. Het model zal in 2009 operationeel zijn.
Een door de Staat gebruikt kapitaalmarktinstrument is de credit default
swap. In 2008 heeft de Staat een gedeelte van het landenrisico op Indonesië afgedekt in de markt door middel van een credit default swap. De
inzet van dit instrument kan nieuwe export naar Indonesië mogelijk
maken.
Actieve deelname aan internationale fora
Niet alleen de meer traditionele westerse landen, maar ook steeds meer
opkomende economieën beschikken over een exportkredietverzekeringfaciliteit. Om te borgen dat Nederlandse exporteurs internationaal onder
gelijke voorwaarden kunnen concurreren, en om een «race-to-the-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

73

Beleidsartikelen

bottom» te voorkomen, is het van belang om door middel van internationaal overleg binnen de geëigende kaders een gelijk speelveld te creëren
en te handhaven. Dit overleg vindt voornamelijk plaats in het kader van de
EU, de OESO en de Wereldhandelsorganisatie (WTO).
In 2008 hebben de leden van de OESO overeenstemming bereikt over
Principes voor Duurzaam Leenbeleid bij Exportkredieten aan LageInkomenslanden. Het duurzaam leenbeleid verkleint de kans op een
nieuwe schuldencrisis in de arme landen en daarmee de kans op toekomstige kwijtscheldingen in de Club van Parijs. Met de invoering van deze
principes is voldaan aan de toezegging die hierover in de begroting 2008
is opgenomen.
In 2008 is er in totaal ruim € 130 mln. aan uitstaande schades gerecupereerd, waarvan het grootste gedeelte door middel van met debiteurenlanden getroffen schuldenregelingen in de Club van Parijs. Overheidsschulden kunnen, wanneer een debiteurenland niet meer aan haar
betalingsverplichtingen kan voldoen, op verzoek van een debiteurenland
worden geherstructureerd in de Club van Parijs. Voor de armste ontwikkelingslanden, de Heavily Indebted Poor Countries (HIPC’s), verleent Nederland een volledige kwijtschelding van de in de Club van Parijs geherstructureerde schulden. Hiertoe wordt besloten op het eindpunt dan wel het
beslispunt van het IMF-pogramma gericht op economisch herstel en
armoedebestrijding. De meeste HIPC’s hebben inmiddels het HIPC-traject
met succes doorlopen en hebben niet langer een onhoudbare schuld. Het
eerdergenoemde duurzaam leenbeleid (DSF) is erop gericht om niet
opnieuw onhoudbare schulden in deze landen te laten ontstaan. Kwijtschelding in de Club van Parijs van commerciële schulden van landen die
op de OESO/DAC lijst staan geldt als ODA en wordt toegerekend aan de
0,8% BNP inspanning voor ODA. In 2008 werden in de Club van Parijs een
groot deel van de commerciële schulden van Irak (€ 58 mln.) en Togo (€ 1
mln.) kwijtgescholden.
Meetinstrumenten
De volgende drie meetinstrumenten kunnen worden onderscheiden:
+ Benchmark
Sinds 2003 wordt de Nederlandse EKV faciliteit op een aantal punten
vergeleken met gelijksoortige faciliteiten voor de belangrijkste concurrenten van Nederlandse exporteurs. Bij deze benchmark wordt de
concurrentiepositie van de Nederlandse exportkredietverzekeringfaciliteit inzichtelijk gemaakt. De set indicatoren die in de benchmark zijn
opgenomen bestaat uit landenbeleid, dekkingsbeleid, premies en
maatschappelijk verantwoord ondernemen. De uitkomst van de
benchmark-exercitie die in 2008 is uitgevoerd maar die gaat over het
jaar 2007 is dat Nederland zich, evenals in 2006, in de middenmoot
bevindt binnen de groep van tien voor de Nederlandse concurrentiepositie van belang zijnde landen. Dit is in lijn met de doelstelling die in de
begroting 2008 was opgenomen. Op de langere termijn streeft Nederland naar een plaats in de top drie.
+ Faciliteit kostendekkend
De totale exportkredietverzekeringfaciliteit van de Staat dient kostendekkend te zijn. Dit is vastgelegd in het kader van de Wereldhandelsorganisatie en de OESO. Kostendekkendheid houdt in dat gemeten
over een langere periode de opbrengsten (premies en recuperaties)
voldoende moeten zijn om de kosten van de faciliteit (schade-uitkeringen en uitvoeringskosten) te dekken. Het doel is om ongeoorloofde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

74

Beleidsartikelen

subsidiëring te voorkomen. De kostendekkendheid wordt in Nederland
bepaald aan de hand van het model bedrijfseconomische resultaatsbepaling (BERB). De uitkomsten van dit model geven aan dat over de
periode 1999–2008 de inkomsten uit de polissen voldoende zijn
geweest om de kosten te dekken. Cumulatief is in deze periode een
positief resultaat behaald van circa € 93 miljoen. Dit betekent een
toename van € 15 miljoen ten opzichte van het cumulatieve resultaat
in 2007. Evenals in de voorgaande jaren is het positieve resultaat
echter niet voldoende robuust om een aanzienlijke negatieve schok op
te vangen. Er kan dus nog niet worden gesproken van een structureel
positief resultaat.
+ Doorlooptijden
Doelmatige uitvoering van de inzet van de herverzekeringsfaciliteiten
wordt mede gemeten aan de hand van doorlooptijden1 van verzekeringsaanvragen. In 2008 is de gemiddelde doorlooptijd uitgekomen op
58 werkdagen. Dit is weliswaar een forse verbetering ten opzichte van
2007, maar is nog altijd 10 dagen boven de gestelde norm. De oorzaak
van de overschrijding ligt voor een belangrijk deel bij de benodigde
informatie die door de exporteur moet worden aangeleverd. Vaak is
deze informatie niet volledig waardoor de behandeling van de
verzekeringsaanvragen vertraging oploopt.
Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Indicatoren
(basiswaarde = 2005)

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

55

55

57

71

48

58

Doorlooptijden van verzekeringsaanvragen

Bron: doorlooptijden worden door Atradius DSB gemeten en op maandelijkse basis gerapporteerd aan de Staat.

4.5.3 Overzicht afgeronde onderzoeken

Beleidsdoorlichting
Effectenonderzoek ex post
Overig evaluatieonderzoek

Onderzoekonderwerp

AD of OD

A. Start
B. Afgerond

EKV faciliteit2

AD

A./B. 2008

Vindplaats

1
Het betreft de gemiddelde doorlooptijd van
het hele behandelingstraject van reguliere
exportkredietverzekeringszaken. Het verschil
tussen de netto behandelduur en de totale
doorlooptijd bestaat uit het posttraject en de
tijd waarin op informatie van aspirant verzekerde wordt gewacht (en de behandeling dus
stil ligt).
2
Brief minister van Financiën aan de Tweede
Kamer d.d. 16 april 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

75

Beleidsartikelen

4.7 Beheer materiële activa
4.7.1 Algemene beleidsdoelstelling
De verwerving, het beheer en de vervreemding van onroerende en
roerende zaken door het Rijk is doelmatig.
Doelbereiking en maatschappelijke effecten
Naar aanleiding van het onderzoek naar de mogelijkheden om het
Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf (GOB) meer armslag te geven
om daadwerkelijk (beheerste) risico’s te nemen en aldus ontwikkelingsgericht te kunnen werken en de Motie Atsma1, heeft het kabinet in 2008
besloten om Domeinen OZ en het GOB samen te voegen en een bijzonder
financieel instrumentarium toe te kennen. Hierdoor wordt een sterkere en
efficiënte organisatie tot stand gebracht, gericht op modern en doelmatig
vermogensbeheer en een sterker en beter georganiseerd optreden in
gebiedsontwikkelingsprojecten. Op een later moment zal worden bezien
of een bredere fusie met de Dienst Landelijk Gebied (DLG) en het Bureau
Beheer Landbouwgronden (BBL) mogelijk is.
Het nieuwe instrumentarium wordt op dit moment nader uitgewerkt.
Hetzelfde geldt voor de governance ten aanzien van de nieuwe fusiedienst2. De fusie zal naar verwachting in de loop van 2009 een feit zijn.
De Raad voor Vastgoed Rijksoverheid (RVR) heeft advies uitgebracht met
het oog op de implementatie van het Kabinetsstandpunt naar aanleiding
van het IBO-rapport «organisatie beheersfuncties vastgoed rijk»3. Aansluitend op dit advies is een nader onderzoek gestart naar de mogelijkheden
tot:
+ samenwerking tussen de Rijksgebouwendienst en Dienst Vastgoed
Defensie;
+ een structurele afstemming tussen ZBO’s en de Rijksgebouwendienst
over huisvestingsontwikkelingen;
+ de verdere uitwerking van de in het IBO beoogde samenwerking met
betrekking tot grondverwerving tussen Rijkswaterstaat en Domeinen
Onroerende Zaken;
+ de implementatie van het kabinetsbesluit met betrekking tot overtollige gronden van het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers.
Naar verwachting zullen deze onderzoeken in de loop van 2009 concrete
resultaten opleveren.
Ook is verder gewerkt aan de voorbereiding van het advies van de RVR
aan de bewindslieden met betrekking tot de implementatie van het
Kabinetsbesluit met betrekking tot overtollige ProRail-gronden. Hierover
wordt ook constructief overleg gevoerd met de NS vanwege eerder aan
haar toegekende rechten. Naar verwachting zal dit advies in de loop van
2009 uitgebracht kunnen worden.
Domeinen OZ is met ingang van 1-1-2008 gestart als baten-lastendienst.
Externe factoren

1

Kamerstukken II 2007/08, 31 200 XIV, nr. 111.
Kamerstukken II 2008/09, 31 700 XIV, nr. 18.
3
Kamerstukken II 2006/07, 30 253, nr. 3.
2

De voornaamste factoren die het doelmatig verwerven, beheren en
vervreemden van roerende en onroerende zaken voor het rijk beïnvloeden
zijn de (bereidheid tot) samenwerking en afstemming tussen de verschillende departementen en het deskundig en professioneel inspelen op
marktsituaties bij vastgoedtransacties.
Met betrekking tot deze factoren zijn in 2008 geen ontwikkelingen te
melden die van invloed zijn geweest op de behaalde resultaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

76

Beleidsartikelen

Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Beleidsartikel 7 Beheer materiële activa
Bedragen x € 1000
Algemene beleidsdoelstelling:
Roerende en onroerende zaken voor
het Rijk worden op doelmatige wijze
verworven, beheerd en vervreemd en
de allocatie van onroerende zaken voor
het Rijk is optimaal.

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2004

2005

2006

2007

2008

2008

2008

Verplichtingen

95 556

89 856

77 345

105 791

81 748

100 049

– 18 301

Uitgaven
Programma-uitgaven

94 018
62 817

89 764
55 829

77 249
55 362

105 515
82 953

82 102
58 325

100 049
77 694

– 17 947
– 19 369

0

0

0

3 450

392

25 000

– 24 608

Doelstelling 2 Beheer/verkoop Onroerend
Onderhoud en beheerskosten
Zakelijke lasten
Overige programma-uitgaven

7 123
45 965
8 933

10 782
43 989
469

10 702
44 660
0

11 190
44 863
23 450

10 738
46 969
226

6 779
45 915
0

3 959
1 054
226

Doelstelling 3 Bewaring/vervreemding
Roerend
Beheerskosten

796

589

0

0

0

0

0

Apparaatsuitgaven
waarvan Bijdrage agentschap
Domeinen OZ

31 201

33 935

21 887

22 562

23 777

22 355

1 422

23 022

21 543

1 479

Ontvangsten
Programma-ontvangsten

410 643
405 614

498 504
493 667

331 769
329 535

317 424
315 929

270 337
269 684

154 439
153 537

115 898
116 147

Anticiperende aankopen

17 587

202

1 196

0

139

0

139

Doelstelling 2 Beheer/verkoop Onroerend
Verkoop onroerende zaken
Beheersontvangsten
Overige programma-ontvangsten

232 633
95 646
56 963

337 987
92 629
61 530

175 709
96 376
46 443

125 960
97 214
83 140

120 495
112 523
34 823

51 406
71 761
28 870

69 089
40 762
5 953

Doelstelling 3 Bewaring/vervreemding
Roerend
Verkoop roerende zaken

2 785

1 319

9 811

9 615

1 706

1 500

206

Apparaatsontvangsten

5 029

4 837

2 234

1 495

651

902

– 251

Doelstelling 1 Optimaal handelen in
vastgoed
Anticiperende aankopen

Doelstelling 1 Optimaal handelen in
vastgoed

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

77

Beleidsartikelen

Toelichting bij tabel budgettaire gevolgen van beleid
Uitgaven
Doelstelling 1 Optimaal handelen in vastgoed
Anticiperende aankopen (– € 24,6 mln.)
Eind 2007 is met de Dienst Landelijk Gebied/het Bureau Beheer Landbouwgronden van LNV (DLG/BBL) een afspraak gemaakt voor het
versneld toetsen van leningaanvragen voor het ontwikkelingsgericht
aankopen van gronden in het «Economisch Werklandschap» van het
gebiedsontwikkelingsproject Greenport Venlo/Klavertje Vier. In 2008 is
vervolgens één leningaanvraag ingediend en gehonoreerd. Het ging om
een bedrag van bijna € 400 000,–.
Doelstelling 2 Beheer/verkoop Onroerend
Onderhoud en beheerskosten (+ € 4,0 mln.)
De realisatie is € 10,7 mln. De overschrijding is grotendeels veroorzaakt
door pachtafkopen met het doel om compensatiegronden te verkrijgen
voor agrarische ondernemers die hun bedrijf moeten verlaten voor
publieke doelstellingen.
Zakelijke lasten (+ € 1,1 mln.)
De realisatie is € 47,0 mln. De overschrijding is het gevolg van door
gemeenten opgelegde aanslagen onroerendezaakbelasting met betrekking tot voorgaande jaren.
Overige programma-uitgaven (+ € 0,2 mln.)
De realisatie is € 0,2 mln. Dit bedrag heeft voornamelijk betrekking op
betaalde rente voor een lening van een anticiperende aankoop.
Apparaatsuitgaven (+ € 1,4 mln.)
De afwijking heeft betrekking op de per saldo hogere bijdrage van het
moederdepartement aan de op 1 januari 2008 gestarte baten-lastendienst
Domeinen Onroerende Zaken: eenmalige overdracht van een voorziening
voor postactieven (€ 1,9 mln.) en minder aan de eigenaar in rekening
gebracht voor geleverde producten (– € 0,5 mln.).
Ontvangsten
Doelstelling 1 Optimaal handelen in vastgoed
Anticiperende aankopen (+ € 139 000,–)
Deze ontvangst betreft een rentebetaling op de in 2007 aan DMN-OZ
verstrekte lening ad € 3,5 mln. voor de aankoop van ruilgronden.
Doelstelling 2 Beheer/verkoop Onroerend
Verkoop Onroerende Zaken (+ € 69,1 mln.)
De realisatie is € 120,5 mln. De overschrijding is grotendeels het gevolg
van een aantal versnelde verkopen van gronden met een niet-agrarische
bestemming.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

78

Beleidsartikelen

Beheersontvangsten (+ € 40,8 mln.)
De realisatie is € 112,5 mln. De overschrijding is voor een groot deel
veroorzaakt door:
+ € 16 mln. hogere zandopbrengsten, voor zowel baggeren en storten
als de verhuur van overslagputten.
+ € 10 mln. hogere ingebruikgevingsinkomsten en benzinestations in
verband met de zogeheten vijfjaarlijkse herijking die inmiddels heeft
plaatsgevonden. Op basis van deze herijking worden de verhuringsbedragen vastgesteld, waarbij nu sprake is van een opwaardering van
de verhuurwaarde.
+ € 10 mln. vanwege een pachtprijsherziening, waarbij vanaf 2008
sprake is van een verhoging van 15% tot 25%.
Overige programma-ontvangsten (+ € 5,9 mln.)
De realisatie is € 34,8 mln. De overschrijding is veroorzaakt door hogere
ontvangsten uit hoofde van de in 2008 gehouden benzineveilingen,
opbrengst (€ 12,4 mln.) en hogere ontvangsten uit onbeheerde nalatenschappen (€ 0,4 mln.). Hier staat tegenover dat een deel van de vergoeding die Domeinen van de RGD ontvangt voor de betaling van zakelijke
lasten niet in 2008 maar in 2009 wordt ontvangen (± € 7 mln.).
4.7.2 Operationele doelstellingen
4.7.2.1 Operationele doelstelling 1: De samenwerkende departementen
zijn een sterke speler op de vastgoedmarkt en hebben het verwerven,
beheren en vervreemden van vastgoed efficiënt georganiseerd.
Doelbereiking
Raad voor Vastgoed Rijksoverheid (RVR)
ProRail B.V., Staatsbosbeheer en het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers hebben zich in 2008 aangesloten bij de RVR. In een intentieverklaring hebben de zes rijksvastgoeddiensten en deze nieuwe leden aangegeven de onderlinge samenwerking verder te zullen intensiveren.
Gestart is met een herijking van het beleid ten aanzien van de agrarische
Domeingronden (met name de agrarische gronden van het Rijk in de
IJsselmeerpolders en Wieringermeer). In dit kader wordt nadrukkelijker
dan voorheen rekening gehouden met de mogelijkheid om gronden als
deze in te zetten als ruil/compensatiegrond voor de verwezenlijking van
ruimtelijke doelstellingen elders. De oorspronkelijk voor 2008 geplande
herijking zal in de loop van 2009 afgerond worden.
Verder zijn werkafspraken gemaakt met betrekking tot het onderwerp
energielabeling.
Tevens is het omgaan met monumenten en cultuurhistorische landschappen als onderwerp van samenwerking op de agenda gekomen.
De RVR heeft weer diverse gemeenschappelijke opleidingen en seminars
georganiseerd op het gebied van rijksvastgoed en ook het Rijksvastgoedinformatiesysteem is geactualiseerd.
Ook is een besluit genomen over de opzet van een gemeenschappelijke,
overkoepelende informatievoorziening voor de vastgoeddiensten van het
Rijk en de ontsluiting van deze informatie via webservices.
De RVR heeft ook internationaal aansluiting gevonden bij PuRE-net, een
netwerk van Europese publieke vastgoeddiensten. De uitwisseling van
kennis en informatie staat hierin centraal.
Tenslotte is een eerste stap gezet op de weg van tijdelijke personeelsuitwisseling tussen de rijksvastgoeddiensten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

79

Beleidsartikelen

De Raad heeft over 2008 een jaarverslag uitgebracht aan de betrokken
bewindslieden (zie www.minfin.nl).
Individuele vastgoeddiensten:
Op 31 december 2008 vertegenwoordigde het GOB het Rijk in 8 grote(re)
gebiedsontwikkelingsprojecten (fase 3 projecten Almere, Vliegkamp
Valkenburg, Greenport Venlo, Bloemendalerpolder, Vliegveld Twente,
Moerdijk, Hembrugterrein en Haarlemmermeer).
Instrumenten
2008

Realisatie

+ Ondersteuning van en deelname aan de Raad voor Vastgoed Rijksoverheid (RVR), Ambtelijk- en Ministerieel Opdrachtgevers Beraad
(AOB en MOB) en het Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf
(GOB);
+ Uitvoering RVR werkprogramma 2007–20101. Dit werkprogramma zal
in het najaar van 2007 aan de Tweede Kamer worden aangeboden;
+ Beschikbaar stellen van een actueel kader voor modern en (bedrijfseconomisch) doelmatig activabeleid;
+ Beschikbaar stellen leenfaciliteit voor anticiperend en ontwikkelingsgericht handelen in vastgoed aan departementen. Hiervoor is meerjarig jaarlijks een bedrag van € 25 mln. beschikbaar.
1

Ja

Ja
Nee
Ja

Kamerstukken II 2007/08, 31 200 IXB, nr. 11.

