Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen
in langdurige zorg volop gaande
Duidelijke ambities voor 2011 nodig

Den Haag, december 2010

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Inhoud

Voorwoord ― 5
Samenvatting ― 7
1
1.1
1.2
1.3

Inleiding ― 9
Aanleiding en belang ― 9
Onderzoeksvragen ― 9
Onderzoeksmethode en toetsingskader ― 10

2
2.1
2.2
2.3

Conclusies ― 13
Algemene conclusie: cultuuromslag bij medewerkers gaande ― 13
Beleidsdoelen sluiten nog niet aan bij doelstelling intentieverklaring ― 13
Overeenkomsten en verschillen tussen beide sectoren, minder risico’s in
gehandicaptenzorg ― 13
Vergelijking tussen 2008 en 2010 laat verbetering zien ― 14
Nog geen landelijk betrouwbare kwantitatieve gegevens over toepassingen
vrijheidsbeperking ― 14
Positief effect circulaire inspectie bij preventie calamiteiten ― 15

2.4
2.5
2.6
3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8
4.9
5
5.1
5.2

Handhaving ― 17
Maatregelen voor de bezochte instellingen waar de inspectie risico’s
constateerde ― 17
Maatregelen voor instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke
beperking ― 17
Maatregelen voor instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten ― 17
Aanbevelingen voor zorgaanbieders gehandicaptenzorg en psychogeriatrische
zorg ― 17
Aanbevelingen voor brancheorganisaties ― 18
Aanbevelingen voor beroepsorganisaties ― 18
Vervolgacties VWS ― 18
Vervolgacties inspectie 18
Resultaten gehandicaptenzorg ― 21
Ruim tweederde van de bezochte instellingen geen hoog risico ― 21
Grootste risico’s bij randvoorwaarden, minste bij communicatie en preventief
beleid ― 21
Randvoorwaarden bij 51% nog niet op orde ― 22
Preventief beleid: opstellen risicotaxaties en signaleringsplannen nog geen
gemeengoed ― 24
Zorg als proces: kon in 40% van de bezochte instellingen nog beter ― 25
Communicatie met cliënt (en vertegenwoordiger) én tussen disciplines meestal
goed ― 27
Opname van vrijheidsbeperking in zorgplan bij 55% van instellingen goed ― 28
Deskundigheid; knelpunten bij voldoende en bekwaam personeel, gebruik van
protocollen kon beter ― 29
Na circulaire inspectie meer aandacht voor veiliger gebruik onrustbanden ― 31
Resultaten psychogeriatrische zorg ― 33
Ruim 50% van bezochte instellingen geen hoog risico ― 33
Meeste risco’s bij randvoorwaarden en preventief beleid, minste bij
communicatie ― 33
Pagina 3 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

5.3
5.4

5.9

Randvoorwaarden bij 65% nog niet op orde ― 34
Preventief beleid; opstellen risicotaxaties en signaleringsplannen nog geen
gemeengoed ― 36
Zorg als proces; kon in 49% van bezochte instellingen nog beter ― 38
Communicatie met (vertegenwoordiger van) cliënt én tussen disciplines meestal
goed ― 39
Verantwoording kon in 46% van instellingen nog beter, een open cultuur meestal
aanwezig ― 40
Deskundigheid; bij 71% van instellingen risico’s voldoende personeel, bekwaamheid
moet voor bijna helft instellingen beter ― 42
Na circulaire inspectie meer aandacht voor veiliger gebruik onrustbanden ― 44

6

Beschouwing ― 47

7

Summary ― 49

5.5
5.6
5.7
5.8

Literatuurlijst ― 51
Bijlage 1
Bijlage 2
Bijlage 3
Bijlage 4

Pagina 4 van 64

Beoordelingscriteria ― 53
Handhavingsplan en follow-up thematisch toezicht Terugdringen
vrijheidsbeperking ― 58
Bezochte instellingen ― 61
Intentieverklaring ― 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Voorwoord

Vrijheid is voor de meeste mensen in Nederland een gegeven. Toch komt het in
zorginstellingen nog dagelijks voor dat mensen met een verstandelijke beperking
of dementie in sommige situaties met een onrustband in het bed of in een stoel
worden vastgezet.
De laatste jaren zien we dat het veld het beperken van iemands vrijheid steeds
meer als afwijkend beschouwt en er een cultuuromslag gaande is in de ouderenzorg
en gehandicaptenzorg. Cliënten, hun vertegenwoordigers, de zorgverleners en het
management zijn van mening dat ook de kwetsbaarste groepen van onze samenleving niet alleen goede en veilige zorg moeten hebben, maar ook zorg waarbij de
menselijke waardigheid voorop staat.
Initiatieven vanuit de overheid en de samenleving stimuleerden en steunden deze
ontwikkeling. De verbetertrajecten voor vrijheidsbeperking van Zorg voor Beter en
initiatieven van organisaties als de Innovatiekring Dementie hielpen zorginstellingen
om zorgverlening zonder onrustbanden te realiseren.
In dit klimaat was het voor de inspectie mogelijk om samen met het veld afspraken
te maken om ingrijpende vrijheidsbeperkingen verder terug te dringen. Op
18 november 2008 heeft de inspectie samen met het veld via de intentieverklaring
Zorg voor Vrijheid een duidelijke boodschap afgegeven dat het terugdringen van
vrijheidsbeperking kán en moet. Door de handen ineen te slaan kreeg het
onderwerp extra dynamiek en werkt het veld hard aan verbeteringen.
Recente resultaten van een onderzoek van de Universiteit van Maastricht wijzen
uit dat het mogelijk is om vrijheidsbeperkende maatregelen nog verder terug te
dringen als zorgaanbieders aan een aantal randvoorwaarden voldoen. De belangrijkste voorwaarde is dat de Raad van Bestuur een verbod geeft op het gebruik
van onrustbanden. Daarmee beschikt de ouderenzorg over een wetenschappelijk
bewezen methode die het veld helpt bij het terugdringen van vrijheidsbeperking.
Een groot deel van het veld geeft al invulling aan de doelstellingen van de bij de
Tweede Kamer ingediende Wet zorg en dwang door het multidisciplinair bespreken
van vrijheidsbeperkingen en het zoeken naar alternatieven. Een snelle invoering van
de Wet zorg en dwang zal werken als een positieve bevestiging voor de instellingen
die al druk bezig zijn met het terugdringen van vrijheidsbeperkingen. Voor de
achterblijvers moet dit een prikkel zijn om aan de slag te gaan.
Ook de komende jaren blijven we met het veld werken aan de rechten en vrijheden
voor cliënten met een verstandelijke beperking en dementie.

Prof. dr. G. van der Wal,
Inspecteur-generaal voor de Gezondheidszorg

Pagina 5 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Samenvatting

In het rapport Zorg voor vrijheid: Terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen kán en moet uit 2008 concludeerde de Inspectie voor de Gezondheidszorg
dat er nog te veel vrijheidsbeperkingen plaatsvonden in de ouderenzorg en
gehandicaptenzorg. Het rapport en verschillende initiatieven om vrijheidsbeperking
terug te dringen was reden voor de inspectie om op 18 november 2008 samen met
cliënten-, beroeps- en brancheorganisaties in de ouderen- en gehandicaptenzorg de
intentieverklaring ‘Zorg voor Vrijheid’ te tekenen. Het doel: vrijheidsbeperking
binnen drie jaar fors verminderen en het gebruik van onrustbanden tot een uiterst
minimum beperken.
De inspectie onderzocht in 2010 of zorgaanbieders daadwerkelijk bezig zijn met het
verantwoord terugdringen van vrijheidsbeperking. In de periode van februari tot
juni 2010 bezocht de inspectie 49 verpleeg- en verzorgingshuizen en 51 instellingen
voor de gehandicaptenzorg. Daarnaast zette de inspectie via het internet een
digitale vragenlijst uit bij 414 zorgaanbieders van beide sectoren.
Uit het onderzoek van de inspectie komt naar voren dat het terugdringen van
vrijheidsbeperkingen in de organisaties leefde. Medewerkers waren actief op zoek
naar alternatieven voor vrijheidsbeperking waardoor het toepassen ervan
verminderde. Bij de meeste zorgaanbieders ontbraken nog concrete doelstellingen
voor het terugdringen van vrijheidsbeperkingen. De inspectie constateerde dat
zorgaanbieders bij de uitvoering van de zorg zorgvuldig handelden en in de
bezochte instellingen de intentie aanwezig was om vrijheidsbeperking te
verminderen.
Uit een vergelijking tussen de gehandicaptenzorg en de psychogeriatrische zorg
blijkt dat er in de gehandicaptenzorg grotere verbeteringen zichtbaar waren. Die
kwamen door een grotere deskundigheid van het personeel en de personele
bezetting. In de psychogeriatrie was wel de communicatie over het al dan niet
toepassen van vrijheidsbeperking beter geregeld.
Het is voor de inspectie niet mogelijk om met cijfers aan te geven of vrijheidsbeperking in de beide sectoren daadwerkelijk afneemt. De ontvangen gegevens uit
de digitale vragenlijst waren daarvoor onvoldoende betrouwbaar. Dit kwam doordat
zorgaanbieders verschillende definities en verschillen in aggregatieniveau van de
cijfers gebruikten.
De inspectie vraagt daarom de zorgaanbieders om, onder leiding van de brancheorganisaties, in 2011 een registratiesysteem te ontwikkelen om duidelijk in beeld te
kunnen brengen of vrijheidsbeperking inderdaad afneemt. Daarnaast moet de door
de Universiteit van Maastricht ontwikkelde interventiemethode navolging krijgen in
de ouderenzorg en in de gehandicaptenzorg. De aanbevelingen die de inspectie in
2008 deed, blijven ook de komende jaren onverkort van kracht.
Tot slot meent de inspectie dat haar circulaire uit 2008 over de onrustbanden
bijdroeg aan de preventie van calamiteiten omdat bij meer dan de helft van de
respondenten van de digitale vragenlijst de circulaire leidde tot bijstelling van het
kwaliteitsbeleid.

Pagina 7 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

1

Inleiding

1.1

Aanleiding en belang
De Inspectie voor de Gezondheidszorg ziet toe op de kwaliteit en de veiligheid
van zorg, zeker bij de meest kwetsbare groepen in Nederland: mensen met een
verstandelijke beperking en ouderen met dementie. In 2007 en 2008 verrichtte de
inspectie daarom onderzoek naar de toepassing van vrijheidsbeperkende maatregelen in de ouderenzorg en gehandicaptenzorg. In het rapport Zorg voor vrijheid:
Terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen kán en moet concludeerde de
inspectie dat in beide sectoren nog te veel vrijheidsbeperking, waaronder fixatie
met een onrustband en het afzonderen van cliënten, plaatsvond. Een deel van de
toegepaste vrijheidsbeperkingen, zoals het gebruik van bedhekken en het afsluiten
van een afdelingskeuken of slaapkamer, zagen zorgverleners veelal niet als
vrijheidsbeperking.
Het onderzoek van de inspectie liep parallel met het verbetertraject Maatregelen op
maat van Zorg voor Beter en andere initiatieven om vrijheidsbeperking terug te
dringen. Uit deze initiatieven kwam naar voren dat het fors terugdringen van vrijheidsbeperking mogelijk was. Daarnaast stuurde de inspectie in dezelfde periode,
naar aanleiding van een groot aantal ernstige calamiteiten met onrustbanden, de
circulaire Preventie van calamiteiten bij het gebruik van onrustbanden naar het veld
om te waarschuwen voor de risico’s en het veld op te roepen passende maatregelen
te nemen. Op basis van al deze ontwikkelingen nam de inspectie het initiatief om
samen met cliënten-, branche- en beroepsorganisaties in de psychogeriatrie en in
de zorg voor cliënten met een verstandelijke beperking een intentieverklaring op te
stellen om het aantal vrijheidsbeperkingen fors te verminderen en het gebruik van
de onrustband zoveel als mogelijk uit te bannen. Tijdens het IGZ-congres Zorg
voor Vrijheid van 18 november 2008 ondertekende de inspectie samen met het veld
a
deze verklaring (bijlage 4). In 2009 speelde de inspectie vooral een stimulerende en
ondersteunende rol om het veld te helpen met het terugdringen van vrijheidsbeperkingen, onder andere door het congres Zorg voor Vrijheid, de volgende stap.
Centraal tijdens dit congres stonden de dilemma’s waar medewerkers op de werkvloer en familieleden/wettelijke vertegenwoordigers voor komen te staan als zorgaanbieders vrijheidsbeperkende maatregelen afbouwen. Door te focussen op deze
dilemma’s en het aandragen van oplossingen hoopte de inspectie zorgaanbieders en
zorgverleners die vrijheidsbeperking terug gaan dringen te ondersteunen. In 2010
onderzocht de inspectie bij instellingen welk beleid ze voeren om vrijheidsbeperking
te verminderen. De resultaten staan in dit rapport.

1.2

Onderzoeksvragen
De centrale vraag van dit thematisch onderzoek is in welke mate in de zorg voor
cliënten met een verstandelijke beperking en ouderen met dementie sprake is
van het verantwoord terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen. De
gehanteerde definitie van vrijheidsbeperking luidt: alle maatregelen (fysiek en
verbaal) die de vrijheid van cliënten beperken.

a

De cliënten-, branche- en beroepsorganisaties zijn de Chronisch Gehandicapten-raad (CG-raad), LOC-Zeggenschap in zorg, Platform Verstandelijk Gehandicapten (Platform VG), Nederlands Instituut voor Psychologen–
Nederlanse vereniging van pedegogen en onderwijskundigen (NIP-NVO), Nederlandse Vereniging van Artsen
Verstandelijk Gehandicapten (NVAVG), specialisten ouderengeneeskunde (Verenso), Sting, Verpleegkundigen en
Verzorgenden Nederland (V&VN), Actiz en Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN).
Pagina 9 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Deelvragen zijn:
1 In welke mate is er actief beleid in het verantwoord terugdringen van vrijheidsbeperking in de zorg voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor
psychogeriatrische cliënten?
2 In hoeverre neemt het aantal toepassingen van vrijheidsbeperkingen, in het
bijzonder onrustbanden in de zorg voor cliënten met een verstandelijke
beperking en voor psychogeriatrische cliënten, af? Vermindert tevens het
afzonderen van cliënten in de gehandicaptenzorg?
3 Heeft de circulaire van de inspectie Preventie van calamiteiten bij het gebruik van
onrustbanden uit 2008 geleid tot een vermindering van ongevallen bij het
gebruik van onrustbanden?
1.3

Onderzoeksmethode en toetsingskader
Onderzoeksmethode
Het thematisch onderzoek bestond uit de volgende onderdelen:
b
a Het bezoeken van instellingen (51) in de zorg voor cliënten met een verstandelijke beperking.
b Het bezoeken van instellingen (49) in de zorg voor psychogeriatrische cliënten.
c Het analyseren van beleidsnota’s en zorgplannen van de bezochte instellingen.
d Het uitzetten van een digitale vragenlijst onder alle 414 zorgaanbieders in de
ouderenzorg en gehandicaptenzorg met een Bopz-aanmerking.
Selectie van bezochte instellingen
In de zorg voor cliënten met een verstandelijke beperking selecteerde de inspectie aselect 51 zorgaanbieders met verblijfsvoorzieningen voor cliënten met een
verstandelijke beperking en 49 zorgaanbieders in de psychogeriatrie. De bezochte
wooninstelling van de zorgaanbieder had ten minste zes cliënten.
Voorafgaand aan het bezoek verzocht de inspectie de zorgaanbieder om een overzicht van de toegepaste vrijheidsbeperkingen per instelling om zo inzicht te krijgen in
het soort en de frequentie van de vrijheidsbeperkingen. Daarnaast kreeg de inspectie
zo ook een beeld van de wijze waarop de zorgaanbieder informatie verzamelde en
bijhield voor de cliënt en de instelling.
Representatief voor beide sectoren
Door het gebruik van verschillende bronnen voor het onderzoek en de homogeniteit
van de resultaten zijn de resultaten representatief voor zowel de ouderenzorg als de
gehandicaptenzorg. De resultaten van het externe onderzoek van de Universiteit van
c
Maastricht (Exbelt) bevestigen en onderbouwen het onderzoek van de inspectie .
Bezoek per instelling
De inspectie bezochte iedere geselecteerde instelling met een inspecteur en/of een
toezichtmedewerker. De bezoeken vonden plaats in de periode februari tot en met
juli 2010. Ieder bezoek bestond uit het inzien van documenten zoals het protocol
besluitvormingsprocedure toepassen vrijheidsbeperking en het scholingsplan voor de
d
medewerkers van 2009. Ook had de inspectie inzage in de zorgplannen , was er een
rondgang en waren er gesprekken.

b
c

d

Pagina 10 van 64

Waar instelling staat kan voor de gehandicaptenzorg ook locatie gelezen worden.
Op 28 september 2010 presenteerde Jan Hamers (Universiteit van Maastricht) de onderzoeksresultaten van Exbelt
tijdens de bijeenkomst ‘Niet fixeren is een kunst.’ De methode Exbelt bestaat uit verschillende pijlers: zorgverleners scholen in de effecten van vrijheidsbeperking en moderne vormen van zorgverlening: zorgverleners
ondersteunen door een gespecialiseerde verpleegkundige: familie bij de verandering betrekken en aan
zorgverleners moderne hulpmiddelen beschikbaar stellen.
In de zorg voor cliënten met een verstandelijke beperking wordt een ‘zorgplan’ soms ook aangeduid met
‘begeleidingsplan’ of ‘ondersteuningsplan’.

