Monumenten
van de prille
welvaartsstaat
Selectievoorstel Beschermingsprogramma
Wederopbouw 1959 - 1965
Adviesaanvraag door de minister van OCW
aan de Raad voor Cultuur 2013

Monumenten
van de prille
welvaartsstaat
Selectievoorstel Beschermingsprogramma
Wederopbouw 1959 - 1965
Adviesaanvraag door de minister van OCW
aan de Raad voor Cultuur 2013

Adviesaanvraag aan de Raad voor Cultuur
In de Beleidsregel aanwijzing beschermde monumenten 2009 is aangekondigd dat een Beschermingsprogramma voor
monumenten uit de periode 1959-1965 zal worden opgesteld. Bijgaand ontvangt u het concept van dit programma.
Graag vraag ik u mij uiterlijk in juni van dit jaar hierover te adviseren.
Na vaststelling van het Beschermingsprogramma zal ik de procedure zoals beschreven in de Monumentenwet 1988
starten om de bescherming daadwerkelijk te realiseren. Deze procedure voorziet ook in een advies van de Raad per
individuele monumentaanwijzing. Aangezien de Raad thans in de gelegenheid is om over het gehele programma
(inclusief alle onderdelen) te adviseren, spreek ik de hoop en verwachting uit dat we dit juridisch voorgeschreven
vervolg op eenvoudige wijze (administratief ) kunnen afhandelen.

De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
dr. Jet Bussemaker

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 3

4 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Inleiding
Monumenten van de prille welvaartsstaat:
Nederland 1959-1965
Achtergrond
De Wederopbouw van het zwaar gehavende Nederland in en na de
Tweede Wereldoorlog was een prestatie van formaat. Steden en
dorpen herrezen uit het puin dankzij krachtige samenwerking en
een sterke centrale sturing. Aanvankelijk lag het accent vooral op
het herstel van de oorlogsschade in de kernen, infrastructuur en
productiecentra (landbouw en industrie) en herstel van de handel.
De Amerikaanse Marshallhulp (1948-1952) gaf een belangrijke boost
voor het herstelproces en de acceptatie van zowel schaalvergroting
als een strakke regie over de bouwplanning, met een zwaar accent
op industrialisatie. Het land werd fysiek opengelegd dankzij
nieuwe wegen, dammen en bruggen en cultureel door de opkomst
van de televisie en het beleid van cultuurspreiding en breed
onderwijs. De verhoopte ‘doorbraak’ in het vooroorlogse stelsel
van ‘zuilen’ op levensbeschouwelijke grondslag bleef echter uit,
hoewel in de kunsten steeds meer experimenten met nieuwe
vormen en middelen plaatsvonden die spotten met tradities en die
een optimistisch vrijheidsideaal verbeeldden. De Cobra-beweging
(1948-1951), met onder andere Karel Appel, was hiervan de
voorhoede.
De bestrijding van de woningnood kwam eerst langzaam op gang,
vanwege de schaarste aan materialen en financiering. Vanaf de
jaren ’50 werden steeds meer woningen gerealiseerd, deels dankzij
systeem- en repetitiebouw. Overal in het land ontstonden
‘wederopbouwwijken’ met veel openbaar groen en beeldbepalende wijkvoorzieningen als kerken, scholen en winkels in zowel
traditionalistische als modernistische trant, of in de juist voor deze
periode zo karakteristieke ‘Shake Hands’ architectuur die beide
aspecten in zich wilde verenigen. Architect Willem van Tijen
noemde dit ‘het huwelijk van baksteen en beton’. Maar vele
tegenstellingen bleven, zowel in de architectuur als in de politiek.
De opeenvolgende ‘rooms-rode’ coalities hadden niet alleen de
aanzet gegeven voor de vorming van de vroeg-naoorlogse
verzorgingsstaat (invoering AOW) en de overlegeconomie
(oprichting SER). Zij zorgden ook voor een nieuwe internationale
oriëntatie. Enerzijds werden Nederlands-Indië en Nieuw-Guinea
losgemaakt van het koninkrijk en kregen Suriname en de Antillen
een zelfstandige status. Anderzijds trad Nederland toe tot de
transatlantische NAVO en de Europese Gemeenschap van Kolen en
Staal (later EEG en nu EU) en daarmee tot het West-Europees
machtsblok. De handel met West-Duitsland werd hersteld, maar
ten opzichte van het communistische Oostblok ontstond verwijdering, zoniet vijandigheid. De hiermee gepaard gaande Koude
Oorlog vereiste een omvangrijk defensie-apparaat en vele
mobilisatie- en schuilvoorzieningen voor de burgerbevolking.
Eind 1958 kwam een einde aan de reeks regeringen met steeds de
socialist Willem Drees in een sleutelrol. Het jaar 1958 beëindigt,

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

achteraf gezien, tevens de eerste fase van de Wederopbouwperiode
(1940-1958). Uit dit tijdvak van Herrezen Nederland wees de
toen­malig Cultuurminister Ronald Plasterk in 2007 een honderdtal
‘topmonumenten’ aan voor wettelijke bescherming, gebundeld in
een boekwerk.
De nu gepresenteerde serie ‘topmonumenten’ uit de tweede fase
van de wederopbouwperiode (1959-1965), gekenmerkt door de
prille vorming van de welvaartsstaat in de schaduw van de Koude
Oorlog, is te beschouwen als een vervolg op de eerste selectie. Zij
herinneren stuk voor stuk aan de veelzijdige geschiedenis, cultuur,
architectuur en kunst van vroeg-naoorlogs Nederland en zijn het
waard om dat op lange termijn te blijven doen. De selectie is echter
geen ‘canon’, omdat essentiële toonbeelden en mijlpalen
ontbreken: hetzij omdat een bijzonder topmonument tussentijds
al is beschermd (zoals de Euromast te Rotterdam), hetzij omdat de
potentiële topmonumenten voortijdig zijn afgebroken dan wel
aangetast. Dit verlies geldt met name voor kerkgebouwen, destijds
de voornaamste markeringspunten in de wederopbouwwijken.
Deze behoorden zowel tot de traditionalistisch georiënteerde
‘Bossche School’ als de modernistische stromingen, die vaak de
toepassing van gewapend beton openlijk toonden en vooruit­
strevende kunstenaars inschakelden. Het verdwenen erfgoed van
de Wederopbouw bestaat nog slechts in foto’s en persoonlijke
herinneringen. Van het resterende erfgoed is nu een zeer gelimiteerde selectie gemaakt voor rijksbescherming, maar ook de
niet-geselecteerde werken en wijken verdienen aandacht en enige
vorm van continuïteit.

Cultuurhistorische context 1959-1965
Na jaren van soberheid en schaarste begon in 1959 de uitbouw van
de welvaartsstaat in Nederland. Dat kon dankzij een nieuw
regeringsbeleid en de vondst van de aardgasbel bij Slochteren. De
aardgasbaten gaven de rijksoverheid, naast de belastinginkomsten,
het financiële fundament voor de invoering van nieuwe sociale
voorzieningen. De staat nam steeds meer algemene zorgtaken op
zich, waardoor ook het ambtenarenapparaat toenam en een
kolossale accommodatie-opgave ontstond naar kwaliteit,
kwantiteit, complexiteit en variëteit. Het ging niet alleen om de
huisvesting der bestuursdiensten van het rijk, maar ook om die van
de PTT, universiteiten en hogescholen en nog andere instellingen.
Ook provincies en gemeenten breidden hun voorzieningen uit.
Daarentegen verliep de bestrijding van de woningnood langzaam,
hoewel in 1962 de één-miljoenste naoorlogse woning werd
opgeleverd. Niettemin werden de steden fors uitgebreid met
planmatig aangelegde wijken voor de explosief snel groeiende
bevolking.
De regeringsverklaring van het christelijk-liberale kabinet-De Quay
kan bij terugblik gelezen worden als een blauwdruk voor de vele
veranderingen die zich in de jaren zestig zouden voltrekken op het
gebied van materiële welvaart, geestelijk welzijn en menselijke
ontplooiing, al bleef de verzuiling nog bestaan. De regering gaf
steun voor maatschappelijk en economisch zwakkeren, voor
wetenschap en techniek, voor cultuur en onderwijs op verschil-

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 5

lende niveaus, voor regionale en landelijke infrastructuur, voor
defensie, industrie en agrarische bedrijven.
De geleide loonpolitiek werd losgelaten, de lonen stegen en
daarmee ook de consumptieve bestedingen. Luxeartikelen als
wasmachines en personenauto’s – zoals de Daf – kwamen binnen
het economisch bereik van arbeidersgezinnen, die na 1961 op
afbetaling mochten kopen. Een periode van hoogconjunctuur brak
aan, die een extra impuls gaf aan de idealen van een maakbare
leefomgeving en een maakbare samenleving.
In 1959 kwam in Otterlo een einde aan de internationale congressen van de moderne architectuur (CIAM), die vanaf 1928 zo sterk de
nadruk hadden gelegd op radicale vernieuwing en een functionele
benadering van de ontwerpopgave. Terwijl dit gedachtegoed werd
overgenomen door de ambtelijke diensten, propageerde een
vooruitstrevende architect als Aldo van Eyck een humanistisch
geïnspireerde architectuur en stedenbouw. Dat deed hij met zijn
‘verhaal van een andere gedachte’ in het tijdschrift Forum en zijn
structuralistische Burgerweeshuis te Amsterdam (1958-1960) en zijn
– inmiddels al weer grotendeels verdwenen – speelplaatsen voor
kinderen. In alles zocht hij de menselijke maat en onderlinge
samenhang, tussen open en gesloten, binnen en buiten, oud en
nieuw.
Op grote schaal werd ingegrepen in de historische binnensteden
en agrarische gebieden om de moderne tijd van autoverkeer en
hoogbouw ruimbaan te geven. Tegen deze radicale modernisering
kwam echter ook protest, vooral na 1961, toen – eindelijk – de
Monumentenwet van kracht was geworden en er steeds meer
aandacht kwam voor de negatieve effecten voor het milieu en de
cultuurhistorische identiteit. Bouwen voor de toekomst moest
samen kunnen gaan met monumentenzorg: wederopbouw
omvatte zowel herstel als nieuwbouw.
Inmiddels is al weer een halve eeuw verstreken en is de nieuwbouw
van toen toe aan een beoordeling vanuit erfgoed-oogpunt. Op
basis van acht thema’s en de twee hoofdcriteria zijn bijna negentig
vooraanstaande monumenten uit de tweede fase van de weder­
opbouw geselecteerd voor bescherming. Deze thema’s vallen
grotendeels samen met die van de eerste selectie, maar nu zijn
techniek en verkeer onder één noemer, infrastructuur, gebracht en
is productie bij economie ingevoegd.

Onderdak
De woningnood bleef lange tijd ‘volksvijand nr. 1’, mede door de
snelle bevolkingstoename. Velen hadden tijdens de oorlog het dak
boven het hoofd verloren en moesten ‘inwonen’ bij ouders of
onbekenden. Nieuwe woonwensen ten aanzien van comfort
leidden tot forse ‘krot-opruiming’, maar vervangende woonruimte
liet op zich wachten. Door middel van duplexwoningen, systeembouw, normalisatie, premies, subsidies en andere middelen werd
getracht om het ontwerpen bouwproces te versnellen, waardoor de
woningbouwproductie geleidelijk steeg. De Sloterhof te
Amsterdam-Slotervaart, gebouwd met het prefabricage-systeem
Nemavo-Airey, heeft een grote typologische variatie (atelier- en
portieketagewoningen, maisonnettes en een torenflat).
Het accent lag vooral op de bouw van gezinswoningen voor de

arbeiders en de middenklasse: in rijtjes, gestapeld, geschakeld en,
zeer incidenteel, vrijstaand. Al even incidenteel werd voor andere
bewonersgroepen gebouwd, zoals bejaarden, wezen, alleenstaanden en studenten. Bijzonder is in dat verband de studentenhuisvesting op de campus van de nieuwe Technische Hogeschool Twenthe
te Drienerlo, met onder meer een reeks tweelaagse patiowoningen
rondom een half-open binnenhof. Architect was Herman Haan, die
als eerste in Nederland belang­stelling vroeg voor de Afrikaanse
woonculturen en die een nieuwe naoorlogse architectengeneratie
vertegenwoordigde, onder wie Aldo van Eyck, Piet Blom en Joop
van Stigt, met kritiek op het eenzijdige functionalisme van de
CIAM-beweging. Nog jonger was Abe Bonnema, die in Hardegaryp
zijn eigen woonhuis met kantoor ontwierp in staal, baksteen en
redwood. Als definitief doorgebroken architect kreeg Gerrit
Rietveld vele opdrachten voor vrijstaande woonhuizen en deze zijn
parels van de naoorlogse architectuur door hun puurheid en
ruimtelijkheid.

Verzorgingsstaat
De opeenvolgende ‘rooms-rode’ regeringen hadden de grondslag
gelegd voor de vroeg-naoorlogse verzorgingsstaat, waarbij de
overheid forse taken op zich nam voor de verzorging van sociale
zekerheid, openbare gezondheidszorg, onderwijs, naast de aloude
taken van de militaire en fysieke landsverdediging. Ook bemoeide
de overheid zich met voorzieningen voor cultuur, media, sport en
energie. Voor de burgers werden, behalve voor hun welzijn, ook
maatregelen genomen om hun welvaart te verhogen. De bijbehorende groei van het overheidsapparaat, aanvankelijk ondergebracht in tijdelijke behuizingen, bracht, afgezien van de al lopende
herstelopgaven, een ongekende stroom nieuwbouwprojecten op
gang voor de drie bestuurslagen, die ‘binnen’- en ‘buitendiensten’
omvatten en een zeer breed scala aan gebouwtypen. Zo werden
‘rijks-‘ en ‘stadskantoren’ als nieuwe gebouwtypen ingevoerd voor
de huisvesting van de ambtenaren, terwijl de historische panden in
gebruik bleven als representatieve ontvangst- en trouwlocaties.
Soms werden beide functies in één nieuw stadhuis verenigd, zoals
in Hengelo en Velsen. Met hun markante klokkentorens symboliseerden zij tevens de herrijzenis van deze industriesteden na de
zware oorlogsschade. Het omvangrijke, rijk met kunst ‘aangeklede’
rijkskantorengebouw in het eveneens beschadigde Bezuidenhout
te Den Haag was bestemd voor twee verschillende departementen:
de Luchtmacht en de Landbouw en Visserij. De drie parallelle
vleugels hadden elk een typerende benaming voor het staatsgezag
en de wederopbouw: Vertrouwen, Eendracht en Volharding. Deze
thema’s werden, evenals de betreffende rijkstaken, tot uitdrukking
gebracht door de vele kunstwerken (waaronder plafondschilderingen van M.C. Escher) die zijn toegepast. Dit gebeurde in het kader
van de al in 1951 ingevoerde percentageregeling, waarbij 1,5% van
de bouwsom voor nieuwbouw, aankoop of verbouw van ‘belangrijke, representatieve gebouwen’ besteed diende te worden aan de
toepassing van beeldende kunst. De Rijksbouwmeester had bij de
toekenning een belangrijke regierol en de nieuwe functionaris
J.J.M. Vegter (sinds mei 1958) breidde de regeling voor de ‘decoratieve aankleding’ in 1963 nog uit voor scholen. De Amerikaanse

6 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Ambassade in het historisch hart van Den Haag ontlokte indertijd
veel kritiek vanwege de niet in die omgeving passend geachte
modernistische vormgeving en het betrekkelijk gesloten karakter,
maar wordt tegenwoordig meer gewaardeerd als een typisch
toonbeeld van de wederopbouw. Dat is eveneens het geval voor het
Paleis van Justitie te Arnhem.
Buiten de zich herstellende binnenstad van Arnhem kwam, op
particuliere grondslag, een bijzonder complex voor de revalidatie
van kinderen tot stand: het Bio- Vacantieoord. De Bioscoopbonden
hadden via collectes bij filmvoorstellingen hiervoor geld opgehaald. Op dat moment was de rol van de televisie voor inzamelingsacties nog niet zo groot, maar dat veranderde snel door de
legendarische uitzending van Mies Bouwman voor de actie ‘Open
Het Dorp’ in 1962. De opkomst van de televisie zorgde in het
algemeen al voor een grote culturele verandering, maar voor de
politiek en de mediawereld in het bijzonder, door de spanning
tussen (semi-)publieke en commerciele belangen en omdat het
bereik bij de bevolking en over de landsgrenzen heen steeds groter
werd. Tekenend hiervoor is de oprichting van de televisieafdeling
bij de al bestaande Wereldomroep en het hiervoor ontworpen
gebouw in Hilversum.

Economie
De oprichting van de Europese Economische Gemeenschap (EEG)
in 1958 bracht grote stromen van im- en export op gang. De
productiviteit van Nederland, die mede dankzij de Marshallhulp al
lang het vooroorlogse peil voorbij was gestreefd, werd nog extra
gestimuleerd door subsidies, met name voor de landbouw en de
visserij. Omvangrijke programma’s voor inpoldering (in de
IJsselmeer) en ruilverkaveling (in het zich van de Ramp herstellende Zeeland en het grote rivierengebied) creëerden gerationaliseerde landbouwgronden, geschikt voor gemechaniseerde
bewerking. Ook de tientallen nieuwe boerderijen waren hierop
ingericht. Al deze bedrijven moesten ervoor zorgen dat er nooit
meer een voedseltekort zou ontstaan. Industrialisatie was het
parool. Daarvoor was op grote schaal brandstof nodig.
Aanvankelijk bestond die uit aardolie – deels gewonnen uit eigen
bodem, deels geïmporteerd en verwerkt in grote raffinaderijen bij
Pernis – en uit steenkool uit de Limburgse en buitenlandse mijnen,
die via grote centrales gas en stroom leverde aan bedrijven en
individuele huishoudens. Het grote belang van steenkool en de
handel hierin komt tot uitdrukking in het SHV-kantoor te Utrecht.
Dit is een goede exponent van de naoorlogse ‘Shake Handsarchitectuur’, waarbij het gebruik van gewapend beton en grote
glasvlakken wordt gecombineerd met meer traditionele materialen, in dit geval natuursteen.
Het al voor de oorlog in gang gezette proces van city-vorming ging
bij de wederopbouw in hoog tempo verder en manifesteerde zich
in nadrukkelijk moderne winkels, warenhuizen en kantoren met
grote glasvlakken, die zich tussen – en ook ten koste van – de
historische woonhuizen van de binnensteden nestelden of aan de
rand van de kernen, zoals het kantoor voor Schrale’s beton te
Zwolle. Door de latere dynamiek zijn diverse representanten uit
deze tweede fase van de wederopbouw ofwel ingrijpend verbouwd

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

ofwel door een nieuwer bouwwerk vervangen. Een bijzonder
voorbeeld van de ‘Amerikanisering’ in de bedrijvenbouw dat nog
wel functioneert, is het door Hugh Maaskant ontworpen complex
van Johnson Wax in Mijdrecht, waarvan het boemerangvormige
kantoor de meeste aandacht trekt.

Infrastructuur
Direct na de oorlog en de Watersnoodramp (1953) had het herstel
van de beschadigde infrastructuur de hoogste prioriteit. In 1958
legden de Deltawet, de derde aanvulling van het Rijkswegenplan en
het kanalisatieplan voor de Neder-Rijn de basis voor een indrukwekkende reeks civieltechnische projecten om het land tegen het
water te beschermen en open te leggen voor het verkeer. Nederland
werd een autoland maar ook het spoor- en luchtverkeer, de zee- en
binnenvaart en de telecommunicatie brachten spectaculaire
vernieuwingen met zich mee.
Dankzij de verdere mechanisering van het bouwproces en de inzet
van ‘het elektronisch rekenwonder ZEBRA van de Technische
Hogeschool te Delft’ voor de sterkteberekeningen konden in korte
tijd kolossale verkeersbrugeen van voorgespannen beton en staal
worden gebouwd, evenals stormvloedkeringen. De plastisch
vormgegeven vizierstuwen in de Lek dienden voor de regulering
van het waterpeil en de waterkwaliteit. Alle hadden ingebouwde
vistrappen en die bij Hagestein bovendien een
waterkrachtcentrale.
In laag Nederland en bij de nieuwe IJsselmeerpolders werden
nieuwe gemalen gebouwd om de lozingscapaciteit te verhogen en
zo intensievere landbouw en bewoning mogelijk te maken. Voor
de groeiende behoefte aan betrouwbaar drinkwater, vooral in het
buitengebied, werden nieuwe productiebedrijven en watertorens
gerealiseerd. Hierbij is de toepassing van gewapend beton effectief
en expressief ingezet voor de utilitaire architectuur.
Dit geldt eveneens voor de televisietorens, die nodig waren om via
straalverbindingen de signalen door te geven voor een landelijk
netwerk en de aansluiting op het Eurovisienetwerk. De snelle bouw
van de betonnen schachten, mogelijk dankzij de continu gebruikte
glijbekisting, en de hoge stalen vakwerkantennes brachten –
samen met de televisietoestellen zelf – in één klap de moderne
wereld binnen in het voordien nog sterk geïsoleerde platteland.

Verzuiling
Kenmerkend voor de Nederlandse samenleving is het naast elkaar
bestaan van verschillende geloofsgemeenschappen. Met inbegrip
van de niet-geloofsgebonden socialisten vertegenwoordigden al
deze gemeenschappen duidelijk herkenbare ‘zuilen’ die zich in
talloze eigen organisaties en daarbij horende gebouwen manifesteerden: van krant tot kerk, van omroep- tot sportvereniging, van
school tot ziekenhuis en zelfs universiteiten. Vergeefs was gepoogd
om na de bevrijding een ‘doorbraak’ in dit verzuilde stelsel te
bereiken.
Tijdens de oorlog waren met name bij het bevrijdingsoffensief vele
kerken beschadigd of geheel verdwenen. De wederopbouw daarvan
was kostbaar en ondanks overheidssubsidies kostte het de – toch al
berooide – gemeenschappen veel tijd om hiervoor de nodige

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 7

gelden bijeen te sparen. Daarom zijn juist in de tweede fase van de
wederopbouwperiode vele kerkgebouwen tot stand gebracht.
Stedenbouwkundig werden de kerken zorgvuldig in de nieuwe
uitbreidingswijken ingepast. In de overwegend katholieke
zuidelijke regio stond het model van de ‘parochiewijk’ voorop.
Hierbij kreeg de kerk een prominente positie midden in de wijk
toebedeeld, als belangrijkste baken. De wijkgrootte was afgestemd
op de gemiddelde omvang van een parochie.
Elders werd het concept van de ‘wijkgedachte’ gehanteerd. Dit
betrof grotere wijken met verschillende buurtvoorzieningen. De
dominante positie van één kerk was met opzet vermeden;
daarentegen was plaats ingeruimd voor meerdere kerkgebouwen
van verschillende denominaties, die voor hun wijkfunctie vaak
waren toegerust met extra zalen en die soms voorzien waren van
een vrijstaande klokkentoren. In architectonisch opzicht werden
hierdoor de scherpe verschillen tussen Protestantse en Katholieke
kerkgebouwen allengs kleiner. Er werd volop geëxperimenteerd
met nieuwe vormen en een nieuwe kerkinrichting voor een op
grotere participatie gerichte liturgie. Voor alle partijen had de
plastisch vormgegeven wederopbouwkapel te Ronchamp van
Le Corbusier (1950-1955) een enorme aantrekkingskracht. Bij
Protestantse kerken was het niet langer taboe om beeldende kunst
toe te passen en bij de Katholieke kerkgebouwen gold dat voor de
zichtbaarheid van gewapend beton. Bovendien vond daar na het
Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) een ruimtelijke en culturele
revolutie plaats doordat de mis voortaan met het gezicht naar het
volk werd opgedragen in de eigen landstaal. Ondanks al deze
vernieuwingen in de kerkelijke architectuur, leidden andere
maatschappelijke en culturele veranderingen in de loop van de
jaren zestig tot een grote ontkerkelijking, waardoor inmiddels vele
(wederopbouw)kerken en -kloosters zijn gesloopt of voor andere
functies ingericht.

Vorming
Goede scholing achtte de regering essentieel om Nederland tot een
welvarende industriestaat om te kunnen vormen en, ondanks de
verzuiling, goede gemeenschapszin aan te kweken op basis van
breed verspreide kennis. Nadat aanvankelijk overal (openbare)
noodscholen waren gebouwd om de eerste naoorlogse generatie
les te kunnen geven, werd in juni 1959 een nieuw Bouwbesluit voor
het Lager Onderwijs van kracht. Dit hield een strakke regie in voor
de maatvoering bij de nieuwbouw en voor verlichting, verwarming
en meubilering van zowel oude als nieuwe scholen. Voortaan
werden kolenkachels en vaste schoolbanken geweerd; oliestook en
los meubilair kwam hiervoor in de plaats. Om de bouwkosten te
beperken werd serie- en montagebouw bevorderd. Wel werden vele
scholen voorzien van monumentale wandkunst en een uitgesproken kleurtoepassing. Zo mogelijk hadden zij ook gymnastieklokalen en schooltuinen. In de tweede fase van de wederopbouw werd
vooral geïnvesteerd in confessionele scholen en in instellingen
voor voortgezet, beroeps- en hoger onderwijs. Hierbij speelden
geografische spreiding en verhoging van het technisch kennispeil
ook een belangrijke rol. Zo kreeg Arnhem buiten de verwoeste
binnenstad een glazen Academie voor Beeldende Kunsten van de

hand van Gerrit Rietveld en Maastricht een ‘contextueel’
Conservatorium in de oude binnenstad aan de Jeker naar ontwerp
van Piet Dingemans. In Twente (met machinefabriek Stork) en in
Eindhoven (met Philips’ licht- en electrische apparatenfabriek)
werden twee geheel nieuwe Technische Hogescholen gesticht. Bij
beide werd het idee van een ‘campus’-model toegepast, waarbij de
verschillende faculteitsgebouwen in een ruim en groen opgezette
stedenbouwkundige structuur buiten de kernen werden bijeen­
gebracht. De eerste met en de tweede zonder studentenhuis­
vesting. De enige vooroorlogse Technische Hogeschool (TH) te
Delft, kreeg eveneens een forse nieuwbouw-campus en wel in de
Wippolder, zuidelijk van de stadskern. In Tilburg werd de
Katholieke Economische Hogeschool in 1963 omgevormd tot een
bredere Katholieke Hogeschool met meerdere faculteiten.
Hiervoor ontwierp de Brabantse architect Jos Bedaux het nieuwe
hoofdgebouw. De ingetogen architectuur hiervan contrasteert
sterk met de korte tijd later voor de TH Delft gebouwde Aula van Jo
van den Broek en Jaap Bakema, die vanwege de plastische
vormentaal en de ongepolijste betontoepassing als een schoolvoorbeeld van ‘brutalisme’ geldt.
Voor een populariserende vorm van techniek-educatie bouwde
Philips naar aanleiding van zijn 75-jarig bestaan het markante
Evoluon als een permanente expositieruimte voor een breed
publiek. Dit betonnen bouwwerk met schaaldak op forse pylonen
kreeg de bijnaam ‘vliegende schotel’ en was voor vele generaties
een belangrijke schakel in de algemene, toekomstgerichte
vorming.

Vrijetijd en cultuur
Eind 1960 werd de vrije zaterdag ingevoerd in het bedrijfsleven en
de dienstensector (behalve in het onderwijs). Werknemers kregen
en masse meer vrije tijd voor sportieve of passieve ontspanning en
cultuur. Hierop werd ingespeeld door de aanleg van stadsparken,
tentoonstellings- en recreatieterreinen en de bouw van clubhuizen, overdekte sporthallen en zwembaden, naast sportvoorzieningen in de open lucht of in scholen en universiteiten. Deze werden
deels gefinancierd met gemeenschapsgeld en deels vanuit
particuliere fondsen. Typerend voor de grote opmars van de
massale vrijetijdsbesteding, mobiliteit en toerisme en de facilitering daarvan is het nieuwe hoofdkantoor voor de ANWB te Den
Haag,
Tijdelijke attracties voor een ‘dagje uit’ leverden soms blijvende
gebouwen op – zoals de Euromast (reeds beschermd) bij de
Floriade van 1960 in het Park te Rotterdam. Omdat meer mensen
zich een eigen (volks)tuin konden veroorlovern, werd ook meer
aan concrete voorlichting gedaan voor tuin-aanleg en vegetatiekeuze. Dat is zichtbaar aan de uitbreiding van de tuinen van
kwekerij Moerheim bij Dedemsvaart. Voor beurzen, manifestaties
en congressen werd het RAI-complex te Amsterdam gebouwd als
permanente accommodatie en als teken van groeiende welvaart.
De nieuwe hotels hadden eveneens congreszalen en
recreatieruimten.
Ter bevordering van het geestelijk welzijn en een vermindering van
sociaal-culturele ongelijkheden tussen en binnen bepaalde

8 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

bevolkingsgroepen ondernam de regering een politiek van
cultuurspreiding. Hierdoor konden, behalve de vier grote steden,
ook middelgrote steden en kleinere steden beschikken over een
schouwburg, een bioscoop en een bibliotheek. Bestaande musea
werden uitgebreid met een nieuwe vleugel of er kwam een nieuwe
expositieruimte, veelal bestemd voor eigentijdse kunst.

Herdenking
Na de oorlog werd de nieuwe vrijheid dankbaar omarmd. De
slachtoffers werden echter niet vergeten. Overal in het land werden
oorlogsmonumenten opgericht om hen te gedenken. Ook werden
erevelden aangelegd als blijvende rustplaats voor de tienduizenden
gesneuvelde militairen van het vaderland en van de geallieerde
bevrijdingstroepen. Zo is in 1960 de Amerikaanse Militaire
Begraafplaats bij het Limburgse Margraten in gebruik genomen.
In hetzelfde jaar werd in het oude gebouw van de Tweede Kamer
aan het Binnenhof te Den Haag een schrijn geplaatst naar ontwerp
van Aldo van Eyck met de namen van 17.500 Nederlandse gevallenen in een boekvormige erelijst. Elke dag wordt een bladzij
omgeslagen nadat de daarop vermelde namen ter herdenking zijn
opgelezen. Dat is eveneens het geval in de Tilburgse herdenkingskapel ‘Onze Lieve Vrouwe ter Nood’, waar het herinneringsboek
300 namen van in de oorlog omgekomen plaatsgenoten telt.
Tegelijkertijd waren er aanvullende voorzieningen nodig voor de
overledenen in vredestijd, omdat de vooroorlogse begraafplaatsen
voor nieuwe graven onvoldoende ruimte boden of wegens stadsen dorpsuitbreidingen gesloten moesten worden. Sinds 1955 is het
cremeren gelegaliseerd, waarna diverse crematoria zijn gebouwd,
zoals bij Groningen. Een begraafplaats met aula was typologisch
geen nieuwe opgave, maar wel valt op dat gemeenten en particuliere (niet-kerkelijke) organisaties belangrijke opdrachtgevers
werden. Ontwerpers als Wim Dudok en Wim Boer zorgden voor
groene rustplaatsen met rechtlijnige padenstructuur. Zij symboliseren indirect de nieuwe geest in de verzorging ‘van de wieg tot het
graf’ die eigen was aan Nederland als prille welvaartsstaat.

programma’s ontstonden. De schaalvergroting die hierbij optrad,
deed zich ook op andere terreinen voor, met name bij de woningbouw, zoals de Bijlmermeer en ‘groeikernen’ als Purmerend,
Zoetermeer, Spijkenisse en Nieuwegein laten zien.
Had de Wederopbouw al een destijds ongekend hoog aantal
nieuwe bouwwerken tot stand gebracht, in de periode na 1965 zijn
de aantallen opnieuw een veelvoud van alles wat tevoren was
gebouwd. En ook hiervan is inmiddels alweer veel verdwenen of
verbouwd door verschillende vernieuwingsgolven. Niettemin
wacht nog een enorm areaal aan recent erfgoed op inventarisatie,
waardering en selectie. Een plan van aanpak is hiervoor in
voorbereiding. Als onderdeel van de Modernisering van de
Monumentenzorg (MOMO) is het tevens van groot belang om
aansluiting te zoeken bij de grote opgaven van vandaag: herbestemming en inspelen op klimaatverandering.

Vervolgopgave
De Wederopbouwperiode heeft wel een duidelijk begin, mei 1940,
maar een minder scherp af te bakenen einde. Beleidsmatig is dit
gesteld op 1965, samenvallend met de oprichting van het eerste
Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en dat
van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk. Hierdoor werd ‘de
zorg voor de bevordering van de doelmatige verdeling van
woongelegenheid over de bevolking’ voortaan ondergebracht bij
het eerstgenoemde ministerie. Het andere was juist bedoeld om
collectieve voorzieningen voor welzijn te scheppen, zoals sporthallen, club- en buurthuizen. Deze namen ten dele de sociaal-cultureel vormende de taken over van de kerken. ‘Ontzuiling’ en
secularisatie traden in. Na alle jaren van hard werken en loonmatiging werd nadrukkelijker gezocht naar individuele ontplooiing en
individuele welvaart. Vertrouwde tradities en autoriteiten kwamen
onder druk. 1966 en 1968 waren jaren van protest en grote culturele
veranderingen. Meest ingrijpend was wellicht de invoering van de
Mammoetwet, waardoor nieuwe schooltypen en onderwijs­

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 9

10 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Toelichting

Beleidsmatig kader

Selectieproces en criteria bouwwerken
wederopbouw 1959-1965
Algemeen
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) verricht sinds 2001
onderzoek naar de wederopbouwperiode 1940-1965. Deze periode
is in twee delen opgeknipt: een 1e tranche voor de jaren 1940 tot en
met 1958, en een 2e tranche die nu aan snee is voor de jaren
1959-1965. Met de selectie en voordracht van een 2e groep rijks­
monumenten is dit selectieprogramma bijna afgerond. De 1e
tranche telde 100 (uiteindelijk 97) objecten; de tweede selectie
bevat 89 nieuwe monumenten die in 2013 worden voorgedragen
voor rijksbescherming.
Dit Beschermingsprogramma beoogt de aandacht en waardering
voor deze bijzondere en waardevolle architectuur (en complexen)
en groenaanleg uit de periode ’59-’65 te vergroten door een reeks
bouwwerken te beschermen die het bijzondere karakter van deze
tijd benadrukken en in beeld brengen. De selectie geeft tevens een
maatstaf voor de cultuurhistorische waardering van het erfgoed uit
deze periode dat niet direct beschermd is, maar waarmee zeker ook
met respect dient te worden omgegaan.
De Rijksdienst heeft na een uitgebreid proces van inventariseren, waarderen en selecteren een evenwichtige lijst van een
honderdtal meest kenmerkende bouwwerken uit de jaren
tussen 1959 en 1965 opgesteld. Een interne werkgroep van
RCE-medewerkers heeft op basis van literatuuronderzoek en
eigen kennis een globale schifting, een voorselectie, gemaakt.
Verder is er een vergelijking gemaakt, waarbij objecten per
inhoudelijk thema naast elkaar zijn gelegd en uiteindelijk ‘de
beste’ is gekozen. De lijst is bovendien tot stand gekomen
dankzij de uitgebreide inbreng van het erfgoedveld, gemeentes,
partners en experts. Uiteraard is gebruik gemaakt van het
dertigtal categoriale studies, die voor diverse categorieën al
sinds 2001 door de RCE (Projectteam Wederopbouw) waren
opgesteld.
De bijna negentig monumenten van de wederopbouw­jaren
1959-1965 op Nederlands grondgebied zijn niet zomaar gekozen.
Het zijn toonbeelden van architectuur en stedenbouw, die voldoen
aan heldere en strenge criteria. Het is een nationale top. Daarmee
is niet gezegd dat niet-geselecteerde bouwwerken géén cultuurhistorische waarde vertegenwoordigen. Integendeel, lokale overheden zouden in de slipstream van deze toppers juist op regionaal en
lokaal niveau hun eigen selecties kunnen maken (voor zover dat zij
dat al niet gedaan hebben).
De topmonumenten weerspiegelen een land in ontwikkeling; ze
tonen een bijzonder tijdperk. De eerste contouren van een
consumptiemaatschappij, van een jonge welvaartsstaat, tekenden
zich af. Inmiddels was de ergste oorlogsschade hersteld, de
schaarste aan materialen en financiën voorbij en de leniging van de
woningnood al goed op gang. Nederland was herrezen.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

De Rijksdienst heeft de afgelopen tien jaar inventariserend en
waarderend onderzoek verricht naar kenmerkende categorieën van
gebouwen uit de wederopbouwperiode, zoals raadhuizen,
schouwburgen, spoorwegstations en kerken. Naast de RCE/
NAi-publicatie ‘Toonbeelden van de Wederopbouw’, verscheen een
dertigtal categoriale studies en reisde in de jaren 2005-2008 de
RCE-tentoonstelling ‘Lelijk is geen argument’ door Nederland.
In 2007 heeft minister Plasterk, de toenmalige minister van
Cultuur, aangegeven honderd evidente mijlpalen uit de periode
1940-1958 te willen aanwijzen. Dit beleid werd vastgelegd in de
destijds vigerende Tijdelijke beleidsregel aanwijzing beschermde
monumenten 2007, die per 1 juli in werking trad en waarin 1958 het
eindjaar voor selectie moest zijn, gezien de vijftigjarengrens die de
Monumentenwet 1988 voorschreef; dit hoewel de wederopbouw in
cultuur- en architectuurhistorisch opzicht tot ver in de jaren ’60
doorliep. De Rijksdienst heeft vervolgens een selectie gemaakt.
De bekendmaking van de ‘Top 100’ (gebundeld in de begeleidende
publicatie ‘Monumenten van Herrezen Nederland’) op 15 oktober
2007 door minister Plasterk, was publicitair een groot succes en
heeft geleid tot een aanzienlijke vergroting van de waardering en
het draagvlak voor de naoorlogse periode bij zowel eigenaren als
breder publiek. Bovendien kreeg de landelijke aandacht navolging
in het monumentenbeleid van diverse gemeentes, zoals Groningen
en Amsterdam, en van onder andere de provincie Drenthe.
Sinds 1 januari 2009 is een nieuwe Beleidsregel in werking
getreden: de Beleidsregel aanwijzing beschermde monumenten 2009.
Deze Beleidsregel vormt een basis voor een vervolg op de eerste
‘Top 100’, want volgens deze Beleidsregel dienen de nieuw aan te
wijzen monumenten uit de periode 1959-1965 opgenomen te
worden in een aanwijzingsprogramma. Daarmee is Wederopbouw
een van de drie aangekondigde aanwijzingsprogramma’s, naast de
Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Beschermingsprogramma.
Een tweede beleidskader voor het Aanwijzingsprogramma ‘59-‘65
vormt het gedachtegoed uit de Momo-beleidsbrief. Daarin is sprake
van een zogenoemde ‘beperkte toplijst’ als het gaat om de
aanwijzing van nieuwe rijksmonumenten. Bij de afronding van de
periode ‘59-‘65 is dus opnieuw sprake van een beperkte hoeveelheid nieuwe rijksmonumenten. Met het moderniseren van de
monumentenzorg is de nadruk meer komen te liggen bij het
meewegen en borgen van de cultuurhistorische waarde in de
ruimtelijke ordening. De vijftigjarengrens uit de Monumentenwet
1988 is komen de vervallen.
Dat voor de kortere periode ‘59-‘65 net zoveel bouwwerken zijn
gekozen als in de 1e tranche, die meer jaren tellen, komt doordat er
in deze jaren meer en van een grotere materiële rijkdom is
gebouwd. Ook de gebouwen uit de jaren 1963, 1964 en 1965 doen
nu al mee, want sinds 1 januari 2012 hoeft een monument niet
meer minimaal vijftig jaar oud te zijn om beschermd monument te
kunnen worden. Tevens oriënteert de RCE zich op een Post
’65-programma.
Bij de selectie telde het jaar waarin het bouwwerk is opgeleverd.
In enkele gevallen is de grens van 1965 gepasseerd, maar alleen dan

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 11

als sprake is van hoge icoonwaarde en de bouw eerder startte en
werd afgerond in 1966.

Integrale aanpak
Daarnaast is het relevant te noemen dat het erfgoed van de
wederopbouw een belangrijk onderdeel is van de beleidsvisie
Koersen op karakter: Naar een visie erfgoed en ruimte uit 2011. Het Rijk
heeft voor ogen dat de ruimtelijke en bouwkundige ontwikkeling
uit de periode 1940-1965 in de inrichting van Nederland herkenbaar
aanwezig blijft. Daarom zijn dertig wederopbouw-gebieden uit
deze periode uitgekozen die van nationaal belang zijn.
Het proces van selecteren en waarderen van het honderdtal
bouwwerken loopt niet alleen parallel aan dat van de bovengenoemde dertig gebieden, het loopt ook gelijk op met het project
van naoorlogse wandkunst door de RCE. Architectuur, stedenbouw
en kunst uit de wederopbouwtijd worden op deze manier integraal
benaderd. Deze drietrapsraket van gebied-gebouw-kunst krijgt
verder vorm tijdens diverse manifestaties in de zogenoemde Week
van de Wederopbouw, die de RCE in september 2013 zal gaan
organiseren.

Selectiecriteria
Net als de 1e tranche (1940-1958) is ook de 2e tranche (1959-1965)
geselecteerd op basis van hoge eisen aan de monumentale waarde;
het moet van topniveau zijn. In de Beleidsregel staat het als volgt
beschreven:
Artikel 6, a. het desbetreffende monument is een evidente mijlpaal in de
ontwikkeling van de architectuur, stedenbouw, landinrichting, bouwtechniek
of ruimtegebonden kunst in Nederland, wat onder meer blijkt uit een
vooraanstaande positie en duiding in de nationale en internationale
vakliteratuur, of b. het desbetreffende monument is een essentieel toonbeeld
van de cultuurhistorische of sociaalhistorische ontwikkelingen van de
wederopbouw-periode in Nederland.
En aanvullend in artikel 7: Bij de aanwijzing van een monument als
beschermd monument houdt de minister rekening met de mate waarin het
monument:
a. een positief behoudsperspectief heeft, zowel technisch als functioneel, en
b. een positieve invloed heeft op de kwaliteit van de ruimtelijke omgeving (…).”
Hiernaast gelden de criteria gaaf en zeldzaam.
Er is een indeling gemaakt aan de hand van bepaalde thema’s,
waaronder Economie, Vorming en Verzuiling. In de 1e tranche
waren er tien thema’s, in de 2e tranche zijn kleine wijzigingen
toegepast die beter aansluiten bij die periode; nu resteren er acht.
Het thema Productie is gevoegd bij die van Economie. Er bleken
niet veel objecten uit het thema Productie over te zijn, en die
waren bij nader inzien ook niet gaaf meer. De thema’s Verkeer en
Techniek zijn samen genomen in een nieuw thema: Infrastructuur.
In de 1e tranche was er een thema Herdenking en Vrije Tijd. Aan de
laatste is nu Cultuur toegevoegd. Cultuur zat in de eerste tranche
verwerkt in die van Herdenking. Dit thema is nu scherper afgebakend. In thema Vrije tijd en Cultuur is geen goede representant van
recreatiegebieden of pretparken geselecteerd. Het valt op dat er

minder objecten binnen de thema’s Economie en Onderdak zijn
geselecteerd. Verzuiling (16 religieuze gebouwen) en Infrastructuur
zijn opnieuw de grootste groep. Ook de thema’s Herdenking en
Vrije Tijd en Cultuur zijn in aantal toegenomen. Die verschillen zijn
niet direct te verklaren, maar er is wel een duidelijk verschil in
tijdsbeeld tussen de 1e en 2e tranche.
In de lijst zijn geen kenmerkende fenomenen en/of alledaagse
bouwwerken, zoals een bushokje, diepvrieshuisje of telefooncel
opgenomen. Hoewel deze ‘buitengewoon gewone’ objecten zeker
een bijzonder verhaal vertellen, voldoen ze niet aan de gestelde
criteria van topmonumenten. In de lijst ontbreken ook treffende
voorbeelden van doorzon- of rijtjeswoningen, kruisgebouwen en
warenhuizen e.d. De rijtjeswoningen en winkelpanden zijn wel
vertegenwoordigd in de geselecteerde woonwijken in de dertig
wederopbouwgebieden.
Het agrarisch erfgoed is, vanwege het ontbreken van toonaangevende objecten, niet geselecteerd in deze tranche, maar dit rurale
erfgoed is wel herleidbaar naar de onderwerpen ruilverkaveling en
ontginningen benoemd in de Wederopbouw-gebieden (zoals
benoemd in de rijksvisie Erfgoed en Ruimte), waaronder de
Noordoostpolder.
Het onderwerp civiele verdediging is niet vertegenwoordigd en
militair erfgoed staat met slechts met een object op de lijst. Het
mag duidelijk zijn dat daarmee geen recht is gedaan aan relicten uit
de Koude Oorlog tijdens de oplopende spanning tussen Oost en
West. De geïnventariseerde kazernecomplexen waren te oud of te
jong en niet gaaf meer. Wel zijn er soms (atoom)schuilkelders en
kleine bunkers aanwezig aan of bij de gebouwen, zoals op station
Almelo, in de kelder van het woonhuis in Maastricht of bij het
sluizencomplex Hagestein. Op de Zuiderhof begraafplaats van
Hilversum was zelfs een speciaal stuk grasveld gereserveerd voor de
eventuele slachtoffers van een atoomoorlog. Achter dit soort
plekken gaat een hele wereld schuil…
Ook zijn verschillende architectuurstromingen uit de wederopbouwperiode, zoals modernisme, traditionalisme, Bossche school
of de shake hands-architectuur, in de selectie aanwezig. Verder is
recht gedaan aan het oeuvre van circa 150 architecten. Jonge en
vernieuwende architecten als Maaskant, Van den Broek en Bakema
en Kraaijvanger springen er als coryfeeën uit. Ook de oude meesters
als Van Tijen, Friedhoff en Van Ravesteyn zijn vertegenwoordigd.
Extra aandacht is uitgegaan naar de relatie van het object met zijn
omgeving en naar de (groen)aanleg. Het is meer dan een accentverschuiving. Het gaat in deze lijst om bijna tien groene eenheden of
complexen, zoals begraafplaatsen, tuinen, parken, en om groen
dat grenst aan de bebouwing van bijvoorbeeld woningen of
kantoren.
Monumentale wandkunst is in de 2e tranche sterk vertegenwoordigd. Het heeft onmiskenbaar een toegevoegde waarde. Eigenlijk
meer dan dat, want bij de keuze tussen een gebouw met en zonder
kunst, kreeg die mét voorrang. Kunst is nu weggehaald uit het

12 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

thema Herdenking en meer in de richting van kunst & religie
gegaan. Het gaat uitsluitend om kunst in relatie met het monument, veelal openbare gebouwen en onderwijsinstellingen. Dus dit
keer geen afzonderlijke kunstobjecten.
Dat geldt ook voor de aandacht voor het materiaalgebruik en de
afwerking, zoals speciale soorten marmer en natuursteen, zoals in
de Amerikaanse ambassade, of een nieuw soort dakbedekking,
zoals in het geval van het ANWB-hoofdkantoor. Deze aspecten zijn
dan ook meegenomen in de architectonische waardering.
Ten slotte is een evenwichtige regionale spreiding niet uit het oog
verloren, al is het onvermijdelijk dat de (drie grote steden in de)
Randstad met een veertigtal bouwwerken opnieuw overheerst. Het
centrale uitgangspunt is een topselectie op basis van kwaliteit die
uitgaat van een nationaal overzicht. Maar aangezien er in NoordNederland minder is gebouwd dan in West- en Zuid-Nederland, is
het verklaarbaar dat er daar al meer objecten zijn geselecteerd. De
grote steden zijn opnieuw goed vertegenwoordigd.

Tot slot. Voor de categorie universitaire terreinen is een apart
traject op bestuursniveau opgestart. Campussen zijn vaak gebouwd
vanuit een consistent en consequent doorgevoerde visie op de
functionele, stedenbouwkundige en architectonische opgezet.
Daarbij gaat het om meer dan een verzameling gebouwen. Naast
hun cultuurhistorische betekenis hebben zij ook bijgedragen aan
de status en de emancipatie van de stad als centrum voor kennis en
technologie. De campus is een afspiegeling van het veranderend
overheidsbeleid. Binnen de planmatige opzet bevatten de
universiteitscomplexen veel architectonisch hoogwaardige
gebouwen. Het is ondoenlijk en ook niet wenselijk ze allemaal te
selecteren als topmonument, maar ze verdienen wel aandacht en
een respectvolle omgang. Daarom is gekozen voor een integrale
aanpak van vier universiteitscomplexen, die voor een groot deel
vanaf 1959 zijn gerealiseerd, te weten de Technische Universiteiten
van Delft, Enschede en Eindhoven, en de universiteit (voormalige
Hogeschool) van Tilburg. Elk complex met zijn eigen bijzondere
ontstaansgeschiedenis. Deze aanpak wordt nader uitgewerkt met
betrokken universiteiten en gemeenten.

Proces
Door de tijdsdruk in de 1e tranche was er nauwelijks gelegenheid
tot overleg met het erfgoedveld, gemeente of eigenaar tijdens het
selectieproces. Dit proces van selecteren voor de periode ’59-’65 is
anders ingezet. Vanuit het streven naar een breder draagvlak en
meer betrokkenheid heeft de RCE in februari 2012 aan gemeentes,
provinciale steunpunten en monumentencommissies gevraagd
suggesties in te dienen als aanvulling op de inventarisatielijst van
circa 700 objecten. Deze gros- of ijklijst was eerder op basis van
archiefonderzoek, beperkte veldwerk en deskundige voorselectie
door de RCE samengesteld.
Vervolgens vroegen we begin 2012 tijdens een bijeenkomst1 in de
Neudeflat (1961) in Utrecht aan monumentenorganisaties,
Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Interprovinciaal Overleg,
Federatie Grote Gemeentes, Federatie Instandhouding
Monumenten, Steunpunten, Gelders Genootschap, Nederlandse
Tuinenstichting, Stichting in Arcadië, Protestantse Kerk Nederland,
Bond Heemschut en Cuypersgenootschap om aanvullingen te
geven op de preselectie van circa 140 bouwwerken. Deze bottomup benadering leidde tot veel positieve reacties uit het veld. Een
groot aantal nieuwe objecten werd voorgedragen, door de
Rijksdienst op waarde geschat en daarvan is uiteindelijk een aantal
toegevoegd aan de lijst.
Verder werd in oktober 2012 een groep van twaalf externe experts2,
afkomstig uit het erfgoedveld en van universiteiten en onderzoeksbureaus uitgenodigd voor een expertmeeting in het gebouw van
het voormalige ministerie van Landbouw, Visserij en Voedsel­
kwaliteit (1962), nu Economische Zaken, in Den Haag. In een open
sfeer is van gedachten gewisseld over de voorlopige selectielijst.

1 Aanwezig: Leo Dubbelaar, Norman Vervat, Mathijs Witte, Henk Jansen, Alice Gut, Conny van Nes, Gerard Koster en Martin van Bleek.
2 Lijst aanwezige externe experts 24 oktober 2012: Tim Bakker, Koos Bosma, Bernard Colenbrander, Roger Crols, Johanna van Doorn, Leo Dubbelaar,
Wijnand Galema, Leon van Meijel, Jeroen Schilt, Ronald Stenvert, Norman Vervat, Lara Voerman en Mathijs Witte.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 13

Advies van de Raad voor Cultuur
(PM)

14 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Reactie op het advies van de Raad voor Cultuur
(PM)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 15

16 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Selectielijst 89 bouwwerken - wederopbouwperiode 1959-1965
overzicht per categorie
Categorie Onderdak

pagina 21

Amsterdam

Comeniusstraat, Huizingalaan, Hemsterhuisstraat

Sloterhof -woningbouwcomplex van 18 flatgebouwen

Amsterdam

Beethovenstraat 195-285

Princesseflat

Enschede

Matenweg 2-38 / Campuslaan

Patiostudentenwoningen TU Twente

Heerlen

Zandweg 122

Woonhuis Van Slobbe

Hurdegaryp

Rijksstraatweg 24

Kantoor en eigen woonhuis Bonnema

Ilpendam

Monnickendammerrijweg 13c

Bungalow Van den Doel

Maastricht

Gerechtigheidslaan 11, hoek Vredeslaan

Kantoor en eigen woonhuis Goessen

Rotterdam

Offenbachlaan 5

Huis van Buchem Hillegersberg

Categorie Verzorgingsstaat

pagina 67

Amsterdam

Amstelveenseweg 400

Burgerweeshuis

Amsterdam

Slotermeerlaan 1-9

A.H. Gerhardhuis bejaardentehuis

Arnhem

Wekeromseweg 6

Bio-herstellingsoord (incl. mythylschool)

Arnhem

Walburgstraat 2-4

Paleis van Justitie

Den Haag

Lange Voorhout 102

Amerikaanse ambassade

Den Haag

Bezuidenhoutseweg 73 c.a.