Toelichting instrumenten
In 2008 heeft het kabinet besloten om Domeinen OZ en het GOB samen te
voegen en een bijzonder financieel instrumentarium toe te kennen1. Hierdoor wordt een sterkere en efficiënte organisatie tot stand gebracht,
gericht op modern en doelmatig vermogensbeheer en een sterker en
beter georganiseerd optreden in gebiedsontwikkelingsprojecten. Het
financieel instrumentarium wordt nog nader uitgewerkt. Het financieel
instrumentarium wordt nog nader uitgewerkt. Een actueel kader voor
modern en (bedrijfseconomisch) doelmatig activia beleid wordt daarna
opgesteld.
4.7.2.2 Operationele doelstelling 2: Efficiënt verwerven, beheren en
vervreemden van onroerende zaken van de Staat.
Doelbereiking
De ontvangstentaakstelling Verkoop onroerende zaken is bij Najaarsnota
met € 70 mln. naar boven bijgesteld tot € 121 mln. De reden voor deze
bijstelling is dat het om verkopen ging die voor latere jaren gepland
waren, maar die reeds dit jaar op verzoek van de kopende partijen nog tot
uitvoering zijn gekomen. De realisatie is op € 120 mln. uitgekomen.
De operationele doelstelling wordt uitgevoerd door de baten-lastendienst
Domeinen Onroerende Zaken. Verantwoording over de inzet van het apparaat wordt gegeven in de batenlastenparagraaf van dit Jaarverslag. In
deze paragraaf zijn gegevens opgenomen omtrent de efficiëntie van de
uitvoering.
1
zie brief d.d. 14 november 2008 van Ministers van Financiën en VROM aan de Voorzitter
van de Tweede Kamer (Kamerstukken II
2008/09, 31 700 XIV, nr. 18.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

80

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008

Realisatie

+ De dienst Domeinen Onroerende Zaken is met ingang van 2008
gestart als baten-lastendienst.

Ja

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Omdat operationele doelstelling 2 geen effecten op outcomeniveau heeft,
worden hier geen prestatie-indicatoren genoemd. Indicatoren met betrekking tot de doelmatigheid van de uitvoering komen aan de orde in de
baten-lastenparagraaf.
4.7.2.3. Operationele doelstelling 3: Efficiënt bewaren, vernietigen en
vervreemden van roerende zaken van de Staat.
Doelbereiking
Het ministerie van Financiën vertegenwoordigt de Staat in eigendomsrechtelijke verhoudingen. Dit vertaalt zich in de zorg voor de bewaring, de
verkoop en eventuele vernietiging van overtollige en/of in beslag genomen roerende zaken. De uitvoering door de baten-lastendienst Domeinen
Roerende Zaken wordt op een integere en efficiënte manier gedaan.
Instrumenten
2008

Realisatie

+ De baten-lastendienst Domeinen Roerende Zaken: Om de integriteit
en efficiëntie van de bewaring, vervreemding en vernietiging van
overtollig en/of in beslag genomen roerende zaken te waarborgen,
wordt de uitvoering van de doelstelling belegd bij de baten-lastendienst Domeinen Roerende Zaken;
+ Bijdrage aan het Landelijk Beslaghuis (LBH): Een effectieve, efficiënte, integrale verwerking van voorwerpen die in beslag genomen
zijn, waarbij tevens de integriteit wordt geborgd. Dit gebeurt door het
reduceren van het aantal inbeslagnames door de Politie, het sneller
nemen van beslissingen betreffende het beslag door het Openbaar
Ministerie, het minder (lang) bewaren door de Politie gekoppeld aan
een snellere overdracht aan Domeinen Roerende Zaken en het veiligstellen van de economische waarde van een in beslag genomen
voorwerp.

Ja

Ja

Toelichting instrumenten
De uitvoering van de kernactiviteiten heeft binnen de gestelde kaders
plaatsgevonden zonder vermeldenswaardige uitzonderingen.
Landelijk Beslaghuis
Binnen het Landelijk Beslaghuis zijn goede resultaten behaald: binnen de
arrondissementen is de achterstallige goederenvoorraad geschoond, de
werkgroepen bijzondere goederen hebben een aanzet geleverd voor
uniforme richtlijnen voor de afhandeling van een aantal categorieën
goederen en bij zowel OM als Politie wordt een commissie beslag ingericht. De ketenpartners richten zich vanaf nu op het verder uitwerken en
het implementeren van deze procesmatige en organisatorische verbete-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

81

Beleidsartikelen

ringen. Binnen DRZ is een tendens van afnemende aan te houden voorraden in beslaggenomen goederen waarneembaar, uiteindelijk resulterende in lagere beslagkosten.
In de technische ontwikkeling is vertraging opgetreden. De stuurgroep
Beslag (voorheen stuurgroep LBH) heeft besloten de ontwikkeling van de
ICT-poot van het LBH, het Landelijk Beslag Register (LBR), voorlopig te
stoppen. De Politie legt de komende tijd prioriteit bij de invoering van de
Basis Voorziening Handhaving (BVH) en is pas na volledige invoering van
de BVH in staat een koppeling te maken met het LBR.
Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Indicatoren (basiswaarde = 2006)

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

€ 143
€ 98
–

€ 128
€ 89
7,3

€ 139
€ 103

€ 143
€ 83

Tarief per m3
Tarief per uur
Klanttevredenheid

Bron: De interne verslaglegging DRZ
* In de jaren 2004 tot 2005 was DRZ nog geen baten-lastendienst en had andere indicatoren.

Toelichting
De tarieven per m3 tonen een stijgende lijn. De oorzaak hiertoe ligt in de
vermindering van vraag naar opslagruimte ten gevolge van de intensievere samenwerking met het Openbaar Ministerie. Dit leidt tot een versnelling in de afwikkeling van achterstanden binnen het OM en doorstroming
van in beslaggenomen goederen. Het aantal productieve uren is mede
hierdoor gestegen en leidt tot lagere kostprijzen per uur.
4.7.3. Overzicht afgeronde onderzoeken

Beleidsdoorlichting
Effectenonderzoek ex post
Overig evaluatieonderzoek

Onderzoekonderwerp

AD of OD

Start

Afgerond

Vindplaats

Veiling Benzinestations

OD 2

2007

2008

Kamerstukken II,
2007/08, 24 036,
nr. 347

Toelichting tabel
Het rapport «Evaluatie Benzineveiling» is vergezeld van een kabinetsstandpunt op 19-6-20081 verzonden aan de Tweede Kamer. Op 22-9-2008
heeft de vaste commissie van Financiën vragen gesteld over het kabinetsstandpunt bij het rapport Evaluatie Benzineveiling. De minister van Financiën heeft deze vragen, mede namens de minister van V&W en EZ, beantwoord2. Naar aanleiding hiervan zal op 23-4-2009 een Algemeen Overleg
met de Tweede Kamer volgen.

1
2

Kamerstukken II 2007/08, 24 036, nr. 347.
Kamerstukken II 2008/09, 24 036, nr. 362.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

82

Beleidsartikelen

4.8 Begrotingsbeleid
4.8.1 Algemene beleidsdoelstelling
Het budgettaire beleid creëert de randvoorwaarden om maatschappelijke
ambities, nu en in de toekomst, te verwezenlijken. De overheid is betrouwbaar en consistent in de aanwending van de middelen en zorgt voor een
doelmatige, doeltreffende en rechtmatige besteding. Gegeven de gestelde
beleidsprioriteiten wordt de regeldruk voor bedrijven merkbaar verminderd.
Doelbereiking en maatschappelijke effecten
+ Door toepassing van de begrotingsregels en de regels budgetdiscipline zijn de uitgaven en inkomsten binnen de kaders gebleven zoals
die zijn vastgelegd in de Miljoenennota 2009.
+ Het feitelijke EMU-saldo is uitgekomen op 1,0% BBP en daarmee hoger
dan geraamd bij ontwerpbegroting. Hiermee blijft het EMU-saldo voor
het jaar 2008 ruimschoots boven de 3 procent-tekortgrens uit het
verdrag van Maastricht en het Groei- en Stabiliteitspact.
+ Het «structurele» EMU-saldo (gecorrigeerd voor de stand van conjunctuur) is uitgekomen op – 0,4% BBP, hiermee wordt voldaan aan de
doelstelling van een structureel tekort van maximaal 1/2% BBP.
+ Het foutpercentage in de rechtmatigheid van de gerealiseerde verplichtingen, uitgaven en ontvangsten op de rijksbegroting is minder dan
één procent.1
Doelstelling 16: de in 2007 door het kabinet vastgestelde meerjarige
aanpak voor de vermindering van de regeldruk voor bedrijven2 is in 2008
vrijwel conform planning uitgevoerd. Alleen de nulmeting nalevingskosten is – als gevolg van de noodzakelijk gebleken Europese aanbesteding van het onderzoek – vertraagd en in het verslagjaar zodoende nog
niet afgerond. Andere belangrijke onderdelen (zoals de nulmeting van de
administratieve lasten per 1 maart 2007, verdere reductie van deze
administratieve lasten [in 2008 met 4,2%], intensivering van de samenwerking met het bedrijfsleven, afronding voorstellen voor Lex Silencio en
voor Vaste Verander Momenten, in werking zetten van een belevingsmonitor en afronding van de Fundamentele Verkenningen Bouw en
Transportbelemmeringen) zijn gerealiseerd.
Externe factoren
Factoren die hebben bijdragen aan het behalen van deze doelstellingen
zijn:
+ De effectiviteit van de begrotingsregels en de politieke wil om de in het
Coalitieakkoord gestelde prioriteiten te realiseren.
+ Voor het terugdringen van de regeldruk voor bedrijven zijn de afgesproken (AL-)spelregels, de politieke wil (ook supranationaal en decentraal), de waakhond (Actal) en de constructieve samenwerking met het
bedrijfsleven (onder andere Commissie Wientjes) essentieel gebleken.

1
Hierbij zijn de formele, eenmalige
onrechtmatigheden als gevolg van ingrijpen in
de financiële markten buiten beschouwing
gelaten.
2
Kamerstukken II 2007/08, 29 515, nr. 202.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

83

Beleidsartikelen

Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
Beleidsartikel 8 Financieel-economisch beleid van de overheid
Bedragen x € 1000
Algemene beleidsdoelstelling: Het
bevorderen van doelmatig, doeltreffend en rechtmatig overheidsbeleid
binnen overeengekomen beleidsprioriteiten, gericht op houdbare
overheidsfinanciën

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2004

2005

2006

2007

2008

2008

2008

Verplichtingen
Apparaatsuitgaven
Programma uitgaven

29 334
29 334

28 286
28 286

29 673
29 673

31 971
31 971

40 551
30 657
9 894

37 244
32 244
5 000

3 307
– 1 587
4 894

Uitgaven
Apparaatsuitgaven
Programma uitgaven

29 129
29 129
0

28 091
28 091
0

29 680
29 680
0

31 984
31 984
0

39 993
30 542
9 451

37 244
32 244
5 000

2 749
– 1 702
4 451

Ontvangsten
Apparaatsontvangsten

4 635
4 635

4 717
4 717

6 376
6 376

7 344
7 344

6 338
6 338

5 397
5 397

941
941

Toelichting bij tabel budgettaire gevolgen van beleid
Verplichtingen
Regiegroep Regeldruk (+ € 4,9 mln.)
Het verschil bij de verplichtingen programma hangt voor een groot
gedeelte samen met de uitgaven. Zie daarvoor de onderstaande toelichting. Tevens heeft in 2008 een herverdeling plaatsgevonden voor de
toegekende pijlerbijdragen Bekker en budgetten ten behoeve van de
voucherregeling.
Uitgaven
Regiegroep Regeldruk (+ € 4,4 mln.)
De uitgave voor de nulmeting administratieve lasten vond niet in 2007
maar in 2008 plaats. Daarom is in 2008 de begroting met € 4,4 mln. opgehoogd en deze zijn ook gerealiseerd.
4.8.2 Operationele doelstellingen
4.8.2.1 Operationele doelstelling 1: Het handhaven van de uitgaven- en
inkomstenkaders en daarmee het streven naar de doelstellingen voor het
structurele EMU-saldo.
Doelbereiking
Het totale uitgavenkader is sluitend. Ook het inkomstenkader is gehandhaafd. De overheidsuitgaven en -inkomsten weken zodoende slechts
marginaal af van de ramingen uit de Miljoenennota 2008. Het feitelijke
EMU-saldo ultimo 2008 bedroeg 1,0 BBP; het structurele EMU-saldo
ultimo 2008 bedroeg – 0,4% BBP. Beide saldi laten een verbetering zien ten
opzichte van het vorig jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

84

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008

Realisatie

+ Bijhouden van de uitgavenontwikkeling en ervoor zorgen dat het
uitgavenkader niet wordt overschreden;
+ Het bijhouden van de lastenontwikkeling onder andere door het
opstellen van belasting-/premieramingen en het toetsen van het
inkomstenkader;
+ Aanvullende maatregelen nemen (bezuinigingen doorvoeren en/of
lasten verzwaren) als het tekort de signaalwaarde van 2% overschrijdt;

+

Ja

+

Ja

+

+ Het behalen van een structureel overschot in 2011 van 1,0% BBP en
een feitelijk overschot van 1,1% BBP, waarbij gestreefd wordt het
EMU-saldo te verbeteren ten opzichte van het voorgaande jaar.

+

Niet aan
de orde
voor
2008
Beide
saldi zijn
verbeterd
ten
opzichte
van 2007

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Kengetal

EMU-saldo (% BBP)
Structureel EMU-saldo (% BBP)

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

– 1,7
– 0,9

– 0,3
0,4

0,6
0,3

0,3
– 0,9

1,0
– 0,4

Bron: CBS

4.8.2.2 Operationele doelstelling 2: Gestelde overheidsdoelen worden zo
doelmatig mogelijk bereikt.
Doelbereiking
Het oplossen van maatschappelijke problemen en het vervullen van
wensen van burgers leidt bijna altijd tot kosten. Hiervoor moet belasting
worden geheven. Het parlement en de belastingbetaler moeten erop
kunnen rekenen dat er zuinig wordt omgegaan met dit belastinggeld. Dit
is mogelijk door een efficiënte en effectieve inrichting van het beleids – en
uitvoeringsproces.
Op basis van de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek 2006 hebben
departementen de verplichting tot periodieke beleidsdoorlichtingen van
algemene of operationele doelstellingen, aansluitend bij de beleidscyclus.
Inmiddels is een tussenevaluatie uitgevoerd naar de uitvoering en de
inhoud van de tot nu toe afgeronde beleidsdoorlichtingen. Als reactie
hierop heeft het kabinet besloten de positie van de bij de beleidsdoorlichtingen betrokken onafhankelijke deskundigen te versterken1.
In 2008 is er onregelmatig overleg geweest met meerdere departementen
om de departementen aan te zetten om ex-ante beleidsevaluaties uit te
laten voeren. Tevens zijn twee interdepartementale beleidsonderzoeken
(IBO’s) van start gegaan (IBO Vereenvoudiging Toeslagen en IBO Natuur).

1
2

Kamerstukken II 2008/09, 31 308, nr. 5.
Kamerstukken II 2006/07, 31 031 nr. 17.

Naar aanleiding van het Verantwoordingsdebat 2007 en de suggesties die
de Kamer heeft gedaan, zijn in de brief van 2 juli 20072 vier mogelijke
oplossingsrichtingen gepresenteerd om het verantwoordingsproces doelmatiger in te richten. De oplossingsrichtingen zijn in overleg met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

85

Beleidsartikelen

departementen, de Commissie voor de Rijksuitgaven en de Algemene
Rekenkamer verder uitgewerkt. Deze intensieve samenwerking heeft geresulteerd in een gedetailleerde uitwerking van één van de oplossingen,
beschreven in de brief van 20 december 20071. Dit voorstel, dat later de
naam «experiment Verbetering verantwoording en begroting» heeft
gekregen, heeft van de Tweede Kamer een akkoord gekregen tijdens het
Algemeen Overleg op 6 februari 2008. Omdat de verantwoording en de
begroting nauw met elkaar samenhangen heeft het experiment ook
betrekking gekregen op de begroting.
Het experiment is van start gegaan bij het jaarverslag over het begrotingsjaar 2007 met de experimentdepartementen VWS, Buitenlandse Zaken en
LNV. Bij de begroting 2009 zijn op verzoek van de Tweede Kamer VROM
en WWI toegevoegd aan het experiment. De experimentdepartementen
hebben begrotingen die naar aard en omvang sterk van elkaar verschillen:
dit betekent dat het experiment per departement specifiek wordt ingevuld
en tot andere uitkomsten leidt. Op deze manier wordt in belangrijke mate
bijgedragen aan de leerfunctie van het experiment.
Belangrijkste doelstelling van het experiment betreft meer focus en politieke relevantie in de begroting en het jaarverslag met inachtneming van
het verminderen van verantwoordingslasten en bureaucratie. Randvoorwaarde voor het experiment is om recht te blijven doen aan het budgetrecht van de Tweede Kamer en om ongewenst informatieverlies te voorkomen. Op 22 december heeft de minister van Financiën de Tweede
Kamer een brief gezonden omtrent de tussenevaluatie van het experiment2.
Naast het experiment «Verbetering verantwoording en begroting» behandelde de brief van 20 december 2007 ook de verruiming van tolerantiegrenzen en de uniformering en vereenvoudiging van subsidies.
Er is in 2008 een rijksbreed bindend en uniform subsidiekader ontwikkeld.
Het project is erop gericht, de grote verscheidenheid aan subsidievoorwaarden en uitvoeringsprocedures die binnen het rijk bestaan te
harmoniseren en te vereenvoudigen. Met de voorgestelde aanpak wordt
een aanzienlijke besparing in administratieve lasten voor instellingen,
burgers en bedrijven en een vermindering van bureaucratische lasten
voor de rijksoverheid beoogd. Naar verwachting wordt de Tweede Kamer
in het voorjaar 2009 over de uitwerking van het subsidiekader geïnformeerd. Met betrekking tot tolerantiegrenzen is over 2007 gerapporteerd
met verruimde grenzen. In 2008 gelden de verruimde grenzen voor zowel
de werkzaamheden van de auditdiensten als voor de rapportage. Aan de
Tweede Kamer is toegezegd na twee jaar te evalueren. Dit betekent dat de
evaluatie in de zomer van 2009 zal plaatsvinden.