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Mede op basis van inzage in de individuele zorgplannen en documenten sprak de
inspectie achtereenvolgens met;
 Cliënten (gehandicaptenzorg) of de cliëntenraad (psychogeriatrie).
 Uitvoerende medewerkers.
 Multidisciplinair team (gehandicaptenzorg) of een specialist ouderengeneeskunde
en afdelingsleidinggevende (psychogeriatrie).
 Management en (medisch) eindverantwoordelijke van de instelling.
Analyse van documenten
Voorafgaand aan het bezoek verzocht de inspectie de zorgaanbieder om toezending
van de beleidsnota Terugdringen vrijheidsbeperking en toetste deze beleidsnota’s op
de aanwezigheid van randvoorwaarden om verantwoorde vrijheidsbeperkingen terug
te dringen. Ook stelde de inspectie een checklist op voor het beoordelen van de
zorgplannen. De resultaten zijn verwerkt in de IGZ-rapporten van de bezochte
instellingen.
Rapportage
De inspectie maakte van ieder bezoek een rapport waarin de risico’s op nietverantwoorde zorg voor cliënten per aandachtsgebied, een beschouwing met een
(eind-)conclusie en een hoofdstuk met door de zorgaanbieder te nemen maatregelen
staan. Van te voren legde de inspectie de beoordelingscriteria (bijlage 1) vast en
maakte zij een handhavingsplan (bijlage 2). Met het oog op uniformiteit in de
beoordeling las een lid van de projectgroep alle concept-rapporten. Daarna stuurde
de inspectie het rapport naar de bezochte instelling. Deze rapporten staan op
www.igz.nl.
Digitale vragenlijst
Om meer zicht te krijgen op de afname van de meest ingrijpende vormen van
vrijheidsbeperkingen (fixatie met onrustbanden en afzondering en separatie) zette
e
de inspectie onder 414 zorgaanbieders met Bopz-aangemerkte instellingen voor
cliënten met een verstandelijke beperking en psychogeriatrische cliënten een digitale
vragenlijst uit. De inspectie maakte één aparte vragenlijst voor de zorg voor mensen
f
met dementie en één voor de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking .
Met de vragenlijst vroeg de inspectie om gegevens over het gebruik van onrustbanden (in beide sectoren) en over afzondering en separatie in de gehandicaptenzorg in de periode 2008–2009 en peildatum 15 april 2010. Ook waren er enkele
vragen over de implementatie van de IGZ-circulaire Preventie van calamiteiten bij
het gebruik van onrustbanden.
Het onderzoek met de digitale vragenlijst liep van 4 mei 2010 tot 14 juni 2010 en is
eenmaal verlengd. Instellingen deden mee op basis van vrijwilligheid. De inspectie
heeft eenmaal gerappelleerd.
Toetsingskader
Voor het onderzoek maakte de inspectie gebruik van een geactualiseerde versie van
het toetsingskader uit 2008 Zorg voor vrijheid in de verstandelijk gehandicaptenzorg
en verpleeghuis- en verzorgingshuiszorg.
g

In het toetsingskader staan zes aandachtsgebieden die van invloed zijn op het
verantwoord toepassen en terugdringen van vrijheidsbeperking. Deze zijn:
1 Randvoorwaarden: beleid terugdringing vrijheidsbeperking, scholingsplan,
toezicht, collectieve vrijheidsbeperking en veiligheid.
e
f
g

In de Wet bijzondere opneming psychiatrische ziekenhuizen (Wet Bopz) is geregeld in welke instellingen
gedwongen opname, verblijf en behandeling mag plaatsvinden.
De inspectie heeft de vragenlijst niet vooraf getoetst.
In bijlage 1 staan de beoordelingscriteria.
Pagina 11 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

2

3
4
5
6

Preventief beleid: risicotaxaties, signaleringsplannen, samenstelling groepen,
analyse incidenten en in de gehandicaptenzorg de veiligheid van afzonderingsen separeerruimten.
Zorg als proces: besluitvorming over (continuering van) vrijheidsbeperking,
nadenken over alternatieven en afbouwen van vrijheidsbeperking.
Communicatie: inbreng van (vertegenwoordigers van) cliënten, afstemming
tussen disciplines, voorlichting aan (vertegenwoordigers van) cliënten.
Verantwoording: opstellen zorgplan, beoordeling van subsidiariteit, proportionaliteit en doelmatigheid van een vrijheidsbeperking, open cultuur.
Deskundigheid: voldoende en bekwaam personeel, intervisie en reflectie,
kwaliteitsbewaking en protocollen.

De zorg in de praktijk komt vooral tot uitdrukking in de aandachtsgebieden 2 tot en
met 6 en bestaan uit drie tot zes onderwerpen per aandachtsgebied.
Op basis van het toetsingskader stelde de inspectie voor de bezoeken aan de
instellingen toezichtinstrumenten op.
Bovenstaand toetsingskader is gebaseerd op de volgende wet- en regelgeving:
 Kwaliteitswet zorginstellingen.
 Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg.
 Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst.
 Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen.
 Vrijheidsbeperking en vrijheidsbeneming bij mensen met dementie of verstandelijke handicap: contouren van een wetswijziging, brief ministerie VWS, 2005.
 Richtinggevend kader vrijheidsbeperkingen, brief ministerie VWS, 2008.
De volgende veldnormen, richtlijnen en rapporten zijn gebruikt:
 Intentieverklaring Zorg voor vrijheid van branche-, beroeps- en cliëntenorganisaties, 2008.
 Kwaliteitscriteria voor vrijheidsbeperking in de zorg voor mensen met een
verstandelijke beperking, 2006.
 Handreiking Verantwoord gebruik van vrijheidsbeperkende interventies in het
verpleeg- en verzorgingshuis, 2004.
 Kwaliteitskader gehandicaptenzorg met bijbehorende indicatorenset, 2008.
 Kwaliteitskader verantwoorde zorg verpleging, verzorging en thuiszorg, met
bijbehorende indicatorenset, 2007.
 Kwaliteitskader ‘zorg voor vrijheid’, IGZ, 2008.
 Handreikingen Meepraten en nadenken over vrijheidsbeperking, VGN, 2009.
 Circulaire Preventie van calamiteiten bij het gebruik van onrustbanden, IGZ,
15 september 2008.
 Richtlijn Probleemgedrag, NVVA, 2008.
 Richtlijn Preventie van valincidenten bij ouderen, CBO, 2004.
 Richtlijn Omgaan met afweergedrag bij eten en drinken van bewoners met
dementie, ZonMw/LEVV, 2009.

Pagina 12 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

2

Conclusies

In dit hoofdstuk staan in in paragraaf 2.1 het antwoord op de centrale vraagstelling
en in de paragrafen 2.2 tot en met 2.6 de antwoorden op de deelvragen.
2.1

Algemene conclusie: cultuuromslag bij medewerkers gaande
De inspectie constateert bij de bezoeken aan 100 instellingen voor cliënten met een
verstandelijke beperking of psychogeriatrische cliënten dat de zorgaanbieders bij de
uitvoering van de zorg op het gebied van vrijheidsbeperking meestal zorgvuldig
handelden. In vergelijking met 2008 stellen medewerkers zichzelf vaker de vraag of
er een alternatief is voor vrijheidsbeperking en of het verminderen of afbouwen van
vrijheidsbeperking aan de orde is.
Cliënten en vertegenwoordigers spreken op een open wijze over het onderwerp vrijheidsbeperking met de zorgverleners. Door een positieve verandering in de cultuur
worden cliënten meer betrokken bij het zoeken naar alternatieven voor vrijheidsbeperking. In vergelijking met de bevindingen uit het inspectierapport Zorg voor
vrijheid uit 2008 constateert de inspectie bij beide sectoren verbeteringen.

2.2

Beleidsdoelen sluiten nog niet aan bij doelstelling intentieverklaring
Een overgrote meerderheid van de zorgaanbieders vult bij de digitale vragenlijst in
dat zij beleid hebben voor het verminderen en/of afbouwen van het gebruik van
onrustbanden. Van de zorgaanbieders die de inspectie bezocht heeft echter maar
82% een vastgestelde beleidsnota. Uit de analyse van de ontvangen beleidsnota’s
blijkt dat het terugdringen van vrijheidsbeperking deels gebaseerd is op algemene
doelen. In het inspectierapport Zorg voor vrijheid uit 2008 staan concrete resultaten
voor 2009 t/m 2011 zoals een vermindering van 50% van het gebruik van onrustbanden in 2010 ten opzichte van 2009. Bij minder dan 20% van de bezochte
instellingen staan deze beoogde resultaten in een beleidsnota Terugdringen
vrijheidsbeperking.

2.3

Overeenkomsten en verschillen tussen beide sectoren, minder risico’s in
gehandicaptenzorg
De gehandicaptenzorg scoort op de meeste aandachtsgebieden minder risico’s dan
de instellingen voor psychogeriatrie. Een uitzondering hierop is het aandachtsgebied
communicatie dat in de zorg voor psychogeriatrische cliënten bij ruim 80% van de
zorgaanbieders geen risico scoort.
Er bestaat een aanzienlijk verschil tussen de sectoren bij het aandachtsgebied
deskundigheid. De personele bezetting levert in de zorg voor cliënten met een
verstandelijke beperking geen hoog risico op, maar in de zorg aan psychogeriatrische cliënten heeft 10% van de instellingen een hoog risico. Vooral in de
namiddag en avond zijn er knelpunten in de bezetting. Ook scoort 16% van de
bezochte instellingen in de psychogeriatrie een hoog risico omdat het personeel
onvoldoende geschoold is en niet voldoende deskundig in het verantwoord
toepassen en terugdringen van vrijheidsbeperking.
Beide sectoren hebben de meeste risico’s bij het onderdeel protocollen (aandachtsgebied deskundigheid). Tijdens de bezoeken blijkt dat organisatiebreed vrijwel altijd
protocollen aanwezig zijn, maar medewerkers deze niet altijd gebruiken. Ook zijn
protocollen niet actueel of beschikbaar in de instelling, bijvoorbeeld omdat er geen
computer aanwezig is.

Pagina 13 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Beide sectoren maken nog onvoldoende gebruik van risicotaxaties en signaleringsplannen op basis van (landelijke) richtlijnen, terwijl dat duidelijk wel zinvol of nodig
is voor de cliënten.
2.4

Vergelijking tussen 2008 en 2010 laat verbetering zien
Om de verbeterkracht van beide sectoren in beeld te brengen, heeft de inspectie de
resultaten van het onderzoek uit 2008 met de resultaten van 2010 vergeleken. Een
exacte vergelijking is niet mogelijk omdat er (kleine) verschillen zijn in de onderzoeksmethode en door het hanteren van verschillende beoordelingscategorieën.
Zowel in 2008 als in 2010 geven de resultaten in de sector voor cliënten met een
verstandelijke beperking een positiever beeld dan de bevindingen in de sector
verpleging en verzorging van psychogeriatrische cliënten. In 2008 waren in de
sector voor cliënten met een verstandelijke beperking voor de aandachtsgebieden
deskundigheid en preventief beleid de meeste risico’s.
In 2008 kreeg van de bezochte instellingen 7% het oordeel slecht en 44% het
oordeel matig op het aandachtsgebied deskundigheid. In 2010 heeft 2% van de
bezochte instellingen op dit aandachtsgebied een hoog risico en 18% een gering/
matig risico. Het aandachtsgebied preventief beleid geeft eenzelfde beeld.
In 2008 was dit aandachtsgebied bij 7% slecht en bij 25% matig. In 2010 is bij 4%
van de bezochte instellingen op dit aandachtsgebied een hoog risico en bij 15% een
gering/matig risico. Op de aandachtsgebieden verantwoording, communicatie en
zorg als proces waren in 2008 in de sector voor cliënten met een verstandelijke
beperking geen beoordelingen met de kwalificatie slecht. Per onderscheiden aandachtsgebied kreeg 57 tot 75% de beoordeling goed. In 2010 krijgen de bezochte
instellingen op dezelfde aandachtsgebieden tussen 75 en 82% de beoordeling geen
risico.
Bij alle getoetste onderdelen die samenhangen met de zorg in de praktijk is in de
sector voor cliënten met een verstandelijke beperking verbetering zichtbaar, het
meest duidelijk op het aandachtsgebied zorg als proces.
Ook in de zorg voor psychogeriatrische cliënten is verbetering zichtbaar, al is die
minder groot dan in de gehandicaptenzorg.
Met uitzondering van het aandachtsgebied verantwoording waren in 2008 op alle
aandachtsgebieden de beoordelingen slecht, variërend van 2 tot 9% van de
beoordelingen. Het aandachtsgebied deskundigheid had de meeste beoordelingen
slecht (9%) of matig (64%).
In 2010 is sprake van verbetering, er is bij 11% een hoog risico en bij 24% een
gering/matig risico. Het aandachtsgebied preventief beleid laat in 2010 de meeste
risico’s zien met 11% beoordelingen op (zeer) hoog risico en 31% gering/matig
risico. In 2008 betrof de beoordeling 5% slecht en 51% matig.
Bij het aandachtsgebied communicatie is een lichte verbetering zichtbaar en op het
aandachtsgebied zorg als proces is geen verbetering zichtbaar.

2.5

Pagina 14 van 64

Nog geen landelijk betrouwbare kwantitatieve gegevens over toepassingen
vrijheidsbeperking
Het is voor de inspectie onmogelijk om te bepalen of het aantal vrijheidsbeperkingen afneemt. Het blijkt voor de meerderheid van de zorgaanbieders niet
mogelijk om betrouwbare gegevens aan te leveren. De inspectie kreeg informatie
aangeleverd die niet altijd vergelijkbaar was, bijvoorbeeld omdat de grootte van de
locaties onderling teveel afweek. Daarnaast vullen zorgaanbieders regelmatig
informatie verkeerd en/of onvolledig in. Ook de grote variatie aan definities over
vrijheidsbeperking die instellingen hanteren bij hun registratie blijkt van invloed op
de betrouwbaarheid van de gegevens.

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Daarom besluit de inspectie om, met uitzondering van de informatie over de
beleidsnota en de circulaire, de gegevens uit de digitale vragenlijst niet te
gebruiken.
2.6

Positief effect circulaire inspectie bij preventie calamiteiten
Uit de informatie van de digitale vragenlijst concludeert de inspectie dat bij de
meeste zorgaanbieders in beide sectoren de IGZ-circulaire uit 2008 tot gevolg heeft
dat er meer aandacht is voor de preventie van calamiteiten met onrustbanden.
Bij ruim 75% van de respondenten uit de zorg voor cliënten met een verstandelijke
beperking leidt de circulaire tot aanpassing van het beleid voor vrijheidsbeperkende
maatregelen. Bij de respondenten van de zorg voor psychogeriatrische cliënten is
dat 55%.
Dit percentage is lager, mede omdat steeds meer zorgaanbieders in de psychogeriatrie geen onrustbanden meer gebruiken.
Het aantal calamiteiten met een onrustband neemt af, zowel in de ouderenzorg als
in de gehandicaptenzorg.
In de ouderenzorg zijn er na het uitbrengen van de circulaire twee calamiteiten
voorgekomen, in de periode daarvoor vier. In de gehandicaptenzorg zijn er de
laatste twee jaar geen calamiteiten geweest, in de periode daarvoor één.

Pagina 15 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

3

Handhaving

In dit hoofdstuk beschrijft de inspectie de handhaving die geldt voor de bezochte
instellingen. Ook geeft zij aanbevelingen voor alle zorgaanbieders van beide
sectoren en de branche- en beroepsorganisaties en beschrijft de vervolgacties voor
VWS en de inspectie.
3.1

Maatregelen voor de bezochte instellingen waar de inspectie risico’s
constateerde

3.1.1

Maatregelen voor instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke
beperking
1 2% (één instelling) van de zorgaanbieders kreeg van de inspectie de
onmiddellijke maatregel om de veiligheid van de afzonderingsruimten te
verbeteren. De instelling nam gelijk maatregelen en maakte een plan van
aanpak. Deze aanbieder krijgt in 2011 een vervolgbezoek.
2 43% van de bezochte zorgaanbieders kreeg de maatregel om binnen vier tot zes
weken een plan van aanpak aan te leveren dat de inspectie beoordeelde. Op
verzoek van de inspectie pasten zorgaanbieders plannen van aanpak die niet
voldeden, aan. Deze aanbieders krijgen in 2011 een vervolgbezoek.
3 40% van de zorgaanbieders kreeg de maatregel om een plan van aanpak op te
stellen voor intern gebruik. De inspectie oordeelde niet over deze plannen van
aanpak.
4 15% van de zorgaanbieders kreeg geen maatregel.