Voormalig Ministerie van Landbouw, Visserij en
Voedselvoorziening (nu Economische Zaken)

Groningen

Crematoriumlaan 6

Crematorium

Hengelo

Burg. Jansenplein 1

Raadhuis

Hilversum

Witte Kruislaan 55

Stichting Radio Nederland Wereldomroep

IJmuiden

Dudokplein 1

Raadhuis Velsen

Rotterdam

Delftseplein 31

Stationspostgebouw

Categorie Economie



pagina 151

Amsterdam

Europaplein 2-8

Europahal RAI

Amsterdam

Stadionplein 22-24

Tweede Citroëngarage

Amsterdam

Overtoom 527-557

Autopon

Den Haag

Visafslagweg 1

2e Visafslag Scheveningen

Eindhoven

Bosdijk 525

Hoofdkantoor Philips

Mijdrecht

Groot-Mijdrechtstraat 81

Kantoor Johnson-Wax

Rotterdam

Weena 10

Hilton Hotel

Utrecht

Rijnkade 1

SHV-kantoor

Wassenaar

Wassenaarseweg 220 (Den Haag)

Hoofdkantoor ANWB

Zwolle

Willemsvaart 21

Kantoor Schrale’s Beton

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 17

Categorie Infrastructuur

pagina 211

Almelo

Stationsplein

NS Station

Capelle a.d. IJssel /
Krimpen a.d. Ijssel

Ketensedijk 2a t/m 8 (Capelle), IJsseldijk 369-371
(Krimpen)

Stormvloedkering

Dreischor

Welleweg 32

Pasveersloot, voormalige rioolwaterzuiveringsinstallatie

Emmeloord

Onder de Toren/De Deel 25

Poldertoren

Enschede

Gronausestraat 1317

Purfina Tankstation

Hagestein

Lekdijk 7

Stuwcomplex Hagestein

Hengelo

Spoorstraat

Europatunnel

IJsselstein

Hogebiezendijk 21

Gerbrandytoren (zender Lopik)

Marknesse

Voorsterweg 28, bij

Waterloopkundig Laboratorium De Voorst
(Waterloopbos)

Nieuw-Balinge

Hoogeveenseweg 24

Munitiemagazijnencomplex

Spijkenisse

Berenplaat

Drinkwaterleidingbedrijf Berenplaat

Stavoren

Stadsfenne 33

J.L. Hooglandgemaal

Stellendam

N57

Sluizen in stormvloedkering Haringvliet

Tilburg

Spoorlaan 35

NS Station

Zaltbommel

Steenweg 90, bij

Watertoren

Zierikzee / Colijnsplaat

Deltaweg

Zeelandbrug

Categorie Verzuiling



pagina 319

Amstelveen

Augustinuspark 1

Paaskerk

Arnhem

Rosendaalseweg 505

Opstandingskerk

Brunssum

Kerkstraat 127

RK kerk Gregorius de Grote

Den Haag

Esther de Boer-Van Rijklaan 20

American Protestant Church

Den Haag

Juliana v. Stolberglaan 154

Triumfatorkerk

Haarlem

Kromhoutlaan 12

Pastoor van Arskerk

Heerlen

Navolaan 83

Christus Koningkerk

Hengelo

Haydnlaan 66

St. Raphaëlkerk

Leidschendam

Burgemeester Sweenslaan 5

St. Josef Opifexkerk

Maarssen

Diependaalsedijk 17

Emmaüspriorij

Meerssen

Pastoor Dominicus Hexstraat 25

H. Jozef Arbeiderkerk

Nagele

Ring 15

Gereformeerde kerk

Odiliapeel

Oudedijk 43

Kerk vd H Kruisvinding

Rotterdam

Hang 18

St. Dominicus met parochiehuis (Steigerkerk)

Rotterdam

Slinge 775

St. Bavokerk

Venlo

Wolweverstraat 2

Nicolaaskerk

18 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Categorie Vorming

pagina 443

Amsterdam

De Cuserstraat 3

Scholengemeenschap Buitenveldert

Apeldoorn

Henri Dunantlaan 6

Kweekschool voor kleuteronderwijzeressen

Arnhem

Onderlangs 9

Hogeschool voor de Kunsten (Artez)

Delft

Mekelweg 5

Aula / collegegebouw TU Delft

Den Bosch

Homeruslaan 5

St. Janslyceum

Den Haag

Meppelweg 339-341

St. Paulus Ambachtsschool

Eindhoven

Het Veken

Voormalig Hallencomplex voor Werktuigbouwkunde
(W-hal Eindhoven), nu MetaForum

Eindhoven

Noord Brabantlaan 1

Evoluon

Haarlem

Garenkokerskade 81

Mons Aurea

Maastricht

Bonnefantenstraat 15

Conservatorium

Tilburg

Hogeschoollaan 225

Aula Universiteit Tilburg

Categorie Vrije tijd en Cultuur

pagina 513

Amsterdam

Van Nijenrodeweg

Gijsbrecht van Aemstelpark

Amsterdam

Apollolaan 138-140

Hilton Hotel

Arnhem

Gele Rijdersplein

AKU-fontein

Breda

Topaasstraat 13

Sportcentrum

Dedemsvaart

Moerheimstraat 84

Tuinen van Mien Ruys

Drachten

De Lange West 10-68

Thalenpark

Nijmegen

Keizer Karelplein 32h

Stadsschouwburg

Otterlo

Houtkampweg 6

Beeldentuin Kröller-Müller Museum

Rotterdam

Schouwburgplein 50/ Kruisstraat 2

Concertgebouw De Doelen

Tilburg

Louis Bouwmeesterplein 1

Stadsschouwburg

Zeist

Woudenbergseweg 56-58

KNVB Sportcentrum Paviljoens en gedenkteken

Categorie Herdenking



pagina 593

Amsterdam

Plantage Middenlaan 24

Monument Hollandsche Schouwburg

Driehuis

Duin- en Kruidbergerweg 2/6

Auditorium begraafplaats Duinhof

Epe

Norelbosweg 8

Norelbos begraafplaats en aula

Hilversum

Kolhornseweg 13.

Zuiderhof begraafplaats

Margraten

Amerikaanse Begraafplaats 1

Netherlands American Cemetery and Memorial

Tilburg

Kapelhof 6

Kapel Onze Lieve Vrouw Ter Nood

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 19

Categorie

Onderdak

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 21

Monument

Amsterdam
Sloterhof

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Amsterdam

Plaats

Amsterdam

Straat/huisnummer

Hemsterhuisstraat 145; Comeniusstraat 1 t/m 835

Aanduiding of korte omschrijving

De Sloterhof. Terrein van ca. 800 x 100 meter, waarop dertien lichtgekleurde portiekflatgebouwen van
vier woonlagen, drie donkergekleurde maisonnetteflatgebouwen van zeven woonlagen, een torenflat
van twaalf woonlagen, vier atelierwoningen, een restaurant, winkels, twee (voormalige) tankstations,
garageboxen, groenaanleg en waterpartijen.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 23

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het monument staat symbool voor de enorme sociaal-economische ontwikkelingen na de Tweede
Wereldoorlog en voor de ideeën over een gezonde leefomgeving met ruimte, lucht en licht.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

De Westelijke Tuinsteden in Amsterdam werden in de jaren vijftig en zestig van de 20ste eeuw gebouwd
als westelijke stadsuitbreiding op basis van het Algemeen Uitbreidingsplan uit 1935 en behoren tot de 30
wederopbouwgebieden van Nationaal Belang.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het complex is een van de hoogtepunten in Nederland van het naoorlogse bouwen als het gaat om
nieuwe bouwtechnieken ter wille van snel te realiseren stadsuitbreidingen. Van typologische waarde is
de mix van functies (gezinswoningen, bejaardenwoningen, garages, winkels etc.) en de omvang van het
complex.
Typologisch zijn de flats met zeven woonlagen bijzonder vanwege de maisonnettes.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Voor de bouw van de Sloterhof werd voor het eerst in Nederland op grote schaal het Airey-systeem
toegepast. Daarvoor werd het alleen nog voor eensgezinswoningen en flats van drie en vier verdiepingen
toegepast.

Een van de eerste grootschalige naoorlogse woningbouwprojecten in opdracht van een particuliere
opdrachtgever.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Als eerste, grootschalig woningbouwproject dat na de Tweede Wereldoorlog moest voorzien in de
en/of bouwtechniek;
enorme woningbehoefte in Nederland.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Aangezien het complex laat zien hoe Berghoef, afkomstig uit de traditionele Delftse School, flexibel
genoeg was om ook grootstedelijke architectuur te ontwerpen volgens prefab-systeembouw, zonder de
ideeën van het CIAM – met name de scheiding van functies - te omarmen.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Door de groepering en afwisseling van de verschillende bouwblokken qua volume en kleur, en de
integratie daarvan met de groen- en wateraanleg. De hoge, donkerkleurige blokken met de in de gevel
uitgespaarde galerijen zijn qua ontwerp bijzonder origineel en van een hoge esthetische kwaliteit.

wegens het bijzondere
De versiering van de ingangspartij van twee flats met betonreliëfs.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Het betreft hier een samengesteld monument.

24 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

De ensemblewaarde is hoog; de combinatie met winkelstroken, tankstations en woningbouw is
bijzonder, vooral omdat de diverse functies als zodanig nog in gebruik zijn. Daarnaast vormt de Sloterhof
ook op grotere schaal een ensemble van hoogwaardige architectuur aan de Cornelis Lelylaan samen met
de tegenoverliggende woningbouw van Komter en het viaduct op de kruising van de Cornelis Lelylaan en
de Johan Huizingalaan. De plaatsing van winkels in de gebouwkoppen geeft de Comeniusstraat het
karakter van een winkelstraat met open bebouwing. Dit wordt versterkt door de bomenrijen.
Door de omvang van het geheel en de forse maat van de bouwblokken fungeert de Sloterhof niet alleen
op de schaal van de wijk, maar ook op het schaalniveau van de stad.
De Cornelis Lelylaan diende volgens het stedenbouwkundig ontwerp een route ‘met allure’ te zijn.
Het principe van systeembouw (Airey) langs de Cornelis Lelylaan werd doorgezet in het ontwerp voor de
tuinstad Overtoomse Veld (Johan Jongkindstraat). De toren aan de Hemsterhuisstraat vormt een
onderdeel van het stadsbeeld aan de Sloterplas.
De Sloterhof is van grote betekenis in de context van de westelijke tuinsteden in Amsterdam. Het sterk
beeldbepalende karakter is sinds de bouw vrijwel ongewijzigd en daarmee nog altijd een hoogtepunt in
zijn omgeving.

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

De historisch-ruimtelijke context bestaat niet alleen uit het hoogwaardige, integrale ontwerp van
gebouwen, groen en water, maar ook uit de nog onveranderd aanwezige infrastructuur met de Cornelis
Lelylaan als eerste snelweg in Amsterdam, met ook het eerste viaduct (over de Johan Huizingalaan).
Ook vanwege de afwisseling in bouwvolume en ritmiek.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De architectonische gaafheid is bijzonder hoog. De uitwendige verschijningsvorm – belangrijker dan het
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur van de flats – is voor het hele complex nog zoals die was bij de oplevering. De kleurstelling van
interieur;
de galerijen van de zeven woonlagen tellende flats is in de loop der tijd gewijzigd in blauw, maar wordt
momenteel naar het oorspronkelijke wit teruggebracht.
Er hebben aan een aantal flats renovatiewerkzaamheden plaatsgevonden, waarbij de stalen ramen door
nieuwe met eenzelfde profilering zijn vervangen.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Materieel is er aan de flats nauwelijks iets gewijzigd, in constructief opzicht niets.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Vergeleken met de overige woningbouw-complexen in de Westelijke Tuinsteden uit de
Wederopbouwperiode is de Sloterhof van een buitengewone gaafheid.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Het complex is niet zozeer zeldzaam vanwege de toepassing van het door Berghoef in Nederland
geïntroduceerde airey-systeem (er zijn meer en vroegere woningbouwcomplexen met dit systeem
gebouwd), als wel vanwege de grootschalige toepassing er van en het esthetische resultaat dat hij wist te
bereiken door de afwisseling van volumes en kleur in combinatie met groenaanleg en waterpartijen. De
drie hoge, donkerkleurige maisonnette-flats zijn als type met slaapvertrekken onder c.q. boven de
woonlaag zeldzaam.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 25

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

geen

Onderdelen zonder monumentale
waarde:

Restaurant bij het eerste flatgebouw ten westen van de Johan Huizingalaan.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Het feit dat Berghoef als architect uit de traditionele Delftse School kwam en desondanks grootschalige
prefab-nieuwbouw realiseerde, leverde hem de waardering op van de modernen, waaronder J.H. van
den Broek.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s)

Appartementengebouw, woonflat, winkel, tankstation, garage, groenaanleg

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Woningen en woningbouwcomplexen, appartementengebouw, woonflat (2012)

Naam object

De Sloterhof

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1955-1958; torenflat in 1960.

Architect(en)/ontwerper(s)

Johannes Fake Berghoef

26 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Exterieur

Portaalflat (torenflat) van 12 woonlagen, opgetrokken in donkergekleurde airey-blokken. Het betonskelet
komt tot uiting in de lichtkleurige horizontale en verticale banden. Entree met betonreliëf onder een ver
uitstekende luifel.
Drie hoge galerijflats van 7 woonlagen, opgetrokken in donkergekleurde airey-blokken. De onderste
woonlaag voor kleine huishoudens, daarboven maisonnettes bestaand uit twee woonlagen. De
woningen worden ontsloten door binnen de gevel liggende galerijen op de eerste, tweede, vijfde en
zesde etage. Deze flats zijn op pylonen over het water van de ‘siergracht’ gebouwd en hebben aan die
zijde een uitwendige wenteltrap.
Dertien lage portaalflats van vier woonlagen, opgetrokken uit lichtgekleurde airey-blokken. De
toegangen van deze flats liggen verhoogd en zijn bereikbaar via een gemetseld bordes: een knipoog naar
de grachtenpanden.
Alle flats hebben stalen ramen in betonnen vensterframes. Alle hebben bergingen op de begane grond,
die van de lage woonblokken komen uit op een binnen de gevel liggende galerij. Bergingen en
garageboxen krijgen licht door ramen in de vorm van betonnen prefab roosters.
Aan de gebouwkoppen van de flats aan de Comeniussstraat zijn winkels geplaatst.
Een blokje van vier atelierwoningen, van twee woonlagen, opgetrokken uit roodgekleurde airey-blokken.
Een aantal garageboxen, tussen de flats gelegen, evenwijdig aan de Comeniusstraat, maar zonder de
groengebieden tussen de flats volledig af te sluiten. Alleen de binnentuinen van de blokken ter
weerszijden van de Johan Huizingalaan zijn wel afgesloten door blokken van één laag voor winkels/
bedrijfjes.
Twee voormalige benzinestations/garages, elk bestaande uit drie tegen elkaar geplaatste en op
kolommen rustende, betonnen, v-vormige daken.
Een restaurant tegen de zuidzijde van de eerste flat ten oosten van de Johan Huizingalaan, opgetrokken
uit afwisselend licht en donker gekleurde lagen airey-blokken.

Interieur (indeling)

Niet bezocht

Stedenbouwkundige ligging, situering Complex omsloten door de Cornelis Lelylaan (zuid), Hemsterhuisstraat (west), Comeniusstraat (noord)
(incl. aanduiding windstreek), omgeving en de ringspoorlijn oost (oost).
van belang

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De flats zijn gebouwd volgens het Nemavo-Aireysysteem, de door Nederlandse ingenieurs en architecten
(waaronder Berghoef) ontwikkelde variant van het Engelse Airey-systeem. De flats bestaan uit een skelet
van beton en staal, waarbinnen de muren met prefab Airey-blokken zijn opgetrokken. De blokken zijn
aan de binnenzijde afgewerkt met houtvezelplaat. Kozijnen en dakspanten zijn van staal, het dakbeschot
is van hout, bedekt met bitumen.

Interieur/afwerking
Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

De torenflat en de meest oostelijke hoge flat hebben een gedecoreerde ingangspartij in betonreliëf, de
eerste met donkere figuren op een lichte achtergrond (een zon, een maan, boten en vissen), de twee met
lichte figuren op een donkere achtergrond (echtpaar met kind, bomen, bloemen, zon en maan). Thema:
wonen in een gezonde omgeving.

Groen erfgoed:

De flats zijn gelegen in een tegelijk met de bouw ontworpen groene omgeving, bestaande uit
binnentuinen tussen de flats en een groenstrook met ‘siergracht’ evenwijdig aan de Lelylaan. De drie
hoge flats lopen op pylonen door tot over, de lage tot aan de ‘siergracht’.

aanleg/beplanting

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 27

Geschiedenis
Relevante wijzigingen

Er hebben zich geen noemenswaardige wijzigingen voorgedaan, behalve dat 1) op enkele plaatsen de
groenvoorzieningen tussen de flats verhard zijn ten behoeve van parkeren en dat 2) op de hoek van de
eerste flat ten westen van de Johan Huizingalaan een restaurant is aangebouwd.

Bezocht

A. de Vries, 9 oktober 2012. Overleg Mark Stafleu en Aart de Vries met dhr. Dijkhuis en de dhr. Van Riezen
dd. 19 december 2012.

KENNIS: BRONNEN
Bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

W. van Gelderen, Balans 1961, Bouwkundig Weekblad 79(1961)13, p. 265.

Nr. 2

J. Krüger, Berghoef: een architect met schippersbloed, Plan 4(1983) p. 9-13

Nr. 3

Zita Messchaert e.a., Pracht in Prefab, Het Nemavo-Aireysysteem in Amsterdam. Amsterdamse Raad
voor de Monumentenzorg, 2004.

Nr. 4

Wikipedia: Airey-woningen

Nr. 5

www.plasmor.co.uk/html/.../plasmor...blocks/...blocks/airey-blocks

Nr. 6

www.nai.nl: N-A systeem woningbouw Sloterhof

Nr. 7

Omschrijving van de Sloterhof door Gemeentelijk Bureau Monumenten en Archeologie, Amsterdam (hier
ook tekst aan ontleend).

28 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Amsterdam
Princesseflat

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Amsterdam

Plaats

Stadsdeel Zuid

Straat/huisnummer

Beethovenstraat 157 t/m 265 (oneven nummers)

Postcode

1077 JD

Kadastrale aanduiding

Amsterdam AB AB 1820

Aanduiding of korte omschrijving

Flatgebouw met garages, beheerderswoning en plantsoen.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 29

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Het complex markeert met het gelijktijdig aangelegde Beatrixpark de zuidgrens van het Algemeen
Uitbreidingsplan uit 1939.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

De flat behoort tot een van de eerste van dit type in Nederland. Flats op stervormige plattegrond hebben
als voordeel ten opzichte van strokenbouw dat de appartementen aan drie zijden vensters en balkons
hebben en daarmee ook een betere bezonning en uitzicht zonder inkijk.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De flat, de eerste woontoren van Stam, is gebouwd in zijn Amsterdamse periode – een tijd waarin de
architect niet meer uitsluitend sociale woningbouw ontwierp maar ook voor de gegoede burgerij
bouwde.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Die vooral gelegen zijn in de complexiteit: het is geen gebouw van lengte, breedte en hoogte, maar
architectuur van ruimte en tijd.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

De flat is sterk beeldbepalend vanwege zijn afwijkende plattegrond en hoogte in een omgeving van
gelijkvormige, rechthoekige flatgebouwen. De flat is een opvallend accent op de hoek van de
Beethovenlaan en de Prinses Irenestraat, als laatste bouwvolume aan de zuidrand van het Algemeen
Uitbreidingsplan (1934-1935), zoals dat pas in de jaren ’60 van de vorige eeuw vorm kreeg.

a. bijzondere betekenis van het complex Bijzonder is dat de flat met de garages, de beheerderswoning en het plantsoen een klein
wegens de hoogwaardige kwaliteit van stedenbouwkundig geheel vormt binnen de rechthoekige kavel.
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De huidige verschijningsvorm van de flat, garages en kantoor/woning is nog geheel dezelfde als die na de
of herkenbaarheid van ex- en/of
oplevering in 1961. Van een aantal interieurs is in de loop der jaren de indeling gewijzigd. Het exterieur
interieur;
toont een grote mate van eenheid, het beeld is niet versnipperd als gevolg van individueel eigendom.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

In materiëel opzicht is de flat niet noemenswaard veranderd. Het exterieur is ongewijzigd sinds de bouw.
In het interieur is de afwerking van de gemeenschappelijke ruimtes, met name van vloeren en kolommen
in de hal, in marmer en travertijn, de oorspronkelijke.

30 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De oorspronkelijke woonfunctie is nog even goed herkenbaar als in de jaren ’60 van de vorige eeuw.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Alle onderdelen van het complex, flat, garages en kantoor/woning zijn even gaaf bewaard gebleven.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

In ruimtelijk opzicht is de stedelijke omgeving met veel groen en ruim uiteen geplaatste flatgebouwen,
waarin de hogere Princesseflat domineert, niet ingrijpend gewijzigd sinds de jaren ’60 van de vorige
eeuw.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Het flatgebouw op stervormige plattegrond is het niet het enige, maar wel een van de weinige van dit
type in Nederland. De veel soberder sterflat in Nijmegen is gebouwd in 1955-1958. In Wageningen staan
er zes uit de jaren ’60 en ’70 van de vorige eeuw. De meeste sterflats, waaronder die in Hoorn, Ede,
Maastricht en Heerlen dateren uit de jaren ’70.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

onbekend

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Woningen en woningbouwcomplexen, appartementengebouw, woonflat

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving
Huidige functie (met jaartal)

Wonen (2012)

Naam object

Sterflat of Princesseflat

Bouwtijd (ook de planfase)

1959-1961

Architect(en)/ontwerper(s)

Martinus Adrianus (Mart) Stam

Uitvoerder (aannemer e.d.)

onbekend

Opdrachtgever

onbekend

Exterieur

De flat is gebouwd op een Y-vormige plattegrond, waarvan de kortere zuidvleugel de poot en de
symmetrie-as vormt. De flat heeft een in hoofdzaak bakstenen aspekt. Het betonskelet komt tot
uitdrukking in de horizontale, lichte banden die de verdiepingen markeren. De indeling van elk van de
gevels is over de hele hoogte identiek. De vele reeksen balkons benadrukken het verticale aspect van de
flat. Om een parkje aan de noordzijde van de flat liggen achttien garages, op de vijf laatste is een woning
gebouwd, die via een buitentrap toegankelijk is. Garages en woning zijn in dezelfde materialen als de flat
opgetrokken en vormen daarmee een fysieke en visuele eenheid.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 31

Interieur (indeling)

Op de begane grond onder de westvleugel bevinden zich een open voorportaal en een ruime entreehal
met toegang naar de liften en bergingen onder de oostvleugel. Elk van de 8 woonlagen van de
zuidvleugel bevat 2 appartementen; de westvleugel en oostvleugel hebben 9 verdiepingen met elk één
appartement.

Stedenbouwkundige ligging,

Het gebouw ligt in Nieuw Zuid, een van de wijken die na de Tweede Wereldoorlog werden aangelegd op
basis van het Algemeen Uitbreidingsplan van 1939. Nieuw Zuid kwam tot stand tegelijk met de aanleg
van Buitenveldert tussen 1958 en 1966. Ook het achter de flat gelegen Beatrixpark dateert uit die
periode.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De flat ligt aan de oostzijde van de Beethovenstraat. De langere vleugels met de grote appartementen
liggen ongeveer oost-west, de kortere vleugel met kleine appartementen wijst naar het zuiden.

Archeologische relevantie

n.v.t.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Betonskeletbouw; baksteen muurwerk.

Interieur/afwerking

Openbare ruimtes: De hal is belegd met marmeren tegels, het muurwerk bestaat uit schoonmetselwerk.
De kolommen en de liftenwand zijn bekled met travertijn. Dezelfde materialen zijn gebruikt voor de
portalen op de verdiepingen.

Groen erfgoed: aanleg/beplanting

De flat is gelegen in een stedelijke, maar toch vrij groene omgeving. Het gebouw grenst aan de
achterzijde aan het Beatrixpark. Het parkje tussen de flat, de garages en de woning maakt deel uit van
het ontwerp en valt onder de bescherming.

Geschiedenis

n.v.t.

Relevante wijzigingen

Een aantal appartementen heeft na interne verbouwingen niet meer de oorspronkelijke plattegrond. Het
exterieur is in hoofdzaak ongewijzigd, dat geldt ook voor de garages (oorspronkelijke houten deuren met
houten ventilatieroosters) en de vrijstaande woning.

Bezocht

A. de Vries; 3 augustus 2012; 17 oktober 2012; 11 december 2012 toelichting gegeven voor de bewoners.

Overige

-

32 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

http://nai.nl

Nr. 2

W. Möller, Mart Stam 1899-1986, Architekt, Visionair, Gestalter: sein Weg zum Erfolg, Tübingen 1997.

Interviews bewoners, gebruikers

Op 17 oktober 2012 gesproken met Martijn van Nieuwenhuyzen (vereniging van eigenaren) en Jan van
Adrichem (bewoner). Op 11 december een voorlichtingsavond voor alle bewoners.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 33

34 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Enschede
Patiostudentenwoningen

Register
Provincie

Overijssel

Gemeente

Enschede

Plaats

Enschede

Straat/huisnummer

Matenweg 2 t/m 38

Kadastrale aanduiding

Lonneker B 5773

Aanduiding of korte omschrijving

Studentenwoningen met patio’s en terrassen

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 35

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Vanwege het bijzondere type studentenwoningen in de vorm van rondom patio’s geschakelde studio’s
op de eerste Nederlandse campusuniversiteit.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Doordat in de patiowoningen de holwoningen van de Zuid-Tunesische Matmatastam herkenbaar zijn en
daarmee zichtbaar is hoe architect H. Haan in zijn werk is beïnvloed door Afrika en haar traditionele
woonvormen.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als representatief voorbeeld uit het oeuvre van architect H. Haan, waarin herkenbaar is hoe de architect
in zijn werk is beïnvloed door Afrika en haar traditionele woonvormen. De patiowoningen tonen aan hoe
H. Haan zijn gedachten over Afrika heeft geïntegreerd in een eigen architectonisch idioom.

wegens het bijzondere
Hetgeen zichtbaar is in de duurzame toepassing en het hergebruik van eenvoudige materialen zoals
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of straatstenen uit Den Haag en betonnen stoeptegels.
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Als onderdeel van de campus van de Universiteit Twente en de beeldbepalende ligging op de campus.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Vanwege de ligging binnen de campus en de groenstructuur hiervan.
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
a. bijzondere betekenis van het complex Vernieuwende typologie.
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

36 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het exterieur is gaaf. Het interieur is door intensief gebruik en frequente wisselingen van de studenten
of herkenbaarheid van ex- en/of
en renovatie op hoofdlijnen gaaf.
interieur;

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Als vorm van studentenhuisvesting die door traditionele Afrikaanse woonvormen werd geïnspireerd.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s)

Studentenwoningen

Typologie

Patiowoningen

Huidige functie (met jaartal)

Studentenwoningen

Stijl/stroming

Structuralisme
Modernisme

Architect(en)/ontwerper(s)

Herman Petrus Coenraad Haan

Exterieur

Rondom een aantal patio’s zijn 17 vierkante eenheden geschakeld, iedere eenheid is voorzien van kamers
voor studenten en gemeenschappelijke ruimten. De eenheden zijn grotendeels voorzien van een plat
dak, met een royaal overstek. Aan de patiozijden worden de overstekken ondersteund door metalen
palen.
De eenheden zijn L-vormig en in tweetallen aan de patio’s gegroepeerd. De studentenkamers zijn alleen
vanuit de patio, van buitenaf, toegankelijk. Elke patio heeft door zijn ligging en inrichting een eigen
karakter. Deze benadrukken de privacy van elke eenheid.
Een zijde van de grootste patio zijn kamers in twee woonlagen gesitueerd.
De platte daken die volgens het idee van architect Haan begroeid moesten worden, zijn sinds 1993
voorzien van grind. Middels enkele opgangen kan het dak bereikt worden. Middels de fiets/loopstraat
over het dak worden de midden in het complex gesitueerde patio’s ontsloten. Op het dak zijn eveneens
enkele tweepersoons ‘mentor-kamers’ geplaatst.
Centraal een hoge schoorsteen.
Rondom de patio’s lage muurtjes van straatkeien die de overgang tussen privé en openbaar
benadrukken.

gebouw, constructietechniek

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Om kosten te drukken is gebruik gemaakt van materiaal dat als 'afval' werd bestempeld: de buitengevels
en de afscheidingmuurtjes zijn opgetrokken uit oude Haagse straatkeien, de patiobestrating bestaat uit
gewone trottoirtegels, oude bakstenen en zwarte keien.
Tevens is er veel gebruik gemaakt van beton.
De gevels zijn voorzien van eenvoudige houten kozijnen, ramen en deuren. De kozijnen en ramen zijn wit
geschilderd, de deuren zijn in heldere kleuren geschilderd.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 37

Interieur (indeling)

De oorspronkelijke hoofdstructuur van de studentenwoningen is grotendeels in tact gebleven.

interieur, techniek en materialen

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De studentenwoningen liggen iets verdiept ten opzichte van de bosrijke omgeving, iets ten noordwesten van het sportcomplex op de campus. De campus is gelegen tussen Hengelo en Enschede op het
voormalige landgoed Drienerlo. Het is de enige campus-universiteit in Nederland, waarbij studeren,
wonen, sporten en recreatie volledig geïntegreerd zijn.

Geschiedenis

Opening van de Universiteit Twente op 14 september 1964 (toen nog genaamd Technische Hogeschool
Twente). Het masterplan voor de campus werd opgesteld onder supervisie van de architecten Samuel
van Embden en Willem van Tijen. Zij scheiden het voormalige landgoed Drienerlo is twee delen. Aan één
kant van het terrein zijn de onderwijsgebouwen gesitueerd, aan de andere kant de studentenwoningen.
Haaks op de doorgaande weg van Enschede naar Hengelo is een hoofdtoegangsweg aangelegd, die de
beide zones van elkaar scheidt. Aan deze centrale as ligt het hoofdgebouw en in het centrum van het
gebied zijn voorzieningen ondergebracht, zoals het sportcomplex, de mensa, de Vrijhof en een
winkelcentrum. De verschillende onderwijs- en woongebouwen staan verspreid op het terrein en worden
omringd door de natuur.

Relevante wijzigingen

Renovatie in 1993, waarbij binnentrappen zijn verwijderd en het dak is met grind afgedekt.

Bezocht

7 november 2012, Mariël Kok

38 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

‘Studentenflats aan de Reelaan – Drienerlo, Twente’, Bouwkundig weekblad; 87 (1969), p. 170-171

Nr. 2

Piet Vollaard, ‘Herman Haan, architect’, Rotterdam, 1994

Nr. 3

www.architectuurgidsenschede.nl

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

http://zoeken.nai.nl/CIS/persoon/2990
Citaat van website:
“Haan bouwt in de periode 1964-1972 een aantal grotere complexen op het campusterrein van de TH
Twente. In twee projecten, de patiowoningen (1964) en de pyramides- en mastabawoningen (1970), zijn
duidelijk invloeden uit Afrika zichtbaar. Met name de patiostudentenwoningen tonen hoe Haan zijn
gedachten over Afrika weet te integreren in zijn eigen architectonisch idioom.
Onder leiding van Van Tijen en Van Embden is een opzet gemaakt voor de nieuw te bouwen campus van
de TH Twente. Het plan bevat universiteitsgebouwen, culturele/sociale voorzieningen en
woongelegenheden. Het eerste studentencomplex is door supervisor Van Tijen zelf ontworpen. Voor de
tweede serie wordt een prijsvraag uitgeschreven die wordt gewonnen door T. Hazewinkel. Van Tijen
vraagt echter spoedig aan Haan om de tweede serie te ontwerpen, daar de realisatie van het winnende
ontwerp te lang op zich laat wachten (realisatie 1967). De patiowoningen worden in 1965 gerealiseerd.
Haans complex bestaat uit een schakeling van zeventien eenheden, ieder voor zich opgebouwd uit
gezamenlijke voorzieningen die aan twee zijden van de patio zijn gegroepeerd. Het grotendeels in één
laag gebouwde complex ligt enigszins verdiept ten opzichte van de bosrijke omgeving, waardoor de
patio's sterk doen denken aan de holwoningen van de Matmata.(62) Evenals de holwoningen zijn de
studentenkamers alleen vanuit de patio, van buitenaf dus, toegankelijk. Elke patio heeft door zijn ligging
en inrichting een eigen karakter. Deze benadrukken de privacy van elke eenheid. Om de kosten te
drukken is gebruik gemaakt van 'afval' materiaal; oude Haagse straatkeien voor de muren, gewone
trottoirtegels, oude bakstenen en zwarte keien voor de patiovloeren.
"Ik heb voor de studenten een maximum aan privacy willen creëren", betoogt Haan. "Karakteristiek voor
een campushogeschool als deze, die een paar kilometer buiten de bewoonde wereld ligt, is de dwang die
zij de studenten oplegt om al hun studie en ontspanning hier te verrichten. Bovendien is er de
eenzijdigheid die een technische hogeschool onvermijdelijk meebrengt. Al deze factoren dragen het
gevaar van isolement, vervreemding, maar ook van spanningen in zich...." (63)
Haan heeft goed nagedacht over de leefwijze van de studenten. Het complex bezit daarmee ten opzichte
van gebruikelijke studentencomplexen een opmerkelijke mengeling van privacy en collectiviteit, zonder
daarbij afbreuk te doen aan de openheid en de relatie met de natuur. De woningen zijn na dertig jaar nog
steeds populair, onder andere omdat het geforceerde gezamenlijk wonen aan een (veelal met rommel
volgestouwde donkere) gang van de gangbare studentenflats ontbreekt en is vervangen door een
informele collectiviteit in de vorm van een gezamenlijke buitenruimte.(64)
Mede naar aanleiding van dit complex, wordt Haan in sommige publikaties gerekend tot de Forumarchitecten (65) en wordt het complex gezien als een van de mooiste voorbeelden van structuralistische
architectuur in Nederland.(66) Het complex is zeker structuralistisch van karakter, maar daarmee behoort
Haan naar mijn mening niet tot de harde kern van de Forum-architecten. Het patiowoningencomplex
moet eerder gezien worden als een kristallisatie van Haans gedachten over Afrikaanse leefwijzen. Dat het
complex overeenkomsten vertoont met ontwerpen van Forum-architecten als Piet Blom en Aldo van
Eyck kan niet ontkent worden. Maar Haan weet echter zijn modernistisch getinte vormentaal te
behouden en vertoont in kleinschalige projecten weinig kenmerken van de "Forumarchitectuur". In
'Langs Moderne Architectuur' wordt dit als volgt verwoordt: "De grote openheid en regelmatige ordening
van het Nieuwe Bouwen heeft Haan op knappe wijze weten te combineren met aan niet-westerse
culturen ontleende woonvormen."(67)”

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 39

40 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Heerlen
Woonhuis Van Slobbe

Register
Ingevuld door, datum

Consulent architectuurhistorie (mw. Drs. W.M.M. van Bers), 30 oktober 2012

Monumentnummer

91700000039562

Provincie

Limburg

Gemeente

Heerlen

Plaats

Heerlen

Straat/huisnummer

Zandweg 122

Postcode

6418 PB

Kadastrale aanduiding

Heerlen K 1389

Aanduiding of korte omschrijving

Villa met tuin

Situering complex/ kaart met
daarop aangegeven de
onderdelen van het complex

Gelegen aan de oostzijde van de Zandweg in Heerlen

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 41

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als woning voor de directeur van de Staatsmijnen is deze villa een van de nog resterende verwijzingen
naar het mijnbouwverleden van Zuid-Limburg.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Vanwege de situering van de villa en de omringende tuin in en tegen een helling, in het heuvellandschap
van Limburg

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als voorbeeld van een modernistische villa bestaande uit een betonskelet met veel glas

wegens bijzondere herinneringswaarde. Als herinnering aan de directeur van de Staatsmijnen Van der Slobbe

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Als ontwerp van Rietveld voor een modernistische villa.
en/of bouwtechniek;
Als ontwerp voor de tuin van Mien Ruys, met name door de wijze waarop is aangesloten op de
bestaande beplanting op de helling.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Van belang voor het oeuvre van Rietveld. In het bijzonder als zijn laatste werk. Tuin van belang voor het
oeuvre van Mien Ruys, in het bijzonder vanwege de samenwerking met Rietveld.

wegens het bijzondere
Vanwege de toegepaste materialen (stuc, glas, eternit, natuursteen, staal), detaillering (hang- en
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of sluitwerk, verlichting) en contructie (betonskelet)
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Vanwege de samenhang van het exterieur met het interieur dat overigens deels gewijzigd is.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Vanwege de functoneel ruimtelijke relatie tussen villa en tuin.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Vanwege de gaafheid van het exterieur en de relatieve gaafheid in het interieur.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Vanwege de gaafheid van het betonskelet voorzien van stalen puien en gestukadoorde wanden

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Vanwege de herkenbaarheid als woonhuis (ontwerp) en directeurswoning (omvang)

42 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Vanwege de gave ruimtelijke relatie tussen villa en tuin.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Vanwege de gave visuele ruimtelijke relatie met de heuvelachtige omgeving.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Vanwege de relatieve zeldzaamheid van overgebleven ontwerpen uit het oeuvre van rietveld.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Ingevuld door, datum

Consulent architectuurhistorie (mw. Drs. W.M.M. van Bers), 30 oktober 2012

Gegevens
Oorspronkelijke functie(s), bij meer
zelfstandige zaken in 1 mon.nr) op
grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

WOONHUIS

Typologie

Villa

Huidige functie (met jaartal)

Woonhuis (2012)

Naam object

Van Slobbe

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1962 (opdracht)

Architect(en)/ontwerper(s)

Rietveld, Van Dillen, Van Tricht

Opdrachtgever

Van Slobbe

Geschiedenis

Woonhuis is gebouwd in opdracht van de directuer van de staatsmijnen en verwijst daarmee naar een
belangrijke industrietak en tijdperk in Zuid-Limburg

Situering

Woonhuis gelegen ten zuidoosten van Heerlen. Vrijstaand gelegen tegen een begroeide helling met
uitzicht naar het westen. Rondom de woning een tuin

Korte karakteristiek exterieur

Modernistische VILLA bestaande uit een betonskelet met een samengestelde plattegrond, drie
bouwlagen afgesloten door een plat dak. Het betonskelet is ingevuld met stalen puien en wanden van
geglazuurde baksteen. De ingang bevindt zich aan de straatzijde op souterrain niveau.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 43

Korte karakteristiek interieur

De binnenwanden zijn gestucadoord en geschilderd, de plafonds bespoten met een acoustisch stuc. In
het souterrain bevinden zich de functionele ruimten en de garage. Op de verdieping de woon-,
representatieve-, verblijfsruimten en de keuken. Op de tweede verdieping de slaapkamers.
In het souterrain staan enkele (vaste) kasten die afkomstig zijn van de verdieping. De kasten zijn
overgeschilderd.

Bouwgeschiedenis
Relevante wijzigingen

Interieurafwerking: vaste kasten verplaatst van de verdieping naar het souterrain, keuken vernieuwd en
verplaatst in de ruimte; kleurstelling is gewijzigd
Plattegrond: de muur tussen de voor- en achterkamer en de keuken is doorgebroken. De trap naar het
souterrain is gedraaid en de bijkeuken is met behulp van een wand afgescheiden van de trap.
Rijwielberging souterrain opgedeeld en gewijzigd.

Toegepaste kunst, beplanting, materialen, constructies en detailleringen
gebouw, materialen, constructies en
detailleringen

Betonskelet
Stalen puien
Wanden van geglazuurde baksteen
(Akoestisch) stuc
Schoorsteenmantels
Trappartij
Verlichting verkeersruimten
Eternit vensterbanken
Hang- en sluitwerk

GEBOUWD en/of AANGELEGD ERFGOED
Ingevuld door, datum

Consulent architectuurhistorie (mw. Drs. W.M.M. van Bers), 30 oktober 2012

Veldonderzoek
Bezoek

Consulent architectuurhistorie (Drs. W.M.M. (Mieke) van Bers), 24 augustus 2012, in – en exterieur.

Afbeeldingen
Digitale foto’s

Consulent architectuurhistorie (Drs. W.M.M. (Mieke) van Bers), augustus 2012, interieur.

Digitale foto’s

Fotograaf

Literatuur
Nr. 1

‘Woonhuis te Heerlen’, bouwkundig weekblad 84(1966)2, 17-19

Nr. 2

‘Woonhuis te Heerlen’, bouw 21(1966)24, 910-914

Nr. 3

Kueper, Marijke en Zijl, van Ida, Gerrit Th. Rietveld 1888-1964: het volledige werk, Utrecht 1992.

Nr. 4

Rodijk, G.H., de huizen van rietveld, Zwolle 1991.

Archiefonderzoek
Gemeentearchief

niet uitgevoerd

Nationaal archief
44 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Archief

Heerlen, Vitruvianum

Internet
Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Wederopbouw databank, preselectie (zomer 2006, code )
www.cultureelerfgoed.nl

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

Eigenaren, bewoners, gebruikers

Mevrouw Franssen

Overheidsinstellingen
gemeente

Ambtenaar cultuurhistorie ( F Vondenhoff)

Provincie
Rijk

consulent erfgoed en ruimte (jon van rooijen), consulent archeologie (fred brounen), consulent
cultuurlandschap (cees van rooijen), ..

OVERIG ERFGOED
Cultuurhistorische (wetenschappelijke) waardestelling van andersoortig erfgoed (archeologie,
cultuurlandschap, stedenbouwkundig erfgoed, roerend erfgoed) ten behoeve van ander
instrumentarium

CULTUURLANDSCHAP

Consulent cultuurlandschap

STEDENBOUWKUNDIG
ERFGOED

Consulent erfgoed en ruimte (stedenbouw)

Stedenbouwkundige ligging, situering
(incl. aanduiding windstreek), omgeving
van belang

ARCHEOLOGISCH ERFGOED

Consulent erfgoed en ruimte (archeologie), consulent archeologie

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Bijv. archeologisch RM, of gemeentelijk archeol. mon. of relevantie binnen AMK

ROEREND ERFGOED

Medewerker sector roerend erfgoed

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 45

46 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Hurdegaryp
Woonhuis Bonnema

Register
Provincie

Friesland

Gemeente

Tietjerksteradeel (Tytsjerksteradiel)

Plaats

Hardegarijp (Hurdegaryp)

Straat/huisnummer

Rijksstraatweg 24

Postcode

9254DJ

Kadastrale aanduiding

Hardegarijp A 4255

Aanduiding of korte omschrijving

Woonhuis met tuin

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 47

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarden: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als bijzondere uitdrukking van het modernisme voor Friesland en Nederland.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Het woonhuis van de architect Bonnema in Hardegarijp is representatief voor de Friese achtergrond van
de architect en zijn verbondenheid met deze provincie.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als toonbeeld van het functionalisme in Nederland.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Als voorbeeld van een gebouw dat met minimale aanpassingen een andere functie kan krijgen, waarbij
de essentie van het ontwerp niet wordt aangetast.

wegens bijzondere herinneringswaarde.

II Architectuur- en kunsthistorische waarden: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het huis is een toonbeeld van het naoorlogs modernisme. Een voorbeeld van de technische innovaties
en/of bouwtechniek;
die zijn toegepast in het ontwerp zoals het verlaagde plafond, thermische isolatie. De stalen constructie
van het huis geeft het interieur een groot ruimtelijk effect. De ruimtes zijn vrij indeelbaar waardoor een
functiewijziging geen grote gevolgen voor het ontwerp heeft.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het huis biedt ruimte aan het architectenbureau Bonnema en markeert het begin van zijn oeuvre. Het
huis is een voorbeeld voor het pragmatisch functionalisme waar de architect Bonnema voor stond: het
gebouw als gebruiksartikel.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het huis is een toonbeeld van het nieuwe denken over ruimtegebruik. De splitsing tussen dragende en
niet-dragende delen zijn zichtbaar. Verder zijn bijzonder de toepassing van zwevende vloeren, vrije
plattegronden, visuele overgang tussen binnen en buiten en de combinatie van glas, hout en steen
(zowel natuursteen als baksteen).

wegens het bijzondere
Het huis is een voorbeeld van duurzaam materiaalgebruik, van eenvoudige en natuurlijk materialen.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarden
a. bijzondere betekenis van het complex Huis en tuin vormen een samenspel tussen het grillig natuurlijke en het rechte artificiële ontwerp. Het
wegens de hoogwaardige kwaliteit van huis en de tuin vormen een eenheid door de visuele overgang van binnen en buiten.
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

48 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het huis is nagenoeg gaaf. In de jaren zeventig zijn er enkele ondergeschikte aanpassingen gedaan ten
behoeve van de permanente bewoning.

wegens de waardevolle accumulatie van Het pand is begin jaren zestig ontworpen als het kantoor van het Architectenbureau Bonnema en waar
belangwekkende historische bouw- en/ tevens overnachten mogelijk was. Vanaf begin jaren zeventig is het pand als woonhuis van de architect in
of gebruiksfasen;
gebruik.
(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Het woonhuis, de tuin en de vrijstaande garage zijn op het perceel aanwezig.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s)

Woningen en woningbouwcomplexen, Werk-woonhuis (oorspronkelijk), Atelierwoning
Groen, Tuin

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Woonhuis met tuin

Naam object

Woonhuis Bonnema

Stijl/stroming

Modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1961-1963

Architect(en)/ontwerper(s)

Abe Bonnema (1926-2001) en W. J. (Mien) Ruys (1904-1999)

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Abe Bonnema

Stedenbouwkundige ligging, situering
Het perceel is gelegen binnen de bebouwde kom van Hardegarijp, ten zuiden van de Rijksstraatweg
(incl. aanduiding windstreek), omgeving N 355 (de verbindingsweg tussen Leeuwarden en de stad Groningen) en op de hoek van de zijstraat
van belang
Eibertsnest.
Aan de Eibertsnest is de oprijlaan naar de garage.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Het huis en de tuin bevinden zich niet op een archeologisch terrein.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Stalen portaalspanten als draagconstructie, plat dak, onbehandeld Redwood planken voor de gevels,
bakstenen kern voor de stijfheid en veel glas in de gevels en de binnenwanden.

Interieur/afwerking

Vrij indeelbare plattegrond, glazen tussenwanden, stijve bakstenen kern waar zich de trapopgang, de
keuken en het sanitair bevinden.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/
meubels die bestanddeel zijn:

Geen.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 49

Groen erfgoed:
aanleg/beplanting

Tuinaanleg rondom het woonhuis. Bij de aanleg is rekening gehouden met een aantal aanwezige oude
bomen op het terrein. Mien Ruys heeft in het ontwerp gebruik gemaakt van de vaak in haar werk
terugkerende elementen zoals aansluiting tussen huis en tuin, heggen, hoogteverschillen, tegels, paaltjes
als begrenzing, scherpe hoeken en een vijver.

Geschiedenis

Tot jaren zeventig van de twintigste eeuw was het pand in gebruik als atelier van het architectenbureau
Bonnema. Op de verdieping bevonden zich enkele woonvertrekken waar de architect (en in de
weekeinden zijn vrouw) verbleven. Begin jaren zeventig verhuisde het architectenbureau naar een ander
pand in Hardegarijp en betrok de architect en zijn vrouw het huis permanent.

Relevante wijzigingen

Functiewijzigingen van vertrekken in verband met de permanente bewoning. Om inkijk vanaf de
openbare weg tegen te gaan is een venster dichtgezet.

Bezocht

Eva Wijdeveld (….2013)

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Eigen woonhuis met bureau te Hardegarijp, in: Bouwkundig Weekblad, 82 (1964), p. 269-271

Nr. 2

Hilde de Haan, Ids Haagsma (red.), Hout in Nederland: balken en stijlen in de architectuur, Den Haag 1995

Nr. 3

Marijke Martin, Abe Bonnema Architect, Rotterdam 1998

Nr. 4

Bonica Zijlstra, Mien Ruys: een leven als tuinarchitecte, Nederlandse Tuinenstichting 1990

Nr. 5

Reinko Geertsema, Mien Ruys: beschrijving en documentatie van haar beroepspraktijk, Vakgroep
Landschapsarchitectuur L.H. Wageningen 1982

Nr. 6

RCE notitie, Korte schets van de ontwikkeling van Onderdak in de WO 1959-1965

Nr. 7

www.bonnema.com (d.d.12-3-2012)

Nr. 8

www.personenencyclopedie.info (d.d. 15-5-2006)

Nr. 9

www.architectuurgids.nl (d.d. 20-3-2012)

Nr. 10

www.hendrickdekeyser.nl (d.d. 11-6-2012)

Nr. 11

Monument van staal en beton, in: De Volkskrant, donderdag 23 december 2010, p. 7

Nr. 12

RCE notitie, Wederopbouw Groen, 18-4-2012

Nr. 13

RCE notitie, Architectenprofiel Abe Bonnema (d.d. mei 2009/ dec 2012)

Interviews bewoners, gebruikers

Gesprek met Mevr. Marcella Bonnema (weduwe architect), d.d. augustus 2012, Amsterdam.

50 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Ilpendam
Woonhuis van den Doel

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Waterland

Plaats

Ilpendam

Straat/huisnummer

Monnickendammerrijweg 31C

Postcode

1452 PL

Kadastrale aanduiding

Waterland H 49

Aanduiding of korte omschrijving

Woonhuis met omliggende terrassen, trappen en keermuren

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 51

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Vanwege het belang als exemplarisch onderdeel van de geschiedenis van de wooncultuur in Nederland

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het woonhuis met omliggende terrassen is een goed en exemplarisch voorbeeld van functionalistische
en/of bouwtechniek;
architectuur binnen de geschiedenis van de villa-architectuur in Nederland
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het woonhuis is een van de belangrijke en kenmerkende villa’s in het late naoorlogse werk van de
architect Rietveld die veel villa’s voor particulieren bouwde.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Door de heldere architectuur en de bijzondere licht- en ruimtewerking in de villa.

Zoals kenmerkend is voor het werk van Rietveld koos hij voor simpele functionele materialen in heldere
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of contrasterende kleuren. Aan de binnenzijde koos hij voor een wat luxere afwerking met mozaïek in lila
monumentale kunst;
tinten.
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

De heldere indeling is afleesbaar aan de buitenzijde waarbij de leefruimtes zoals de woonkamer en de
oorspronkelijke werkkamer gesitueerd zijn aan de zijde met grote ramen en het weidse uitzicht en de
meer utilitaire ruimtes zoals de gang, badkamer en de keuken aan de meer gesloten zijde naar de weg
toe.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere betekenis van het complex Terrassen en woonhuis vormen één architectonisch geheel.
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het woonhuis met de omliggende terrassen verkeert zowel aan de buitenzijde als de binnenzijde
of herkenbaarheid van ex- en/of
nagenoeg in gave staat.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De door Rietveld toegepaste materialen zijn nog allemaal aanwezig en verkeren in gave staat.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het woonhuis is nog steeds als zodanig in gebruik en ook de meeste ruimtes in het huis worden nog voor
de oorspronkelijke functie gebruikt.

52 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Woonhuis

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Woonhuis, villa

Huidige functie (met jaartal)

Woonhuis (2012)

Naam object

Woonhuis van den Doel

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1957-1959

Architect(en)/ontwerper(s)

G.Th. Rietveld

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

H. van den Doel

Exterieur

De villa bestaat uit drie rechthoekige blokken met platte daken die in elkaar grijpen. Alle drie deze
blokken zijn één bouwlaag hoog maar verschillen onderling in hoogte. Ieder blok heeft zijn eigen
kenmerkende kleur. Het hoogste blok ligt aan de zuidzijde en bevat in zijn geheel de grote huiskamer. Dit
blok is opgetrokken in zwart geglazuurde baksteen.
Het laagste blok ligt aan de zijde van de weg en bevat de entree, de badkamer, een slaapkamer (een
kinderkamer in het oorspronkelijke ontwerp), de garage en de studio. Dit blok is opgetrokken in wit
geglazuurde baksteen.
Het middelhoge, in beige geglazuurde baksteen opgetrokken blok, is gesitueerd aan de oostzijde en ligt
tussen het hoge en lage blok. In dit blok zijn de hal, keuken, bijkeuken, een slaapkamer (eveneens
oorspronkelijk een kinderkamer) en de ouderslaapkamer (oorspronkelijk de partijkruimte van de eerste
eigenaar) ondergebracht.
In de noordelijke gevel, die naar de weg gericht ligt, bevindt zich de ingangspartij. De voordeur met
bordes is bereikbaar door middel van een trap die achter een wit geglazuurde stenen muur langs loopt.
Deze muur vormt weer één geheel met het lage wit geglazuurde bouwblok. Rechts van de voordeur
bevinden zich drie ramen van de keuken, waaronder een stukje muur zit met zwart geglazuurde
bakstenen. Geheel rechts ligt de studio die aan deze noordzijde geheel uit glasstenen is opgebouwd.
Vier terrassen
De hoofdkenmerken van het exterieur of vormgeving van het object kort omschrijven. Het gaat daarbij
bijv.om vorm plattegrond, vorm kap, bouwlagen, traveeën. Hier ook essentie van de aanleg van een
fabrieksterrein, schoolplein of groenaanleg beschrijven (zie daarvoor ook beplanting).

gebouw, constructietechniek

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Villa is gebouwd op een betonnen plaat.
Opgetrokken in geglazuurde baksteen waarbij ieder bouwvolume een eigen kenmerkende kleur heeft
(grijzig wit, antraciet en een wand in blauw).
Grote glasoppervlakken.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 53

Interieur (indeling)

De villa is geconstrueerd rond de hal. De hal vormt het centraal middelpunt, daar het idee van Rietveld
was dat alle vertrekken hier op uit moesten komen. Tussen de kinderkamers is een kleine badkamer
aanwezig.
Nog aanvullen

interieur, techniek en materialen

Materialen nog benoemen.
Toegepaste materialen en technieken benoemen op grond van thesaurus. Niet alleen afwerking van
oppervlakken, maar ook bijv. de kapconstructie.
(voor een aanleg leeg laten; heeft geen interieur)

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De villa met bijbehorende grond ligt ten zuiden van de Monnickendammerrijweg, aan de dijk tussen de
weg en de sloot aan de zuidoost zijde van het dorp Ilpendam. De villa ligt iets hoger op een soort terp.
Het perceel van de villa wordt omzoomd door bomen. Aan de zijde van de Monnickendammerrijweg
wordt de villa aan het zicht onttrokken door deze bomenkrans. Aan de zuidzijde is een brede opening in
de bomenkrans waardoor er vanuit de woonkamer van de villa ruim doorzicht is naar het achterliggende
open weiland.
Het huis is bereikbaar door middel van een oprijlaan vanaf de Monnickendammerrijweg.
Huis ligt aan het water!!!! Nog uitzoeken welk water

Geschiedenis

Het huis is ontstaan in nauwe samenwerking tussen opdrachtgever, architect en aannemer.
Opdrachtgever was H. van den Doel, chirurg uit Amsterdam.
Rietveld vond dit een van zijn meest geslaagde huizen en nam vaak mensen mee om het te bekijken.

Relevante wijzigingen (

Kleine interne aanpassingen; wijziging kleurstelling wanden woonkamer en gang. Kastenwand in
woonkamer met daarachter het slaapgedeelte zoals in de oorspronkelijke situatie, is verdwenen.

Bezocht

Hilde van Meeteren, 22 november 2012; bezoek interieur en exterieur. Gesprek met huidige bewoonster
mw. J. Polak.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

Redengevende omschrijving provinciaal monument, Provincie Noord-Holland

Nr. 2

G.H.Rodijk, De huizen van Rietveld, Zwolle 1991, p.137-138.

Nr. 3

J. Polak-van ’t Kruys, Rietveld in Ilpendam, Ilpendam 1988.

Nr. 4

Woonhuis te Ilpendam, in: Bouwkundig Weekblad; 78 (1960), p. 145-148.

Nr. 5

Haus in Ilpendam, Holland, in; Werk <Schweizer Monatschrift für Architektur, Kunst, Kunstlerisches
Gewerbe> 47 (1960), p. 427-429.

54 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Maastricht
Kantoor/woonhuis Goessen

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0935010000058639/0935010000058458

Provincie

Limburg

Gemeente

Maastricht

Plaats

Maastricht

Straat/huisnummer

Vredeslaan 11/Gerechtigheidslaan 46

Postcode

6226 CW

Kadastrale aanduiding

HEER A 6790

Aanduiding of korte omschrijving

Directeurswoning/verzekeringskantoor met vlaggenstokstandaard

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 55

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Prominent onderdeel van buurt voor beter gesitueerden

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als voorbeeld voor nieuwe typologische ontwikkeling woonhuis/kantoor

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Er zijn nog maar weinig woonhuizen uit die tijd waaraan zo weinig is gewijzigd.
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het pand wordt door de architect P. Sigmond beschouwd als een van zijn beste gebouwen.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Met eenvoudige middelen is een bijzondere en originele ruimtelijke werking tot stand gebracht.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De gehele opzet van de architect speelt sterk in op de locatie, de indeling van de wijk met het
van het object voor het aanzien van zijn uitwaaierende volume, dat de richtingen van de straten in zich opneemt en het uitzicht vanuit het
omgeving;
interieur op de kerk.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Zowel het kantoor, het woonhuis als het grootste gedeelte van de tuin zijn nog geheel in de
of herkenbaarheid van ex- en/of
oorspronkelijke staat, inclusief de stalen ramen met veelal nog enkel glas. In verband met een betere
interieur;
isolatie van het huis is overigens een proefopstelling met isolatieglas gemaakt, de messing sierlijsten
rond de ramen zullen dan komen te vervallen. Dergelijke huizen zijn meestal ingrijpend verbouwd. Met
name gaat het om bouwfysische maatregelen tegen de koudebruggen die dergelijke huizen allemaal
hebben.
In het huis zijn alle nog aanwezige vaste kasten, die oorspronkelijk mee ontworpen werden, in gebruik.
Slechts in de keuken en de badkamer zijn verouderde of versleten onderdelen vernieuwd. Op de
woonverdieping zijn de gedateerde rode vloerplavuizen vervangen door een leisteenvloer, geïnspireerd
op de vloer in de bankzaal.
Ook de kleuren van het buitenwerk zijn nog origineel.
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De sfeer en de optimistische allure van het modernisme van het begin van de 60-er jaren zijn nog
volledig herkenbaar.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Frans Dingemans, de stadsarchitect van de gem. Maastricht, ontwierp in 1952 het uitbreidingsplan
‘Scharn’. Daarin wist hij een bijzonder geslaagde verbinding te leggen tussen de nieuwe uitbreiding en de
op neoklassieke stedenbouwkundige principes gebaseerde straalsgewijze assen en cirkelvormige
tussenstraten van de vooroorlogse bebouwing met de kerk en een (inmiddels verdwenen) monumentale
herenboerderij. Dit pand neemt binnen dit ensemble een prominente plaats in.