1
2

Kamerstukken II 2007/08, 31 031, nr. 19.
Kamerstukken II 2008/09, 31 031, nr. 22.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

86

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008

Realisatie

Bevorderen doelmatigheid en doeltreffendheid van beleid:
+ Het beoordelen van beleidsvoorstellen op doelmatigheid en doeltreffendheid door toetsing van de Inspectie der Rijksfinanciën;
+ Departementen aanzetten om ex ante beleidsevaluaties (waaronder
kosten-batenanalyses) te laten uitvoeren;
+ Initiëren en uitvoeren van interdepartementale beleidsonderzoeken
(IBO’s);
+ Handhaven van de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek en beleidsinformatie 2006 (RPE).
Bevorderen doelmatigheid van de bedrijfsvoering:
+ Uniformering en vereenvoudiging van subsidieregelingen, waaronder uniformering van begrippen, termijnen en verantwoordingseisen. De uniformering is allereerst gericht op kleine beleidsarme
subsidies;
+ Aanpassing van comptabele wet- en regelgeving zodat deze de doelmatigheid beter ondersteunt en aansluit bij de flexibilisering van de
overheidsorganisatie. Bij interdepartementale samenwerkingsvormen en bij interdepartementale uitbesteding de verantwoording
zo efficiënt mogelijk regelen;
+ Baten-lastendiensten:
– Begeleiden van acht kandidaat-diensten;
– Stimuleren van ontwikkeling en gebruik van doelmatigheidsindicatoren bij bestaande baten-lastendiensten zodat meer inzicht
ontstaat in doelmatigheid. Stimulering van gebruik van doelmatige bekostiging- en besturingsmethodieken;
+ Toetsen van voorstellen tot het (doen) oprichten van stichtingen.
Herziening verantwoordingsproces:
+ Sluitstuk van het beleids- en uitvoeringsproces is efficiënte verantwoording hierover aan de Staten-Generaal;
+ Bij de brief van 2 juli 2007 (Kamerstukken II, 2006/07, 31 031 IXB,
nr. 17) is aan de Tweede Kamer meegedeeld dat in september 2007
een concreet uitgewerkt voorstel voor een efficiënter
verantwoordingsproces met minder verantwoordingslasten toegestuurd wordt.

Ja
Ja
Ja
Ja

Ja

Ja

Ja

Ja

Ja
Ja

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Indicatoren

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

nvt

nvt

14

15

25

12

Aantal beleidsdoorlichtingen*

Bron: ministerie van Financiën
* Op basis van de RPE 2006. Departementen hebben de verplichting tot periodieke beleidsdoorlichtingen van algemene of operationele doelstellingen, aansluitend bij de beleidscyclus. Bij het vaststellen van dit kengetal is rekening gehouden met eventuele overloop tussen jaren en het
combineren van beleidsdoorlichtingen.

Toelichting
Er zijn twee redenen waarom de realisatie achterblijft bij de planning.
Soms beslist het verantwoordelijke departement om de geprogrammeerde beleidsdoorlichtingen niet uit te voeren (paste bijvoorbeeld toch
minder goed in de bedrijfscyclus). Meestal is er sprake van vertraging en
volgt afronding in 2009. Hierbij speelt een rol dat beleidsdoorlichting een
relatief nieuw instrument is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

87

Beleidsartikelen

4.8.2.3 Operationele doelstelling 3: Overheidsmiddelen worden rechtmatig
besteed.
Doelbereiking
Een indicatie voor het antwoord of de doelstelling is bereikt, vormt het
foutenpercentage in de rechtmatigheid van de gerealiseerde verplichtingen, uitgaven en de ontvangsten op de rijksbegroting. Belangrijke
voorwaarde voor deze rechtmatigheid is een goed functionerend controlesysteem op departementaal niveau. De auditdiensten vormen een essentieel onderdeel van dit controlesysteem.
Instrumenten
2008
+ Stimuleren van toepassing van single information (één keer hoogst
noodzakelijke informatie verstrekken) en single audit (één keer
accountantscontrole) bij specifieke uitkeringen van het Rijk aan
provincies en gemeenten;
+ Uitbreiding van de toepassing van single information en single audit
bij subsidies op basis van de ervaringen opgedaan bij universiteiten;
+ Vereenvoudigen van de rechtmatigheidsnormen. Vastleggen van
deze normen in de Comptabiliteitswet met het oog op eenduidigheid
en uniformiteit in de oordeelsvorming en rapportering door de
departementen en de Algemene Rekenkamer over rechtmatigheid
aan de Tweede Kamer;
+ Implementatie van de uitkomsten van de in 2007 uitgevoerde verkenning naar de mogelijkheden om de werkzaamheden van de auditdiensten meer te centraliseren of te clusteren. De kwaliteit van de
controle en de hoge rechtmatigheidsprestaties blijven daarbij in
stand;
+ In 2007 is begonnen met de uniformering van de verantwoording
over Europese fondsen in gedeeld beheer door de afgifte van de
Nationale Verklaring betreffende de verantwoording van de landbouwfondsen in 2007. Vanaf 2008 zal de Nationale Verklaring worden
uitgebreid met de opname van de eigen middelen afdrachten en de
incorporatie van de verantwoording over de structuurfondsmiddelen
in Nederland;
+ Stimuleren van de verdere kwaliteitsverbetering van de bedrijfsvoeringsparagrafen in de departementale jaarverslagen als verantwoordingsinstrument en de toepassing van risicomanagement daarbij.

Realisatie
Ja

Ja
Nee

Ja

Ja, deels

Ja

Toelichting instrumenten
De herziening van de Comptabiliteitswet is nog in voorbereiding. Met
verruimde rechtmatigheidsnormen (tolerantiegrenzen) wordt nog geëxperimenteerd. De evaluatie hiervan in de zomer van 2009 zal moeten leiden
tot definitieve normen.
Prioriteit bij uitbreiden van de Nationale Verklaring ligt bij fondsen in
gedeeld beheer en niet bij eigen middelen. De structuurfondsen kunnen in
de Nationale Verklaring 2009 worden opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

88

Beleidsartikelen

Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Indicatoren

Rechtmatigheidsfouten in het totaal van de
uitgaven, ontvangsten en verplichtingen

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

Realisatie
2008

< 1%

< 1%

< 1%

< 1%

< 1%

< 1%1

Bron: departementale jaarverslagen en de daarbij samenhangende auditrapporten

4.8.2.4 Operationele doelstelling 4: Het stimuleren van ondernemerschap
door het merkbaar en substantieel verminderen van regeldruk voor
bedrijven, waarbij de beleving van de ondernemer centraal staat en
bedrijven actief worden betrokken bij het identificeren van problemen en
het formuleren van oplossingen.
Doelbereiking
Belangrijke onderdelen (zoals de nulmeting van de administratieve lasten
per 1 maart 2007, verdere reductie van deze administratieve lasten [in
2008 met 4,2%; cumulatief vanaf 1 maart 2007 9,2%], afronding voorstellen voor Lex Silencio en voor Vaste Verander Momenten, in werking
zetten van een belevingsmonitor en afronding van de Fundamentele
Verkenningen Bouw en Transportbelemmeringen) zijn gerealiseerd. Alleen
de nulmeting nalevingskosten is – als gevolg van onverwacht noodzakelijk
gebleken Europese aanbesteding van het onderzoek – fors vertraagd en
zal in het verslagjaar niet afgerond kunnen worden.

1
Hierbij zijn de formele, eenmalige
onrechtmatigheden als gevolg van ingrijpen in
de financiële markten buiten beschouwing
gelaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

89

Beleidsartikelen

Instrumenten
2008
+ Eén digitaal loket voor ondernemers met onder meer één meldpunt
voor regeldruk waar ondernemers klachten en ideeën kunnen ventileren en informatie over aankomende wet- en regelgeving kunnen
verkrijgen;
+ Meetmethodieken voor het in kaart brengen van de hoogte van de
regeldruk voor ondernemers;
+ Een verbeterd Standaard Kosten Model (SKM) waarmee alle administratieve lasten op dezelfde wijze in kaart worden gebracht
(nulmeting). Het bestaande model wordt uitgebreid met een kwalitatieve beoordeling door ondernemers;
+ Meetmodel toezichtlasten, waarbij de administratieve lasten en
ervaren lasten van toezicht in kaart worden gebracht;
+ Meetmodel voor nalevingskosten;
+ Meetlat voor lastenarme subsidies;
+ Fundamentele verkenningen voor het in kaart brengen van
problemen en oplossingen in bepaalde sectoren of terreinen;
+ Kompassen en branchewijzers voor verschillende bedrijfssectoren;
+ Uitvoering van micrometingen naar (beleefde) lasten bij een vaste
groep ondernemers (belevingsmonitor);
+ Ontwikkeling van een normenkader voor dienstverlening;
+ Ondersteuning van, kennisuitwisseling en gezamenlijke projecten
met medeoverheden ten behoeve van de aanpak van decentrale
regeldruk. Hiervoor is onder meer een gemeentefaciliteit (voucherregeling) en een toolkit voor gemeenten ontwikkeld. Waar nodig,
zullen aanvullende instrumenten ontwikkeld worden. Met de ministeries van EZ, Justitie, BZK en de VNG worden het gezamenlijk
Uitvoeringsprogramma en de Interbestuurlijke Taskforce «Regeldruk
Gemeenten» voortgezet;
+ Internationale kennisuitwisseling (netwerk EU-landen, OESO, Wereldbank) en monitoring van het Actieprogramma van de Europese
Commissie (25% reductie op administratieve lasten in 2012);
+ Commissie Regeldruk Bedrijven voor inhoudelijke beoordeling van
het programma (alsook het voeden daarvan), bestaande uit stakeholders binnen en buiten de Rijksoverheid;
+ Eén programmadirectie die (ten behoeve van de staatssecretarissen
van de ministeries van Financiën en EZ) het integrale programma
regeldruk voor ondernemers zal uitvoeren;
+ Het onafhankelijk adviescollege ACTAL (externe waakhond)
+ Monitoring van de voortgang van het programma via de begrotingscyclus.

Realisatie
Ja

Ja
Ja

Ja
Ja
Nee
Ja
Ja
Ja/Nee
Ja
Ja

Ja

Ja

Ja

Ja
Ja

Toelichting instrumenten
De toepassing van het meetmodel voor nalevingskosten c.q. de nulmeting
nalevingskosten is -als gevolg van de noodzakelijk gebleken Europese
aanbesteding van de nulmeting- doorgeschoven naar 2009.
De ontwikkeling van het Rijksbrede Subsidiekader heeft meer voeten in de
aarde gehad dan gehoopt. Zoals ook gemeld in brief 29 515, nr. 272 zal het
Rijksbrede Subsidiekader naar verwachting in 2010 in werking treden en
wordt de Tweede Kamer in het voorjaar 2009 over de uitwerking van het
subsidiekader geïnformeerd.
Met brief 29 515, nr. 247 is de Belevingsmonitor Regeldruk 2008 aan de
Tweede Kamer gezonden, met de resultaten van het onderzoek dat in het
voorjaar 2008 is uitgevoerd naar de beleving van regeldruk voor
bedrijven. Deze Belevingsmonitor is uitgevoerd door middel van telefonische ondervraging van een naar grootteklasse en bedrijfssector gestratificeerde steekproef van 1 214 bedrijven en een additionele steekproef van
210 startende ondernemingen. Met het periodiek volgen van de regeldruk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

90

Beleidsartikelen

bij een klein aantal – doch steeds dezelfde – ondernemingen wordt in 2009
begonnen.
Realisatie meetbare gegevens bij de operationele doelstelling
Indicatoren

Realisatie
2004

– Een netto verlaging van 25% administratieve
lasten (cumulatief in procenten).
– De lasten van rijkstoezicht met gemiddeld een
kwart omlaag in een aantal domeinen per 2011;
– Alle bestaande nationale subsidieregelingen zijn
per 2011 lastenarm ingericht, waarbij gebruik
wordt gemaakt van een «meetlat» als referentiekader.

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Streefwaarde 2008

9%

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

5,0% (1
mrt–31
dec)

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.1

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.2

n.v.t.

Realisatie
2008

in 2008
met 4,2%;
cumulatief
vanaf 1
maart
2007 9,2%

Bron: Kabinetsplan aanpak administratieve lasten, Kamerstukken II 2008/09, 29 515, nr. 284.
1
2

Doelstelling is 25% reductie op deze domeinen per 2011. Geen tussenliggende doelen; derhalve ook geen tussenliggende metingen daarvan.
Doelstelling is alle subsidies lastenarm per 2011. Geen tussenliggende doelen; derhalve ook geen tussenliggende metingen daarvan.

Toelichting
Tabel Ontwikkeling Administratieve Lasten sinds 1/3/2007
Nulmeting

Gerealiseerde reductie (netto)

Ministerie

1-3-2007

2007

2008

cumulatief %

Financiën
Justitie
VROM
SZW
VWS
VenW
LNV
EZ
JenG
BZK
OCW

4 059
1 221
1 215
997
452
374
205
255
11,2
10,7
10,5

– 179,5
– 207,3
+ 10,6
– 17,9

– 87,9
– 0,3
– 261,3
– 3,2
+ 1,5
– 3,5
– 1,7
– 15,3

– 6,6%
– 17,0%
– 20,6%
– 2,1%
+ 0,3%
– 11,8%
– 1,4%
– 7,1%

– 0,1

– 0,4
– 0,6

– 4,6%
– 5,7%

Totaal

8 810

– 438,8

– 372,6

– 9,2%

– 40,9
– 1,1
– 2,7

Deze tabel bevat de netto gerealiseerde vermindering van administratieve
lasten van 1 maart 2007 tot en met 31 december 2008 in miljoen €.
Toenames zijn daarbij in mindering gebracht op de reducties. Netto
toenames worden met een «+» getoond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

91

Beleidsartikelen

4.8.3. Overzicht afgeronde onderzoeken

Beleidsdoorlichting
Effectenonderzoek ex post
Overig evaluatieonderzoek

Onderzoekonderwerp

AD of OD

Start

Jaarlijkse beoordeling Nederlands
Stabiliteitsprogramma door
EFC/Ecofin
Periodiek IMF-artikel IV consultatie
Review van Wereldaanpak regeldruk
bedrijven

OD 1&2

jaarlijks

OD 1&2
OD4

periodiek
2008

Afgerond

Vindplaats

EFC/Ecofin: 2007–
2008 21 501/07,
nr. 599
2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

http://www.imf.
org/external/
pubs/cat/l ongres.cfm?sk=22005.0:

92

Niet-beleidsartikelen

5. NIET- BELEIDSARTIKELEN
5.1 Algemeen
5.1.1 Budgettaire gevolgen
Artikel 9 Algemeen
Tabel budgettaire gevolgen
Bedragen x € 1000
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2004

2005

2006

2007

2008

2008

2008

Verplichtingen

110 003

114 376

108 918

109 208

121 508

120 957

551

Uitgaven
Totaal apparaatsuitgaven
Apparaatsuitgaven (excl. omslagstel
Rijkswagenpark)
Omslagstelsel Rijkswagenpark
(Uitgaven BSA)

103 243
101 302

112 913
110 776

109 909
109 601

107 226
106 992

118 853
118 761

120 957
120 852

– 2 104
– 2 091

95 888

105 077

103 097

101 257

112 098

115 252

– 3 154

5 414

5 699

6 504

5 735

6 663

5 600

1 063

1 941

2 137

308

234

92

105

– 13

15 908

11 115

17 298

16 048

17 888

9 829

8 059

7 606
8 302

4 958
6 157

10 799
6 499

9 629
6 419

11 220
6 668

4 229
5 600

6 991
1 068

Departementsbrede programmauitgaven, tegoeden WOII
Ontvangsten
Apparaatsontvangsten (excl. omslagstelsel Rijkswagenpark)
Omslagstelsel Rijkswagenpark

Toelichting
Apparaatsontvangsten (+ € 8,1 mln.)
Het verschil wordt voornamelijk verklaard door:
+ hogere ontvangsten bij P-direkt (€ 0,8 mln.);
+ de afroming van het resultaat over 2007 van de baten-lastendienst
Domeinen Roerende Zaken (€ 3,2 mln.);
+ en een optelling van een aantal relatief kleine bedragen waaronder
hogere ontvangsten bij de Rijksauditdienst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

93

Niet-beleidsartikelen

5.2 Nominaal en onvoorzien
5.2.1 Budgettaire gevolgen
Artikel 10 Nominaal en onvoorzien
Tabel budgettaire gevolgen
Bedragen x € 1000
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2004

2005

2006

2007

2008

2008

2008

Verplichtingen

0

0

0

0

13 200

1 944

11 256

Uitgaven
Onvoorzien
Loonbijstelling
Prijsbijstelling

0
0
0
0

0
0
0
0

0
0
0
0

0
0
0
0

0
0
0
0

1 944
1 666
–
278

– 1 944
– 1 666
0
– 278

Toelichting
Verplichtingen (€ 11,3 mln.)
De post onvoorzien in de ontwerpbegroting was bedoeld om onzekere
ontwikkelingen op te vangen. Dit bedrag is ingezet ter dekking van problematiek binnen de begroting IXB.
Tevens is er vanuit begroting IXB bij de tweede suppletoire begroting een
bedrag van (€ 35,3 mln.) opgenomen en meteen overgeheveld naar
andere departementen, dit betreft het bedrag van de garantstelling van
Financiën voor verrekenbare btw die onterecht gedeclareerd is bij Brussel.
Na de introductie van het BTW-compensatiefonds heeft de Europese
Commissie (EC) geoordeeld dat btw voor lagere overheden geen kostenpost betreft. De EC beoordeelt deze kosten derhalve als niet subsidiabel.
Het ministerie van Financiën had reeds in dit risico voorzien en heeft zich
garant gesteld richting lagere overheden voor de bedragen die zij eventueel zouden mislopen. Een verdere toelichting treft u aan in het jaarverslag van het BTW-Compensatiefonds over 2008 en in de Verticale Toelichting van de Najaarsnota 20081. Tevens is in de saldibalans een
openstaande garantieverplichting opgenomen (€ 13,2 mln.), zijnde het
verschil tussen de totale garantie (€ 48,5 mln.) en het reeds overgehevelde bedrag (€ 35,3 mln.).