3.1.2

Maatregelen voor instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten
1 6% (drie instellingen) van de zorgaanbieders kreeg van de inspectie onmiddellijke maatregelen. Bij één verpleeghuis en één woonzorgcentrum voor psychogeriatrische cliënten waren één of meer zeer hoge risico’s. Daarnaast had een
woonzorgcentrum dertien keer een hoog risico, onder andere voor onvoldoende
personeel, het niet-evalueren van vrijheidsbeperking en niet-methodisch werken
op basis van een afgestemd zorgplan. De instellingen kregen ook het dringende
advies om aan het verbetertraject Ban de band deel te nemen. De zorgaanbieders hebben gelijk maatregelen genomen en daarnaast een plan van
aanpak opgesteld. Deze zorgaanbieders krijgen in 2010 een vervolgbezoek.
2 61% van de bezochte zorgaanbieders kreeg de maatregel om binnen vier tot zes
weken een plan van aanpak te maken dat de inspectie beoordeelde. Op verzoek
van de inspectie pasten zorgaanbieders plannen van aanpak die niet voldeden,
aan. Deze aanbieders krijgen in 2011 een vervolgbezoek.
3 23% van de zorgaanbieders kreeg de maatregel om een plan van aanpak op te
stellen voor intern gebruik. De inspectie oordeelde niet over deze plannen van
aanpak.
4 10% van de zorgaanbieders kreeg geen maatregel.

3.2

Aanbevelingen voor zorgaanbieders gehandicaptenzorg en psychogeriatrische zorg
De inspectie verzoekt alle zorgaanbieders met klem om in hoog tempo invulling te
geven aan onderstaande aanbevelingen. In dit geval zijn maatregelen niet mogelijk
omdat, door het niet van kracht zijn van de Wet zorg en dwang, de wettelijke
grondslag ontbreekt. De inspectie meent dat een goede invulling bijdraagt aan het
verwezenlijken van de doelen uit de intentieverklaring.

Pagina 17 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

1

2

3

Elke Raad van Bestuur neemt voor februari 2011 een besluit over het al dan niet
gebruiken van de meest ingrijpende vormen van vrijheidsbeperkingen, vertaalt
dat in beleid en instrueert de werkvloer over de uitvoering daarvan.
a In de zorg voor mensen met dementie gaat het om toepassen van de
onrustband en het toepassen van een diepe stoel.
b In de zorg voor mensen met verstandelijke beperking gaat het om het
toepassen van onrustbanden en afzondering en separatie.
Elke Raad van Bestuur stelt voor september 2011 preventiebeleid op voor een
verantwoorde afbouw van vrijheidsbeperkende maatregelen en gebruikt daarbij
de interventiemethode Exbelt. Deze interventiemethode moet, in overleg met de
Universiteit van Maastricht, geschikt gemaakt worden voor mensen met een
verstandelijke beperking. Vanaf september 2011 moet de methode voor deze
sector bruikbaar zijn.
In het preventiebeleid komen in ieder geval de volgende onderwerpen aan de
orde: risicotaxatie voor de individuele cliënt bij het toepassen van vrijheidsbeperkende maatregelen, structurele scholing, de aanwezigheid van alternatieven en veiligheidseisen bij het gebruik. Bij het vaststellen van het beleid
hebben professionals, cliënten en cliëntvertegenwoordigers inspraak.
Elke Raad van Bestuur verplicht zich voor 1 januari 2012 tot gebruik van het in
2011 te ontwikkelen landelijk registratiesysteem voor vrijheidsbeperkende
maatregelen.

3.3

Aanbevelingen voor brancheorganisaties
1 Ontwikkel en test in 2011 een landelijk registratiesysteem voor de meest
ingrijpende vrijheidsbeperkingen (onrustbanden, diepe stoelen, afzondering en
separatie). Dit systeem sluit aan bij de definities die gebruikt zijn in de
kwaliteitskaders verantwoorde zorg voor de VVT en GZ. Vóór 2013 staan, naast
de meest ingrijpende maatregelen, ook alle andere vrijheidsbeperkende maatregelen in dit systeem.
2 Ontwikkel in januari 2011 een format beleidsnota voor de zorgaanbieders waarin
de interventiemethode EXBELT staat.

3.4

Aanbevelingen voor beroepsorganisaties
1 Ontwikkel in 2011 voor de gehandicaptenzorg en de ouderenzorg veldnormen
voor het opstellen en gebruik van risicotaxaties en signaleringsplannen.
2 Blijf zorgen voor collegiale uitwisseling en publicaties over methoden om op een
verantwoorde wijze alternatieven in te zetten.
3 Voorkomen moet worden dat met het afschaffen van de onrustband het aantal
vrijheidsbeperkingen met psychofarmaca toeneemt. De inspectie vraagt de
Specialisten ouderengeneeskunde (Verenso) en de Nederlandse Vereniging van
Artsen Verstandelijk Gehandicapten (NVAVG) op basis van bestaand onderzoek
in 2011 een richtlijn op te stellen.
4 Stel, voor de uitzonderlijke situaties waarbij het in 2011 nodig blijft om onrustbanden toe te passen, kwaliteitseisen op voor het verantwoord gebruik van de
onrustband om de veiligheid van de cliënten te waarborgen.

3.5

Vervolgacties VWS
Laat de Wet zorg en dwang zo spoedig als mogelijk inwerking treden. Deze wet
doet recht aan de in gang gezette ontwikkelingen en maakt het mogelijk voor de
inspectie om beter toezicht te houden.

3.6

Vervolgacties inspectie
Naast de vervolgbezoeken aan instellingen die in 2010 risico’s scoorden op de
verschillende aandachtsgebieden, zal de inspectie in 2011 ook toezien op het terug-

Pagina 18 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

dringen van vrijheidsbeperking bij alle andere zorgaanbieders in de gehandicaptenzorg en de ouderenzorg.
Zij gebruikt hiervoor de gegevens uit het kwaliteitskader die van toepassing zijn op
de prevalentie van vrijheidsbeperkende maatregelen. Daarnaast onderzoekt zij bij
Bopz-bezoeken ook het terugdringen van vrijheidsbeperkingen.

Pagina 19 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

4

Resultaten gehandicaptenzorg

Dit hoofdstuk bevat de resultaten van 51 bezoeken aan wooninstellingen voor
cliënten met een verstandelijke beperking en de resultaten van de digitale
vragenlijst.
In paragraaf 4.1 staat een overzicht van de beoordelingen van de risico’s per
bezochte instelling. Paragraaf 4.2 tot en met 4.8 bevatten de resultaten van de
getoetste aandachtsgebieden. In paragraaf 4.9 staan de resultaten uit de digitale
vragenlijst over de circulaire van de inspectie.
4.1

Ruim tweederde van de bezochte instellingen geen hoog risico
Bij 69% van de 51 bezochte instellingen was op alle onderdelen van het terugdringen van vrijheidsbeperking geen of een gering/matig risico. Bij geen enkele
bezochte instelling was er een zeer hoog risico. Bij 31% (16) van de bezochte
instellingen was op één of meer onderdelen sprake van een hoog risico.
In figuur 1 staat het aantal onderdelen weergegeven waarop een hoog risico was
bij de bezochte instellingen. Bij ruim de helft hiervan, namelijk negen instellingen,
betrof het één getoetst onderdeel met een hoog risico. Bij de overige zeven
instellingen was op twee tot zes onderdelen een hoog risico. De bezochte instellingen met verhoudingsgewijs meer hoog risico betroffen zowel instellingen van
kleinere als van grotere zorgaanbieders.

Aantal aandachtsgebieden een hoog
risico

7
6
5
4
3
2
1
0
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

instellingen

Figuur 1

4.2

Instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke beperking;
verdeling hoog risico (N=16)

Grootste risico’s bij randvoorwaarden, minste bij communicatie en
preventief beleid
Het aandachtsgebied randvoorwaarden had in de bezochte instellingen de meeste
risico’s. Bij 45% was er een gering/matig risico en bij 6% een hoog risico, omdat er
niet voor alle relevante onderdelen van het terugdringen van vrijheidsbeperking
beleid was.
Bij de aandachtsgebieden communicatie en preventief beleid trof de inspectie bij
meer dan 80% geen risico aan. Meer dan 75% van de getoetste onderdelen van de

Pagina 21 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

aandachtsgebied

aandachtsgebieden zorg als proces, verantwoording en deskundigheid voldeed aan
h
de norm.

randvoorwaarden
preventief beleid
zorg als proces
communinicatie
verantwoording
deskundigheid
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

geen

gering/matig

hoog

zeer hoog

percentage

Figuur 2

4.3

nvt

Instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke beperking
i
(N=51); risicoverdeling per aandachtsgebied

Randvoorwaarden bij 51% nog niet op orde
Om goede zorg en goed hulpverlenerschap te kunnen garanderen zijn voldoende
randvoorwaarden nodig.
Norm: Randvoorwaarden
De organisatie heeft beleid voor het verantwoord toepassen van vrijheidsbeperking
en beleid gericht op terugdringen van vrijheidsbeperking. Dit beleid is bekend bij
medewerkers en zij voeren dit uit. Het beleid omvat ten minste:
 Beleidsnota terugdringen vrijheidsbeperking.
 Scholingsplan verantwoord toepassen en terugdringen vrijheidsbeperking.
 Afspraken/beleid over collectieve vrijheidsbeperking, zoals afsluiten ruimten en
inzet niet-persoonsgebonden domotica.
 Regeling/afspraken toezicht op cliënten (indien van toepassing).
 Veiligheid, onderhoud hulpmiddelen in het toepassen van vrijheidsbeperking.
De inspectie trof bij 49% van de bezochte instellingen geen risico’s aan omdat er op
de essentiële onderdelen beleid was en de uitvoering conform het beleid plaatsvond.
Bij 45% van de instellingen was op één onderdeel geen vastgesteld beleid en/of
voerden de medewerkers het vastgestelde beleid (nog) niet uit. Deze kregen als
beoordeling een gering/matig risico. Bij 6% van de instellingen was er hoog risico
omdat op twee onderdelen beleid ontbrak.
Oordeel over inhoud beleidsnota’s
Bij 20% van de bezochte instellingen was beleid voor het terugdringen van vrijheidsbeperking in ontwikkeling en ontbrak nog een vastgestelde beleidsnota. De
inspectie toetste de beleidsnota’s Terugdringen vrijheidsbeperking van de overige
80% van de bezochte instellingen op SMART-geformuleerde doelen. De basis voor
h
i

Pagina 22 van 64

De categorie ‘niet van toepassing’ heeft betrekking op onderdelen die niet goed beoordeeld konden worden door
de inspecteur omdat dit zich niet voordeed op de bezochte locatie.
In de figuur is bij het aandachtsgebied preventief beleid het onderdeel Veiligheid afzonderings- en separeerruimte buiten beschouwing gelaten omdat dit in een te beperkt deel van de locaties is getoetst.

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

de toetsing van de beleidsnota’s van de zorgaanbieders waren de maatregelen uit
het inspectierapport Zorg voor vrijheid: Terugdringen vrijheidsbeperkende
maatregelen kán en moet (IGZ, 2008).

preventie

onrustbanden gehalveerd in
2010
verantwoord afbouwen
onrustbanden
geen toename andere
vrijheidsbeperking
langlopende
vrijheidsbeperking 25%
minder in 2010
meervoudige
vrijheidsbeperking 50%
minder in 2010
collectieve
vrijheidsbeperking 25%
minder in 2010
geen kinderen afzonderen
zonder begeleiding
overige vrijheidsbeperkingen
verminderen
alternatieven en leren van
elkaar
kwaliteitseisen voor
toepassen van
vrijheidsbeperking
afbouwen van collectieve
maatregelen
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

percentage
ja

Figuur 3

nee

nvt

Instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke beperking;
beoordeling beleidsnota’s op relevante onderdelen (N=41)

Preventie van het gebruik van vrijheidsbeperking ontbrak in 29% van de getoetste
beleidsnota’s. Kwaliteitseisen voor het verantwoord toepassen van vrijheidsbeperkende maatregelen ontbrak bij 22%. Het aspect alternatieven voor vrijheidsbeperking en leren van elkaar kwam bij 12% niet voor in de beleidsnota.

Pagina 23 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

4.4

Preventief beleid: opstellen risicotaxaties en signaleringsplannen nog geen
gemeengoed
Vrijheidsbeperking is een ultimum remedium. Veel vormen van vrijheidsbeperking
zijn te voorkomen door goed preventief beleid bestaande uit een visie op vrijheidsbeperking, signaleringsplannen en gebruikmaken van risicotaxatie.
Norm: Risicotaxaties
Er zijn protocollen valpreventie en probleemgedrag. Individuele risicotaxaties zijn
aantoonbaar aanwezig.
Bij 25% van de bezochte instellingen was er een gering/matig risico omdat protocollen valpreventie en probleemgedrag wel aanwezig waren, maar de uitvoering niet
altijd conform het protocol gebeurde.
Bij 6% was er een hoog risico omdat weliswaar protocollen aanwezig waren, maar
medewerkers risicotaxaties niet uitvoerden in die gevallen waarin dat duidelijk
zinvol of nodig was. In de overige instellingen (69%) was er geen risico omdat er
protocollen valpreventie en probleemgedrag waren en omdat aantoonbaar risicotaxaties aanwezig waren in de dossiers van de cliënten met risicogedrag.
Norm: Signaleringsplannen
Een risicoanalyse leidt altijd tot een signalerings- of benaderingsplan om vrijheidsbeperking te voorkomen of af te bouwen.
Bij 76% van de instellingen leidde een risicoanalyse van potentieel gevaarlijke
situaties altijd tot een signalerings- of benaderingsplan om vrijheidsbeperking te
voorkomen of af te bouwen. Daar staat tegenover dat er bij 8% van de instellingen
een hoog risico was omdat de zorgaanbieder voor het opstellen van benaderingsof signaleringsplannen als onderdeel van het zorgplan geen risicoanalyse maakte.
Bij de overige instellingen (16%) was er een gering/matig risico omdat zij wel
risicoanalyses uitvoerden, maar men niet systematisch aan de hand hiervan een
benaderings- of signaleringsplan voor de cliënt opstelde.
Norm: Groepssamenstelling
Bij plaatsing van een cliënt houdt de zorgaanbieder rekening met de interactie
tussen deze cliënt en andere cliënten in de instelling.
Bij 92% van de bezochte instellingen hield men bij plaatsing van een cliënt in meer
of mindere mate rekening met de interactie tussen deze cliënt en andere cliënten in
de woongroep. Bij 8% van de instellingen was er een gering/matig risico omdat
door tijdelijke huisvesting of een specifieke behandelfunctie het niet altijd mogelijk
was om voldoende rekening te houden met de interacties tussen de cliënten.
Norm: Analyse van (bijna-)incidenten
Medewerkers melden (bijna-)incidenten en deze leiden, na analyse, waar
mogelijk/nodig tot aanpassingen van werkwijze/ omgeving.
In alle 51 bezochte instellingen meldden medewerkers (bijna-)incidenten. In 10%
van de instellingen was sprake van een gering/matig risico omdat bij medewerkers
niet bekend was of analyses van meldingen waar mogelijk/nodig ook leidden tot

Pagina 24 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

aanpassingen van werkwijze of omgeving. In één bezochte instelling stelde de
inspectie dit onderdeel niet aan de orde.
Norm: Veiligheid en hygiëne afzonderings- en separeerruimten
De afzonderings- en separeerruimten zijn veilig en na gebruik gecontroleerd op
veiligheid en hygiëne.

preventie

Van de 51 bezochte instellingen hadden er 16 een afzonderings- en/of separeerruimte. De inspectie toetste deze ruimten op veiligheid en hygiëne. Bij 4 van de 16
ruimten was sprake van een hoog risico bij de veiligheid, hygiëne en bruikbaarheid.
Dit betrof ondermeer een te laag plafond, kans op afknellen van vingers/ledematen,
uitstekende schroeven en materiaal dat niet slagvast was. Bij 2 van de 16 afzonderings- en/of separeerruimten was er een gering risico omdat deze ruimten niet
geheel veilig en/of schoon waren, maar hiervoor wel aandacht was.
Bij de overige 10 bezochte instellingen met afzonderings- en/of separeerruimten
was er geen risico omdat ruimten veilig waren en er na gebruik controle op de
veiligheid en de hygiëne was.

risicotaxaties

signaleringsplannen

groepssamenstelling

analyse van (bijna)
incidenten
veiligheid afzonderings/separeerruimtes
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

zeer hoog

nvt

percentage
geen

Figuur 4

4.5

gering/matig

hoog

Instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke beperking
(N=51); beoordeling aandachtsgebied Preventief beleid

Zorg als proces: kon in 40% van de bezochte instellingen nog beter
Of het nu gaat om de besluitvorming, de evaluatie of de toekomst van een cliënt:
hulpverleners moeten voortdurend stil staan bij de vormen van vrijheidsbeperking
die men denkt nodig te hebben.
Bij 40% van de instellingen kon de zorgaanbieder één of meer onderdelen van ‘zorg
als proces’ verbeteren. Bij 20% betrof het slechts één van de drie onderdelen
waarop nog verbetering mogelijk was.
Norm: Besluitvorming
Besluitvorming over toepassen vrijheidsbeperking vindt aantoonbaar multidisciplinair plaats.
Bij één van de instellingen (2%) was er een hoog risico, omdat de besluitvorming
over vrijheidsbeperking niet duidelijk was en besluitvorming ook niet structureel via
Pagina 25 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

een multidisciplinair overleg (MDO) verliep. Bij 18% was er een gering/matig risico
omdat weliswaar de multidisciplinaire besluitvorming over toepassen van vrijheidsbeperking aanwezig was, maar de uitvoering beter kon. In de meeste gevallen was
nog meer afstemming tussen de disciplines noodzakelijk.
Norm: Inzet alternatieven
Zorgaanbieders zoeken aantoonbaar naar alternatieven voor vrijheidsbeperking.
Alle bezochte instellingen probeerden alternatieven voor vrijheidsbeperking uit.
Het zoeken en inzetten van alternatieven voor vrijheidsbeperking kon bij 27% van
de instellingen nog beter omdat zij soms wel alternatieven inzetten, maar nog
onvoldoende structureel. Deze instellingen kregen een gering/matig risico.
Norm: Evalueren/afbouw
Het is aantoonbaar dat zorgaanbieders de toepassing van vrijheidsbeperking
regelmatig evalueren en streven naar de afbouw van de vrijheidsbeperking.
Bij twee instellingen was sprake van een hoog risico omdat evaluaties wel plaatsvonden, maar de resultaten hiervan niet zichtbaar waren in het zorgplan met
concrete afbouw van de toegepaste vrijheidsbeperkingen.

