Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

30 821

Nationale Veiligheid

Nr. 50

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 november 2018
Nederland veilig te houden en waar nodig veiliger te maken is een van de
leidende maatschappelijke opgaven van het kabinet.
We leven in een sterk en welvarend land. Een land dat – zeker in
verhouding tot een groot deel van de wereld – als veilig is te betitelen.
Toch geldt dat beeld niet voor iedereen in dezelfde mate. De mate van
«ervaren» veiligheid in de samenleving is sterk individueel bepaald en
wordt onder meer beïnvloed door de fysieke, sociale, economische en
virtuele omgeving waarin mensen zich bevinden en begeven. De realisatie
van een vrije, veilige en rechtvaardige samenleving, waarin onze gedeelde
normen en waarden het uitgangspunt zijn, gaat niet vanzelf en is een
verantwoordelijkheid van iedereen – burger, bedrijf, organisatie en
overheid – die permanent aandacht en inspanning vergt. We moeten ons
daarbij realiseren dat veiligheid vele dimensies heeft en niet op zich zelf
staat, maar altijd afgewogen moet worden tegen andere maatschappelijke
en individuele belangen. Onze keuzes elke dag weer – maken dat onze
eigen veiligheid, maar ook die van anderen beïnvloed wordt, positief,
maar ook negatief. De zorg voor een veilige samenleving is dan ook een
zorg die de overheid (lokaal en nationaal) niet alleen kan dragen.
Overheden dragen weliswaar zorg voor een veiligheidsaanpak, maar deze
zal pas echt werken als iedereen in Nederland naar beste vermogen
bijdraagt. Of het nu gaat om het voorkomen van onveilige situaties in het
dagelijks leven of het handelen in geval van een daadwerkelijke crisis, de
aanpak vraagt om een bijdrage van alle betrokkenen.
Het is aan overheden (gemeenten, veiligheidsregio’s en Rijk) en andere
veiligheidspartners om risico’s en hieraan gepaard mogelijk handelingsperspectief zoveel mogelijk kenbaar te maken aan de maatschappij.
Van de individuele burger mag verwacht worden dat hij of zij bekend is
met deze risico’s in zijn of haar directe omgeving en weet hoe met deze
risico’s om te gaan. Tegelijkertijd geldt dat burgers zich bewust moeten
zijn van de mogelijke veiligheidsconsequenties van zijn of haar handelen
voor zichzelf maar ook voor de maatschappij. Ook voor bedrijven en