56 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s)

Woningen en woningbouwcomplexen
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr) Handel, kantoren, opslag transport
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Directeurswoning/kantoorgebouw (2012)

Naam object
Stijl/stroming

Brutalisme/Shake hands

Bouwtijd (ook de planfase)

1961-1962

Architect(en)/ontwerper(s)

Sigmond P.

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Arn. Goessen

Exterieur

Vrijstaand pand, opgebouwd uit meerdere bouwvolumes. Het hoofdvolume aan de straat is twee
bouwlagen hoog en heeft een lessenaardak. In het midden van het dak is een forse, gemetselde
schoorsteen.
De begane grond is blauwgrijs geschilderd, de verdieping wit. De linker hoek van de begane grond is rond
gemetseld. In de linker zijgevel hiervan is een zij-ingang met een stalen deur met bovenlicht. In het
portiek rechts van de hoek is een oorspronkelijke dubbele stalen toegangsdeur. Rechts hiervan zijn twee
oorspronkelijke stalen vensterpuien. De eerste verdieping kraagt over de begane grond. Op de eerste
verdieping is links een smalle vensterpui met stalen raam en een paneel in de borstwering. Rechts is een
breed venster met een driedelig stalen raam met benedenramen.
Aan de zuidoostzijde van het hoofdvolume is een tweelaags uitbouw met een plat dak. De gevel aan de
Vredeslaan vertrapt twee maal. De oostgevels hiervan zijn blind, de zuidgevels bevatten oorspronkelijke
stalen vensterpuien, voorzien van een dicht paneel in de borstwering. Aan de westzijde van het
hoofdvolume is een éénlaags smalle uitbouw met een forse westelijke blinde zijgevel. Tussen de muur en
de zijgevel van het hoofdvolume is een stalen venster. De kleurstellingen van de buitengevels (wit met
lichtblauw) en de vensterpuien (rood en donkerblauw) zijn oorspronkelijk.
Aan de pleinzijde, en de zijden van beide aangrenzende lanen toont het L-vormige volume steeds een
andere gevelopbouw die uit een plastische bewerking van het volume voortkomt.
In de voortuin bevindt zich een oorspronkelijke, decoratieve smeedijzeren vlaggenstokstandaard.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 57

Interieur (indeling)

Het pand was oorspronkelijk gebouwd als combinatie van assurantiekantoor en bankfiliaal. De open
begane grondverdieping had dan ook een bank en baliefunctie. Daarnaast zijn nog enige afzonderlijke
kantoren op de begane grond te vinden. Met uitzondering van het kantoor van de directeur heeft geen
enkele werkruimte zicht op het privé woonhuis.
Onder het gehele pand ligt een betonnen kelder waar nog altijd een stevige bankkluis te vinden is. In de
geest van de tijd van de koude oorlog, waarin de bouw tot stand kwam, zijn er voorzieningen getroffen
voor het maken van een bomvrije ruimte.
Het woonhuis op de eerste verdieping heeft een hoge woonruimte met entresol onder het
lessenaarsdak, een balkon met betonnen luifel en trap naar de tuin. Op deze verdieping bevinden zich
ook de slaapvertrekken.

Stedenbouwkundige ligging, situering Het woonhuis met kantoor staat op een centraal punt in de wijk Scharn op de hoek van de Vredeslaan en
(incl. aanduiding windstreek), omgeving Gerechtigheidslaan, die tezamen met de Vrijheidslaan op de Antonius van Paduakerk aan de Wethouder
van belang
van Caldenborglaan kerk gericht zijn.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Het huis ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De buitengevels zijn opgemetseld in baksteen. Raamsponningen en deuren zijn van staal. Aan het dak is
een zinken bakgoot bevestigd.

Groen erfgoed:

N.v.t.

aanleg/beplanting

Geschiedenis
Het bouwterrein tegenover de kerk was in het bestemmingsplan van 1953 oorspronkelijk bestemd voor
‘vier bouwblokken met minstens vier verdiepingen’. Gezien het gebrek aan interesse voor deze kleine
flatjes, werd de bestemming voor twee van deze vier bouwterreinen in 1957 gewijzigd in dubbelkavels
voor middenstandswoningbouw. Uiteindelijk werd ook voor het laatste dubbelkavel afgezien van
verdiepingsbouw. Op verzoek van de koper Arnold Goessen, assuradeur en houder van een filiaal van de
bank van Landschot, kon het bestemmingsplan voor dit dubbelkavel in april 1961 bij afgifte van de
bouwvergunning gewijzigd worden t.b.v. een woonhuis met kantoor.
Arnold Goessen vroeg in eerste instantie architect Theo Boosten, die een bekende van hem was, om een
ontwerp te maken. Zijn ontwerpvoorstel beviel echter de opdrachtgever niet. Om hun goede relatie niet
te schaden stelde Boosten voor om de jonge architect Peter Sigmond te vragen. Zijn voor die tijd in deze
omgeving zeer moderne ontwerp was wel naar de zin van de opdrachtgever en het werd vrijwel
ongewijzigd gerealiseerd.

Relevante wijzigingen

Geen

Bezocht

G.W. Eshuis, B. de Vries, A. Blom (1 augustus 2012)

58 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Bouwtekeningen P. Sigmond

Nr. 2

Plattegronden F. Humblé

Interviews bewoners, gebruikers

Dhr. F. Humblé, de huidige bewoner/gebruiker van het huis/kantoor

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 59

60 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Rotterdam
Woonhuis van Buchem

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Rotterdam

Plaats

Rotterdam (deelgemeente Hillegersberg)

Straat/huisnummer

Offenbachlaan 5

Postcode

3055 KN

Kadastrale aanduiding

HILLEGERSBERG E 1488

Aanduiding of korte omschrijving

Woonhuis met tuin en keermuur (en vlaggenstok?)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 61

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

-de ontwikkeling van het moderne woonhuis in de tweede helft van de twintigste eeuw (als voorbeeld
van welgesteld woonhuis uit de naoorlogse periode)
-naoorlogse ontwikkeling woonhuistypes (atriumtypes)
-invloeden van internationale modernistische architectuur (America)

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

-nieuw omdat in het ontwerp nadrukkelijk is vormgegeven aan het parkeren van de eigen auto (nadruk
op inrit door situering en vormgeving; garage onder het huis is vrij nieuw, de auto speelt in het ontwerp
nadrukkelijk een rol)

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
Meer aandacht voor tuinaanleg en relevantie, omdat we de tuin mee beschermen.
voor de geschiedenis van de architectuur - in het bijzonder die van de architectuurgeschiedenis: belang voor de ontwikkeling van het modernisme
en/of bouwtechniek;
na de oorlog naar een expressieve variant
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

- onderdeel oeuvre Van den Broek en Bakema, toonaangevende architecten van grootschalige (winkel)
projecten en woonhuizen in de naoorlogse periode;
-als excellent voorbeeld van het expressieve functionalisme van Bakema

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

die tot uitdrukking komt in:
-de ruimtelijke en architectonische kwaliteiten, het materiaalgebruik en de positionering in de omgeving,
opvallend vanwege de ruime dimensionering en de opvallende ruimtelijke continuïteit tussen binnen- en
buitenruimtes.

wegens het bijzondere
het materiaalgebruik, dat kenmerkend is voor ontwikkelingen in de woonhuisbouw en
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of interieurafwerking van de jaren 60 en 70 (schootjes, gebeitse afwerking, schoon metselwerk) en/of: het
monumentale kunst;
materiaalgebruik draagt bij aan de contrastrijke architectuur en massiviteit in betonnen vormen en brede
houten daklijsten.
(verhuist deels naar vakje “Exterieur”)
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Geleidelijke overgang tussen de ruimten binnen het huis zelf en van de binnen- naar de buitenruimte is
bepalend voor het ontwerp

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Micro: Als onderdeel samenhangende villawijk (uitwerken) uit de bouwtijd van het huis; macro:
van het object voor het aanzien van zijn ontwikkeling en invulling van villawijken na de oorlog
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

62 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De rijk gedetailleerde woning en de terreinaanleg zijn in vrij originele en complete staat bewaard
of herkenbaarheid van ex- en/of
gebleven.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het woonhuis is in opzet en materiaalgebruik (in en ex) grotendeels gaaf en goed herkenbaar bewaard
gebleven

V Zeldzaamheid

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Particulier woonhuis

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Vrijstaand woonhuis; patiowoning; villatuin

Huidige functie (met jaartal)

Woonhuis (waarneming 2012, sinds 1961)

Naam object

Huis Van Buchem

Stijl/stroming

Naoorlogs modernisme
(Expressief functionalisme; robuuste variant)

Bouwtijd (ook de planfase)

1960-1961 (bouwtijd);

Architect(en)/ontwerper(s)

Architectenbureau Van den Broek en Bakema;
J. Bakema

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

J.S. van Buchem, directielid van Ter Meulen Post (postorderbedrijf van het warenhuis Ter Meulen)

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 63

Exterieur

Bungalow rond binnenplaats; afgeleid atriumtype;
Vrijstaand woonhuis van een bouwlaag, deels verhoogd vanwege situering op een kelder, in een ruim
opgezette tuin, aan de achterzijde en rechter zijde voorzien van terrassen en lage keermuurtjes. Tussen
straat en huis, in de voortuin, dwars gerichte inrit naar de onder het huis gelegen autogarage, begeleid
door afgeronde betonnen keermuren. Opbouw in platgedekte volumes, ten opzichte van elkaar steeds
een kwartslag gedraaid. Een duidelijke geleding van een betonnen onderbouw, in contrast met
donkerkleurig schoon metselwerk en donkerkleurig hout, waarboven platte daken waar alleen in schoon
metselwerk uitgevoerde schoorstenen uitsteken. Aan de straatzijde meer sculpturale vormen in
witgeschilderd beton.
Karakteristiek is de horizontale geleding en het niveauverschil in het overigens eenlaagse huis,
benadrukt door de toepassing van verschillende materialen, het laten oversteken van het bouwdeel met
de keuken over de inrit van de garage, de vorm van de keermuren
Binnen het oeuvre van Van den Broek en Bakema valt deze woning op door de uitzonderlijk ruime
dimensionering en de opvallende ruimtelijke continuïteit tussen binnen- en buitenruimtes.
bungalow;
etc.

gebouw, constructietechniek

Beton, dragende en niet dragende baksteen wanden, houten puien.

Interieur (indeling)

Kenmerkend is het open karakter van het interieur, de continuiteit tussen binnen het buiten (grote
glazen puien en gelijksoortig materiaalgebruik terras en aangrenzende binnenruimte), en ruimtelijke
doorlopen van vertrekken in elkaar. De verschillende ruimtes zijn rond een binnenplaats (patio), die aan
een zijde open is naar de tuin en daarin overgaat, gerangschikt, waarbij sprake is van een ruimtelijke
opbouw met een toenemende openheid van de ruimten richting de tuin (gesloten slaapkamers in de
vleugel aan de noord- en oostzijde, naar geheel open woonruimten met een hoger plafondniveau naar
het zuiden naar de tuin; de centrale hal aan de noordzijde fungeert als verbindend element.
Bijzonder element en modern architectuurmotief is een open haard, met een bruikbare zijde in het
interieur (woonkamer) en aan het exterieur aan het terras.
Etc. >>>
Sinds de uitbreiding van 2011 hebben de woonruimtes zich ook naar het subterrane niveau uitgebreid.

interieur, techniek en materialen

In het interieur oorspronkelijk veel schoon metselwerk van lichtbruine baksteen vloer en plafond hebben
steeds dezelfde materiaaluitdrukking. Houten dakrand ook in interieur, natuursteen vloeren; kunstleer.
Het schoon metselwerk is overal gestuukt en witgeschilderd; overige typerende afwerking is behouden
gebleven en omvat o.a. met kunstleer beklede plafondpanelen en wandkastdeuren, houten schootjesdeuren, vloeren, betegeling en wandkeramisch kunstwerk.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1

.

Materiaal/techniek

Keramisch; tableau; reliëf

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Interieur, entreeportaal, bekleding van wand tegenover de voordeur

Voorstelling

Abstract, decoratief

Datering

Jaren 60-70

Nr. 2

Brievenbusje opgenomen in glaspui

64 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Groen erfgoed:
beplanting

Tuin is meerdere malen geheel heraangelegd (beplanting) laatst 200X), maar de relatie tussen huis en
tuin is essentieel en onveranderd.
Terrassen
Haardpartij
Inrit
Patio !
Perk op plaats van geprojecteerd zwembad

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Geschiedenis

Het vrijstaande woonhuis is gesitueerd in de na in de tweede wereldoorlog tot stand gekomen
componistenbuurt (straten genoemd naar componisten) met vrijstaande villa’s, onderdeel van het
Molenlaankwartier ten noorden van Hillegersberg waarin modernistische woonhuizen met platte daken
van verschillende architecten de toon bepalen. Ondanks sloop en ingrijpende verbouwingen, zijn nog
enkele van deze woonhuizen met hun context van groene tuinen bewaard. Het huis Van Buchem ligt met
oost- en noordgevel naar de straat, met de keuken tussen woonruimte en straat.

Ontwerp- en bouwgeschiedenis
De villa is een naoorlogs product van een bijzonder opdrachtgeverschap van ondernemers. De woning is
ontworpen in opdracht van Van Buchem, directeur van het postorderbedrijf van Ter Meulen. Voor dit
Rotterdams winkelbedrijf ontwierp het bureau van Van den Broek en Bakema in de jaren vijftig van de
twintigste eeuw eerst het warenhuis aan het Binnenwegplein aan de kop van de Lijnbaan in het
stadscentrum en magazijnen voor ter Meulen post. Er is duidelijk verwantschap in vormentaal,
detaillering en materiaalgebruik tussen het warenhuis in het stadscentrum en het woonhuis in
Hillegersberg. De directeur van Ter Meulen woonde in dezelfde wijk.
In de tuin van het huis werd door Van den Broek en Bakema een zwembad ontworpen, in de compositie
van aan elkaar geschakelde vlakken. Dit zwembad is in 1961 niet uitgevoerd;
Positionering
Ontwerp van het huis heeft overeenkomsten met het tien jaar tevoren door hetzelfde architectenbureau
ontworpen warenhuis in het centrum van Rotterdam.
De woonhuizen van Broek en Bakema zijn bij uitstek toonbeelden van de opvattingen over architectuur
van beide individuele architecten binnen het bureau, in dit geval die van Jaap Bakema.

Relevante wijzigingen (

aanpassingen aan interieur en aan schuifpuien (datering onbekend); Uitbreiding en renovatie huis (2011,
Broekbakema architecten, Rotterdam); 2011 renovatie tuin (Gudrun Bosch)

Bezocht

D. Takens, 21-09-2012 (interieur en exterieur)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 65

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites

Nr. 1 (onuitgegeven document)

Gemeente Rotterdam, Redengevende omschrijving Offenbachlaan 5, gemeentelijke monumentenlijst,
2 pagina’s.
Bestand op de S:schijf (PDF)

Nr. 2

Jürgen Joedicke (ed), Architektur und Städtebau. Das werk Van den Broek und Bakema, Stuttgart 1963,
96-101 en 214 (catalogus)

Nr. 3 (website)

Huis van Buchem op: Architectuurgids.nl/ architectureguide.nl (geraadpleegd d.d. @)
PDF op S:

Nr. 4

Bauen + Wohnen, (1963), p. 138

Nr. 5

Architectuur Rotterdam 1945-1970: 48 gebouwen gedocumenteerd, Rotterdam 1993, nr. 29.

Nr. 6 website

P. Groenendijk, bijdrage op website Rotterdam

Nr. 7

Michelle Provoost , Hugh Maaskant, Architect van de , p. @

Nr. 8

@, Categoriale studie woonhuizen, @

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1,2,3,4,5,6,7

66 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Categorie

Verzorgingsstaat
Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 67

Monument

Amsterdam
Burgerweeshuis

Register
Provincie

Noord Holland

Gemeente

Amsterdam

Plaats

Amsterdam

Straat/huisnummer

Amstelveenseweg 400, 404 IJsbaanpad 1a t/m 1h, 1k, 3a, 3b, 5 t/m 5c

Postcode

1076 CT

Kadastrale aanduiding

Amsterdam AB AB 2131

Aanduiding of korte omschrijving

Weeshuis

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 69

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Uitdrukking van nieuwe opvattingen over de opvang van kinderen in relatie tot hun ontwikkeling.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het Burgerweeshuis is het eerste gebouw in Nederland in de stijl van het structuralisme.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als eerste structuralistisch gebouw belangrijk in het oeuvre van Van Eyck.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Vanwege de bijzondere labyrintische vorm. Ingericht op behoeften van kinderen in diverse
leeftijdsklassen en voorzieningen daarop afgestemd (leeshoeken, slaapzalen, buitenruimtes met
speelvoorzieningen die in de architectuur zijn opgenomen zoals zandbakken met waterelementen,
woningen inpandig personeel)

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Aan de rand van Amsterdam nabij uitvalswegen en vliegveld, laag gebouw, vrijstaand op grote kavel aan
van het object voor het aanzien van zijn de rand van de stad.
omgeving;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Ondanks latere wijzigingen grotendeels nog gaaf in hoofdopzet en structuur en interieurinrichting..
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Ondanks latere wijzigingen grotendeels nog origineel in materiaalgebruik

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Als vroeg voorbeeld van toepassing van de stijl van het structuralisme.

70 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Cultuur, gezondheid, wetenschap.

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Weeshuis

Huidige functie (met jaartal)

Bedrijfsverzamelgebouw sinds 1995 (waarneming 2012)

Stijl/stroming

Structuralisme

Bouwtijd (ook de planfase)

Ontwerp: 1955-1957. Bouwtijd: 1958-1960

Architect(en)/ontwerper(s)

Eyck, A. van (Aldo)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Stigt, J. van (Joop) opzichter

Exterieur

De hoofdstructuur van het weeshuis is opgebouwd uit twee reeksen van vier geschakelde
paviljoens. Deze twee reeksen staan haaks
op elkaar, en vormen zo een T-vormige plattegrond. De paviljoens voor jongere kinderen zijn
op het zuidoosten georiënteerd, die voor oudere kinderen op het zuidwesten. De entree is
gesitueerd bij het snijpunt van beide reeksen, aan de noordzijde. Deze entree wordt geflankeerd door
nevenruimten met de diverse voorzieningen die onmisbaar zijn voor een huishouden met 125 kinderen.
Zo is een besloten voorplein gecreëerd. De op het zuidoosten georiënteerde reeks wordt aan de zuidzijde
beëindigd met een ziekenafdeling, gecombineerd
met een babyafdeling. Aan de westzijde van deze reeks is een feestzaal geplaatst. De paviljoens worden
vanaf de entree ontsloten door twee ruime en lichte binnenstraten. Door een aantal patio’s valt het licht
vrijwel overal in het gebouw aan twee kanten binnen.
Het weeshuis is in wezen een gebouw met één bouwlaag. Alleen de paviljoens voor oudere kinderen zijn
voorzien van een verdieping met slaapkamertjes. De twee clusters met voorzieningen aan de noordzijde
worden verbonden door een smal langgerekt bouwdeel dat eveneens twee bouwlagen telt. Op de
verdieping is woongelegenheid voor inwonend personeel ondergebracht. Dit bouwdeel staat deels op
kolommen en vormt zo een poort die toegang geeft tot het voorplein. In deze poort is de hellingbaan
naar de fietsenkelder gesitueerd.

gebouw, constructietechniek

Beton, baksteen, glazen bouwstenen, glas, staal

Interieur (indeling)

Grotere en kleinere ruimtes verbonden door brede gangen, open keukens en verblijfsruimtes.
Gegroepeerd rondom enkele patio’s.

interieur, techniek en materialen

Beton, glazen bouwstenen, baksteen, staal, stucwerk, leisteen, hout, mozaïek.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 71

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Keukenkasten.
Granieten uitserveertafel met bakken met mozaïekbodem en houten afdekplanken.
Houten opbergkasten.
Opbergkasten van baksteen en hout.
Opbergkasten van baksteen, beton en hout.
Betonnen speel- en zitelementen; buiten en binnen.
Stalen, bolvormige lampen op palen, in de keuken/verblijfsruimten en buiten in de speelruimte.
Bol-lampen met armatuur aan de muren.
Betonnen paraboolvorminge lampen aan de muren.
Paraboolvorminge lampen met stalen, gerasterde omkleding aan de muren.
Bank.
Granieten wasbak.
Betonnen wasbak.
Houten traptreden in zitgedeelte in verblijfsruimte.

nr. 1

Hier niets invullen, dit is alleen een nummer voor een kunstwerk. Elk kunstwerk kan een nummer krijgen.

Materiaal/techniek

Op grond van thesaurus.
Bijv. glas-in-loodraam – roosraam.
Je kunt onder Nr. 1 ook een samenhangende serie benoemen van 1 kunstenaar. Er is dan zoveel overlap
(kunstenaar, techniek, locatie) dat het aanmaken van extra nummers niet zinvol is.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Spreekt voor zich, kort beschrijvend waar het is, ook binnen, buiten. Bijv. “tweede pijler van het schip,
rechts”.

Kunstenaar

Op basis van thesaurus.

Voorstelling

De officiële titel en/of iconografisch zo exact mogelijke duiding.

Datering

Evt. vergezeld van specificatie, zoals “1930 ( ontwerp); 1932-35 (uitvoering)

Stijl/stroming
Afmetingen

Alleen mits opgemeten. Globaal kan het al blijken uit “locatie”.

nr. 2
Materiaal/techniek

Op grond van thesaurus.
Bijv. glas-in-loodraam – roosraam.
Je kunt onder Nr. 1 ook een samenhangende serie benoemen van 1 kunstenaar. Er is dan zoveel overlap
(kunstenaar, techniek, locatie) dat het aanmaken van extra nummers niet zinvol is.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Spreekt voor zich, kort beschrijvend waar het is, ook binnen, buiten. Bijv. “tweede pijler van het schip,
rechts”.

Kunstenaar

Op basis van thesaurus.

Voorstelling

De officiële titel en/of iconografisch zo exact mogelijke duiding.

Datering

Evt. vergezeld van specificatie, zoals “1930 ( ontwerp); 1932-35 (uitvoering)

Stijl/stroming
Afmetingen

Alleen mits opgemeten. Globaal kan het al blijken uit “locatie”.

nr. 3
idem….

naar behoefte aanvullen met meer nummers: selecteer de gehele rijen van nrs. 1 en 2 en plak ze
hieronder, re.muisknop “kopiëren”, hieronder “rijen plakken”.

72 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Groen erfgoed:
beplanting

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De groene ruimte bestaat oorspronkelijk uit gazon. Later (geen jaartal bekend) is daar op enkele plaatsen
beplanting bijgekomen. De groenstructuur is gemeentelijk monument.

Het pand ligt aan de westelijke rand van Amsterdam, op de hoek van de Amstelveenseweg en het
IJsbaanpad, net binnen de A10. Het pand heeft overwegend één bouwlaag en ligt vrij op een grote kavel.
Het niet bebouwde deel van de kavel is ingericht als gazon met hier en daar beplanting. Alle omringende,
hogere bebouwing is van latere datum.

Geschiedenis

Eerste restauratie dateert van ca. 1987-1991. Het pand kwam deels leeg te staan. Van sloop werd afgezien
en besloten werd het pand te restaureren/renoveren op voorwaarde dat een deel van het omliggend
terrein verkocht werd ten behoeve van kantoorbouw en het weeshuis gerenoveerd zou worden door
Hannie en Aldo van Eyck. Na renovatie functioneerde het deels nog als weeshuis en deels als huisvesting
voor het Berlage Instituut.

Relevante wijzigingen

Tot 1993 is het weeshuis geweest. Daarna volgde de tweede restauratie: van 1993 tot 1995. Sinds 1995 is
het een bedrijfsverzamelgebouw en staat het deels leeg..

Bezocht

Eline Jörg, 7 augustus 2012. Van buiten bekeken en gefotografeerd.
Eline Jörg 26 november 2012 bezocht en interieur gefotografeerd.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

F. Strauven, Het Burgerweeshuis van Aldo van Eyck; een modern monument, Amsterdam, 1987.

Nr. 2

B. Struijk, Van burgerweeshuis tot Garden Court: ontstaan, betekenis, verval en de enerverende
renovatie van een modern monument, Ede, 1996.

Nr. 3

E. van Velzen, De restauratie van het burgerweeshuis, Archis (1991) 5 pp. 2-3

Nr. 4

W.J. van Heuvel, Structuralisme in de Nederlandse architectuur, Rotterdam, 1992

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 73

74 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Amsterdam
Bejaardentehuis
A.H. Gerhardhuis

Register
Identificatienummer Basisregistratie

036310001218247

Provincie

Noord Holland

Gemeente

Amsterdam

Plaats

Amsterdam

Straat/huisnummer

Slotermeerlaan 1

Postcode

1064 GX

Kadastrale aanduiding

SLOTEN (N.H.) D 4676

Aanduiding of korte omschrijving

Bejaardentehuis

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 75

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Voorbeeld van nieuwe maatschappelijke ideeën over huisvesting van bejaarden in stedelijke omgeving.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het gebouw is typologisch van belang als vroeg voorbeeld van een naoorlogs bejaardentehuis.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Het A.H. Gerhardhuis was op het moment van ingebruikname het eerste tehuis voor niet-kerkelijke
ouderen in het toen nog zeer verzuilde Nederland.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Na een lange periode waarin Van Tijen de traditionalistische architectuur met het Nieuwe bouwen
trachtte te combineren kwam hij tot het inzicht dat shake hands niet de oplossing was. De ideeën uit de
begintijd vormden weer het uitgangspunt. Na de breuk met Maaskant ging Van Tijen verder met een
afgeslankt bureau van vijf mensen. Hij trok hiervoor M. Boom en J. Posno aan. Het herboren
functionalisme gaf het bureau richting. Het grootste deel van het werk bestond uit systeemscholen,
bejaardentehuizen en woningbouw. Dit bejaardentehuis is een van de beste voorbeelden van zijn werk
uit deze periode.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het gebouw is gelegen op een prominente plek aan een kruispunt.
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Hoewel door het vervangen van de puien de gaafheid van het gebouw te wensen over laat, is het tehuis
desondanks nog altijd cultuurhistorisch bijzonder representatief voor de moderne naoorlogse
bejaardenzorg. Gebouwen als deze zijn inmiddels zeldzaam geworden, omdat verouderde
bejaardentehuizen al vaak zijn afgebroken of onherkenbaar zijn gemoderniseerd. Het A.H. Gerhardhuis is
daarom het best bewaard gebleven voorbeeld van een zorginstelling uit de periode 1959-1965.

76 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Sociale zorg, liefdadigheid

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Bejaardentehuis

Huidige functie (met jaartal)

Verzorgingstehuis (2012)

Naam object

A.H. Gerhardhuis

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1958-1959

Architect(en)/ontwerper(s)

Werkgroep Van Tijen, Boom, Posno – Rotterdam

Uitvoerder (aannemer e.d.)

(nog) onbekend

Opdrachtgever

Nederlandse Centrale voor Huisvesting van Bejaarden (NCHB)

Exterieur

Het gebouw is onderkelderd en telt zeven bouwlagen. Het bestaat uit een noord- en een zuidvleugel die
licht verspringen ten opzichte van elkaar, met daartussen de liften en het centrale trappenhuis. Om het
ferme volume wat te breken hebben de ontwerpers vooral aan de zijde van de Slotermeerlaan gestreefd
naar zoveel mogelijk variatie in het gevelbeeld. Uiteraard niet op willekeurige wijze maar in samenhang
met typologie van de wooneenheden.
In de wat kortere zuidvleugel zijn aan de oostzijde grotere eenheden met een eigen buitenruimte
ondergebracht. De kop van de zuidvleugel is voorzien van loggia’s en ruime balkons die door alle
bewoners gebruikt kunnen worden. De penthouse op de zuidvleugel is bestemd voor leidende
medewerkers.
De oostgevel van de noordvleugel wordt gekenmerkt door de schuin en overwegend paarsgewijs
geplaatste erkers van de wooneenheden. Deze lange gevel wordt net niet in het midden onderbroken
door een reeks boven elkaar geplaatste brede balkons met een achterliggende loggia die door alle
bewoners gebruikt kunnen worden. De bovenste bouwlaag ligt wat terug en vormt zo een beëindiging
van de gevel. De kop van de noordvleugel wordt geaccentueerd door het noodtrappenhuis dat naar
voren springt. De gevels zijn in kettingverband opgemetseld met een tamelijk helder rode baksteen. De
betonnen vloeren steken door het metselwerk heen en geven zo expressie aan de verticale opbouw. Het
betonskelet is goed zichtbaar in de noordgevel.
De westgevels van het hoofdgebouw bieden minder variatie. Karakteristiek voor deze gevels zijn de
schuin uitspringende erkers met balkonnetjes bij elk afzonderlijk appartement. en worden gedomineerd
door de paarsgewijs en schuin geplaatste erkers. Haaks op het trappenhuis zijn twee korte vleugels met
drie bouwlagen gerealiseerd voor bijzondere functies. De vleugel aan de Slotermeerlaan staat deels op
pilotis. Aan de noord- en de zuidzijde van het hoofdgebouw zijn twee los staande eenlaagse strips
toegevoegd.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 77

Interieur (indeling)

Op de begane grond is in de oostvleugel de hoofdentree gesitueerd met ontvangsthal en twee
directiekamers. De centrale hal vormt het hart van de benedenverdieping. In de westvleugel zijn keukens
en opslagruimten ondergebracht. Het uiteinde wordt gevormd door de aula met toeganghal.
Op de tweede verdieping bevindt zich de recreatiezaal in de oostvleugel boven de hoofdingang. In de
westvleugel zijn ondergebracht de ziekenboeg met linnenkamers, badkamer, zusterkamer, theekeuken,
speelruimten en rouwkamer.
De appartementen voor de bejaarden zijn ondergebracht op de zeven verdiepingen van de noordzuidvleugel en variëren in grootte van 2,7 bij 4 meter tot 5,6 bij 4 meter.
Het gebouwtje aan de zuidzijde heeft een recreatieve functie, in de andere strip zijn een dienstwoning,
een fietsenstalling, enkele kiosken en een winkel (nu café) ondergebracht.

Stedenbouwkundige ligging, situering
Het tehuis is gelegen aan een van de grote doorgaande wegen in de wijk Slotermeer. De oostzijde van
(incl. aanduiding windstreek), omgeving het perceel waarop het tehuis ligt aan de Slotermeerlaan. De noordzijde wordt begrensd door het
Descartespad en de Descartesstraat , de oostzijde door de Herderhof en de zuidzijde door de
van belang
Socratesstraat.
Het bejaardentehuis staat in het hart van de wijk. in een van de naoorlogse woonwijken die zijn
aangewezen als wederopbouwgebied van nationaal belang. Het tehuis is zo gelegen dat mobiele
bejaarden nog op eigen kracht de centrale voorzieningen van de wijk kunnen bereiken. Ook de
noordoever van de Sloterplas is voor mobiele bejaarden bereikbaar.
Slotermeer is een van de naoorlogse woonwijken die zijn aangewezen als wederopbouwgebied van
nationaal belang (westelijke tuinsteden Amsterdam).

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Het tehuis ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Het gebouw is opgetrokken met een skelet van betonwanden en –vloeren. De gevelvlakken zijn bekleed
met rode baksteen. Daarnaast hebben vrijwel alle gevel grote glasramen.

Groen erfgoed:

n.v.t.

aanleg/beplanting

78 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Geschiedenis

Het A.H. Gerhardhuis is in 1959 opgericht door de A.H. Gerhardstichting. Het is dan het eerste huis voor
niet-kerkelijke ouderen in Nederland en daarnaast het eerste humanistische verzorgingshuis in
Amsterdam Nieuw-West. Het ontwikkelt zich in de afgelopen ruim 45 jaar van pension tot
woonzorgcentrum. Gezien de politieke gezindheid van de bewoners werd het ook wel het Rode Bastion
genoemd. Ook de kleur van de gevels droeg daaraan bij.
In 2005 liet het ministerie van VWS een landelijke monitor uitvoeren aan gebouwen van verzorgings- en
verpleeghuizen. Bij de verzorgingshuizen werd gekeken naar de afmetingen van het appartement, naar
het sanitair en de toegankelijkheid. Het A.H. Gerhardhuis kreeg de score ‘ruim onvoldoende’. Op veel
punten voldoet het pand niet meer aan de huidige eisen voor verantwoorde huisvesting van ouderen die
zorg nodig hebben. Tussen 2005 en nu is op velerlei manieren nagedacht over en onderzoek gedaan naar
een haalbaar toekomstscenario voor het A.H. Gerhardhuis als zorgcentrum.
Op 24 januari 2012 maakte de huidige huurder, Osira Amstelring, bekend fasegewijs te zullen vertrekken
uit het tehuis. Omdat grootschalige renovatie en vernieuwbouw niet haalbaar zijn gebleken, is het pand
voor een zorgfunctie zeer waarschijnlijk niet meer geschikt. Er wordt gesproken over andere mogelijke
bestemmingen, waarvan studentenhuisvesting de meest waarschijnlijk is.

Relevante wijzigingen

Het complex bestaat inmiddels uit drie delen: Aan de westzijde achter het oorspronkelijke hoofdgebouw
aan de Slotermeerlaan is in de jaren zeventig een uitbreiding gekomen, parallel aan het hoofdgebouw en
aansluitend aan het activiteitencentrum. In de jaren negentig is opnieuw parallel hieraan een vleugel met
aanleunwoningen gebouwd. Beide latere aanbouwen zijn onderling door een loopbrug op een
cirkelvormige onderbouw met elkaar verbonden.
Aan de westzijde lagen oorspronkelijk drie strookjes met aanleunwoningen in twee lagen voor
zelfstandig wonende echtparen. Voor deze latere uitbreidingen zijn deze woningen gesloopt.
Alle oorspronkelijke puien zijn vervangen. Dit heeft het exterieur van het gebouw geen goed gedaan en
is ten koste gegaan van de gaafheid van het gebouw.

Bezocht

G.W. Eshuis.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Bejaardentehuis te Amsterdam-West (Slotermeer) In; Bouwkundig Weekblad 77 (1959) p. 604-606

Nr. 2

A.H. Gerhardhuis, In: Bouwkundig Weekblad; 79 (1961) p. 272

Nr. 3.

Ton Idsinga, Jeroen Schilt, Architect W. van Tijen 1894-1974, Den Haag zj

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Nr. 1 en 2

Interviews bewoners, gebruikers

met wie, door wie, wanneer, relatie geïnterviewde met het object.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 79

80 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Arnhem
Bio Herstellingsoord,
complex

Register
Provincie

Gelderland

Gemeente

Arnhem

Plaats

Arnhem

Straat/huisnummer

Wekeromseweg 8 (herstellingsoord)
Wekeromseweg 6 (school)

Postcode

6816 VC

Kadastrale aanduiding

ARNHEM H 1326 (herstellingsoord)
ARNHEM H 1446 (school)

Aanduiding of korte omschrijving

Cultuur, gezondheid, wetenschap
Herstellingsoord

Complexonderdeel van complex
[naam of complexnummer]

Bio Herstellingsoord bestaande uit:
1.
Hoofdgebouw
2.
Ketelhuis
3.
Sportgebouw
4.
Acht verblijfpaviljoens
5.
Drie sculpturen
6.
Fietsenstalling en trafohuis
7.
Mytylschool

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 81

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarden: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het Bio Herstellingsoord is een voorbeeld van een revalidatiecentrum uit de Wederopbouw voor
kinderen met een lichamelijke beperking.
Het Bio Herstellingsoord is een uitdrukking van de verzorgingsstaat die na de Tweede Wereldoorlog
onder invloed van de stijgende welvaart geleidelijk werd uitgebouwd. Door steeds uitgebreidere
maatregelen en sociale wetgeving voorzag de staat in de behoeften van de bevolking op het gebied van
gezondheidszorg, onderwijs en sociale zekerheid. Het Herstellingsoord is een voorbeeld van de vele
particulier-charitatieve initiatieven op het gebied van de gezondheidszorg. Enerzijds werd een door de
overheid opengelaten lacune in de gezondheidszorg opgevuld; anderzijds werd gebruik gemaakt van de
ruimere financieringsmogelijkheden die de overheid creëerde (bv door het ziekenfonds).
Het Bio Herstellingsoord illustreert de ontwikkelingen in de kennis van de medische sector. De bouw van
het herstellingsoord in Arnhem werd tevens gebruikt om onderzoek te doen naar de bouw van
revalidatiecentra en om de kennis over kinderrevalidatie te vergroten door middel van
onderzoeksprojecten.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het Bio Herstellingsoord is een voorbeeld van het paviljoenstelsel, waarbij verschillende functies in
aparte gebouwen werden ondergebracht.
De paviljoens illustreren de groeiende aandacht voor de psychologische kant van de verzorging, in dit
geval de positieve werking van een intieme, kleinschalige en huiselijke sfeer op het herstel van de
kinderen.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Het Bio Herstellingsoord is een van de eerste revalidatieoorden voor kinderen in Nederland. De
mytylschool is een zeldzaam, vroeg voorbeeld van een schoolgebouw dat uitsluitend voor lichamelijk
gehandicapte kinderen is bestemd.
Vooruitstrevend is de gemengde huisvesting van jongens en meisjes.

II Architectuur- en kunsthistorische waarden: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het Bio Herstellingsoord is een voorbeeld van het naoorlogse functionalisme en illustreert de
en/of bouwtechniek;
herwaardering van de avant-gardistische architectuur uit de jaren 1920, die door de architecten werd
gezien als het begin van een nieuwe architectuur.
Kenmerkend voor het functionalisme is het ontwerp vanuit het gebruik. Bij het Bio Herstellingsoord is dit
bijvoorbeeld te herkennen in de rangschikking van de gebouwen op het terrein, de op efficiëntie gerichte
indeling en in de keuze voor het sterke, duurzame en onderhoudsvrije baksteen. Industriële materialen
en prefab-onderdelen werden toegepast, zoals de ijzeren ramen en beton. Licht, lucht en ruimte was het
adagium: veel zonlicht en frisse lucht waren nodig voor een goede gezondheid. Oud heeft dit vertaald in
vele vensterstroken en grote glaspuien die de binnen- en buitenruimte verbonden. De verblijfpaviljoens
zijn nadrukkelijk op de zon georiënteerd.
Karakteristiek voor het naoorlogse functionalisme is de aandacht voor de menselijke maat, bijvoorbeeld
te zien in de keuze voor het paviljoenstelsel en de decoratieve elementen. De verblijfpaviljoens zijn een
uitdrukking van de huiselijkheid en de structuur van een kleinschalige leefgemeenschap. De mytylschool
kreeg dezelfde schaal.
Het tegeltableau is van kunsthistorische waarde als voorbeeld van het werk van de in 1948 opgerichte,
experimentele, internationale kunstenaarsgroep Cobra (Kopenhagen Brussel Amsterdam).

82 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

De beelden zijn van kunsthistorisch belang als voorbeelden van de Nieuwe Haagse School, een stroming
in de beeldende kunst uit de jaren 1950-1960 in Den Haag. .
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het Bio Herstellingsoord is een belangrijk pand in het oeuvre van architect dr. Jacobus Johannes Pieter
Oud (Purmerend 1890-Wassenaar 1963). Oud is bekend als architect van De Stijl en daarna het Nieuwe
Bouwen. Vooral voor deze laatste architectuurstroming is hij van grote landelijke betekenis geweest. Het
Bio Herstellingsoord is een van de laatste werken van Oud en zijn meest expressieve ontwerp.
Het Bio Herstellingsoord is van belang voor het oeuvre van de Nederlandse architect ir. Hendrik Emile
(Hans) Oud (Rotterdam 1919-Hemelum 1996), zoon van J.J.P. Oud. Hans Oud was in de jaren 1950
gespecialiseerd op het gebied van ziekenhuisbouw.
Het tegeltableau is van belang als voorbeeld van het oeuvre van Karel Appel (Amsterdam 1921-Zurich
2006
Het beeld dieren in het woud is van belang als voorbeeld van het oeuvre van de Nederlandse
beeldhouwer Rudi Rooyackers (Jakarta 1920-Den Haag 1998). werk staat in de openbare ruimte.
De vis is van belang als voorbeeld van het oeuvre van Aart van den Ijssel (Den Haag 1922-Voorburg 1983).
Hij was een leerling van Rooijackers.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De gebouwen hebben een rustige en heldere uitstraling. Met de wit geglazuurde baksteen en primaire
kleuren wilde Oud de gebouwen een blij en opgewekt aanzien geven, omdat de kinderen “geestelijk
opgefleurd moeten worden”.

wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/
of monumentale kunst;

Het Bio Herstellingsoord is een voorbeeld van de veelvuldige naoorlogse toepassing van kunstwerken in,
aan en bij gebouwen. Het tegeltableau en de twee keramische beelden illustreren het streven naar de
samenwerking tussen architect en kunstenaar en de integratie van beeldende kunst in de architectuur.
Qua inhoud, materiaal, formaat etc zijn de kunstwerken afgestemd op de locatie en de gebruiker. In dit
geval zorgden de kunstwerken voor een vrolijk klimaat om het herstel van de kinderen te stimuleren. Het
dieren- en circusthema sloot aan bij de belevingswereld van de kinderen. Het materiaal (geglazuurde
keramiek) gaf de kunstwerken een samenhang met de gebouwen.

wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

In de gebouwen zijn interieuronderdelen aanwezig, zoals de indeling, vaste kasten, tegelwanden van
(voormalige) sanitaire ruimtes, trappen, vensterbanken, enkele verwarmingen.

III Situationele en ensemblewaarden
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Tussen de complexonderdelen bestaat een sterke historische, stilistische, ruimtelijke en functionele
samenhang.

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

Bij de aanleg van het Bio Herstellingsoord is gekozen voor de situering in een bos om
gezondheidsredenen: de luwte van de bomen bood bescherming tegen de wind..

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Kenmerkend voor het herstellingsoord is de naar binnen gekeerdheid. In het bos is een besloten, eigen,
afgezonderde wereld ontstaan.
Oud gaf het complex een heldere opzet, bestaande uit een centrale as met de algemene voorzieningen
en aan weerszijden de verblijfpaviljoens voor de kinderen. De as werd gemarkeerd met beeldende kunst
en afgerond met een uitkijktoren.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 83

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid
en/of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;

Het exterieur van de gebouwen is nagenoeg ongewijzigd. In het interieur hebben enkele aanpassingen
aan het gebruik plaatsgevonden. De oorspronkelijke interieurafwerking gaat vaak schuil achter nieuwere
afwerklagen.
De mytylschool is aan de rechter zijde flink uitgebreid.

wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Deze gaafheid is grotendeels behouden.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het Herstellingsoord functioneert nog steeds voor kinderen met een lichamelijke beperking, zij het als
vakantieoord. De oorspronkelijke functie is nog altijd goed herkenbaar.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Alle gebouwen bestaan nog. Het complex heeft zijn oorspronkelijke opzet en uitstraling behouden.

in relatie tot de structurele en/of visuele De situering van het complex in een bosomgeving is onveranderd.
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

V Zeldzaamheid
uitzonderlijk belang van het object/
Het Bio Herstellingsoord is een van de eerste revalidatieoorden voor kinderen in Nederland.
complex wegens relatieve zeldzaamheid
in relatie tot één of meer van de onder I De mytylschool is een van de eerste scholen speciaal voor lichamelijk gehandicapte kinderen.
t/m III genoemde kwaliteiten.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Bij de opening in juni 1960 was er veel aandacht in de media, zowel in de vakbladen als in de opiniërende
periodieken. Internationaal was er weinig aandacht voor het complex.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Cultuur, gezondheid, wetenschap

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Herstellingsoord

Huidige functie (met jaartal)

Vakantieoord en mytylschool (2012)

Naam object

Bio Herstellingsoord

Stijl/stroming

functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1952-ca.1958 (ontwerp herstellingsoord); ca.1957-1962 (bouw en afwerking herstellingsoord); 23-061960 (opening herstellingsoord); 1964 (bouw mytylschool)

84 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Architect(en)/ontwerper(s)

Dr. Jacobus Johannes Pieter Oud (Purmerend 1890-Wassenaar 1963), projectarchitect herstellingsoord
Ir. Hendrik Emile (Hans) Oud (Rotterdam 1919-Hemelum 1996), adviserend medewerker, bureauarchief
en tweede uitvoerend architect herstellingsoord en architect mytylschool.

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Aannemersbedrijf G.W.J. Sanders uit Arnhem: bouw
Schildersbedrijf Leunen: het schilderswerk.
Binnenhuisarchitect Anton Bloem: de meubilering en stoffering.
De heer Sipkes: de tuinaanleg.

Opdrachtgever

Stichting Bio-Vacantieoord

Stedenbouwkundige ligging, situering Het complex ligt niet in een rijksbeschermd stads/dorpsgezicht.
(incl. aanduiding windstreek), omgeving
van belang
Het Bio Herstellingsoord is opgezet als een paviljoenstelsel: de verschillende functies zijn in aparte
gebouwen ondergebracht. Langs een centrale as liggen achtereenvolgens: het hoofdgebouw met twee
zijvleugels en twee bluswatervijvers; een rond ketelhuis als dominerend middelpunt; en een L-vormig
sportgebouw met een uitkijktoren om de centrale as te benadrukken en af te ronden. Aan weerszijden
van deze gebouwen zijn in totaal acht identieke, schuin geplaatste verblijfpaviljoens gesitueerd. Rechts
van de hoofdingang van het terrein staat een fietsenstalling annex autogarage; links staat een trafohuis.
Aan de achterzijde van het terrein, in het verlengde van de linker serie verblijfpaviljoens staat sinds 1964
de mytylschool.
Het complexterrein heeft een zeer open karakter. De twee zijvleugels van het hoofdgebouw schermen de
rest van het terrein af van de Wekeromseweg. In een ring om de gebouwen aan de centrale as is een
geasfalteerde weg gesitueerd. Rond de centrale gebouwen zijn veelal gazons met enkele bomen
aangelegd, tegenwoordig met speel- en sportvoorzieningen. Tussen de paviljoens staan bosschages.
Tegen enkele gebouwen zijn bakstenen bloembakken, tuinmuurtjes en banken aangemetseld. Het
complex is omgeven door bos, met aan de voorzijde de door beuken begeleide Wekeromseweg.
Bij de keuze voor dit terrein door de Stichting Bio-vacantieoord speelden twee factoren een rol. Om
gezondheidsredenen ging de voorkeur uit naar een situering in het bos: de luwte van de bomen bood
bescherming tegen de wind. De nabijheid van de stad garandeerde de bereikbaarheid en de
aanwezigheid van medische voorzieningen.
Bij de opzet van het complex is gebruik gemaakt van de reeds aanwezige wegenstructuur van de
Wekeromseweg en Maarsbergseweg en van de terrein”inrichting”: de gebouwen kwamen op een reeds
aanwezige open plek in het bos. De verblijfpaviljoens werden met de woonruimtes naar de zon gericht.
Ze zijn gelijkmatig en daardoor praktisch en economisch afgestemd op de gemeenschappelijke
voorzieningen. De mytylschool heeft een eigen toegang via de Maarsbergseweg.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Het complex ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 85

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Gevels: wit geglazuurde handvormsteen van de firma Tiglia Tegelen met snijvoeg.
Venster(stroken) en glaspuien met ijzeren ramen van de firma De Vries Robbé. Betonnen latei boven de
vensters. IJzeren deuren.
Verdere opfleuring door spaarzaam, maar zorgvuldig aangebrachte primaire kleuren, bijvoorbeeld in het
schilderwerk van de deuren, gootlijsten en ventilatieroosters. Decoratie in geometrische vormen en
primaire kleuren, zoals de blokjes en de balken tegen de gevels en enkele kleine pergola’s (hoofdgebouw
en ketelhuis).

Interieur/afwerking
Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

Tegeltableau Circus van Karel Appel
Vis van Aart van den Ijssel
Dierengroep van Rudi Rooyackers
Vogel van Aart van den Ijssel

nr. 1

Circus

Materiaal/techniek

Tegeltableau

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Buiten, boven de hoofdingang

Kunstenaar

Christiaan Karel Appel (Amsterdam 1921-Zurich 2006)
Vervaardigd door De Porseleyne Fles in Delft

Voorstelling

Clown en circusdieren

Datering

1960

nr. 2
Materiaal/techniek

Geglazuurd aardewerk

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Links voor de hoofdingang

Kunstenaar

Aart van den Ijssel (Den Haag 1922-Voorburg 1983)
Gebakken door D. Loef

Voorstelling

Vis

Datering

1960

nr. 3
Materiaal/techniek

Geglazuurd aardewerk

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Rechts van het Sportgebouw (oorspronkelijk stond het op de buitenste hoek van het speelveld in de
oksel van het gebouw)

Kunstenaar

Beeldhouwer Rudi Rooyackers (Jakarta 1920-Den Haag 1998)
Gebakken door De Porseleyne Fles in Delft

Voorstelling

Dieren in het woud

Datering

1960

86 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 4
Materiaal/techniek

Geglazuurd aardewerk

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Bij de zandbak van de mytylschool

Kunstenaar

Aart van den Ijssel (Den Haag 1922-Voorburg 1983)

Voorstelling

Vogel

Datering

1964

Geschiedenis

Het Bio Herstellingsoord is opgericht op initiatief van de Bond van Nederlandse Bioscoopdirecteuren.
Deze Bond had in 1927 de Stichting Bio-Vacantieoord opgericht op initiatief van bioscoopexploitant
Abraham Tuschinski en diens zwager Gerschtanowitz. De naam Bio is afgeleid van bioscoop. De
aanleiding hiervoor was de groeiende vraag van goede doelen in de jaren 1920 om voor de deur te
mogen collecteren. Omdat het als onmogelijk werd ervaren om te bepalen wie wel en niet kon
collecteren werd een eigen stichting opgericht. Het doel was het realiseren van een vakantieoord voor
arme, zwakke volkskinderen: de zogenaamde bleekneusjes. Het geld werd ingezameld via collectes in de
bioscopen. Het eerste vakantieoord opende in 1933 en lag op het terrein van het voormalige landhuis
Russenduin in Bergen aan Zee.
In de jaren 1950 werd Bio door de overheid gevraagd om behalve de bleekneusjes, ook de nazorg van
poliopatiëntjes op zich te nemen. De stichting bleek over voldoende financiële middelen te beschikken
voor een tweede vakantieoord en kocht daartoe een stuk grond in Arnhem aan. Tijdens de planvorming
veranderde meerdere keren de doelgroep. Uiteindelijk werd het complex in gebruik genomen als
revalidatiecentrum voor kinderen met een lichamelijke beperking. De kinderen leerden er door middel
van therapie en hulpmiddelen omgaan met hun beperking.
De functies werden verdeeld over verschillende gebouwen op het terrein om te voorkomen dat een kind
zich ongelukkig zou voelen in een groot gebouw dat al snel massaal en onpersoonlijk is. In de kleine
paviljoens konden de kinderen enigszins in gezinsverband wonen. Men verwachtte dat de geestelijke
aandacht hun herstel zou stimuleren. Bovendien konden de kinderen ervaren dat ze niet alleen zijn en
elkaar helpen. Vooruitstrevend was dat in elk paviljoen zowel zes jongens als zes meisjes woonden. De
keuze voor paviljoens kwam ook voort uit de wens tot flexibiliteit (paviljoens zouden makkelijker aan te
passen zijn aan nieuwe inzichten en behoeften) en bij het bestrijden van epidemieën.
Het oorspronkelijke ontwerp van Oud bevatte vijf paviljoens aan weerszijden van de gebouwen langs de
centrale as. De voorste drie daarvan zijn in 1959 gerealiseerd. De twee paviljoens links achter zijn in een
latere fase alsnog toegevoegd; de twee rechts achter zijn nooit gebouwd. De kapel is vanwege
bezuinigingen nooit gerealiseerd. De centrale as zou worden afgesloten door een gebouw met medische
voorzieningen, maar vanwege bezuinigingen is dit komen te vervallen en zijn die functies in het
hoofdgebouw ondergebracht. De mytylschool werd in 1960 tijdelijk ondergebracht in een van de
verblijfpaviljoens. In 1964 is achter de linker serie verblijfpaviljoens de definitieve school gebouwd, naar
ontwerp van ir. H.E. Oud en bestemd voor zowel de kinderen van het Bio Herstellingsoord als nietinwonende gehandicapte kinderen uit de omgeving.
De situering van de zijvleugels van het hoofdgebouw langs de Wekeromseweg maakte het mogelijk om
het terrein af te schermen van de weg, zodat het veilig en rustig was. Oud gaf het complex door de
toepassing van wit geglazuurde steen en primaire kleuren een rustige en heldere uitstraling, met de
bedoeling een opgewekte omgeving voor de kinderen te creëren. De beeldende kunst versterkte die
opzet.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 87

Opvallend aan het sportgebouw is de uitkijktoren met het uiterlijk van een duiktoren. Vanaf dit punt
konden bezoekers tijdens een rondleiding het hele terrein overzien. Dit was belangrijk, omdat de
Stichting Bio afhankelijk was van vrijwillige particuliere bijdragen.

Relevante wijzigingen (

In een latere fase zijn de twee achterste paviljoens aan de linker zijde gerealiseerd.
De mytylschool is aan de rechter zijde flink uitgebreid.