Zorg als proces

Bij 22% van de instellingen was er een gering/matig risico omdat evaluatie en
afbouw van vrijheidsbeperkingen wel plaatsvonden, maar niet in het zorgplan (of
dossier) van de individuele cliënt stonden. Op één instelling vond geen toepassing
van vrijheidsbeperking plaats en was dit onderdeel niet van toepassing.

besluitvorming

inzet alternatieven

evalueren/afbouw

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

percentage
geen

Figuur 5

Pagina 26 van 64

gering/matig

hoog

zeer hoog

Instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke beperking
(N=51); beoordeling aandachtsgebied Zorg als proces

nvt

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

4.6

Communicatie met cliënt (en vertegenwoordiger) én tussen disciplines
meestal goed
Communicatie betekent communiceren over vrijheidsbeperking, waaronder
toepassingen en alternatieven, met alle betrokken partijen (teamleden en (externe)
deskundigen), luisteren naar cliënten en hun vertegenwoordigers en ook het
observeren en interpreteren van gedrag van een cliënt.
Norm: Inbreng cliënt en/of vertegenwoordiger van de cliënt
Het is zichtbaar in het individuele zorgplan en het dossier dat is overlegd met de
cliënt (en/of de vertegenwoordiger van de cliënt).
Dit onderdeel toetste de inspectie in de gesprekken met de cliënten en de medewerkers en door inzage op de bezochte instelling in ten minste twee dossiers en
individuele zorgplannen. Bij 88% van de bezochte instellingen stelde de inspectie
vast dat zorgaanbieders aan de norm voldeden. In de overige instellingen was er
sprake van een gering/matig risico omdat volgens zowel de geïnterviewde medewerkers als de cliënten vooraf met de cliënt (en/of de vertegenwoordiger van de
cliënt) wel overleg plaatsvond over de vrijheidsbeperking, maar dit niet zichtbaar
was in het dossier en/of het individuele zorgplan.
Norm: Afstemming disciplines
Bij overleg over vrijheidsbeperking zijn de benodigde disciplines, in ieder geval een
arts en een gedragsdeskundige, betrokken.
In alle bezochte instellingen voor cliënten met een verstandelijke beperking vond in
voldoende mate afstemming plaats tussen de benodigde disciplines over het
toepassen van vrijheidsbeperking.
In 8% van de instellingen was er een gering/matig risico omdat de afstemming en
betrokkenheid van disciplines nog beter kon. Dit betrof ondermeer verbetering van
de beschikbaarheid en aanwezigheid van de gedragsdeskundige.
Norm: Voorlichting cliënten over rechtspositie
Cliënten en vertegenwoordigers van de cliënt hebben de beschikking over voorlichtingsmateriaal over hun rechtspositie in de instelling, beleid vrijheidsbeperking
en de klachtenprocedure. De informatie is te begrijpen voor de doelgroep.
Bij 67% van de instellingen was er geen risico, omdat cliënten en hun vertegenwoordigers de beschikking hadden over voorlichtingsmateriaal over hun rechtspositie en het beleid over vrijheidsbeperking. Deze informatie was ook geschikt voor
de doelgroep. Voor 25% van de instellingen was er een gering/matig risico omdat
geschikt voorlichtingsmateriaal wel aanwezig was, maar niet duidelijk was wie
ervoor zorgde dat de cliënten en de vertegenwoordigers de informatie ook kregen
en kenden. Bij 8% was er een hoog risico omdat op onderdelen van de rechtspositie
of over het toepassen van vrijheidsbeperking informatie ontbrak of de beschikbare
informatie niet toegesneden was op cliënten met een verstandelijke beperking.

Pagina 27 van 64

communicatie

Inspectie voor de Gezondheidszorg

inbreng cliënt

afstemming disciplines

voorlichting rechtspositie

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

geen

gering/matig

70%

80%

90%

100%

zeer hoog

nvt

percentage

Figuur 6

4.7

hoog

Instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke beperking
(N=51); beoordeling aandachtsgebied Communicatie

Opname van vrijheidsbeperking in zorgplan bij 55% van instellingen goed
De zorgaanbieder verantwoordt elke vorm van vrijheidsbeperking naar alle
betrokken partijen en legt dit vast in het zorgplan.
Norm: Zorgplan
Vrijheidsbeperking is in het individuele zorgplan vermeld met reden, alternatieven en evaluatietermijnen en is tot stand gekomen in overleg (en zo
mogelijk instemming) van de cliënt en/of de vertegenwoordiger.
Bij 55% van de instellingen was er geen risico omdat toegepaste vrijheidsbeperkingen in het individuele zorgplan stonden, er zichtbaar evaluatie plaatsvond,
er aandacht was voor alternatieven en afbouw en dat dit zorgplan overeengekomen
was met de cliënt en/of de vertegenwoordiger.
Voor 6% was sprake van hoog risico omdat in het individuele zorgplan geen
aandacht was voor evaluaties en alternatieven voor de vrijheidsbeperking. De
overige 39% van de instellingen kreeg als beoordeling een gering/matig risico
omdat toegepaste vrijheidsbeperkingen en regelmatige evaluatie zichtbaar waren in
het dossier, maar er beperkt of geen aandacht was voor minder ingrijpende alternatieven en afbouw.
Norm: Vrijheidsbeperking subsidiair, proportioneel en doelmatig
Toepassingen van vrijheidsbeperking zijn in verhouding met het doel, hebben het
minste nadeel voor cliënt en zijn effectief.
In 4% van de instellingen was er een hoog risico omdat individuele toepassingen
van vrijheidsbeperkingen niet doelgericht, niet subsidiair en disproportioneel waren.
Bij één zorgaanbieder betrof dit het tijdens teamoverleg opsluiten van kinderen op
de eigen kamer zonder aanwezigheid van personeel. De andere zorgaanbieder had
een hoog risico omdat duidelijke evaluaties ontbraken en er geen aandacht was voor
alternatieven en het afbouwen van de vrijheidsbeperkingen.

Pagina 28 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Bij 12% was er een gering/matig risico. Hier stelde de inspectie vast dat toepassingen van vrijheidsbeperkingen min of meer in verhouding waren met doel,
subsidiair en proportioneel, maar hiervoor nog te weinig of te beperkt aandacht was.
Bij de overige 84% trof de inspectie geen risico aan.
Norm: Cultuur
Vrijheidsbeperking is bij medewerkers een regelmatig gespreksonderwerp,
bijvoorbeeld via intervisie/intercollegiale toetsing.

verantwoording

Bij 88% van de bezochte instellingen heerste een open cultuur over het toepassen
van vrijheidsbeperking. Het was een regelmatig gespreksonderwerp onder medewerkers bijvoorbeeld via intervisie en intercollegiale toetsing. In de overige instellingen (12%) werd wel over vrijheidsbeperking gesproken, maar er was geen of te
beperkt ruimte/tijd voor intervisie/intercollegiale toetsing.

zorgplan

vrijheidsbeperking
subsidiair, proportioneel en
doelmatig

cultuur

0%

10%

20%

percentage

Figuur 7

4.8

30%

40%

50%
geen

60%

70%

gering/matig

80%

90%

hoog

100%
zeer hoog

Instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke beperking
(N=51); beoordeling aandachtsgebied Verantwoording

Deskundigheid; knelpunten bij voldoende en bekwaam personeel, gebruik
van protocollen kon beter
Deskundigheid ligt aan de basis van alle aandachtsgebieden; zonder deskundigheid
kunnen medewerkers niet goed communiceren over vrijheidsbeperking en zijn zij
onvoldoende in staat het aantal toepassingen verantwoord terug te dringen.
Norm: Voldoende personeel
De personele bezetting is voldoende en de continuïteit van zorg is geborgd.
De continuïteit van zorg was in 80% van de instellingen op orde en de personele
bezetting voldoende. Bij 20% was er een gering/matig risico omdat er continuïteit
van zorg was, maar de personeelbezetting kwetsbaar was qua aantallen.
Norm: Bekwaam personeel
Het personeel is voldoende geschoold en deskundig in het verantwoord toepassen
en terugdringen van vrijheidsbeperking en weet hoe om te gaan met vrijheidsbeperking en de risico’s daarvan.

Pagina 29 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Bij 2% van de bezochte instellingen was er op het onderdeel bekwaamheid van
personeel een hoog risico omdat medewerkers niet geschoold waren in agressie- en
conflictbeheersing en er ook geen scholing voor mogelijke risico’s en terugdringing
vrijheidsbeperking plaatsvond. Van de bezochte instellingen had 20% een gering/
matig risico omdat het ontbroken had aan voldoende regelmatige scholing op het
terrein van vrijheidsbeperking of dat de deskundigheid over de risico’s van vrijheidsbeperking beter kon. De overige 78% had geen risico.
Norm: Intervisie en reflectie
Er is voldoende en structureel de mogelijkheid voor de medewerkers voor intervisie
en reflectie over het verantwoord toepassen en terugdringen vrijheidsbeperking.
Omdat er voor medewerkers voldoende mogelijkheden waren voor reflectie en intervisie over het toepassen en terugdringen van vrijheidsbeperking had 84% van de
instellingen geen risico. De overige bezochte instellingen (16%) kregen als beoordeling een gering/matig risico omdat intervisie en reflectie wel mogelijk was, maar dit
geen structureel karakter had.
Norm: Aandachtsfunctionaris of commissie
Er is een commissie of aandachtsfunctionaris die systematisch de kwaliteit van
vrijheidsbeperkingen bewaakt en adviezen geeft.
Een commissie of aandachtsfunctionaris die systematisch de kwaliteit van vrijheidsbeperkingen bewaakt en adviezen geeft was in 84% van de bezochte instellingen
aanwezig en actief. Bij 2% was er een hoog risico omdat er geen aandacht was voor
het systematisch bewaken van de kwaliteit van vrijheidsbeperkingen. In de overige
14% van de bezochte instellingen was sprake van een gering/matig risico omdat er
wel een commissie of aandachtsfunctionaris de kwaliteit van vrijheidsbeperkingen
systematisch bewaakte, maar de medewerkers daar weinig van terughoorden.
Norm: Protocollen
Protocollen voor het toepassen van vrijheidsbeperking zijn aanwezig, bekend bij
uitvoerende medewerkers, worden gebruikt en systematisch geëvalueerd.
Dit onderdeel van het aandachtsgebied deskundigheid scoorde het meeste risico in
de bezochte instellingen. Bij 6% van de instellingen was er een hoog risico omdat
protocollen voor het verantwoord toepassen van vrijheidsbeperking, zoals het
toepassen van onrustband, onvoldoende vertaald waren naar de specifieke situatie
van de cliënt of de protocollen niet op de instelling beschikbaar waren. Eén bezochte
instelling had protocollen over gedwongen toepassing van vrijheidsbeperking
overgenomen van een andere organisatie, terwijl op de bezochte instelling geen
gedwongen vrijheidsbeperking mocht worden toegepast. In 8% van de instellingen
was er geen vrijheidsbeperking. De inspectie oordeelde over dit onderwerp in deze
gevallen niet.

Pagina 30 van 64

deskundigheid

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

voldoende personeel

bekwaam personeel

intervisie en reflectie
aandachtsfunctionaris of
commissie
protocollen
0%

10%

20%

30%

percentage

Figuur 8

4.9

40%
geen

50%

60%

gering/matig

70%

80%

hoog

90%

100%

zeer hoog

nvt

Instellingen met verblijf voor cliënten met een verstandelijke beperking
(N=51); beoordeling aandachtsgebied Deskundigheid

Na circulaire inspectie meer aandacht voor veiliger gebruik onrustbanden
Meldingen van ernstige calamiteiten met onrustbanden in de gezondsheidszorg
waren voor de inspectie aanleiding om in september 2008 de circulaire Preventie
van calamiteiten bij het gebruik van onrustbanden te verspreiden onder de directies
en Raden van Bestuur van zorgaanbieders. Met een digitale vragenlijst onder 81
zorgaanbieders met ten minste de functie verblijf voor cliënten met een verstandelijke beperking onderzocht de inspectie of de circulaire leidde tot minder risico’s bij
het veiliger gebruik van onrustbanden j. De respons was 63%. In tabel 1 staan de
resultaten.
Tabel 1
Resultaten van de digitale vragenlijst over het verantwoord en veilig gebruik van
onrustbanden onder 51 zorgaanbieders in de gehandicaptenzorg, mei en juni 2010
Percentage
Ja

Nee

Niet van toepassing

Beleid gericht op verminderen gebruik van onrustbanden l

96

0

4

Standaard gebruik risico-inschatting bij fixeren met

78

12

10

Aanwezigheid vastgesteld fixatieprotocol

92

0

8

Deskundigheidsbevordering vanaf medio 2008 in veilig en

84

4

12

82

10

8

k

onrustband

verantwoord gebruik onrustband
Circulaire inspectie heeft geleid tot bijstelling van
(kwaliteits-)beleid

j

Door beperkingen in landelijke registratiesystemen is geselecteerd op zorgaanbieders die een
aanmerking hebben op basis van de Wet Bopz voor één of meer locaties.

k

De categorie niet van toepassing had waarschijnlijk betrekking op de zorgaanbieders die geen onrustbanden
(meer) gebruikten. Dit bleek uit de beantwoording van de vragen en de toelichtingen bij de vragen.

l

Onder een onrustband wordt verstaan ieder type band waarmee een cliënt wordt vastgebonden/
gefixeerd in bed of stoel.
Pagina 31 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Op basis van de resultaten van de digitale vragenlijst bleek dat er in de
gehandicaptenzorg actief beleid was dat gericht was op het verminderen/afbouwen
van het gebruik van onrustbanden. De circulaire van de inspectie over het veilig en
verantwoord gebruik van onrustbanden leidde bij alle respondenten in de
gehandicaptenzorg die nog onrustbanden gebruikten tot bijstelling van het beleid
rondom vrijheidsbeperkende maatregelen. Alle zorgaanbieders die onrustbanden
gebruikten, beschikten over een fixatieprotocol. Minder vaak maakten zorgaanbieders gebruik van risico-inschattingen voorafgaand aan het fixeren van een
cliënt met een onrustband. Bij 12% vond dit niet standaard plaats. Tot slot bleek uit
de digitale vragenlijst dat het bij 4% van de respondenten ontbrak aan recente
deskundigheidsbevordering van personeel in het veilig en verantwoord gebruik van
onrustbanden.