kst-30821-50
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 821, nr. 50

1

organisaties geldt dat zij bewust dienen om te gaan met risico’s die zij
lopen en risico’s en consequenties die zij veroorzaken. Dit geldt in het
bijzonder voor die partijen die zorgdragen voor de continuïteit van onze
vitale maatschappelijke processen, zoals elektriciteit, drinkwater, telecom
en ICT.
Overheden dragen zorg voor randvoorwaarden om veilig samen te
kunnen leven in ons land: sociaal, fysiek, maar ook digitaal. Randvoorwaarden die het onder meer mogelijk maken om veiligheid in samenhang
met andere belangen af te wegen. De beheersbaarheid van risico’s,
incidenten en crises en de veerkracht van de maatschappij spelen daarbij
een belangrijke rol. Dit maakt dat ook het systeem van hulpverlening,
rampenbestrijding en crisisbeheersing een cruciale randvoorwaarde is. Dit
systeem gaat uit van een generieke werkwijze voor rampenbestrijding en
openbare orde bestaande uit basishulpverlening (basiszorg) door politie,
brandweer, geneeskundige hulpverlening en bevolkingszorg en –
aangevuld met partners als defensie, waterschappen, vitale bedrijven –
voor crisisbeheersing op regionaal, nationaal en internationaal niveau.
Hierbinnen leveren alle betrokken partijen – overheden (civiel en militair),
bedrijven en ook burgers vanuit hun eigen rol en verantwoordelijkheid
een bijdrage. Effectieve samenwerking tussen alle betrokken partijen is
daarbij een belangrijke opgave.
Van groot belang hierbij is te onderkennen dat onze samenleving en de
maatschappelijke risico’s zich continu ontwikkelen, vaak geleidelijk, soms
heel snel. De effecten van klimaatverandering, energietransitie, toenemende digitale vervlechting, vergrijzing, ondermijning, buitenlandse
inmenging, maar ook de instabiliteit aan de grenzen van Europa en de
Caribische gebiedsdelen van het Koninkrijk, maken dat we in Nederland
ons continue moeten aanpassen aan en inspelen op veranderende
maatschappelijke uitdagingen. Zo stelde het kabinet nog onlangs dat de
instabielere en minder voorspelbare veiligheidsomgeving voor Nederland
en de EU een uiting is van veranderende machtsverhoudingen in de
wereld, waarbij de macht en het initiatief deels verschuiven naar landen
die met een andere blik naar de wereld kijken.1 Deze situatie vraagt dat we
bewuster omgaan met risico’s en mogelijke maatschappelijke consequenties. Het is belangrijk hierbij de maatschappelijke dynamiek (consequenties, afhankelijkheden, tegenstellingen) en mogelijkheden om deze te
beïnvloeden meer centraal te stellen. Deze focusverschuiving moet
bijdragen aan een maatschappij die zich effectief te weer kan stellen tegen
welk risico c.q. dreiging dan ook, ook risico’s die we nu nog niet kennen
en die bijvoorbeeld voortkomen uit nieuwe technologieën. Hierbij geldt
natuurlijk wel dat we niet alles kunnen voorzien en alle risico’s kunnen
wegnemen en dat we een afweging maken van kosten, leefbaarheid en
andere belangen; 100 procent veiligheid is niet haalbaar.
Gegeven het bovenstaande zet het Kabinet, rekening houdend met de
redzaamheid van burgers en de verschillen daarin, samen met veiligheidspartners (publiek en privaat) op nationaal en decentraal niveau in op het
deze kabinetsperiode realiseren van een gezamenlijke agenda op het
terrein van risico- en crisisbeheersing, met als overkoepelende
doelstelling dat:
Nederland op alle niveaus – in een continue veranderende maatschappij
en met oog voor de praktijk – toegerust is en blijft om risico’s en crises
met elkaar te beheersen en (zo mogelijk) te voorkomen.

1

Brief d.d. 19 oktober 2018 van de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie,
Kamerstuk 33 694, nr. 22.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 821, nr. 50