1
Zie Kamerstukken II, 2008–2009, 31 792,
nr. 1, p. 29–30.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

94

Bedrijfsvoeringsparagraaf

6. BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF
Inleiding
Financiën besteedt op een gestructureerde wijze aandacht aan de bedrijfsvoering. Op basis van de periodieke informatie over de beleids- en
bedrijfsvoeringsprocessen en de risico’s die daarbij aan het licht treden,
wordt systematisch bewaakt of het ministerie zijn doelstellingen op doelmatige en rechtmatige wijze realiseert. Waar nodig wordt bijgestuurd.
Over het bereiken van de doelstellingen van Financiën over 2008 wordt in
het jaarverslag bij de beleidsartikelen verantwoording afgelegd. In deze
bedrijfsvoeringsparagraaf (die betrekking heeft op IXA, IXB en het BTW
compensatiefonds) wordt ingegaan op de bedrijfsvoeringsvraagstukken
die zich gedurende het begrotingsjaar hebben voorgedaan en waarvan
informatieverstrekking voor het inzicht en de oordeelsvorming door de
Tweede Kamer van belang is.
De verhuizing naar Korte Voorhout 7 is uitstekend verlopen maar heeft de
bedrijfsvoering wel extra belast.
Kredietcrisis
In 2008 waren maatregelen nodig om de stabiliteit van en het vertrouwen
in het Nederlandse financiële stelsel te waarborgen en de financiële
ondernemingen die hiervan deel uitmaken te beschermen. Deze maatregelen hebben verschillende vormen aangenomen. De maatregelen die
genomen zijn door de minister van Financiën zijn samengevat in het
beleidsverslag (paragraaf 3.1) van het jaarverslag IX-B. Verantwoordingsinformatie is gegeven bij de betreffende beleidsartikelen en in de saldibalans. In deze paragraaf wordt stilgestaan bij aspecten die ook van belang
zijn voor een goede oordeelsvorming.
De verwerving van deelnemingen
Nadat op 28 september al was besloten tot een participatie in Fortis Bank
Nederland Holding NV, heeft de minister van Financiën op 3 oktober 2008
onder uitzonderlijke omstandigheden het besluit genomen om belangen
te nemen in vier vennootschappen van het in ernstige problemen
geraakte beursgenoteerde Fortisconcern. Het betreft de volgende
vennootschappen:
1.
2.
3.
4.

Fortis Bank Nederland Holding NV (inclusief RFS Holdings BV)
Fortis Verzekeringen Nederland NV
Fortis Corporate Insurance NV
Fortis FBN(H) Preferred Investments BV

De problemen waren zo ernstig, dat aan het voortbestaan van het concern
zonder ingrijpen van de minister en van zijn Belgische collega (voor de
Belgische dochters van het concern) ernstig getwijfeld moest worden. De
omstandigheden waren ook in die zin uitzonderlijk omdat de hele koopovereenkomst in enkele dagen tot stand moest komen. Er stonden grote
belangen op het spel: het behoud van het vertrouwen van het publiek in
het bank- en verzekeringswezen in het algemeen en de gevolgen voor de
klanten, het personeel en andere relaties van de vier vennootschappen in
het bijzonder. Enerzijds moest worden voorkomen dat de positie van de
relaties werd benadeeld (zoals het verliezen van spaartegoeden), ander-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

95

Bedrijfsvoeringsparagraaf

zijds moest de belastingbetaler niet nodeloos opdraaien voor de kosten.
Bij de koop werd de minister geadviseerd door een eigen team van medewerkers, door De Nederlandsche Bank en door externe adviseurs. Met
inachtneming van de omstandigheden, hebben de adviseurs indicatief
bepaald binnen welke bandbreedtes de waarde van de vennootschappen
lag. De aankoopprijs is door onderhandeling tot stand gekomen.
Gegeven de uitzonderlijke omstandigheden, de ernst van de problemen
en de grote belangen was het niet mogelijk een aantal bij dit type
aankopen gebruikelijke acties te ondernemen. De belangrijkste zijn:
1. Het niet naleven van artikel 34:5 CW 2001, waarin wordt bepaald dat
het voornemen tot aankoop van een deelneming in een vennootschap
aan de Tweede Kamer moet worden gemeld en niet eerder dan 30
dagen na die melding mag worden gerealiseerd (de voorhangprocedure).
2. Een due diligence onderzoek, gericht op het bepalen van de waarde
van de over te nemen vennootschappen en op het inzichtelijk krijgen
van risico’s op toekomstige problemen.
3. Het doen van een zogeheten «hard close», dat wil zeggen het sluiten
van de boeken op de overnamedatum, het opstellen van een balans
per die datum en een winst- en verliesrekening tot die datum. Normaliter wordt bij deze jaarrekening over een kortere periode dan een jaar
ook een accountantsverklaring gevraagd.
Op 24 december 2008 heeft de Staat RFS Holdings BV (ABN AMRO) voor
€ 6,5 miljard uit Fortis Bank Nederland Holding NV gelicht. Deze transactie
is geschied met gesloten beurzen: de aankoopprijs van het belang is
verrekend met een deel van de uitstaande vorderingen op Fortis Bank
Nederland Holding NV die de Staat op 3 oktober 2008 van de moedervennootschap in België heeft overgenomen. Bij deze transactie is de
voorhangprocedure niet geheel volgens de Comptabiliteitswet gevolgd.
De voorhangprocedure is wel gestart (brief van 21 november 2008), maar
doordat het einde van de 30-dagentermijn viel in het kerstreces van de
Kamer, liep de termijn pas af in januari 2009. Daar kon niet op gewacht
worden, omdat de verwerving van deze deelneming afgerond moest zijn
in 2008 om te kunnen voldoen aan de solvabiliteitseisen van De Nederlandsche Bank.
De bovenstaande vijf deelnemingen worden op onze saldibalans per
31-12-2008 opgenomen tegen de aankoopprijs zoals de Rijksbegrotingsvoorschriften voorschrijven: € 16,8 miljard voor de transactie op 3 oktober
2008 en € 6,5 miljard voor de transactie op 24 december 2008. Onze deelnemingen zelf hebben te voldoen aan andere presentatie- en waarderingsvoorschriften voor het opstellen van hun jaarrekeningen. Deze zo
bepaalde waarde is op dit moment niet bekend omdat onze deelnemingen
hun jaarrekeningen op een later moment publiceren.
Risico’s bij deelnemingen
Als gevolg van de dringendheid was bij de verwerving van de deelnemingen in oktober 2008 geen volledig zicht op de risico’s gekregen die op
de balansen van de ondernemingen zouden kunnen drukken. Nadien is
door het ministerie opdracht gegeven om die risico’s nader in kaart te
brengen. Dit onderzoek is nog niet afgerond.
De deelnemingen moeten blijvend aan de eisen van De Nederlandsche
Bank ten aanzien van de liquiditeit en solvabiliteit voldoen. Bij problemen
zou financiële hulp van de staat nodig kunnen zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

96

Bedrijfsvoeringsparagraaf

Beheersmatige aspecten van de deelnemingen
Het beheer (inclusief governance) van de deelnemingen moet goed
worden ingebed in de Financiën-organisatie. Op onderdelen is dit beheer
al opgepakt: zo heeft de minister op sleutelposities bij de vennootschappen functionarissen voorgedragen en is een onderzoek naar de risico’s
geïnitieerd. Op andere onderdelen is dit beheer nog niet ingevuld. Over de
volgende onderwerpen zijn nog acties nodig:
+ uitwerking van het toezicht op de vennootschappen en het structureel
overleg over beleidsaangelegenheden; een en ander is inmiddels
organisatorisch ingebed in een onder de verantwoordelijkheid van de
minister vallend Bureau Financiële Instellingen;
+ bepalen van de inhoud en de periodiciteit van de benodigde bestuurlijke informatie;
+ het verder inrichten van administraties en procedures (in het bijzonder
de opbouw van de treasuryfunctie van Fortis Bank Nederland Holding
NV).
Aanmelding bij de Europese Commissie
De verwerving van de deelnemingen, inclusief overgenomen leningen,
wordt door de Europese Commissie beoordeeld op ongeoorloofde staatssteun. Voor de twee verzekeringsmaatschappijen heeft de commissie een
positief oordeel gegeven. Op de andere oordelen wordt gewacht.
Claim
Door enkele aandeelhouders zijn claims ingediend tegen de Nederlandse
Staat. Wij zijn van mening dat we een sterke positie hebben en achten de
kans op toewijzing van de claim klein. Zekerheid hierover is echter pas op
langere termijn te krijgen.
Andere maatregelen ter waarborging van stabiliteit en
vertrouwen
Naast de verwerving van deelnemingen is er onder andere een garantiefaciliteit interbancaire leningen gecreëerd. Het inbedden in de Financiënorganisatie daarvan is een aandachtspunt. Zo moeten procedures nog
goed worden beschreven en het systeem beter worden ingericht. De
recente aanpassing van de regeling zelf moet nog worden geformaliseerd.
Acties op dit punt zijn opgepakt.
Artikel 1: Belastingen
Loonaangifte
Sinds 1 januari 2006 heft en int de Belastingdienst, naast de loonbelastingen en premies volksverzekeringen, de premies werknemersverzekeringen. In de eerste helft van 2007 is gebleken dat de loonaangifteketen nog
niet stabiel was. Er is toen een plan van aanpak gemaakt om via een
werkende keten tot een stabiele keten en ten slotte tot een robuuste keten
te komen.
Het jaar 2008 is de aandacht gericht op het verbeteren van de kwaliteit van
de loongegevens. Vanuit een integrale probleemanalyse loonheffingketen
zijn maatregelen ingevoerd voor een werkende keten. De maatregelen
betreffen het duidelijker afstemmen en communiceren met de markt over
de (technische) eisen die worden gesteld aan de loonaangifte, en het
scherper controleren hierop bij het ontvangen van de loonaangifte. De
genomen maatregelen hebben de omvang en kwaliteit van de aangeleverde gegevens sterk verbeterd. Omdat de keten nog niet stabiel is,
moeten er over 2008 bij werkgevers wel opnieuw jaarloongegevens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

97

Bedrijfsvoeringsparagraaf

worden opgevraagd, zij het minder dan over 2007. Gegevensuitvraag over
2008 vindt plaats bij 3,7% van de werkgevers, tegenover circa 6% over
2007.
Gebruik loongegevens voor vaststellen van rechten en opleggen
van definitieve aanslagen
Vanaf 2006 worden de loongegevens in de polisadministratie van het
Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen (UWV) als grondslag
gebruikt voor het bepalen van rechten, zoals het recht op de hoogte van
toeslagen en de teruggave van teveel ingehouden zorgpremies en
premies werknemersverzekeringen, en het opleggen van definitieve
aanslagen voor de inkomstenbelasting.
Door de hiervoor genoemde problemen met de loonaangifteketen bleek in
de loop van 2008 dat de beschikbare gegevens niet volledig bruikbaar
waren voor controledoeleinden. Loongegevens waren of onjuist, of onvolledig of niet voorhanden. Dit betekende dat bij de behandeling van
aangiften inkomstenheffing 2006 (IH 2006) maar beperkt gebruik gemaakt
kon worden van de door de selectiemodule uitgeworpen loonposten.
Besloten is de behandeling van geselecteerde loonposten te beperken tot
de aangiften met een nagenoeg gegarandeerde correctie (in totaal 50 000
posten). Voor het overige deel van de geselecteerde aangiften IH 2006 is
de aanslag conform de aangifte vastgesteld. Dit betekent dat in vergelijking met het belastingjaar 2005 over 2006 minder loonrisico’s zijn behandeld. Daarmee ligt het handhavingsniveau voor het belastingjaar IH 2006
lager dan 2005.
Voor het totale handhavingsniveau in het kalenderjaar 2008 heeft het geen
gevolgen gehad. De vrijgekomen toezichtcapaciteit is extra ingezet op
behandeling van de loonpostrisico’s uit belastingjaar 2005 en de start in
oktober 2008 van de behandeling van loonpostrisico’s uit belastingjaar
2007.
Awb-conform werken
De doelstelling op het gebied van Awb-conform werken voor bezwaren en
klachten is niet gerealiseerd. Over 2008 is het percentage afhandelen van
bezwaren binnen de termijnen van de Awb uitgekomen op 87%. Het
percentage klachten binnen de Awb termijn is uitgekomen op 88%.
In 2008 zijn door de Belastingdienst aanvullende maatregelen getroffen
om tot een betere beheersing te komen van deze processen, zoals het
instellen van landelijke regie en bijzondere bezwaarteams.
De Belastingdienst zal voor 2009 een extra inspanning leveren om het
gewenste niveau van 98–100% te bereiken.
Toeslagen
Het jaar 2008 heeft in het teken gestaan van het verder stabiliseren en
onder controle krijgen van de uitvoeringsprocessen van de toeslagen. In
2008 was het systeem nog niet stabiel. Dit blijkt ook uit de diverse productieverstoringen die zich in 2008 hebben voorgedaan. Door middel van
outputcontrole streeft de Belastingdienst er zoveel mogelijk naar fouten in
het productieproces in een vroeg stadium te corrigeren en zo te voorkomen dat de burger er mee wordt geconfronteerd. In een deel van de
gevallen is dit ook gelukt. In de andere gevallen zijn herstelacties verricht,
waarbij betrokkenen zo nodig telefonisch zijn geïnformeerd of een excuusbrief hebben ontvangen. In de rapportages over de vereenvoudingsoperatie Belastingdienst die de Tweede Kamer halfjaarlijks ontvangt, wordt
vanaf 2008 standaard melding gemaakt van de opgetreden verstoringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

98

Bedrijfsvoeringsparagraaf

Definitief toekennen
In 2008 is veel aandacht uitgegaan naar het definitief toekennen over de
jaren 2006 en 2007. Bij het definitief toekennen over 2006 bleken tekortkomingen te bestaan in de kwaliteit van gegevens en in de geautomatiseerde ondersteuning.
Inmiddels is de definitieve toekenning van de huur- en zorgtoeslag over
2006 nagenoeg afgerond en heeft de definitieve toekenning over 2007
voor circa 75% plaatsgevonden. Van de circa 6,7 mln. huur- en zorgtoeslagen over 2007 waren ultimo 2008 circa 1,7 mln. nog niet definitief
vastgesteld. Het merendeel betreft posten die wachten op inkomensgegevens dan wel posten, waarbij in het kader van toezicht al dan niet
handmatig de grondslagen loon- of inkomensgegevens, huishoudsamenstelling of adresgegevens nader vastgesteld moeten worden. In het
beheersverslag van de Belastingdienst wordt een nadere toelichting
gegeven.
Ten aanzien van de kinderopvangtoeslag over 2007 geldt dat ultimo 2008
minder dan 1000 voorschotten definitief zijn vastgesteld. Bij de aanvang
van het definitief toekennen over 2007 is gebleken dat de urenopgave van
de ouders in meer dan 50% van de gevallen afwijkt van de urenopgave
van de kinderopvanginstellingen. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt
doordat gedurende het jaar ouders nauwelijks wijzigingen hebben doorgegeven. Daarom is in november 2008 aan ouders gevraagd de jaargegevens van de kinderopvanginstellingen respectievelijk gastouderbureaus over 2007 op te sturen. Dit traject zal naar verwachting in het
eerste halfjaar van 2009 worden afgerond.
Voor de kindertoeslag geldt dat het definitief toekennen pas in 2009 voor
het eerst speelt.
Informatievoorziening
De financiële administratie vertoont voor de toeslagen tekortkomingen op
het gebied van het (tijdig) maken van aansluitingen tussen de beschikkingssystemen en het betalingssysteem.
Daarnaast genereren de huidige toeslagensystemen niet op alle noodzakelijke terreinen betrouwbare (financiële) beleidsinformatie. Dit geldt in
het bijzonder voor de gedetailleerde regeling van de huurtoeslag. Het
nieuwe Toeslagensysteem moet hier de definitieve oplossing bieden.
Informatievoorziening (IV)-voortbrengingsorganisatie
Het prestatieniveau van de IV-voortbrengingsorganisatie schiet tekort. Dit
betreft allereerst het programma complexiteitsreductie. In 2008 heeft het
accent van dit programma gelegen op het realiseren van de generieke
voorzieningen. Deze doelstelling is niet gehaald; geen van de voorzieningen was ultimo 2008 operationeel.
Daarnaast zijn ook het nieuwe Toeslagensysteem en het nieuwe invorderingssysteem in 2008 niet opgeleverd. De IV-voortbrengingsorganisatie
biedt nog niet alle waarborgen om met voldoende zekerheid de doelstellingen van het Programma Complexiteitsreductie en grote projecten als
Toeslagen, ABS en ETM (invordering), te kunnen realiseren. In 2009 vindt
daarom een externe doorlichting van de IV-keten plaats. De Tweede
Kamer is hierover geïnformeerd bij brief van 5 maart 2009 (Kamerstukken
II, 2008/09, 31 066, nr. 69).
Aandachtspunten Algemene Rekenkamer
In 2008 is de nodige aandacht besteed aan de onvolkomenheden in de
bedrijfsvoering die door de Algemene Rekenkamer zijn geconstateerd in
het Rapport bij het Jaarverslag IXB 2007 (Rjv 2007). Voor een aantal
onderdelen is duidelijke progressie gemaakt. Dit betreft het naleven van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

99

Bedrijfsvoeringsparagraaf

de Europese aanbestedingsregels (in 2007 was voor een bedrag van
€ 30,5 mln. onrechtmatig aanbesteed, in 2008 is dit teruggelopen naar € 7
mln.), het naheffen en herzien loonheffing (dit proces is voor de loonheffing 2006 geheel en voor de loonheffing 2007 nagenoeg afgerond) en
de factuurcontrole (met ingang van 2008 wordt door de BelastingTelefoon
controle uitgevoerd op de facturen van uitzendkrachten).
Op het punt van de tussentijdse aansluitingen tussen heffen/innen en
beschikken/betalen is minder progressie geboekt: deze aansluitingen
worden nog niet periodiek gemaakt; uit de over 2008 gemaakte aansluitingen blijkens overigens geen materiële verschillen. Op het punt van de
dossiervorming is geen progressie gemaakt; voor de inkomstenbelasting
is de kwaliteit van de verslaglegging zelfs achteruit gegaan. Deze onderwerpen zullen ook in 2009 onverminderd aandacht krijgen.
Op het punt van autorisatiebeheer is een aantal praktische zaken geregeld:
terugbrengen aantal beheerderaccounts op Unix systemen; ontvlechting
muteerrechten op programmatuur en op gegevensbestanden; fysieke
opslag back-up gegevens op twee locaties. De structurele regeling van het
autorisatiebeheer is afhankelijk van de herinrichting van de totale
ICT-infrastructuur in het kader van de complexiteitsreductie.
Rechtmatigheid van de begrotingsuitvoering IXB
Bij het nemen van maatregelen in het kader van de kredietcrisis is de
voorhangprocedure ad artikel 34 lid 5 van de CW niet (geheel) gevolgd.
Als gevolg daarvan is sprake van een formele onrechtmatigheid op artikel
3 én op het totaal van het begrotingshoofdstuk IX-B. Dit betreft de
genomen belangen in het Fortis-concern ad € 16,8 miljard op 3 oktober
2008 en de verwerving van RFS Holdings BV (ABN AMRO) ad € 6,5
miljard op 24 december 2008. De transacties zijn in de hierboven opgenomen paragrafen toegelicht.
Verder bevatten, op basis van de mij beschikbare informatie, de beleidsartikelen, de niet beleidsartikelen, de saldibalans en de batenlastendiensten geen zodanige onrechtmatigheden en/of onzekerheden,
dat deze op grond van de rapporteringstoleranties of vanwege in het
bijzonder te signaleren risico’s vermeld dienen te worden.
Naleving van wet- en regelgeving huurtoeslag in 2008
De betalingen voor de huurtoeslag worden door WWI verantwoord op
beleidsartikel 03 (betaalbaarheid van het wonen) van het begrotingshoofdstuk XI Wonen, Wijken en Integratie.
De Comptabiliteitswet en onderliggende regelgeving schrijven voor dat,
indien de tolerantiegrenzen op het begrotingshoofdstuk worden overschreden, in de bedrijfsvoeringparagraaf expliciet verantwoording wordt
afgelegd over de naleving van wet- en regelgeving. Voor 2008 zijn de
tolerantiegrenzen op hoofdstukniveau VROM vastgesteld op 1,4% in het
geval van fouten.
De conclusie voor de betalingen huurtoeslag 2008 luidt dat deze
tolerantiegrens met circa 10 mln. (0,4% op begrotingshoofdstukniveau) is
overschreden. Het totaalbedrag van de onrechtmatigheden in de betalingen komt daarmee op € 43 mln. De afwijkingen worden vooral veroorzaakt door onjuist of niet verwerkte mutaties op eerder ingediende
aanvragen.
Voor de huurtoeslag is over 2008 de vastgestelde afwijking bij het definitief toekennen 2006/2007 circa € 51 mln. (2,4%) van het beschikte bedrag
geweest. Dit bedrag wordt met name veroorzaakt doordat in 2008 de
administratief meest complexe (toezicht)posten van 2006 zijn afgewikkeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