Pagina 32 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

5

Resultaten psychogeriatrische zorg

Dit hoofdstuk bevat de resultaten van 49 bezoeken aan instellingen met verblijf voor
psychogeriatrische cliënten en van de resultaten van de digitale vragenlijst.
In paragraaf 5.1 staat een overzicht van de beoordelingen van de risico’s per
bezochte instelling. Paragraaf 5.2 tot en met 5.8 bevatten de resultaten van de
getoetste aandachtsgebieden. In paragraaf 5.9 staan de resultaten uit de digitale
vragenlijst over de circulaire van de inspectie.
Ruim 50% van bezochte instellingen geen hoog risico
Bij 53% van de 49 bezochte instellingen met verblijf voor psychogeriatrische
cliënten was er op alle onderdelen van terugdringen vrijheidsbeperking geen of een
gering/matig risico. Bij 47% (23) van de bezochte instellingen was sprake van een
hoog (68 keer) tot zeer hoog risico (2 keer).
In figuur 9 staat het aantal onderdelen weergegeven waarop er een hoog tot zeer
hoog risico was bij 47% van de bezochte instellingen.
Bij 16% van de instellingen betrof het één getoetst onderdeel met een hoog risico.
Bij de overige 31% betrof het twee tot dertien onderdelen met een hoog of zeer
hoog risico. Bij de twee instellingen met een zeer hoog risico verzocht de inspectie
direct maatregelen te treffen. De instellingen met de meeste risico’s behoorden bij
middelgrote tot grote organisaties voor verpleging en verzorging.

aantal aandachtsgebieden met
een (zeer) hoog risico scoort

5.1

14
12
10
8
6
4
2
0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11 12

13

14

15

16

17

18

19 20

21 22 23

instellingen
hoog risico

Figuur 9

5.2

zeer hoog risico

Instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten; verdeling
hoog en zeer hoog risico

Meeste risco’s bij randvoorwaarden en preventief beleid, minste bij
communicatie
Bij 65% van de bezochte instellingen waren er voor het aandachtsgebied randvoorwaarden de meeste risico’s.
Bij 59% was er een gering/matig risico, bij 4% een hoog risico en bij 2% een zeer
hoog risico omdat niet op alle relevante onderdelen van het terugdringen van
vrijheidsbeperking beleid was.
Bij het aandachtsgebied preventief beleid was er in 55% geen risico, in 33% een
gering/matig risico en in 9% een hoog tot zeer hoog risico.
Het aandachtsgebied communicatie had de minste risico’s; bij 88% van de getoetste
onderdelen van communicatie was er geen risico.
Pagina 33 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

aandachtsgebied

randvoorwaarden
preventief beleid
zorg als proces
communinicatie
verantwoording
deskundigheid
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

geen

gering/matig

hoog

zeer hoog

percentage

Figuur 10

5.3

nvt

Instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten (N=49);
verdeling risico’s per aandachtsgebied

Randvoorwaarden bij 65% nog niet op orde
Om goede zorg en goed hulpverlenerschap te kunnen garanderen zijn voldoende
randvoorwaarden nodig.
Norm: Randvoorwaarden
De organisatie heeft beleid voor het verantwoord toepassen van vrijheidsbeperking
en beleid gericht op terugdringen van vrijheidsbeperking. Dit beleid is bekend bij
medewerkers en zij voeren dit uit. Het beleid omvat ten minste:
 Beleidsnota terugdringen vrijheidsbeperking.
 Scholingsplan verantwoord toepassen en terugdringen vrijheidsbeperking.
 Afspraken/beleid over collectieve vrijheidsbeperking, zoals afsluiten ruimten en
inzet niet-persoonsgebonden domotica.
 Regeling/afspraken toezicht op cliënten (indien van toepassing).
 Veiligheid, onderhoud hulpmiddelen in het toepassen van vrijheidsbeperking.
Bij 35% van de bezochte instellingen was er bij het onderdeel randvoorwaarden
geen risico omdat er op essentiële onderdelen beleid was en de uitvoering in de
praktijk conform het beleid plaatsvond.
Bij 59% van de instellingen was op één onderdeel geen vastgesteld beleid en/of
voerden medewerkers het vastgestelde beleid (nog) niet uit. Deze kregen de
beoordeling gering/matig risico. Bij 4% van de instellingen was er een hoog risico
omdat op twee onderdelen beleid ontbrak.
Bij één instelling was er een zeer hoog risico omdat op de onderdelen beleid terugdringen vrijheidsbeperking, scholingsplan, afspraken toezicht en toepassen collectieve vrijheidsbeperking vastgesteld beleid ontbrak.
Opmerkelijk was dat bij 16% van de 49 bezochte instellingen beleid over het terugdringen van vrijheidsbeperking nog in ontwikkeling was en een vastgestelde beleidsnota nog ontbrak. De inspectie toetste de beleidsnota’s Terugdringen vrijheidsbeperking van de overige 84% (41) van de instellingen op SMART-geformuleerde
doelen. De basis voor de toetsing van de beleidsnota’s van de zorgaanbieders waren
de maatregelen uit het inspectierapport Zorg voor vrijheid: Terugdringen vrijheidsbeperkende maatregelen kán en moet (IGZ, 2008).

Pagina 34 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

preventie

onrustbanden gehalveerd in
2010

verantwoord afbouwen
onrustbanden

geen toename andere
vrijheidsbeperking

langlopende
vrijheidsbeperking 25%
minder in 2010
meervoudige
vrijheidsbeperking 50%
minder in 2010
collectieve
vrijheidsbeperking 25%
minder in 2010

overige vrijheidsbeperkingen
verminderen

alternatieven en leren van
elkaar

onderwerp

kwaliteitseisen voor
toepassen van
vrijheidsbeperking

afbouwen van collectieve
maatregelen

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

ja

nee

nvt

percentage

Figuur 11

Instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten; beoordeling
beleidsnota’s op relevante onderdelen

Preventie van het toepassen van vrijheidsbeperking ontbrak in 29% van de
getoetste beleidsnota’s. Kwaliteitseisen voor het verantwoord toepassen van vrijheidsbeperkende maatregelen ontbrak bij 15%. Het aspect alternatieven voor
vrijheidsbeperking en leren van elkaar kwam bij 17% niet voor in de beleidsnota.

Pagina 35 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Hierin stonden de volgende beoogde resultaten voor de psychogeriatrie voor 2010:
 De zorgaanbieders verminderen in 2010 het gebruik van onrustbanden ten
opzichte van 2009 met 50%. Van de 41 getoetste beleidsnota’s in de psychogeriatrie vermeldde 22% dit.
m
 De zorgaanbieders verminderen het aantal langlopende vrijheidsbeperkingen
ten opzichte van 2009 met 25%. Van de 41 getoetste beleidsnota’s in de
psychogeriatrie vermeldde 12% dit.
 De zorgaanbieders verminderen het aantal meervoudige toepassingen, bijvoorbeeld (gedragsbeïnvloedende) medicatie en fixatie, ten opzichte van 2009 met
50%. Van de 41 getoetste beleidsnota’s in de psychogeriatrie vermeldde 7% dit.
 De zorgaanbieders verminderen het aantal vrijheidsbeperkingen met een
collectief karakter ten opzichte van 2009 met 25%. Van de 41 getoetste
beleidsnota’s in de psychogeriatrie vermeldde 10% dit. Iets vaker namelijk in
20% van de beleidsnota’s was wel in algemene bewoordingen aandacht voor het
verminderen van collectieve toepassingen van vrijheidsbeperking.
5.4

Preventief beleid; opstellen risicotaxaties en signaleringsplannen nog geen
gemeengoed
Vrijheidsbeperking is een ultimum remedium. Zorgaanbieders kunnen veel vormen
van vrijheidsbeperking voorkomen door goed preventief beleid bestaande uit een
visie op vrijheidsbeperking, signaleringsplannen en het gebruikmaken van risicotaxatie.
Norm: Risicotaxaties
Er zijn protocollen valpreventie en probleemgedrag. Individuele risicotaxaties zijn
aantoonbaar aanwezig.
Bij 24% van de bezochte instellingen was er een hoog risico omdat weliswaar protocollen aanwezig waren, maar medewerkers risicotaxaties niet uitvoerden in die
gevallen waarin dat duidelijk zinvol of nodig was. Bij één instelling (2%) was er een
zeer hoog risico omdat een protocol valpreventie niet aanwezig was en er geen
risicotaxaties plaatsvonden. Bij 47% was er een gering/matig risico omdat protocollen valpreventie en probleemgedrag wel aanwezig waren, maar de uitvoering niet
altijd conform het protocol gebeurde, zoals het opstellen van risicotaxaties.
In de overige bezochte instellingen (27%) was er geen risico omdat er protocollen
valpreventie en probleemgedrag waren en aantoonbaar risicotaxaties aanwezig
waren in de dossiers van de cliënten met risicogedrag.
Norm: Signaleringsplannen
Een risicoanalyse leidt altijd tot een signalerings- of benaderingsplan om vrijheidsbeperking te voorkomen of af te bouwen.
Bij 43% van de bezochte instellingen leidde een risicoanalyse van potentieel gevaarlijke situaties altijd tot een signalerings- of benaderingsplan om vrijheidsbeperking
te voorkomen of af te bouwen.
Daar staat tegenover dat er bij 8% van de instellingen een hoog risico was omdat
risicoanalyses niet leidden tot het opstellen van benaderings- of signaleringsplannen
als onderdeel van het zorgplan. De overige instellingen (49%) hadden een gering/matig risico omdat zij wel risicoanalyses uitvoerden, maar men niet systematisch
aan de hand hiervan een benaderings- of signaleringsplan voor de cliënt opstelden.
m

Pagina 36 van 64

Langlopend wil zeggen toepassingen gedurende een lange periode op wisselende tijdstippen.

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Norm: Groepssamenstelling
Bij plaatsing van een cliënt houdt de zorgaanbieder rekening met de interactie
tussen deze cliënt en andere cliënten in de instelling.
In 88% van de bezochte instellingen voor psychogeriatrie hield men bij plaatsing
van een cliënt rekening met de interactie tussen deze cliënt en andere cliënten in de
instelling. Twee instellingen (4%) scoorden een gering/matig risico omdat de zorgaanbieder beperkt rekening hield met de interacties tussen de cliënten. In één
instelling (2%) was er een hoog risico omdat bij plaatsing van een cliënt men geen
rekening hield met de interactie tussen de cliënt en anderen. Bij drie bezochte
instellingen voor psychogeriatrische cliënten (6%) was dit onderdeel niet van
toepassing.
Norm: Analyse van (bijna-)incidenten
Medewerkers melden (bijna-)incidenten en deze leiden, na analyse, waar
mogelijk/nodig tot aanpassingen van werkwijze/ omgeving.
In 6% van de bezochte instellingen was er een hoog risico, omdat medewerkers
incidenten niet altijd meldden of nooit een verbeteractie kregen. Bij 25% meldde
men (bijna-) incidenten met vrijheidsbeperking wel, maar was het bij de medewerkers niet duidelijk of analyses van meldingen ook verbeteracties tot gevolg
hadden.
Dit leidde tot het oordeel gering/matig risico. Bij 64% van de instellingen was er
geen risico, omdat medewerkers (bijna-)incidenten meldden en dit leidde, na
analyse, waar mogelijk/nodig tot aanpassingen van de werkwijze of de omgeving. In
drie instellingen (6%) was dit onderdeel niet van toepassing omdat er geen
incidenten waren met het toepassen van vrijheidsbeperking. Er was overigens
binnen de organisatie voor deze instellingen wel een commissie meldingen
incidenten.

preventief beleid

risicotaxaties

signaleringsplannen

groepssamenstelling

analyse van (bijna)
incidenten
0%

10%

20%

percentage

30%

40%

50%

60%

geen

Figuur 12

70%

80%

90%

100%

gering/matig

hoog

zeer hoog

nvt

Instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten (N=49);
beoordeling aandachtsgebied Preventief beleid

Pagina 37 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

5.5

Zorg als proces; kon in 49% van bezochte instellingen nog beter
Of het nu gaat om de besluitvorming, de evaluatie of de toekomst van een cliënt:
hulpverleners moeten voortdurend stil staan bij de vormen van vrijheidsbeperking.
De inspectie gaf twee keer een hoog risico bij het onderdeel inzet van alternatieven
voor vrijheidsbeperking en vier keer bij het onderdeel systematisch evalueren en
afbouwen. Bij besluitvorming als onderdeel van het zorgproces was geen enkele
keer een hoog risico.
Norm: Besluitvorming
Besluitvorming over toepassen vrijheidsbeperking vindt aantoonbaar multidisciplinair plaats.
Bij geen van de bezochte instellingen stelde de inspectie vast dat de besluitvorming
over vrijheidsbeperking niet duidelijk was of besluitvorming niet structureel via een
multidisciplinair overleg (MDO) verliep. Voor 16% van de instellingen was er een
gering/matig risico omdat er weliswaar multidisciplinaire besluitvorming over het
toepassen van vrijheidsbeperking was, maar de uitvoering beter kon. Dit betrof in
de meeste gevallen de noodzaak voor meer afstemming tussen de disciplines.
Norm: Inzet alternatieven
Zorgaanbieders zoeken aantoonbaar naar alternatieven voor vrijheidsbeperking.
Bij 4% van de instellingen was er een hoog risico omdat zij alternatieven voor
vrijheidsbeperking niet zichtbaar uitprobeerden. Het zoeken en inzetten van alternatieven voor vrijheidsbeperking kon bij 37% van de instellingen nog beter. Er was
een gering/matig risico omdat zij soms wel alternatieven inzetten, maar nog
onvoldoende of niet structureel.
In één bezochte instelling (2%) waren er geen toepassingen van vrijheidsbeperking
en daarom was dit onderdeel niet van toepassing. De overige 57% voldeed aan de
norm.
Norm: Evalueren/afbouw
Het is aantoonbaar dat zorgaanbieders de toepassing van vrijheidsbeperking
regelmatig evalueren en streven naar de afbouw van de vrijheidsbeperking.
Bij vier bezochte instellingen (8%) voor psychogeriatrische cliënten was sprake van
een hoog risico omdat evaluaties wel plaatsvonden, maar deze evaluaties geen
vertaling kregen in de afbouw van de toegepaste vrijheidsbeperkingen. Bij 24% van
de instellingen was er een gering/matig risico omdat evaluatie en afbouw van vrijheidsbeperkingen wel plaatsvonden, maar dit niet vermeld stond in het dossier/
zorgplan van de individuele cliënt.

Pagina 38 van 64

Zorg als proces

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

besluitvorming

inzet alternatieven

evalueren/afbouw

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

gering/matig

hoog

zeer hoog

percentage
geen

Figuur 13

5.6

Instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten (N=49);
beoordeling aandachtsgebied Zorg als proces

Communicatie met (vertegenwoordiger van) cliënt én tussen disciplines
meestal goed
Communicatie betekent communiceren over vrijheidsbeperking, waaronder toepassingen en alternatieven, met alle betrokken partijen (teamleden en (externe)
deskundigen), luisteren naar cliënten en hun vertegenwoordigers en ook het
observeren en interpreteren van gedrag van een cliënt.
Norm: Inbreng cliënt en/of vertegenwoordiger van de cliënt
Het is zichtbaar in het individuele zorgplan en het dossier dat is overlegd met de
cliënt (en/of de vertegenwoordiger van de cliënt).
In 92% van de bezochte instellingen was er geen risico omdat er in de gesprekken
met de cliëntenraad en medewerkers en uit inzage in de dossiers en zorgplannen
bleek dat medewerkers over de toepassing van vrijheidsbeperking met de cliënt of
zijn vertegenwoordiger overlegden. Bij 6% van de instellingen was sprake van een
gering risico omdat volgens zowel geïnterviewde medewerkers als cliëntenraad
vooraf met de cliënt (en/of de vertegenwoordiger van de cliënt) wel overleg plaatsvond over de vrijheidsbeperking, maar dit niet zichtbaar was in het dossier en/of het
individuele zorgplan. Bij één instelling (2%) was er op dit onderdeel een hoog risico
omdat medewerkers de vertegenwoordigers van cliënten wel informeerden over het
individuele zorgplan en eventuele toepassing van vrijheidsbeperking, maar er geen
overleg plaatsvond.
Norm: Afstemming disciplines
Bij overleg over vrijheidsbeperking zijn de benodigde disciplines betrokken.
In 94% van de bezochte instellingen was er geen risico omdat in voldoende mate
afstemming plaatsvond tussen de benodigde disciplines over het toepassen van
vrijheidsbeperking. In twee bezochte instellingen voor psychogeriatrische cliënten
Pagina 39 van 64

nvt

Inspectie voor de Gezondheidszorg

was sprake van een hoog risico omdat in één instelling de specialist ouderengeneeskunde (in het verleden aangeduid als verpleeghuisarts) niet standaard bij het
multidisciplinair overleg aanwezig was. In de andere instelling was er geen vastgestelde werkwijze en beleid over de inhoud van het multidisciplinair overleg. In één
bezochte instelling was dit onderdeel niet toetsbaar omdat geen vrijheidsbeperking
van cliënten plaatsvond.
Norm: Voorlichting cliënten over rechtspositie
Cliënten en vertegenwoordigers van de cliënt hebben de beschikking over voorlichtingsmateriaal over hun rechtspositie in de instelling, beleid vrijheidsbeperking
en de klachtenprocedure.

communicatie

Bij 78% van de instellingen was er geen risico, omdat cliënten en hun vertegenwoordigers de beschikking hadden over voorlichtingsmateriaal over hun rechtspositie en het beleid over vrijheidsbeperking. Van de bezochte instellingen bleek er
bij 20% een gering/matig risico omdat geschikt voorlichtingsmateriaal aanwezig
was, maar niet goed geregeld was wie ervoor zorgde dat de cliënten en de
vertegenwoordigers de informatie ook kregen en kenden. Bij één bezochte instelling
(2%) vond vrijheidsbeperking niet plaats.

inbreng cliënt

afstemming disciplines

voorlichting cliënten

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

percentage
geen

Figuur 14

5.7

gering/matig

hoog

zeer hoog

nvt

Instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten (N=49);
beoordeling aandachtsgebied Communicatie

Verantwoording kon in 46% van instellingen nog beter, een open cultuur
meestal aanwezig
De zorgaanbieder verantwoordt elke vorm van vrijheidsbeperking naar alle
betrokken partijen en legt dit vast in het zorgplan.
Norm: Zorgplan
Vrijheidsbeperking is in het individuele zorgplan vermeld met reden, alternatieven,
evaluatietermijnen en is tot stand gekomen in overleg (en zo mogelijk instemming)
van de cliënt en/of de vertegenwoordiger.
Bij 67% van de instellingen was er geen risico omdat toegepaste vrijheidsbeperkingen stonden in het individuele zorgplan, er zichtbaar evaluatie plaatsvond,

Pagina 40 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

er aandacht was voor alternatieven en afbouw en het zorgplan overeengekomen
was met de cliënt en/of de vertegenwoordiger.
Bij zes instellingen (12%) was sprake van een hoog risico omdat in het individuele
zorgplan geen aandacht was voor evaluaties en alternatieven voor de vrijheidsbeperking.
De overige 21% van de instellingen kreeg de beoordeling een gering/matig risico
omdat toegepaste vrijheidsbeperkingen en regelmatige evaluatie zichtbaar waren in
het dossier, maar er beperkt of geen aandacht was voor minder ingrijpende alternatieven en afbouw.
Norm: Vrijheidsbeperking subsidiair, proportioneel en doelmatig
Toepassingen van vrijheidsbeperking zijn in verhouding met het doel, hebben het
minste nadeel voor cliënt en zijn effectief.
In drie bezochte instellingen (6%) constateerde de inspectie dat sprake was van een
hoog risico, omdat individuele toepassingen van vrijheidsbeperkingen niet of
onvoldoende gericht waren op een doel en daarnaast niet subsidiair en disproportioneel waren. Dit betrof één of meer van de volgende situaties: het nagenoeg bij
iedere cliënt gebruiken van bedhekken, afsluiten van kamerdeuren, toepassing van
vrijheidsbeperking in de avonduren vanwege gebrek aan personeel en gestarte
vrijheidsbeperking niet regelmatig evalueren. In 27% van de instellingen was er een
gering/matig risico gegeven. Hierbij stelde de inspectie vast dat toepassingen van
vrijheidsbeperkingen min of meer in verhouding waren met het doel en de toepassingen subsidiair en proportioneel waren, maar dat zorgaanbieders hieraan te
weinig of te beperkt aandacht besteedden. Bij de overige 66% van de instellingen
was er geen risico.
Norm: Open cultuur
Vrijheidsbeperking is regelmatig gespreksonderwerp, bijvoorbeeld via intervisie/
intercollegiale toetsing.
Bij 86% van de bezochte instellingen heerste een open cultuur over het toepassen
van vrijheidsbeperking. Het was in deze instellingen een regelmatig gespreksonderwerp onder medewerkers bijvoorbeeld via intervisie en intercollegiale toetsing.
Bij één instelling (2%) was er een hoog risico, omdat het ontbrak aan structurele
mogelijkheden voor reflectie en intervisie over vrijheidsbeperking. In de overige
instellingen (12%) sprak men wel over vrijheidsbeperking, maar er was geen of te
beperkt ruimte/tijd voor intervisie/intercollegiale toetsing.