2

Dit betekent dat:
• Nederland beschikt over een weerbare en veerkrachtige samenleving,
waarin burgers, bedrijven (waaronder vitale infrastructuur) en
overheden effectief inzetten op de eigen redzaamheid.
• Nederland een adaptief en samenhangend risico- en crisisbeheersingsbeleid heeft dat is toegesneden op de huidige en toekomstige
dreigingen voor de NL samenleving.
• Nederland beschikt over een breed gedragen, samenhangend en
actueel crisisbeheersingsstelsel op nationaal en lokaal/regionaal
niveau gebaseerd op een toekomstbestendige visie op crisisbeheersing.
• Nederland beschikt over een robuust netwerk van structureel
samenwerkende veiligheidspartners (publiek en privaat) op en tussen
decentraal, nationaal en internationaal niveau.
• Nederland beschikt over overheden, hulpdiensten en andere veiligheidspartners (publiek en privaat) die kwalitatief en kwantitatief op hun
taakuitvoering zijn voorbereid, onder meer door:
C een meerjarige aanpak van het presterend en lerend vermogen.
C innovatief en net-centrisch informatiemanagement ten behoeve
van de crisisbeheersing en -besluitvorming.
De Agenda risico- en crisisbeheersing 2018–2021
Om bovenstaande doelstelling en ambitie te realiseren zet het kabinet in
op een Agenda risico- en crisisbeheersing langs drie lijnen. In de eerste
plaats het verder versterken van het systeem dat de samenwerkende
veiligheidspartners, publiek en privaat in staat stelt om gezamenlijk
invulling te geven aan risico- en crisisbeheersing. In de tweede plaats het
verbeteren van de inhoudelijke werking van het systeem. Tot slot wordt
ingezet op het vergroten van de weerbaarheid en veerkracht van de
maatschappij als geheel. Voor elk van de drie lijnen is een aantal
speerpunten benoemd waar deze kabinetsperiode gezamenlijk aan wordt
gewerkt.
1. Versterking van het systeem voor risico- en crisisbeheersing
Speerpunten van deze versterking zijn:
• Realisatie van de Nationale Veiligheidsstrategie. Eerder is aan uw
Kamer toegezegd dat een strategische visie voor de komende jaren zal
worden opgesteld waarin wordt vastgelegd op welke manier de
nationale veiligheid zal worden versterkt.2 En dat door de ministeries
van Buitenlandse Zaken, Defensie en Justitie en Veiligheid gezamenlijk
wordt gewerkt aan een dreigingsaanpak – die de Kamer later in 2018
zal ontvangen – op basis van een geïntegreerde dreigingsanalyse, de
Geïntegreerde Buitenland- en Veiligheidsstrategie en de Defensienota.3
Inmiddels vindt, onder coördinatie van de NCTV, breed interdepartementaal en in afstemming met veiligheidspartners zoals de vitale
infrastructuur gewerkt aan een Nationale Veiligheidsstrategie.
Vanwege een uitgebreidere opzet van de risicoanalyse en de betrokkenheid van meerdere ministeries is meer tijd nodig en zal de
Nationale Veiligheidsstrategie vóór de zomer van 2019 aan uw Kamer
worden aangeboden.
• Evaluatie van de werking van de Wet veiligheidsregio’s. Na de recente
evaluatie van de Politiewet zal de komende periode een andere
belangrijke bouwsteen in het systeem, waarmee de overheid bijdraagt
aan de veiligheid in Nederland, nader tegen het licht gehouden
worden, namelijk de werking van de Wet veiligheidsregio’s. Hierbij is
2
3

Brief d.d. 15 september 2016 van de Minister van V&J, Kamerstuk 30 821, nr. 32.
Brief d.d. 15 januari 2018 van de Minister van Defensie, Kamerstuk 34 775 X, nr. 72.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 821, nr. 50

3

•

de vraag of de deze wet in de praktijk voldoende doeltreffend werkt,
mede in het licht van actuele en toekomstige dreigingen en maatschappelijke ontwikkelingen. In samenspraak met onder meer het
Veiligheidsberaad zal het Kabinet bezien op welke vlakken de wet
mogelijk aanpassing behoeft. Over de te volgen aanpak is de Kamer
recent geïnformeerd.4 De daadwerkelijke evaluatie zal in 2019 van start
gaan.
Verstevigen van de internationale c.q. grensoverschrijdende samenwerking bij de beheersing van risico’s en crises. De ontwikkelingen in
de maatschappij leiden er in toenemende mate toe dat de oorzaak,
maar ook de maatschappelijke impact van risico’s en crises zich niet
aan grenzen houden. De aanpak van deze vraagstukken vraagt om het
intensief samenwerken met buurlanden en de EU. Overigens niet
alleen op nationaal maar zeker ook op regionaal niveau. Het Kabinet
zal de komende jaren nog meer inzetten op verdergaande samenwerking in internationaal verband. Afhankelijk van het risico c.q. crisistype,
dan wel de voorliggende vraagstukken zal hierbij worden ingezet op
bi- dan wel multilaterale samenwerking. Hierbij valt onder meer te
denken aan de directe samenwerking met onze buurlanden onder
meer in Benelux verband. Zo zal concreet de samenwerking rond
thema’s als nucleaire ongevallen, digitale ontwrichting en water- en
droogte- overlast de komende jaren worden geoptimaliseerd.