100

Bedrijfsvoeringsparagraaf

Totstandkoming van niet-financiële beleidsinformatie IXB
Op basis van de mij beschikbare informatie zijn er geen belangrijke tekortkomingen geconstateerd die vermelding behoeven in de bedrijfsvoeringparagraaf met betrekking tot de totstandkoming van de niet-financiële
beleidsinformatie.
Conclusie
Binnen de context van de omstandigheden zijn de bedrijfsprocessen die
samenhangen met de kredietcrisis ordelijk en beheerst verlopen.
Op de bij begrotingsartikel 1 genoemde punten is in 2008 sprake geweest
van bedrijfsprocessen, die als onvoldoende ordelijk en beheerst moeten
worden gekenmerkt. In vergelijking met het gevoerde financieel beheer
van 2007 is in 2008 sprake van verbetering.
Voor het overige is in het begrotingsjaar 2008 sprake geweest van
beheerste bedrijfsprocessen, juist indien rekening wordt gehouden met de
buitengewone en soms hectische omstandigheden die de maatregelen in
relatie tot de kredietcrisis hebben gekenmerkt.
De bedrijfsprocessen voorzien tevens in waarborgen voor een rechtmatige begrotingsuitvoering, inclusief een toereikend beleid ter voorkoming
van misbruik en oneigenlijk gebruik. Wat betreft de hierboven genoemde
uitzonderingen zijn maatregelen getroffen om de bedrijfsvoering te verbeteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

101

1

120 957
1 944

Niet-beleidsartikelen
Algemeen
Nominaal en onvoorzien

122 901
120 957
1 944

9 829
9 829
0

154 439
5 397

100 049
37 244

100 049
37 244

3 642 478 127 246 446
3 266 584 125 007 829
63 446
25 518
18 451
1 956 405
49 258
17 608
107 446
79 250

3 266 584
63 446
5 822
753 341
11 953 002

Ontvangsten

Beleidsartikelen
Belastingen
Financiële markten
Financieringsactiviteiten publiek-private sector
Internationale financiële betrekkingen
Exportkredietverzekering en investeringsgaranties
Beheer materiële activa
Begrotingsbeleid

Uitgaven

3 765 379 127 256 275

Verplichtingen

Oorspronkelijk vastgestelde
begroting

(1)

TOTAAL

Omschrijving

De gerealiseerde bedragen zijn steeds naar boven afgerond.

09
10

07
08

01
02
03
04
05

Art.

Verantwoordingsstaat 2008 van het Ministerie van Financiën (IXB)
(x € 1000)

7. VERANTWOORDINGSSTAAT

C. JAARREKENING

121 508
13 200

81 748
40 551

3 652 322
4 248 377
37 073 208
27 954
5 108 936

Verplichtingen

Ontvangsten

118 853
118 853
0

82 102
39 993

17 888
17 888
0

270 337
6 338

42 281 490 122 494 020
3 572 425 119 560 914
1 317 057
18 430
37 110 343
2 409 467
118 634
18 630
40 936
209 904

551
11 256

– 18 301
3 307

385 738
4 184 931
37 067 386
– 725 387
– 6 844 066

Verplichtingen

– 4 048
– 2 104
– 1 944

– 17 947
2 749

38 639 012
305 841
1 253 611
37 091 892
69 376
– 66 510

38 634 964

Uitgaven

8 059
8 059
0

115 898
941

– 4 752 426
– 5 446 915
– 7 088
453 062
1 022
130 654

– 4 744 367

Ontvangsten

Verschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begroting

Realisatie1

42 400 343 122 511 908

Uitgaven

(3)=(2)-(1)

(2)

Ve r a n t w o o r d i n g s s t a a t

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

102

Ve r a n t w o o r d i n g s s t a a t

Samenvattende verantwoordingsstaat 2008 inzake baten-lastendienst Domeinen Roerende Zaken van het ministerie van
Financiën
(x € 1000)
(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

13 292
13 259
33

14 239
14 203
36

947
944
3

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

0
598

435
3 970

435
3 372

Omschrijving

Domeinen Roerende Zaken

Samenvattende verantwoordingsstaat 2008 inzake baten-lastendienst Domeinen Onroerende Zaken van het ministerie
van Financiën
(x € 1000)
(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

21 923
21 831
92

22 949
21 997
952

1 026
166
860

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

417
476

2 301
606

1 184
130

Omschrijving

Domeinen Onroerende Zaken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

103

Saldibalans

8. SALDIBALANS
Ministerie van Financiën (IXB)
Saldibalans per 31 december 2008 (bedragen x € 1000)
DEBET
OMSCHRIJVING
1.

Uitgaven t.l.v. de begroting
2007
Uitgaven t.l.v. de begroting
2008

3.

Liquide middelen

4.

Rekening-courant RHB

5.

Uitgaven buiten begrotingsverband

CREDIT
31-12-2008

31-12-2007
4 214 150

OMSCHRIJVING
2.

42 400 339

7 938

3 258

80 544 053

117 603 696

314

1 049

Sub-totaal

122 952 644

121 822 152

7.

Openstaande rechten

22 927 553

27 075 241

8.

Extra-comptabele vorderingen

16 945 157

9a.

Tegenrekening extracomptabele schulden

10.

Voorschotten

6.

Ontvangsten t.g.v. de begroting 2007
Ontvangsten t.g.v. de begroting 2008
Ontvangsten buiten
begrotingsverband

31-12-2008

31-12-2007
121 516 775

122 511 908

440 736

305 377

Sub-totaal

122 952 644

121 822 152

7a.

Tegenrekening openstaande
rechten

22 927 553

27 075 241

1 646 343

8a.

Tegenrekening extracomptabele vorderingen

16 945 157

1 646 343

837 722

1 106 992

9.

Extra-comptabele schulden

837 722

1 106 992

13 256 671

9 990 190

10a. Tegenrekening voorschotten

13 256 671

9 990 190

11a.1 Tegenrek. openst. garantieverplichtingen

56 001 999

48 507 251

11.1 Openstaande garantieverplichtingen

56 001 999

48 507 251

11a.2 Tegenrek. openst. betalingsverplichtingen

1 209 631

736 917

11.2 Openstaande betalingsverplichtingen

1 209 631

736 917

12.

Deelnemingen

36 719 756

13 450 407

12a. Tegenrekening deelnemingen

36 719 756

13 450 407

Totaal-generaal

270 851 133

224 335 494

270 851 133

224 335 494

Totaal-generaal

8.1 Toelichting bij de saldibalans per 31 december 2008
Algemene toelichting
Alle bedragen zijn opgenomen tegen nominale waarden en vermeld in
duizenden euro’s tenzij anders vermeld. Door afronding van bedragen op
duizenden euro’s, kunnen totaaltellingen niet aansluiten bij de som der
delen. In de tabellen zijn specificaties cursief weergegeven. Belangrijke
posten worden hieronder nader toegelicht. Hierbij is de nummering van
de saldibalans aangehouden. De risico’s in de saldibalansposten die
voortvloeien vanuit de getroffen maatregelen van de kredietkrisis zijn
toegelicht in de bedrijfsvoeringsparagraaf en bij de beleidsartikelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

104

Saldibalans

Specifieke toelichting per saldibalanspost
3. Liquide middelen
De liquide middelen bestaan uit de saldi op bank- en girorekeningen en de
bij kasbeheerders aanwezige kasgelden.
4. Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding
Deze post geeft de financiële verhouding met de Rijkshoofdboekhouding
weer. Het bedrag is per 31 december 2008 in overeenstemming met de
opgave van de Rijkshoofdboekhouding.
5. Uitgaven buiten begrotingsverband
De stand ultimo 2008 heeft hoofdzakelijk betrekking op de financiële
verhouding met Atradius.
6. Ontvangsten buiten begrotingsverband
De stand ultimo 2008 heeft grotendeels betrekking op in het verleden
ontvangen bedragen die nog verrekend moeten worden uit hoofde van
provinciale opcenten, eurovignetten, afdrachten ABP en afdrachten loonheffing. Regelmatig worden er als gevolg van uitkoopprocedures aandelen, zeer grote bedragen in bewaring genomen in de consignatiekas.
Ultimo 2008 bevatte de consignatiekas € 174 mln. Begin 2009 is er naar
aanleiding van een uitkoopprocedure € 142 mln. uitgekeerd.
7. Openstaande rechten
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Ultimo 2008

Ultimo 2007

Belastingvorderingen

22 099 172

25 949 603

Vorderingen Domeinen:
+ Defensiegoederen
+ Overige

828 181
819 693
8 488

1 125 488
1 100 560
24 929

200

150

22 927 553

27 075 241

Overige
Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

105

Saldibalans

Toelichting openstaande rechten
Belastingvorderingen
De belangrijkste posten van de ultimo 2008 openstaande belastingvorderingen zijn vorderingen inzake:
(€ x 1 mld.)
Ultimo 2008

Ultimo 2007

Vennootschapsbelasting
Inkomstenbelasting/premies volksverzekeringen
Omzetbelasting
Belastingen van rechtsverkeer
Tabaksaccijns
Successierechten
Loonbelasting/premies volksverzekeringen

6,2
6,1
2,2
0,3
0,6
1,0
2,3

7,9
5,9
2,9
0,6
0,6
0,8
4,1

Totaal

18,7

22,8

Het volgende overzicht geeft aan in welk jaar de belastingvorderingen zijn
ontstaan.
Belastingvorderingen in procenten

70
63,9

60

60,3

50

%

40
30
20
13,9

14,1

13,5

16

7,6

10

4,1

6,6

0
2008

2007

Belastingvorderingen 2008

2006

2005

vóór 2005

Belastingvorderingen 2007

Van het totale te vorderen bedrag zal uiteindelijk een aanzienlijk gedeelte
niet inbaar zijn. Bij 39,4% van de openstaande vorderingen is de betalingstermijn verstreken. Van deze achterstandsposten is 46,1% aan te merken
als betwist, bijvoorbeeld omdat een bezwaarschrift is ingediend. Ook van
de niet-betwiste rechten met een betalingsachterstand zal een gedeelte
niet of moeilijk inbaar zijn, bijvoorbeeld als gevolg van faillissementen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

106

Saldibalans

Verloop van de belastingvorderingen
Ultimo 2008

Ultimo 2007

Ultimo vorig jaar
Conserverende aanslagen uit voorgaande jaren
Ontstane rechten

25 949 603
– 1 975 434
111 466 867

24 251 809
– 1 487 153
93 849 718

Vervallen rechten:
– ontvangsten en overloop
– verleende verminderingen en negatieve aanslagen
– oninbaarlijdingen en kwijtscheldingen
– overloop
– conserverende aanslagen lopend jaar

– 13 608 047
– 97 112 754
– 2 887 783
– 2 402 457
2 669 177

– 15 795 839
– 72 467 481
– 2 533 987
– 1 842 898
1 975 434

22 099 172

25 949 603

Totaal

Naast de niet direct invorderbare conserverende aanslagen (€ 2,7 mld.)
zijn als rechten de openstaande belastingvorderingen (€ 19,4 mld.) opgenomen. Dit betreft het nominale bedrag van de in de debiteurenadministraties van de Belastingdienst geregistreerde openstaande invorderingsopdrachten. Deze zijn gecorrigeerd voor de betalingen die ultimo 2008
waren ontvangen maar nog niet waren verwerkt in de debiteurenadministraties (overloop € 2,4 mld.).
Vorderingen Domeinen
De vorderingen van Domeinen bestaan voor 98,9% uit strategische
verkopen roerende zaken.
Van het totale openstaande bedrag aan strategische debiteuren vervalt
€ 454,4 mln. tot en met 2010 en vanaf 2011 vervalt er € 365,2 mln.
De ouderdom van de vorderingen Domeinen is als volgt:
Ontstaan in 2008
Ontstaan in 2007
Ontstaan in 2006
Ontstaan in 2005
Ontstaan vóór 2005

79 187
42 341
255 948
162 826
287 879

Totaal

828 181

Niet uit de saldibalans blijkende vordering
Tot de voorwaardelijke vorderingen kan het saldo van de Maintenance Of
Value (MOV) posities worden gerekend (betreft internationale instellingen). De stand van de MOV-posities bedroeg ultimo 2008 € 72,8 mln.
Het saldo van de MOV-posities kan afhankelijk van wisselkoersfluctuaties
een vordering dan wel een verplichting voorstellen. Door de aandeelhouders van de internationale instellingen is echter besloten dat er geen
uitkering van de MOV-verplichtingen zal plaatsvinden. Zodoende zullen er
geen financiële transacties op basis van de MOV plaatsvinden, tenzij de
aandeelhouders besluiten deze bevriezing op te heffen (wat erg onwaarschijnlijk is).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

107

Saldibalans

8. Extra-comptabele vorderingen
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Ultimo 2008

Ultimo 2007

Geconditioneerde vorderingen exportkredietverzekering (Atradius)
Leningen
Diverse toeslagen Belastingdienst
Overige

1 023 625
176 974
599 918
64 750

1 075 464
235 966
266 398
68 515

Subtotaal

1 865 267

1 646 343

Ontstaan als gevolg van de kredietcrisis
Security AEGON
Security ING
Security SNS REAAL
Vordering IJslandse DGS
Vordering NIBC Bank NV
Vordering Leaseplan Corp. NV

3 000 000
10 000 000
750 000
1 300 000
15 609
14 281

0
0
0
0
0
0

Subtotaal

15 079 890

0

Totaal

16 945 157

1 646 343

Toelichting extra comptabele vorderingen
Geconditioneerde vorderingen exportkredietverzekering (Atradius)
Verreweg het grootste deel van de geconditioneerde vorderingen (excl.
consolidatierente) op Atradius ad € 1,0 mld. is opgenomen in consolidatie-overeenkomsten in het kader van de Club van Parijs. Vorderingen
begrepen in consolidatie-overeenkomsten zijn door landen erkende
schulden waar een betalingsregeling voor geldt en kunnen derhalve
worden beschouwd als recuperabel. Landen zijn echter niet altijd in staat
de betalingsverplichtingen uit hoofde van zo’n regeling na te komen. In
die gevallen worden doorgaans herconsolidaties afgesloten. Hierdoor
verschuift de geplande ontvangst van provenu’s door Atradius naar de
toekomst. Dit betekent dat de afdracht aan de Staat van ontvangen
provenu’s overeenkomstig verschuift. In de Club van Parijs is gesproken
over verdergaande kwijtschelding van schulden van de allerarmste landen
(Heavily Indebted Poor Countries (HIPC)). Als gevolg hiervan zullen deze
landen in aanmerking komen voor verdergaande kwijtschelding van hun
schulden uit hoofde van de exportkredietverzekering.
Leningen
Het bedrag van de leningen heeft betrekking op de Postbank NV.
Diverse toeslagen Belastingdienst
Deze toeslagen hebben betrekking op vorderingen inzake verstrekte
toelagen zoals kindgebonden budget, kinderopvang-, kinder-, huur- en
zorgtoeslag. In 2008 zijn er aangaande de toeslagen veel vorderingen
ontstaan over het toeslagjaar 2007.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

108

Saldibalans

Ouderdomsoverzicht van de vorderingen
De ouderdom van de vorderingen exclusief de geconditioneerde vorderingen exportkredietverzekeringen (Atradius), is als volgt:
Ontstaan in 2008
Ontstaan in 2007
Ontstaan in 2006
Ontstaan in 2005
Ontstaan vóór 2005

15 202 434
282 471
205 229
12 808
218 590

Totaal

15 921 532

Toelichting kapitaalverstrekkingen
Met betrekking tot de kredietcrisis zijn vorderingen ontstaan op AEGON,
ING en SNS REAAL. Deze vorderingen zijn ontstaan door het verstrekken
van in aandelen converteerbare securities in het kader van kapitaalinjecties door de Staat met betrekking tot de kredietcrisis. Dit betreffen
geconditioneerde vorderingen. De securities zijn op aanschafwaarde
gewaardeerd.
Vordering IJslandse DGS
De Nederlandse Staat heeft de uitkeringen uit hoofde van het IJslandse
Deposito Garantie Stelsel (DGS) aan depositohouders bij het Nederlandse
bijkantoor van de IJslandse bank Landsbanki (Icesave) voorgefinancierd.
Als gevolg hiervan is er een vordering ontstaan op het IJslandse DGS. De
exacte omvang van de vordering is nog niet vastgesteld. De vermelde
€ 1,3 mld. kan dus nog wijzigen.
Vorderingen premieontvangsten
Wanneer banken gebruik maken van de garantieregeling bancaire
leningen, wordt over het gegarandeerde bedrag premie (fee) berekend. In
2008 is in totaal drie keer (2x NIBC Bank NV en 1x Leaseplan Corp NV) een
garantie verstrekt. Deze vordering betreft de nog te ontvangen premies uit
hoofde van de verstrekte garanties.
9. Schulden
De schuld vloeit vrijwel geheel voort uit verkopen van strategische
goederen door Domeinen. Immers, de opbrengst moet worden doorbetaald aan het ministerie van Defensie.
De ouderdom van de schulden is als volgt:
Ontstaan in 2008
Ontstaan in 2007
Ontstaan in 2006
Ontstaan in 2005
Ontstaan vóór 2005