Bezocht

Jojanneke Clarijs, 13-08-2012, exterieur en interieur herstellingsoord
Jojanneke Clarijs, 22-09-2012, exterieur mytylschool

Overige

Oud omschreef het ontwerp als een synthese tussen wat hij bij De Stijl zocht en hetgeen hij later geleerd
had. Oud wilde laten zien hoe hij het modernisme verder ontwikkeld had. Verwijzingen naar De Stijl zijn
onder meer het gebruik van primaire kleuren, de witte gevels en de eenvoudige geometrische volumes.
De toepassing van de duurzame wit geglazuurde baksteen presenteerde Oud als het resultaat van een
persoonlijke zoektocht in zijn oeuvre naar het ideale bouwmateriaal.
Oud omschreef het Bio Herstellingsoord als poëtisch functionalistisch. De opzet van het complex en het
uiterlijk en de vorm van de onderdelen zijn bepaald door hun functie en de betekenis die ze hebben
meegekregen. De verblijfpaviljoens zijn in symbolisch opzicht een uitdrukking van de huiselijkheid en de
structuur van een kleinschalige leefgemeenschap. Ook de hiërarchie en de functie komen erin tot
uitdrukking: het dominerende hoofdgebouw door zijn situering en omvang; het centrale ketelhuis; de
secundaire locatie van het sportgebouw; en de kinderpaviljoens als zelfstandig volume maar
georiënteerd op de centrale voorzieningen.
Een verschil met het vooroorlogse werk van Oud is de ornamentiek, die eerder juist ontbrak, en zijn
hernieuwde belangstelling voor de beeldende kunst. De decoraties sluiten nauw aan bij de functie en de
vormentaal van het gebouw.
Bij de opzet van het complex is gebruik gemaakt van de reeds aanwezige wegenstructuur en van de
bestaande open plek in het bos. De centrale ligging van het ketelhuis kwam voort uit
efficiëntieoverwegingen. De verblijfpaviljoens zijn gelijkmatig en daardoor praktisch en economisch
gesitueerd rond de gemeenschappelijke voorzieningen. Ze werden met de woonruimtes naar de zon
gericht om optimaal van het licht te profiteren. De zijvleugels van het hoofdgebouw schermden de rest
van het terrein af van de weg, zodat een veilige en rustige omgeving voor de kinderen gecreëerd werd.
Het tegeltableau is van kunsthistorische waarde als voorbeeld van het werk van de in 1948 opgerichte,
experimentele, internationale kunstenaarsgroep Cobra (Kopenhagen Brussel Amsterdam). Voor deze
kunstenaars was de interesse in het elementaire, de “edele wilde”, de onbedorven expressie en de
structurele eenheid tussen de mens en zijn omgeving het hoofdthema van hun werk. Ze verdiepten zich
in de kunst van primitieve volken en tekeningen van kinderen en krankzinnigen. Ze vertaalden hun
ideeën en gevoelens op een expressieve, spontane manier met heldere kleuren en een chaotische en
fantasierijke beeldentaal die aan kinderen doet denken.
Het tegeltableau is van belang als voorbeeld van het oeuvre van Karel Appel (Amsterdam 1921-Zurich
2006), een internationaal bekende Nederlandse kunstschilder en beeldhouwer en mede-oprichter van
Cobra. Zijn werk is abstract expressionistisch. Onderwerpen waren vriendelijke onschuldige kindwezens
en fantasiedieren. Hij liet zich daarbij beïnvloeden door de manier waarop geestelijk gehandicapten
tekenen en schilderen, iets wat in die tijd revolutionair genoemd mocht worden.

88 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Het hoofdgebouw, het ketelhuis, het sportgebouw, de paviljoens en de mytylschool zijn reeds
gemeentelijk monument.
Gesprek Jojanneke Clarijs met de heer Ad Groen, directeur Stichting Bio Kinderrevalidatie op 13-08-2012:
De gebouwen zijn alle nog voorzien van hun stalen ramen en deuren. Mogelijk dat in de nabije toekomst
de vraag komt wat de mogelijkheden zijn voor isolatie en energiebesparing.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Architectural Design 1961, p.127

Nr. 2

U. Barbieri, J.J.P. Oud, Rotterdam 1987, pp.171-179.

Nr. 3

D. Broekhuizen, De Stijl toen/ J.J.P. Oud nu. De bijdrage van architect J.J.P. Oud aan herdenken, herstellen
en bouwen in Nederland (1938-1963), NAi Uitgevers, Rotterdam 2000, pp.235-255.

Nr. 4

Bouw 1965, p.1676

Nr. 5

H. Oud, “Bio-mytylschool te Arnhem”, in: Bouw, 20 (1965) 45.

Nr. 6

H. Oud, J.J.P. Oud. Architect 1890-1963, Den Haag 1984, pp.169-177.

Nr. 7

J.J.P. Oud, “Bio-herstellingsoord te Arnhem”, in: Bouw 15 (1960) 44, pp.1306-1311.

Nr. 8

J.J.P. Oud, “Bio-herstellingsoord te Arnhem”, in: Bouwkundig Weekblad 78 (1960) 23, pp.507-515.

Nr. 9

E. Taverne e.a., J.J.P. Oud Compleet Werk 1890-1963, Rotterdam 2001, pp.510-521.

Nr. 10

Verschoor, “Bio-herstellingsoord bij Arnhem”, in: Bouwwereld 56 (1960) 20, pp.390-393.

Nr. 11

J. Vredenberg, Wederopbouw. Stedenbouw en architectuur in Arnhem 1945-1965 (Arnhemse
monumenten reeks 14), Uitgeverij Matrijs, Utrecht/Arnhem 2004, pp.59-61.

Nr. 12

C. Wagenaar, “Gewoon echt, van binnen uit”, in: Archis (1998) 12.

Nr. 13

www.architectuurgids.nl
www.helpwandkunstopsporen.nl
www.wederopbouwdatabank.nl
www.bio-kinderrevalidatie.nl
www.nai.nl (samengevoegde databases van NAi en Bonas)

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

3, 7, 8, 11, 13

Interviews bewoners, gebruikers

Gesprek Jojanneke Clarijs met de heer Ad Groen, directeur Stichting Bio Kinderrevalidatie op 13-08-2012.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 89

90 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Arnhem
Paleis van Justitie

Register
Provincie

Gelderland

Gemeente

Arnhem

Plaats

Arnhem

Straat/huisnummer

Walburgstraat 2

Postcode

6811 CD ARNHEM

Kadastrale aanduiding

ARNHEM O 8384

Aanduiding of korte omschrijving

Paleis van Justitie met binnenhof en beeldengroep.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 91

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als uitdrukking van de wederopbouw van de binnenstad van Arnhem na de verwoestingen van de
Tweede Wereldoorlog

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

- Als uitdrukking van het ontstaan van een bestuurskwartier centrum conform het Wederopbouwplan
Arnhem uit 1950
- De samenhang tussen het Paleis van Justitie, het Stadhuis, het Huis der Provincie en het Rijks- en
Gemeentelijk Archief

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

- De toepassing van een betonskelet prefab elementen van Schokbeton op een paalfundering

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

- Eerste geheel nieuw gebouwde Paleis van Justitie in de 20ste eeuw in een moderne bouwstijl

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Bijzonder is dat bij de bouw van het Paleis qua draagkracht en constructie al rekening werd gehouden
en/of bouwtechniek;
met een extra verdieping.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als voorbeeld van het oeuvre van architect Sevenhuysen
Als voorbeeld van het oeuvre van kunstenaars Lex Horn, Andre Schaller en als voorbeeld van glas-inlood-kunst van striptekenaar Joost Swarte

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Vanwege eenheid in het interieur tussen architectuur, afwerking, kunstwerken, nog aanwezige meubilair
en lampen ed.

wegens het bijzondere
Vanwege de toepassing van een betonskelet en prefab betonelementen.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of Vanwege de veelvuldige toepassing van veel verschillende soorten natuursteen, (tropisch) hardhout en
monumentale kunst;
baksteen.
Vanwege de aanwezigheid van wandkunst in de vorm van twee wandtapijten in de twee grote
zittingszalen
Vanwege de aanwezigheid van het beeld “Salomonsoordeel” .
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

-

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis - Het Paleis is, samen met het Stadhuis, het Huis der Provincie en het Rijks- en Gemeentelijk Archief,
van het object voor het aanzien van zijn gelegen in het na de oorlog tot stand gekomen bestuurscentrum in Arnhem. Deze gebouwen vormen
omgeving;
samen het ‘gezicht’ van dit deel van het centrum van Arnhem.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

92 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex - Eerder genoemde gebouwen zijn kort na elkaar gerealiseerd in een moderne bouwstijl en zijn door hun
wegens de hoogwaardige kwaliteit van ligging bepalend voor de inrichting van de openbare ruimte.
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Ondanks de nieuwe aanbouw aan de oostzijde en de extra verdieping is de hoofdvorm van het
of herkenbaarheid van ex- en/of
oorspronkelijke bouwwerk nog in grote mate herkenbaar.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De draagconstructie (betonskelet) is bepalend geweest voor het ontwerp van het plan. De prefab
betonnen bekledingselementen volgden de structuur van de draagconstructie.
- Vanwege nog in grote mate ongeschonden betonskelet en prefab betonelementen.
- Vanwege de aanwezigheid van verschillende soorten natuurstenen, (tropisch) hardhouten en bakstenen
elementen.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Als uitdrukking van de typologie ‘naoorlogs gerechtsgebouw’.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Oorspronkelijke verlichtingsarmaturen in o.a. de entreehal, meubilair en uurwerken in de zittingszalen,
informatiebord in de galerij.

Onderdelen zonder monumentale
waarde:
- Exterieur

De uitbreiding aan de oostzijde uit 1996 valt buiten de bescherming.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s), bij meer
zelfstandige zaken in 1 mon.nr) op
grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Bestuurs-, rechts- en overheidsgebouw

Typologie

Paleis van Justitie

Huidige functie (2012)

Paleis van Justitie. De functie is ongewijzigd sinds de ingebruikneming van het gebouw in 1963.

Naam object

Paleis van Justitie

Stijl/stroming

Functionalisme

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 93

Bouwtijd (ook de planfase)

1955 (ontwerp); 9-1-1959 (eerste paal); 1963 (oplevering en in gebruikneming); 1998 (renovatie en extra
verdieping); 1996 uitbreiding aan de oostzijde.

Architect(en)/ontwerper(s)

F. (Frank) Sevenhuijsen (1916 – 1987) in dienst van de Rijksgebouwendienst, i.s.m. Ingenieurs- en
Architectenbureau Van Hasselt en De Koning uit Nijmegen. Het gerealiseerde ontwerp is gebaseerd op
een eerder ontwerp uit 1948 van G. (Gijsbert) Friedhoff.
Mevrouw Polak-Daniëls was verantwoordelijk voor het ontwerp van de tuin met bestrating in het
binnenhof.

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Uitvoering o.l.v. Firma De Erven F.J.P. Jansen uit Nieuw Vennep.
De uitvoering van de paalfundering werd apart aanbesteed en uitgevoerd door N.V. Franki uit Capelle aan
de IJssel.
Het betonskelet werd gerealiseerd door Bredero’s Bouwbedrijven N.V. te Utrecht.
Natuursteenwerk door Steenhouwerij en Natuursteenhandel G. Reuzenkamp N.V. te Den Haag.
Het schilderwerk is uitgevoerd door Firma Weyman & Zn. uit Amerongen.

Opdrachtgever

Rijksgebouwendienst

exterieur

Carrévormig gebouw. Vier vleugels rondom een besloten binnenhof met vijver, lage begroeiing, kleine
boompjes en bankjes. Meerdere trappenhuizen: in de oostelijke en de westelijke vleugel en twee
trappenhuizen aan de voorzijde van het gebouw in de binnenhof.
Het gebouw is in 1996 voorzien van een extra verdieping en in 1998 van een aanbouw aan de oostzijde.
Rechts in de galerij bevindt zich een oorspronkelijk informatiebord.

Interieur (indeling)

Het gebouw is te betreden via de entree en hal in de noordelijke vleugel. Op de eerste verdieping van
deze vleugel bevinden zich de grote zittingszalen. Deze zittingszalen zijn beide voorzien van een
perstribune. Boven de hal bevonden zich de kantine en het dakterras voor het personeel. In de overige
vleugels aan de zuid-, oost- en westzijde van het binnenhof bevinden zich kantoren. In het souterrain
waren archiefruimte, de cellen, de ruimten voor de parketpolitie, installatieruimten en een (brom)
fietsenstalling.
In het interieur zijn meerdere niveauverschillen om de verschillende gradaties van openbaarheid aan te
geven.
Situatie anno 2012: De routing door het gebouw inclusief aanbouw is gewijzigd, maar de locatie van de
zittingszalen en kantoren is vrijwel hetzelfde gebleven.

Stedenbouwkundige ligging, situering Gelegen op de hoek van de Markt en de Walburgerstraat. Gelegen in het bestuurskwartier, dat na de
(incl. aanduiding windstreek), omgeving Tweede Wereldoorlog tot stand is gekomen conform het in 1950 vastgestelde Wederopbouwplan
van belang
Arnhem. Besloten was bij de wederopbouw van Arnhem een driedeling van functies toe te passen: 1. een
bestuurscentrum bij de Markt, 2. een handelscentrum en 3. een winkelcentrum. De keuze voor een
bestuurscentrum bij de Markt leidde tot de bouw van het Huis der Provincie (1954), het Stadhuis (1968)
en het Paleis van Justitie (1963). De voorzijde van het Paleis van Justitie is gericht naar de raadszaal van
het stadhuis. Het Huis der Provincie bevindt zich ten zuidwesten van het Paleis van Justitie.
Aan de zuidzijde werd het Paleis van Justitie middels een tussenlid met het Rijks- en Gemeentelijk
Archief verbonden.

94 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Betonskelet bekleed met prefab elementen van Schokbeton op een paalfundering volgens het systeem
van “Franki”. Het tussenlid tussen het Paleis van Justitie en het Gemeentelijk- en Rijksarchief heeft een
eigen constructie.
Aan straatzijde deels Schokbeton met een natuursteentoeslag in groengrijze kleur en deels
gebourchardeerde elementen.
Ramen omlijst door geprefabriceerde, gebourchardeerde betonelementen.
Standaardvertrekken voorzien van “Aluh”kozijnen (combinatie van aluminium aan de buitenzijde en hout
aan de binnenzijde) en aluminium tuimelramen met dubbelglas. Borstweringspanelen van staalplaat.
Overige kozijnen, de puien van de entree en de tourniquet zijn van aluminium.
De kolommen bij de entree (twee binnen en twee buiten) zijn bekleed met cristallino strippen.
Zie voor een uitgebreidere beschrijving van de constructietechniek en de toegepaste materialen het boek
van Hielkje Zijlstra, “Bouwen in Nederland 1940 – 1970. Continuïteit + veranderbaarheid = duurzaamheid.
Proefschrift hoofdstuk 4.6 bouwtechnologisch onderzoek naar het Paleis van Justitie Arnhem”.

Interieur/afwerking

Veelvuldige toepassing van veel verschillende soorten natuursteen, baksteen en (tropisch) hardhout.
Voor diverse binnen- en buitenwanden is onder meer beola agente, Cararisch marmer en “vert de suède”
toegepast. De wanden in de zittingszalen zijn voorzien van Decowall-triplex met stroken edelfineer of
Basralocus . De wanden in de kantoren waren behangen.
Gevels aan het binnenhof en de gangen zijn voorzien van, inmiddels witgesausde, bronsgroene
geglazuurde bakstenen. Binnenwanden in de entreehal van gesauste handvormstenen
De galerijvloer aan de noordzijde is opgebouwd basaltlavategels met figuratie van Travertin. Ook de
vloeren en trappen van de hoofdingang zijn van Travertin. Vloeren begane grond en eerste verdieping
bekleed met Scandinavische kwartsiet, gelegd in cyclopenverband met figuratie in rechthoekige tegels.
Overige vloeren van linoleum en enkele van Tredfort-vloerbedekking.
De plafonds in de zittingszalen zijn voorzien van akoestisch materiaal. De publieke ruimten hebben
plafonds van hardhout.
Toegangsdeuren zalen en gangen van verschillende soorten hardhout.
Traptorens en diensttrappen van Travertin stootborden en Solnhofer tegels. In de trappenhuizen
Groninger Sleufsteen. Hoofdtrappen in de hal: stootborden van basaltlava, tredentegels van kwartsiet en
schrobranden van gepolijste “Petit Granat”.
Vensterbanken in de hal en de doorgangen in de trappentorens bekleed met serpentino. Overige
vensterbanken comblanchien.
Zie voor een uitgebreidere beschrijving van de constructietechniek en de toegepaste materialen het boek
van Hielkje Zijlstra, “Bouwen in Nederland 1940 – 1970. Continuïteit + veranderbaarheid = duurzaamheid.
Proefschrift hoofdstuk 4.6 bouwtechnologisch onderzoek naar het Paleis van Justitie Arnhem”.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

Twee wandtapijten “Jacob en de Engel” en “De goede Herder” in de grote zittingszalen van Hof en
Rechtbank op de verdieping.
Bronzen beeldengroep “Salomons Oordeel” op sokkel voor de ingang aan de noordzijde.
Glas-in-lood “Rechtspraak” in de hal.

nr. 1
Materiaal/techniek

Wandtapijten

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Binnen in de grote zittingszalen van Hof en Rechtbank

Kunstenaar

Uitgevoerd door weverij “de Uil” te Amsterdam naar ontwerpen van L. (Lex) Horn (1916 – 1968)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 95

Voorstelling

“Jacob en de Engel” en “De goede Herder”

Afmetingen

Beiden 590 x 300 cm.

nr. 2
Materiaal/techniek

Bronzen beeldengroep op een sokkel

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Oorspronkelijk buiten aan de westzijde van het gebouw. In 2004 is het beeld mede op verzoek van de
kunstenaar verplaatst naar de entree aan de noordzijde.

Kunstenaar

A. (Andre) Schaller (1920 – 1981)

Voorstelling

“Salomons Oordeel”

Datering

1958

Nr. 3
Materiaal/ techniek

14 panelen glas-in-lood

Locatie

In de hal in de achtergevel

Kunstenaar

J. (Joost) Swarte

Datering

2004

Afmetingen

3 x 30

Relevante wijzigingen

1996 en1998: uitbreidingen met een extra verdieping en een uitbreiding aan de oostzijde. Bij de bouw
van het Paleis in 1960 was, qua draagkracht en constructie, al rekening gehouden met een extra
verdieping. De nieuwe aanbouw is middels loopbruggen, opgebouwd uit glazen bouwstenen, verbonden
met het bestaande bouwwerk.
Bij de renovatie en uitbreiding zijn de betonnen constructie van het gebouw, de gevelbekleding met
kozijnen, de gemetselde binnenwanden, de binnenpui, de trappenhuizen en de natuurstenen vloeren en
trappen gespaard gebleven. In de kantoorvleugels is alles binnen de draagconstructie, behoudens de
gemetselde gangwanden en de deuren in de gangen, gesloopt. Het dakterras is verdwenen. Achter de hal
aan het binnenhof is een serre gerealiseerd. De kantine is verplaatst naar de nieuwbouw. Ter plaatse van
de oude kantine zijn kantoren gerealiseerd.
De puien in de gevel van de bestaande zittingszalen zijn vervangen door nieuwe aluminium puien. Het
ketelhuis is gesloopt. Bij een entree is een liftje aangebracht.
De oorspronkelijke ingang is (weer) hoofdentree. De nieuwe, in 1996 gerealiseerde, entree is niet meer in
gebruik.
Het binnenhof is gedeeltelijk heringericht (meer verharding).

Geschiedenis

Het Paleis van Justitie is gebouwd ter plaatse van het oude Paleis van Justitie dat tijdens de Tweede
Wereldoorlog was verwoest. In 1948 lag er een plan van de architect van de Rijksgebouwendienst G.
(Gijsbert) Friedhoff. Dit betrof een traditionalistisch vormgegeven bouwwerk met strakke zuilen. In 1953
kwam F. (Frank) Sevenhuysen onder Friedhoff in dienst bij de Rijksgebouwendienst. Sevenhuysen heeft
daarna het ontwerp in fasen aangepast. Het uiteindelijke ontwerp is modern en functionalistisch

Bezocht

Kiki Zagt en Annet Rood in aanwezigheid van Jeroen Krautz van de gemeente Arnhem en Jaap van ’t Hul
(Hoofd Facilitaire Dienst) op 13- 09-2012. Zowel het ex- als interieur is bezocht.

96 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS:BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Hielkje Zijlstra, Paleis van Justitie, Arnhem, Delft 2005.

Nr. 2

Nieuw paleis van Justitie, Katholiek bouwblad, 32 (1965), p. 324-331.

Nr. 3

Het nieuwe Paleis van Justitie te Arnhem, Baksteen, 6 (1964), p. 13.

Nr. 4

Paleis van justitie in Arnhem maakt zich op voor de volgende generatie, Monumenten, 27(2005), nr. 1,2,
p. 28 – 30, 33 en 35.

Nr. 5

A. de Back, G. Brinkgreve, Gesloopt, gered, bedreigd: omgaan met naoorlogse bouwkunst, Rotterdam
2004.

Nr. 6

C. van der Peet, G. Steenmeijer, De Rijksbouwmeesters: twee eeuwen architectuur van de
Rijksgebouwendienst en zijn voorlopers, Rotterdam 2005.

1. www.helpwandkunstopsporen.nl
2. www.bonas.nl
3 www.wederopbouwdatabank.nl
4. www.gelderlander.nl
5. www.absolutefacts.nl/gelderland/arnhem/paleis-van-justitie-arnhem
6. http://afbeeldingen.gahetna.nl

Al gebruikte bronnen

-

Interviews bewoners, gebruikers

n.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 97

98 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Den Haag
Amerikaanse Ambassade

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Den Haag

Plaats

Den Haag

Straat/huisnummer

Lange Voorhout 102 en Korte Voorhout 2

Postcode

2514 EJ

Aanduiding of korte omschrijving

Hoofdcategorie: Bestuur, recht en overheidsgebouwen
Subcategorie: Bestuursgebouwen en onderdelen
Functie: Ambassade

Complexonderdeel van complex
[naam of complexnummer]

N.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 99

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Het gebouw vormt een belangrijke schakel tussen de historische en moderne bebouwing in het
wederopbouwplan Korte Voorhout, doordat het werd opgetrokken op de locatie van het in 1945 door
een bombardement verwoeste Hotel Paulez

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

De Amerikaanse ambassade is typologisch waardevol als exponent van het Amerikaanse
architectuurbeleid van de jaren vijftig en zestig ten aanzien van de bouw van ambassades in het
buitenland, waarbij bewust werd gekozen voor internationaal georiënteerde architecten met een
modernistische achtergrond.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De Amerikaanse ambassade is van architectuurhistorische waarde als uniek Haags voorbeeld van
en/of bouwtechniek;
wederopbouwarchitectuur die is te typeren als een variant op de Internationale Stijl.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De Amerikaanse ambassade neemt een bijzondere plaats binnen het oeuvre van Breuer in. In de periode
waarin deze gebouwd werd, maakte het oeuvre van Breuer een stilistische ontwikkeling door, waarbij de
zuiver modernistische vormentaal verandert in een meer persoonlijke eigen stijl. De Amerikaanse
ambassade is één van de drie gebouwen die de internationaal vermaarde architect Breuer in Nederland
bouwde (naast de Bijenkorf in Rotterdam en Van Leer’s vatenfabriek in Amstelveen).

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het gebouw heeft een heldere opzet, zowel in ruimtelijk opzicht als (oorspronkelijk) functioneel. Het
architectonisch ontwerp is van hoog niveau, het gebouw heeft een ingetogen maar monumentale
uitstraling. Zowel aan de afwerking van interieur (met name de centrale ruimten) als exterieur heeft
Breuer bijzondere aandacht besteed.

wegens het bijzondere
De toepassing van natuurlijke materialen draagt bij aan de bijzondere uitstraling van het gebouw.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Het gebouw is overwegend gesloten van karakter. Op een aantal punten lopen interieur en exterieur
echter op natuurlijke wijze in elkaar over, wat het ontwerp een bijzonder karakter geeft.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

De Amerikaanse ambassade bezit stedenbouwkundige waarde vanwege zijn bijzondere situering op de
hoek van Lange- en Korte Voorhout, waarbij het gebouw een sleutelpositie inneemt als overgang tussen
de historische bebouwing en de in de wederopbouwperiode geplande nieuwe stadsentree van het Korte
Voorhout.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Ondanks de aanpassingen die het gebouw heeft ondergaan ten gevolge van aangescherpte
of herkenbaarheid van ex- en/of
veiligheidseisen en wijzigingen die voortkomen uit veranderende werkprocessen, is het oorspronkelijke
interieur;
ontwerp nog goed afleesbaar.

100 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Hoewel het gebruik en daarmee de indeling van het gebouw anno 2012 anders is dan ten tijde van de
jaren kort na oplevering, is de oorspronkelijke functionele indeling van het gebouw nog duidelijk
aanwezig. De splitsing tussen de diplomatieke functies in het ene, en publieke functies in het andere
bouwdeel, is in het interieur voorts nog afleesbaar via de locatie van vertrekken als de
ambassadeurskamer en bibliotheek.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

De eveneens door Breuer ontworpen binnenplaats is op onderdelen gewijzigd. De wijze waarop het
oorspronkelijke ontwerp van de groenaanleg en bestratingen de architectuur van het gebouw
ondersteunt, is nog altijd afleesbaar.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

In typologisch opzicht is de ambassade vrij uniek, aangezien er in Nederland slechts enkele gebouwen
zijn gerealiseerd die specifiek als ambassade zijn ontworpen.

uitzonderlijk belang van het object/
Zeldzaamheidswaarde heeft de Amerikaanse ambassade omdat het één van de drie gebouwen is die de
complex wegens relatieve zeldzaamheid internationaal vermaarde architect Breuer in Nederland bouwde (naast de Bijenkorf in Rotterdam en Van
in relatie tot één of meer van de onder I Leer’s vatenfabriek in Amstelveen).
t/m III genoemde kwaliteiten.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Ambassade

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Ambassade (2012)

Naam object

Amerikaanse Ambassade

Stijl/stroming

Modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1956-1957 ontwerp
1957-1959 bouwtijd

Architect(en)/ontwerper(s)

Marcel Breuer

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Ingenieursbureau voor Bouwnijverheid uit Oegstgeest

Opdrachtgever

State Department USA (Amerikaanse Ministerie van Buitenlandse Zaken), afdeling Foreign Buildings
Operations (FBO)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 101

Exterieur

Het ambassadecomplex bestaat uit twee haaks op elkaar staande rechthoekige vleugels, waarvan er één
met de lange zijde aan het Korte Voorhout staat en één met de lange zijde aan het Lange Voorhout is
gesitueerd. De vier bouwlagen hoge vleugels zijn met elkaar verbonden middels een transparant
tussenlid. De twee vleugels omsluiten een binnenterrein met auditorium en parkeerkelder.
Het patroon van trapeziumvormige vensters is kenmerkend voor het gebouw.
De entreepartijen van beide vleugels vallen op door de dubbelhoge portieken en teakhouten puien met
grote glasvlakken.
Het transparante lid tussen de twee hoofdgebouwen telt eveneens vier bouwlagen en is minimalistisch
vormgegeven met dunne betonnen ‘bruggen’ en stalen puien die van glas zijn voorzien.
Het op het binnenterrein gelegen auditorium heeft een taps toelopende plattegrond, schuin geplaatste
wanden en een schuin oplopend dak. Het auditorium is met de aan het Korte Voorhout gelegen vleugel
verbonden via een tussenlid. Ook de gevels van het auditorium zijn bekleed met Muschelkalksteen. De
noordgevel van het auditorium bevat een groot venster, de overige gevels zijn blind. Tegen de zuidgevel
bevindt zich een bijzonder vormgegeven betonnen noodtrap.

Gebouw, constructietechniek

In de borstweringen zijn om en om terugliggende panelen geplaatst die samen met de onderliggende
vensters één geheel vormen. Deze panelen bestaan uit gepolijst Reinersreuther graniet.

Interieur (indeling)

Oorspronkelijk waren in het volume dat aan het Lange Voorhout is gelegen de diplomatieke functies
ondergebracht. In het volume aan het Korte Voorhout bevonden zich de publieke functies, waaronder de
bibliotheek, de toegang tot het auditorium en de kantoorruimten.
De begane grondverdieping van de twee hoofdvolumes ligt zo’n anderhalve meter boven maaiveld. Het
binnenterrein kent dezelfde hoogte.
De westelijke helft van het binnenterrein ligt op de parkeerkelder en is als tuin ingericht.

Stedenbouwkundige ligging, situering
De ambassade werd gebouwd aan het Lange- en Korte Voorhout, op de locatie van het voormalige hotel
(incl. aanduiding windstreek), omgeving Paulez, dat bij een Engels bombardement in 1945 werd verwoest. De hoogte van het gebouw is
van belang
afgestemd op de goothoogte van de tegenoverliggende Koninklijke Schouwburg aan het Korte
Voorhout.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

N.v.t.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De twee vleugels van het ambassadegebouw zijn uit dragende muren van gewapend beton opgetrokken.
De plinten springen iets terug ten opzichte van het daarboven gelegen volume. De plinten zijn voorzien
van zwarte verglaasde bakstenen. De gevels zijn rondom bekleed met lichtgrijze Muschelkalksteen. De
trapeziumvormige vensters bestaan uit stalen kozijnen met taatsramen.

102 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur/afwerking

Het interieur van de ambassade heeft het karakter van een kantoorgebouw met functionele indeling, die
naar gelang de ruimtebehoefte kan worden aangepast. Aan de afwerking van het interieur heeft Breuer
in het bijzonder aandacht besteed, met name in de centrale ruimten. Voorbeelden daarvan zijn de wijze
waarop de christallino strips op de wanden van de entreehallen doorlopen in de bekleding van de
wanden van de portieken. Binnen en buiten lijken door de glazen puien in elkaar over te gaan. De
vloeren van de hallen zijn bekleed met ruw bewerkte zwarte leisteen uit Noorwegen. De oorspronkelijke
conferentiezaal en ambassadeurskamer hebben nog hun oorspronkelijke teakhouten betimmeringen
met trapeziumvormige belijning. Teakhout is eveneens toegepast in de speciaal vormgegeven
trapleuningen.
Een andere bijzondere ruimte is de bibliotheek met dubbele verdiepingshoogte en twee centraal
geplaatste getordeerde kolommen van grindbeton.
In de ambassadeurskamer bevindt zich een grindbetonnen open haard die anno 2012 is weggewerkt
achter een bekleding van houten boekenkasten.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

De inrichting van de ambassade (meubilair, stoffering) werd niet bepaald door Breuer, maar door de
Furnishing Branch van de afdeling Foreign Buildings Operations (FBO).

Groen erfgoed:

Breuer tekende naast het gebouw ook het ontwerp voor het binnenterrein. De twee hoofdvleugels
omsluiten een rechthoekige buitenruimte waarin zich het auditorium (het oostelijke deel van het
binnenterrein), de hellingbaan naar de parkeerkelder en de tuin (gelegen boven de parkeerkelder)
bevinden. De tuin bestaat slechts uit drie elementen: een rechthoekig verhoogd gelegen grasvlak, een
rondom doorlopend plaveisel van ruwe breuksteen, en een enkele boom in de oksel van de gebouwen,
in de beperkte ruimte naast het transparante tussenlid. Bewust werd hier daarom gekozen voor een
zogenaamde zuilbeuk, vanwege het feit dat de takken van dit type boom nauwelijks groeien
.

aanleg/beplanting

Geschiedenis

De toepassing van natuurlijke materialen (leisteen op de vloeren, natuurstenen wandbekleding,
grindbetonnen kolommen en teakhouten elementen als deurknoppen en trapleuningen) in het
ambassadegebouw, past binnen de traditie van de ontwikkeling van het naoorlogse interieur in de
Verenigde Staten.
Het gebruik van teakhout uit Birma, Christallino uit Zwitserland en de toepassing van kozijnen van een
Engelse fabrikant komt voort uit het Amerikaanse overheidsbeleid om voor de bouw van ambassades
gebruik te maken van bouwmaterialen uit het buitenland, in ruil voor de inlossing van oorlogsschulden.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 103

Relevante wijzigingen

In verband met veiligheidseisen is het gebouw anno 2012 aan alle zijden afgeschermd met hekken en zijn
diverse andere aanpassingen in verband met beveiliging gedaan. Op de begane grond zijn hekwerken in
de raamopeningen aangebracht. De oorspronkelijke entrees zijn thans niet in gebruik. De ingangspartij
aan het Lange Voorhout is met een rolluik dichtgezet. Het gebouw wordt nu betreden via een container
ter zijde van het Smidsplein, van waaruit de controle van bezoekers en bagage plaatsvindt.
Intern heeft het gebouw in de loop der jaren eveneens diverse wijzigingen ondergaan, meestal
voortkomend uit de veranderende ruimtebehoeften van de diplomatieke en ondersteunende diensten.
Hierdoor heeft het gebouw op onderdelen een wat ‘rommelig’ karakter gekregen. De oorspronkelijke
situatie is echter nog wel goed afleesbaar.
Het interieur van het auditorium is ingrijpend gewijzigd. Waarschijnlijk is de karakteristieke ruitvormige
betonconstructie van het plafond nog aanwezig boven het thans zichtbare systeemplafond.
Over de binnenplaats is een nieuw diagonaal pad aangelegd over het gazon. De van oorsprong strakke,
bijna sculpturale, vormgeving van binnenplaats en aangrenzende gebouwen (waaronder het auditorium)
is verrommeld door recente toevoegingen (fietsenrekken, units voor airconditioning, rookplekken,
bankjes). Het breukstenen plaveisel is vervangen door moderne betonklinkers.
Het speciaal voor de ambassade gemaakte meubilair, is niet meer aanwezig in het gebouw.

Bezocht

27 juni 2012, bezocht door B. de Vries en S. Vermaat (in aanwezigheid van gemeenteambtenaar H.
Ambachtsheer)
28 augustus 2012, bezocht door M. de Heer Kloots

Overige

In 2016 zal de ambassade haar werkzaamheden verplaatsen naar een speciaal daartoe in aanbouw zijnde
campus in Wassenaar. Het ambassadegebouw van Breuer zal dan worden aangekocht door de gemeente
Den Haag. Nog onbekend is welke functie het gebouw daarna zal krijgen (stand van zaken 2012).

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Omschrijving Amerikaanse ambassade in register van beschermde monumenten in de gemeente Den
Haag (8 februari 2010)

Nr. 2

W. Galema en F. Hooijmeijer, Bouwen aan diplomatie. De Amerikaanse ambassade in Den Haag Marcel
Breuer, 1956-1959, Cultuurhistorische verkenning, Den Haag 2008

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)
Interviews bewoners, gebruikers

104 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Den Haag
Voormalig Ministerie van
Landbouw, Visserij en
Voedsel­­voorziening (nu EZ)

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Den Haag

Plaats

Den Haag

Straat/huisnummer

Lange Voorhout 102 en Korte Voorhout 2

Postcode

2514 EJ

Aanduiding of korte omschrijving

Hoofdcategorie: Bestuur, recht en overheidsgebouwen
Subcategorie: Bestuursgebouwen en onderdelen
Functie: Ambassade

Complexonderdeel van complex
[naam of complexnummer]

N.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 105

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het gebouw is typerend voor de opvattingen in deze periode over de representativiteit die een gebouw
van de rijksoverheid moest uitstralen.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het gebouw is van architectuurhistorische waarde als voorbeeld van de representatieve
en/of bouwtechniek;
overheidsarchitectuur uit de naoorlogse wederopbouwperiode. Door de monumentale opzet en de
traditionalistische architectuur straalt dit departementsgebouw de macht en waardigheid uit die tijdens
de wederopbouwperiode aan het staatsgezag werd toegekend.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Friedhoff was Rijksbouwmeester van 1946 tot 1958. De gebouwen die hij in die periode tot stand bracht
waren herkenbare overheidsgebouwen met traditionalistische trekken. Friedhoff was de laatste
zelf-ontwerpende Rijksbouwmeester. Het Ministerie van Landbouw is typerend voor zijn werk uit deze
periode. Ook was Friedhoff de initiator van de percentageregeling beeldende kunst. In dit
gebouwencomplex is deze percentageregeling dan ook op grote schaal toegepast.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
Vanwege de unieke integratie van architectuur en iconografische decoratieve aankleding waaraan tal van
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of in die tijd prominente kunstenaars een bijdrage hebben geleverd. Het gebouw kan met recht als een
monumentale kunst;
‘gesamtkunstwerk’ worden beschouwd.
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Vanwege de bijzondere samenhang tussen exterieur en onderdelen van het interieur, zoals de
ministersvleugel en de trappenhuizen.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Vanwege de markante positie op de hoek van de Bezuidenhoutseweg en de Prins Clauslaan.
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Die zich met name manifesteert in de ministersvleugel, waar nog veel van het oorspronkelijke interieur
of herkenbaarheid van ex- en/of
aanwezig is.
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De monumentale kunst in het gebouw is sterk gerelateerd aan de functie van Ministerie van Landbouw
en de oorspronkelijke functie als gebouw van de luchtmachtstaf.

106 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Na de sloop van het voormalige ministerie van OK en W is dit het enige voorbeeld van een als zodanig
ontworpen ministeriegebouw uit de wederopbouwperiode.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

In de Ministersvleugel: meubels die door Friedhoff zelf ontworpen zijn. Tafel met intrarsia van Nel
Bouwhuys Klaassen, kroonluchters van fa. Indoor, Amsterdam.

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

De aanbouw uit de periode 2006-2012.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s)

Bestuurs-, rechts- en overheidsgebouwen

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Ministerie (2012)

Naam object

Ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening (nu Ministerie van Economische Zaken)

Stijl/stroming

Traditionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1952-1962

Architect(en)/ontwerper(s)

Friedhoff, G.

Uitvoerder (aannemer e.d.)

N.V. Nederlandsche Aanneming Mij (NAM)

Opdrachtgever

Rijksgebouwendienst

Exterieur

Het ministerie bestaat uit vier evenwijdig geplaatste rechthoekige bouwdelen loodrecht op de Prins
Clauslaan, verbonden door lagere tussenleden. Hierdoor heeft het gebouw drie binnenplaatsen,
verbonden door een binnenstraat die door een viertal poorten voert. Het bouwdeel aan de
Bezuidenhoutseweg, waar zich de representatieve vertrekken bevinden, heeft negen bouwlagen, de drie
andere zeven. De sobere gevels worden gedomineerd door de repetitie van eenvormige ramen.
De hoofdvleugels evenwijdig aan de ministersvleugel zijn achtereenvolgens Eendracht, Volharding en
Vertrouwen genoemd. Zij waren lk voorzien van een bijpassend gedicht van Adriaan Roland-Holst en een
bronzen beeldhouwwerk boven de entree’s De gevels van de drie zuidelijke hoofdvleugels aan de Prins
Clauslaan bevatten de hoofdingangen.

gebouw, constructietechniek

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Door middel van bijzondere metselverbanden, speklagen, een plint van natuursteen en afwisselend
lagen gele en rode baksteen in de tussenleden is de nodige variëteit in de gevels gerealiseerd. De
hemelwaterafvoeren zijn in het gevelvlak opgenomen. De ministersvleugel aan de Bezuidenhoutseweg is
voorzien van een terugliggende dakopbouw met een flauw hellend koperen dak. De drie lagere
hoofdbouwdelen zijn afgedekt met eveneens flauw hellende daken; de tussenleden hebben weer een
terugliggende dakopbouw met flauw hellend dak.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 107

Interieur (indeling)

Omdat de definitieve bewoners van het gebouw in de ontwerpfase nog niet bekend waren, werd
gestreefd naar een flexibel kantoorgebouw. Gecombineerd met de grote ruimtebehoefte bij de overheid
heeft dit geleid tot voornamelijk kantoorvertrekken aan weerszijden van een middengang. In de kelders
was ruimte voor de rijwielstalling, berging en zwaar archief.
Op de bel-etage van de ministersvleugel bevinden zich de kamers van de departementsleiding en de
“Blauwe Zaal’, de vergaderzaal voor de departementsleiding. Op de bovenverdieping bevindt zich de
grote dubbelhoge kantine.
Om verdwalen te voorkomen zijn de hallen van de hoofdtrappenhuizen voorzien van respectievelijk
sgraffito’s, mozaïeken en muurschilderingen, in totaal 18 kunstwerken. De meeste kunstwerken zijn
geïnspireerd op de mythologie. De beeldende kunst is gebruikt ter verfraaiing van het gebouw, maar ook
als oriëntatiemiddel in de eenvormigheid van het interieur en om de functies van het gebouw uit te
beelden.

interieur, techniek en materialen

De architect heeft met eenvoudig materiaal (m.n. beton en hout) veel schoonheid weten te bereiken,
waarbij het er ‘duurder’ uitziet dan het in feite was.
De vloeren van de trappenhuizen zijn betegeld met leisteen. In de representatieve ministersgang heeft
de natuurstenen vloer klassieke geometrische vormen.

Stedenbouwkundige ligging, situering
Het ministerie is gelegen aan de Prins Clauslaan (voorheen Eerste Van den Boschstraat) ten noorden van
(incl. aanduiding windstreek), omgeving het Centraal Station en wordt daarvan gescheiden door de A12 (Utrechtse Baan). Aan de overzijde van de
van belang
A12 bevinden zich het Ministerie van Buitenlandse Zaken, het Nationaal Archief en de Koninklijke
Bibliotheek. Het gebouwencomplex wordt aan de westzijde begrensd door de Bezuidenhoutseweg, aan
de noordzijde door de een niet-openbare dienststraat tussen de Bezuidenhoutseweg en de
Theresiastraat en aan de oostzijde door de Theresiastraat. De gehele opzet is authentiek.
Het ministerie ligt niet in een rijksbeschermd stads/dorpsgezicht

Archeologische relevantie ondergrond

Het gebouwencomplex ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Het gebouw heeft een betonskelet, met gevels van platvol gevoegd metselwerk van hoofdzakelijk rode
en gele baksteen in Noors verband. De ministeriële vleugel aan de noordwestzijde is verrijkt met
horizontale banden van natuursteen. De kappen zijn grotendeels opgebouwd uit betonplaten. Enkele
delen hebben een houten kapconstructie. De daken zijn deels (de ministersvleugel geheel) bedekt met
koper, de meeste echter met bitumen.
Het gebouw kent twee vensterconstructies. De ene met een prefab betonnen kozijn en een stalen
tuimelraam, de ander met een terugliggende stalen vatting, met daarbinnen een houten kozijn en een
stalen tuimelraam. De verticale vensterstroken boven de ingangen aan de Prins Clauslaan hebben
montants van grindbeton.
De onderdoorgang in de ministersvleugel wordt gevormd door betonnen kolommen met kapitelen in
musschelkalk, naar ontwerp van de kunstenaar A. Roth. De andere poorten zijn voorzien van stalen
kolommen.

108 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Beeldengroep in brons

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Oranjerie (voorheen eerste binnenplaats)

Kunstenaar

F. Carasso

Voorstelling

‘De Vreugde’, voorgesteld door drie dansende vrouwenfiguren

nr. 2
Materiaal/techniek

18 glas in loodramen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In trappenhuis ministervleugel

Kunstenaar

Karla Wenkebach

Voorstelling

Aan zijde Bezuidenhoutseweg: Landbouw, visserij en veeteelt
De linkergroep stelt de visserij voor. Boven; drogende visnetten opstokken, met drijvers aan de randen
van het riet, midden; vissersboten in de haven , met kantjes aan boord. Onder; levende vissen met
visnet
De middelste groep stelt de landbouw voor. Boven; de elementen, zon, maan en sterren. Midden;
graanveld met twee rijen schelven. Onder; landbouwschuur met gereedschap
De rechtergroep stelt de veeteelt voor. Boven; jonge schapen voor damhek. Midden: Twee koeien op stal
met drinkbak. Onder; pluimvee in ren met nest en eieren.
Aan zijde Prins Clauslaan: Verschillende takken van economie die agrarische producten verwerken
Bovenste rij: Verwerking akkerbouwproducten. V.l.n.r. Kristalmengapparaat (Gist en Spiritusfabriek
Delft), Beweegbare elleboog koffievulmachine (Van Nelle, Rotterdam) en distilleerkuip (Lucas Bols),
Amsterdam.
Middelste rij: Wetenschap en cultuurtechniek. V.l.n.r. microscopisch laboratoriumonderzoek,
herverkaveling en insectenbestrijding.
Onderste rij: Handel en economie. V.l.n.r. bokkingrokerij, klok groenteveiling en bakoven in broodfabriek

Datering

1955

Nr. 3
Materiaal/techniek

2 bronzen plastieken

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op balustrade trap ministersvleugel

Kunstenaar

Bram Roth

Voorstelling

Zittende vrouwenfiguren met elk twee kinderen

Datering

1960

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 109

Nr. 4
Materiaal/techniek

Mozaïek, sgrafitto, muurschildering

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Trappenhuizen vleugels Eendracht, Volharding en vertrouwen

Kunstenaar

diversen

Voorstelling

Eendracht:
Sgrafitto’s : begane grond: Jan Groenestein (Almacht en zijn schepping), 1e verdieping, D. Zwier (Water
waaruit al het leven ontstaat). 2e verdieping H. Bayens (Vruchtbare aarde), 3e verdieping J.G. Goeting
(Menselijke arbeid) 4e verdieping Paul Kromjong (Regen), 5e verdieping W. Malin (lucht zon en licht)
Volharding:
Mozaïeken: Begane grond: J. Bouhuys, Hemelwagen Apollo als symbool luchtvaart. 1e verdieping Frans
Vollmer; Nachtvlucht. Sterrenbeeld maagd met palmboom en naaldbomen, drie volges, wolken en
andere natuurverschijnselen. 2e verdieping; Kees Andrea. Icarus, 3e verdieping J. Voskuyl, innerlijke
kracht waarmee mens volmaaktheid nastreeft, 4e verdieping, H.J.L. Schoonbrood, combinatie Icarus,
Phoenix en moderne (militaire) vliegtuigen vliegend naar het licht, als symbool vooruitgang luchtvaart.
5e verdieping Lex Horn, symbolisch weergave luchtmachtbasis
Vertrouwen
Muurschilderingen: Begane grond, kwatrijn Vertrouwen van A. Ronald Holst, G. Hordijk, vernietiging van
het leven op aarde, tenzij de mens zijn technische verworvenheden ten goede richt, 1e verdieping, H.
Koolen, links: mens bestudeert luchtruim met alles daarin, rechts: verbinding en bescherming alle naties
door luchtmacht, 2e verdieping, Chris de Moor, streven van de mens om als vogel te vliegen, 3e
verdieping, Nicolaas Wijnberg, luchtvaart, pastorele, antieke droom, legende en moderne tijd, 4e
verdieping: Marinus van der Neut, geschiedenis van de luchtvaart, 5e verdieping, Hans van Norden,
Icarus naast resultaten eeuwen wetenschappelijk en technisch zoeken.

Datering

Ca. 1960

Nr. 5
Materiaal/techniek

Plafondschildering

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Kamer secretaris-generaal

Kunstenaar

M.C. Escher

Voorstelling

Metamorfose vogels/vissen

Datering

Ca. 1960

Nr. 6
Materiaal/techniek

Marmermozaïek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Deuromlijsting ministeriële vergaderzaal

Kunstenaar

Nerl Bouhuys-Klaassen

Voorstelling

Geometrische vormen

Datering

Ca. 1960

110 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Nr. 7
Materiaal/techniek

Sgrafitto

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Recreatiezaal (voorheen grote kantine)

Kunstenaar

Jan Groenestein

Voorstelling

Vogels en vissen

Datering

1960

Nr. 8
Materiaal/techniek

Twee wandschilderingen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Voorhal recreatiezaal

Kunstenaar

Nel Bouhuys-Klaassen en Marinus van der Neut

Nr. 9
Materiaal/techniek

Twee bronzen beelden

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Boven ingangen Prins Clauslaan

Kunstenaar

K. van Rood Limpers, H. Reicher

Voorstelling

Ingang vleugel Volharding: K. van Rood-Limpers, Vrouwelijk naakt in vrij luchtruim waar zij planeten,
maan en zon passeert.
Ingang vleugel Eendracht: H. Reicher, Ceres. Draagt tak met vruchten en staat op een vis.

Datering

Ca 1960

Groen erfgoed:

n.v.t.

aanleg/beplanting

Geschiedenis

Vanaf 1952 werkten Friedhoff en zijn vaste assistent Mart Bolten aan het plan voor een nieuw
rijkskantorengebouw op deze plek. De overheid kreeg er veel taken bij en had veel nieuwe ruimte nodig.
Dit gebouw moest hieraan een belangrijke bijdrage leveren. In totaal moest er 15.000 vierkante meter
ruimte komen voor ca. 1300 ambtenaren. De mede door Friedhoff in 1953 tot stand gekomen
percentageregeling beeldende kunst, maakte het mogelijk om een dertigtal kunstenaars te betrekken bij
de verfraaiing van het complex.
De bouw startte in 1954. Het gebouw is in twee fasen opgeleverd. In 1957 betrokken de luchtmachtstaf
en het Ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening de als eerste gereedgekomen gedeelten,
waarbij de twee meest zuidelijke vleugels werden gebruikt door de luchtmachtstaf. Naast de vleugel aan
de Theresiastraat was een officierskantine gebouwd, die bij de laatste verbouwing door de nieuwbouw is
ingesloten.

De pas later geheel nieuw ontworpen vleugel aan de Bezuidenhoutseweg is door Friedhoff als particulier
architect gebouwd, na zijn pensionering in 1957. Deze ministervleugel vormde het sluitstuk van het
bouwproject en werd opgeleverd in 1962.
Sinds het vertrek van de luchtmachtstaf in 1982 is het gebouw in zijn geheel door Landbouw gebruikt.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 111

Relevante wijzigingen

Na het vertrek van de luchtmachtstaf vond tussen 1982 en 1994 een herinrichting plaats. Daarbij zijn
verlaagde plafonds aangebracht in de meeste traphallen en in de kantoorgangen en –vertrekken.
Tegelijkertijd heeft men geschilderd, vloerbedekking gelegd in de kantoorgangen en nieuwe (tocht)
deuren geplaatst in de gangen, met uitzondering van de ministersgang.
De vleugel aan de zijde van de dienststraat tussen de drie achterste hoofdvleugels is tussen 1982 en 1994
vervangen door nieuwbouw van vijf verdiepingen
Het gebouw heeft daarna tussen 2006 en 2012 een grootschalige verbouwing en uitbreiding ondergaan
door Dam & Partners Architecten met behoud van de historische waarde van het gebouw en de vele
geïntegreerde kunst. Naast een omvangrijke renovatie waren er een aantal belangrijke architectonische
ingrepen. Twee vleugels zijn gesloopt en vervangen door een nieuwe glazen oranjerie die over het oude
officiersrestaurant is gebouwd. Deze huisvest tevens een flexibel te gebruiken vergadercentrum met
auditorium. Daarnaast is aan de zuidzijde een glazen traverse langs het gebouw geplaatst die de verticale
knooppunten met elkaar verbindt. Ook is hier de bel-etage naar de Prins Clauslaan en de binnenplaats
opengebroken en van doorlopende glaswanden voorzien om de entree van het gebouwencomplex een
transparanter karakter te geven.
Onder de eerste binnenplaats achter de ministersvleugel is een parkeergarage gebouwd. De tweede
binnenplaats is getransformeerd in een binnentuin.

Bezocht

G.W. Eshuis/S. Vermaat (21 augustus 2012)

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Redengevende omschrijving gemeente Den Haag bij aanwijzing als gemeentelijk monument

Nr. 2

Heijenbrok, J.H.; Steenmeijer, G.H.P Bouwhistorische opname: Kernministerie van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij Bezuidenhoutseweg 73 ’s-Gravenhage, 2001

Nr. 3

Iconografie van een ministerie, Kamphuis Mariëtte; Markerink, Cary; Baeten, Jean-Paul; Smeets, Gabriel,
Den Haag, 1999

Nr. 4

De perfecte samenhang tussen architectuur en beeldende kunst, In: Smaak 8 (2008), pag. 15-17

Al gebruikte bronnen

1 t/m 3.

Interviews bewoners, gebruikers

Dhr. Th. Vossen (Senior Projectleider Dienst Bedrijfsvoering Ministerie ELI)

112 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Groningen
Crematorium

Register
Provincie

Groningen

Gemeente

Groningen

Plaats

Groningen

Straat/huisnummer

Crematoriumlaan 6

Postcode

9747AM

Aanduiding of korte omschrijving

Groningen D 4624

Complexonderdeel van complex
[naam of complexnummer]

Crematorium met columbarium en tuinaanleg.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 113

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/ beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het crematorium is het eerste dat na invoering van de Wet op Lijkbezorging (1955) werd gebouwd. Het
was tevens het eerste in Noord Nederland.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het Groninger crematorium is het derde in Nederland en van belang als voorbeeld van de vroege
ontwikkeling van dit soort gebouwen, waarbij gezocht wordt naar een vorm die voldoet uit een oogpunt
van architectuur, functionaliteit.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het complex is van belang omdat het behoort tot de drie eerste crematoria in Nederland (na Driehuis in
en/of bouwtechniek;
1913 en Dieren in 1954). Het is een gebouwtype waar nog weinig ervaring mee is opgedaan en waarbij
gezocht wordt naar een nieuwe vormentaal die hoge eisen stelt aan functionaliteit en tegelijk een
passende, rustige omgeving moet bieden voor nabestaanden en belangstellende.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Wegerif – lange tijd secretaris van de Vereniging voor Facultatieve Lijkverbranding - had eerder de
Haagse begraafplaats en urnentuin Nieuw Eykenduinen ontworpen. Het totaalontwerp voor het
Groninger crematorium was een logische vervolgopdracht.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Voor de architect was de bouw van een crematorium een opdracht waarin ethiek en esthetiek
samengingen. Vandaar de grote zorg die is besteed aan vormgeving, maar ook aan functionaliteit en
logistiek. In het ontwerp wordt de ruimtelijke ervaring van de bezoeker als uitgangspunt genomen door
de nadruk te leggen op architectonische elementen die rust geven en door confronterende elementen,
zoals de schoorsteen en de ovenruimte, op de achtergrond te plaatsen. Een bijzonder architectonisch
element is de molenwiekindeling van de witte vierkante puien in de galerij. Het ontstane, sterk
horizontale ritme is bepalend voor het aanzicht van het crematorium en ontrekt de aandacht van de
verticale schoorsteen op de achtergrond.

wegens het bijzondere
Van belang is de consequente toepassing van antracietgrijze leisteen voor de vloerafwerking, ook in het
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of columbarium.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Interieur en exterieur vertonen een nauwe samenhang. De verschillende functies – ingang, gang aan de
vijverzijde, aula, ovengebouw en uitgang zijn functioneel gegroepeerde, duidelijk herkenbare
bouwdelen.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De beeldbepalende betekenis van het complex voor zijn ruimere omgeving - de begraafplaats ten
noorden en oosten van het terrein en de directe stedelijke omgeving - is gering.

a. bijzondere betekenis van het complex De relatie van het gebouw, met name de brede, lage horizontale voorgevel, met de groenaanleg en
wegens de hoogwaardige kwaliteit van vijverpartij is van hoge kwaliteit. De relatie van het gebouw met de rest van het terrein is van minder
de bebouwing in relatie tot de
belang. De strooi- en urnenvelden zijn in de loop der jaren in gebruik genomen en gewijzigd.
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;

114 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het crematorium is onderdeel van een groter geheel dat oorspronkelijk een hoofdgebouw, een
of herkenbaarheid van ex- en/of
columbarium, een dienstgebouw, een strooiakker en twee dienstwoningen omvatte. Het
interieur;
architectonische karakter van het gebouw is tot op heden gehandhaafd gebleven, maar heeft als gevolg
van het groeiende aantal crematies en de modernisering op het gebied van afscheidsbeleving aan de
achterzijde enkele uitbreidingen ondergaan.
Het crematorium is in 1968 aan de noordoostzijde door Oom & Kuipers (Groningen) met een
condoleantievertrek, een wachtruimte voor belangstellenden, een tweede aula en nieuwe achter- en
zijingangen uitgebreid. In 1972 werd door Oom & Kuipers een derde oven bijgeplaatst en werd de
schoorsteen met een extra rookkanaal verbreed. Ten noorden van de schoorstenen werd een aanbouw
met werkruimte en cv-installatie gebouwd, waarbij de bouwmaterialen van de verplaatste achtergevel
werden hergebruikt. De condoleanceruimte is in 1983 vergroot door J.J. Brederode. De laatste uitbreiding
heeft plaatsgevonden in 1995 toen de Architecten Cie. uit Ede de publieksruimten heeft vergroot. De
meeste uitbreidingen zijn gerealiseerd in de stijl van het bestaande gebouw. De oude schoorsteen is niet
meer in gebruik en er zijn twee nieuwe ovens en twee lagere schoorstenen geplaatst die voldoen aan de
huidige verbrandingseisen. In het buitengebied zijn een gedenkmuur en een urnentuin aan de ruimtelijke
structuur toegevoegd. Het columbarium is met de uitbreidingen van het gebouw ook steeds vergroot: in
1968 door Oom & Kuipers en in 1971 door Wijn & Dekker door middel van betonnen nis-elementen.
Geen van deze latere uitbreidingen heeft geleid tot een verminderde gaafheid van het oorspronkelijke
complex.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

In constructief en materieel opzicht hebben geen ingrijpende wijzigingen plaatsgevonden.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De huidige functie is de oorspronkelijke en die is, ook met de latere uitbreidingen, nog uitstekend
herkenbaar.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Van belang zijn tenminste de entreehekken met hekpijlers, het crematoriumgebouw en de groenaanleg
met vijverpartij daarvoor en het oudste deel van het columbarium.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Het crematorium is ontstaan op een van de begraafplaats Selwerderhof afgescheiden terrein. Er is sprake
van een historisch-functionele, maar niet van een bewuste beoogde visuele relatie tussen beide
terreinen.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Het Groninger crematorium is het derde in Nederland en van belang als voorbeeld van de vroege
ontwikkeling van dit soort gebouwen, waarbij gezocht wordt naar een vorm die voldoet uit een oogpunt
van architectuur, functionaliteit (intensief gebruik/scheiding van groepen met zo weinig mogelijk
personeel) en ethiek (een waardige omgeving om afscheid te nemen van dierbaren).