2. Verbeteren van de inhoudelijke werking van het systeem
Speerpunten om dit te waarborgen zijn:
• Zorgdragen voor voldoende gekwalificeerde en inzetbare medewerkers. De komende jaren zullen alle veiligheidspartners (publiek en
privaat) de uitdaging hebben om te kunnen blijven beschikken over
voldoende gekwalificeerde en inzetbare medewerkers. Ontwikkelingen
als de huidige vacatures bij onder andere politie en (acute) zorg, de
grote uitstroom de komende jaren van medewerkers vanwege
pensionering, de al jaren durende trend van afname van beschikbare
vrijwilligers, en de gelijktijdig veranderende «hulpvraag», maken dat er
aandacht moet zijn voor de gevolgen van deze ontwikkelingen voor de
veiligheid van Nederland. Recent is de Kamer reeds geïnformeerd over
initiatieven om de Politie organisatie de komende jaren blijvend te
versterken.5 Dit geldt eveneens voor het actieprogramma Werken in de
Zorg gericht op voldoende en gekwalificeerd personeel in zorg en
welzijn.6 Het Kabinet heeft met het Regeerakkoord ook de noodzakelijke aandacht voor vrijwilligers, onder meer bij politie en brandweer
benoemd. De Kamer is recent geïnformeerd over het op 8 oktober door
het Veiligheidsberaad vastgestelde programmaplan vrijwilligheid
(brandweer).7 Deze inzet is onderdeel van een breder vraagstuk
waarvoor alle betrokken veiligheidspartners zich gesteld zien. Samen
zullen we naar alternatieve, innovatieve werkwijzen moeten kijken om
zo goed mogelijk met de beschikbare capaciteit om te gaan. Hierbij
dient ook bezien te worden hoe de inzet van (spontane) burgerhulpverlening – zoals we recent meer dan eens gezien hebben -benut kan
worden. Het zekerstellen van de noodzakelijke aandacht vraagt om
bestuurlijk commitment van alle betrokken partijen en de wil om hierin
zoveel mogelijk samen op te trekken.

4

Brief d.d. 15 oktober 2018 van de Minister van Justitie en Veiligheid, Kamerstuk 29 517, nr. 144.
Brief d.d. 15 juni 2018 van de Minister van Justitie en Veiligheid, Kamerstuk 29 628, nr. 784 en
brief d.d. 2 juli 2018 van de Minister van Justitie en Veiligheid, Kamerstuk 29 628, nr. 788.
6
Brief d.d. 4 oktober 2018 van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de Minister
van Medische Zorg en de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Kamerstuk
29 282, nr. 135.
7
Brief d.d. 15 oktober 2018 van de Minister van Justitie en Veiligheid, Kamerstuk 29 517, nr. 144.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 821, nr. 50

4

•

•

Civiel-militaire samenwerking intensiveren. In de Defensienota 20188 is
aangekondigd dat het Kabinet in het kader van het verhogen van de
weerbaarheid van Nederland wil inzetten op de verdere intensivering
van de civiel militaire samenwerking. De samenwerking zal meer nog
dan in het verleden steunen op wederkerigheid, zodat ook Defensie
weet wanneer ze voor haar taken kan rekenen op ondersteuning door
civiele partijen. De reikwijdte van deze samenwerking is onderwerp
van verkenning. De bestaande civiel-militaire samenwerkingsafspraken
worden voor de zomer van 2019 herijkt, waarbij ook de benodigde
bijstand voor de continuïteit van de vitale infrastructuur en de digitale
veiligheid van ons land nadere aandacht krijgen.
Crisisbeheersing Caribisch Nederland door ontwikkelen. De ervaringen
rond de aanpak van (de gevolgen van) orkaan Irma en de uitdagingen
die de spanningen in Venezuela meebrengen voor de Caribische
gebiedsdelen van Nederland, maar ook voor de overige Koninkrijksdelen, maken dat de aandacht voor de beheersing van risico’s en crises in
relatie tot Caribisch NL (in Caribisch NL en in NL) de komende jaren
dient te worden aangescherpt. Samen met alle betrokkenen in zowel
het Caribisch gebied als Nederland zullen de lessen uit de evaluatie
van de orkaan Irma, onder meer voor het systeem van crisisbeheersing
in zowel het Caribisch gebied als in Nederland, de komende jaren
worden opgepakt. Daarbij zij aangetekend dat crisisbeheersing voor de
autonome landen binnen het Koninkrijk in eerste aanleg een landsaangelegenheid is.