86 986
45 050
255 570
162 750
287 366

Totaal

837 722

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

109

Saldibalans

10. Voorschotten
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Ultimo 2008

Ultimo 2007

Toeslagen
Personeel en Materieel
WOZ
Overige

13 069 236
27 600
6 890
152 945

9 825 994
25 509
7 800
130 887

Totaal

13 256 671

9 990 190

Toeslagen
Deze post bestaat uit kindertoeslag (€ 796 mln.), kinderopvang (€ 4 747
mln.), huurtoeslag (€ 3 107 mln.), zorgtoeslag (€ 4 332 mln.) en kindgebonden budget (€ 87 mln.).
De voorschotten toeslagen zijn als volgt opgebouwd.
(€ x 1 mln.)
Voorschotten

Kindertoeslag

Huurtoeslag

Kinderopvang

Zorgtoeslag

Kindgebonden
budget

Toeslagjaar 2005
Toeslagjaar 2006
Toeslagjaar 2007
Toeslagjaar 2008

0
0
0
796

0
67
742
2 298

2
29
1 924
2 792

0
58
646
3 628

0
0
0
87

Totaal

796

3 107

4 747

4 332

87

De uitkering van toeslagen is gevoelig voor misbruik en oneigenlijk
gebruik (M&O), omdat de hoogte van de toeslag afhankelijk is van gegevens die toeslaggerechtigden zelf verstrekken. Het tegengaan van M&O bij
de uitvoering van de wet- en regelgeving vormt een geïntegreerd onderdeel van het rechtshandhavingsbeleid. In het Beheersverslag van de
Belastingdienst wordt dit meer uitgebreid toegelicht.
Kinderopvangtoeslag
De kinderopvangtoeslag bestaat voor circa 25% uit toeslagen, verleend
voor kinderopvang bij gastouders. Een deel hiervan betreft gastouders,
waarbij sprake is van een familierelatie of vergelijkbare relaties. De juistheid van de opgegeven uren kan door de Belastingdienst bij een familierelatie of een vergelijkbare relatie vanwege gelijklopende belangen niet
objectief worden vastgesteld. Over dit deel van de uitbetalingen, ad € 700
mln., bestaat derhalve een inherente onzekerheid voor de rechtmatigheid.
Personeel en Materieel
Deze post betreft diverse voorschotten aan personeel. Daarnaast hebben
deze voorschotten betrekking op betalingen aan leveranciers waarvan de
goederen/diensten nog geleverd dienen te worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

110

Saldibalans

WOZ
De voorschotten WOZ betreffen het restant van de aan de gemeenten in
2003 en 2004 verstrekte voorschotten in het kader van de vangnetregeling
1999 t/m 2002.
Overige voorschotten
Voor € 152,9 mln. betreft het ambtshalve voorschotten uitbetaald op de
evenredige bijdrage verdeling (EBV). Deze voorschotten zijn uitbetaald
aan burgers bij wie meer dan het maximum aan inkomensafhankelijke
bijdrage in het kader van de zorgverzekeringswet is ingehouden. Hiervan
is € 112,9 mln. ontstaan in 2008, € 36,5 mln. ontstaan in 2007 en € 3,5
mln. ontstaan in 2006.
11.1 Openstaande garantieverplichtingen
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Ultimo 2008

Ultimo 2007

Deelnemingen
IMF
Ontwikkelingsbanken/NWB

20 198 882
9 902 965
10 295 917

20 473 212
9 605 093
10 868 119

Kernongevallen (WAKO)

14 023 000

14 023 000

Herverzekeringen
Exportkredietverzekering
Herverzekering investeringen

17 838 000
17 625 000
213 000

12 770 000
12 328 000
442 000

Garanties bancaire leningen

2 740 000

0

Overige

1 202 117

1 241 039

Totaal

56 001 999

48 507 251

Toelichting openstaande garantieverplichtingen
Deelnemingen
+ IMF: DNB neemt namens de Staat, onder Staatsgarantie, deel in het
kapitaal van het Internationale Monetaire Fonds (IMF).
+ Ontwikkelingsbanken (Wereldbank, EIB, EBRD, MIGA) en NWB: dit
betreft het garantiekapitaal (de niet volgestorte aandelen) inzake de
deelneming van de Staat in het kapitaal van de betreffende banken.
Slechts indien de banken in ernstige financiële problemen komen, kan
om storting (vol- of bijstorting) van het garantiekapitaal worden
gevraagd.
Kernongevallen (WAKO)
De Staat dient, voor zover de vergoedingen uit anderen hoofde niet toereikend zijn om schade ten gevolge van een kernongeval te vergoeden,
aanvullend openbare middelen beschikbaar te stellen. Momenteel zijn er
in Nederland zeven kerninstallaties in de zin van de WAKO. Afhankelijk
van het bedrag waarvoor de onderscheiden kerninstallaties aansprakelijk
zijn, verschilt het door de Staat maximaal beschikbaar te stellen bedrag
tussen € 1 785 mln. en € 2 100 mln. per kernongeval.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

111

Saldibalans

Herverzekeringen
De openstaande verplichting betreft voornamelijk het risico (obligo) van
de Staat als herverzekeraar uit hoofde van de door Atradius verzekerde
kredieten en koersrisico’s. Daarnaast betreft de openstaande verplichting
het risico uit hoofde van de door Atradius verzekerde investeringen in het
kader van de regeling Herverzekering Investeringen (RHI incl. WHI).
Niet in de balans opgenomen garantieverplichting
De Staat heeft op grond van haar overeenkomst met de FMO (overeenkomst Staat-FMO van 16 november 1998) instandhoudingsverplichtingen
ten opzichte van de FMO na eventuele uitputting van haar Reserverekening Algemene Risico’s (RAR Fonds) en bij onvoldoende dekking van
bijzondere bedrijfsrisico’s. Deze verplichtingen zijn vastgelegd in artikel 7
van de overeenkomst Staat-FMO. Daarnaast heeft de Staat op grond van
artikel 8 van haar overeenkomst met FMO nog andere financiële zekerheidsverplichtingen ten opzichte van FMO.
De Staat heeft bij het verkopen van deelnemingen een aantal garanties en
vrijwaringen afgegeven met betrekking tot de deelneming die verkocht
zijn. Het betreft hier meer algemene garanties en vrijwaringen die niet
kwantificeerbaar zijn.
11.2 Openstaande betalingsverplichtingen
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.

Deelnemingen ontwikkelingsbanken
Overige
Totaal

Ultimo 2008

Ultimo 2007

768 967
440 664

564 822
172 095

1 209 631

736 917

12. Deelnemingen
De post deelnemingen bestaat uit de aandelen in Nederlandse ondernemingen en de aandelen in internationale instellingen. De deelnemingen
zijn als volgt gewaardeerd:
+ Nederlandse ondernemingen: op basis van de historische aanschafwaarde. Voor Tennet, DNB en NV Luchthaven Schiphol zijn de historische aanschafwaarden onbekend. Deze zijn dan ook opgenomen tegen
de nominale waarde.
+ Internationale instellingen: op basis van het gestorte kapitaal (oorspronkelijke aankoopprijs) en nog te storten kapitaal uit hoofde van een
betalingsverplichting (paid-in capital). Voor het restant dat niet als
deelneming is opgenomen, is een garantieverplichting verstrekt
(callable capital), die onder saldibalanspost 11 is opgenomen.
Er wordt door Financiën gewerkt aan het kunnen overstappen van de
methodiek van historische kostprijs naar een methodiek die meer inzicht
geeft in de waardeontwikkeling van de deelnemingen.
De deelnemingen kunnen als volgt gespecificeerd worden. In de laatste
kolom van het overzicht is het deelnemingspercentage ultimo 2008
vermeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

112

Saldibalans

Ultimo 2008

Ultimo 2007

Aandeel in %

10 067 312
1 012 265
100 000
599 666
500 000
26 517
69 613
58 937

10 067 312
1 012 265
100 000
599 666
500 000
26 517
69 613
58 937

100
100
100
95,4
100
33,3
50
69,7

Overige

209 650

209 650

div.

Subtotaal

12 643 960

12 643 960

Nederlandse ondernemingen
Nederlandse Gasunie N.V.
NS N.V.
Tennet BV
Westerscheldetunnel
De Nederlandsche Bank (DNB)
VSN NV (Connexxion)
Bank Nederlandse Gemeenten (BNG)
NV Luchthaven Schiphol

Ontstaan tijdens de kredietcrisis
Fortis Bank Nederland Holding NV*
Fortis FBN(H) Preferred Investments
BV*
Fortis Verzekeringen Nederland NV*
Fortis Corporate Insurance NV*
* Onderlinge verdeling is niet bekend

16 800 000

0

RFS Holdings BV

6 540 000

0

Cumulatief totaal

35 983 960

12 643 960

70%
100%
100%

33,8

Internationale instellingen
Wereldbank (IBRD)
Europese Investeringsbank (EIB)
Europese Bank voor Wederopbouw en
Ontwikkeling (EBRD)
Internationale Financieringsmij. (IFC)
Overige

190 269
369 353

179 877
369 353

6,18
5,00

130 200
40 333
5 641

130 200
38 130
88 887

26,25
100
div.

Subtotaal

735 796

806 447

36 719 756

13 450 407

Totaal
1

97,8%1

92,6% rechtstreeks en 5,2% via Fortis FBN(H) Preferred Investments BV

Toelichting deelnemingen
Naar aanleiding van de nota «Deelnemingenbeleid Rijksoverheid» is voorgesteld om het beheer van deelnemingen zoveel mogelijk samen te
brengen op één plaats binnen de Rijksoverheid. Gekozen daarbij is voor
het ministerie van Financiën, dat reeds een coördinerende functie rond de
staatsdeelnemingen heeft.
In oktober 2008 is de Staat aandeelhouder geworden van Fortis Bank
Nederland Holding NV, Fortis Corporate Insurance NV en Fortis Verzekeringen Nederland NV (nu ASR verzekeringen).
Door de financiële crisis kwam de stabiliteit van de Nederlandse financiële
sector in het geding waardoor de Staat zich genoodzaakt zag deze deelnemingen aan te gaan.
In december 2008 heeft de Staat het 33,8% -aandelenbelang van Fortis
Bank Nederland Holding NV in RFS Holding BV (het door Fortis gekochte
deel van ABN AMRO) overgenomen. Op grond van de akte van overdracht
van 24 december 2008 heeft de Staat dezelfde verplichtingen als Fortis
tegenover de overige aandeelhouders in RFS Holdings BV op grond van
de Consortium Shareholders Agreement (CSA).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

113

Saldibalans

Niet in de saldibalans opgenomen «deelnemingen»
Zowel de Staatsloterij (SENS) als Holland Casino hebben de juridische
status van stichting. Het kansspelbeleid met de daaraan gekoppelde
vergunningen behoren toe aan het ministerie van Justitie. Het ministerie
van Financiën onderhoudt de financiële betrekkingen. Financiën ontvangt
de opbrengsten en houdt toezicht conform de statuten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

114

Baten-lastendiensten

9. BATEN-LASTENDIENSTEN
9.1 Domeinen Roerende Zaken
Algemeen
Domeinen Roerende Zaken (DRZ) heeft in het boekjaar 2008 een nettoresultaat van € 36 000 geboekt. Het verschil tussen het toegestaan Eigen
Vermogen (5% van de gemiddelde omzet van de afgelopen 3 jaar:
€ 769 000), en het aanwezige Eigen Vermogen (€ 1 008 000) wordt uitgekeerd aan het moederdepartement. De afroming is in 2008 € 239 000.
1. Staat van baten en lasten
Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2008
(x € 1000)

Omschrijving

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

200
10 272
2 800
20
0
13 292

281
10 212
3 240
91
415
14 239

81
– 60
440
71
415
947

4 099
8 909
21

4 403
7 206
21

304
– 1 703
0

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengsten derden
Rentebaten
Bijzondere baten
Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten
– Personele kosten
– Materiele kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
– Materieel
– Immaterieel
Overige lasten
– Dotaties voorzieningen
– Bijzondere lasten
Totaal lasten

230
0

341
143

111
143

0
0
13 259

1 654
435
14 203

1 654
435
944

Saldo van baten en lasten

33

36

3

Toelichting saldo van baten en lasten ten opzichte van ontwerpbegroting 2008
Toelichting baten
Opbrengst derden
Een incidentele verkoop van 6 KLPD vaartuigen (€ 0,1 mln.) en een
verkoop van Defensie vrachtwagens aan het ministerie van Buitenlandse
Zaken (€ 0,1 mln.) verklaren de positieve bijstelling van de opgelden.
Daarnaast zijn er meeropbrengsten gerealiseerd op diverse terreinen,
zoals abonnementen, verkoop van kentekens en opbrengsten van het
«strippen» van voertuigen (totaal € 0,2 mln.).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

115

Baten-lastendiensten

Bijzondere baten
De bijzondere baten houden verband met de vrijval van de verplichte
reserve voor zelfontwikkelde software. Deze reserve, ten behoeve van de
interface LBR-SAP, is vrijgevallen in verband met de stopzetting van het
LBR proces (Landelijk Beslag Register). Het vrijgevallen bedrag is in 2006
en 2007 bijgedragen als financiering van de LBR interface door het ministerie van Financiën.
Toelichting lasten
Personele lasten
De samenvoeging van de opslaglocatie Amsterdam en Bleiswijk heeft in
de 2e helft van 2007 geleid tot een uitstroom van personeel uit de opslaglocatie Amsterdam. De ontbrekende capaciteit is in 2008 aangevuld door
gebruik te maken van uitzendkrachten mede gezien de reorganisatie
ontwikkelingen binnen DRZ. In 2008 is aan uitzendkrachten € 0,5 mln.
uitgegeven, de daling in salariskosten voor vast personeel is € 0,2 mln.
Materiële kosten
De daling van de materiële kosten houdt met name verband met incidentele posten. De afronding van de renovatie van het vuurwerk complex te
Ulicoten door de RGD wordt in 2009 verwacht. Hierdoor zal de geplande
gebruikersvergoeding (€ 0,6 mln.) vanaf 2009 betaald gaan worden in
plaats van 2008. Verder dragen lagere realisaties op de te betalen huren
(€ 0,2 mln.) en het vrijvallen van verwachte kosten ten behoeve van, door
Defensie uit te voeren groot onderhoud (€ 0,2 mln.) bij aan lagere
huisvestingskosten.
Geplande beheerskosten voor het Landelijk Beslag Register zijn door het
stopzetten van het project niet gerealiseerd (€ 0,3 mln.). Ten slotte is de
Service Level Agreement met Domeinen Onroerende Zaken in 2008 afgebouwd, resulterende in een verlaging van kosten (€ 0,3 mln.) en is op
diverse budgetten (€ 0,1 mln.) bespaard.
Afschrijvingskosten
Afschrijving van LBR hardware en extra afschrijvingen in verband met de
afwaardering van een uitgebrand vervoermiddel veroorzaken de verhoging in de afschrijvingskosten.
Dotaties voorzieningen
De dotatie voorzieningen wordt voor € 1,6 mln. gevormd door een reorganisatie voorziening. Deze vloeit voort uit de in 2008 gecommuniceerde en
vastgestelde reorganisatieplannen. In de voorziening zijn onder andere
bedragen opgenomen voor reis- en verhuiskosten van te verplaatsen
personeel, opleidingskosten en salariskosten van herplaatsingkandidaten.
Buitengewone lasten
De buitengewone lasten houden verband met het stopzetten en hiermee
afwaarderen van de interface software ten behoeve van het Landelijk
Beslag Register.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

116

Baten-lastendiensten

2. Balans per 31 december 2008
(x € 1000)
Omschrijving

Balans per
31-12-2008

Balans per
31-12-2007

Activa
Immateriële activa
Materiële activa
– grond en gebouwen
– installaties en inventaris
– overige materiële vaste activa
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen
Liquide middelen
Totaal activa

45

570

12
833
745
0
802
308
3 173
5 918

13
761
611
0
1 047
448
5 691
9 141

Passiva
Eigen vermogen
– exploitatie reserve
– verplichte reserve
– onverdeeld resultaat
Leningen bij MinFin
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen
Totaal Passiva

972
45
36
541
2 749
272
1 303
5 918

634
570
3 453
673
1 201
1 060
1 550
9 141

Toelichting activa
Immateriële activa
De software voor het uitbrengen van biedingen via het internet is geactiveerd.
Toelichting passiva
Ontwikkeling Eigen Vermogen
De gemiddelde omzet over de afgelopen 3 jaar is € 15 378 414. Het eigen
vermogen mag totaal 5% van de gemiddelde omzet (= € 769 000) bedragen. Het eigen vermogen per 31 december 2008 is € 1 008 000 Dat is
€ 239 000 hoger dan toegestaan. Het overschot (€ 239 000) wordt in 2009
met de begroting IXB verrekend.
Eigen vermogen (x € 1 000)

2006

2007

2008

Eigen vermogen per 1 januari
Saldo van baten en lasten
Uitkering aan het moederdepartement
Vorming wettelijke reserve

0
2 328
0
0

2 328
3 453
– 1 526
– 168

4 087
36
– 3 238
123

Eigen vermogen per 31 december

2 328

4 087

1 008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

117

Baten-lastendiensten

Niet uit de balans blijkende verplichtingen
Voor de huisvesting is Domeinen Roerende Zaken langdurige gebruiksovereenkomsten aangegaan met de Rijksgebouwendienst. De waarde van
deze verplichting bedraagt per 31 december 2008 € 19,6 mln.
3. Kasstroomoverzicht
(x € 1000)

Omschrijving

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

1.
2.

Rekening-courant RHB 1 januari 2008
Totaal kasstroom uit operationele activiteiten

1 548
263

5 691
1 017

4 143
754

3a
3b
3.
4a
4b
4c
4d
4.

Totaal investeringen -/Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
Eenmalige storting door moederdepartement (+)
Aflossingen op leningen (-/-)
Beroep op leenfaciliteit (+)
Totaal financieringskasstroom

– 466
0
– 466
0
0
– 132
0
– 132

– 600
435
– 165
– 3 238
0
– 132
0
– 3 370

– 134
435
301
– 3 238
0
0
0
– 3 238

5.

Rekening-courant RHB 31 december 2008 (1+2+3+4)

1 213

3 173

1 960

Toelichting
–
–

De boekwaarde van de desinvesteringen is gerelateerd aan de afboeking van software met betrekking tot het Landelijk Beslag Register.
De eenmalige uitkering aan het moederdepartement betreft de afroming van het 2007 resultaat na de 5 % eigen vermogen toets.