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

De uitbreidingen uit 1968, 1971, 1972, 1983 en 1995 (zie IV,1)

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 115

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Uitvaartcentra en begraafplaatsen, crematorium.
Crematorium in landschappelijke aanleg met waterpartij.

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Crematorium, 2012.

Naam object

Yarden Crematorium Groningen

Stijl/stroming

Nieuwe Zakelijkheid

Bouwtijd (ook de planfase)

1959-1960

Architect(en)/ontwerper(s)

A.H. (Henk) Wegerif

Opdrachtgever

Crematoriumvereniging Nederland

Interieur (indeling)

De plattegrond is symmetrisch van opzet; de galerij, tegelijk foyer, verbindt de verschillende ruimten met
elkaar. Centraal achter de galerij is de aula geplaatst en daarachter de ovenruimte. Op het oostelijk
uiteinde van de galerij sluiten kantoorruimtes aan, op het westelijk condoleanceruimtes. Ter weerszijden
van de aula en de ovenruimte zijn later uitbreidingen gerealiseerd (een tweede aula en condoleance- en
publieksruimtes).
Het besef dat de beleving van de bezoeker een belangrijke factor moest zijn in het ontwerp nam
geleidelijk aan toe. In het Groninger crematorium werd voor het eerst de kist via de zijkant van het
gebouw binnen gebracht, zodat zij buiten de tegenwoordigheid van de familie op het podium kon
worden geplaatst. Ook werd gekozen voor een horizontale afvoer van de kist, in plaats van een verticale,
met als de doel associaties met het graf te minimaliseren.

Stedenbouwkundige ligging, situering
Het crematorium ligt aan de noordrand van de stad Groningen, ten zuidwesten van begraafplaats ‘De
(incl. aanduiding windstreek), omgeving Selwerderhof’ (stedenbouwkundig uitbreidingplan van 1939). De grond (ca. 2 hectare) was oorspronkelijk
van belang
bestemd voor de uitbreiding van de begraafplaats maar werd in 1958 ter beschikking gesteld voor de
bouw van een crematorium met eigen ingang.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Het gehele terrein van de Selwerderhof is in de jaren voor en tijdens WOII opgehoogd. Wat daar zou
kunnen liggen is netjes bewaard gebleven. De kans op archeologische resten is in deze zone wel hoog.
Zekerheid is er niet.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Baksteen, beton

Interieur/afwerking

Het gebruik van bijzondere natuursteensoorten (bv. wit marmeren platen op de wanden en
antracietgrijze leistenen vloerplaten) dragen bij aan de rustige sfeer die het interieur uitstraalt. Zwart
marmeren bekleding van de sprekerstoel en het podium in de aula.

116 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

Bronzen plastiek (2x)
Marmermozaïek
Glas appliqué (4x)

nr. 1
Materiaal/techniek

Bronzen plastiek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Centraal op het dak, aan de vijverzijde.

Kunstenaar

José Pirkner

Voorstelling

?

Datering

1962

Afmetingen

HxB: ca. 3 x 1 meter

nr. 2
Materiaal/techniek

Bronzen plastiek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Bij de toegangsweg

Kunstenaar

Anne Dekking-van Haeften

Voorstelling

Zielevogel krijgt de vrijheid

Datering

1962

Afmetingen

HxB: ca. 1,5 x 3 meter

Nr. 3
Materiaal/techniek

Marmer mozaïek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Ovenruimte

Kunstenaar

Marijcke visser

Voorstelling

De vuurvogel, (Vogel Phoenix)

Datering

Ca. 1960

Afmetingen

HxB: ca 120 x 80 cm.

Nr. 4
Materiaal/techniek

Glas appliqué

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Twee ramen met glasappliqué bovenin de zijwanden achterin de aula.

Kunstenaar

?

Voorstelling

?

Datering

Ca. 1960

Afmetingen

HxB: ca. 2 x 1 meter

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 117

Nr. 5
Materiaal/techniek

Glas appliqué

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Grote koffiekamer

Kunstenaar

?

Voorstelling

?

Datering

Ca. 1960

Afmetingen

HxB: ca. 4 x 0,6 meter

Nr. 6
Materiaal/techniek

Glas appliqué

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Kantoor

Kunstenaar

H.d.H.

Voorstelling

?

Datering

Ca. 1960

Afmetingen

HxB: ca. 1 x 4 meter

Groen erfgoed:

De groenaanleg maakt deel uit van het ontwerp van Wegerif. Met name de aanleg van het terrein met de
smal toelopende vijver, zichtbaar vanuit de gang/foyer, is van belang voor de ruimtelijke vormgeving.

aanleg/beplanting

Geschiedenis

Het Crematorium Groningen is na Westerveld (1913) en Dieren (1954) het derde in Nederland en het
eerste dat sinds de Wet op de Lijkbezorging van 1955 in legaliteit werd gebouwd. Het stond aan de wieg
van een groot aantal crematoria dat nadien in ons land gebouwd is. Momenteel zijn er in Nederland ca.
70 crematoria en worden er mensen gecremeerd dan begraven.
In 1913 bouwde de Koninklijke Vereniging voor Facultatieve Crematie het eerste crematorium in
Nederland. Deze Vereniging werd in 1874 onder de naam “Vereeniging tot invoering der
Lijkenverbranding in Nederland” opgericht om cremeren in Nederland mogelijk te maken. Vóór de
wijziging op de Begrafeniswet van 1869 werd ‘lijkverbranding’ niet toegestaan en als illegaal beschouwd.
Sancties ontbraken echter en crematie werd om die reden gedoogd. In 1955 is het cremeren
gelegaliseerd. In 2003 werden er voor het eerst meer mensen gecremeerd dan begraven in Nederland.
Opdrachtgever van Crematorium Groningen was de ‘Crematoriumvereniging Nederland’, een nieuwe
vereniging die in 1958 was opgericht en ‘het oprichten, instandhouden en exploiteren van crematoria in
Nederland’ ten doel had. Het eerste bestuur van deze vereniging werd samengesteld uit bestuursleden
van de twee reeds bestaande crematoriumverenigingen: de ‘Vereniging voor Facultatieve Crematie’ (Den
Haag) en de ‘Vereniging voor Crematie A.V.V.L.’ (Amsterdam). De bouw van Crematorium Groningen was
de eerste opdracht van de nieuwe vereniging.

Bezocht

A. de Vries, 29 november 2012

118 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

A.H. Wegerif, De bouw van crematoria …, Bouw 11(1956) p. 707-710.

Nr. 2

A.H. Wegerif, Ontwerp voor een crematorium te Groningen, Bouw 15(1960) p. 564-565

Nr. 3

P. Klein en W. Kliphuis, Van bouwen en wonen: Henk Wegerif …, Apeldoorn, 1997.

Nr. 4

Marieke van der Heide, Redengevende omschrijving gemeentelijk monument Crematoriumlaan 6 (dd. 27
juli 2012). Delen hieruit overgenomen.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 119

120 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Hengelo
Stadhuis met vrijstaande
klokkentoren en bijgebouw
en kunstwerk

Register
Identificatienummer Basisregistratie

Dit nummer dient eenmalig aan het monumentnummer gekoppeld te worden; doet registratie op grond
van BAG formulier (=dicoblad)

Provincie

Overijssel

Gemeente

Hengelo

Plaats

Hengelo

Straat/huisnummer

Burgemeester Jansenplein 1

Postcode

7551 EC Hengelo

Aanduiding of korte omschrijving

Stadhuis met vrijstaande klokkentoren, bijgebouw en kunstwerk

Complexonderdeel van complex
[naam of complexnummer]

-

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 121

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Vanwege het nieuwe, sterke elan dat het gemeentebestuur na de Tweede Wereldoorlog aan Hengelo
wilde geven, zodat Hengelo kon doorgroeien van dorp naar stad

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Het stadhuis is een van de drie belangrijkste gebouwen die na de oorlog in Hengelo samen met neiuwe
pleinen (commercie, religie en bestuur) de kern van het centrum gingen vormen: het station, de
Lambertuskerk en het stadhuis.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Als symbool van de nieuwe start die de Hengelose gemeenschap na de Tweede Wereldoorlog maakte en
de herinnering aan het recente verleden

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Vanwege de vertaling van een traditioneel programma (stadhuis) tot een modern vormgegeven
en/of bouwtechniek;
gemeentehuis, waarin behalve verwijzingen naar architectuur in Stockholm en Florence zijn opgenomen,
ook veel regionale symboliek is verwerkt en plaats is gemaakt voor herinneringen aan de verschrikkingen
van de oorlog
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als representatief voorbeeld uit het oeuvre van architectenbureau Berghoef & Klarenbeek

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het gebouw heeft een heldere opzet, zowel in ruimtelijk als functioneel opzicht. Het architectonisch
ontwerp is van hoog niveau, het gebouw heeft een ingetogen maar monumentale uitstraling. Zowel aan
de afwerking van interieur (met name de representatieve ruimten en de hal) als exterieur heeft ir. J.F.
Berghoef bijzondere aandacht besteed. Ook de klokkentoren, het bijgebouw en het kunstwerk hebben
een heel eigen kenmerken en kwaliteiten.

wegens het bijzondere
Blijkend uit de architectonische detaillering, het materiaalgebruik en de speelse en creatieve toepassing
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of daarvan en de royale aanwezigheid van monumentale, toegepaste kunst
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het stadhuis is beeldbepalend gelegen op het marktplein. Alle zijden van het stadhuis, incl de plaats van
van het object voor het aanzien van zijn de klokkentoren en het bijgebouw, hebben een eigen karakteristieke vormgeving en (ruimtelijke)
omgeving;
betekenis

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het exterieur van het stadhuis en de behorende onderdelen is nagenoeg gaaf (met uitzondering van de
of herkenbaarheid van ex- en/of
nieuwe entree van het stadhuis op de beganegrond), het interieur van het stadhuis is op onderdelen
interieur;
gewijzigd, de hal en de representatieve vertrekken op de bel-etage en de eerste verdieping zijn nagenoeg
gaaf.
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het gebouw is nog altijd in gebruik als stadhuis.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Het stadhuis werd in 2007 aangewezen als gemeentelijk monument.

122 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s)

Stadhuis

Typologie

Stadhuis

Huidige functie (met jaartal)

Stadhuis (2012)

Naam object

Stadhuis Hengelo

Stijl/stroming

Traditionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1946: opdracht ontwerp stadhuis aan ir. J.F. Berghoef (raadsbesluit 27-8-1946)
1948: voorlopig ontwerp gereed
1958: start bouw (2 september 1958)
1963: officiële opening (3 september 1963)
1965: plaatsing kunstwerk van E. Pieter de Monchy voor het stadhuis
2011: renovatie door architect Camiel Berns, i.s.m. HVE Architecten

Architect(en)/ontwerper(s)

Ontwerper: Prof. Ir. J.F. Berghoef
Medewerker: Ir. J.F. Hondius
Medewerkster voor meubilair en stoffering: Mevr. K.G. Eilders
Uitvoering: tot oudjaar 1962: Architectenbureau Berghoef & Klarenbeek. Na Nieuwjaar 1963: Architectenen Ingenieursbureau Berghoef, Hondius & Lamers, Aalsmeer

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Aannemersbedrijf v/h Gebr. Thomasson N.V., Hengelo (betonwerk kelder)
Firma G. Ribberink, Hengelo (bovenbouw en afbouw)

Opdrachtgever

Gemeentebestuur Hengelo

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 123

Exterieur

Stadhuis
Het gebouw heeft een vrijwel rechthoekige plattegrond, is vier bouwlagen hoog. Aan de linkerzijde een
trap die naar de representatieve entree op de bel-etage leidt. Onder de trap op de beganegrond een
nieuwe entree voor algemeen gebruik. Alle gevels hebben een eigen karakteristieke vormgeving,
detaillering en betekenis.
Aan de voorzijde van het stadhuis een verhoogde stoep (bestrating met kinderkopjes), toegankelijk
middels vier treden en gemarkeerd door een vlaggenmast. Rechts een royale uitbouw met
onderdoorgang. Aan de achterzijde een luchtbrug maar de klokkentoren.
Klokkentoren
Aan de linkerzijde van het stadhuis staat de klokkentoren, iets naar achteren geplaatst, met
onderdoorgang en verbonden met een luchtbrug met het stadhuis.
Bijgebouw (‘dagwinkel’)
Rechts naast het stadhuis staat het bijgebouw op plint, een bouwlaag hoog en overkapt door een
zadeldak (gesmoorde pannen). De gevels zijn opgebouwd in vakwerk, met velden van afwisselend
baksteen en vensters. Aan de achterzijde een erker. Het bijgebouw vormde de (symbolische) overgang
van het stadse naoorlogse Hengelo naar het dorpse, kleinschaliger buitengebied.
Kunstwerk
Voor het stadhuis staat het vrijstaande bronzen kunstwerk van E. Pieter de Monchy uit 1965, ter
herinnering aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Het is een ronde vijver, met centraal een
kunstwerk bestaande uit twee handen van die een vogel vrijlaten. In de bodem van de vijver is een urn
met as van een onbekend gebleven slachtoffer van een concentratiekamp begraven.

gebouw, constructietechniek

Stadhuis
Het stadhuis is op staal gefundeerd en de kelders zijn uitgevoerd in gewapend beton.
De kern van het stadhuis bestaat uit een betonskelet, de vloeren uit geprefabriceerde betonbalken en
vloerplaten.
Buitenmuren opgemetseld uit oranje-grijze Brabantse steen. De kolommen in de voorgevel, de
lateibekledingen en de vensterdorpels in muschelkalksteen.
De daken werden oorspronkelijk afgedekt in Alcufol, een dakleer dat bedekt was met een koperpletlaag.
Goten en afvoerpijpen werden uitgevoerd in koperplaat.
In 2011 is tijdens de renovatie de dakbedekking vervangen door EPDM met geïntegreerde zonnepanelen
Stoepen en treden zijn uitgevoerd in graniet. Treden en randen zijn massieve platen, de bordessen zijn
belegd met kleine keitjes en de bestrating is uitgevoerd in grotere keien (waaierverband).
Buitenkozijnen oorspronkelijk uitgevoerd in doussie (tropisch houtsoort), onbehandeld.
Vensters en buitendeuren oorspronkelijk van aluminium, beglaasd met dubbel glas.
Balkon, bordes en buitentraphekken: gegoten brons.
Klokkentoren
Massief gemetseld, bestaande uit twee schachten. Buitenmuren zijn 77 cm dik en de binnenmuren 33 cm.
Tussen de binnen- en buitenmuur bevinden zich de trappen.
Op enkele plaatsen gewapend betonnen ringenankers ingegoten ter versterking van de toren.
De lantaarn van de klokkentoren is opgebouwd uit een gewapend betonnen skelet dat ommetseld werd.
De klokkenstoel rust op de hoekpunten van de binnenmuur, en werd in staal geconstrueerd. De trans van
de toren met balustrades en de wijzerplaten zijn in hardhout (doussie) uitgevoerd.
Het dak en enkele onderdelen afgewerkt met koperplaat.
Bijgebouw (dagwinkel)
Rode baksteen, houten eiken delen, gesmoorde pannen, gevels op plint.

124 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur (indeling)

Stadhuis
Het stadhuis is gebouwd rondom een royale centrale binnenplaats, die als hal alle omringende ruimten
verbindt en in totaal drie verdiepingen hoog is. De indrukwekkende hal wordt aangelicht door de
vensters van de dakopbouw. Via een brede buitentrap wordt deze op de eerste verdieping of bel-etage
gelegen hal bereikt. Intern zijn er diverse andere routes. In de hal een royale binnentrap, waarvan een
deel als podium kan fungeren. Diverse binnenbalkons.
Op de beganegrond bevinden zich van oudsher kantoren voor diverse diensten. Deze bouwlaag is in de
loop der jaren gemoderniseerd.
Op de bel-etage eveneens kantoorruimten, op de tweede verdieping representatieve ruimten als de
burgemeesterskamer, de kamers voor het college van burgemeester en wethouders, vergaderzalen en de
trouwzaal. Aan de voorzijde: de raadzaal en de burgerzaal.
Op de derde verdieping bevinden zich wederom kantoorruimten.
In het stadhuis bevinden zich twee trappenhuizen en twee liften.
Het stadhuis is geheel onderkelderd.
Klokkentoren
Trappen
Bijgebouw
Eenvoudige indeling.

interieur, techniek en materialen

Stadhuis
Wanden van hal en gaanderijen: schoon metselwerk met helderrood genuanceerde baksteen, voegwerk
‘wit en ruig’.
Vloeren van hal en hoofdgalerij: marmer (Comblanchien en Rosso di Verona), in patronen gelegd. In de
figuren op het podium nog enkele marmersoorten in geel en bruin verwerkt.
Vloeren van hal en gangruimten beganegronds en gaanderij op bovenste verdieping en trappenhuizen
en treden: kwartsiet
Plafonds van hal en gaanderijen betimmerd met stroken van red cedar.
Kantoren: wanden geschuurd en gesausd, vloeren: linoleum en geluiddempende plafonds van houten,
witgeschilderde roosters.
Sommige eindwanden beschilderd in een sprekende kleur.
Representatieve vertrekken: houten strokenvloeren (afwisselend eiken en teak)
In de werk- en vergaderruimten: geschuurde en gesausde wanden, roosterplafonds in ‘lerkenhout’ [sic] =
larikshout.
Vm. koffiekamer: larikshouten sierplafond, deels gekleurd. Wanden betimmerd met panelen van lariks.
Burgerzaal en Raadzaal: schoon metselwerk, met grauwe specie gespritst. Binnenwanden vakwerk in
lariks met baksteenvullingen. Zolderingen van voorgespannen betonbalken, blauw geschilderd,
waartussen panelen van larikshout, deels in roosterwerk, deels gekleurd.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 125

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

De ontwerpen voor de meubels in de representatieve vertrekken zijn ontworpen door het
architectenbureau. Het oorspronkelijk meubilair is uitgevoerd in Italiaans notenhout, de stoelen, banken
in de burgerzaal, trouwzaal en koffiekamer werden bekleed met zwart leer.
Kunstwerken:
1. Beeltenis van H.M. Koningin Juliana in de Raadzaal
2. Twee mozaïeken in de Raadzaal en Burgerzaal
3. Fries op de grote galerij
4. Torenbekroning en midwinterhoornblazer aan de voet van de toren
5. Wapen in de gevel
6. Wapen in de Raadzaal
7. Wandschildering in de torenschacht
8. Baksteen-mozaïeken bij de hoofingang en de onderdoorgang
9. Bronzen hekken
10. Kronen in de hal, op de galerijen en in de representatieve vertrekken

nr. 1
Materiaal/techniek

Beeltenis

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Oorspronkelijk in de Raadzaal (11-12-12: niet bekend is of het beeld nog in het stadhis aanwezig is)

Kunstenaar

E. Pieter de Monchy, Amsterdam

Voorstelling

Beeltenis van H.M. Koningin Juliana

Datering

Ca. 1962-1963

nr. 2
Materiaal/techniek

Mozaïek (marmer, natuursteen, glasmozaïek)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Raadzaal
Burgerzaal

Kunstenaar

Jan Goeting en Catharina Goeting-Stultiens, Den Haag

Voorstelling

Symbolische betekenis van stadhuis, raadzaal en burgerzaal.
Het mozaïek in de Raadzaal drukt het wezen van het goede gezag uit. Centraal motief is het medaillon;
met een zon als krachtbron, de haan als symbool van waakzaamheid en de uil als symbool van wijsheid.
Daaromheen, binnen kruikvormige motieven, de zeven werken van barmhartigheid.
In de Burgerzaal wordt de neerslag van het gezag in de samenleving verbeeld. Rondom een haardpartij,
bedoeld als symbool van veiligheid, geluk en warmte, het gezin en de cultuur, verbeeld door een rijzige,
juichende vrouwenfiguur, en de groei en bloei van dit alles.

Datering

Ca 1962-1963

Afmetingen

Wandvullend

nr. 3
Materiaal/techniek

Keramiek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Hoofdgalerij op de tweede verdieping

126 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Kunstenaar

Frans J.M. Jacobs, Deurne
Het fries werd gebakken en geglazuurd bij de Porceleyne Fles in Delft

Voorstelling

Ruim 40 meter lang keramisch fries laat de mens zien ‘van vandaag die prat gaat op zijn technische
verworvenheden en kennis’ en ‘ iets laat zien van de geheimzinnige levenskrachten die immer in de
natuur voorhanden blijven’. ‘Het fries is een evocatie geworden van leven, groei, spanning en krachten,
met dier- en plantmotieven. Het fries wordt bekroond door Orpheus, die het onzegbare wist te zingen.’

Datering

1962-1963

Afmetingen

Ruim 40 meter lang, in delen opgebouwd

nr. 4
Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Torenbekroning en voet van de klokkentoren

Kunstenaar

Jan van Eijl en Marie van Eijl-Eitink, Enschede

Voorstelling

Torenbekroning: de figuren rondom de berkoning verbeelden de levensgang: in het oosten een kind dat
speelt met een bal, in het zuiden een moeder met kind in de armen, in het westen de grijsaard met zijn
stok en in het noorden de dood.

Datering

Ca. 1962-1963

Nr. 5
Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de voorgevel

Kunstenaar

Martin Stolk, Hengelo

Voorstelling

Gemeentewapen van Hengelo

Datering

Ca. 1962-1963

Nr. 6
Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Raadzaal

Kunstenaar

Jan Kip, Oldenzaal

Voorstelling

Gemeentewapen van Hengelo

Datering

Ca. 1962-1963

nr. 7
Materiaal/techniek

Schilderingen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Torenschacht

Kunstenaar

Piet Verberne, Hengelo

Voorstelling

Folkloristische figuren

Datering

Ca. 1962-1963

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 127

nr. 8
Materiaal/techniek

Geglazuurde baksteen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Bij de hoofdingang en de onderdoorgang

Kunstenaar

Riemko Holtrop, Delden

Voorstelling

Decoratieve friezen met bloem en dierfiguren die in Twente voorkomen, van geglazuurde baksteen

Datering

Ca 1962-1963

Nr. 9
Materiaal/techniek

Gegoten brons

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Bronzen hekken langs de buitentrappen, stoepen en balkons

Kunstenaar

H.H. Leusink (chef modelmakerij Stork)

Voorstelling

De sierpanelen bevatten voorstellingen die de belangrijkste industrieën die in Hengelo gevestigd zijn
symboliseren.

Datering

Ca. 1962-1963

Nr. 10
Materiaal/techniek

Glazen bollen koper

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Representatieve vertrekken, hal met galerijen en trappenhuizen

Kunstenaar

A.C.H. van Aarsen, Rotterdam

Voorstelling

Lichtornamenten en kronen

Datering

Ca 1962-1963

Stedenbouwkundige ligging, situering
Het stadhuis werd gebouwd in het hart van de oude dorpskern, tussen Thiemsbrug en het oude 19de
(incl. aanduiding windstreek), omgeving eeuwse raadhuis (dat na de bouw van het nieuwe stadhuis gesloopt werd). Het stadhuis staat op een
van belang
royaal stadsplein. Alle gevels van het stadhuis hebben een eigen vormgeving, de zijden worden van het
stadhuis worden extra nadruk gegeven door de dagwinkel schuin achter het stadhuis rechts, de
klokkentoren links achter het stadhuis, de onderdoorgang rechtsvoor en de trappartij met daarvoor de
verhoging links voor het stadhuis.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

128 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Geschiedenis

Gedurende de Tweede Wereldoorlog werd een groot deel van de Hengelose binnenstad door
bombardementen verwoest. Vooral de geallieerde bombardementen van 6 en 7 oktober 1944 die tot
doel hadden het verwoesten van de spoorlijnen en station van Hengelo hadden verwoestende gevolgen.
Architect R.W van Couwelaar, ir. C. Pouderoyen en diverse anderen kwamen vrijwel direct na de
bombardementen van 6 en 7 oktober bij elkaar om een plan voor de wederopbouw van Hengelo te
smeden.
Na de oorlog was Hengelo de eerste gemeente die een wederopbouwplan klaar had. In oktober 1945 was
de binnenstad puinvrij en op 22 december 1945 werd het wederopbouwplan gepresenteerd. De ambitie
was groot: Hengelo zou afscheid nemen van het dorpse karakter en zou een echte stad worden met
brede wegen, marktgelegenheid, een groot winkelcentrum, een wijk vol kantoren, een stationsplein en
busstation en een nieuw stadhuis.
De opdracht voor het ontwerp van het stadhuis werd in augustus 1946 verstrekt aan ir. J.F. Berghoef. Hij
presenteerde zijn ontwerp voor een ‘geheel nieuw type raadhuisplan’ vier jaar later. Pas op 2 september
1958 ging echter de bouw van start. In 1963 werd het stadhuis onder grote belangstelling feestelijk
geopend.
De waardering was niet erg lovend van aard: men vond het gebouw o.a. een anachronisme en niet
modern genoeg.

Bezocht

Mariël Kok in juni 2012 en 11 december 2012

Overige

1951: Architectuurreis naar Scandinavië van architect Berghoef met het College van B. en W. en enkele
raadsleden.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Wim Wennekes, Trix Broekmans, Het boek van Hengelo 1802-2002, Kroniek van een industriestad,
Hengelo 2002

Nr. 2

Steenhuis & Meurs, Raadhuis Hengelo, Cultuurhistorische Verkenning, 8 november 2010

Nr. 3

Prof. Ir. J.F. Berghoef, Stadhuis Hengelo (O), Hengelo 1963

Nr. 4

Monumentencommissie Hengelo, Wederopbouwarchitectuur 1945-1965, Hengelo 2007

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

http://zoeken.nai.nl/CIS/persoon/13761

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 129

130 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Hilversum
Kantoor Radio Nederland
Wereldomroep

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Hilversum

Plaats

Hilversum

Straat/huisnummer

Witte Kruislaan 55

Postcode

1217 AM Hilversum

Aanduiding of korte omschrijving

Omroepgebouw met vijver en groenaanleg

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 131

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het gebouw is een bijzondere uitdrukking van de ontwikkeling van de radio en televisiewereld in
Nederland. De Wereldomroep ontwikkelde zich los van de bestaande zuilen tot een omroep die
wereldwijd beluisterd werd.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het gebouw van de Wereldomroep is een belangrijke uitdrukking van de typologische ontwikkeling van
dit gebouwtype.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Het gebouw van de Wereldomroep herinnert aan de hoogtijdagen van de vrije radio berichtgeving vanuit
Nederland naar de rest van de wereld.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Voor het gebouw werd gebruik gemaakt van moderne bouwtechniek door het gebouw te ontwerpen als
en/of bouwtechniek;
een betonskelet. Bij de bouw werden moderne materialen gebruikt die op een ‘eerlijke’ manier
toegepast werden waarbij het materiaal zelf in het zicht bleef. Hiermee is het gebouw een duidelijke
exponent van deze periode in de architectuur.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het gebouw van de Wereldomroep neemt een bijzondere plaats in, in het oeuvre van het
architectenbureau Van den Broek en Bakema, dat in deze periode een vooraanstaand, internationaal
georiënteerd architectenbureau was.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het ontwerp is van hoge esthetische kwaliteit. Door de schakering van de verschillende bouwvolumes is
een hoofdvorm ontstaan die geïnspireerd is op de vorm van een vliegtuig of een libelle.
Het gebouw bestaat uit verschillende onderling verbonden en gestapelde bouwvolumes. In deze
bouwvolumes zijn de verschillende functies van de bouwdelen herkenbaar.
Ook het onderscheid tussen de open en gesloten bouwdelen benadrukt de verschillende functies van de
afzonderlijke delen.
De architect heeft een gebouw ontworpen met een karakteristieke vorm waarbij de vorm een vertaling is
van de functies die op een logische manier gerangschikt in het gebouw zijn ondergebracht.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Door de ligging van het gebouw van de Wereldomroep in de gemeente Hilversum draagt het bij aan de
van het object voor het aanzien van zijn unieke positie van Hilversum als enige stad in Nederland waar (van oorsprong) omroepgebouwen
omgeving;
gebouwd werden.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;

Rond het gebouw van de Wereldomroep werd het bestaande Gooise landschap dusdanig aangepast dat
een fraaie groene omgeving met open ruimtes met solitaire bomen ontstond die omsloten werd door
bosranden. De noordoostelijk gelegen rechthoekige vijver met koel- en bluswater geeft allure aan
gebouw dat in de grote vijver weerspiegelt.

132 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Afgezien van enkele ondergeschikte aanpassingen en moderniseringen (in met name het interieur) kent
of herkenbaarheid van ex- en/of
het gebouw een ruime mate van gaafheid.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De oorspronkelijke constructie en materiële afwerking van het gebouw is grotendeels gaaf.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het gebouw is nog goed als omroepgebouw herkenbaar. Het gebouw bestond enerzijds uit studio’s en
anderzijds uit kantoorruimte voor de medewerkers. Zowel de studio’s als de kantoorruimte worden nog
voor de oorspronkelijke functie gebruikt en zijn nog als zodanig herkenbaar.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Het gebouw, de naastgelegen vijver en de groenaanleg zijn alle nog herkenbaar aanwezig

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Er is in Nederland maar een zeer beperkt aantal omroep en/of studiogebouwen gebouwd die als zodanig
gebouwd zijn en bestaan uit de combinatie van studio’s, representatieve ruimtes en kantoorruimte. Het
gebouw van de Wereldomroep was het enige volledig nieuwe, zelfstandige omroepgebouw dat in de
periode van de wederopbouw gebouwd werd.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

- Gebouw wordt besproken in de vakliteratuur (Bouwkundig Weekblad en Bouw)
- Opening Gebouw van de Wereldomroep door Koningin Juliana in het Journaal (http://www.youtube.
com/watch?v=u5Q9mTGlWfk)

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s)

Omroepgebouw met vijver en groenaanleg

Typologie

Omroepgebouw

Huidige functie (met jaartal)

Omroepgebouw (2012 deels leegstaand, mogelijk nieuwe functie als omroepgebouw voor andere
omroepen)

Naam object

Omroepgebouw van de Wereldomroep

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1949 (eerste ontwerp)
1957-1961 (bouwtijd)
1981 (ontwerp uitbreiding noordvleugel)
1987-1989 (bouwtijd uitbreiding)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 133

Architect(en)/ontwerper(s)

J.H. van den Broek en J.B. Bakema (bureau)
H.B.J. Lops (projectarchitect)
Architectengemeenschap Van den Broek en Bakema (uitbreiding 1987-1989)
J.E. Rijnsdorp, ir. C. Baars, J.M.A. de Groot (projectarchitecten)
W.C.J. Boer (tuinontwerp)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Van Welzenes (Spijkenisse)
I.B. Kondor (Leiden) (uitbreiding 1987-1989)

Opdrachtgever

Stichting Radio Nederland Wereldomroep
H.J. van den Broek (directeur)

Exterieur

Het uit een aantal onderdelen samengestelde gebouw heeft een betonnen skelet en is opgetrokken
vanuit een plattegrond met de vorm van een kretenzisch kruis. Het hoog opgaande centrale volume
heeft aan weerszijden een lagere dwarsvleugel en een lage uitbouw met studio’s onder de kop van het
gebouw. Twee kortere, nog lagere dwarsvleugel, waarin deels onder het maaiveld liggende
studioblokken zijn opgenomen, completeren de basisvorm van het gebouw. De samenstellende
onderdelen van het gebouw hebben gevels met een open karakter, dat wordt bepaald door de over de
gehele lengte van de gevels doorgetrokken raamstroken, die vliesgevels vormen en aan de gevels een
sterk horizontaal karakter geven.
De lange, noord-zuid georiënteerde centrale vleugel met de kantoren staat met een souterrain en vier
bouwlagen onder een plat dak. De op het zuiden gerichte kopgevel van dit centrale volume met de
kantoren hangt boven een lage uitbouw met schuine geveldelen. Deze centrale vleugel is aan de
noordelijke kopse zijde voorzien van overstekken met balustrades. Het oudere deel van de lange
oostgevel is voorzien van een gesloten, hoger opgaand verticaal accent, waarin de lift- schacht is
opgenomen, en wordt evenals de westgevel geleed door de uitkragende verdiepingsvloeren, die aan de
noordelijke kopse zijde overstekken vormen. De gevel bestaat uit twee goed op elkaar aansluitende
delen, waarbij deze noordelijke kopgevel intact is gelaten en de verbinding met de aanbouw uit 1988 een
open karakter heeft. Belangrijke kenmerken van de oost-west georiënteerde dwarsvleugel zijn de twee
op kolommen staande, ‘zwevende’ bouwlagen met een blinde kopgevel. Het oostelijke overstek met de
directiekamers hangt over het voorplein en voor een deel over een hogere onderste bouwlaag, waarin
onder meer de entree is opgenomen. Een trappenhuis bevindt zich waar de vleugels elkaar ontmoeten.
De lage studioblokken aan weerszijden van het centrale volume hebben vergeleken met de rest van het
gebouw een nogal gesloten karakter en zijn voorzien van schuin weglopende zijgevels. De gevels van de
studio onder de zuidelijke kop van het gebouw zijn vrijwel blind.
Aan de noordoostzijde van het gebouw een rechthoekige vijver met fontein die diende voor als koeling
voor de airconditioning en tevens als blusvijver. Rond het gebouw een tuinaanleg van tuinarchitect Boer
gebaseerd op het bestaande Gooise landschap.

gebouw, constructietechniek

Betonskelet met in oorsprong 68 vierkante betonnen kolommen gefundeerd op een betonplaat. Het
gebouw werd aan deze kolommen gehangen.
De kolommen werden binnen de gevel geplaatst. (Vlies)Gevels bestaan uit stalen kozijnen met invulling
van glas en houten platen.

134 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur (indeling)

Het omroepgebouw bestaat uit een entreehal, kantoorruimtes, studio’s en facilitaire ruimtes ten
behoeve van de technische voorzieningen voor de omroep.
De entreehal bevindt zich op de begane grond aan de oostzijde van de oost-west vleugel en is een hoge,
ongedeelde ruimte die omgeven wordt door een vliesgevel van glas.
De kantoorruimtes zijn ondergebracht op de verdiepingen van de noord-zuidvleugel en op de verdieping
van de oost-westvleugel. Het oostelijk deel van deze vleugel is de directievleugel. De kantoorindeling
werd flexibel ontworpen met een gang in het midden en kantoorruimtes aan weerszijden van de gang. In
de loop der tijd is de indeling van deze kantoorruimtes gewijzigd.
Op de begane grond en het kelder niveau zijn onder de noord-zuidvleugel de zeshoekige studioblokken
geplaatst. Het studioblok uit 1961 bestaat uit een open hoge middenruimte (het studioplein) met
daaromheen de studioruimtes. Het studioblok van de uitbreiding uit 1987-1989 is meer opgedeeld in
afzonderlijke ruimtes en heeft aan de oostzijde een open centrale redactie ruimte.
Op de zuidelijke kop van de noord-zuidvleugel bevindt zich de grote studio waar ook publiek in kan.
Deze studio is een ongedeelde, hoge ruimte van twee bouwlagen die zich uitstrekt over de kelder en het
niveau van de begane grond.
Op het snijpunt van de twee vleugels kruisen de twee middengangen elkaar. Op de hoeken van dit
kruispunt zijn het hoofdtrappenhuis, de lift en twee blokken met sanitaire ruimtes gesitueerd.

interieur, techniek en materialen

Het gebouw is geconstrueerd als een betonskelet. Aan de buitenzijde heeft het gebouw een vliesgevel
van stalen kozijnen met invullingen van glas en hout. De kolommen staan binnen de gevels. De
scheidingswanden waren bij oplevering zeer wisselend geplaatst maar zijn in de loop van de jaren in de
lijn van de kolommen geplaatst.
In het interieur is het beton prominent in beeld. Op de verticale constructies (hoofdkolommen,
schachten) en op belangrijke punten in het gebouw (hal, trappenhuizen) is het gebouw verbijzonderd.
Deze elementen zijn voorzien van kleine, lichtgrijze, geglazuurde mozaïeksteentjes met oranje
langwerpige vlakken die eveneens in mozaïek zijn uitgevoerd. De kleur oranje verwijst naar Radio
Oranje, een voorloper van de Wereldomroep.
De trappenhuizen zijn licht doordat de gevel ter plaatse van de trappenhuizen is opgebouwd uit
betonnen lamellen met glas ertussen en de trappen een open constructie hebben van staal en hout.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Bronzen plaquette

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Nog uitzoeken: waar hangt hij precies?
In entreehal?

Kunstenaar

Beeldhouwer H.J. Etienne

Voorstelling

Portret H.J. van den Broek, directeur Radio Nederland Wereldomroep 1947-1959

Datering

1959

nr. 2
Materiaal/techniek

Betonnen tafel met verschillende natuurstenen platen. De platen zijn afkomstig uit alle landen waar de
Wereldomroep naar uitzond. De platen zijn meegenomen en vervoerd door de KLM.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Vrijstaand in het grasperk bij de entree van het gebouw.

Voorstelling

n.v.t.

Datering
Stijl/stroming

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

n.v.t.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 135

Groen erfgoed: beplanting

Tuinarchitect W.C.J. Boer ‘corrigeerde’ het bestaande Gooise landschap van zand en dennen rond het
gebouw zodat rond het gebouw een open aanleg met enkele solitaire bomen ontstond die omsloten
werd door bosranden.

Stedenbouwkundige ligging, situering
Over de locatie van het gebouw van de Wereldomroep was veel discussie. Uiteindelijk kwam er
(incl. aanduiding windstreek), omgeving overeenstemming over het bouwen van het gebouw van de Wereldomroep ten noorden van het
van belang
geplande Radio City terrein waar de NRU (Nederlandse Radio Unie) zijn gebouwen zou laten verrijzen. Dit
was het terrein Crailo-West dat oorspronkelijk grond van de erfgooiers was. Op dit terrein zou de
gemeente Hilversum ook een nieuwe begraafplaats aanleggen maar deze is er nooit gekomen.
Het gebouw van de Wereldomroep werd aan de oostzijde van het onbebouwde terrein Crailo-West
gebouwd. De entreevleugel ligt aan de oostzijde. Aan deze zijde is verderop de doorgaande Naarderweg
en de spoorlijn gelegen. Voor het gebouw ligt een parkeerterrein. Tussen de Nieuwe Meentweg en het
gebouw is de rechthoekige koelvijver aangelegd.

Geschiedenis

Omroepgebouw in 1961 geopend door Koningin Juliana.
In 2011 werd door het kabinet besloten dat de taken van de Wereldomroep drastisch beperkt moesten
worden. De omroep slankt sterk af in budget en ook in het aantal medewerkers. De Wereldomroep zal
het gebouw van de Wereldomroep verlaten en gehuisvest worden in het naastgelegen trainingscentrum
(2012).

Relevante wijzigingen

1987-1989 Uitbreiding noord-zuid vleugel

Bezocht

Hilde van Meeteren, 11-09-2012, bezoek interieur en exterieur

Overige

Het gebouw van de Wereldomroep is al een gemeentelijk monument.
Redengevende omschrijving van de gemeente:

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Weltens, Arno, Kathedralen en luchtkastelen van de omroep in Hilversum, Zwolle 2002.

Nr. 2

Ibelings, H., Van den Broek en Bakema 1948-1988: Architectuur en stedenbouw: De functie van de vorm,
Rotterdam 2000, p.114-115.

Nr. 3

Gebouw voor de Wereldomroep, in: Bouwkundig Weekblad; 79(1962), nr.2, p.46-55.

Nr. 4

Wereldomroep te Hilversum, in: Bouw; 17(1962), nr.7, p.208-214.

Nr. 5

Website van de Wereldomroep: www.wereldomroep.nl ;
http://corporate.rnw.nl/nederlands/artikel/ontstaansgeschiedenis

Nr. 6

Redengevende omschrijving ‘Omroepgebouw’ van de gemeente Hilversum

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1 t/m 6

Interviews bewoners, gebruikers

136 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

IJmuiden
Raadhuis Velsen

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0453100000033347

Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Velsen

Plaats

IJmuiden

Straat/huisnummer

Plein 1945

Kadastrale aanduiding

IJmuiden M 9432

Aanduiding of korte omschrijving

Raadhuis

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 137

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het raadhuis is van waarde als voorbeeld van de bestuurlijke ontwikkeling van raadhuizen waarbij
gebouwen voor een bestuurlijke functie gebouwd werden die enerzijds representatieve vertrekken en
anderzijds administratieve vertrekken huisvesten.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Vanwege de betekenis die het raadhuis heeft in het stedenbouwkundig plan voor de wederopbouw van
IJmuiden dat in de oorlog verwoest was.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het raadhuis is van belang als voorbeeld van de ontwikkeling van de architectuur van raadhuizen.
en/of bouwtechniek;
Enerzijds is het raadhuis van IJmuiden modern door de duidelijke scheiding van de representatieve en de
administratieve functies. Anderzijds is in het ontwerp nog duidelijk het traditionele uitgangspunt dat het
raadhuis het voornaamste gebouw van de stad moet zijn zichtbaar, wat tot uiting komt in onder andere
de dominante toren en de plaatsing van het raadhuis aan de pleinzijde op een bordes.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het raadhuis is het laatste grote meesterwerk van architect Dudok. Het raadhuis speelde een belangrijke
rol in het stedenbouwkundig ontwerp van IJmuiden dat tevens van de hand van Dudok was.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het raadhuis is opgebouwd uit vier afzonderlijke vleugels met een modern, zakelijke uitstraling en een
dominante toren die door hun vormgeving samen een harmonisch, representatief geheel vormen.

wegens het bijzondere
Het raadhuis is van belang vanwege de toepassing van rijke materialen zoals wit marmer, zwart graniet
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of en goudkleurig mozaïek. Deze materialen zijn op een zeer zorgvuldige wijze toegepast.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Door de onderscheidende vormgeving van de west- en de zuidvleugel met de representatieve vertrekken
enerzijds en de oost- en de noordvleugel voor de administratieve functies is de interne indeling van het
gebouw aan de buitenzijde duidelijk afleesbaar.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Vanwege de bijzondere beeldbepalende betekenis voor het aanzien van het centrum van IJmuiden.
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
a. bijzondere betekenis van het complex Het raadhuis speelde een centrale rol in het stedenbouwkundig ontwerp van het nieuw op te bouwen
wegens de hoogwaardige kwaliteit van IJmuiden. Door de prominente ligging in de as van de toegang tot IJmuiden en tevens aan het
de bebouwing in relatie tot de
belangrijkste plein van IJmuiden is het raadhuis een belangrijk landmark.
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

138 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het raadhuis verkeert (grotendeels) nog in gave staat. Het exterieur is nagenoeg gaaf. Het interieur van
of herkenbaarheid van ex- en/of
de representatieve vertrekken is ongewijzigd, in de kantoor- en facilitaire ruimten zijn slechts kleine,
interieur;
ondergeschikte wijzigingen aangebracht.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De rijke en beeldbepalende materialen die zowel in het exterieur als het interieur zijn toegepast zijn
allemaal nog in gave staat aanwezig.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het raadhuis is nog steeds als zodanig in gebruik en de afzonderlijke ruimtes hebben hun oorspronkelijke
functie behouden. Het raadhuis is nog steeds duidelijk herkenbaar als het voornaamste gebouw in het
heropgebouwde IJmuiden.

Overige

Uitbreiding uit 1993 maakt geen onderdeel uit van de bescherming.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Raadhuis
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
Deze en de volgende regel wordt de registeromschrijving.
overeenkomend met
De eerste functie(s) van het object(en). Invullen op grond van thesaurus. De “topterm”
registeromschrijving
Hier geen dateringen: voor de ontwikkelingsgeschiedenis met dateringen, zie verderop.

Typologie

Raadhuis

Huidige functie (met jaartal)

Raadhuis (2012)

Naam object

Raadhuis IJmuiden
Het gaat om een naamgeving, niet (alleen) om de functiebenaming. Bijv. “Kasteel Doorwerth”. Het kan
dus zijn dat er geen naam is.

Stijl/stroming

Shake-hands? – functionalisme?
Op grond van thesaurus, mits van toepassing. Bijvoorbeeld: shake-hands, neogotiek, classicisme,
landschapsstijl etc.

Bouwtijd (ook de planfase)

1949 (eerste ontwerp)
1956 (uitvoeringsontwerp)
1962-1965 (bouwtijd)
1993 uitbreiding met nieuwe vleugel door Greiner van Goor architecten
Evt. vergezeld van specificatie, zoals “1930 ( ontwerp); 1932-35 (bouwtijd); 1960 (uitbreiding keuken)

Architect(en)/ontwerper(s)

Willem Marinus Dudok

Opdrachtgever

Gemeente Velsen

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 139

Exterieur

Het raadhuis van IJmuiden bestaat uit vier vleugels die rond een langwerpige binnenplaats liggen. De
hoofdvorm van de plattegrond is in essentie een rechthoek. Het raadhuis is opgetrokken in lichtgele
geglazuurde baksteen van hetzelfde platte langwerpige formaat als ook in het raadhuis van Hilversum
toegepast werd.e

De westvleugel, die de raadzaal, burgerzaal en trouwzalen bevat, steekt uit de hoofdvorm aan de zijde
van het Plein 1945 naar voren doordat de raadzaal op de verdieping uitkraagt en op twee met
goudkleurige mozaïeksteentjes bezette pijlers rust. Onder dit vooruitgeschoven volume was van
oorsprong de entree tot het raadhuis. Een toegangsweg (oorspronkelijk voor auto’s) loopt onder de
uitgebouwde raadzaal door. De westvleugel is gedekt met een zadeldak. De kopse gevel aan de pleinzijde
is voorzien van vijf hoge vensters die de volledige hoogte van de raadzaal beslaan. Aan de westzijde
staat de vleugel op een zwarte marmeren plint. Ter hoogte van de burgerzaal is in de westvleugel een
transparante gevel gemaakt doordat in vijf traveeën gekoppelde smalle hoge vensters over de volledige
hoogte van de burgerzaal geplaatst zijn.
Toren
De zuidvleugel bevat de kamers van de burgemeester en de wethouders. Deze vleugel is iets scheef
geplaatst ten opzichte van de rechthoekige grondvorm om aan te sluiten op de De Noostraat. Om deze
vleugel met de werkkamers van het bestuur een representatieve uitstraling te geven staat de vleugel op
een bordes met trap dat de volledige breedte van de vleugel beslaat. Het grootste deel van de gevel is
opgebouwd uit gekoppelde verdiepingshoge vensters die een omlijsting van wit marmer hebben. Deze
vensterindeling strekt zich uit over alle vier de bouwlagen van de voorgevel. Het meest oostelijke deel
van de voorgevel is blind met in het midden op de tweede bouwlaag een met wit marmer omlijste
opening met ‘aubadebalkon’ ten behoeve van de achterliggende burgemeesterskamer.
De oost- en de noordvleugel zijn lager dan de andere twee vleugels en bevatten de kantoorruimtes. De
vleugels met twee bouwlagen staan op een zwart marmeren plint en zijn op elke bouwlaag voorzien van
gekoppelde vensters met een witte marmeren omlijsting.
De hoofdkenmerken van het exterieur of vormgeving van het object kort omschrijven. Het gaat daarbij
bijv.om vorm plattegrond, vorm kap, bouwlagen, traveeën. Hier ook essentie van de aanleg van een
fabrieksterrein, schoolplein of groenaanleg beschrijven (zie daarvoor ook beplanting).
gebouw, constructietechniek

Het raadhuis is gefundeerd op palen. Het gebouw is uitgevoerd met een betonskelet.
De constructie van de toren is eveneens uitgevoerd in gewapend beton.
Het gebouw rust op een zwart marmeren plint. De gevels zijn opgetrokken in lichtgele geglazuurde
baksteen. De vensters hebben een wit marmeren omlijsting. Op diverse plaatsen is het gebouw
verbijzonderd door de toepassing van mozaïeksteentjes in diverse tinten blauw en in goud. Zo zijn de
kolommen waar de raadzaal op rust bekleed met goudkleurige mozaïeksteentjes.
Materialen benoemen van grof naar fijn. Op basis van thesaurus op hoofd- en 1 subniveau. Vrij in te
vullen verfijning.

140 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur (indeling)

De entree van het raadhuis bevindt zich in de westvleugel aan de zijde van het Plein 1945. Vanuit de lage
entree wordt via enkele treden de hoge burgerzaal bereikt die de volledige hoogte van de westvleugel
beslaat. Aan de achterzijde van de burgerzaal leidt een statietrap naar een open galerij op de eerste
verdieping. De twee trouwzalen grenzen aan deze galerij. Aan de voorzijde van de westvleugel is de
raadzaal.
In de overige vleugels zijn de kantoorvertrekken ondergebracht. De omlopende gangen van deze
vleugels liggen aan de zijde van de binnenplaats en de kantoorruimten zijn aan de straatzijde gesitueerd.
Op de eerste verdieping van de zuidvleugel bevinden zich de kamers van de wethouders en de
burgemeester.
In het midden van het raadhuis is de grote binnenplaats. De binnenplaats is aangelegd met een grit van
bijna vierkante vakken. Aan de noordoostzijde is een langwerpige vijver met een fontein.
De indeling van het interieur zo van toepassing, bijvoorbeeld zijgang en kamers-en-suite, of
kantoorruimten voor en werkruimten achter.

interieur, techniek en materialen

In het interieur zijn rijke materialen toegepast. De wanden en de vloer van de burgerzaal zijn bekleed met
wit Grieks marmer. De achterwand van de burgerzaal is bekleed met donkere houtpanelen met een
goudkleurige voeg.
De gang en de kamers van wethouders en burgemeester zijn rijker afgewerkt dan de overige
verkeersruimtes en kantoorruimtes. De representatieve gang is voorzien van een teakgefineerde
lambrisering en de vrijstaande kolommen zijn bekleed met kleine, vierkante, parelmoerkleurige
mozaïeksteentjes. Ook in de werkkamers is een teakgefineerde lambrisering aanwezig. Daarnaast zijn in
deze ruimtes kastenwanden gemaakt.
Toegepaste materialen en technieken benoemen op grond van thesaurus. Niet alleen afwerking van
oppervlakken, maar ook bijv. de kapconstructie.
(voor een aanleg leeg laten; heeft geen interieur)

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Alleen voor zover door de RCE aangemerkt als bestanddeel en van monumentale waarde. In dit veld
globaal de kunst e.d. aangeven, bijv. “5 glas- in-loodramen in het koor en 3 in de rechter zijbeuk”. Hier
ook beschermde kunstwerken in een aanleg.
Alleen als je meer weet, de kunstwerken nummeren en hieronder (ook) apart behandelen.

nr. 1

Hier niets invullen, dit is alleen een nummer voor een kunstwerk. Elk kunstwerk kan een nummer krijgen.

Materiaal/techniek

Op grond van thesaurus.
Bijv. glas-in-loodraam – roosraam.
Je kunt onder Nr. 1 ook een samenhangende serie benoemen van 1 kunstenaar. Er is dan zoveel overlap
(kunstenaar, techniek, locatie) dat het aanmaken van extra nummers niet zinvol is.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Spreekt voor zich, kort beschrijvend waar het is, ook binnen, buiten. Bijv. “tweede pijler van het schip,
rechts”.

Kunstenaar

Op basis van thesaurus.

Voorstelling

De officiële titel en/of iconografisch zo exact mogelijke duiding.

Datering

Evt. vergezeld van specificatie, zoals “1930 ( ontwerp); 1932-35 (uitvoering)

Stijl/stroming
Afmetingen

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Alleen mits opgemeten. Globaal kan het al blijken uit “locatie”.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 141

nr. 2
Materiaal/techniek

Op grond van thesaurus.
Bijv. glas-in-loodraam – roosraam.
Je kunt onder Nr. 1 ook een samenhangende serie benoemen van 1 kunstenaar. Er is dan zoveel overlap
(kunstenaar, techniek, locatie) dat het aanmaken van extra nummers niet zinvol is.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Spreekt voor zich, kort beschrijvend waar het is, ook binnen, buiten. Bijv. “tweede pijler van het schip,
rechts”.

Kunstenaar

Op basis van thesaurus.

Voorstelling

De officiële titel en/of iconografisch zo exact mogelijke duiding.

Datering

Evt. vergezeld van specificatie, zoals “1930 ( ontwerp); 1932-35 (uitvoering)

Stijl/stroming
Afmetingen

Alleen mits opgemeten. Globaal kan het al blijken uit “locatie”.

nr. 3
idem….

naar behoefte aanvullen met meer nummers: selecteer de gehele rijen van nrs. 1 en 2 en plak ze
hieronder, re.muisknop “kopiëren”, hieronder “rijen plakken”.

Groen erfgoed: beplanting

Historische beplantingsschema’s, zo bekend, noemen. Meest karakteristieke beplanting daaruit met
Latijnse aanduiding en zo mogelijk plaatsomschrijving.

Stedenbouwkundige ligging,

Sluitstuk van het stedenbouwkundige wederopbouwplan dat Dudok samen met Maaskant en Van Tijen
maakte voor het tijdens WOII zwaar verwoeste IJmuiden. Dudok situeerde het raadhuis aan Plein 1945,
dat het ‘gezelligheidsplein’ moest worden.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Niet dico’s beschrijven, maar extra info, bijv. reden keuze voor de ligging of historische structuren die er
waren, maar niet meer zijn e.d. Bijvoorbeeld: het pand is gesitueerd tegen een rooilijn, op de as van een
T-splitsing, of de kerk is niet georiënteerd, omdat de afmeting van de geschonken bouwkavel dat niet
toeliet.
Ook vermelden of in beschermd gezicht.
Vanuit belang van het object kun je andere monumenten, stedenbouwkundige of landschappelijke
structuren noemen.