3. Het vergroten van de weerbaarheid en veerkracht van de
maatschappij als geheel
Overheidspartijen en andere veiligheidspartners kunnen veel maar lang
niet alles. Zorgdragen voor een weerbare en veerkrachtig samenleving is
cruciaal. Hierbij biedt het WRR-rapport «Weten is nog geen doen» (2017)
belangrijke aangrijpingspunten om de redzaamheid van de maatschappij
te vergroten, rekening houdend met het doen-vermogen in de samenleving. Het kabinet benut in de komende tijd deze kennis om te komen tot:
• Toekomstbestendige risico- en crisiscommunicatie gericht op het
handelingsvermogen van de maatschappij. De vraag hierbij is of de
(communicatie) inzet vanuit overheden (gemeenten, veiligheidsregio’s,
Rijk) en veiligheidspartners ten aanzien van risico’s en crises voldoende aansluit op de verwachtingen en mogelijkheden (doenvermogen) van burgers en bedrijven in de huidige maatschappij. Het
Kabinet zet in nauwe samenwerking met onder meer gemeenten en
veiligheidsregio’s de komende jaren in op realisatie van een strategie
die aansluit op de informatiebehoefte van de maatschappij waar het
gaat om veiligheidsvraagstukken. Een strategie die inzet op handelingsperspectieven passend bij de mogelijkheden van mensen en
organisaties, maar ook een strategie die meer dan tot nog toe inzet op
wederzijdse communicatie tussen burger en overheid, maar ook
tussen burgers (en bedrijven) onderling. De mogelijkheden van de
maatschappij als geheel dienen centraal te staan waar het gaat om de
aanpak van veiligheidsvraagstukken. Daarbij hebben we ook oog voor
de niet of minder redzamen in de samenleving.
• Nadere voorbereiding op de betekenis van digitale ontwrichting. De
samenleving wordt in hoog tempo steeds afhankelijker van allerlei
digitale systemen. De uitval van deze systemen en het hiermee
gepaard gaande wegvallen van allerlei diensten maakt dat de
samenleving in toenemende mate gevoelig wordt voor digitale

8

Brief d.d. 26 maart 2018 van de Minister van Defensie, Kamerstuk 34 919, nr. 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 821, nr. 50

5

ontwrichting.9 De effecten die zich eerder dit jaar op en rond Schiphol
voordeden naar aanleiding van een stroomstoring zijn een duidelijk
voorbeeld van deze vervlechting en elkaar beïnvloedende consequenties. De komende jaren zal het kabinet met de veiligheidspartners
bezien hoe de maatschappij beter op de mogelijkheid van een digitale
ontwrichting voor te bereiden. Belangrijk onderdeel hiervan is de reeds
eerder dit jaar aangekondigde verhoging van de digitale slagkracht als
onderdeel van de Nederlandse Cyber Security Agenda.10 Het Kabinet
zal uw Kamer mede in reactie op de voor eind 2018 aangekondigde
policy brief van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
(WRR) over digitale ontwrichting in 2019 nader informeren welke
verdere stappen ondernomen worden.
Tot slot
Namens het kabinet zal ik de komende jaren op hoofdlijnen aan uw Kamer
rapporteren over de voortgang bij het realiseren van speerpunten uit de
Agenda. Dit laat onverlet de mogelijke verantwoording door direct
betrokken ministeries voor specifieke agendapunten. Het Kabinet
realiseert zich dat de beschreven ambitie en genoemde speerpunten een
zeer breed palet aan uitdagingen benoemt. De inzet van het kabinet is om
met publieke en private veiligheidspartners op die manier actief invulling
te geven aan de door betrokken partijen gevoelde maatschappelijke
opgave om Nederland veilig te houden en waar nodig veiliger te maken.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

9

Zie ook Cybersecuritybeeld Nederland 2018 (brief Minister van Justitie en Veiligheid, 13 juni
2018, Kamerstuk 26 643, nr. 540)
10
Zie ook Nederlandse Cyber Security Agenda (brief Minister van Justitie en Veiligheid, 21 april
2018, Kamerstuk 26 643, nr. 536)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 30 821, nr. 50

6