4. Doelmatigheidsindicatoren
Domeinen Roerende Zaken start in februari 2009 met een nieuwe functioneel ingerichte organisatie. In verband met deze ontwikkeling zijn de
bestaande doelmatigheidsindicatoren in 2008 niet verder ontwikkeld. De
kwantitatieve prestaties in 2008 zijn volgens plan verlopen waarbij kostendekking is behaald, uurtarieven zijn gedaald en de prijzen per m3 ongeveer gelijk zijn gebleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

118

Baten-lastendiensten

Doelmatigheidsindicatoren DRZ
Kwantitatieve indicatoren

VBTB norm

2006

2007

2008

Kostendekkendheid bewaartaak
Kostendekkendheid verkooptaak
Kostendekkendheid pc schonen
Kostendekkendheid vernietiging vuurwerk

100%
100%
100%
100%

88%
146%
0%
0%

100%
153%
128%
95%

95%
126%
83%
79%

Bezettingsgraag Totaal
Bezettingsgraad Binnen
Bezettingsgraad Buiten

80%
80%
80%

62%
70%
52%

65%
73%
56%

79%
69%
95%

Kostprijs per m3
Kostprijs per m3 binnen
Kostprijs per m3 buiten

€ 139

€ 109
€ 143
€ 57

€ 96
€ 128
€ 52

€ 97
€ 143
€ 46

€ 103

€ 98
€ 140
€ 84

€ 89
€ 137
€ 75

€ 83
€ 115
€ 72

VBTB norm
7,0

2006

2007
7,3

2008

Uurtarief DRZ totaal
Uurtarief verkooptaak (incl. huisvesting)
Uurtarief bewaartaak
Kwalitatieve indicatoren
Klanttevredenheid

Kostendekkendheid bewaartaak – realisatie 95%/norm 100%
In 2008 hebben OM en DRZ intensiever samengewerkt op het gebied van
informatieverstrekking met als resultaat dat hierdoor in beheer zijnde in
beslaggenomen goederen sneller konden worden verwerkt. De parketten
hebben hierdoor minder opslagcapaciteit nodig dan vorig jaar. In 2008 is
met het OM een 5 jarig bekostigingsmodel afgesproken waarin kostendekking op de langere termijn gewaarborgd is.
Kostendekkendheid verkooptaak – realisatie 126%/norm 100%
Incidentele verkopen van 6 KLPD boten en een stijging van opslagopbrengsten binnen de verkooptaak dragen bij aan een hogere kostendekkendheid dan verwacht. Extra opslagcapaciteit is verhuurd aan de Belastingdienst, KLPD en Bureau Verkeershandhaving voor de stalling van
voertuigen.
Kostendekkendheid pc schonen – realisatie 83%/norm 100%
Het aantal geschoonde harde schijven is in 2008 achtergebleven bij de
verwachtingen. Hierdoor dekt het tarief de kosten in 2008 niet. Voor 2009
zijn de tarieven aangepast.
Kostendekkendheid vernietiging vuurwerk – realisatie 79%/norm 100%
Eénmalige personeelsuitgaven en interne doorbelasting van personeels
kosten voor het huren van eigen personeel ten behoeve van de vuurwerk
locatie te Ulicoten dragen bij aan dit resultaat.
Gemiddelde bezettingsgraad – realisatie 79%/norm 80%
Het sluiten van de opslaglocatie in Amsterdam stuwt de bezettinggraad
van die te Bleiswijk omhoog. De bezetting van de locaties te Hoogeveen
en Veldhoven dalen door verminderde afname en schoning van voorraden.
Ontwikkeling kostprijs per m3
In verband met de vermindering van het gebruik van het aantal m3 binnen
opslagcapaciteit ten behoeve van de parketten is de gerealiseerde kost-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

119

Baten-lastendiensten

prijs hoger uitgevallen. Daarentegen is de extra buitenopslag voor voertuigen toegenomen, en dit heeft de kostprijs per m3 doen dalen. De
overall kostprijs is conform verwachting.
Ontwikkeling kostprijs per direct/declarabel uur
In het document doelmatigheidsindicatoren zijn de volgende indicatoren
opgenomen:
Verkooptaak: de materiele kosten vallen voor Soesterberg lager uit dan
begroot mede door het vrijvallen van kosten voor groot onderhoud.
Bewaartaak: meer productieve uren door de inzet van uitzendkrachten op
de opslaglocaties drukken de kostprijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

120

Baten-lastendiensten

9.2 Domeinen Onroerende Zaken
Algemeen
Domeinen Onroerende Zaken (DOZ) heeft in het boekjaar 2008 een nettoresultaat van € 952000 geboekt. Conform de regeling baten- en lastendiensten wordt het resultaat aan het eigen vermogen toegevoegd.
1. Staat van baten en lasten
Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2008
(x € 1000)

Omschrijving

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengsten derden
Rentebaten
Bijzondere baten
Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten
– Personele kosten
– Materiele kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
– Materieel
– Immaterieel
Overige lasten
– Dotaties voorzieningen
– Bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

21 126

20 670
1 192
1 076
11

-/- 456
1 192
279
11

21 923

22 949

1 026

15 011
6 563
31

13 954
5 779
42

-/- 1 057
-/- 784
11

218
8

420
7

202
-/- 1

1 795

1 795

21 831

21 997

166

92

952

860

797

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

121

Baten-lastendiensten

Toelichting saldo van baten en lasten ten opzichte van ontwerpbegroting 2008
Toelichting baten (€ 1,0 mln.)
Opbrengst moederdepartement (-/- € 456)
x € 1 000
Producten

Oorspronkelijk vastgestelde begroting
2008

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Erfpacht
Huur
Pacht
Medegebruik
Behandelen zakelijke lasten
Onbeheerde nalatenschappen
Bodemmaterialen
Beheerstaken in eigen beheer
Verkopen
Aankopen
Advies en taxatie

1 480
4 010
3 383
2 423
1 794
554
125
332
5 400
41
1 584

1 306
2 988
2 899
2 662
1 887
716
329
689
5 396
316
1 482

-/- 174
-/- 1 022
-/- 484
+ 239
+ 93
+ 162
+ 204
+ 357
-/- 4
+ 275
-/- 102

Totaal

21 126

20 670

-/- 456

De daadwerkelijke realisatie 2008 is gebaseerd op het jaarplan/ingediende
offerte. Ten opzichte van de ontwerpbegroting is er sprake van een relatief
kleine onderschrijding (2%).
Opbrengst overige departementen (+ € 1 192)
De opbrengst ad € 1 192000,- betreft grotendeels vergoedingen in
verband met verrichte dienstverlening ten behoeve van GOB projecten
(Valkenburg, Hembrugterrein, Ede, Twente). Ten tijde van de indiening van
de ontwerpbegroting was nog niet duidelijk of deze werkzaamheden
konden worden gedeclareerd. Hiernaast zijn nog opbrengsten gegenereerd in verband met detachering/uitlening van personeel aan derden.
Opbrengsten derden (+ € 279)
De overschrijding wordt veroorzaakt door meeropbrengsten in verband
met werkzaamheden ten behoeve van onbeheerde nalatenschappen.
Toelichting lasten (+ € 0,2 mln.)
Personele kosten (-/- € 1 057)
De begrote personele kosten 2008 zijn vanuit 3 componenten opgebouwd,
namelijk ambtelijk personeel (€ 14 221 000), uitzendkrachten (€ 100 000)
en de zogeheten postactieven (€ 690 000).
Bij de overgang naar de baten-lastendienst is echter afgesproken dat er
een voorziening voor postactieven wordt gevormd (bijdrage moederdepartement). Dit heeft tot gevolg gehad dat de uitgaven ten behoeve van
postactieven niet meer ten laste van het resultaat komen, maar ten laste
van de gevormde voorziening. Hiernaast is sprake van een onderuitputting bij ambtelijk personeel. Dit als gevolg van een terughoudend
personeelsbeleid (niet opvullen van een aantal opengevallen plaatsen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

122

Baten-lastendiensten

Materiele kosten (-/- € 784)
Materiële kosten – categorieën

Oorspronkelijk vastgestelde begroting 2008

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Automatisering
Huren RGD
Huisvesting
Opleiding en wervingskosten
Reis- en verblijfkosten
Communicatie
Overig

2 016
1 472
698
608
507
304
958

1 367
1 330
752
478
533
260
1 059

-/- 649
-/- 142
+ 54
-/- 130
+ 26
-/- 44
+ 101

Totaal

6 563

5 779

-/- 784

Grotendeels wordt de onderschrijding veroorzaakt door de post Automatisering. Een aantal projecten worden in 2009 gerealiseerd. Sommige
projecten zijn te hoog begroot.
Afschrijvingskosten (+ € 201)
De overschrijding van de afschrijvingskosten wordt veroorzaakt door een
hogere waarde van de activa op de definitieve openingsbalans.
Dotaties voorzieningen (+ € 1 795)
In de komende periode zijn er een 2-tal ontwikkelingen waarvoor een
voorziening is gevormd. Het betreft de fusie tussen het GOB en Domeinen
Onroerende Zaken en de fysieke samenvoeging van 2 regionale eenheden. De voorziening is gebaseerd op een inschatting van eenmalige/extra
(inrichtings)kosten.
Saldo van baten en lasten
Het positief saldo van baten en lasten ad € 952 zal volledig worden aangewend ter vorming van een eigen vermogen, uitgaande van de 5% norm (=
€ 1 150) die niet wordt overschreden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

123

Baten-lastendiensten

2. Balans per 31 december 2008
(x € 1000)
Omschrijving

Balans per
31-12-2008

Balans per
31-12-2007

3

10

Activa
Immateriële activa
Materiële activa
– grond en gebouwen
– installaties en inventaris
– overige materiële vaste activa
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen
Liquide middelen
Totaal activa

175
613
47

219
746
49

672
322
3 270
5 102

5
2 562
1
3 592

Passiva
Eigen vermogen
– exploitatie reserve
– verplichte reserve
– onverdeeld resultaat
Leningen bij MinFin
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen
Totaal Passiva

952
659
3 180
143
168
5 102

1 024
1 918
1
649
3 592

Toelichting op de Balans
Verloop voorzieningen
Stand 1 januari 2008
Dotatie voorziening Postactieven 2008
Onttrekking voorziening Postactieven
Dotatie voorziening samenvoeging 2 regionale eenheden en
fusie GOB en Domeinen OZ
Stand voorzieningen per 31 december

€ 1 918
+ 300
-/- 533
+ 1 495
€ 3 180

Ontwikkeling eigen vermogen
Per 1 januari 2008 is Domeinen OZ gestart als baten-lastendienst. Het in
2008 behaald positief resultaat ad € 952 is dan ook het saldo eigen
vermogen per 31 december 2008. Het maximaal plafond voor de vorming
van eigen vermogen wordt hiermede niet overschreden (5% van behaalde
omzet ad € 22 949 = € 1 147).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

124

Baten-lastendiensten

3. Kasstroomoverzicht
(x € 1000)

Omschrijving

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

0
318

0
1 574

0
1 256

1.
2.

Rekening-courant RHB 1 januari 2008
Totaal kasstroom uit operationele activiteiten

3a
3b
3.
4a
4b
4c
4d
4.

Totaal investeringen -/Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
Eenmalige storting door moederdepartement (+)
Aflossingen op leningen (-/-)
Beroep op leenfaciliteit (+)
Totaal financieringskasstroom

-/- 250
0
-/- 250
0
417
-/- 226
0
191

-/- 241
0
-/- 241
0
2 301
-/- 365
0
1 936

9
0
9
0
1 884
-/- 139
0
1 745

5.

Rekening-courant RHB 31 december 2008 (1+2+3+4)

259

3 269

3 010

Toelichting op het Kasstroomoverzicht
Totaal operationele kasstroom (+ € 1 256)
Het totaalbedrag is berekend op basis van het netto resultaat, gecorrigeerd voor afschrijvingen, mutatie debiteuren en crediteuren, dotatie en
onttrekking van voorzieningen. Het verschil t.o.v. de ontwerpbegroting
wordt grotendeels veroorzaakt door de reeds ontvangen, hogere omzet en
de onderuitputting van personele en materiele kosten (zie ook de gespecificeerde Staat van baten en lasten).
Totaal investeringen
De gerealiseerde investeringen betreffen aanschaffingen meubilair
(€ 125), ICT apparatuur (€ 54), telecommunicatie apparatuur (€ 38) en
voertuigen (€ 24).
Eenmalige storting door het moederdepartement (+ € 1 884)
De overschrijding ad € 1 884 is het direct gevolg van de vorming van een
voorziening voor Postactieven bij de start van de baten-lastendienst.
Aflossingen op leningen (+ € 139)
De overschrijding is het gevolg van een hoger vastgestelde waarde van de
vaste activa op de openingsbalans. De (aflossingen op) leningen zijn hier
direct aan gerelateerd.
4. Doelmatigheidsindicatoren
Overzicht doelmatigheidskengetallen per 31 december 2008
indicatoren

Ontwikkeling tarieven homogene producten
Aantal directe uren voor medewerker in primair proces

Streefwaarde 2008

realisatie

100 %
1 150

99 %
1 148

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

125

Baten-lastendiensten

indicatoren

Uitkomst klanttevredenheidsonderzoek
Percentage in het gelijkgestelde procedures (WOZ)
Ontwikkeling aantal klachten/procedures

Streefwaarde 2008

realisatie

7
70%
nnb

–
92%
1

Toelichting doelmatigheidskengetallen
Uitkomst klanttevredenheidsonderzoek
Het laatste klanttevredenheidsonderzoek is in de eerste helft van 2007 tot
stand gekomen en het is weinig effectief om een nieuw onderzoek zo snel
op de voorgaande te laten volgen. Het volgende klanttevredenheidsonderzoek zal in 2010 worden gehouden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

126

Mt-lid Belastingdienst

Functie

Pensioenafdrachten en
overige voorzieningen op
termijn 2007
€ 20 242

Belastbaar
jaarloon 2007

€ 87 873

€ 108 115

Totaal 2007

€ 94 051

Belastbaar
jaarloon 2008

€ 103 216

Pensioenafdrachten en
overige voorzieningen op
termijn 2008
–

Ontslagvergoeding
2008

€ 197 268

Totaal 2008

Dotatie
Levensloopregeling.

Opmerkingen

Op grond van artikel 6 van de Wet openbaarmaking uit publieke middelen gefinancierde topinkomens (Stb.
2006, 95) moet een overzicht worden opgenomen van medewerkers die in het verslagjaar meer verdiend
hebben dan het gemiddelde belastbare loon van de ministers. Dit gemiddelde belastbare jaarloon is voor
2008 vastgesteld op € 181 000.

10. TOPINKOMENS

To p i n k o m e n s

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

127

Bijlagen

D. BIJLAGEN
BIJLAGE 1: TOEZICHTRELATIES ZBO’s/RWT’s
Instelling

ZBO

RWT

Rijksbijdrage 2008 (x € 1 000)

AFM
DNB
Stichting Waarborgfonds motorverkeer
Bureau der motorrijtuigverzekeraars
Waarderingskamer
Commissie Eindtermen Accountantsopleiding
Stichting Afwikkeling Maror-gelden Overheid (SAMO)
Stichting Joods Humanitair Fonds (SJHF)

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja

Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
nee
nee
nee

27 986
35 013
0
0
600
0
0
0

Moties van de leden De Nerée tot Babberich c.s. (30 300, nr. 39) en Bibi de
Vries c.s. (30 413, nr. 79).
Via bovenstaande moties is de regering ten aanzien van onder meer de
toezichthouders op de financiële markten, te weten De Nederlandsche
Bank (DNB) en de Autoriteit Financiële Markten (AFM), verzocht in het
departementale jaarverslag een overzicht op te nemen van:
a. de toezichtstaak, de beleidsdoelen en de geleverde prestaties door de
toezichthouders;
b. de kosten van de toezichthouders;
c. het aantal formatieplaatsen, zo mogelijk per beleidsdoel en toezichtstaak;
d. de kosten en bedragen die worden doorberekend aan de onder
toezicht gestelden.
DNB
Toezichtstaak
Als prudentieel toezichthouder ziet DNB toe op de soliditeit van financiële
ondernemingen en het bijdragen aan de stabiliteit van de financiële
sector.
Beleidsdoelen1
Hoofddoel van het toezicht is een stabiele en integere financiële sector die
op een groot vertrouwen van het publiek mag én kan rekenen. Daartoe
zijn drie doelstellingen geformuleerd (zie tevens de tabel van de geleverde
prestaties):

1
Zie voor een meer uitgebreide beschrijving
van de ontwikkelingen en het toezicht op de
financiële markten de ZBO-verantwoording
van DNB.

1. Goede uitvoering van het toezicht
Als gevolg van de financiële crisis kwamen veel instellingen in
liquiditeitsproblemen. DNB hield nauwlettend de financiële posities
van de financiële instellingen in de gaten. Het risicobeeld van instellingen is steeds geactualiseerd en waar nodig zijn de toezichtplannen
aangepast. Meerdere malen waren majeure ingrepen nodig om de
weerbaarheid van instellingen te verbeteren en de financiële instabiliteit te temperen.
2. Goed voorbereid zijn op externe ontwikkelingen
De kredietcrisis stelt het toezicht voor nieuwe uitdagingen. In het
verslagjaar heeft DNB samen met andere toezichthouders en centrale
banken de eerste lessen uit deze crisis getrokken. Binnen de internationale toezichtgemeenschap wordt hard meegewerkt aan het zoeken van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

128

Bijlagen

een uitweg uit de crisis en een verbetering van de organisatie, uitvoering en effectiviteit van het toezicht. DNB speelt een actieve rol bij de
beleidsrespons van de internationale toezichtgemeenschap op de
financiële crisis. De maatregelen en verbeteringen krijgen de komende
jaren hun beslag, waarbij ook de consequenties voor de organisatie en
processen van DNB verder zullen worden uitgewerkt.
3. Steeds beter toezicht
De verdere professionalisering van de toezichtorganisatie en innovatie
van werkprocessen zijn door de kredietcrisis in een stroomversnelling
gebracht. De beoogde veranderingen en verbeteringen zijn zichtbaar in
gang gezet.
In 2008 is een externe evaluatie van de risico-oriëntatie in het verzekeringstoezicht opgestart. Het eindrapport wordt in het voorjaar van 2009
verwacht. Ook is voortgang geboekt bij de verdere ontwikkeling van
verzekeringskennis, waaronder het verwerven van meer inzicht in de
inherente risico’s van het zorgverzekeringsstelsel en de wijze waarop
zorgverzekeraars die risico’s kunnen beheersen.
Geleverde prestaties
Doelstelling

Streefwaarde

Hoofddoelstelling 1: goede uitvoering van het toezicht
Effectief risicogebaseerd toezicht.
Actueel en getrouw beeld van financiële
instellingen: FIRM-risicoscores zijn actueel
en voor alle instellingen ingevoerd in risicotool, uitkomsten gedeeld met instellingen.

Toezicht op governance en integriteit.

Effectieve en tijdige interventies.

Gerealiseerd, maar (vooral voor het bankentoezicht) onder druk door grote inspanningen
in verband met de financiële crisis.

Soepele invoering Bazel II/CRD voor banken
en beleggings-ondernemingen, overgang
naar nieuwe rapportagekaders voor verzekeraars en pensioenfondsen en continuïteitsanalyses (beoordeling FTK-implementatie).

Gerealiseerd.

Verder operationaliseren van periodieke
integriteitscan en invoeren van een systeem
van self-assessment.

Gerealiseerd

Beoordelen of de implementatie van PFG bij
fondsen tijdig en conform de wet- en regelgeving is geschied. Verankeren in regulier
toezicht.

Gerealiseerd, waaronder in 2008 35
gesprekken met pensioenfonds-bestuurders.

Geen incidenten als gevolg van bij DNB
bekende tekortkomingen bij instellingen
onder toezicht.