Archeologische relevantie

Bijv. archeologisch RM, of gemeentelijk archeol. mon. of relevantie binnen AMK

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

142 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Geschiedenis

Laatste grootse ontwerp van architect W.M. Dudok
24 augustus 1965 geopend door prinses Margriet
Bijv. belangrijke bewoners of gebeurtenissen m.b.t. het monument. Samenhang tussen de feitelijke
gegevens. Alle historie die je elders niet kwijt kunt, maar die wel de geschiedenis van het object
illustreert. Hier kun je ook ensembles met roerende objecten noemen (die van belang zijn, maar op
grond van de Mw88 niet beschermd).

Relevante wijzigingen (

Uitbreiding met nieuwe vleugel in 1993 door Greiner Van Goor architecten
Historisch relevante bouwfasen, (deel)restauraties, herbestemmingen, met dateringen. Dit is wat
uitgebreider dan de Oorspronkelijke en huidige functie (zie bovenaan)

Bezocht

Hilde van Meeteren, datum?, bezoek ex- en interieur
Door wie, datum; buiten of binnen bekeken.

Overige

Hier kun je kwijt wat je elders niet kwijt kunt. Misschien kunnen we het systeem daarmee ook nog
uitbreiden.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

P. Rings, Dudok in Velsen: het geheim van de Lange Nieuwstraat, Haarlem 2005.

Nr. 2

B. Lamberts, L. Prins, Cultuurhistorische verkenning Wederopbouw IJmuiden, Zeist 2002.

Nr. 3

H. van Bergeijk, Willem Marinus Dudok. Architect-stedebouwkundige 1884-1974, Naarden 1995.

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Alleen de nummers hier noemen van reeds geraadpleegde bronnen . De overige bronnen zijn dus nog
niet geraadpleegd en kunnen nog nieuwe gegevens opleveren. Van websites een gedateerde kopie/scan
opslaan ivm wijzigingen in het internet.

Interviews bewoners, gebruikers

met wie, door wie, wanneer, relatie geïnterviewde met het object.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 143

144 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Rotterdam
Stationspostgebouw

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Rotterdam

Plaats

Rotterdam

Straat/huisnummer

Delftseplein 31
Delftseplein 27; 28; 29; 30; 31;32; 33; 34

Postcode

3013 AA

Kadastrale aanduiding

ROTTERDAM 6E AFD S4378
ROTTERDAM 6E AFD S4454
ROTTERDAM 6E AFD S4455
ROTTERDAM 6E AFD S4456
ROTTERDAM 6e AFD S4713

Aanduiding of korte omschrijving

Bestuurs- rechts- en overheidsgebouwen
Stationspostkantoor met laadplatform en postperron Bouwsels op 4455 en 4456 ook noemen, of is dat
allemaal platform er perron?

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 145

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Als belangrijk onderdeel van het wederopbouwplan van Rotterdam,

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als typerend voorbeeld van een vroeg-naoorlogs stationspostkantoor, waarbij de omvang van het
gebouw in relatie met de bijzondere typologie opvallend is

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur vanwege de architectuurhistorische waarde, als >
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

van betekenis voor het oeuvre van het architectenbureau Kraaijvanger, vanwege de

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;v

vanwege de hoogwaardige architectonische kwaliteiten die onder meer tot uitdrukking komen in het
materiaalgebruik en de architectonische compostie van de gevels. Opvallend is de bijzondere aandacht
besteed aan het handhaven van de menselijke maat door het toepassen van schaalbepalende elementen
(vensterverdeling).

wegens het bijzondere
Vanwege de toepassing van beeldende kunst in het ontwerp van de gevels en de aankleding van het
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of interieur
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Vanwege de relatie met het spoorwegstation, het stationsplein en de twee nevenpleinen, en de
van het object voor het aanzien van zijn markante ligging van het gebouw aan het spoor.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Vanwege de grote mate van gaafheid van het oorspronkelijke architectonische ontwerp en de aanwezige
of herkenbaarheid van ex- en/of
kunstwerken; Het interieur bevindt zich nog grotendeels in oorspronkelijke en goed bewaarde staat.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

XX

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Vanwege de situering, aanwezigheid van laadplatform en postperron met oprit, opvallende hoogte van
bouwlagen.

146 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

X

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

Geen waarde exterieur

- Interieur

Geen waarde interieur

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Overheidsgebouw; postkantoor (postgebouw)

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Stationspostkantoor

Huidige functie (met jaartal)

Kantorenverzamelgebouw (2009)

Naam object

Central post (sinds 2009)

Stijl/stroming

Naoorlogs modernisme; functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1954-1959 (bouw); 1955 (begin bouw); 1959 (ingebruikname); 2007-2009 (renovatie en herbestemming
tot kantoorverzamelgebouw).

Architect(en)/ontwerper(s)

Bureau Kraaijvanger (E.H. en H.M. Kraaijvanger)

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Rijksoverheid; Staatsbedrijf der PTT

Exterieur

Schijfvormig postgebouw van 15 verdiepingen hoog, gelegen bij het station Rotterdam Centraal aan het
spoor, met een laad- en losperron onder een luifel aan de stadszijde en een overdekt laadperron voor
posttreinen aan de spoorzijde. Het laadperron is aan de oostkant met een betonnen, schroefvormige
toerit voor auto’s toegankelijk.
De hoofdstructuur is opgebouwd vanuit een rechthoekige plattegrond (104 bij 36 meter). De opbouw van
het gebouw is nagenoeg symmetrisch met aan de zijkanten van het gebouw standaard
kantoorverdiepingen. Daartussen zeven dubbelhoge verdiepingen met de werkvloeren voor de
postverwerking afgesloten met een bovenste werkvloer van drie verdiepingen die zonder ondersteuning
wordt overspannen door betonnen liggers. Het geheel wordt afgesloten door een plat dak. De
onstluiting vindt plaats op de hoeken van het gebouw. Tussen zware, met kunststeen beklede, banden
bevinden zich gevels die zijn opgebouwd uit grote puien van beton, staal en glas.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 147

Exterieur

De terugliggende puien zijn op doorlopende borstweringen van blauwe, verglaasde steen geplaatst.
De puien vallen samen met de kolomvelden en bestaan uit een drieledig, horizontaal venster van
blankgelakt hout. Dit venster bevindt zich op ooghoogte en biedt zodoende uitzicht naar buiten.
Hierboven zijn grote, dubbele metalen puien in betonnen kaders aangebracht, bestaande uit vier
horizontale glasstroken. De glasstroken zijn om en om van vensterglas of matglas voorzien. De zijgevels
worden onderbroken door een groot westelijke en een kleiner oostelijk trappenhuis die langs de gevels
zijn geplaatst. Zijgevels met horizontale reeksen diepliggende vensters tussen de vloerbanden van de
verdiepingen, ter weerszijden van de vensterreeksen gesloten muurvlakken.
Onder de met aluminium beklede luifel aan de zuidzijde een reeks laaddeuren naar het laadplatform
voor bestel- en vrachtwagens.
+ materialen en constructies naar andere hokjes
+ relatie verdwenen postsorteermachine
+ Avondbeeld, verlichting

gebouw, constructietechniek

Het gebouw is geheel opgetrokken aan de hand van een gewapend betonskelet en kan, in verband met
de oorspronkelijke zware postverwerkingsmachines, zeer hoog belast worden. Het ontwerp kenmerkt
zich van buiten door afwerking met lichte materialen waarbij kunststeen (sierbeton) en glas de overhand
hebben en gecombineerd worden met gebakken en geglazuurde steen en natuursteen. Daarbij is sprake
van subtiele toepassing van kleur. Gevels van beton, sierbeton, glas, metalen. Deel naar stationsplein
gerichte westgevel met trappehuis bestaat uit een groot monumentaal kunstwerk (Louis van Roode)
waarin gekleurde trappenhuisvensters zijn verwerkt, de entree wordt op de stoep gemarkeerd door een
plastiek op een sokkel. Afwerking van gevels met bekleding van kunststeen (zijgevels), geglazuurde
baksteen (lichtgele (in verticaal verband) voor borstweringen zijgevels en voor oostelijke trappenhuis),
natuursteen; kunststeen. Koper (dak) verwijderd? De overkapping van het postperron heeft een
bijzondere betonconstructie, met aan het hoofdgebouw bevestigde ypsilon-vormige steunen in
horizontale stand. Aan de uiteinden worden de liggers door dunne stalen kolommen ondersteund.
Hierop rusten betonnen daken met lichtstraten.

Interieur (indeling)

Grote ongedeelde ruimtes, dubbele hoogte. De vloeren, met een oppervlakte van bijna 80 meter breed
bij 34 meter diep, zijn zo min mogelijk voorzien van obstakels en worden alleen in het midden
onderbroken door een rij kolommen. Bij herbestemming gewijzigd door inbouw van vloeren, waarbij
karakteristiek van de ongedeelde ruimtebeleving zoveel mogelijk is behouden.

interieur, techniek en materialen

Aan het interieur van het gebouw is veel aandacht besteed door middel van duurzaam materiaalgebruik
(natuursteen, gebakken materialen) en zeer veel toepassingen van moderne kunst. Afwerking
verkeersruimtes met o.a. witte verglaasde steen, trappen en vloeren van leisteen en trapleuningen van
naturelgelakt hout (westelijk trappenhuis). De wand om de gekleurde trappenhuisvensters is van begane
grond tot en met het dak met serpentino strips bekleed.
De betimmeringen in het gebouw, waaronder de dagkanten van de vensters in de kantoorgedeeltes en
de werkkasten in het oostelijke trappenhuis, zijn in geprofileerd houtwerk uitgevoerd. De leidingkokers
op iedere verdieping zijn weggewerkt achter stalen kastdeuren. Het kleurgebruik in het gebouw is,
evenals aan de buitenkant, terughoudend en overwegend in combinaties van witte en grijze tinten
uitgevoerd. Op een enkele plaats is kleur toegepast, zoals het naturel gelakte houtwerk van dorpels en
trapleuningen, de fosforgele werkkasten en de kleuren in een aantal van de kunstwerken.

148 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

LANGS RUTGER/SIMONE
De kunstwerken bevinden zich op de eerste plaats in het westelijke trappenhuis, achter het grote
kunstwerk van Louis van Roode waarin gekleurde vensters zijn opgenomen, De soms felgekleurde
glas-in-betonvensters komen van binnenuit gezien het best tot hun recht. Hier bevindt zich verder op
iedere verdieping op de wand naast de lift een kunstwerk. Deze zijn van diverse kunstenaars en in
verschillende materialen uitgevoerd. Dit geldt ook voor de wandversieringen in het oostelijke
trappenhuis. Ook in de kantines en vergaderzalen zijn verschillende schilderingen en plastieken
aangebracht.

nr. 1
Materiaal/techniek

Plastiek; betonnen gevelplaten met ingekleurd motief en uitstulpende vensters in een onregelmatig
patroon. De kunststenen vensters zijn voorzien van gekleurd glas-in-beton

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Exterieur, aan de westgevel tegen het hoofdtrappenhuis, het kunstwerk strekt zich over alle veertien
verdiepingen uit.

Kunstenaar

Louis van Roode

Voorstelling

Wand kent een decoratieve voorstelling; de glas-in-betonramen zijn voorzien van diverse voorstellingen;

nr. 2
Materiaal/techniek

Metaalsculptuur

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Exterieur, op sokkel op

Kunstenaar

Timmer

Voorstelling

Fenix/Phoenix

Datering

1959

Relevante wijzigingen

Postsorteerinstallatie is voor de herbestemming van het gebouw verwijderd (2007-2009);
Het metaalkunstwerk Fenix/Phoenix (1959, Timmer, roestvrij staal) is aanvankelijk verplaatst naar een
locatie elders in de stad (2001 of 2009), maar maakt inmiddels weer deel uit van het monument op zijn
oude plek bij de entree.

Bezocht

D.Takens, datum; buiten en binnen bekeken.

Overige

Hier kun je kwijt wat je elders niet kwijt kunt. Misschien kunnen we het systeem daarmee ook nog
uitbreiden.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 149

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

Gemeente Rotterdam, Redengevende omschrijving Stationspostkantoor, gemeentelijke
monumentenlijst Rotterdam, zj.

Nr. 2

Hans Baaij, Beeldengids Centrum/ City sculpture Guide Rotterdam, Rotterdam 2001, 156-157.

Nr. 3

‘Gigantisch kunstwerk’, Nieuwsblad van het Noorden, 13-09-1958, p.1 (foto met bijschrift)

Nr. 4

Marije de Korte, Postkantoren. Categoriaal onderzoek wederopbouw 1940-1965, Zeist (Projectteam
wederopbouw Rijksdienst voor de Monumentenzorg) december 2005

Nr. 5
Nr. 6

Help wandkunst opsporen (kunstwerken)

Nr. 7

‘Central post (stationspostkantoor)’, op: http://www.rotterdam.nl/tekst_central_post__
stationspostkantoor_(geraadpleegd 18/7/12, tekst van P.Groenendijk).

Nr. 8

Wijnand Galema en Gaby Hutjes, Bonas-boekje Kraaijvanger

Interviews bewoners, gebruikers

met wie, door wie, wanneer, relatie geïnterviewde met het object.

150 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Categorie

Economie

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 151

Monument

Amsterdam
Europahal RAI

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Amsterdam

Plaats

Amsterdam

Straat/huisnummer

Europaplein 2-8 en Wielingenstraat 1-9

Postcode

1078 GZ

Kadastrale aanduiding

Amsterdam V V 9171

Aanduiding of korte omschrijving

beursgebouw, expositiegebouw

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 153

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De bouwwerken vertegenwoordigen cultuurhistorische waarde als uitdrukking van het (economische)
vooruitgangsoptimisme in de wederopbouwperiode.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Het complex bezit bijzondere waarde als functioneel onderdeel van het voor Amsterdam belangrijke
AUP.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

volgt

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

De wijze van totstandkoming van de RAI is bijzonder vanwege de bestuurlijk-beleidsmatige
samenwerking tussen RAI en gemeente als een Publiek-Private Samenwerking avant la lettre.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De Europahal is architectonisch van belang vanwege zijn esthetische kwaliteiten die met name zijn
en/of bouwtechniek;
gelegen in de grote schaal van de ruimte en helderheid, lichtheid en transparantie van de constructie.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De Europahal is als onderdeel van de RAI van bijzondere architectuurhistorische waarde in het oeuvre
van de landelijk gerenommeerde architect Alexander Bodon, die fungeerde als huisarchitect van de RAI.
De Europahal vormt het functionele en architectonische zwaartepunt van Bodon’s magnum opus.
Bijzonder is dat het grootste deel van de later toegevoegde bouwdelen van de hand van, danwel
ontworpen zijn, in samenwerking met Bodon.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De bijzondere verschijningsvorm van de Europahal komt belangrijke mate voort uit de transparantie en
ruimtelijkheid van het ontwerp, alsmede door de bijzondere lichtinval.

wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

volgt

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De Europahal is van algemene betekenis als onderdeel van het op bijzondere wijze in fasen tot stand
gekomen RAI-complex.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De op het voorplein van de RAI gelegen reclametoren van Dick Elffers, genaamd ‘het Signaal’, heeft een
van het object voor het aanzien van zijn beeldbepalende waarde en vervult (zij het in mindere mate dan in vroeger jaren vanwege het feit dat de
omgeving;
omringende bebouwing is opgehoogd) nog altijd een landmarkfunctie.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

154 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

De Europahal is als onderdeel van het RAI-complex stedenbouwkundig van belang vanwege de situering
die verbonden is met de naoorlogse ontwikkeling van het gebied.
De Europahal heeft als onderdeel van het RAI-complex stedenbouwkundige waarde vanwege de
ruimtelijke relatie met de Boerenwetering en het ten westen van het complex gelegen Beatrixpark.
Prominente ligging aan het eind van de Rooseveltlaan en de Pres. Kenndylaan.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het esthetisch hoogwaardige ontwerp van de functionalistisch vormgegeven Europahal is in hoofdvorm
of herkenbaarheid van ex- en/of
grotendeels gaaf bewaard gebleven.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het esthetisch hoogwaardige ontwerp van de functionalistisch vormgegeven Europahal is in detail
grotendeels gaaf bewaard gebleven.

wegens de waardevolle accumulatie van De Europahal is van algemene betekenis als kerngebouw van het op bijzondere wijze in fasen tot stand
belangwekkende historische bouw- en/ gekomen RAI-complex.
of gebruiksfasen;

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

De Europahal is als onderdeel van het RAI-complex van bijzondere betekenis vanwege de specifieke
functie, die in omvang, typologie en functie op nationaal niveau zeldzaamheidswaarde kent.

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

Onder de bescherming van rijkswege valt enkel de Europahal met aan weerszijden de bokkenrijen (de
voet van de overspanningsconstructie) en de op het voorplein geplaatste reclamezuil ‘het Signaal’. De ter
weerszijden van de Europahal gelegen kleinere (plat afgedekte) hallen vallen buiten de bescherming. Dit
zijn de - eveneens in 1961 opgeleverde - Noordhal (NW), Oosthal (NO) en Zuidhal (ZO), en de in 1963
opgeleverde Westhal (ZW), die allen afzonderlijk voor het publiek kunnen worden ontsloten, hetzij
intern, hetzij extern. Eveneens buiten de bescherming van rijkswege vallen de kantoorruimten (ter
weerszijden van de Europahal) en de aan de zuidoostzijde van de Europahal gelegen centrale entreehal
en Glazen Zaal. Ook buiten de bescherming van rijkswege vallen de in 1963 gebouwde luifel, het in 1965
opgeleverde congrescentrum, de in 1969 toegevoegde Amstelhal, het in 1982 gerealiseerde Holland
Complex (bestaande uit Deltahal, Randstadhal en Hollandhal) de tussen 1985 en 1993 opgetrokken Hal 11
(de Parkhal) en het in 2009 toegevoegde Elicium.

- Interieur

De bescherming van rijkswege beperkt zich tot de Europahal met inbegrip van de zogenaamde
‘bokkenrijen’: de constructieve voet van de Europahal. Buiten de bescherming van rijkswege vallen de
(met name facilitaire) onderdelen, die in de bokkenrijen zijn ondergebracht, waaronder de
luchtbehandelingsinstallaties, toiletten en koffiecorners. Eveneens buiten de bescherming valt de
afwerking van wanden van de bokkenrijen ter zijde van de naastgelegen hallen (Noordhal, Oosthal,
Zuidhal en Westhal).

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 155

Overige

De twee in de wederopbouwwerkgroep genoemnde kunstwerken (lichtobject J. van Goethem en
monumentale wandkunst Carel Visser) zijn bij de bezoeken ter plaatse in juli en november 2012 niet
aangetroffen.
In de DiCo dient de reclametoren ‘het Signaal’ nog te worden toegevoegd.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Expositiegebouw

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Expositiegebouw (2012)

Naam object

Europahal (RAI) met reclamezuil ‘het Signaal’

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

Europahal:
1955 ontwerp
1958 eerste paal
1961 oplevering Europahal en reclamezuil ‘het signaal’

Architect(en)/ontwerper(s)

A. Bodon (ingenieurs- en architectenbureau J.P. van Bruggen, G. Drexhage, G.J. Sterkenburg en A. Bodon,
later hernoemd tot DSVB Ingenieurs en Architecten)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Onbekend

Opdrachtgever

De Nederlandse vereniging van de Rijwiel- en Autoindustrie (RAI)

Interieur (indeling)

De Europahal vormt de kern van het in 1961 gebouwde deel van de RAI. Deze hal staat niet alleen
functioneel centraal in het RAI-complex, maar vormt ook het architectonische zwaartepunt. De overige
expositieruimten (die buiten deze bescherming van rijkswege vallen) werden om deze hal heen
gesitueerd, om naar gelang het type gebruik bij de Europahal te kunnen betrekken. Voor het
afzonderlijke gebruik van de hallen werden aparte ingangen ontworpen, zodat ook gelijktijdig exposities
konden worden georganiseerd. Flexibiliteit in gebruik was een van de belangrijkste principes in het
ontwerp van de RAI. Alle hallen kunnen met elkaar worden verbonden, maar ook gescheiden van elkaar
worden gebruikt door middel van schuifwanden en rolluiken.
Interieurarchitect T. Bodon-Kuipers was onder andere betrokken bij het ontwerp van het interieur van de
tentoonstellingsruimte.

156 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Stedenbouwkundige ligging, situering Het RAI-complex werd gebouwd aan de zuidelijke ringweg om Amsterdam, op de rand van de
(incl. aanduiding windstreek), omgeving vooroorlogse grens van de bebouwing. Het werd gesitueerd op een kleine 800 meter van het oude
van belang
RAI-gebouw aan de Ferdinand Bolstraat.
Bij de locatiekeuze was een goede aansluiting op diverse wegen van belang, alsmede een gunstige
verbinding met Schiphol. Vanaf het begin werd rekening gehouden met (voor die tijd) ruime
parkeervoorzieningen. In 1961 omvatte het terrein 16 hectare, waarvan 4 hectare als bouwterrein werd
ingericht. Bovendien was er een openlucht tentoonstellingsterrein gepland aan de Amstel dat via de
Europaboulevard met het Europaplein zou worden verbonden. Het Scheldeplein, zoals het terrein
oorspronkelijk was genoemd, werd omgedoopt tot Europaplein, vermoedelijk om het geheel een
internationale allure te geven. Terwijl in Plan Berlage uit 1917 het terrein nog was bestemd voor
woningbouw, veranderde de beoogde bestemming met het Algemeen Uitbreidings Plan (AUP) van een
woon- in een bedrijfsbestemming, te weten een groot tentoonstellingscomplex.
Uit stedenbouwkundig oogpunt is onder andere de voor de Europahal geplaatste reclametoren ‘het
Signaal’ van belang. Het beeldbepalende ontwerp van Dick Elffers torende in eerste instantie hoog boven
de hallen uit, en vormde zo een belangrijk landmark. Met de bouw van het hogere Hollandcomplex in
1982 is de toren opgehoogd, om deze functie te kunnen behouden.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Geen (Huisatlas geraadpleegd oktober 2012)

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De architectonische verschijningsvorm van de Europahal ter zijde van het Europaplein wordt bepaald
door de vorm van de gebogen dakconstructie van de hal, met horizontale ‘schouders’, bestaande uit de
plat afgedekte horizontale bokkenrijen ter weerszijden. Deze horizontale lijn wordt doorgezet in de ter
weerszijde van de Europahal gelegen hallen (die buiten de bescherming van rechtswege vallen).
De constructie van het complex is functionalistisch in opzet en heeft een heldere, en transparante
uitstraling. Er is veel gebruik gemaakt van gewapend betonconstructies. De Europahal heeft een
overspanning van 67,5 meter en is 195 meter lang. Deze overspanning bestaat uit dunne stalen
boogspanten (h.o.h. 5 meter), steunend op betonblokken aan weerszijden en uitgevoerd als
driescharnierbogen met stalen trekstangen tussen de betonblokken onder het halvloerniveau. De
boogspanten zijn driehoekig in doorsnede, met een bovenrand en twee onderranden. Deze smalle
spanten steunen elkaar en vormen zo samen een netwerkachtig gewelf. De onderzijde van de
spantconstructie bestaat uit betonnen bokken. De beuken waarin deze zijn geplaatst, worden de
‘bokkenrijen’ genoemd.
Bij de materiaalkeuze voor de gevels is erop gelet dat deze weinig onderhoud vergen. Zo is aan de
buitenzijde weinig staal verwerkt: de grote glasvlakken zijn van aluminium stijlen en roeden voorzien.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 157

Interieur/afwerking

Het interieur van de Europahal kent een indrukwekkende ruimtewerking, niet alleen vanwege de grote
afmetingen van de hal, maar vooral doordat het licht gefilterd binnentreedt door de naar het oosten
gerichte lichtkappen. De twee ‘zijbeuken’ met wit geschilderde betonbokken (de ‘bokkenrijen’) waar de
spantconstructie van de Europahal op steunt, vormen de grens met enerzijds de Oost- en Noordhal en
anderzijds de Zuid- en Westhal. De galerijen tussen de bokken kunnen bij de tentoonstellingen worden
betrokken. In deze zijbeuken zijn facilitaire ruimten ondergebracht met onder andere de
luchtbehandelingsinstallaties, kantoorruimten, publieksruimten met toiletten en koffiecorners (deze
onderdelen binnen de ‘stroken’ vallen buiten de bescherming van rijkswege). De
luchtbehandelingsuitlaten zijn op de galerijen in de trappenhuizen geclusterd.
Rond de wit geschilderde betonbokken zijn her en der rode en blauwe accenten aangebracht in de
rolluiken die de hallen van elkaar kunnen scheiden. De aanwezige kunstverlichting bestaat hoofdzakelijk
uit TL-buizen. Alle vaste letteropschriften waren in oorsprong van de hand van graficus Jan Bons. Anno
2012 wordt deze typografie niet meer als standaard toegepast.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:

Materiaal/techniek

Reclametoren Europaplein: ‘het Signaal’

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Vóór het gebouw, op het Europaplein

Kunstenaar

Dick Elffers

Voorstelling

n.v.t.

Datering

1961

Afmetingen

Onbekend

Groen erfgoed:

N.v.t.

aanleg/beplanting

Geschiedenis

De RAI vindt zijn oorsprong in de in 1893 opgerichte vereniging ‘De Rijwiel-Industrie’, enkele jaren
daarna hernoemd tot ‘De Rijwiel en Auto-Industrie. De eerste tentoonstelling van de RAI werd in 1895
gehouden in het Amsterdamse Paleis voor Volksvlijt. In 1922 trok de RAI in een eigen gebouw aan de
Ferdinand Bolstraat. In deze ‘Oude RAI’ beschikte men over een eigen expositiecentrum, die – ondanks
diverse uitbreidingen – al gauw te klein werd. Om die reden werd Bodon in de arm genomen om een
eerste schets voor een nieuwe gebouw te maken.
De gemeente nam deel aan de onderhandelingen vanuit het oogpunt dat in de uitbreidingsplannen voor
de stad een tentoonstellingsgebouw aan het Scheldeplein was geprojecteerd. Amsterdam was niet de
enige stad die in deze periode in een tentoonstellingsgebouw wilde investeren. In het
vooruitgangsoptimisme van de wederopbouw en het besef dat de tentoonstellingen en beurzen een
positieve economische impact op de omgeving hebben, kwamen in verschillende steden
tentoonstellingsgebouwen tot stand. Zo werd de voorloper van het huidige Ahoy in Rotterdam in 1950
gerealiseerd en kwamen in de loop van de jaren 50 de tentoonstellingshallen op het huidige
Jaarbeursterrein in Utrecht tot stand.
De onderhandelingen voor de totstandkoming van de RAI duurden lang, voornamelijk door financiële
kwesties. Uiteindelijk kwamen beide partijen tot een gezamenlijke financiering, waarbij de RAI 2/7 deel
voor rekening en de gemeente 5/7. Er werd een commanditaire vennootschap opgericht tot stichting,
instandhouding en exploitatie van het bouwwerk; een Publiek-Private Samenwerking avant la lettre. Er
werd tegemoet gekomen aan de wens van de gemeente een congrescentrum in de nieuwbouw op te
nemen.

158 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

In 1955 werd de bouwvergunning aangevraagd voor de nieuwbouw, inclusief een ondergrondse
parkeergarage en congrescentrum, te exploiteren door de gemeente. De prioriteiten van het Rijk lagen
op dat moment bij woningbouw en de vergunningsaanvraag werd afgewezen. De oplossing werd door
burgemeester Van Hall aangedragen: het Congrescentrum zou in een later stadium tot stand komen en
de parkeergarage kwam te vervallen. In juni 1958 volgde alsnog de rijksgoedkeuring.
Bij het zoeken naar een architect is het bestuur van de RAI te rade gegaan bij de BNA. Op de shortlist
stonden A. Bodon, A. Boeken en J.W.H.C. Pot en J.F. Pot-Keegstra. Volgens Bodon zelf heeft hij deze
opdracht gekregen vanwege zijn ruime ervaring met het ontwerpen van tentoonstellingen en beurzen,
waarmee hij zich tot begin jaren 50 bezighield. De opdracht voor de RAI zou uitgroeien tot zijn magnum
opus. Niet alleen was Bodon als huisarchitect een groot deel van zijn leven bij de ontwikkeling van de RAI
betrokken, de opdracht betekende ook een doorbraak in de erkenning van zijn werk.
Het door de gemeente gefinancierde Congrescentrum werd in 1965 geopend en evenals het
tentoonstellingsgebouw geëxploiteerd door RAI Gebouw N.V. Doordat verschillende faciliteiten zowel
voor het tentoonstellingsgebouw als voor het Congrescentrum waren te gebruiken (zoals het caférestaurant en de verwarmingsinstallatie) kon een kostenbesparing worden bewerkstelligd. Met de
nieuwbouw stegen de bezoekersaantallen explosief. Deze trend zette zich door in de jaren 70 toen ook
nieuwe evenementen zoals de Horecava in het gebouw werden georganiseerd.
De interieurs van het café-restaurant, diverse bars en buffetten zijn volgens ontwerpen van H.
Salomonson uitgevoerd. De overige interieurs, waaronder de vergaderzaal, pers- en bestuurskamer zijn
ontworpen door A. Bodon, in samenwerking met interieurarchitect Titia Bodon-Kuipers.
Relevante wijzigingen

De van rijkswege beschermde Europahal is in de loop der jaren grotendeels ongewijzigd bewaard
gebleven, afgezien van facilitaire en installatietechnische onderdelen die zich in de bokkenrijen bevinden
(deze onderdelen vallen buiten de bescherming van rijkswege). Het RAI-complex is echter wel in
verschillende fasen stapsgewijs uitgebreid (deze uitbreidingen vallen buiten de bescherming van
rijkswege). In eerste instantie betrof dat de uitvoering van de met het eerste plan meeontworpen
onderdelen, later werden ook diverse nieuwe onderdelen ontworpen. Bijzonder is dat bij een groot deel
van de uitbreidingen de oorspronkelijke architect betrokken was. Bij de eerste uitbreidingen was Bodon
zelf de architect, bij latere toevoegingen waren dit de opvolgers van Bodon in zijn ingenieurs- en
architectenbureau J.P. van Bruggen, G. Drexhage, G.J. Sterkenburg en A. Bodon (later DSVB Ingenieurs en
Architecten). Bodon was wel betrokken bij deze ontwerpen. Het laatste complexonderdeel waar Bodon
aan meewerkte was de in 1993 opgeleverde Hal 11 (Parkhal). De eerstvolgende uitbreiding (het Elicium)
werd ontworpen door Benthem Crouwel Architecten, de opvolgers van DSVB en de huidige
huisarchitecten van de RAI.
Het is waarschijnlijk mede te danken aan de continuïteit in uitvoerende architecten dat de uitbreidingen
zich over het algemeen goed verhouden met de waarden en karakteristieke uitstraling van eerste
bouwwerken van het RAI-complex.

Bezocht

27 juli 2012: Marije de Heer Kloots, exterieur
5 november 2012: Marije de Heer Kloots, exterieur en interieur, met André Winder (BMA), en namens de
RAI de heer J. van den Bosch (Directeur Convention Centre, Productie & Gebouw) en de heer J. van den
Born (Directeur Bouw & Techniek).

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 159

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

M. Statema, Beschrijving RAI-complex, oktober 2010, in opdracht van BMA Amsterdam (met collegiale
dank aan BMA voor het ter beschikking stellen van deze beschrijving)

Nr. 2

‘R.A.I-gebouw, Amsterdam’, in; Bouw 1961, p. 972-979

Nr. 3

‘Congrescentrum RAI te Amsterdam’, in; Bouwkundig Weekblad 1965, p. 125-136

Nr. 4

‘De laatste uitbreiding tot ‘De Grote RAI’. De voltooiing van een tentoonstellingscomplex’, in;
Polytechnisch tijdschrift 1982, p. 13-35

Nr. 5

‘Eerste paal voor nieuwe RAI-gebouw geslagen’, Bouw 1958, p. 1207

Nr. 6

‘Nieuw RAI-gebouw voor Amsterdam’, Bouw 1955, p. 603

Nr. 7

‘R.A.I-gebouw te Amsterdam’, in; Bouwkundig Weekblad 1961, p. 383-388

Nr. 8

‘RAI-complex te Amsterdam’, in; Monumenten 1990, p. 14-17

Nr. 9

Bodon, ‘Congrescentrum RAI te Amsterdam’, Bouw 1965, nr. 24, p. 876-883

Nr. 10

Bodon, ‘Congresgebouw te Amsterdam’, Bouw 1960, nr. 49, p. 1503

Nr. 11

Bodon, ‘Uitbreiding RAI-complex te Amsterdam’, Bouw 1966, nr. 13, p. 446

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

N.v.t.

Interviews bewoners, gebruikers

N.v.t.

160 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Amsterdam
Tweede Citroëngarage

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Amsterdam

Plaats

Amsterdam

Straat/huisnummer

Stadionplein 22

Postcode

1076 CM

Kadastrale aanduiding

Amsterdam AC AC 960

Aanduiding of korte omschrijving

Garage

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 161

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als toonbeeld van de toenemende consumptiemaatschappij, waarin de auto voor het eerst binnen het
bereik van velen kwam.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Garage over meerdere verdiepingen met hellingbaan.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De garage vormt een ensemble met andere gebouwen op het Stadionplein die eveneens door Wils
ontworpen zijn en zo een stilistische ontwikkeling van zijn werk laten zien.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

volgt
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De gezamenlijke door Wils ontworpen gebouwen vormen één geheel als slotakkoord van het Plan
van het object voor het aanzien van zijn Berlage.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Gebouw geheel gaaf in opzet en structuur.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Ondanks beplating en witte verf nog gaaf in materiaalgebruik.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Gebouw sinds oplevering tot heden (2012) in gebruik als Citroën garage

162 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s)

Handel, kantoren, opslag, transport.

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Garage

Huidige functie (met jaartal)

Garage (gebouwd 1962, nog steeds functionerend 2012)

Stijl/stroming

De Stijl

Bouwtijd (ook de planfase)

1959 (ontwerp) 1960-1962 (bouw)

Architect(en)/ontwerper(s)

Wils, J. (Jan) 1891-1972

Uitvoerder (aannemer e.d.)

N.V. Nelis te Uitgeest (aannemer)

Opdrachtgever

Citroën Nederland

Exterieur

Het gebouw, op rechthoekige grondslag, telt drie bouwlagen met daaronder een kelder en daarboven
een parkeerdek. Aan de noordzijde zijn op het dak een kantine,
technische ruimten en een autolift gebouwd. Op de zuidwesthoek bevindt zich een kleine opbouw voor
het trappenhuis met spiltrap, die tot in de kelder doorloopt.

gebouw, constructietechniek

Gewapend beton. Glazen vliesgevels. Recent: exterieur bekleed met witgemoffelde aluminium
gevelplaten. Hierachter de oorspronkelijke donkergrijze en zwarte leisteen.

Interieur (indeling)

Op de open verdiepingen zijn functie-eenheden als kantoren, receptie, portiersloge, toiletgroepen,
wasruimten,
wachtkamers, showrooms, reparatiewerkplaatsen, spuiterij en andere (technische) ruimten
ondergebracht in centrale ‘eilanden’ of in afzonderlijke ruimten langs de zuid- oost of noordgevel. Extern
zijn deze eenheden ook als zodanig te onderscheiden. Met uitzondering van de kelder die bijna in zijn
geheel is ingericht als magazijn, zijn de open ruimten bestemd voor auto’s: elke verdieping voor een
bepaald soort auto. De verdiepingen zijn met elkaar
verbonden middels hellingbanen, die zich vanaf de hoofdingang op de zuidoosthoek vertakken naar de
begane grond, de verdiepingen en naar de kelder. Het parkeerdek is voor auto’s via de autolift te
bereiken. Behalve het trappenhuis op de zuidwesthoek, zijn er nog enkele secundaire verkeersruimten in
de vorm van trappenhuizen met steektrappen en een personenlift, centraal in het gebouw en aan de
oostzijde.

interieur, techniek en materialen

Gewapend beton, geasfalteerde hellingbanen. Centrale werkruimten met glazen ruiten in ijzeren kozijnen
en ijzeren deuren. Zwarte leisteen als wandafwerking in de hal van de personeelsingang.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Nr. 1 Bronzen beeld van Bram Roth in de hal van de personeelsingang.
Nr. 2 Reliëf op oostgevel en ingang oostgevel

nr. 1
Materiaal/techniek

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Brons

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 163

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de hal van de voormalige personeelsingang (rechts in de voorgevel)

Kunstenaar

Roth, B. (Bram)

Voorstelling

Abstract, organisch gevormd wandreliëf

nr. 2
Materiaal/techniek

Geleisterd beton

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Voorgevel begane grond rechts van de voormalige personeelsingang (rechts in de gevel). Ook in de
tochtpui van de ingang zelf op de linker- en rechterwand.

Voorstelling

Abstracte voorstelling; blokken in reliëf en verdiepte velden: hoog, laag, vierkant en rechthoekig.

Groen erfgoed:

nvt

beplanting

Stedenbouwkundige ligging
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Het pand bevindt zich aan het Stadionplein en maakt onderdeel uit van het gebouwencomplex rond het
Olympisch Stadion in het gebied ten westen van de Amstelveenseweg in Amsterdam Zuid.

Geschiedenis

Dit is de tweede Citroëngarage van Jan Wils op het Stadionplein. Dit gebouw nam de functie van garage
over van het eerste gebouw dat toen volledig werd ingericht als kantoor- en verkoopruimte. De twee
gebouwen vormen een onderdeel van het door Wils bebouwde terrein rond het eveneens door hem
gebouwde Olympisch Stadion. Samen met het eerste Citroëngebouw geeft het uitdrukking aan de
decennia-lange aanwezigheid van het automobielbedrijf Citroën in dit gebied. In de periode waarin Wils
deze garage bouwde werd zijn bureau versterkt door de architecten F. Ottenhof en M.J.B. Meysen.

Relevante wijzigingen

De kassa’s in de noordelijke gevel zijn recent (jaartal onbekend maar waarschijnlijk ná 2002) verdwenen
achter witgemoffelde aluminium gevelplaten.
In de verkoopgelegenheid bevonden zich een drietal gesmeed ijzeren panelen van Van den IJssel. Deze
zijn bij de meest recente verbouwing (datum onbekend) tot showroom verdwenen; huidige lokatie
onbekend.

Bezocht

Eline Jörg, 7 augustus 2012, interieur en exterieur bekeken en gefotografeerd.
Eline Jörg 21 augustus 2012, interieur.

164 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Overige

De tweede Citroëngarage, gebouwd op de plek van de voormalige Olympische schermzaal, vormt het
sluitstuk van een gebied waarin alle gebouwen en artefacten zijn ontworpen door architect Jan Wils. Het
terrein werd in 1926, met het oog op de Olympische Spelen van 1928, bouwrijp gemaakt en aan de
westzijde begrensd door een met gebogen loop gegraven gracht, de Stadiongracht, die in 1915 ook al
door Berlage in diens Plan Zuid was voorzien. Met de bouw van het Olympisch Stadion op deze plek deed
zich de mogelijkheid voor om Plan Zuid ook aan de westzijde – naast de Berlagebrug in het oosten en het
Zuiderstation in het zuiden – een monumentaal accent te geven. Hiertoe werd de verkeersstructuur uit
het oorspronkelijke Plan Zuid ‘in de geest van Berlage’ gewijzigd door de dienst der Publieke Werken en
stadsarchitect A.R. Hulshoff, met als belangrijkste resultaat de monumentale stedenbouwkundige
oost-west as tussen het Van Tuyll van Serooskerkenplein en het Stadionplein, met als sluitstuk de
Marathontoren en het
Olympisch Stadion. Het sportcomplex werd daarmee tot ijkpunt van de ontwikkeling van de wijk.
Komende uit de richting van het Van Tuyll van Serooskerkenplein verbreedt de monumentale as zich
eerst in het
Stadionplein, om daarna weer te versmallen en te eindigen in een klein voorplein direct voor het stadion.
Aan dit voorplein werden een tijdelijk krachtsportgebouw (zuidzijde) en een tijdelijk schermgebouw
(noorden) neergezet, die beide na afloop van de spelen weer werden afgebroken. Het stedenbouwkundig
concept werd echter gehandhaafd.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten,
literatuur, documentatie,
websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

A. J. Looyenga, Stadion, stadionplein en Stadionwijk in Amsterdam, Cuypersbulletin 8 (2002) nr. 1 pp 8-14

Nr. 2

Bedrijfsgebouw Citroën N.V. te Amsterdam. Bouw (1964) pp. 830-836.

Nr. 3

H. van Bergeijk, Jan Wils, De Stijl en verder, Rotterdam, 2007.

Nr. 4

E. Daale & E.G. van der Plas, De omgeving van het Olympisch Stadion, Amstelodamum 90 (2003) nr 4 pp.
3-8

Nr. 5

M.T. van Thoor, Toppers in gevaar: bescherming van het individuele monument, Amsterdam
monumenten & archeologie 1 (2002) pp 128-135

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 165

166 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Amsterdam
Autopon

Register
Gemeente

Amsterdam

Plaats

Amsterdam

Straat/huisnummer

Overtoom 527-557 en Zocherstraat 42-50

Postcode

1054 LK

Kadastrale aanduiding

Amsterdam U U 8680

Aanduiding of korte omschrijving

Garage met showroom en galerijflat

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 167

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Van de opkomende consumptiemaatschappij, waarin de auto binnen breed bereik kwam.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Kenmerkend voor de gebouwen van Ingwersen die op Le Corbusier zijn geinspireerd.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
Mozaïekstenen voorgevel.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De galerijflat vormt een gesloten wand van het stedelijk bouwblok.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Vanaf het Surinameplein en de hierop aansluitende
van het object voor het aanzien van zijn gelijknamige straat vormt het Autopon-gebouw een eerste blikvanger waarvoor de brug van
omgeving;
de Overtoomsesluis de entree is.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Exterieur nog gaaf ondanks verschillende functiewijzigingen
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Oorspronkelijke bouwmaterialen nog allemaal aanwezig.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Continuïteit van de woonfunctie.

168 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Handel, kantoren, opslag, transport. Woningen en woningbouwcomplexen.

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Garage met galerijflat

Huidige functie (met jaartal)

Fitnesscentrum en appartementen. Fitnesscentrum. Woonfunctie ongewijzigd. Waarneming oktober
2012

Naam object

Autopon

Stijl/stroming

Modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1955-1961

Architect(en)/ontwerper(s)

Ingwersen, J.B. (Jacob Ben)

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Shell Nederland en Pon’s Automobiel N.V.

Exterieur

Zowel aan de Overtoom als aan de Zocherstraat wordt de architectonische verschijningsvorm van dit
complex gekenmerkt door hoge gevels die zijn verlevendigd met betonnen rasters die aan de kant van
de Overtoom worden gecombineerd met in beton gegoten pilotis. De gevelopeningen van de diverse
woningen liggen ingebed in de rasters die de stalen ramen en balkondeuren omvatten. Duidelijk is te
zien waar de inpandige trappenhuizen de woningreeksen ontsluiten. Ze zijn ‘vrijgehouden’ van de
gevelrasters en markeren de uiteinden van de gevels. Langs de Overtoom heeft de gevel een gebogen
opzet waardoor ze krachtig naar voren treed. Dit effect wordt versterkt door de grintbetonnen pilotis die
zich naar beneden toe verjongen. Het spel van licht en schaduw binnen de inpandige gaanderijen op de
begane grond vormt een eenheid met de afwisselend vormgegeven betonrasters op de
bovenverdiepingen. Hier zijn de sober opengewerkte borstweringen van de balkons ingepast tussen de
verticaalstijlen en worden ze afgewisseld door schaduwrijke inhammen. De naar voren gestoken
‘zwevende’ vitrine ter hoogte van de hoofdingang en het al even zwevende balkon van de tweelaagse
woning op het dak vormen markante accenten.
Aan de Zocherstraat is de in een evenwijdig vlak uitgevoerde gevel iets terughoudender maar
vergelijkbaar gedetailleerd. De eerste twee bouwlagen vormen een sokkel waarboven zich het betonnen
raster langs de vensterreeksen van de woningen verheft. Verticaalstijlen versterken het stuwende
karakter van de onderste bouwlagen en pas na een schaduwrijke
lage horizontaalstrook volgt het betonraster. Ook ditmaal is er een levendige opzet met verspringende
borstweringen en inhammen. Uiterst links vormt een langs de gevel gelegen bordestrap een markant
accent dat het oog naar het langs de linker zijgevel gelegen inpandige trappenhuis voert. Net als aan de
Overtoom nemen de trappenhuisvensters een terughoudende positie in.

gebouw, constructietechniek

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Gewapend beton, grindbeton, glas, staal, leistenen plavuizen, mozaïek

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 169

Stedenbouwkundige ligging
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Het gebouw ligt in een gebied waar verschillende uitbreidingsplannen van de gemeente elkaar raken. Als
een drukke verkeersroute in het stadsdeel Oud-West behoort de Overtoom tot een gebied waarvan de
bebouwing grotendeels tot stand kwam door de grote stadsuitbreidingen vanaf het laatste kwart van de
negentiende eeuw. Ten westen van het water van de Schinkel en de Kostverlorenvaart sluit de Overtoom
ter hoogte van het betreffende gebouw aan op de
buurten rond het Surinameplein en nog verder naar het westen gelegen, op de Westelijke Tuinsteden. De
aanleg en bebouwing van het Surinameplein met omgeving is grotendeels tot stand gekomen op basis
van het Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam (A.U.P.) van Cornelis van Eesteren uit 1929-1934.
Het naar de Overtoomsesluis gerichte bouwwerk heeft een gebogen voorgevel die de bocht bij de
aansluiting van de Overtoom op de Amstelveenseweg volgt. Ook de Amstelveenseweg is een drukke
verkeersroute. Het Autopon-gebouw maakt hier deel uit van een
aaneengesloten gevelwand met bebouwing uit diverse periodes en sterk wisselende hoogtes. Behalve
door de Overtoom (noordkant) en de Amstelveenseweg (westzijde) wordt het betreffende bouwblok aan
de achterkant (zuidzijde) omkaderd door de
Zocherstraat. Deze via een dubbele knik verlopende straat sluit aan de oostkant van het blok haaks aan
op de Overtoom. Aan de Zocherstraat staan woningbouwcomplexen uit de jaren
1910 en 1920 en direct aan de zuidzijde ligt het Vondelpark. Het Autopon-gebouw loopt
ononderbroken door van de Overtoom naar de Zocherstraat en is langs beide straten langs de rooilijnen
gesitueerd. Aan de Overtoom is er evenwel een inpandige gaanderij waardoor de bouwmassa op de
onderste verdiepingen terugwijkt van de openbare weg. Door zijn vormgeving neemt het bouwwerk aan
beide straten een opvallende plek in temidden van de overwegend uit oudere panden bestaande
bebouwing.

Geschiedenis

Nadat Pon’s Automobielhandel uit het gebouw vertrok werd het eerst gebruikt door een andere
Volkswagen dealer en later als meubelzaak. Tegenwoordig (2012) is een sportschool hier gevestigd.

Relevante wijzigingen

Een jaar na de oplevering werd het gebouw met een tussenverdieping uitgebreid om extra
kantoorruimte te realiseren. De sportschool heeft een zwembad gerealiseerd in het gebouw.

Bezocht

Eline Jörg, 2 oktober 2012 van buiten bekeken.

170 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Den Haag
2e Visafslag Scheveningen

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Den Haag

Plaats

Den Haag

Straat/huisnummer

Visafslagweg 1

Postcode

2583 DM

Aanduiding of korte omschrijving

Bedrijfsgebouw met kantoor, veilingzaal, kade en laadperron.

Complexonderdeel van complex [naam
of complexnummer]

N.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 171

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het monument bezit cultuurhistorische waarde vanwege functionele karakter, robuuste vormgeving,
markante situering.
Functioneel ruimtelijke samenhang, infrastructuur van aan- en afvoer ( over water en over land) met
kade en los/ laadbomen voor vrachtwagens.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Nieuwe naoorlogse havenontwikkeling.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Opslag, afslag en andere functies onder één dak.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

+

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

+

wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

+

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Karakteristiek onderdeel vissershaven

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Beeldbepalend gebouw binnen havencomplex
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
a. bijzondere betekenis van het complex Situering op een havenpier in het midden van een havencomplex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

172 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITEN
Naam object

Visafslag

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1962 ontwerp
1962-1964 bouw

Architect(en)/ontwerper(s)

Sjoerd Schamhart

Exterieur

Langgerekt gebouw (345 meter) gevormd door een loods met 23 sheddaken op het noorden en op de
kop een kantoorgebouw voor de Dienst van het Haven- en Marktwezen met een vertrek voor de
havenmeester, een mijnzaal en kantine. Op betonnen palen uitgebouwd in de haven.
Aan landzijde een laadperron boven straatniveau ter breedte van ca 1 meter breed, aan de havenzijde
een kade.

Interieur (indeling)

Onder de sheddaken het afslaggedeelte dat geheel kolomvrij is uitgevoerd, een voorgespannen v-ligger
overspande de ruimte.

Stedenbouwkundige ligging,

De visafslag is een beeldbepalend gebouw aan de eerste haven van Scheveningen. Door zijn langgerekte
vorm vult het de hele kade aan de westzijde. De kop aan de zuidkant is afwijkend van vorm, meer alzijdig
zowel de haven als de havenmond overziend. Door zijn situering en vorm vormt de visafslag een soort
buffer tussen haven en zee.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

n.v.t.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De gevels bestaan uit vertikaal geplaatste, geprefabriceerde betonnen gevelelementen.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Betonreliëf in het interieur.

nr. 1
Materiaal/techniek

Betonreliëf.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de centrale hal is door de kunstenaar in de betonwanden een reliëf aangebracht.

Kunstenaar

Aat Verhoog

Datering

1962

Afmetingen

500 vierkante meter

Groen erfgoed

nvt

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 173

Geschiedenis

Ondeelbaar project. Bepaald door grote horizontale maat en het concept van plek in de duinen.
Schamhart: de visafslag kon daarom een breed gebaar zijn, in confrontatie met het duin, het water en de
boten van de haven, de in de haven werkende mensen, en andere kleinschalige activiteiten. Lange
neutrale loods met sheddaken gericht op het noorden, alleen de kop op het zuiden herbergt bijzondere
functies.
Kenmerkend voor de architectuur van Sjoerd Schamhart zijn respect voor de gebruiker en voor
bestaande stedelijke structuren.

Relevante wijzigingen (

Wijzigingen aan het pand zijn met name in het interieur. Exterieur vervangen ramen, dichtzetten van de
deuren voor laden vrachtwagens.

Bezocht

Op 23 november 2012 door D. Valentijn (gemeente Den Haag), D. Koper (RCE)

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Cees van Boven (red.), Gids van de Moderne Architectuur in Den Haag, Den Haag 1998, p. 302
Dick Valentijn,

174 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Eindhoven
Kantoorgebouw Philips

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0772100000900164

Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

Eindhoven

Plaats

Eindhoven

Straat/huisnummer

Boschdijk 525

Postcode

5621 JG

Kadastrale aanduiding

Woensel H 1888

Aanduiding of korte omschrijving

Kantoorgebouw

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 175

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als exponent van het belang van Philips voor het beeld en de economie van Eindhoven en Nederland en
van de exponentiële groei van Philips zelf.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Als landmark en als markering van de bebouwde kom van Eindhoven.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Vanwege de nog zeer weinig toegepaste constructie met een gevel, opgehangen aan de betonnen kern.

Gebruik van moderne kunst als uitdrukking van belang van bedrijf.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Vanwege de nog zeer weinig toegepaste constructie met een gevel, opgehangen aan de betonnen kern.
en/of bouwtechniek;
wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Door de wijze waarop de technieken zijn toegepast is een zeer plastisch gebouw ontstaan en hebben ook
de gevels de nodige plasticiteit gekregen.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het gebouw ligt zeer beeldbepalend aan het begin van de bebouwde kom van Eindhoven.
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De plasticiteit en uitstraling zijn, ondanks renovatie van het gebouw, behouden gebleven.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het gebouw is in technisch technisch-constructief opzicht gaaf gebleven.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Als goed herkenbaar kantoorgebouw met een zer representatieve functie.

176 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Typologie

Kantoorgebouw

Huidige functie (met jaartal)

Kantoorgebouw (2012)

Stijl/stroming

Modern

Bouwtijd (ook de planfase)

1960-1964

Architect(en)/ontwerper(s)

Architectenbureau Verhave-Luyt-De Jongh, Roosenburg, D. (zijdelings)
Adviseurs:
Philips Technische Bedrijven
Backer en Dicke, Rotterdam (beton- en staalconstructies)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Hollandse Beton Mij Nederland te DenHaag (beton- en afbouw)
De Vries Robbé te Gorinchem (staalconstructie)
Gebrs. Van Swaay te Den Haag (ventilatie)
Fa. Burgers te Eindhoven (centrale verwarming)
Fa. Nolte te Eindhoven (elektrische installatie)
Fa. J. van Straten te Den Haag (Schindler liften)

Opdrachtgever

Philips N.V..

Exterieur

Gebouw bestaande uit een hoog- en laagbouwgedeelte.
Visvormige hoogbouw, 68 m. hoog, ca. 70 X 30 m. lang en breed, lengteas noord-zuid, met 12
kantoorverdiepingen en terugliggende 13e, 14e en 15e verdieping. Laagbouw bestaande uit meerdere
bouwlichamen.

gebouw, constructietechniek

Kern hoogbouw in gewapend beton met aanweerszijden in staalconstructie uitgevoerde vloeren,
opgehangen door middel van hangstijlen aan stalen spanten die via grote betonnen liggers zijn opgelegd
op de betonnen kern. Plastiek in de gevel nagestreefd door naar buiten uitgebouwde borstweringen,
oorspronkelijk van geëmailleerd staal, in samenspel met de hangstijlen.

Interieur (indeling)

Hoogbouw:
Aan weerszijden van de kern kantoorstrook. In de kern de liftenhal, ventilatieleidingsschachten,
goederenlift, toiletten, trappenhuizen. Traveeën van kantoorruimten van 188 cm.
Laagbouw oostzijde: entreehal, voorlichtingscentrum en restaurant.

interieur, techniek en materialen

Gewapend betonnen kern, constructie (zie exterieur) had mede als uitgangspunt dat kantoorruimte
zoveel mogelijk vrij van kolommen meosten zijn.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Nog niet bekend.

Groen erfgoed:

n.v.t.

beplanting

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 177

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Gebouw, gelegen op een markant punt aan het begin van de bebouwde kom van Eindhoven.
Lengte-as van de hoogbouw Noord-zuid, evenwijdig aan de Boschdijk. Laagbouw in meerdere
bouwlichamen, overwegend oost-west.
Het gebouw is bereikbaar vanaf het Vrede-oord. Parkeerplaatsen lager gelegen zodat het uitzicht op het
gebouw vanaf de openbare weg niet belemmerd wordt.

Geschiedenis
In het kantoorgebouw werden ondergebracht allen commerciéle en daarmee verbonden activiteiten van
Philips Nederland N.V. Voorzien was een bezetting van ca 1600 personen, met een maximumcapaciteit
van 1900.
De orderafdeling, op de eerste verdieping van de laagbouw, was afgestemd op de horizontale contacten
én op de verticale contacten met de kantoorafdelingen.