Pagina 41 van 64

verantwoording

Inspectie voor de Gezondheidszorg

zorgplan

vrijheidsbeperking
subsidiair, proportioneel en
doelmatig

cultuur

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

geen

gering/matig

hoog

zeer hoog

percentage

Figuur 15

5.8

nvt

Instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten (N=49);
beoordeling aandachtsgebied Verantwoording

Deskundigheid; bij 71% van instellingen risico’s voldoende personeel,
bekwaamheid moet voor bijna helft instellingen beter
Deskundigheid ligt aan de basis van alle aandachtsgebieden; zonder deskundigheid
kunnen medewerkers niet goed communiceren over vrijheidsbeperking en zijn zij
onvoldoende in staat het aantal toepassingen verantwoord terug te dringen.
Norm: Voldoende personeel
De personele bezetting is voldoende en de continuïteit van zorg is geborgd.
Bij 71% van de instellingen was de continuïteit van zorg in orde en de personele
bezetting voldoende. Bij 19% van de bezochte instellingen was er een gering/matig
risico omdat de continuïteit van zorg goed was, maar de personeelbezetting kwetsbaar. Bij 10% van de instellingen was er een hoog risico omdat de personeelsbezetting op de bezochte instelling minimaal was en de continuïteit van zorg in
gevaar kwam.
Norm: Bekwaam personeel
Het personeel is voldoende geschoold en deskundig in het verantwoord toepassen
en terugdringen van vrijheidsbeperking en weet hoe om te gaan met vrijheidsbeperking en de risico’s daarvan.
Op het onderdeel bekwaamheid van personeel was er bij 16% van de bezochte
instellingen een hoog risico, omdat medewerkers niet geschoold waren in verantwoord toepassen van vrijheidsbeperking en onvoldoende kennis hadden van de
risico’s van vrijheidsbeperking. Van de instellingen was er bij 31% een gering/matig
risico, omdat het ontbrak aan voldoende regelmatige scholing op het terrein van
vrijheidsbeperking en de risico’s daarvan of omdat de deskundigheid van medewerkers over de risico’s van vrijheidsbeperking beter kon. De overige 53% had geen
risico.

Pagina 42 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Norm: Intervisie en reflectie
Er is voldoende en structureel de mogelijkheid voor de medewerkers voor intervisie
en reflectie over het verantwoord toepassen en terugdringen vrijheidsbeperking.
Omdat er voor medewerkers voldoende mogelijkheden waren voor reflectie en
intervisie over het toepassen en terugdringen van vrijheidsbeperking was er voor
76% van de instellingen geen risico. Bij 19% van de bezochte instellingen was
sprake van een gering/matig risico omdat intervisie en reflectie wel mogelijk was
maar dit geen structureel karakter had. Bij 6% was er een hoog risico omdat er
beperkte mogelijkheden voor intervisie en reflectie waren.
Norm: Aandachtsfunctionaris of commissie
Er is een commissie of aandachtsfunctionaris die systematisch de kwaliteit van
vrijheidsbeperkingen bewaakt en adviezen geeft.
Een commissie of aandachtsfunctionaris die systematisch de kwaliteit van vrijheidsbeperkingen bewaakt en adviezen geeft, was in 71% van de bezochte instellingen
aanwezig en actief. Bij 14% was er een hoog risico, omdat er weliswaar een aandachtsfunctionaris of commissie was voor vrijheidsbeperking maar er geen aandacht
was voor het systematisch bewaken van de kwaliteit van vrijheidsbeperkingen.
In 10% van de bezochte instellingen was sprake van een gering/matig risico, omdat
er wel een commissie of aandachtsfunctionaris was die systematisch de kwaliteit
van vrijheidsbeperkingen bewaakte, maar de medewerkers daar weinig van hoorden
of merkten. In twee bezochte instellingen was dit onderdeel niet van toepassing. In
beide gevallen was er wel een meldingscommissie incidenten.
Norm: Protocollen
Protocollen voor het toepassen van vrijheidsbeperking zijn aanwezig, bekend bij
uitvoerende medewerkers, worden gebruikt en systematisch geëvalueerd.
Dit onderdeel van het thema deskundigheid had het meeste risico bij de bezochte
instellingen. Bij 49% van de instellingen was er geen risico. Bij 41% was er een
gering/matig risico omdat medewerkers protocollen niet altijd gebruikten en/of deze
niet in voldoende mate aanwezig of uitgewerkt waren, bijvoorbeeld: wel een
procedure of richtlijn, maar geen uitvoeringsprotocol.
Bij 8% was er een hoog risico omdat protocollen voor het verantwoord toepassen
van vrijheidsbeperking, zoals het toepassen van onrustband, niet bij medewerkers
bekend waren en/of niet op de afdeling beschikbaar waren.
In één bezochte instelling oordeelde de inspectie niet omdat er geen vormen van
vrijheidsbeperkingen plaatsvonden waarvoor een protocol noodzakelijk was.

Pagina 43 van 64

deskundigheid

Inspectie voor de Gezondheidszorg

voldoende personeel

bekwaam personeel
intervisie en reflectie
medewerkers
aandachtsfunctionaris of
commissie
protocollen
0%

10%

20%

30%

40%

percentage

Figuur 16

5.9

50%

60%

70%

80%

90%

100%

geen

gering/matig

hoog

zeer hoog

nvt

Instellingen met verblijf voor psychogeriatrische cliënten (N=49);
beoordeling aandachtsgebied Deskundigheid

Na circulaire inspectie meer aandacht voor veiliger gebruik onrustbanden
Meldingen van ernstige calamiteiten met onrustbanden in de gezondsheidszorg
waren voor de inspectie aanleiding om september 2008 de circulaire Preventie van
calamiteiten bij het gebruik van onrustbanden te verspreiden onder de directies en
raden van bestuur van zorgaanbieders.
n
Met een digitale vragenlijst onder de 304 zorgaanbieders met tenminste de functie
verblijf voor psychogeriatrische cliënten onderzocht de inspectie of de circulaire
leidde tot minder risico’s bij het veiliger gebruik van onrustbanden. De respons was
70%. In tabel 2 staan de resultaten.
Tabel 2
Resultaten van de digitale vragenlijst over het verantwoord en veilig gebruik van
onrustbanden bij 217 zorgaanbieders verpleging en verzorging van psychogeriatrische cliënten, mei en juni 2010
Percentage
Ja

Nee

Niet van toepassing

80

4

16

41

18

41

Aanwezigheid vastgesteld fixatieprotocol

75

8

17

Deskundigheidsbevordering vanaf medio 2008

49

13

38

55

13

32

Beleid gericht op verminderen gebruik van
onrustbanden
Standaard gebruik risico-inschatting bij fixeren
met onrustband

in veilig en verantwoord gebruik onrustband
Circulaire van inspectie heeft geleid tot

p

bijstelling van (kwaliteits-)beleid.

n
o
p

Pagina 44 van 64

Het aantal zorgaanbieders is gecorrigeerd voor onjuist of ten onrechte geadresseerden.
Bij de toelichting van de vragen bleek dat de categorie niet van toepassing betrekking had op zorgaanbieders
die geen onrustbanden (meer) gebruikten.
Vijf zorgaanbieders (=2%) gaven aan dat de circulaire Preventie van calamiteiten bij het gebruik van
onrustbanden niet bekend was.

o

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Uit de resultaten van de digitale vragenlijst bleek dat er in de psychogeriatrie actief
beleid was voor het verminderen/afbouwen van het gebruik van onrustbanden. Op
basis van een analyse van de toelichtingen bleek dat ten tijde van het invullen van
de vragenlijst 38% van de zorgaanbieders naar eigen zeggen een operationeel nonfixatiebeleid had. De circulaire van de inspectie over het veilig en verantwoord
gebruik van onrustbanden leidde bij 80% van de zorgaanbieders in de psychogeriatrie die onrustbanden gebruiken tot bijstelling van het beleid. Nagenoeg alle
zorgaanbieders beschikten over een fixatieprotocol als dat van toepassing was. Bij
18% van de zorgaanbieders was er niet standaard een risico-inschatting voor het
fixeren van een cliënt met een onrustband. Tot slot bleek uit de digitale vragenlijst
dat er bij 13% van de respondenten geen recente deskundigheidsbevordering van
personeel plaatsvond voor het veilig en verantwoord gebruik van onrustbanden.

Pagina 45 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

6

Beschouwing

Uit het onderzoek van de inspectie blijkt dat de instellingen in de gehandicaptenzorg
en de psychogeriatrische zorg sinds een aantal jaren hard bezig zijn met het terugdringen van vrijheidsbeperking. Dit is een ingewikkeld en langdurig proces. Er zijn
veel verbeterinitiatieven en ook besteden veel maatschappelijke organisaties en
overheidsinstanties aandacht aan dit onderwerp, maar de werkelijke vertaling moet
van de medewerkers en de cliënten (en hun vertegenwoordigers) komen. In de
dagelijkse praktijk is het altijd lastig veranderingen door te voeren. Medewerkers
hebben te weinig weet van alle ontwikkelingen op het gebied van het terugdringen
van vrijheidsbeperking of voelen zich niet voldoende gesteund door het management. Cliënten, en meestal hun vertegenwoordigers, zijn bang voor ingrijpende
veranderingen die risico’s mee lijken te brengen voor de cliënten.
Wezenlijke verandering vraagt om een cultuuromslag bij de Raden van Bestuur,
professionals en bij de cliënten en hun vertegenwoordigers. Een cultuuromslag kost
tijd en overtuigingskracht, immers vrijheid en veiligheid botsen in de zorgpraktijk
vaak met elkaar. De inspectie herkent en erkent deze dilemma’s. Tijdens haar
congres van 2009 Zorg voor Vrijheid, de volgende stap, heeft zij deze benoemd en
getracht oplossingen aan te dragen.
Door in haar conclusies meer de positieve aspecten van de uitkomsten uit het
onderzoek naar voren te halen, wil de inspectie het veld blijvend stimuleren. Liever
een glas halfvol, dan een glas half leeg. Juist deze attitude zorgde er namelijk voor
dat het denken over vrijheidsbeperking in het eerste decennium van het nieuwe
millennium een enorme vlucht nam. Vroeger was een pionier als Hans Houweling
een roepende in de woestijn als hij verkondigde onrustbanden af te schaffen.
Tegenwoordig schaart iedereen zich achter zijn ideeën en is het denken en handelen
gericht op het voorkomen van het gebruik van onrustbanden.
De inspectie wil het tempo om vrijheidsbeperking af te schaffen behouden. Dit
betekent dat het veld de komende jaren nieuwe interventiemethodes moet toepassen en zichtbaar moet maken hoe vaak zij welke vrijheidsbeperkende maatregelen nemen. Door verder te verbeteren en deze verbetering te registreren
kunnen we samen invulling geven aan de doelen van de intentieverklaring.

Pagina 47 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

7

Summary

In its 2008 report on the use of restrictive measures in residential careq, the Health
Care Inspectorate concluded that such measures were still being applied too
frequently in facilities for the mentally disabled and elderly patients with dementia.
The report, together with various initiatives intended to reduce the use of any
measures which restrict the patient’s freedom of movement, prompted the
Inspectorate and representative organizations of both patients and the professional
field to sign a ‘Declaration of Intent’. This document, dated 18 November 2008,
states the ambition of achieving a marked reduction in the use of all restrictive
measures within three years, with that of mechanical restraints such as straps
limited to the greatest extent possible.
The Inspectorate has since investigated whether care providers have indeed begun
to reduce their use of restrictive measures, and whether they are doing so in a
responsible manner. Between February and June 2010, the Inspectorate visited 49
residential care facilities for psychogeriatric patients and 51 locations providing
residential care for patients with a mental disability. An online questionnaire was
circulated among 414 care providers in both sectors.
The recent study reveals that all organizations are devoting close attention to the
use of restrictive measures. Staff have actively sought alternatives and have
succeeded in reducing the use of the more controversial measures. However, the
majority of care providers have yet to formulate any concrete objectives or targets.
The Inspectorate notes that all organizations strive to provide care in a
conscientious and responsible manner, and that there is a clear intention to reduce
the use of all forms of restrictive measure.
A comparison reveals that greater progress has been made by residential care
facilities for patients with a mental disability than in those caring for psychogeriatric
patients. This is due to higher staffing levels and the fact that staff are generally
better trained. Nevertheless, communication concerning the use of restrictive
measures was found to be better organized in the psychogeriatric sector.
The Inspectorate is not yet able to offer hard figures which confirm that the use of
restrictive measures has indeed been reduced in both sectors. The data gathered
using the online questionnaire does not offer the required degree of reliability
because respondents applied varying definitions and because there was some
disparity in the aggregation levels.
The Inspectorate therefore requests care providers, under the leadership of their
sector organizations, to develop a registration system which will offer a clear
indication of whether the required reduction in the use of restrictive measures is
indeed being achieved. This system should be in place by the end of 2011. In
addition, the alternative intervention method developed by the University of
Maastricht should be further developed and implemented in both sectors. The
recommendations made by the Inspectorate in 2008 will continue to apply in full
during the years ahead.

q Zorg voor vrijheid: Terugdringen van vrijheidsbeperkende maatregelen kán en moet [‘Care for freedom; a
reduction in the use of restrictive measures is both possible and necessary’]
Pagina 49 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Finally, the Inspectorate believes that its 2008 circular on the use of mechanical
restraints has done much to prevent serious incidents, given that over half of the
questionnaire respondents stated that the circular had prompted a revision of their
quality policy.

Pagina 50 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Literatuurlijst

1
2
3
4
5

6

Inspectie voor de Gezondheidszorg. Zorg voor Vrijheid; terugdringen van
vrijheidsbeperking kán en moet; november 2008.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Circulaire Preventie van calamiteiten bij het
gebruik van onrustbanden; 15 september 2008.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Congresbundel van het symposium Zorg
voor vrijheid van 18 november 2008; uitgebracht in 2009.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Congreskrant Zorg voor vrijheid ‘Samen
naar minder vrijheidsbeperking’; 2008.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Publicatie Kwaliteitskader ‘Zorg voor vrijheid
in de verstandelijk gehandicaptenzorg en verpleeg- en verzorgingshuiszorg’;
2008
Prof. Dr. Jan Hamers Universiteit Maastricht. Resultaten Exbelt; september
2010.

Pagina 51 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Bijlage 1

Beoordelingscriteria

Beoordeling beleidsnota
Aandachtsgebied: Randvoorwaarden
De organisatie heeft beleid vastgesteld inzake verantwoord toepassen vrijheidsbeperking en het beleid is gericht op
terugdringen vrijheidsbeperking. Dit beleid is bekend bij medewerkers en wordt conform uitgevoerd. Het beleid omvat
tenminste:


Beleidsnota terugdringen vrijheidsbeperking.