Als gevolg van de financiële crisis waren in
2008 majeure ingrepen nodig.

Adequaat en zorgvuldig optreden tegen
niet-integere of illegale ondernemingen.

In één beroepsprocedure is een boetebesluit
van DNB vernietigd, omdat onvoldoende
zorgvuldig is opgetreden.

Hoofddoelstelling 2: goed voorbereid zijn op externe ontwikkelingen
Verdere invoering Pensioenwet.
Uitvoering implementatieactiviteiten
Pensioenwet.

Invoering toezicht herverzekeraars.

Resultaat

Soepele implementatie van herverzekeringtoezicht bij DNB en instellingen.

Gerealiseerd, waaronder beoordelen actualiteit beleidsregels, ontwikkeling indexatielabel
en actualiseren Open Boek.
Gerealiseerd, waarbij inmiddels voor 4
herverzekeraars een vergunning is afgegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

129

Bijlagen

Doelstelling

Streefwaarde

Resultaat

Verschuiving naar meer principlebased toezicht.

Aanpassen werkwijzen naar principle-based
toezicht door meer gebruik professionele
afwegingen, innovatieve guidance, training/
opleiding, verbeteren vaardigheden/interne
samenwerking.

Gerealiseerd. Dit krijgt in 2009 een vervolg.

Economisch rationele invulling
Solvency II voor verzekeraars.

Voorbereidingen treffen voor invoering
Solvency II, waaronder uitvoering QIS4.

Gerealiseerd.

Harmonisatie EU-solvabiliteitsraamwerk pensioenen.

Invulling geven aan voortrekkerrol van DNB
op dit vlak door uitvoeren van geplande
activiteiten in CEIOPS-werkgroep (voorzitterschap DNB).

Gerealiseerd.

Hoofddoelstelling 3: steeds beter toezicht
Bijdrage externe verantwoording en
Pilot externe evaluatie uitgevoerd.
verbetering toezicht via uitvoeren
externe evaluatie.

Pilot in 2008 gestart, eindrapportage volgt in
voorjaar 2009.

Meer openheid en kennisdeling door
beschikbaar stellen web-based
informatieloket.

Open Boek Toezicht uitgebreid en verbeterd
(o.a. door klankbordgroep).

Gerealiseerd.

Vaststellen effectiviteit van het
toezicht door toepassen van dossierreviews.

Reguliere dossierreviews uitgevoerd: volledige jaarcyclus gedraaid incl. rapportages.

Jaarcyclus uitgevoerd, maar vertraagd door
kredietcrisis.

Volgen stramien van Bewust Beleid bij Toevoeging beschrijving van proces Bewust
opstellen beleid en regelgeving.
Beleid aan beleidsnota’s.

Gerealiseerd.

Verdere professionalisering toezichtorganisatie en innovatie werkprocessen.

Beoogde veranderingen en verbeteringen
gerealiseerd of zichtbaar in gang gezet.

Gerealiseerd.

Investeren in verzekeringskennis,
inzicht en samenwerking.

Meer inzicht verwerven in de inherente
risico’s van het zorgverzekeringsstelsel en de
wijze waarop zorgverzekeraars die risico’s
kunnen beheersen.
Verdiepen van verzekeringskennis.

In 2008 zijn diverse activiteiten ontwikkeld.
Dit wordt in 2009 verder opgepakt.

Goede samenwerking met AFM.

Taakverdeling AFM-DNB o.b.v. convenant
juli 2007; door tijdige informatie-uitwisseling
en afstemming van toezicht-werkzaamheden
bereiken van een efficiënte en effectieve
samenwerking.

In 2008 is op veel terreinen frequent overleg
geweest met de AFM, waaronder periodiek
beleidsoverleg op bestuurlijk niveau. Daarnaast zijn gezamenlijke onderzoeken uitgevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

130

Bijlagen

Toezichtskosten etc.

Kosten DNB:
Banken1
Pensioenfondsen
Verzekeraars
Overige instellingen
Wwft en Sanctiewet2
FEC-eenheid3
Som der lasten
Aan onder toezichtsgestelden toe te rekenen
kosten
Gemiddeld aantal fte’s6
1
2

3

4
5

6

2007

2008

€ 45,21 mln.
€ 21,38 mln.
€ 25,16 mln.
€ 9,79 mln.
€ 0,72 mln.
€ 0,00 mln.

€ 35,04 mln.
€ 17,15 mln.
€ 20,97 mln.
€ 7,60 mln.
€ 0,35 mln.
€ 0,14 mln.

€ 102,26 mln.

€ 81,24 mln.4

€ 84,94 mln.
657

€ 58,74 mln.5
642

Banken inclusief Electronische geldinstellingen en overige kredietinstellingen (niet-banken).
De Wet identificatie bij dienstverlening (Wid) en de Wet melding ongebruikelijke transacties
(Wet MOT) zijn per 1 augustus 2008 samengevoegd in de Wet ter voorkoming van witwassen
en financieren van terrorisme (Wwft).
Aanloopkosten (de secretariaatsfunctie van het FEC is per 1 januari 2009 van de AFM overgegaan naar DNB).
De daling van de lasten is toe te schrijven aan lagere pensioenlasten op grond van RJ271.
Rekening is gehouden met de aanvullende overheidsbijdrage, als gevolg van twee uitspraken
van het College van Beroep voor het bedrijfsleven, voor de betrokkenheid van DNB bij de
voorbereiding van weten regelgeving in 2007 en 2008.
Direct personeel plus toegerekende ondersteuning.

AFM
Toezichtstaak
Als gedragstoezichthouder ziet de AFM toe op ordelijke en transparante
financiële marktprocessen, zuivere verhoudingen tussen marktpartijen en
zorgvuldige behandeling van cliënten.
Beleidsdoelen
Hoofddoel van het toezicht is het bevorderen van eerlijke en transparante
financiële markten. Daartoe is de AFM actief op twee terreinen, te weten
financiële dienstverlening en kapitaalmarkten.
1. Financiële dienstverlening
De AFM bevordert de zorgvuldige financiële dienstverlening aan
consumenten. Bedrijven en personen die financiële diensten verlenen,
moeten deskundig, betrouwbaar en integer zijn. De informatie van
financiële ondernemingen en pensioenuitvoerders dient feitelijk juist,
begrijpelijk en niet misleidend te zijn. De ondernemingen moeten
handelen in het belang van hun klanten (zorgplicht).
2. Kapitaalmarkten
De AFM bevordert de eerlijke en efficiënte werking van kapitaalmarkten, waarop beleggers kunnen vertrouwen. De toezichthouder
handhaaft de spelregels voor degenen die actief zijn op de markt van
aandelen en andere effecten. Marktmisbruik – gebruik van voorwetenschap, manipulatie of misleiding – is verboden. Beursgenoteerde
bedrijven moeten koersgevoelige informatie tijdig en correct naar
buiten brengen. De AFM handhaaft de regels voor de uitgifte van
effecten en openbare biedingen, voor financiële verslaggeving en voor
accountants die de verslaggeving controleren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

131

Bijlagen

Geleverde prestaties
Enige kerncijfers:
Onderdeel
Financiële dienstverlening

Omschrijving

Markttoegang

Adviseurs en bemiddelaars

Aanbieders

Integriteitstoezicht
illegale financiële
activiteiten

Informatieverstrekking

Kapitaalmarkten

Emissies en openbare biedingen

Marktmisbruik

Melding zeggenschap

Infrastructuur

Financiële verslaggeving

Accountantsorganisaties

2007

2008

Aantal afwijzingen van vergunningaanvragen
Aantal intrekking van verleende vergunningen op eigen verzoek
Aantal intrekkingen van verleende vergunningen door AFM
Aantal verleende vergunningen

558
1 176
2
3 905

12
949
51
899

Aantal gestarte instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal afgeronde instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal lopende thema-onderzoeken
Aantal doelstelling- of normoverdragende gesprekken/brieven
Aantal formele toezichtmaatregelen
Aantal gestarte instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal afgeronde instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal lopende thema-onderzoeken
Aantal doelstelling- of normoverdragende gesprekken/brieven
Aantal formele toezichtmaatregelen

113
96
6
58
60
107
147
7
131
12

78
82
4
21
132
80
62
3
11
15

Aantal gestarte instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal afgeronde instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal doelstelling- of normoverdragende gesprekken/brieven
Aantal formele toezichtmaatregelen

345
375
60
37

559
546
112
83

Aantal gestarte instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal afgeronde instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal lopende thema-onderzoeken
Aantal doelstelling- of normoverdragende gesprekken/brieven

1 052
1 084
0
130

1 519
1 519
1
173

Aantal gestarte instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal afgeronde instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal doelstelling- of normoverdragende gesprekken/brieven
Aantal formele toezichtmaatregelen
Aantal goedkeuringen prospectus
Aantal aanvullende prospectussen
Aantal gestarte instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal afgeronde instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal lopende thema-onderzoeken
Aantal doelstelling- of normoverdragende gesprekken/brieven
Aantal formele toezichtmaatregelen

17
16
1
2
233
79
56
58
2
3
14

15
15
13
2
153
122
51
42
1
0
20

Aantal formele toezichtmaatregelen
Aantal alerts
Aantal meldingen zeggenschap en insider meldingsregeling
Aantal te late meldingen
Aantal gestarte instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal afgeronde instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal lopende thema-onderzoeken
Aantal adviezen/vvgb’s/notificaties/toetsingen
Aantal beoordelingen reglementswijzigingen
Aantal beoordelingen organisatie/systeemwijzigingen

0
361
3 462
441
4
3
1
38
25
23

2
257
2 448
161
13
8
0
17
25
31

52
45
1
26
225

70
63
3
36
312

1
0
1
1
7

9
1
5
0
24

Aantal gestarte instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal afgeronde instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal lopende thema-onderzoeken
Aantal formele toezichtmaatregelen
Aantal deponeringen jaarverslagen
Aantal gestarte instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal afgeronde instellingsspecifieke onderzoeken
Aantal doelstelling- of normoverdragende gesprekken/brieven
Aantal formele toezichtsmaatregelen
Afwijzingen van vergunningaanvragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

132

Bijlagen

Onderdeel

Omschrijving

2007

2008

0
13

3
472

Intrekkingen van verleende vergunningen
Verleende vergunningen

Toezichtskosten etc.

1

2

20071

2008

Aanbieders
Accountantsorganisaties
Adviseurs en bemiddelaars in financiële producten
Effecten uitgevende instellingen
Infrastructuur
Integriteit
Overig
Kosten van werkzaamheden die niet direct herleidbaar
zijn tot een wettelijke taak
Afschrijving eerder geactiveerde kosten
Geactiveerde lasten ontwikkelde software

€ 26,7 mln.
€ 6,1 mln.
€ 20,9 mln.
€ 14,2 mln.
€ 1,7 mln.
€ 1,7 mln.
€ 1,0 mln.
€ 0,3 mln.

€ 20,3 mln.
€ 6,3 mln.
€ 21,6 mln.
€ 15,4 mln.
€ 1,5 mln.
€ 1,2 mln.
€ 2,2 mln.

€ 8,0 mln.
€ 0,1 mln.

€ 3,2 mln.
€ 8,0 mln.
€ 0,3 mln.

Som der lasten
Aan onder toezichtsgestelden toe te rekenen kosten2
Gemiddeld aantal fte’s

€ 80,7 mln.
€ 49,8 mln.
434

€ 79,9 mln.
€ 44,9 mln.
434

Als gevolg van stelselwijzigingen wijken enkele cijfers af van de vorig jaar gepresenteerde
cijfers.
Inclusief de in het betreffende jaar gemaakte voorbereidingskosten die later aan onder
toezichtsgestelden worden doorberekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

133

Bijlagen

BIJLAGE 2: AANBEVELINGEN ALGEMENE REKENKAMER
De Algemene Rekenkamer heeft in haar rapport bij het jaarverslag over
2007 enkele aanbevelingen gedaan. In het onderstaande overzicht wordt
aangegeven wat de resultaten zijn van de toezeggingen die zijn gedaan
naar aanleiding van de aanbevelingen.
Toezegging
Toezichtbeleid omzetbelasting:
De Landelijke Toezichtorganisatie zal in
2008 vaststellen hoe de niet-risicovolle
negatieve aangiften bij het toezicht
worden betrokken.

Toeslagen:
De Belastingdienst streeft ernaar het
toezicht zo vroeg mogelijk uit te
voeren.

Stand van zaken

De Landelijke Toezichtorganisatie heeft een
randomizer ontwikkeld die a-select onderzoeksbestanden genereert. De randomizer
start begin 2009. De aanpak is voorgelegd
aan de Rijks Audit Dienst.
Verder worden met een steekproef circa 1 000
extra posten onderzocht van niet-risicovolle
negatieve aangiften omzetbelasting.

In het toezicht is in 2008 voorrang gegeven
aan de toezichtactiviteiten ten behoeve van
het definitief toekennen van toeslagen.

De aansluitingen en verdelingen
In het kader van de jaarafsluiting zijn deze
worden in 2008 zo goed mogelijk uitge- aansluitingen en verdelingen voor alle toevoerd.
slagen (huur, zorg, kinderopvang en kindertoeslag) gemaakt. Hierbij kwamen geen
materiële verschillen aan het licht.
Financieel beheer: verminderingen en
terugbetalingen, naleven Europese
aanbestedingsregels:
Over 2008 zal de strikte naleving van de
betreffende procedures worden
bewaakt.

Verminderingen en terugbetalingen
Aan de verantwoordelijke domeineigenaren
voor inkomstenbelasting en omzetbelasting
is de opdracht gegeven over 2008 de situatie
zodanig te verbeteren dat de geconstateerde
onvolkomenheid wordt opgelost. Voor de
inkomstenbelasting is vastgesteld dat er geen
financiële fouten zijn geweest. Tekortkomingen liggen in het niet strikt volgen van de
administratieve procedures wat betreft logistiek, autorisatie en collegiale controle. Voor
de omzetbelasting is een plan van aanpak
opgesteld (aanscherping procesbeschrijvingen en werkinstructies; monitoring; uitvoeren
interne controles).
Naleving Europese aanbestedingsregels
Het proces van inkoop is opnieuw georganiseerd. De centrale inkooporganisatie binnen
de Belastingdienst ziet toe op naleving. De
dienstonderdelen hebben handleidingen
gekregen. De naleving is verbeterd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

134

Bijlagen

Toezegging

Stand van zaken

Financieel beheer: factuurcontrole,
teruggave loonheffing, aansluitingen.
Over 2008 zullen voldoende controles
en aansluitingen worden uitgevoerd.

Factuurcontrole
Met ingang van 2008 wordt door de BelastingTelefoon (interne) controle uitgevoerd op
de facturen van uitzendkrachten.
Teruggave loonheffing
Het terugmeldingsmechanisme aan de
regio’s, opdat deze kunnen vaststellen dat de
gegeven opdrachten correct zijn verwerkt
door de concernadministratie, is in ere
hersteld.
Aansluitingen
De aansluitingen worden nog niet periodiek
gemaakt. Wel blijken uit de over 2008
gemaakte aansluitingen geen materiële
verschillen.

Beheer automatisering:
In 2008 wordt het autorisatiebeheer
verbeterd en worden weer controles
uitgevoerd om de volledigheid van de
gegevensverwerking vast te stellen.

Gegevensbeveiliging
Om het autorisatiebeheer structureel op orde
te krijgen, loopt het project Herinrichting
logisch toegangsbeheer (HIL). Doel is te
komen tot het automatisch toekennen van
autorisaties op basis van profielen (functie en
plaats in de organisatie, rollen, bijzondere
taken). De Belastingdienst is bezig met de
implementatie van de voorstellen. Het is een
zaak van langere adem om de gewenste
situatie te bereiken. De eerste resultaten
worden in de tweede helft van 2009
verwacht.
Het aantal beheerderaccounts op de Unix
systemen is teruggebracht. Er heeft een
ontvlechting plaatsgevonden tussen muteerrechten op programmatuur en op gegevensbestanden.
Fysieke opslag van back-up gegevens vindt
thans plaats op twee locaties.
Gegevensverwerking
Met ingang van de tweede halfjaar 2008
wordt dagelijks de aansluiting gemaakt van
telstaten met aantallen mutaties.
Als extra waarborg op het integer blijven van
de ondernemersgegevens in het OB-systeem
draait de Belastingdienst enkele malen per
jaar een stamcompare, waarbij de stamgegevens in het OB-systeem vergeleken
worden met het Bestand van relaties (BVR).

Loonheffing:
In de loop van 2008 wordt de achterstand inzake de tussenrekening loonheffing ingelopen.

Het geautomatiseerd traject naheffen en
herzien aangiftejaar loonheffing 2007 is nagenoeg afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

135

Bijlagen

Toezegging
Onderbouwing fiscale besluiten:
In 2008 zal bij de FIX-onderzoeken
specifiek aandacht worden besteed aan
de naleving van de (nieuwe) vastleggingseisen.

Stand van zaken

De nieuwe vastleggingseisen zijn opgenomen in de landelijke kwaliteitstoets FIX.
De positieve lijn van 2007 heeft zich niet
voortgezet in 2008. Voor de middelen IB niet
winst en IB winst is er sprake van een achteruitgang; bij de Vpb is sprake van een stabilisatie. De kwaliteit van de verslaglegging van
de behandeling van bezwaren is nauwelijks
verbeterd en bij IB niet winst achteruit
gegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

136

Bijlagen

BIJLAGE 3: INHUUR EXTERNEN
In het onderstaande overzicht staan de uitgaven voor de inkopen van de
adviseurs en tijdelijk personeel (inhuur externen).
Bedragen * € 1000
Programma- en apparaatskosten

2008

Beleidsgevoelig
1. Interim management
2. Organisatie- en formatieadvies
3. Beleidsadvies
4. Communicatieadvisering

563
1 030
111
322

(Beleids)ondersteunend
5. Juridisch advies/ondersteuning
6. Advisering/ondersteuning opdrachtgevers automatisering
7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie

392
30 797
19 120

Ondersteuning Bedrijfsvoering
8. Uitzendkrachten (formatie & piek)

128 460

Totaal uitgaven inhuur externen

180 795

Inhuur kredietcrisis
De kredietcrisis heeft ervoor gezorgd dat in 2008 een extra toename aan
uitgaven inhuur is waar te nemen. Naar aanleiding van de kredietcrisis is
hiervoor bij de Najaarsnota 2008 € 10,5 mln. toegekend. Uiteindelijk is
€ 10,586 mln. uitgegeven.
Bedragen * € 1000
Inhuur kredietcrisis
Beleidsgevoelig
1. Interim management
2. Organisatie- en formatieadvies
3. Beleidsadvies
4. Communicatieadvisering
(Beleids)ondersteunend
5. Juridisch advies/ondersteuning
6. Advisering/ondersteuning opdrachtgevers automatisering
7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie

2008

595
4 395

820
4 776

Ondersteuning Bedrijfsvoering
8. Uitzendkrachten (formatie & piek)
Totaal uitgaven inhuur externen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 IXB, nr. 1

10 586

137