Relevante wijzigingen

In 2006 heeft renovatie plaatsgevonden, met name aan de gevels. Ramen vervangen door dubbel glas,
Beplating borstwering door aluminium met ‘spetterdecoratie” om oorspronkelijke uitstraling te
behouden.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Verhave-Luyt-De Iongh, Kantoorgebouw voor Philips te Eindhoven, Bouwkundig Weekblad (1965) p.
264-269.

Nr. 2

Hoogstraten, Dorine van, Dirk Roosenburg: zrchitect 1887-1962 (p. 171-172)

Nr. 3

Bouwwereld.nl, Nieuwe beplating voor hangende gevel.

Nr. 4

Architectenweb, Gevelrenovatie – Philips, Eindhoven

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1,2,3,4,

178 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Mijdrecht
Kantoor Johnson-Wax

Register
Provincie

Utrecht

Gemeente

De Ronde Venen

Plaats

Mijdrecht

Straat/huisnummer

Groot-Mijdrechtstraat 81

Postcode

3641 RV

Kadastrale aanduiding

Mijdrecht B 2531 gedeeltelijk
Mijdrecht B 2521 gedeeltelijk

Aanduiding of korte omschrijving

Kantoorgebouw met vijver

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 179

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Voorbeeld van heroplevende monumentale bedrijfsarchitectuur in dit geval sterk gestuurd door de
Amerikaanse opdrachtgever. Tevens als voorbeeld van het toenemend belang van Nederland als
internationale vestigingsplaats voor bedrijven

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Vestigingslocatie van belang in relatie tot Schiphol als internationale luchthaven.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Vanwege de typologie kantoorgebouw

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Ja
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als een van zijn meest toonaangevende ontwerpen en tevens het laatste grote bedrijfscomplex.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Ja

wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

De wijze waarop de vormen van fabrieksgebouw en kantoorgebouw ruimtelijk met elkaar worden
verbonden door middel van het tussenlid

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Iconische beeldwaarde
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Ja
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Ja

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Ja

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

In relatie tot de ligging aan de provinciale weg

180 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Uniek in zijn sculpturale architectonische vormgeving. Het gebouw als plastiek.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Handel, kantoor, opslag transport
Boerderij, molen fabriek
Kastelen, landhuizen, parken

Typologie

Kantoorgebouw
Fabrieksgebouw
Vijver

Huidige functie (met jaartal)

Kantoorgebouw staat leeg (2012)
Fabrieksgebouw nog in functie (2012)

Naam object

Het kantoorgebouw heeft als bijnaam De Boemerang

Stijl/stroming

Functionalisme
Kantoorgebouw opgevat als vrije kunst

Bouwtijd (ook de planfase)

8 november 1962 bouwvergunning
Bouwjaar 1964
Uitbreiding fabrieksgebouw oostzijde fase 1
Uitbreiding fabrieksgebouw zuidzijde fase 2

Architect(en)/ontwerper(s)

H.A. Maaskant
G.P. de Bruyn ( kantoorgebouw)
Ir. H.G. Senf (kleurgebruik)
Architectenbuereau Maaskant, van Dommelen, Kroos en ir. Senf

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Constructeur betonconstructie: Konstructiebureau Maaskant N.V.

Opdrachtgever

SC Johnson. Persoonlijke interesse en bemoeienis door de heer H.F Johnson jr., die een vrije opdracht gaf
en vooral geen ‘normaal’ gebouw wilde.

Exterieur

Kantoorgebouw
Tussenlid
Fabrieksgebouw Grotendeels gesloten vanwege functionele eisen behalve noordzijde waar kantoren en
dergelijke

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 181

Interieur (indeling)

Kantoorgebouw. Vanuit centrale hal aan beide zijden een gang met min of meer trapeziumvormige
directiekantoren langs de noordzijde. Conferentiekamer met afgeronde hoek. Opmerkelijk veel
verkeersruimte in verhouding tot de functionele ruimte
Tussenlid op Y-vormige plattegrond vormt functioneel en visueel de verbinding tussen kantoor en
fabriek in een pleinachtige opzet.
Fabrieksgebouw
Rechthoekig , bijna vierkant gebouw om rechthoekige patio. Langs de noordzijde strook met entree
(noordzijde hoofdentree westzijde personeel) gang, trappenhuizen, centrale hal ter hoogte van tussenlid
en kantoorfuncties.
Het artikel van Messchaert geeft de meest uitgebreide documentatie van het interieur.

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

De locatiekeuze is mede ingegeven vanwege de gunstige ligging ten opzichte van Schiphol. Het gebouw
ligt op het industrieterrein van Mijdrecht. Bij het ontwerp is voorts rekening gehouden met de ligging
langs de provinciale weg, die geen uitrit mogelijk maakte. Er is bewust gestreefd naar een markante
ligging ten opzichte van deze weg. De vijver schept afstand en voorkwam dat er een parkeerplaats zou
ontstaan..

Archis toont voor deze locatie geen gegevens. Verwachtingen onbekend

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Kantoorgebouw beton, gewapend en nagespannen vensters staal en glas
Tussenlid beton, vensters staal en glas
Fabrieksgebouw staalconstructie, modulemaat 12,5 x 12,5 m.,
gevels prefab beton en aluminium bekleding, stalen glaspuien

Interieur/afwerking

Opmerkelijk kleurgebruik geldt voor gehele gebouw ( o.a. blauwe plafonds
Kantoorgebouw
Tussenlid
Fabrieksgebouw
Linoleum vloeren
Borstwering met Mosategels
Binnenwand naar patio stalen pui betonnen zuilen Pui over 2 verdiepingen
Centrale hal met wit marmeren vloer

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Diverse kunstwerken

Groen erfgoed:

De rechthoekige vijver onder het kantoorgebouw vormt een onlosmakelijk deel van het ontwerp.
Oorspronkelijk lag oostelijk hiervan een sportveld. Deze ruimte is nu als klein park ingericht.

aanleg/beplanting

182 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Geschiedenis

De opdrachtgever H.F. Johnson jr. was geïnteresseerd in architectuur en bevriend met Frank Lloyd
Wright. Wright ontwierp zowel kantoren (Racine) als het woonhuis van Johnson. Johnson bemoeide zich
actief met het ontwerp van het kantoor in Mijdrecht. Hij was naar zegge “ niet geïnteresseerd in normale
gebouwen.”
Mede onder zijn invloed is de sculpturale vorm van het kantoorgebouw tot stand gekomen. Van hem
komt ook de naam “boemerang”. Architect G.P. de Bruyn heeft een belangrijk aandeel gehad in dit
ontwerp. Voor zover bekend hebben er geen ingrijpende wijzigingen plaatsgevonden.
Voor het nagenoeg vierkante productie en opslaggebouw was bij aanvang al een mogelijkheid tot
uitbreiding voorzien. Deze heeft later in twee fasen plaats gevonden tot de huidige omvang.
In het najaar van 2001 werd begonnen met een restauratie van zowel het exterieur als het interieur van
het kantoorgebouw o.l.v. architectenbureau DHV/AIB uitvoering Hazenberg TBI bouw.

Relevante wijzigingen (

Onbekend

Overige

De kantoorvleugel (Boemerang) is gemeentelijk monument.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

De Wasfabriek te Mijdrecht in: Bouw 18 (1936) p. 886

Nr. 2

Johnson Wax, Mijdrecht. In;Bouw 23 (1968) p. 278 -283

etc.

Nederlandse fabriek van Johnson Wax in Polytechnisch tijdschrift 22 (1967) p. 254b-257b
K.Z. Messchaert,Waardestelling Welgesteld in: Praktijkhandboek Instandhouding Monumenten 2001
afl 7 p. 2 -20
Carla Debets, Aanpak beton en kozijnen moet verval stoppen;conservering exterieur De Boemerang in
Mijdrecht in Bouwwereld 2004 jg 100 nr 9 p. 42 -44

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 183

184 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Rotterdam
Hilton Hotel

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Rotterdam

Plaats

Rotterdam

Straat/huisnummer

Weena 10

Postcode

3012 CM

Kadastrale aanduiding

Rotterdam, 6e afd. S 4433

Aanduiding of korte omschrijving

Hiltonhotel

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 185

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het hotel is van belang als getuige van de snelle economische groei van Rotterdam in de jaren ’50 van de
vorige eeuw. Het is gebouwd om te kunnen voldoen aan de enorme toename van het zakelijk verkeer als
gevolg van uitbreidingen van de haven en de intensivering van het vliegverkeer. Met de Hiltons in
Amsterdam en Rotterdam werd voor het eerst de luxe van de moderne Amerikaanse hotels in Nederland
geïntroduceerd (het ‘American-style luxury hotel’).

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Het hotel past functioneel in de historisch ruimtelijke ontwikkeling van het Rotterdamse
wederopbouwplan Hofplein/Weena

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Met de beide Hiltons werd de uniforme Amerikaanse hotelformule voor het eerst in Nederland
geïntroduceerd. Niettemin kreeg elk hotel een eigen, lokale identiteit.
Typologisch zetten het Amsterdamse en Rotterdamse Hilton de toon voor latere hotelbouw. De interne
structuur van publieksruimtes, hotelkamers en logistiek vond veelvuldig navolging.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Met de Hiltons in Rotterdam en Amsterdam deed de ‘American-style luxury hotel’ zijn intrede in
Nederland.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Toonaangevend vanwege een ‘Amerikaanse bouwstijl’. De ‘Hiltons’ in Amsterdam en Rotterdam zijn de
en/of bouwtechniek;
eerste hotels van de Hilton Company die door een niet-Amerikaanse architect zijn ontworpen. Zij
combineren een internationale standaard met lokale kunstuitingen. Bouwtechnisch was de constructie in
meerdere opzichten vernieuwend voor Nederland (glijbekisting, constructieve tussenverdieping).
wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
Door de toepassing van hoogwaardige bouwmaterialen zoals composietmarmer, vert-de-suède marmer,
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of travertijn, graniet, aluminium, houten betimmeringen en veel glas moest het hotel een luxe sfeer
monumentale kunst;
ademen waar de gast zich onmiddellijk op zijn gemak voelde. Van de toegepaste kunst resten nog de
beide glasappliqués van Joop van de Broek.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het hotel vormt door zijn ligging aan het Hofplein, op de hoek van het Weena en de Coolsingel, een
van het object voor het aanzien van zijn markant onderdeel van het centrum van Rotterdam.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

b. De onderbouw van het hotel volgt de schuine zijde van de kavel aan de Kruiskade. De terugliggende
voorgevel herinnert aan de oude rooilijn van het toen nog veel bredere Weena (nu Weena-Zuid). De zijde
aan de Coolsingel markeert de voorste van de dubbele rooilijn van het Coolsingelplan (aan de andere
zijde wordt deze gemarkeerd door het kunstwerk van Gabo).

186 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het exterieur is van een grote architectonische gaafheid. Er hebben sinds de bouw geen wijzigingen van
of herkenbaarheid van ex- en/of
betekenis plaatsgevonden. Het interieur is op de begane grond gewijzigd qua indeling en afwerking.
interieur;
Belangrijkste elementen als de vide, de gebogen trap met de glaswand daarachter en de glazen wand
van de vrm. wintertuin zijn bewaard gebleven. De keukens, dienst- en administratieruimtes zijn qua
structuur niet ingrijpend gewijzigd. De indeling van het beddenhuis is de oorspronkelijke. De decoratieve
wandpanelen in het lift- en trappengebouw en in de hotelkamers zijn verdwenen.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het hotel is van belang vanwege de bijzondere betonconstructie waarbij het beddenhuis is ontworpen
als een boxframe (d.w.z. zonder balken) dat rust op een constructieve tussenverdieping die de druk
overbrengt op ca. 8 meter uiteenstaande pijlers op de eerste verdieping en begane grond. De begane
grond en eerste verdieping zijn als een aparte staalconstructie als het ware los onder het beddenhuis
geschoven.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het hotel is van belang omdat het zonder noemenswaardige veranderingen aan het exterieur en het
beddenhuis nog steeds indruk maakt als luxe-hotel naar Amerikaans model.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Door ingrijpende grootschalige stedelijke ontwikkelingen is het hotel niet langer van belang als
onderdeel van een visueel gave omgeving.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Door de vrijwel gelijktijdige bouw van het Amsterdamse en Rotterdamse Hilton is er geen sprake van een
absolute zeldzaamheid. Beide zijn de eerste van een geheel nieuw gestandaardiseerd hotel- type naar
Amerikaans model, sterk gericht op de wensen van de moderne toerist en/of zakenman: een luxe
omgeving waarbij de kamer niet meer alleen dient als slaap-, maar ook als verblijfsruimte (studioopstelling) en voorzien is van allerlei noviteiten (mengkranen, toilet met drukspoeler, deurvergrendeling,
stortkokers voor vuil linnengoed e.d.). De hotels zijn, ook nieuw voor Nederland, tevens voorzien van
vergader- en congresfaciliteiten.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Er zijn geen roerende objecten meer uit de bouwtijd.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

In het algemeen positief ontvangen. Kritiek kwam er van A. Buffinga (Bouw 1964).

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 187

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Horeca, Hotel-restaurant

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Horeca, Hotel-restaurant

Huidige functie (met jaartal)

Horeca, Hotel-restaurant

Naam object

Hilton Hotel Rotterdam

Stijl/stroming

Naoorlogs Amerikaans modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1958-1961 (ontwerpfase)
1961-1963 (bouwtijd)

Architect(en)/ontwerper(s)

Architect: H.A. (Hugh Aart) Maaskant

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Dura’s Aannemingsmaatschappij N.V. te Rotterdam en vele onderaannemers.

Opdrachtgever

Hilton Company

Exterieur

Het hotel bestaat uit drie bouwdelen boven elkaar: de kavelvullende, representatieve onderbouw van
twee bouwlagen, de 2,5 meter hoge constructieve tussenlaag en het acht lagen hoge beddenhuis. De
over de hele breedte iets terugliggende, ononderbroken vensterzones van het beddenhuis geven het
gebouw een sterk horizontaal karakter, dat door enkele asymmetrisch geplaatste verticale elementen
doorbroken wordt, nl. het in de achtergevel uitgebouwde en boven het platte dak uitstekende lift- en
trappenhuis en de reeks ‘televisievensters’ in de noord- en oostgevel. Het lift- en trappenhuis is
asymmetrisch ten opzichte van de breedte en de lengte van het beddenhuis geplaatst. Dominante
bouwmaterialen zijn zwart graniet, glas- en aluminium in de onderbouw en travertijn voor het
beddenhuis. Op de voor- en achterzijde van het dak staat in originele belettering “HILTON”.

Interieur (indeling)

Kelderverdieping (oorspronkelijk met installaties, voorraadkamers, werkplaatsen, personeelsruimtes
e.d., nu parkeergarage). Begane grond met publieksruimtes (entree, receptie, cafés, restaurants en
schuin naar achteren uitgebouwde vrm. balzaal) en bedrijfsruimtes (keukens en administratie). Behalve
de vide met trap in de lobby en de wintertuin op de eerste verdieping is de oorspronkelijke indeling
verdwenen. Boven de constructielaag het beddenhuis met 254 kamers verdeeld over 8 étages, alle
identiek, twee aan twee gespiegeld en voorzien van een badkamer met ligbad en toilet. Op de vier
hoeken van elke étage zijn ruimere kamers gesitueerd. De indeling van het beddenhuis is de
oorspronkelijke.
Door toepassing van een glijbekisting kon de liftschacht in tien dagen non-stop werken gestort worden,
wat een aanzienlijke verkorting van de bouwperiode mogelijk maakte.
Technisch is het hotel interessant vanwege een constructieve, 2,5 meter hoge tussenverdieping die de
overgang mogelijk maakt van het boxframe van het beddenhuis naar de open ruimtes van de begane
grond.
De leidingschachten, die vanuit de tussenverdieping naar het beddenhuis omhooggaan en terugkomen,
zijn door afneembare panelen in de gangen bereikbaar. Daardoor kunnen reparaties plaatsvinden zonder
de gasten te storen.

188 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Stedenbouwkundige ligging, situering
Het hotel ligt aan het Weena, het zakencentrum en de drukke oost-west verkeersader van Rotterdam
(incl. aanduiding windstreek), omgeving langs het Centraal Station. Het vormt, gelegen aan het Hofplein, de hoek met de Coolsingel. De begane
van belang
grond en de eerste etage zijn aan de achterzijde (zuid), de rooilijn van de Kruiskade volgend, schuin
uitgebouwd. De kamers aan de voorzijde (noord) kijken uit op het Weena en het Hofplein, die aan de
achterzijde op de Kruiskade. De omgeving is door schaalvergroting ingrijpend gewijzigd. Was het Hilton
bij de bouw het grootste, nu is het het kleinste gebouw in zijn omgeving.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De begane grond en de eerste etage vormen een van de betonbouw losstaande glas- en
aluminiumconstructie. De gevels van de onderbouw bestaan afwisselend uit open (glas en aluminium)
en gesloten delen (platen van zwart graniet). Het gewicht van het beddenhuis wordt via een zware
constructieve tussenlaag naar ca. 8 meter uiteen geplaatste pijlers op begane grond en eerste verdieping
afgeleid. Deze tussenlaag biedt tevens ruimte aan de infrastructuur van leidingen naar de kamers en
terug. Het beddenhuis is een betonnen boxframe met een maat van telkens twee kamers, van elkaar
gescheiden door halfsteens baksteenwanden. De gevels zijn afgewerkt met travertijnplaten.

Interieur/afwerking

Van het luxe interieur uit de bouwtijd resten nog het vide met de gebogen trap naar de verdieping, de
gebogen appliquée glaspanelen achter deze trap naar de eerste verdieping en de appliquée glasgevel van
de wintertuin. Het interieur was indertijd zo ontworpen dat het zonder al te grote ingrepen aan de smaak
van de tijd kon worden aangepast.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

1. Gebogen wand van glasappliqué achter de trap op de begane grond;
2. Appliqué glasgevel van de vrm. wintertuin op de eerste verdieping.

nr. 1
Materiaal/techniek

Glasappliqué

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Gebogen wand achter de trap van de lobby naar de eerste verdieping.

Kunstenaar

Joop van den Broek

Voorstelling

De verwoesting en wederopbouw van Rotterdam

Datering

1962-1963

Afmetingen

Ca. 7 x 7 meter

nr. 2
Materiaal/techniek

Glasappliqué

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Glasgevel van de wintertuin (nu Jardin) aan de Kruiskade.

Kunstenaar

Joop van den Broek

Voorstelling

Natuurvoorstelling met bomen

Datering

1962-1963

Afmetingen

Ca. 27 x 4,5 meter

Groen erfgoed

n.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 189

Geschiedenis

Al 20 jaar voor de opening, in 1943, onderzocht de Hotel Urgentie Commissie in Rotterdam met een
optimistische kijk in de toekomst de noodzaak van en de mogelijkheid voor de bouw van een groot, op
Amerikaanse leest geschoeid hotel. Al snel na de oorlog nam het bezoek van toeristen en zakenlieden
explosief toe. In 1954 signaleerde de Kamer van Koophandel dat hotelfaciliteiten ver achterbleven bij de
snelle uitbreiding van de haven. In Amsterdam waarschuwde de Holland Promotion Society dat de stad
de snel groeiende stroom toeristen zou mislopen als er niet snel voldoende hotelcapaciteit bij zou
komen. De beide instellingen (KvK en HPS) gingen in 1958 samenwerken. De gedachten gingen uit naar
Hilton. Die exploiteerde wel hotels, maar bouwde niet zelf. Uiteindelijk ging Hilton akkoord, op
voorwaarde dat er tegelijk in Amsterdam en Rotterdam een nieuwbouw zou verrijzen. Daarmee zijn de
beide hotels de eerste bouwinvestering van de Amerikaanse hotelketen. Amsterdam en Rotterdam zijn,
na Istanbul (1955-1958, Skidmore, Owings & Merrill), de tweede en derde Hilton-vestiging in Europa.

Relevante wijzigingen

Het exterieur is aan alle zijden nagenoeg dat van 1963. Er is niets bijgebouwd of afgebroken.
De oorspronkelijke indeling en afwerking van de begane grond en eerste verdieping is bij eerdere
renovaties en bij de laatste van 2012-2013 geheel gewijzigd. De winkels zijn verdwenen.
Aan de bouwtijd herinneren alleen nog de gebogen trap (oorspronkelijk met glazen zijkanten), de glazen
wand daarachter en de glasgevel van de vrm. wintertuin aan de zijde van de Kruiskade.
De oorspronkelijke interne structuur van het beddenhuis is vrijwel ongewijzigd.

Bezocht

Door A. de Vries, exterieur en interieur, op 30 juli 2012.

Overige

Het Hilton is naast het Groothandelsgebouw (1949-1953), de Lijnbaanflats (1948-1958) en de Euromast
(1958-1960) een van de vele gebouwen waarmee Maaskant (1907-1977) het naoorlogse Rotterdam een
nieuw gezicht gaf. Het hotel toont de stijl van de architect zoals hij die graag praktiseerde: ‘fors, zakelijk
en realistisch’, met een voorliefde voor toegepaste kunst. Hij ontwierp bij voorkeur grootschalige,
monumentale kantoorgebouwen, fabrieken en handelsgebouwen. Het Hilton is een van Maaskants vele
gebouwen die laten zien dat zijn ideeën wortelen in het Nieuwe Bouwen. Het Rotterdam Hilton toont ten
volle zijn ideeën over architectuur van het grote gebaar en staat model voor het optimisme en het geloof
in een nieuwe, welvarende, internationale wereld.
Het hotel wordt momenteel verbouwd. Deze omschrijving is conform de situatie zoals die er medio 2013
uit zal zien.

KENNIS: BRONNEN
Bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

M. Provoost, Hugh Maaskant, architect van de vooruitgang, Rotterdam 2003.

Nr. 2

Het Rotterdamse Hiltonhotel, Bouw 4(1964)98-103

Nr. 3

A. Buffinga, De Hiltonhotels in Amsterdam en Rotterdam, Bouw 4(1964)103-105

Nr. 4

Rotterdamse Hilton-hotel geopend, Bouwwereld 59(1963)1006-1009

Nr. 5

www.nai.nl

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)
Interviews bewoners, gebruikers

n.v.t.

190 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Utrecht
SHV gebouw

Register
Provincie

Utrecht

Gemeente

Utrecht

Plaats

Utrecht

Straat/huisnummer

Rijnkade 1 (hoofdingang)
Mariaplaats 21

Postcode

3511 LK
3511 LC

Kadastrale aanduiding

Utrecht C 7364 gedeeltelijk
Utrecht C 7234 gedeeltelijk, C 7986

Aanduiding of korte omschrijving

Kantoorgebouw met parkeerkelder, groenaanleg en beeld

Complexonderdeel van complex
[naam of complexnummer]

N.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 191

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Voorbeeld van de toenemende internationale handelsactiviteiten en opbloei van de economie in de loop
van de Wederopbouwperiode, mede dankzij de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal. Tevens
voorbeeld van een historisch Nederlands familiebedrijf.
Voorbeeld van toepassing moderne kunst om het belang van het bedrijf te accentueren.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Beginnende cityvorming (kantoren- en hoogbouw) aansluitend op het historische centrum van de stad
en in relatie tot de ontwikkeling van Hoog Catharijne.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Typologische ontwikkeling van een vroege toepassing van een ondergrondse parkeergarage op eigen
terrein als uitdrukking van de toenemende automobiliteit

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Als karakteristiek voorbeeld van naoorlogs Functionalisme. Als een van de meest geslaagde voorbeelden
en/of bouwtechniek;
uit de periode 1959 -1965.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Vanwege zijn plaats in het oeuvre van het architectenbureau Op ten Noort Blijdestein

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Door de nagestreefde monumentaliteit en verzorgde uitvoering.

Zoals zichtbaar is in de rijke natuursteentoepassing in het ex- en interieur en vanwege het reliëf aan de
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of buitenzijde en het mozaïek aan de binnenzijde.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

In het bijzonder door de positionering van het trappenhuis in relatie tot het grote venster in de zijgevel.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Beeldbepalende ligging op de hoek van de Singel en de Mariaplaats. Vormt opvallend modern element in
van het object voor het aanzien van zijn ouder stedenbouwkundig blok.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Grotendeels gaaf. Het geheel nog zeer goed herkenbaar.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Constructie en materiaaltoepassing goeddeels behouden

192 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het pand heeft zijn oorspronkelijke functie behouden als hoofdkantoor van de SHV

wegens de waardevolle accumulatie van Opmerkelijke uitbreiding uit 1973 geheel in stijl van het bestaande gebouw
belangwekkende historische bouw- en/
of gebruiksfasen;
in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Van belang is hier het contrast met het historische centrum (Mariaplaats) zoals dat ook tot uitdrukking
komt in de begrenzing van het beschermde gezicht. Voorts schakellocatie tussen de oude stad en Hoog
Catharijne.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Omdat het gebouw al lang in gebruik is als hoofdvestiging van de SHV zijn er roerende stukken te vinden
die herinneren aan deze geschiedenis. Zo zijn er diverse glas-in-lood panelen in een museale ingelijste
setting. Sommige zijn afkomstig uit dit pand andere uit andere vestigingen. Interessant is de collectie
directeursportretten. Ook zijn er voorwerpen of (werktuig- en scheep)modellen die herinneren aan de
activiteiten van het bedrijf..
Oorspronkelijk meubilair is niet aangetroffen.

Onderdelen zonder monumentale
waarde:

De renovatie van 2003 – 2005 is met zorg uitgevoerd, maar in het kader van de hier beoogde
bescherming worden er geen monumentale waarden toegekend aan de daarbij nieuw ingebrachte
onderdelen.

- Exterieur

Geen waarde exterieur

- Interieur

Geen waarde interieur

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

onbekend

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Topterm: Handel, kantoren, opslag, transport

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Term: Kantoorgebouw

Huidige functie (met jaartal)

Kantoorgebouw, hoofdkantoor SHV 2012.

Naam object

SHV gebouw

Stijl/stroming

Functionalisme, Nieuwe Zakelijkheid

Bouwtijd (ook de planfase)

Op dit moment zijn er geen gegevens over de planfase. Het artikel in Bouw 14 (1959) toont de maquette.
De start van de bouw ligt in het najaar van 1958
De symbolische eerste steen is gelegd op 24 juni 1959
Opening 16 september 1960 door Prins Bernhard

Architect(en)/ontwerper(s)

Ingenieurs- en Architectenbureau Op ten Noort Blijdenstein, tevens uitbreiding 1973
Kentie en Partners, renovatie 2003 -2005

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 193

Uitvoerder (aannemer e.d.)

N.V. Algemene Bouwonderneming “Albouw”uit Breda

Opdrachtgever

Steenkolen Handels-Vereeniging (SHV)

Exterieur

Een bouwdeel evenwijdig aan de Rijnkade met de hoofdingang. Loodrecht daarachter een bouwdeel
langs de Mariaplaats met toegang middels onderdoorgang tot achterliggend binnenterrein en
ondergrondse (deels oorspronkelijke) parkeergarage. Daarnaast aan de zijde van de Mariaplaats een
afsluitend bouwdeel oorspronkelijk bedoeld voor appartementen in 2003 - 2005 verbouwd tot kantoor.
Vleugel langs de Rijnkade in oorsprong twee en vijf traveen aan weerszijde van een vooruitspringende
ingangspartij. In 1973 in exact aansluitende architectuur vergroot.

Interieur (indeling)

Achter de hoofdingang aan de Rijnkade ontvangsthal met monumentaal trappenhuis. Oorspronkelijke
liftschacht aan de linkerzijde nog aanwezig. De oorspronkelijke structuur van twee gangen haaks op
elkaar vanuit de hal met aan weerszijden kantoren nog herkenbaar. Zie verder bij Relevante wijzigingen
Tweede oorspronkelijk trappenhuis in de rechter travee van de vleugel langs de Mariaplaats.

Stedenbouwkundige ligging,

Op deze locatie vanuit het particuliere woonhuis van één van de oprichters, familie van Beuningen,
gestart.
Pand oorspronkelijk aan de singel gelegen. In 1962 ontwierp de stedenbouwkundige J.A. Kuiper een plan
tot gedeeltelijke demping van de singel waaronder dit westelijke deel, dat in de jaren 1970 als verdiepte
rijweg werd uitgevoerd.
Het Utrecht City Project (UCP), later Aanpak Stationsgebied, uit de jaren 1990 beoogt in 2018 het water in
de singel te laten terugkeren.
Het pand ligt net buiten het beschermde gezicht van Utrecht. Destijds nadrukkelijk uitgesloten vanwege
vermeende verstoring van het historische stadsbeeld.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

Ligt op een gewaardeerd terrein (AMK-terrein) van zeer hoge archeologische waarden.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De constructie bestaat uit gewapend beton, deels gecombineerd met en staalskelet. De gevels
uitgevoerd in baksteen bekleed met natuursteen. Vaste binnenmuren in baksteen. Venters
oorspronkelijk van geanodiseerd aluminium. Vernieuwd in 2003-2005.
De gevels zijn bekleed met natuursteen. Respectievelijk groen Altakwartsiet op de vleugel langs de
Rijnkade en het appartementsdeel. Muurreliëfs zijn van Muschelkalk.

Interieur/afwerking

Van belang is de afwerking van de hoofdhal met diverse soorten natuursteen voor de trap, de vloer en
twee oorspronkelijke zuilen.
Bekleding trap marmer uit Italië
Zuilen, grijsbruin geaderd Lido-marmer
Bij de renovatie in 2003 -2005 is gebruik gemaakt van natuursteen uit dezelfde groeve als de bestaande
natuursteen elementen.
Trappenhuis met omlopende rechte steektrappen met bordessen leuning van geanodiseerd aluminium
met houten afdekking. Vrijwel originele tocht- en toegangspui in geanodiseerd aluminium

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

1. Drie reliëfs in de zijgevel
2. Vloermozaïek in het hoofdtrappenhuis
3. Diverse tegeltableaus

nr. 1

Drie reliëfs in de zijgevel

Materiaal/techniek

Natuursteen, tuf

194 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Zijgevel, zuidzijde van de vleugel langs de Rijnkade

Kunstenaar

Pieter d’Hont

Voorstelling

De drie stenen verbeelden de activiteiten van het bedrijf van boven naar beneden: Energiewinning,
Rijnvaart en Mijnbouw. Zij worden begeleid door drie kleinere stenen waarin de letters S-H-V

Datering

Uit de bouwtijd

Afmetingen

Niet opgemeten

nr. 2

Vloermozaïek in het hoofdtrappenhuis

Materiaal/techniek

Het mozaïek is samengesteld uit een groot aantal soorten natuursteen in kleur en textuur verschillend

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de vloer in de as van het omlopende trappenhuis
Steen met inscriptie: aangeboden door het personeel september 1960

Kunstenaar

Nicolaas Wijnberg ( gesigneerd)

Voorstelling

Allegorie op de jaargetijden en de oogstgave van het land

Datering

Gedateerd 1960

Afmetingen

Niet opgemeten

Nr. 3

Diverse tegeltableaus

Materiaal/techniek

Geglazuurde tegels

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Diverse locaties in het gebouw. Deze tableaus zijn soms afkomstig uit dit SHV gebouw soms uit andere
kantoren. Ook de tableaus uit dit gebouw zijn op andere dan de oorspronkelijke locatie herplaatst. Zij
vormen een bestanddeel van het gebouw en vertegenwoordigen monumentale waarde.

Kunstenaar

onbekend

Voorstelling

Veelal havengezichten

Datering

onbekend

Afmetingen

Niet opgemeten

Groen erfgoed: aanleg/beplanting

Langs de vleugel aan de Mariaplaats ligt een smal, iets verhoogd plantsoen met daarin het bronzen beeld
van Paul Gregoire, voorstellende Man met Stier (1967, schenking NS).

Geschiedenis

In 1913 verhuisde het in 1896 opgerichte bedrijf Steenkolen Handels Vereniging het hoofdkantoor naar
de riante stadsvilla van de familie Van Beuningen. Toen deze te klein werd voor het groeiende bedrijf,
werd besloten een nieuw kantoor te bouwen op het naastgelegen perceel. De opdracht ging naar het
Utrechtse architectenbureau Op ten Noort Blijdenstein.
In 1973 werd de stadsvilla gesloopt en de vleugel langs de singel vergroot. In 2003-2005 is het pand
gerenoveerd en gemoderniseerd.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 195

Relevante wijzigingen (

In 1973 werd de aan de noordzijde gelegen villa van de familie Van Beuningen gesloopt. De vleugel aan
de Rijnkade werd vervolgens met zes traveeën uitgebreid. Het Bureau Op ten Noort Blijdestein ontwierp
deze uitbreiding geheel aansluitend aan het bestaande ontwerp. De overgang is vrijwel onzichtbaar.
In 2003 – 2005 vond onder leiding van architectenbureau Kentie en Partners uit Amsterdam de renovatie
plaats. De veranderingen waren technisch van aard, klimaatinstallatie, dubbelglas in nieuwe kozijnen,
arbo- en brandweereisen, verwijderen asbest, plaatsen zonnepanelen op het dak. Het gebruiksgemak
van het gebouw werd verbeterd door de ontvangsthal te vergroten en van een nieuwe liftpartij te
voorzien. Er is veel aandacht besteed aan het zo goed mogelijk bijpassen van nieuw marmer in de hal
voor de vloer en de twee nieuwe zuilen. De oorspronkelijke liftschacht is behouden en wordt gebruikt
voor de doorvoer van technische voorzieningen. Hij is ingebouwd in een nieuwe serviceunit. Het principe
van de binnengang met links en rechts kamers is gebleven, maar de indeling van de vertrekken is met
nieuwe (beweegbare) wanden uitgevoerd.. Een noodtrappenhuis in de uitbreiding van 1973 werd
vergroot. De parkeergarage werd vergroot en het binnenterrein opnieuw ingericht Het pand is gesplist in
het voorste (SHV) deel en apart te verhuren vleugel en voormalig appartement deel daarachter.
Na de renovatie 2003 -2005 is het binnenterrein opnieuw ingericht tot binnentuin met ondermeer
Metasequoia’s

Bezocht

9-8-2012 Marceline Dolfin

Overige

De SHV beheert een bedrijfsarchief waarin opgenomen stukken betreffende de (ver)bouw van het pand.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Marieke Kuipers (red) Toonbeelden van de wederopbouw. Architectuur, stedenbouw en landinrichting
van herrijzend Nederland, Zwolle 2002. pp 97, 108

Nr. 2

Wandelend door het SHV-huis. In eigen beheer uitgegeven gedenkboekje naar aanleiding van de
renovatie 2003 - 2005

Nr. 3

‘Kantoorgebouw te Utrecht’ in: Bouw 14 (1959) nr1, p. 14

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Alleen de nummers hier noemen van reeds geraadpleegde bronnen . De overige bronnen zijn dus nog
niet geraadpleegd en kunnen nog nieuwe gegevens opleveren. Van websites een gedateerde kopie/scan
opslaan ivm wijzigingen in het internet.

Interviews bewoners, gebruikers

9-8-2012 Toelichting tijdens bezoek door de heren Joost Klink, Company Secretary (tevens mede auteur
van het boek Wandelend door het SHV-huis) en Henny Doornekamp, Manager Facilitaire Zaken.
Aanvullende mail met enkele gegevens van de heer Klink d.d. 7-11-20012.

196 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Wassenaar
ANWB Hoofdkantoor

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Wassenaar

Plaats

Wassenaar

Straat/huisnummer

Wassenaarseweg 220

Postcode

2596 EC DEN HAAG

Aanduiding of korte omschrijving

Hoofdkantoor

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 197

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als symbool van het toenemende belang van toerisme en (auto)mobiliteit.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Vanwege het gebruik van betonnen prefab schaaldaken voor de overkoepeling van de rotonde en de
kantine op het dak.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het ANWB kantoor vormt een belangrijk onderdeel in het werk van J.F. Berghoef.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Met name de vormgeving van de rotonde is bijzonder.

wegens het bijzondere
Baksteen is hier niet alleen als bekleding van het betonskelet toegepast, maar heeft ook een belangrijke
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of ornamentele functie.
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere betekenis van het complex Het gebouw is fraai gelegen aan de rand van Park Clingendael en vormt een landmark ten opzichte van
wegens de hoogwaardige kwaliteit van de omringende bebouwing en parkaanleg.
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Ondanks de vele verbouwingen en toevoegingen is de oorspronkelijke architectuur nog steeds goed
of herkenbaarheid van ex- en/of
herkenbaar.
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het ANWB kantoor heeft nog voor een groot deel de oorspronkelijke functie.

198 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITEN
Typologie

Kantoorgebouw met (groen)aanleg, parkeerterrein en brug.

Naam object

ANWB Hoofdkantoor

Stijl/stroming
Bouwtijd (ook de planfase)

Ontwerp 1958
Bouw 1960

Architect(en)/ontwerper(s)

Architectenbureau prof. ir. J. F. Berghoef en ir. H. Klarenbeek
Met medewerking van ir. J. Hondius en ir. J. Lamers

Exterieur

Complex van gebouwen bestond naast het hoofdkantoor uit gebouwen voor de technische diensten, een
wegenwachthotel en enkele dienstwoningen.
Belangrijk waren betere communicatie tussen de verschillende afdelingen en ruime parkeergelegenheid.
Er was gerekend op uitbreiding van het gebouw, daarmee werd in 1971 gestart en in 1973 werden de
bouwwerkzaamheden afgerond.
Het hoofdgebouw bestaat uit een rotonde (het bezoekersdeel) en een rechthoekige kantoorvleugel
opgetrokken in lichte baksteen uit Noord-Brabant. De rotonde heeft een hoogte van 15 meter en een
doorsnede van 50 meter. Een bordestrap en een luifel geven toegang tot de rotonde. Op de begane
grond zijn werkruimten over twee verdiepingen. Voor de entree ligt een langgerekt parkeerterrein,
toegankelijk middels een brug. Langs twee randen van het parkeerterrein een groenaanleg (van
landschapsarchitect Wim Boer? Check).
Kantoorgebouw bestaat uit 6 bouwlagen met kelder en met dakopbouw (kantine). En buitenterras.

Interieur (indeling)

Kantoorruimte met verplaatsbare wanden. Zorgvuldig gedetailleerde trappenhuizen met lichtarmaturen
(inclusief verdiepingsnummers), tegelwerk, balustrade. Kantine op het dak, open ruimte met
lichtarmaturen.

Stedenbouwkundige ligging, situering Aan de noordoostkant van Den Haag gesitueerd hoofdkantoor, op de hoek van de Van Alkemadelaan en
(incl. aanduiding windstreek), omgeving de Wassenaarseweg, zeer goed bereikbaar vanaf de snelweg en met ruime parkeergelegenheid. Het
van belang
complex grenst aan het park van Clingendael. Aan de Wassenaarseweg ligt een brede groenstrook aan
het water met een parkachtige inrichting.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

n.v.t.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 199

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Rotonde wordt gedekt door een betonnen koepel bestaande uit geprefabriceerde betonschaalelementen
voorgespannen door staalkabels. De koepel rust op een voorgespannen ringbalk gedragen door twaalf
kolommen (ontwerp van prof. ir. A. M. Haas). Rondom de open ruimte een krans van werkvetrekken met
conische schaaldaken van betonelementen. Dakbedekking met koperfolie. Ruitjes met dubbel
zonwerend glas waartussen een glasvezel.
Kantoorgebouw
Betonskelet. Het metselwerk is ook gedeeltelijk geprefabriceerd. Aluminium kantelramen, in kozijnen
van wenge hout. Onder de ramen baksteenmozaïeken in geglazuurde steen. Dak van de kantine bestaat
uit geprefabriceerde betonnen schaaldelen (ontwerp van Haas).

Interieur/afwerking

Rotonde
Vloer is uitgevoerd in twee soorten San Sebastian natuursteen met banden van gris col di gapo.
Windroos is als decoratie opgenomen. Centraal een bronzen waterbakken met een meisjesfiguur naar
ontwerp van beeldhouwer H. M. Wezelaar. Een rondschrift van de dichter Jan Engelman: verwonder u. De
ruimte zwelt en mindert. Verwonder hom alles wat bestaat. Ga ver op reis. Gij wordt alleen gehinderd
door t wereldliteratuur wanneer uw geest geen verre reis verstaat..
Kantoorgebouw
In vergaderzaal een wand met reliëf van beeldhouwer J. W. Radecker waarin historie en evolutie van
verkeer en toerisme worden uitgebeeld. Zorgvuldig gedetailleerde trappenhuizen met lichtarmaturen
(inclusief verdiepingsnummers), tegelwerk, balustrade. Kantine op het dak, open ruimte met opvallende
lichtarmaturen aan de wand.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Plastiek op de bordesmuur van twee helpende handen.
Op de kopse gevels ook baksteenmozaïeken naar ontwerp van Haagse kunstenaar J.G. Groeting.
Bekroning met het ANWB embleem met gouden kroon: kunstwerk van beeldhouwer H.J. Etienne.

Groen erfgoed:

Groenstrook ingericht als park met zitjes aan het water. Een bomenlaan van iepen omzomen het terrein,
rechte wandel paden en verspringende vlakken. Aanleg van terassen aan het water afgezoomd met
bielzen. Ontwerp van landschapsarchitect J. W. C. Boer. Aan de rand van de vijver een pompstationnetje
tbv een dubbel rioleringssysteem.
Op parkeerterrein 16 lichtmasten. Midden voor de rotonde een vlaggenmast.
Verschillende kunstwerken die de ANWB cadeau heeft gekregen.

aanleg/beplanting

Bakstenen brug met toog en een opstaande gemetselde rand. Hek met rechthoekig gemetselde
zijvleugels voorzien van een baksteenmozaïek. Traliehekwerk.

Geschiedenis

1965 volgde een opdracht voor uitbreiding van het kantoorgedeelte, in massa ongeveer even groot als
het hoofdgebouw. Het ontwerp is gemaakt in 1969, de bouw duurde van 1971-73.
In 1969 is het technische gebouw verbouwd. In 1973 is het parkeerterrein uitgebreid. Verder volgden een
interne verbouwing van de techno-hal, een restauratie van de puien van de rotonde, een niet nader
aangeduide uitbreiding, een uitbreiding van de alarmcentrale, een computercentrum en een luchtbrug.

Relevante wijzigingen (

Uitbreidingen in 1972 (gepland en voorzien, ook uitbreiding parkeerterrein), 1993 en 2002
1991 verbouwing interieur rotonde door Ron Bekink

200 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Cees van Boven (red.), Gids van de Moderne Architectuur in Den Haag, Den Haag 1998, p. 302
Dick Valentijn,

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 201

202 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Zwolle
Kantoor Schrale’s Beton

Register
Provincie

Overijssel

Gemeente

Zwolle

Plaats

Zwolle

Straat/huisnummer

Willemsvaart 21

Postcode

8019 AB

Kadastrale aanduiding

Zwolle P 3231

Aanduiding of korte omschrijving

Kantoorgebouw

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 203

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarden: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het kantoorgebouw is een uitdrukking van de naoorlogse economische ontwikkelingen in het algemeen
en die in de bouwsector in het bijzonder.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het pand is een goed voorbeeld van een modern kantoorgebouw uit de Wederopbouw.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

De toepassing van dubbelglas is relatief nieuw voor die tijd.

Het kantoorgebouw illustreert de ontwikkelingen in de fabricage en toepassing van geprefabriceerde
betonelementen. Schrale’s beton ontwierp en realiseerde complexe betonconstructies en vervaardigde
op eigen terrein prefab betononderdelen. Het kantoorgebouw is door het bedrijf zelf gerealiseerd.

II Architectuur- en kunsthistorische waarden: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het kantoorgebouw is een goed voorbeeld van het naoorlogse functionalisme. Het pand is ontworpen
en/of bouwtechniek;
vanuit het gebruik. Rietveld heeft het materiaalgebruik tot een minimum beperkt. De detaillering is
sober, minimaal en doelmatig. De constructie is zichtbaar in het interieur.
Het motto licht, lucht en ruimte is ook hier van toepassing. Dankzij de glaspuien hebben alle ruimtes een
relatie met buiten en kan het daglicht naar binnen stromen. Er is zicht van buiten naar binnen en het
pand heeft een luchtig aanzien. De lichtstrook in de binnenwanden laat het licht door in de gang.
Bovendien wordt een ruimtelijke werking gerealiseerd doordat het plafond doorloopt en geen grenzen
worden ervaren. De indeling is aan het gebruik aan te passen door de verplaatsbare binnenwanden.

voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het kantoorgebouw is een voorbeeld van het naoorlogse werk van de architect/meubelontwerper/
docent Gerrit Th. Rietveld (1888-1964). Rietveld hoorde in de jaren 1920 bij de groep vernieuwende
architecten en speelde daar een belangrijke rol: eerste bij De Stijl en daarna het functionalisme. In de
jaren vijftig kreeg zijn werk een herwaardering. Binnen zijn oeuvre is dit pand een van de weinige
kantoorgebouwen die hij heeft ontworpen.
Kenmerkend voor de ontwerpen van Rietveld is de toepassing van een maatvoering.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Rietveld ontdeed zijn gebouwen van hun massiviteit door terugliggende en vooruitspringende vlakken
en transparante glaspuien. Ook dit kantoorpand is een zorgvuldige compositie van vlakken en lijnen; van
twee volumes, verbonden door de terugliggende entree met een trap en een schoorsteen als
hoogteaccent. De open fietsenstalling contrasteert met de gesloten onderbouw met serviceruimtes.

wegens het bijzondere
Rietveld experimenteerde graag met materialen, zoals met de betonnen onderdelen in dit
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of kantoorgebouw. Rietveld heeft lange tijd weinig beton gebruikt in zijn ontwerpen, maar pakte het
monumentale kunst;
materiaal na de oorlog weer op. Het kantoorgebouw is hier een voorbeeld van.
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Rietveld heeft behalve het exterieur, ook het interieur ontworpen: de indeling, de vloer-, wand- en
plafondafwerkingen en de trappen. De indeling van het gebouw is flexibel door de verplaatsbare
binnenwanden.

III Situationele en ensemblewaarden
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het kantoorgebouw is zeer beeldbepalend door het vrijstaande, opgetilde volume op een open terrein
van het object voor het aanzien van zijn en door de ligging aan de Willemsvaart. Het talud maakt het tot een markante plek.
omgeving;

204 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het pand is grotendeels in originele staat behouden gebleven.
of herkenbaarheid van ex- en/of
Enkele aanpassingen doen afbreuk aan het gevelbeeld, zoals de hemelwaterafvoeren, de zonwering en
interieur;
de tweede trap op het talud. Meer recente wijzigingen hebben het karakter van het pand intact gelaten,
zoals de wijze waarop de kantoren in de voormalige garages zijn ingepast, of zijn in stijl gedaan, zoals de
naamsaanduiding van de huidige eigenaar.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het exterieur is grotendeels in originele staat behouden gebleven, met uitzondering van het glas.
Bij de interieurrenovatie in 2001 zijn de authentieke vloer- en plafondafwerking vervangen en het
kleurschema is een benadering van de oorspronkelijke kleuren, maar er is getracht het oorspronkelijke
beeld zoveel mogelijk te behouden.
Het pand verkeert in matige tot goede staat.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het pand functioneert nog altijd als kantoorgebouw en is als zodanig goed herkenbaar.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De beeldbepalende situering aan de Willemsvaart is ongewijzigd, zij het dat het pand op grotere afstand
van het water is komen te liggen. De heggen hebben het vrijstaande karakter en openheid van het
omringende terrein in beperkte mate aangetast.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Het pand is een van de weinige kantoorgebouwen die Rietveld ontworpen heeft.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Bank in de hal, naar ontwerp van Rietveld, AEG-wandklokken en houten archiefkasten, alle uit de
bouwtijd.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s)

Handel, kantoren, opslag, transport

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Kantoorgebouw

Huidige functie (met jaartal)

Kantoorgebouw (2012)

Stijl/stroming

functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1957 (ontwerp); 1958-59 (bouw); 1963 (ontwerp uitbreiding); 1965 (uitvoering uitbreiding)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 205

Architect(en)/ontwerper(s)

Bureau Rietveld, Van Dillen en Van Tricht, namelijk:
- Gerrit Th. Rietveld (Utrecht 1888- Utrecht 1964): oorspronkelijke gebouw
- J.C. Meulenbelt
- Jan C. Rietveld (zoon van Gerrit Rietveld, Utrecht 1919-1986): uitbreiding in 1965

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Schrale’s beton- en aannemingsmaatschappij nv te Zwolle
Rollecate te Staphorst: stalen kozijnen en deuren

Opdrachtgever

Schrale’s beton- en aannemingsmaatschappij nv te Zwolle

Exterieur

Tweelaags gebouw op een min of meer rechthoekige plattegrond onder een platdak. Het gebouw
bestaat uit een hoger volume met gesloten eerste bouwlaag en een lager volume met een open eerste
bouwlaag. Op de overgang van beide bouwdelen zijn de hoofdingang en een schoorsteen gesitueerd.

Interieur

Op de eerste bouwlaag bevonden zich oorspronkelijk de garages, personeelsingang, archief en
serviceruimten.
De tweede bouwlaag kent een intern niveauverschil en bevatte de hal, kantoorruimtes en een
tekenkamer.

Stedenbouwkundige ligging,

Het vrijstaande kantoorgebouw ligt op een groot terrein tussen de Willemsvaart en de naastgelegen
Nieuwe Veerallee, de IJsselallee en bossages met daarachter de spoorlijn. De Willemsvaart verbond de
stadsgracht met de IJssel. Sinds de aanleg van het Zwolle-IJsselkanaal in 1964 werd deze functie van de
vaart overbodig en is de Willemsvaart gedeeltelijk gedempt en versmald ten behoeve van de aanleg van
de Nieuwe Veerallee, een drukke ontsluitingsweg. Aan de overzijde van de Willemsvaart ligt een
woonwijk uit de eerste helft van de twintigste eeuw.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Tegen het linker deel van de eerste bouwlaag van de voorgevel is een talud opgeworpen. Een diagonale
trap over het met gras begroeide talud leidt naar de hoofdingang in de tweede bouwlaag. Rond het
kantoorgebouw bevindt zich een open, bestraat (werk)terrein met daaraan meer recente loodsen. Aan de
voorzijde is een lage heg geplant; aan de rechter zijde een hoge.
Het door Rietveld ontworpen talud kende oorspronkelijk een oplopend grindpad naar de trap direct voor
de hoofdingang. Het pand was dichter op het water van de Willemsvaart gesitueerd, doordat de weg
smaller was en de vaart breder.
Het kantoorgebouw bevindt zich niet in een rijksbeschermd gezicht.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Het gebied is niet gekarteerd; de archeologische waarde is onbekend. Op de gemeentelijke
verwachtingskaart heeft het terrein geen hoge waarde. Gemeentelijk beleid is van toepassing.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Eerste bouwlaag: constructie van gewapend beton; gevels van geborstelde betontegels, plaatmateriaal
en zwart geglazuurde baksteen.
Tweede bouwlaag: staalconstructie; borstwering bekleed met plaatmateriaal en daarboven glaspuien
met stalen ramen met oorspronkelijk dubbele beglazing. Betonnen trap met natuurstenen afdekking en
stalen leuning. Schoorsteen in wit geglazuurde verblendsteen met in stalen letters de bedrijfsnaam.
Uitbreiding 1965: geheel bekleed met plaatmateriaal.
Platte daken met vernieuwde neonletters.
Het hele gebouw (in alle drie dimensies) is gebaseerd op een stramien van 100 cm (ook verdubbeld of
gehalveerd toegepast), met een tussenstramien van 26 cm voor de constructie.

206 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur/afwerking

Wandafwerking van wit geglazuurde baksteen en geborstelde betontegels.
De binnenmuren van houtvezelplaat zijn tussen vloer en plafond geklemd en verplaatsbaar. Het onderste
deel van de wanden is gesloten; aan de bovenzijde zijn ramen aangebracht.
Betonnen trappen met ijzeren trapleuning met mipolam greep.
Keuken met een teakhouten blad, wit keramische gootsteen en kastdeuren van draadglas.
De oorspronkelijke polyvinyl gietvloer, de vensterbanken van marbrite glas en de gelinieerde zachtboard
plafondplaten met tl-verlichting zijn vervangen.
Rietveld gaf de ruimtes vorm door kleurvlakken op de muren. Hij gebruikte kleuren voor optische
effecten of om elementen op te laten vallen. In dit geval heeft hij overwegend grijs gebruikt voor de
binnenzijde van de gevels, geel voor de binnenwanden, enkele rode en grijze binnenwanden en grijze
deuren.

Geschiedenis

Schrale’s Beton- en Aannemings-maatschappij nv was opgericht in 1919 en was sinds de jaren 1920
gevestigd aan de Willemsvaart. In 1957 werd het onderdeel van de Hollandsche Beton Maatschappij
(HBM). Het bedrijf ontwierp en realiseerde complexe betonconstructies en verrichtte alle
werkzaamheden van een woning- en utiliteitsbouwer. Op eigen terrein werden prefab betononderdelen
vervaardigd. Een moderne bedrijfsvoering bracht een grotere kantoorstaf met zich mee, zoals
werkvoorbereiders, calculatie- en inkoopafdelingen, een uitgebreidere administratie en meer tekenaars,
hetgeen aanleiding was voor de nieuwbouw in 1958-59.
In 1957 was Binnert Schröder de directeur van Schrale’s beton. Hij en Gerrit Rietveld kenden elkaar via
zijn moeder, Truus Schröder-Schräder, interieurarchitecte. Samen met haar had Rietveld in 1924 het
Rietveld Schröderhuis in Utrecht ontworpen. In de jaren daarna had Rietveld in haar woning zijn
architectenbureau. Truus Schröder-Schräder werd zijn compagnon. Na het overlijden van zijn vrouw trok
Rietveld definitief bij haar in.
Gerrit Rietveld ontwierp ook een gedeelte van het meubilar, zoals een kapstok en de bank in de hal, en
richtte het kantoor in. Tevens ontwierp hij de lichtreclame met neonletters op het dak.
Vanaf de oplevering heeft het gebouw steeds aan beton gerelateerde bedrijven gehuisvest. Nadat
Schrale’s beton werd samengevoegd met restauratieaannemer Schakel is in 1965 het pand uitgebreid. In
1986 verhuisde het bedrijf en vestigde Materieelservice van HBM zich in het kantoorgebouw. Daarna
volgde in 2002 HBG Vastgoed, tegenwoordig AM Zwolle geheten.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 207

Relevante wijzigingen

In 1965 is het pand uitgebreid met een vleugel aan de rechter zijde. Gerrit Rietveld had deze uitbreiding al
geprojecteerd. Zijn zoon Jan Rietveld zag toe op de uitvoering ervan.
In de jaren 1970 is het dak geïsoleerd waarbij het afschot is verlegd van het centrum naar de gevels,
waartegen hemelwaterafvoeren moesten worden geplaatst. Het neonbord werd gesloopt. Intern werden
wanden in een andere kleur overschilderd, werd de tl-verlichting vervangen en zijn de glazen
vensterbanken vervangen door keramische tegels. Op het talud is een extra trap aangebracht.
In 2001-02 is het kantoorgebouw gerenoveerd naar ontwerp van Arend Rutgers, projectarchitect van
HBG, en uitgevoerd door HBG Utiliteitsbouw. Bouwkundige gebreken zijn verholpen en latere wijzigingen
zijn zoveel mogelijk ongedaan gemaakt. Nieuwe toevoegingen zijn aangepast aan het ontwerp en de
ontwerpopvattingen van Rietveld. De isolatie en het binnenklimaat zijn verbeterd. Tegen de boeiboorden
is zonwering aangebracht. Alle ramen zijn van nieuwe dubbele beglazing voorzien. De plattegronden zijn
op enkele punten gewijzigd en ruimtes zijn van functie veranderd. De garages zijn omgebouwd tot
kantoorruimte met grote glaspuien ter plaatse van de houten schuifdeuren. De kluis is weggebroken. Het
interieur is opnieuw geschilderd, waarbij de oorspronkelijke kleuren zijn benaderd. De oorspronkelijke
gietvloer is vervangen door een rubberen vloer met dezelfde kleur en uitstraling. De glazen
vensterbanken zijn teruggebracht. De gelinieerde zachtboard plafondplaten zijn vervangen door
vergelijkbare exemplaren met andere afmetingen. De neonletters op het dak zijn vervangen door de
naam van de huidige eigenaar in dezelfde typografie en op eenzelfde wijze aangebracht.