Scholingsplan verantwoord toepassen en terugdringen vrijheidsbeperking.



Afspraken/beleid over collectieve vrijheidsbeperking, zoals afsluiten ruimten en inzet niet-persoonsgebonden domotica.



Regeling/afspraken toezicht (indien van toepassing).



Veiligheid, onderhoud hulpmiddelen.
geen risico

gering / matig

hoog risico

zeer hoog risico
Op drie of meer

risico
Beleid verantwoord

Op alle onderdelen is

Op één onderdeel

Op twee onderdelen

toepassen en terug-

beleid vastgesteld, dit

ontbreekt beleid en/of

ontbreekt beleid

onderdelen ontbreekt

dringen vrijheids-

is bekend bij mede-

wordt het betreffende

en/of wordt het

beleid en/of wordt het

beperking.

werkers en wordt

beleid door

betreffende beleid

betreffende beleid door

conform uitgevoerd.

medewerkers niet

door medewerkers

medewerkers niet

uitgevoerd.

niet uitgevoerd.

uitgevoerd.

Beoordeling praktijksituatie
Aandachtsgebied: Preventief beleid
Vrijheidsbeperking moet een ultimum remedium zijn. Veel vormen van vrijheidsbeperking zijn te voorkomen door een goed
preventief beleid bestaande uit een visie op vrijheidsbeperking, signaleringsplannen en gebruik maken van risicotaxatie. Ook
oog hebben voor grenzen van zorg en leren van incidenten werkt preventief.
Het aandachtsgebied ‘preventief beleid’ bestaat uit de volgende onderdelen:


Risicotaxaties bij cliënten met valgevaar en/of agressief gedrag



Signalerings-/benaderingsplannen



Samenstelling van groepen



Analyse van (bijna-)incidenten met toepassingen van vrijheidsbeperking

geen risico

gering/ matig

hoog risico

zeer hoog risico

risico
Risicotaxaties bij

Er zijn protocollen val-

Er zijn wel proto-

Er zijn wel proto-

Er zijn geen proto-

cliënten met

preventie en probleem-

collen, maar dat

collen, maar risico-

collen valpreventie of

valgevaar en/of

gedrag. Individuele

wordt niet altijd

taxaties worden niet

probleemgedrag en

probleemgedrag

risicotaxaties zijn aan-

conform uitgevoerd

uitgevoerd in

risicotaxaties zijn

toonbaar aanwezig.

(bijvoorbeeld soms

gevallen waarin dat

afwezig.

geen risicotaxaties

duidelijk zinvol of

gebruikt).

nodig is.

Signaleringsplannen/

Een risicoanalyse leidt

Idem, maar niet

Een risicoanalyse

Er is geen aandacht

benaderingsplannen

altijd tot een signale-

systematisch.

leidt niet tot enige

voor risicoanalyse.

rings- of benaderings-

actie, beschreven in

Signalerings- of

plan om vrijheids-

het zorgplan.

benaderingsplan

beperking te voorkomen

ontbreken.

of af te bouwen.
Pagina 53 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

geen risico

gering/ matig

hoog risico

zeer hoog risico

risico
Samenstellen van de

Bij plaatsing van een

Bij plaatsing van een

Bij plaatsing van een

De groepssamen-

groepen

cliënt wordt rekening

cliënt wordt beperkt

cliënt wordt geen

stelling is zodanig dat

gehouden met de

rekening gehouden

rekening gehouden

cliënten zich onveilig

interactie tussen deze

met de interactie

met de interactie

voelen en risico’s

cliënt en anderen.

tussen deze cliënt en

tussen de cliënt en

lopen en hiervoor is

anderen.

anderen.

geen aandacht.

Analyse van (bijna)

(Bijna-)incidenten

Incidenten worden

Incidenten worden

Er is geen systeem

incidenten met

worden gemeld en

gemeld maar

niet altijd gemeld

voor het melden van

vrijheidsbeperking

leiden waar mogelijk/

verbeteracties zijn

en/of krijgen nooit

incidenten en/of

nodig tot aanpassingen

onbekend.

een verbeteractie.

niemand houdt zich er

van werkwijze/

aan.

omgeving.
Voor GZ, niet van

De separeerruimten en

De separeer- en

Er zijn belangrijke

Separeerruimten en

toepassing op

afzonderingsruimten

afzonderingsruimten

aanmerkingen over

afzonderingsruimten

verpleeg- en

zijn veilig en worden na

zijn niet geheel veilig

de veiligheid, hygiëne

zijn niet veilig en

verzorgingshuizen.

gebruik gecontroleerd

en/of schoon, maar

en/of bruikbaarheid

worden niet syste-

Veiligheid van de

op veiligheid en

hiervoor is aandacht.

van separeer- en

matisch gecontroleerd

afzonderingsruimten/

hygiëne.

afzonderingsruimten.

separeerruimten

op veiligheid, hygiëne
en bruikbaarheid.

Aandachtsgebied: Zorg als proces
Of het nu gaat om de besluitvorming, de evaluatie of de toekomst van een cliënt: Hulpverleners moeten voortdurend stil
staan bij de vormen van vrijheidsbeperking die worden toegepast. Vrijheidsbeperking moet in een tijdsperspectief worden
geplaatst: Wat eens is afgesproken hoeft niet altijd te blijven gelden. Zorg als proces betekent ook dat hulpverleners
vooruitkijken, leren van incidenten en nadenken over alternatieven en het afbouwen van vrijheidsbeperking.
Het aandachtsgebied ‘zorg als proces’ is onderverdeeld in drie onderdelen:


Besluitvorming over toepassen vrijheidsbeperking



Inzet alternatieven voor de toepassing van vrijheidsbeperking



Regelmatige evaluatie van de toegepaste vrijheidsbeperking(en)
geen risico

gering / matig

hoog risico

zeer hoog risico

risico
Besluitvorming over

Besluitvorming over

Besluitvorming is

Besluitvorming is niet

Geen betrokkenheid

vrijheidsbeperking

vrijheidsbeperking vindt

geregeld, maar

duidelijk; besluit-

arts en/of MDO bij

aantoonbaar

wordt niet (altijd)

vorming niet via MDO.

multidisciplinair plaats.

conform/goed

Er wordt aantoonbaar

Alternatieven

Alternatieven voor

Alternatieven voor

gezocht naar

worden soms in-

vrijheidsbeperking zijn

vrijheidsbeperking

alternatieven voor

gezet, maar nog

niet zichtbaar

worden niet gezocht.

vrijheidsbeperking.

onvoldoende.

uitgeprobeerd.

Evalueren/afbouw

Er is aantoonbaar dat

Evaluatie en/of

Evaluaties vinden

Er vinden geen

vrijheidsbeperkingen

regelmatig wordt

afbouw vindt plaats,

plaats, maar resulta-

evaluaties plaats en er

geëvalueerd en

maar is niet terug te

ten worden niet ver-

is geen gerichtheid op

gestreefd wordt naar

vinden in de

taald in afbouw van

het afbouwen van de

afbouw en alternatieven

dossiers/

vrijheidsbeperkingen

vrijheidsbeperkingen.

voor vrijheidsbeperking.

zorgplannen.

en staan niet in

besluitvorming over
vrijheidsbeperking.

toegepast.
Inzet alternatieven

dossier/ zorgplan.

Pagina 54 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Aandachtsgebied: Communicatie
Communicatie betekent communiceren over vrijheidsbeperking, waaronder toepassingen en alternatieven, met alle
betrokken partijen (teamleden en (externe) deskundigen), luisteren naar cliënten en hun vertegenwoordigers en ook het
observeren en interpreteren van gedrag van een cliënt.
Het aandachtsgebied “communicatie” bestaat uit drie getoetste onderdelen:


Inbreng van de (vertegenwoordiger van de) cliënt in het individueel zorgplan



Multidisciplinaire samenwerking en afstemming



Voorlichting aan de cliënt en vertegenwoordigers over rechtspositie
geen risico

gering / matig

hoog risico

zeer hoog risico

risico
Inbreng van de cliënt

Het is zichtbaar (in het

Volgens personeel

Overleg is niet terug

Er vindt geen overleg

en/of de vertegen-

zorgplan en de dossiers)

én cliëntenraad

te vinden in dossier

plaats met de cliënt

woordiger

dat is overlegd met de

wordt met de cliënt

en vindt onvoldoende

en/of de vertegen-

cliënt (en/of de ver-

vooraf overlegd,

plaats.

woordiger.

tegenwoordiger)

maar dit is niet
zichtbaar in
dossier/ zorgplan.

Afstemming tussen

Bij overleg over

Afstemming tussen

Er is geen arts en

Van enige afstemming

disciplines over

vrijheidsbeperking zijn

disciplines vindt

voor GZ geen

over toepassen

vrijheidsbeperking

de benodigde disciplines

plaats maar kan

gedragsdeskundige

vrijheidsbeperking

(in ieder geval een arts

verbeterd worden.

betrokken bij de

tussen disciplines is

en bij de gz ook een

besluitvorming over

geen sprake.

gedragsdeskundige)

vrijheidsbeperking.

betrokken.
Voorlichting aan

Cliënten hebben de

Idem, maar er is

Alleen informatie

Geen schriftelijke

cliënten en/of

beschikking over

niet goed geregeld

beschikbaar over één

informatie beschik-

vertegenwoordigers

voorlichtingsmateriaal

wie zorgt dat de

van deze onder-

baar over beleid

over vrijheids-

m.b.t. hun positie in de

cliënten en de

werpen of inadequate

vrijheidsbeperking en

beperking en de

instelling, beleid

vertegenwoordigers

informatie of

rechtspositie cliënt.

klachtenprocedure

vrijheidsbeperking en de

de informatie

informatie die niet te

klachtenprocedure. De

krijgen en kennen.

informatie is te begrijpen

begrijpen is voor de
doelgroep.

voor de doelgroep.

Aandachtsgebied: Verantwoording
Elke vorm van vrijheidsbeperking moet verantwoord worden naar alle betrokken partijen en vastgelegd worden in het
zorgplan. Het uitgangspunt is dat hulpverleners terughoudend moeten zijn als het vrijheidsbeperking betreft en bewust
moeten nadenken over de doelen en beoogde effecten, voordat zij besluiten om vrijheidsbeperking toe te passen. Elke
maatregel moet voldoen aan criteria van subsidiariteit, proportionaliteit en doelmatigheid.
Verantwoording betekent ook dat de instelling een open cultuur kent als het gaat om het aanspreken van collega’s. De vraag
“Waarom pas jij deze maatregel toe?” zou dan bijvoorbeeld tussen collega’s besproken moeten worden.
Het aandachtsgebied “verantwoording” bestaat uit de volgende getoetste onderdelen:


In het zorgplan staan reden van de toepassing van vrijheidsbeperking, alternatieven en evaluatietermijnen



Toepassing vrijheidsbeperking is subsidiair, proportioneel en doelmatig



Open cultuur binnen de instelling/instelling

Pagina 55 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

geen risico

gering / matig

hoog risico

zeer hoog risico

risico
Vrijheidsbeperking in

Vrijheidsbeperking is in

Vrijheidsbeperking is

Vrijheidsbeperking is

Vrijheidsbeperkingen

het zorgplan

zorgplan vermeld met

vermeld in zorgplan

sec vermeld;

zijn in het zorgplan

reden, alternatieven,

en wordt zichtbaar

evaluaties en

niet/onvoldoende

evaluatietermijnen,

geëvalueerd, beperkt

alternatieven

terug te vinden.

overleg (en

aandacht voor alter-

onzichtbaar of

instemming) cliënt.

natieven en afbouw.

afwezig.

Toepassing

Toepassingen zijn in

Toepassingen zijn

Toepassingen zijn op

Toepassingen zijn

vrijheidsbeperking

verhouding met het

min of meer in

onderdelen niet

disproportioneel, niet

subsidiair,

doel, hebben minste

verhouding met doel,

subsidiair,

effectief en hebben

proportioneel en

nadeel voor cliënt en

subsidiair en

disproportioneel en/of

ernstig nadeel voor

doelmatig

zijn effectief.

proportioneel, maar

niet gericht op doel.

cliënt en hiervoor is

hieraan wordt

geen aandacht.

beperkt aandacht
besteed.
Cultuur

Vrijheidsbeperking is

Over vrijheids-

Vrijheidsbeperking

Over toepassen

regelmatig gespreks-

beperking kan wel

wordt toegepast,

vrijheidsbeperking is

onderwerp, bijvoor-

worden gesproken,

omdat dat zo besloten

geen discussie

beeld via intervisie/

maar er is geen

is.

(mogelijk).

intercollegiale toetsing.

ruimte/tijd voor
intervisie/ intercollegiale toetsing.

Aandachtsgebied: Deskundigheid
Deskundigheid ligt aan de basis van alle aandachtsgebieden; zonder deskundigheid kunnen medewerkers niet goed
communiceren over vrijheidsbeperking en zijn zij onvoldoende in staat het aantal toepassingen verantwoord terug te
dringen. Deskundig personeel is in staat om de gevraagde ondersteuning te bieden aan cliënten, voldoet aan de eisen die
door de instelling aan de functie(s) worden gesteld, is waar nodig bekwaam en bevoegd om vrijheidsbeperking uit te
oefenen, heeft inzicht in de risico's die samenhangen met het toepassen van vrijheidsbeperking en is op de hoogte van
mogelijke alternatieven voor vrijheidsbeperking. Deskundigheid wordt op peil gehouden door scholing en regelmatig bij het
thema vrijheidsbeperking stil te staan door middel van intervisie en reflectie. Attitude en bejegening zijn hierbij belangrijke
aspecten. De organisatie schept hiertoe de voorwaarden. Vermeden wordt dat vrijheidsbeperking moet worden toegepast
vanwege onvoldoende personeel.
Het aandachtsgebied “deskundigheid” bestaat uit de volgende getoetste onderdelen;


Voldoende personeel



Bekwaam personeel



Intervisie en reflectie van medewerkers



Aandachtsfunctionaris of commissie gericht op terugdringen vrijheidsbeperking



Protocollen voor toepassen vrijheidsbeperking
geen risico

gering/matig

hoog risico

zeer hoog risico

risico
Voldoende personeel

De personele bezetting

De continuïteit van

Er is een minimale

Er is een personeels-

is voldoende en de

zorg is geborgd maar

personeelsbezetting

tekort met als gevolg

continuïteit van zorg is

de personeel-

waardoor er knel-

dat de continuïteit van

geborgd.

bezetting is

punten ontstaan in de

zorg niet is geborgd

kwetsbaar.

continuïteit van zorg.

en vrijheidsbeperking
moet worden
toegepast.

Pagina 56 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

geen risico

gering/matig

hoog risico

zeer hoog risico

risico
Bekwaam personeel

Het personeel is

Idem, maar slechts

Het personeel is

Het personeel is

voldoende geschoold en

één van de twee

onvoldoende

onvoldoende

deskundig en weet hoe

elementen is

geschoold en heeft

geschoold en heeft

om te gaan met

voldoende geregeld.

onvoldoende kennis

onvoldoende kennis

vrijheidsbeperking en

van de risico’s van

van de risico’s van

de risico’s daarvan.

vrijheidsbeperking.

vrijheidsbeperking.
Dit leidt tot zichtbare
risico’s voor de cliënt.

Intervisie en reflectie

Er is voldoende en

Intervisie en reflectie

Er is beperkte

Er is geen ruimte/

voor de medewerkers

structureel de

zijn wel geregeld

mogelijkheid voor

mogelijkheid voor

mogelijkheid voor de

maar niet

intervisie en reflectie.

intervisie en reflectie.

medewerkers voor

structureel.

intervisie en reflectie
Aandachtsfunctionaris

Er is een commissie of

Er is een commissie

Er is een commissie

Er is geen commissie

of commissie voor

aandachtsfunctionaris

of aandachts-

of aandachts-

of aandachts-

vrijheidsbeperking

die systematisch de

functionaris maar

functionaris, maar die

functionaris om de

kwaliteit van

het personeel hoort

bewaakt niet

kwaliteit te bewaken,

vrijheidsbeperkingen

daar weinig van.

systematisch de

het beleid te begelei-

bewaakt en adviezen

kwaliteit en geeft

den en richting te

geeft.

geen adviezen.

geven.

Toepassing

Protocollen zijn

Protocollen worden

Protocollen zijn

Protocollen zijn niet

protocollen voor

aanwezig, zijn bekend,

niet altijd gebruikt

onvoldoende bekend

aanwezig.

vrijheidsbeperking

worden gebruikt en

en/of zijn niet in

bij medewerkers en

systematisch

voldoende mate

worden niet conform

geëvalueerd.

aanwezig (bijv.: wel

uitgevoerd.

procedure, geen
uitvoeringsprotocollen).

Pagina 57 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Bijlage 2

Handhavingsplan en follow-up thematisch
toezicht Terugdringen vrijheidsbeperking

r

Bij het opstellen van het handhavingplan is het IGZ-handhavingskader gebruikt.
De aandachtsgebieden van het toezichtbezoek betreffen: randvoorwaarden, zorg als
proces, communicatie, verantwoording, deskundigheid en preventief beleid. Een
aandachtsgebied kan meer onderdelen bevatten. De beoordeling geschiedt op
risicocategorieën. Deze zijn: geen risico, gering tot matig risico, hoog risico, zeer
hoog risico.
Na elk inspectiebezoek geeft de inspecteur, bij betrokkenheid van een toezichtmedewerker in samenspraak met de toezichtmedewerker, een oordeel over ieder
getoetst onderdeel van het instrument verantwoord terugdringen van vrijheidsbeperking.
Handhaving
Per getoetst onderdeel geldt het volgende:
Bij beoordelingen geen tot maximaal twee beoordelingen op
gering/matig risico wordt geen plan van aanpak gevraagd. De voortgang in
de (verdere) verbetering van de zorg is een gespreksonderwerk bij het
eerstvolgende bezoek.
Bij beoordelingen geen en drie tot vijf beoordelingen gering-matig
risico, maar geen beoordelingen op hoog of zeer hoog risico wordt een
plan van aanpak gevraagd, dat dient voor intern gebruik en dat verder niet
wordt beoordeeld door inspectie. De voortgang in de (verdere) verbetering van
de zorg is een gespreksonderwerp bij het eerstvolgende bezoek.
Bij één of meer beoordelingen op hoog risico en/of meer dan vijf
beoordelingen op gering/matig risico wordt een plan van aanpak gevraagd dat
wordt beoordeeld door de inspectie. Een follow-up waarbij de resultaten van het
plan van aanpak worden beoordeeld zal plaatsvinden in 2011 (schriftelijk, FUbezoek of gesprek ).
Bij zeer hoog risico op een of meer onderdelen wordt het toezicht
geïntensiveerd voor dit zorgonderdeel, op basis van een plan van aanpak. In
ieder geval wordt in de tweede helft van 2010 een FU-bezoek afgelegd om de
resultaten van het plan van aanpak te toetsen.
Als een derde of meer van de getoetste onderdelen hoog risico en zeer hoog
risico scoort, dan is het dringende advies om deel te nemen aan het Ban
de Band project van Zorg voor Beter.
Vervolgtoezicht
De risico-inschattingen op de toezichtonderdelen gezamenlijk bepalen de intensiteit
van het vervolgtoezicht.
Onmiddellijke maatregelen bij één of meer scores zeer hoog risico of zeer
risicovolle situaties die aangetroffen worden tijdens het bezoek. De
programmaleider, de accounthouder en de projectleider bepalen in overleg welke
vorm van intensiever toezicht wordt ingesteld. Dit kan inhouden binnen zes
maanden een FU bezoek.
Normen staan in het beoordelingskader en toetsingskader. De
beoordelingsvariabelen en wegingsfactoren zijn beschreven in het IGZhandhavingskader.

r
Pagina 58 van 64

Zie www.igz.nl

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Inschakelen jurist
Als er het voornemen is tot het instellen van Verscherpt toezicht, na besluitvorming
door accounthouder, projectleider, programmaleider en hoofdinspecteur, wordt een
jurist ingeschakeld. Dit betreft de situaties waarbij zeer risicovolle situaties voor
cliënten zijn aangetroffen, directe maatregelen niet of onvoldoende worden
genomen, een plan van aanpak uitblijft of het plan van aanpak niet tot substantiële
verbetering leidt.
Bij hoog risico op één of meer onderdelen follow-up in 2011 (schriftelijk, FUbezoek of gesprek).
Als uit de analyse van de kwaliteitsindicatoren van VV of de web based survey in GZ
en V & V blijkt dat er instellingen zijn waarbij mogelijk sprake is van hoge risico’s
dan worden die instellingen meegenomen in het plan van aanpak en projectplan van
2011.
Rapportage van de bezoeken
Voordat de conceptrapporten naar de instellingen worden gestuurd, worden de
conceptrapporten voor een toets op consistentie van de beoordelingen voorgelegd
aan een projectgroeplid. Indien bij de praktijksituaties een of meer aspecten een
zeer hoog risico scoren, dan wordt het conceptrapport ook voor een toetsing naar de
programmaleider en de projectleider gestuurd voordat het naar de instelling gaat.
Plan van aanpak
Niet binnen gestelde termijn ontvangen
Als het Plan van Aanpak niet binnen de gestelde termijn is aangeleverd, verstuurt
de inspecteur binnen 2 weken na het verstrijken van de termijn een rappelbrief aan
de Raad van Bestuur van de instelling, waarin hij vraagt om alsnog binnen 3 weken
een Plan van Aanpak aan te leveren. Komt ook hier geen reactie op, dan belt de
inspecteur binnen 2 weken na het verstrijken van de 2e termijn met de Raad van
Bestuur van de instelling om te informeren of er een bijzondere reden is (overmacht) waarom de instelling de afspraken niet kan nakomen. Als na dit telefonische
contact nog steeds niet binnen 1 week een Plan van Aanpak is aangeleverd, dan
verstuurt de inspecteur binnen 2 weken een brief naar de instelling waarin de
inspectie constateert dat de instelling weigert mee te werken aan verbetering van
de kwaliteit van zorg, terwijl er door de inspectie één of meer hoge risico’s zijn
geconstateerd. De inspecteur wijst erop dat verscherpt toezicht ingesteld wordt en
dat, indien dat geen resultaat heeft, handhavingsmaatregelen zullen volgen.
Plan van Aanpak beoordelen
Als het Plan van Aanpak ontvangen is, beoordeelt de inspecteur het Plan van
Aanpak binnen 2 weken aan de hand van het instrument Terugdringen
Vrijheidsbeperking en veldnormen.
Plan van Aanpak niet voldoende
Als de inspecteur oordeelt dat het Plan van Aanpak niet voldoende is, vraagt hij
(binnen 2 weken) schriftelijk aan de instelling om binnen 3 weken aanvullingen te
verstrekken. Hij meldt dat een Follow-up bezoek tot de mogelijkheden behoort. Als
het nieuwe Plan van Aanpak niet binnen 3 weken ontvangen is, wordt (binnen 2
weken) een rappelbrief gestuurd.
Als daarna na 1 week nog geen Plan van Aanpak is ontvangen, dan belt de
inspecteur met de instelling om te informeren of er een bijzondere reden is
(overmacht) waarom de instelling de afspraken niet kan nakomen.
Als na dit telefonische contact nog steeds geen Plan van Aanpak is aangeleverd, dan
verstuurt de inspecteur binnen 2 weken een brief naar de instelling waarin
Pagina 59 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

geconstateerd wordt dat de instelling weigert mee te werken aan verbetering van de
kwaliteit van zorg, terwijl er door de inspectie één of meer hoge risico’s zijn
geconstateerd. De inspecteur wijst erop dat verscherpt toezicht ingesteld wordt en
dat, indien dat geen resultaat heeft, handhavingsmaatregelen zullen volgen.
Als het nieuwe Plan van Aanpak wel binnen 3 weken is ontvangen, maar weer niet
voldoende is, dan constateert de inspecteur in een brief (binnen 2 weken) dat de
instelling niet of onvoldoende in staat is om de kwaliteit van zorg te verbeteren,
terwijl er één of meer hoge risico’s door de inspectie geconstateerd zijn. Hij legt een
onaangekondigd bezoek af of kondigt per brief een follow-up bezoek met datum en
tijd (binnen 4 weken) aan en wijst op de consequenties van onvoldoende actie,
zoals verscherpt toezicht.
Plan van Aanpak wel voldoende
Als de inspecteur het Plan van Aanpak wel als voldoende beoordeelt aan de hand
van het instrument dan bevestigt de inspecteur dit schriftelijk en vraagt hij (binnen
3 weken na ontvangst van het Plan van Aanpak) om een schriftelijke voortgangsrapportage na 3 maanden aan te leveren.

Pagina 60 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Bijlage 3

Bezochte instellingen

Verpleeg- en verzorgingshuizen
Zorgaanbieder

Instelling

Plaats

Stichting Woon- en Zorgcentrum de Nieuwpoort

Zorgcentrum de Nieuwpoort

ALKMAAR

Zorggroep Almere

Verzorgingshuis De Kiekendief

ALMERE

Amsta

Zorgcentrum Nellestein

AMSTERDAM

Evean Zorg Amsterdam

Verpleeghuis Evean Eduard Douwes Dekker

AMSTERDAM

Zorggroep Hof en Hiem

Zorgcentrum Talma Hiem

BALK

Stichting Verpleging en Verzorging De Archipel

Verpleeghuis De Kanidas

BEST

Stichting Elisabeth

Zorg- en Behandelcentrum Elisabeth

BREDA

Stichting Huize Ruitersbos

Woon- en Zorgcentrum Ruitersbos

BREDA

Stichting Land van Horne

Zorgcentrum Mariënburght

BUDEL

Zorggroep Fivelland

Woon- en Zorgcentrum BetingeStaete

DELFZIJL

Stichting Zorggroep Oldael

Verzorginshuis Oldeslo

DEN HAAG

Zorggroep Solis

Woonzorg- en revalidatiecentrum PW Janssen

DEVENTER

Zorgcombinatie Noorderboog

Verpleeghuis Jan Thijs Seinenhof

DIEVER

Stichting Maria-Oord

Verpleeghuis Maria-Oord

DONGEN

Stichting Het Parkhuis

Verpleeghuis Het Parkhuis

DORDRECHT

Zorggroep Tangenborgh

Woon- en Zorgcentrum De Schans

EMMEN

Carint Reggeland Groep

Woon- en Zorgcentrum De Stoevelaar

GOOR

Stichting Sutfene

Woon-en zorgcentrum De Borkel

GORSSEL

Stching Zorgpartners Midden-Holland

Verpleeghuis Bloemendaal

GOUDA

ZZG Zorggroep

Verpleeghuis Irene Dekkerswald

GROESBEEK

Lentis

Verpleeghuis 't Blauwbörgje

GRONINGEN

Stichting Hervormde Diaconale Huizen

Verpleeghuis Janskliniek

HAARLEM

Stichting IJsselheem Holding

Verpleeghuis Myosotis

KAMPEN

Stichting Ouderenzorg Kapelle

Zorgcentrum Cederhof

KAPELLE

Meandergroep Zuid-Limburg

Verpleeghuis De Dormig

LANDGRAAF

Stichitng Careaz

Woon- en Zorgcentrum Antoniushove

LICHTENVOORDE

De Vechtstreek Zorggroep

Woon- en Zorgcentrum 't Kampje

LOENEN A/D VECHT

Maria Dommer Stichting

Woon- en Zorgcentrum Maria Dommer

MAARSSEN

Stichting Argos Zorggroep

Verpleeghuis DrieMaasHave

MAASSLUIS

Zorgaanbieder

Instelling

Plaats

Stichting Woonzorgcentrum De Beyart

Woon- en Zorgcentrum De Beyart

MAASTRICHT

Ittmannshof, Stichting

Verzorgingshuis Ittmannshof

NUNSPEET

BrabantZorg

Verpleeghuis Vita Nova

OSS

Stichting Groenhuysen

Verpleeghuis Oostkwartier

OUDENBOSCH

Stichting Zorgorganisatie Het Hoge Veer

Zorgcentrum voor ouderen Het Hoge Veer

RAAMSDONKVEER

Avoord Zorg en Wonen

Woon- en Zorgcentrum Rijserf

RIJSBERGEN

Stichting De Stromen Opmaat Groep

Verpleeghuis Smeetsland

ROTTERDAM

Pagina 61 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Zorgaanbieder

Instelling

Plaats

Stichting Laurens

Verzorgingshuis Maasveld

ROTTERDAM

Stichting Sonneburgh

Verzorgingshuis Ravenswaard

ROTTERDAM

Stichting Prtotestantse Bejaardenzorg Eiland
Tholen En Sint Philipsland

PC Zorgcentrum De Schutse

SINT ANNALAND

De Zorggroep

Woon- en Zorgcentrum Bergh

ST. ODILIËNBERG

Trimenzo

Verzorgingshuis Sint Martinushof

TWELLO

SHBU-Zorgcentra

Woon- en Zorgcentrum Zuylenstede

UTRECHT

Stichting Aveant

Verpleeghuis Tamarinde

UTRECHT

Regionale Stichting Zorgcentra De Kempen

Zorgcentrum Merefelt

VELDHOVEN

Stichting Vughterstede

Woon- en Zorgcentrum Theresia

VUGHT

Stichting Oosterlengte

Woon-en zorgcentrum 't Vondelhuys

WINSCHOTEN

Stichting Hoven

Verpleeghuis De Twaalf Hoven

WINSUM

Stichting Hervormd Centrum Pennemes

Hervormd Centrum Pennemes

ZAANDAM

Zorgcombinatie Zwolle

Woon- en Zorgcentrum De Esdoorn

ZWOLLE

Zorgaanbieder

Instelling

Plaats

Ons Tweede Thuis

Instelling Hortensialaan

AALSMEER

AMSTA

Instelling Haag en Veld 50 A/B

AMSTERDAM

Cordaan

Instelling De Werf, Werktuigstraat 24

AMSTERDAM

Leger Des Heils

Instelling Fasehuis 't Gein, Vianenstraat 2

AMSTERDAM

Trajectum Oost

Instelling Zeuvenakkers, Aekingaweg 4

APPELSCHA

Vanboeijen

Instelling Havikstraat 16 (tijdelijk Veldweg 27)

ASSEN

Amerpoort

Instelling Pompstraat 1

BAARN

De Hartekamp Groep

Instelling Vennenlaan 1+ 11

BEVERWIJK

Zideris

Instelling Massijslaan 12-28

BILTHOVEN

Zorgaanbieder

Instelling

Plaats

Zorg Stichting Vivence

Instelling Slotlaan 3

BORCULO

Stichting Radar

Instelling Jacintahof

BRUNSSUM

Abrona

Instelling Zuiderbreedte 4

DE MEERN

Stichting ORO

Instelling Vennen 2

DEURNE

Fatima

Instelling Het Fraterhuis

DIDAM

Philadelphia Zorg

Instelling Jozefklooster

DRIEBERGEN

Lievegoed Zorggroep

Instelling Salvia, Welgelegenlaan 26-28

DRIEBERGEN

Lunet zorg

Instelling De Donksbergen

EERSEL

AveleijnSDT

Instelling De Groene Bogen

ENSCHEDE

Stichting Daelzicht

Instelling WBC Lindenheuvel

GELEEN

Gemeenschap De Ark

Instelling Huis Manna en de Waterput,
Gloucesterstraat 34

GOUDA

Gehandicaptenzorg

De Waerden

Instelling Zesstedenweg 184-186

GROOTEBROEK

Stichting Z.O.N.

Instelling Erve Woldhuis

HENGELO

Pagina 62 van 64

Cultuuromslag terugdringen vrijheidsbeperking bij kwetsbare groepen in langdurige zorg volop gaande |
december 2010

Zorgaanbieder

Instelling

Plaats

Esdégé Reigersdaal

Instelling Rosario

HOOGKARSPEL

s Heeren Loo

Instelling Raadhuis

KOEDIJK

Philadelphia Zorg

Instelling Nieuw Buitenzorg, Merelstraat 201203

LEIDERDORP

Sjaloom Zorg

Instelling Juliana van Stolberglaan 58

MIDDELHARNIS

Stichting Zuidwester

Instelling Hollands Diep 9

MIDDELHARNIS

Ipse De Bruggen

Instelling Ficus 5

NIEUWVEEN

Stichting De Driestroom

Instelling De Gildekamp 30-41

NIJMEGEN

Het Raamwerk

Instelling Duinrand 12

NOORDWIJKERHOUT

ASVZ

Instelling Willem de Zwijgerlaan 58

OISTERWIJK

Koraalgroep

Instelling De Hondsberg

OISTERWIJK

Karakter

Multi Functioneel Centrum LVG

OOSTERBEEK

Gemiva

Instelling Agathahuis

OOSTVOORNE

Stichting Prisma

Instelling Raamsdonksveer

RAAMSDONKVEER

ASVZ

Instelling Witburch 2a

RHOON

Zonnehuizen

Instelling Elivagar

ROGGEL

De Trans

Instelling Veldrits 5 (a)

ROLDE

Orthopedagogisch Centrum Brabant

Instelling Roosendaal

ROOSENDAAL

Stichting Cello

Instelling De Binckhorst

ROSMALEN

Stichting Pergamijn

Instelling Watersley

SITTARD

Cavent

Instelling De Grutto, Gruttostraat 110

STRIJEN

Stichting Tragel

Instelling IJsselhof, Rivierenpark 81-82 en 86

TERNEUZEN

Amarant

Instelling Daniël de Brouwerpark

TILBURG

Stichting De Zijlen

Instelling Sintmaheerdt, Spant 1

TOLBERT

Zorgaanbieder

Instelling

Plaats

Passerel

Instelling wooncluster Twello, van Limburg
Stirumstraat 28-30

TWELLO

Stichting Urtica

Instelling Urtica De Vijfsprong, Reeoordweg 2a

VORDEN

Stichting Arduin

Instelling Prelaatweg 6

WESTKAPELLE

Stichting SDW

Instelling Lindenberg

WOUW

Odion

Instelling Count Basie, Purmerweg 19A

ZAANDIJK

Promens Care

Instelling De Zetstee

ZUIDLAREN

Pagina 63 van 64

Inspectie voor de Gezondheidszorg

Bijlage 4

Intentieverklaring

IGZ 10-53; 2000 exemplaren
Pagina 64 van 64