Bezocht

Jojanneke Clarijs, 17-12-2012: exterieur en interieur. Gesproken met W.K. Broekhuizen

Overige

Het hele gebouw (in alle drie dimensies) is gebaseerd op een stramien van 100 cm (ook verdubbeld of
gehalveerd toegepast), met een tussenstramien van 26 cm voor de constructie. Een stramien geeft
volgens Rietveld verantwoorde en rustige verhoudingen met mathematische zuiverheid en orde. En
meer praktisch: het maakt het gebruik van fabrieksmatig vervaardigde bouwelementen mogelijk.
Zoals gebruikelijk in zijn werk heeft hij het materiaalgebruik tot een minimum beperkt. De detaillering is
sober, minimaal en doelmatig.
Rietveld heeft altijd veel glas toegepast om een lichte interieurs en een ruimtelijk effect te creëren.
Binnenruimtes gaan over in de buitenruimte.
Het kantoorgebouw kent elementen die ook bij andere ontwerpen terugkomen, zoals de hoofdingang in
het midden van het gebouw en als koppeling tussen verschillende bouwvolumes die nog eens wordt
geaccentueerd door een prominente schoorsteen. Ook het overbruggen van een niveauverschil door een
trap naar de entree heeft hij vaker toegepast.
Rietveld koos materialen en kleuren vanwege het visuele effect dat hij ermee kon bereiken. Hij gaf de
ruimtes vorm door kleurvlakken op de muren. Hij gebruikte kleuren voor optische effecten of om
elementen op te laten vallen. In dit geval heeft hij overwegend grijs gebruikt voor de binnenzijde van de
gevels, geel voor de binnenwanden, enkele rode en grijze binnenwanden en grijze deuren.
Het pand is reeds gemeentelijk monument.

208 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Archief van Gerrit Rietveld in de collectie van het NAi te Rotterdam

Nr. 2

Rietveld collectie bij het Centraal Museum te Utrecht

Nr. 3

Bouwarchief gemeente Zwolle

Nr. 4

Historisch Centrum Overijssel, toegang 635-222, 635-223 en 635-224

Nr.5

“Kantoorgebouw voor Schrale’s Beton te Zwolle”, in: Bouwkundig Weekblad 77 (1959) 36, p.430-431.

Nr.6

HBM Maatschappijdag 27 juni 1959 Schrale’s beton bouwt in beton, beton aannemers bond BAB
Amsterdam Holland, juni 1959 nr 12.

Nr.7

J. Buch, Een eeuw Nederlandse architectuur 1880-1990, NAi uitgevers, Rotterdam 1993.

Nr.8

H. Ibelings (red.), Architecten in Nederland: van Cuypers tot Koolhaas, Ludion, 2005.

Nr.9

M. Kuper en I. van Zijl, Gerrit Th. Rietveld 1888-1964 Het volledige werk, Centraal Museum, Utrecht 1992.

Nr. 10

D. van Hoogstraten, Architectuurgids van Zwolle in de 20e eeuw, Zwolle 1999, p.34.

Nr.11

T. de Vries, “Renovatie Rietveld gebouw praktisch benaderd”, in: Renovatie en Onderhoud 27 (2002) 4,
p.16-19.

Nr.12

A. Rutgers, “Rietveldkantoor”, in: Docomomo_nl 3 (2003) 5, p.9-11.

Nr. 13

R. Dettingmeijer, M. van Thoor en I. van Zijl, Rietvelds universe, Rotterdam 2010.

Nr. 14

I. van Zijl, Gerrit Rietveld, 2010.

Nr. 15

AM, Rietveld aan de Willemsvaart, Zwolle 2010.

Nr. 16

Bierman Henket architecten, AM Rietveldkantoor Zwolle. Cultuurhistorische verkenning en opname,
Vught 2011.

Nr. 17

Gemeente Zwolle, Redengevende omschrijving van het gemeentelijk monument, datum onbekend.

Nr.18

www.vierkant.net/blog/31/rietveld-in-zwolle
www.architectuur.org/rietveld12.php
www.architectuurgids.nl
www.wederopbouwdatabank.nl
www.nai.nl (samengevoegde databases van NAi en Bonas)

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

5, 10-12, 15-18

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 209

210 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Categorie

Infrastructuur

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 211

212 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Almelo
NS Station

Register
Provincie

Overijssel

Gemeente

Almelo

Plaats

Almelo

Straat/huisnummer

Stationsplein 1

Postcode

7607 GD

Aanduiding of korte omschrijving

Spoorwegstation

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 213

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Deze is in het bijzonder herkenbaar in de wijze van constructie en de transparantie van het dak en
hiernaast in de vergaande toepassing van glazen gevels, die tezamen het stationsgebouw een lucide en
zwevend karakter verlenen.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Die herkenbaar is in de afwisselende toepassing van gesloten elementen en licht doorlatende stroken in
het dak van het hoofdvolume en de voor(rij)ruimte, waardoor in het interieur een verrassend lichtspel
bestaat.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur In het bijzonder vanwege de hier ingeslagen weg naar de lichtvoetige en lucide transparantie van
en/of bouwtechniek;
stationsgebouwen, die in de volgende jaren zou resulteren in verschillende andere ‘doorzichtige’ stations
en andere openbare gebouwen.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Namelijk voor NS-architect K.(G.) van der Gaast (1923-1993) en voor J.H. Baas (1909-1990).

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

In het bijzonder die van de prominente, V-vormige draagconstructie onder de kokervormige ligger in de
voor(rij)ruimte en de reeks kleiner en/of lichter uitgevoerde beeldrijmen hiervan en verder in de parallelle
elementen die het opengewerkte dak accentueren.

wegens het bijzondere
Namelijk in de toepassing van een veelkleurig glasplastiek boven de toegang van de tunnel naar het
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of eilandperron en de neventoegang en van een gegoten aluminium decoratie boven de hoofdtoegang.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Die wordt bereikt en geaccentueerd door vergaande transparantie van in het bijzonder de glazen
zuidwestelijke gevel en de natuurlijke belichting van het interieur via de lichtstroken in het dak.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis a. volgt
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex b. volgt
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Die niet alleen herkenbaar is in de gave hoofdlijnen van onder meer dak en toren, maar ook in gaafheid
of herkenbaarheid van ex- en/of
van onderdelen en details (ook in het interieur), zoals onder meer in het reliëf boven de toegang, het
interieur;
kantoor voor plaatskaarten, het glazen plastiek boven de toegang tot de tunnel en de rotonde in de
tunnel.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Die zich onder meer laat herkennen in de gaafheid van de (draag)constructie van het dak en de voor(rij)
ruimte.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het stationsgebouw functioneert nog steeds als zodanig.

214 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

De gaafheid en herkenbaarheid strekken zich uit over het totale ensemble van hoofdvolume en voor(rij)
ruimte en over de hieraan gekoppelde aan- en uitbouwen, alsmede over de tunnel met rotonde en de
entree aan de andere zijde van het spoor.

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

Toegevoegde uitbouw toegang tunnel zuidwestzijde ten behoeve van personenlift. (Relatief) recent
aangebrachte logo’s NS en vergelijkbare zaken.

- Interieur

Later ingebrachte liften, logo’s en vergelijkbare zaken.
Interieur en inventaris plaatskaartenkantoor en andere verspreide (voormalige) dienst- en wachtruimten
en dergelijke.
Interieur en inventaris ondergrondse fietsenstalling.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s)
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Spoorwegstation, gekenmerkt door een dekking met een reeks van parallelle witte elementen, die ten
dele rusten op een asymmetrische, schijnbaar zelfdragende constructie.

Typologie

Spoorwegstation, Stationsgebouw, Doorgangsstation, Langsstation, Eilandstation

Huidige functie (met jaartal)

Spoorwegstation (sinds 1962)

Naam object

Station Almelo

Stijl/stroming

Expressief modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1960-1962/64

Architect(en)/ontwerper(s)

K.(G.) van der Gaast (1923-1993)
m.m.v.
J.H. Baas (1909-1990)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

N.V. Het Spoorwegbouwbedrijf, Utrecht (Tunnelwerken)
Fa. Ter Beek-Miel, Almelo, (Aannemer, uitvoerder stationsgebouw)
Fa. Bailey, Nieuw-Lekkerland (Aannemer, uitvoerder staalskelet)
Verder kleine en onderaannemers

Opdrachtgever

Nederlandse Spoorwegen en Gemeente Almelo

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 215

Exterieur

Het stationsgebouw ligt aan de noordoostzijde langs de ongeveer van noordwest naar zuidoost gerichte
spoorweg. Het gebouw bestaat in essentie uit een overwegend glazen rechthoek met aan weerszijden
hiervan smalle, bakstenen bouwdelen van ongelijke lengte.
Het gebouw kent een uit een staalskelet opgetrokken hoofdvolume waarin op grote schaal glazen
invulling is gegeven en dat aan de verst van het spoor gelegen zijde (noordoostzijde) op de begane grond
eindigt met een eenlaagse in bakstenen uitgevoerde, ook als uitbouw te ervaren beuk. Hier tegenover,
aan de spoorzijde, ligt een eveneens deels gesloten gevel, die zich aan de noordoostzijde voortzet in een
lange aanbouw en aan de zuidwestzijde in een lange overkapping. Boven beide beuken is een glazen
gevelvoortzetting aanwezig. Het gebouw heeft een in hoofdzaak rechthoekige plattegrond van ca. 30 x
25 m. De hoogte bedraagt ongeveer 6 m, maar deze hoogte wordt slechts over één gebruiksvloer benut.
De dekking van het stationsgebouw bestaat uit een reeks van zeven haaks op de spoorweg staande,
langgerekte, circa 3 m brede, metalen elementen. De omstreeks 40 cm dikke elementen worden
gescheiden door ongeveer 1 m brede lichtstroken die bestaan uit in serie geplaatste kunststof koepels;
de koepels zijn niet authentiek. Deze sequentie van elementen en lichtstroken wordt voortgezet aan de
zuidoostzijde van het gebouw, waar een overgangsruimte of voor(rij)ruimte (zowel voor auto’s als
bussen) van ongeveer 25 x 25 m is overkapt. Hiermee wordt goed zichtbaar dat deze zijde de hoofdgevel
bevat en dat het gebouw dus niet is voorzien van gelijkwaardige ingangen. Het dak wordt enerzijds
gedragen door een haaks op de elementen staande kokervormige ligger. Deze ligger wordt onder meer
gedragen via een V-vormige constructie in de voor(rij)ruimte en door profielbalken die in de glazen
gevels zijn verwerkt. Aan de spoorzijde is een reeks vergelijkbare, maar belangrijk kleinere V-vormige
dragers, die zich uitstrekt over de volle lengte van de voor(rij)ruimte én de hieronder een aanvang
nemende lange overkapping met wachtruimte. De dakelementen worden aan de spoorzijde gedragen
door een reeks ranke stalen buizen, die paarsgewijze eveneens in V-vorm zijn opgesteld, ten dele
bovenop de lange overkapping. Een contrapunt wordt gevormd door de ongeveer 20 m hoge, ranke,
gewapend betonnen, opengewerkte uurwerktoren aan de zuidwestelijke spoorzijde van het
hoofdvolume. De toren is slechts voorzien van één wijzerplaat: aan de zijde van de voor(rij)ruimte. Ook
hiermee wordt de ongelijkwaardigheid van de beide zijden van het station onderstreept. De toren is van
oudsher bekleed met verglaasde, zwarte steen, maar het exterieure deel is later voorzien van een
donkere pleisterlaag. De toren is voorzien van rookkanalen en kan vanuit de kelder door middel van
klimijzers worden bestegen. Ter hoogte van de wijzers is een ijzeren werkkooi. Wijzers en uuraanduiding
van oudsher met neonlicht.
Het grotendeels door glazen gevels begrensde en bepaalde hoofdvolume kent in de hoofdgevel zeven
venstertraveeën en vijf door staalprofielen van elkaar gescheiden glasniveaus. In de tweede travee van
rechts de (niet authentieke) toegang met erboven een in gegoten aluminium uitgevoerd reliëf. In de
overliggende glazen gevel een vergelijkbare, maar niet identieke invulling: de breedte telt vijf traveeën
met de toegang in de tweede van links. De vensters zijn hier tot aan de vierde laag uitsluitend vertikaal
van elkaar gescheiden. Het verschil met de hoofdgevel laat zich verklaren uit het andere en mogelijk min
of meer tijdelijke karakter dat deze tweede gevel had. Tot in de jaren ’90 was dit deel van het station
bestemd voor afwikkeling van stukgoed- en/of postzaken en er waren ondoorzichtige grijze deuren en/
of luiken en voor twee traveeën strekte zich een laad- en losbordes uit. Daarna heeft een wijziging
plaatsgevonden, waarbij de gevel geheel transparant is gemaakt. Vermoedelijk zijn alle vensters en
glazen in beide gevels tegelijkertijd vervangen, waarschijnlijk bij de bestemmingswijziging van dit deel
van het station.
Er zijn enkele grote en kleine aan- en uitbouwen. De grootste hiervan is een noordwestwaarts vanuit het
hoofdvolume voortgezette, langs het spoor liggende aanbouw. Het betreft een ca. 30 x 8 m beslaand,
vlak gedekt, bakstenen, eenlaags bouwdeel. Deze zijde van het station bevatte tot enige jaren terug een
goederen- en postafdeling. Beide lange gevels bevatten een aantal (al dan niet later ingebrachte)
toegangen met ijzeren deuren; de van het spoor afgewende gevel was tot in de jaren ’90 vrijwel blind.
Onder het overstekende dak - en boven de toegangen - een doorlopende vensterstrook.

216 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Aan de zuidoostzijde van het hoofdvolume strekt zich in het verlengde van dit bouwdeel parallel aan het
spoor een tweede constructie uit: een overkapping bij het vroegere busstation die eindigde met een
(gesloten) wachtkamer (totaal circa 70 x 8 m). De wachtkamer wordt nu uitgebaat als eetgelegenheid. De
overkapping wordt gedragen door een reeks V-vormige, betonnen dragers. Het interieur van de
wachtkamer is later aanzienlijk gewijzigd. Een tweede uitbouw bestaat uit een eveneens langgerekt
(circa 35 m) bakstenen bouwdeel, dat de totale lengte van de noordoostgevel van het hoofdvolume
omvat en aan weerszijden dus enkele meters uitsteekt buiten de 30 m lange, rechthoekige plattegrond.
Dit langgerekte bouwdeel is rechts voorzien van een 14-tal vierkante vensters van ca. 1 m2, nog voorzien
van authentiek hang- en sluitwerk. Onderlangs deze gevel een flauwe helling met betonnen balustrade
en ijzeren leuning die voorheen toegang gaf tot de fietsenkelder. De toegang is echter dichtgemetseld,
waardoor de stalling nu alleen nog binnendoor bereikbaar is. De basis van de gevel is langs de helling
zichtbaar uitgevoerd in gewapend beton. Het vlak gedekte dak van de uitbouw was vroeger voorzien van
enige lichtkoepels, maar deze zijn niet meer aanwezig.
Tot de constructie behoort een gewapend betonnen tunnel die naar het eilandperron en naar een
stationstoegang aan de andere zijde van het spooremplacement leidt. De tunnel is ongeveer 40 m lang
en bestaat uit twee naast elkaar liggende buizen die worden gescheiden door rechte kolommen en een
betonnen balustrade. De ene buis (vanuit de hal gezien links) was bedoeld voor passage buiten de
stationsfunctie om; de in- en uitgang hiervan bevindt zich onder de luifel, alwaar een helling met goten
voor fietsen. De andere tunnelbuis (rechts) voor reizigers. De tunnel eindigt aan de westzijde van
oudsher in een tweetal opgangen, die zijn ondergebracht in een smal en langgerekt gebouwtje (circa 30 x
4,50 m) dat grotendeel uit gewapend beton en glas is samengesteld. Eén opgang is lui en is voorzien van
goten voor rijwielen. Ter hoogte van het perron ligt een ‘rotonde’ in de tunnel die wordt gekenmerkt
door een enigszins verhoogd plafond. In 2008 is een drietal liftinstallaties met aparte entrees in de
tunnel ingebracht.
gebouw, constructietechniek

Staal, Gewapend Beton, Baksteen, Glas

Interieur (indeling)

De indeling van het interieur zo van toepassing, bijvoorbeeld zijgang en kamers-en-suite, of
kantoorruimten voor en werkruimten achter.
Het interieur van het stationsgebouw wordt weerspiegeld in het exterieur. Door de transparantie van
ruimten laten deze zich van buitenaf merendeels gemakkelijk herkennen. Het hoofdvolume wordt geheel
ingenomen door een rechthoekige, ongeveer 30 x 25 x 6 m metende stationshal. Een opvallend element
in het interieur is de kokervormige ligger die het dak draagt. De parallelle dakelementen zijn aan de
binnenzijde voorzien van latjes en de rechthoekige lichtkoepels zijn gevat in een zwarte pakking. De
vloer is belegd met grote, vierkante natuurstenen plavuizen.
Aan de dichtst bij de sporen gelegen zijde van de hal sluit een plaatskaartenkantoor aan op de lange
uitbouw voor de post- en goederenafhandeling. Het plaatskaartenkantoor steekt tot onder de
kokervormige ligger in de hal en is circa 6 m breed. De (intussen niet meer als zodanig aanwezige)
loketfunctie had een zwaartepunt aan de beide zijden die het dichtst bij de hoofdingang liggen: ze zijn
boven de balie van Sainte Anne marmer vrijwel geheel voorzien van een in (zwart geschilderde) platte
ijzeren roeden gevatte glazen wand. Geheel links een toegang. Aan de derde zijde is dit slechts ten dele
voortgezet en bevinden zich verder een in ijzer gevatte glazen deur en rechts een bakstenen muur waarin
drie vierkante, relatief kleine ramen. Boven de loketten een wit overstek van enkele decimeters. In 2004
zijn de loketten gesloten, waarna het interieur van het kantoor integraal is verwijderd; anno 2012 stond
het kantoor leeg.
Aan de spoorzijde rechts van het plaatskaartenkantoor een eveneens geheel lege, tweede bedrijfsruimte,
die deel zal hebben uitgemaakt van het kantoor van de stukgoed- en postafhandeling. Hier een van
vloerniveau tot ongeveer 3 m doorlopende, in vergelijkbare ijzeren roeden gevatte glazen wand. Aan de
andere zijde van de kantoorruimte een kortere, vergelijkbare glazen wand die uitgeeft op het spoor.
Gehele gevel van de hal boven circa 4 m (ook voor zover gelegen boven het plaatskaartenkantoor
uitgevoerd in in metaal gevat glas. De huidige geheel transparante (noordoostelijke) gevel was eerder tot
diezelfde hoogte ondoorzichtig en gesloten met een toegang (oostelijke travee) en losdeuren.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 217

Tegenover de korte zijde van het plaatskaartenkantoor een bakstenen wand, deel uitmakend van de
uitbouw aan die zijde. Boven de bakstenen wand integraal een glazen einde van de gevel. Links in de
wand in glas en metaal uitgevoerde gevelopening onder betonnen latei; een publieksfunctie (met o.m.
bagagedepot) heeft de ruimte, die via enige vierkante ramen ook uitgeeft naar buiten, anno 2012 niet.
Rechts in de wand is een tot de buitengevel terugwijkende, eveneens onder betonnen latei gebrachte,
brede nis waarin een trap naar de kelder begint Leuningen en balustrade in vierkant ijzer, gelakt hout en
rood plastic. Rechts in de nis een authentieke deur; links een relatief recent ingebracht toilet.
Links naast het plaatskaartenkantoor trap naar de tunnel met hierboven grote witte letters “NAAR DE
TREINEN”. Links hier weer van de basis van de toren met rookkanaal, uitgevoerd in zwarte baksteen.
Halverwege boven de trap een glasappliqué in blauwtinten en gevat in ijzeren frame-elementen. Eén van
de glazen midden onder is blijkens tintverschil vervangen.
Onder de stationshal en de uitbouwen bevindt zich een vrij omvangrijk keldercomplex, waarvan het
grootste deel steeds in gebruik is geweest als fietsenstalling, maar waarin zich ook (twee) ruimten
bevinden die als schuilkelders waren bestemd. De schuilkelders zijn niet bezocht, maar ze laten zich
vanaf de publieke ruimte herkennen door de aanwezigheid van zware stalen luiken in gangen en
wanden. Een van de kelders strekt zich parallel met de hoofdgevel uit en kon zo’n 100 personen
herbergen. Naar verluidt betreft het een schuilkelder voor toevallige aanwezigen in het station en een
kelder die in gebruik was van de B.B. (Bescherming Bevolking). Binnen de kelders zijn - naast zware
gewapend betonnen muren - vierkante paddenstoelkolommen aanwezig als constructieve elementen. In
de kelder bevinden zich beperkte sporen van de vroegere stookinrichting en ook is er een toegang tot de
toren / het rookkanaal. De indeling / inrichting van de fietsen- en brommerstalling (voorheen ca. 1000
plaatsen) is relatief recent. Een toegang aan stadzijde is dichtgezet.
De zich vanaf de hal naar links uitstrekkende overkapping bestaat uit een witte luifel op ongeveer 4 m
hoogte, die aansluit bij de lijn die binnen overal wordt gehanteerd. De luifel eindigt met een wachtruimte
voor het (vroegere) busstation. Het gebouwtje is nu in gebruik als eetgelegenheid met keuken en
sanitaire voorzieningen en strekt zich uit over ruim twee traveeën, rond drie V-vormige dragers van de
luifel. Aan de rechterzijde van de luifel / overkapping ligt een helling naar de fietsenstalling.
De tunnel onder sporen door strekt zich vrijwel haaks op de stationshal uit en bestaat uit twee vlak
gedekte, parallelle buizen die door middel van een lage balustrade en kolommen van elkaar zijn
gescheiden. Vanuit de stationshal bezien is de rechter buis bestemd voor voetgangers, de linker voor
fietsen. De buizen komen samen onder het eilandperron, waar tevens een rotonde is gecreëerd met de
trap naar boven. De verdere tunnel leidt naar de westelijke zijde van het spoor waar hij uitkomt in een
smal gebouwtje dat evenwijdig met het spoor is gebouwd. Rechts bevat het gebouwtje en luie trap met
goot voor fietsen; links een trap.
In of kort voor 2008 zijn wijzigingen uitgevoerd, waardoor een drietal (nieuwe) personenliften toegang
tot de tunnel konden gaan verschaffen.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Glasappliqué (Techniek op grond van gelijmd glas) Geabstraheerd vorm gegeven, overwegend in blauwe
tinten uitgevoerd, glazen voorstelling, bestaande uit afzonderlijke elementen die zijn gevat in metalen
roeden.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Het glasappliqué bevindt zich aan de spoorzijde in de stationshal boven de neergaande trap naar de
tunnel en rechts naast de voet van de toren. De andere zijde maakt deel uit van de gevel onder de
overkapping aan de spoorzijde.

Kunstenaar

Willem Heesen (1925-2007), werkzaam bij Glasfabriek Leerdam.

218 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Voorstelling

“Het Vertrek. “
De voorstelling laat centraal onder meer twee wuivende personen zien en rechts hiervan een wuivende
vrouw met koffer. [Midden onder is een van de glazen elementen vervangen, wat zichtbaar is door
tintverschil)

Datering

1963. Schenking aan NS, onthuld op 10 december van dat jaar.

Afmetingen

Ca. 3.25 x 2.85 m

nr. 2
Materiaal/techniek

Plastiek van gegoten aluminium.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Het plastiek bevindt zich aan de buitenzijde boven de hoofdtoegang aan het Stationsplein.

Kunstenaar

J.H. Baas

Voorstelling

Mogelijk een geabstraheerde weergave van de stationsnaam (‘Almelo’ in streektaal).

Datering

1964

Stedenbouwkundige ligging,

Het station ligt iets noordelijker dan het oude gebouw en is hierdoor naast de as van de Egbert
Gorterstraat komen te liggen. Het stationsplein kreeg hierdoor ruimte, maar aan de noord- en de
oostzijde was de ruimte rond het station nogal krap bemeten. In relatief recente tijd vond herinrichting
van de ruimte plaats, waardoor de busperrons naar deze zijde zijn verplaatst en het stationsgebouw ook
aan de noordkant een transparant karakter kreeg.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Relevante wijzigingen

De tunnels en kelders zijn in 1960 als eerste geconstrueerd en vervolgens kwam het stationsgebouw aan
de beurt. De belangrijkste wijzigingen bestaan uit het pleisteren van de toren, de opening van de
noordoostelijke gevel van het hoofdgebouw en de verandering van de toegang naar de kelder, Hiernaast
vormt de afbouw van de loketfunctie, in 2004, een belangrijke verandering.
De vrachtafhandeling aan de noordoostzijde van het hoofdvolume en via de langgerekte aanbouw is
opgeheven. Hierdoor kon het gebouw aan die zijde worden geopend en is er ook een toegang gemaakt
die uitgeeft naar het huidige busstation.
De directe omgeving van het station en de inrichting van de openbare ruimte onder de luifel is belangrijk
gewijzigd; busstation en voorrijdfunctie verdwenen.

Bezocht

Frits Niemeijer, 24-10-2012, (Binnen en buiten)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 219

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Station te Almelo; architect: ir. K. van der Gaast. In: Bouw, nr. 11, 18 maart 1961, p. 339.

Nr. 2

K. van der Gaast en J.H. Baas:
Het nieuwe stationsgebouw te Almelo. In: Bouw, nr. 30, 25 juli 1964, pp. 58-62.

Nr. 3

Stationsweb: Almelo
http://www.stationsweb.nl/station.asp?station=almelo

Nr. 4

V.M. Lansink
Spoorwegstations; Categoriaal onderzoek wederopbouw 1940-1965. Zeist, 2004:
http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/Spoorwegstations.pdf

Nr. 5

NAi / Bonas: K. van der Gaast:
http://zoeken.nai.nl/CIS/persoon/2964

Nr. 6

P. Groenendijk en P. Vollaard
Architectuurgids.
http://architectuurgids.nl/project/list_projects_of_city/cit_id/8/prj_id/998

Nr. 7

http://www.kunstbus.nl/kunst/willem+heesen.html

Nr. 8

http://www.cultureelerfgoed.nl/sites/default/files/u4/stationsBook-screen_deel2.pdf
Victor Lansink (telefonisch en via mail, okt. 2012)
W.R.F. van Leeuwen en H. Romers
Een spoor van verbeelding; 150 jaar monumentale kunst en decoratie aan Nederlandse
stationsgebouwen. Zutphen, 1988.
C. Douma
Stationsarchitectuur in Nederland 1938-1998. Zutphen, 1998.
P. Saal en F. Spangenberg
Kijk op stations. Amsterdam / Brussel, 1983.

Nr. 9
Nr. 10

Nr. 11
Nr. 12

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Nrs. 1 t/m 12. (Alle geraadpleegd oktober 2012)

Interviews bewoners, gebruikers

Vroegere beheerder fietsenstalling (24 okt. 2012). Verder geen personeel aanwezig.

220 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Krimpen aan den IJssel/
Capelle aan den IJssel,
Stormvloedkering Hollandse
IJssel

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Capelle aan den IJssel; Krimpen aan den IJssel

Plaats

Capelle aan den IJssel; Krimpen aan den IJssel

Straat/huisnummer

Capelle aan den IJssel:
- Donizettistraat;
- Ketensedijk
- Algeraweg ongenummerd
Krimpen aan den IJssel:
- IJsselstraat
- IJsseldijk
- Cornelis Gerardus Roosweg ongenummerd

Kadastrale aanduiding

Capelle aan den IJssel B8639		
Capelle aan den IJssel B9663?
Capelle aan den IJssel B9414		

Krimpen aan den IJssel A7812
Krimpen aan den IJssel A7071
Krimpen aan den IJssel A7813

Capelle aan den IJssel B 8639 (Schutsluis)
Capelle aan den IJssel B 10143 (schutsluis)
Aanduiding of korte omschrijving

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Weg- en waterbouwkundige werken; Stormvloedkering met schutsluis en verkeersbrug

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 221

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

…als onderdeel van de strijd tegen het water, die bepalend is voor het beleid van de Nederlandse
rijksoverheid in de tweede helft van de twintigste eeuw. De stormvloedkering is daarnaast illustratief
voor het streven naar integratie van economische en waterstaatkundige belangen die de Nederlandse
aanpak hierin kenmerkt.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

…als eerste onderdeel van het belangrijkste waterstaatkundige project van de wederopbouwperiode.
…vanwege de combinatie met de brug van uitzonderlijke betekenis als mijlpaal in de toegankelijkheid
van de Krimpenerwaard

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

…vanwege de betekenis van de stormvloedkering als
toonbeeld in de ontwikkeling van de waterbouwtechniek, in het bijzonder die van de kunstwerken van
de Deltawerken.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

.. vanwege de technische originaliteit van de reeks deltawerken in hun geheel en dit eerste deltawerk in
het bijzonder, zowel wat betreft het concept en de technische oplossingen, als wat betreft de organisatie
van het ontwerp- en bouwproces.
…vanwege de innovatieve toepassingen in de constructie van het vaste brugdeel en de basculebrug.

wegens bijzondere herinneringswaarde. …als symbool voor de Watersnoodramp van 1953 en de Nederlandse strijd tegen het water, vanwege de
directe verbinding met deze nationale gebeurtenis als eerste kunstwerk van de Deltawerken

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur …vanwege de technische originaliteit van de constructies in beton en staal en de hoogwaardige
en/of bouwtechniek;
constructieve en esthetische vormgeving van het geheel
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

…als kenmerkend onderdeel van het werk van de architecten van Rijkswaterstaat en van betekenis
vanwege de rol van de Deltawerken in de ontwikkeling van de organisatie en expertise-opbouw binnen
deze organisatie.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

… vanwege de hoogwaardige constructieve en esthetische vormgeving die onder meer tot uiting komt in
de vorm van de heftorens en de schuiven, de esthetische uitwerking van de constructie van de brug met
vakwerliggers, de combinatie van beton en staal en het ondersteunende oorspronkelijke kleurgebruik.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

…de met de heftorens verbonden schutsluis en brug, vormen essentiele onderdelen van een complex
kunstwerken ter bescherming van het achterliggende gebied tegen het water, en zijn fysiek, esthetisch en
historisch onlosmakelijk met elkaar verbonden;

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis (a)…vanwege de opvallende vormgeving en de situering in de Hollandsche IJssel is sprake van hoge
van het object voor het aanzien van zijn beeldbepalende waarde als onderdeel van het rivierlandschap. De stormvloedkering is een belangrijke
omgeving;
onderdeel van het panorama.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

222 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex (a)… als onderdeel van een serie kunstwerken in zuidwest Nederland ter bestrijding watersnood in het
wegens de hoogwaardige kwaliteit van door de overheid aangewezen Deltagebied
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het complex kunstwerken is gaaf bewaard gebleven; in opzet, constructietechniek en in
materiaalgebruik. Dit geldt zowel voor het totaal van het waterbouwkundige kunstwerk, als voor de
essentiele onderdelen van de heftorens met schuiven, schutsluis en brug, afzonderlijk. Ondanks
aanpassingen, is ook de integriteit van de constructie van de vaste en beweegbare brug behouden. De
technische inrichting in de heftorens en het bijzondere bascule-mechaniek van de brug, zijn in hun
essentie bewaard gebleven.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Het vormt een uniek onderdeel in het goed herkenbaar gebleven rivierlandschap, gekenmerkt door (lint)
bebouwing langs dijken en riviergebonden industrie. Juist het behoud van de visuele en historische
betekenis van economie en landschap waren reden voor om te kiezen voor beweegbare afsluiting in
plaats van een permanente.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Vanwege functie, geschiedenis en pionierswaarde vertegenwoordigt de stormvloedkering een hoge
zeldzaamheidswaarde;

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

Geen waarde exterieur

- Interieur

Geen waarde interieur

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.
De opening van de stormvloedkering op in oktober 1958 was vanwege de verbinding met de
watersnoodramp een belangrijke nationale gebeurtenis en werd breed uitgemeten in de pers, waarbij
ook de mijlpaal van de oeververbinding naar de Krimpenerwaard werd benadrukt. Het complex was toen
echter nog niet compleet.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 223

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Weg- en waterbouwkundige werken; waterkering;
Stormvloedkering met sluis en verkeersbrug

Typologie

Stormvloedkering; schutsluis; verkeersbrug (basculebrug met vakwerkliggerbrug)

Huidige functie (met jaartal)

Stormvloedkering (sinds 1958); Schutsluis (1958); verkeersbrug met voetgangers en fietsersgedeelte
(1958)

Naam object

(1) Stormvloedkering Hollandse IJssel; (2) Algerakering; Algerasluis; Algerabrug.
De onderdelen van de waterkering zijn bij de opening in 1958 genoemd naar de toenmalige Minister van
Verkeer en Waterstaat J. Algera, die met de uitvoering van de Deltawerken was belast en even tevoren
was afgetreden;

Bouwtijd (ook de planfase)

18 januari 1954 (start werkzaamheden en voorbereidende werkzaamheden terrein); 1954-1958 (bouw van
schutsluis, heftorens, brug, plaatsing schuif zeezijde);
22 oktober 1958 (in gebruikneming vaste oeververbinding); 1976 (plaatsing tweede stormvloedschuif,
volgens aangepast ontwerp);

Architect(en)/ontwerper(s)

H.G. Kroon (Rijkswaterstaat); J. A.G. (Job) van der Steur (Rijkswaterstaat);
In 1956 werd binnen Rijkswaterstaat de Deltadienst ingericht, die optrad als ontwerper, aanbesteder en
toezichthouder.

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Het Rijk in het kader van de Deltawet.

Exterieur

Complex kunstwerken ter bescherming van polders tegen overstromig bij zeer hoge waterstanden,
bestaande uit een beweegbare rivierafsluiting van twee achter elkaar gelegen stalen schuiven aan
betonnen heftorens, een schutssluis en een verkeersbrug over de rivier.
De stormvloedkering versmalt de Hollandse IJssel tot een tachtig meter brede doorvaart. Gekozen werd
voor een dubbele kering, waarbij de riviermond geheel afsluitbaar is met twee stalen schuiven en een
ten westen gelegen, parallel aangelegde schutsluis. De stormvloedkering is als een dubbele kering; extra
sterk gemaakt voor de zekerheid (wat weer een kenmerk is voor de bouwtijd).
De kering bestaat uit wwee stel betonnen heftorens, van elk 45 meter hoog waartussen stalen schuiven
hangen van elk ca. 82 meter breed en 11,50 meter hoog. De metalen schuiven worden in neergelaten
toestand ondersteund door twee betonnen drempels op de bodem van de rivier.
De naast de stormvloedkering gelegen schutsluis, dient ten eerste om het scheepvaartverkeer te laten
passeren wanneer de stormvloedkering gesloten is en ten tweede om schepen door te laten die te hoog
zijn om onder de schuiven door te varen. De betonnen sluis met een breedte van 24 meter heeft 5 stel
sluisdeuren. Behalve de gebruikelijke eb- en vloeddeuren voor het schutten nog een extra stel
stormvloeddeuren in het benedenhoofd.

224 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Exterieur

Naast de zuidelijke stormvloedschuif ligt over de werken een verkeersbrug, bestaande uit een vast
gedeelte ter plaatse van de kering en over de sluiskolk een beweegbaar gedeelte voor het doorlaten van
scheepvaartverkeer. Het rijdek van de vaste brug heeft een lengte van 82,2 meter en is 19,4 meter breed.
De aanbrug van de vaste brug bevindt zich aan de Ijsseldijk in Krimpen aan den IJssel, terwijl zich over de
Ketensedijk aan de Capelse zijde, een viaduct bevindt.
Het complex in de rivier omvat ook beide oevers, waarbij aan beide zijde een terrein is afgescheiden voor
dienstgebouwen, onder andere het kantoor van rijkswaterstaat uit de bouwtijd van het complex. Deze
dienstgebouwen vallen niet onder de bescherming van rijkswege. De gebouwen op het grondgebied van
Capellen aan den IJssel zijn op basis van de gemeentelijke erfgoedverdening als gemeentelijk monument
beschermd.

gebouw, constructietechniek

De gebruikte materialen zijn hoofdzakelijk beton (heftorens, schutsluis, brugdelen) en staal (schuiven en
sluisdeuren, brugdelen).
De schuiven van de heftorens zijn samengesteld uit segmenten van elk 10 x 6 meter. De constructie is
verstijfd met langsliggers en dwarsdragers en wordt aan de achterkant gesteund door twee horizontaal
verlopende bogen om de overdracht van de waterdruk over te dragen op de torens. De in 1957
geplaatste schuif kan uitsluitend op en neer bewogen worden op de kentering van eb naar vloed of
omgekeerd. Bij de in 1976 geplaatste schuif zijn technische verbeteringen toegepast, zodat deze ook bij
stromend water kan worden bewogen.
Ook het ontwerp van de verkeersbrug kenmerkt zich door bijzondere constructies. De basculebrug is als
eerste in Nederland uitgevoerd met een schelpconstructie. De vaste brug is de eerste vakwerliggerbrug
in Nederland met een stalen rijdek.

Interieur (indeling)
interieur, techniek en materialen

Bedieningsmechanismen van schuiven in de heftorens nog aanwezig, evenals het mechanisme in de
basculekelder.

Stedenbouwkundige ligging,

Het complex is gelegen in de benedenmond van de Hollandse IJssel tussen Krimpen aan den IJssel en
Capelle aan den IJssel.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De civiele werken maken onderdeel van een goed van de omgeving te onderscheiden terrein van
Rijkswaterstaat, dat begrensd wordt door een hekwerk en zich verder onderscheid door toepassing van
groene grasvlakken en functionele verhardingen. De verkeerbrug is een cruciaal onderdeel in de
provinciale weg.
Het complex bezit vanwege de situering en de bijzondere vorm van heftorens en constructie van de
verkeersbrug, een hoge beeldbepalende waarde en fungeert als ‘landmark’ in de omgeving.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 225

Geschiedenis

Het complex met civiele werken in de Hollandse IJssel is het eerste grote kunstwerk van de Nederlandse
Deltawerken, die naar aanleiding van de Watersnoodramp van 1 februari 1953 in hoog tempo werden
gebouwd om zuidwest Nederland te beschermen tegen hoog water. Bij de watersnood ten gevolge van
dijkdoorbraken door een noordwesterstorm in combinatie met springtij, een ramp van internationale
betekenis, vielen veel slachtoffers te betreuren en werd grote schade aangebracht in Zeeland, delen van
Noord-Brabant en Zuid-Holland, maar ook in België en Engeland. Vanaf de jaren vijftig was de strijd
tegen het water een van de grote investeringsgebieden van de Nederlandse overheid. De planvorming
en uitvoering van een rivierafsluiting bij Krimpen en Capelle aan den IJssel, waarvoor al langer plannen
bestonden - vanwege de lage ligging van het gebied en vanwege de hoge bevolkingsdichtheid - kwam
ten gevolge van de ramp in een stroomversnelling. Gekozen werd voor een beweegbare
stormvloedkering om in de toekomst hoge waterstanden te kunnen weren zonder een permanente
belemmering te vormen voor de scheepvaart.
Bij de opening van de verkeerbrug en de stormvloedkering in 1958, was de stormvloedkering nog niet
voltooid. De tweede schuif werd halverwege de jaren zeventig geplaatst, volgens een aangepast ontwerp
zodat de schuif ook bij stromend water kan worden gesloten.
De stormvloedkering in de Hollandse IJssel werd gecombineerd met een eerste vaste oeververbinding
over de Hollandsche IJssel met met de Krimpenerwaard. Hiervoor werden al sinds 1927 plannen
gemaakt, die vanwege een lagere prioriteitstelling niet tot uitvoering leidden.

Relevante wijzigingen

1988 (verbreding brug in verband met het sterk toegenomen verkeer); 1990/1995 (vernieuwing en sloop
sluis- en burgwachtershuis tot aan de onderbouw; bouw van nieuw bedieningsgebouw op de westelijke
oever); 2009 (renovatie brug); onbekend tijstip (vernieuwen houten brugdek en wijzigen kleurstelling
hekwerken en trappen van het gehele complex)

Bezocht

D.Takens, 6 november 2012; globaal bekeken vanaf noordwestelijke oever; exterieur en basculekelder
inwendig (ook tijdens werkend mechaniek);

226 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Omschrijving van het complex voor de gemeentelijke monumentenlijst, Capelle aan den IJssel.

Nr. 2

Bosma, ‘De kunstwerken van Rijkswaterstaat’, in: Schot, Lintsen, Rip en De la Bruhèze (red.), Techniek in
Nederland in de twintigste eeuw, Deel 1, p. 80-87.

Nr. 3

Ronald Stenvert, Chris Kolman, Saskia van Ginkel-Meester, Elisabeth Stades-Vischer, Sabine Broekhoven en
Ronald Rommes, Monumenten in Nederland. Zuid-Holland, Zeist /Zwolle 2004, 68-69.

Nr. 4

‘De Algerabrug en stormvloedkering bij Krimpen aan den Ijssel’, in: Catharina L. van Groningen, Geïllustreerde
beschrijvingDe Krimpenerwaard, Zwolle/Zeist 1996, 99-100

Nr. 5

Kiemeneij-Hommes, M., ‘De totstandkoming van de Algerabrug te Krimpen aan den IJssel’, H.E.K., 13 (1988), 1,
1-23

Nr. 6

H.J. Stuvel, Grendel van Holland, Rotterdam 1961, 48-62.

Nr. 7

C.J.M. Schuyt en Ed Taverne, 1950. Welvaart in zwart-wit, Den Haag 2000, 149
Over de heroïsche uitstraling en technische originaliteit van de Deltawerken:
“Terwijl in de meeste andere technische domeinen Nederland veelal een adoptie- en diffusieland is van
uitheemse technische vindingen, hebben Nederlanders van oudsher een fundamentele bijdrage geleverd aan de
mondiale ontwikkeling van waterstaatkundige middelen als windmolens, vijzels, dijken, keringen, dammen,
stuwen en sluizen. De Deltawerken spannen in dat opzicht de kroon, door de ongekende schaal en beheersing
van technische problemen en door de navenante mobilisatie van kennis, materieel en logistieke coördinatie.”
(p.149)

Nr. 8

Bruggenboek

Nr. 9

Marieke Kuipers (red.), Toonbeelden van de Wederopbouw. Architectuur, stedenbouw en landinrichting van
herrijzend Nederland, Zeist/Zwolle 2002, @.

Nr. 10

Polytechnisch Tijdschrift Bouwkunde, @ (1961) @, 5116, 5596, 5956.

Nr. 11

‘Deltwawerken online’(www.deltawerken.com)

Nr. 12

‘Stormvloedkering Hollandsche IJssel in gebruik. Ter bescherming van enkele miljoenen mensen’, Nieuwsblad
van het Noorden, 22 oktober 1958, @.

Nr. 13

‘Stormvloedkering Hollandse IJssel’, op website Architectuurgids.nl/architectureguide.nl (bezocht op 15-03-12)

Nr. 14

G. P. van de Ven en F. H. J. van Aesch, Mensen in een waard vol wind en water: geschiedenis van de
waterhuishouding in de Krimpenerwaard, Hilversum 2004, @

Nr. 15

A. Bosch, W. van der Ham, E. Berkers, H. Lintsen, Twee eeuwen Rijkswaterstaat 1798-1998, Zaltbommel 1998.

Nr. 16

Hilde de Haan, Ids Haagsma, ‘De Deltawerken : techniek, politiek, achtergronden, ….1984, o.a. 84-85

Nr. 17

‘Schuif aangebracht in stormvloedkering’, De Waarheid, 6 november 1976, 3.
(Foto met onderschrift ter gelegenheid van de plaatsing van de tweede schuif in 1976. Foto met in de voorgrond
de Algerabrug met twee jongens en een brommer)

Nr. 18

http://www.bunkerbeheer.nl/index.php/stormvloederking-de-hollandsche-ijssel
website van de stichting Bunkerbeheer met webpagina over de atoombunker bij de Stormvloedkering aan de
zijde van Krimpen aan den IJssel.

Nr. 19

Bewegend beeld (I-phone) van bascule in werking op 6-11-12 (R.ten Kate, gemeente Capelle aan den IJssel)
(Bestand opvragen)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 227

228 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Dreischor
Pasveersloot

Register
Provincie

Zeeland

Gemeente

Schouwen-Duiveland

Plaats

Dreischor

Straat/huisnummer

Welleweg 32

Postcode

4315 PG

Kadastrale aanduiding

BROUWERSHAVEN L 632

Aanduiding of korte omschrijving

Oxidatiesloot voor afvalwaterzuivering met pompinstallatie, rotor en bedieningsgebouw

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 229

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

De Pasveersloot is een belangrijk industrieel monument. Het principe van de oxidatiesloot is de aanzet
geweest tot een belangrijke nieuwe ontwikkeling op het gebied van de afvalwaterzuivering en daarmee
een mijlpaal op milieugebied. Nu alle processen in één bak konden plaatsvinden konden de bouwkosten,
die juist in die jaren sterk stegen, beperkt blijven.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Het concept van de Pasveersloot bleef niet beperkt tot kleine installaties in Nederland, maar leidde tot
internationale bekendheid.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het concept vond op grote schaal navolging. Daardoor werd zijn naam van Pasveer verbonden aan alle
waterzuiveringssystemen van dit type.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het complex is volledig behouden gebleven en kan in principe nog steeds functioneren.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Er hebben geen wijzigingen plaatsgevonden. Daardoor is de functie nog volledig herkenbaar.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Hoewel niet de oudste in zijn soort, is de Pasveersloot van Dreischor is de enige oxidatiesloot in ons land
die volledig en ongeschonden bewaard is gebleven.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

De Nederlandse uitvinding van de oxidatiesloot vond wereldwijd navolging. Nog altijd is de
internationale belangstelling voor dit object groot met, name vanuit ontwikkelingslanden.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Oxidatiesloot voor afvalwaterzuivering met pompinstallatie, rotor en bedieningsgebouw

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Waterzuivering

Huidige functie (met jaartal)

Waterzuivering (2012)

Naam object

Pasveersloot

230 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Stijl/stroming

n.v.t.

Bouwtijd (ook de planfase)

1960

Architect(en)/ontwerper(s)

Pasveer, Dr. Ir. A.

Opdrachtgever

Rijkswaterstaat

Exterieur

De installatie is in feite heel eenvoudig en bestaat uit een langwerpige rondgaande sloot. De sloot is
voorzien van een rotor met daarnaast een kast met aandrijfmechanisme om zuurstof in het water te
brengen en om stroming in de sloot te krijgen.

gebouw, constructietechniek

Het afvalwater wordt via de riolering naar de installatie gebracht via een pomp. Daarna komt het in het
circuit om gezuiverd te worden. De machinaal aangedreven rotor brengt zuurstof in het water en zorgt
voor de voortstuwing. De ingebrachte zuurstof komt beschikbaar voor de bacteriën, die de
voedingsstoffen in het water kunnen afbreken. Het water blijft 2 à 3 dagen in het circuit om gezuiverd te
worden. Op regelmatige tijden wordt de rotor stilgezet zodat de bacteriën kunnen bezinken. Het
gezuiverde water kan dan op de naastliggende waterloop worden afgelaten. Het slib wordt vervolgens
uit het circuit gehaald en kan dan op het naastgelegen droogbed worden gedroogd.
De slootkanten zijn bekleed met natuursteen (zgn. kinderkopjes).

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

De Pasveersloot is gelegen ten noorden van de dorpskern van Dreischor tussen de Welleweg en een
daaraan min of meer parallel lopende poldervaart.

De Pasveersloot ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Geschiedenis

Na de Tweede Wereldoorlog wilde men voortaan niet langer afvalwater uit bewoningsgebieden
rechtstreeks lozen op het oppervlaktewater. De technieken die men daar eerst voor gebruikte konden
alleen de bezinkende delen uit het afvalwater halen, waardoor de vervuiling met onf. 30 procent werd
gereduceerd. Na een onderzoek van dr. ir. A. Pasveer (TNO-Delft) werd in 1953 begonnen met de aanleg
van oxidatiesloten (de zgn. Pasveersloten), die tegen relatief geringe kosten de vervuiling met ca, 70
procent konden reduceren.
De Pasveersloot in Dreischor heeft ruim 40 jaar dienst gedaan om het afval water van Dreischor te
zuiveren. Wegens de beperkte capaciteit is de sloot uiteindelijk in 2001 buiten bedrijf gesteld. Na een
grondige renovatie door de Stichting Beschermd Erfgoed Schouwen-Duiveland is de Pasveersloot in
2003 als monument overgenomen door Het Streek- en Landbouwmuseum Goemanszorg. Tegenwoordig
zuivert de rioolwaterzuivering bij Kerkwerve het water van Dreischor.

Relevante wijzigingen

Geen

Bezocht

J. von Santen, J. van Rooijen (18 september 2012)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 231

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Lohuizen, K. van, Van beerput tot oxidatiesloot, RWS RIZA, rapport 2006.011, Lelystad, 2006 pag.
303-306

Nr. 2

Groeneveld, Ir. N., Afvalwater, industrieel erfgoed van de zuivering van afvalwater in Nederland, Zeist,
Stichting Industrieel Erfgoed, 1994, pag. 33

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1 en 2

232 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Emmeloord
Poldertoren

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0171100000012589

Provincie

Flevoland

Gemeente

Noordoostpolder

Plaats

Emmeloord

Straat/huisnummer

De Deel 25

Postcode

8302 EK

Kadastrale aanduiding

NOORDOOSTPOLDER AZ 742

Aanduiding of korte omschrijving

Poldertoren. Combinatie van watertoren, klokkentoren en uitkijktoren.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 233

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Binnen het ontwerp van de Noordoostpolder en van Emmeloord als centrumplaats kan de Poldertoren
worden beschouwd als het middelpunt van het totale ontwerp van de polder.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De toren is harmonieus en fraai van verhoudingen. De afzonderlijke onderdelen van de toren vormen
ondanks hun verscheidenheid een duidelijke eenheid. Het silhouet is eenvoudig en toch boeiend, wat
mede wordt veroorzaakt doordat de toren naar boven toe 60 cm. smaller wordt.

wegens het bijzondere
Vanwege de toepassing van gewapend beton en het gebruik van baksteen.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Met het uiterlijk van een watertoren omvatte de Poldertoren ook een carillon, uurwerk en een
uitkijkplatform.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De Poldertoren symboliseert de eenheid van de poldergemeenschap en is het belangrijkste landmark in
de polder.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

De Poldertoren markeert letterlijk en figuurlijk het hart van de Noordoostpolder en is ontworpen als
eindpunt van veel zichtlijnen.
De Poldertoren is gelegen in een hoek van De Deel, het centrale plein van Emmeloord, waar ook de
wekelijkse markt gehouden werd. Letterlijk in het centrum van de poldersamenleving.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Hoewel de Poldertoren is herbestemd tot kantoren, restaurant en een winkel, heeft deze zijn
of herkenbaarheid van ex- en/of
oorspronkelijke karakter als markeerpunt behouden.
interieur;
in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De toren is het centrale punt van het nog goed herkenbare stedenbouwkundige ontwerp van
Emmeloord.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

De combinatie van verschillende functies (water-, uitkijk- en klokkentoren) is uniek. Dat geldt ook voor
de combinatie van symboliek (eenheid, herkenbaarheid en zichtbaarheid) en functionalisme.

234 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

uitzonderlijk belang van het object/
Als hoogste watertoren van Nederland (65,30 meter).
complex wegens relatieve zeldzaamheid De Poldertoren kreeg met de oplevering eind jaren vijftig het grootste klokkenspel van Nederland.
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Boerderij, molen, bedrijf

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Watertoren

Huidige functie (met jaartal)

Multifunctioneel gebouw (vvv, dependance museum, restaurant, trouwzaal en uitkijktoren)

Naam object

Poldertoren

Stijl/stroming

Traditionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1950-1959, start bouw 12 juni 1957, in gebruik genomen op 20 juni 1959.

Architect(en)/ontwerper(s)

H. van Gent, J.W.H.C. Pot

Uitvoerder (aannemer e.d.)

H. Fokkens Naarden N.V. te Velp
Nederlandse Klokkengieterij B. Eijsbouts NV Asten (uurwerk, carillon en windwijzer)
P.J. de Gruyter Zwollerkerspel (betonconstructie)

Opdrachtgever

Waterleiding Maatschappij ‘Overijssel’

Exterieur

De toren is achthoekig en is in totaal 65,3 meter hoog (70, 5 meter incl. windvaan). Daarmee is het een
van de hoogste watertorens in Nederland. Het bezoekers zit op 43,4 meter hoogte. De breedte van de
poldertoren is aan de voet 14 meter en op het bezoekersplatform 13,4 meter.
Verder is de toren voorzien van een uitzichtplateau in de opengewerkte lantaarn met tentdak en carillon.
De vergulde windvaan heeft de vorm van een koggeschip.
Vier zijden van de poldertoren zijn voorzien van een wijzerplaat. De cijfers en wijzers zijn verguld.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 235

gebouw, constructietechniek

De toren heeft een bekleding van geelgrijze baksteen rond een skelet van gewapend beton. De
metselwerkschil draagt alleen zichzelf en speelt slechts een beperkte rol in de stabiliteit. In de toren is
verwerkt: 1220 m3 beton, 185 ton wapeningsstaal, 600.000 bakstenen, 624 ton cement en 7200
draineerbuizen.
De grote toegangs- en lichtpuien op de begane grond zijn van aluminium. De (smalle) lichtopeningen
bestaan uit diep geplaatste betonramen met roeden van aluminium.
Om vorstschade te voorkomen is in de buitenste steenmuur tegen de waterdichte pleisterlaag aan vijf
van de acht zijden van de toren een verticale drainage ingemetseld, om een snelle droging van het
buitenmetselwerk te bevorderen. Deze bestaat uit speciaal vervaardigde buisjes van poreus beton met
een dikte van 5 cm. De bochtstukken zijn van gres.
Het piramidedak rust op een houten dakconstructie en is met koperen platen bekleed. De toren is 63,5 m
hoog. De basis van de Poldertoren heeft een doorsnede van 14 m. Bovenop de toren staat een 5 m. hoge
windwijzer.

Interieur (indeling)

De toren had oorspronkelijk zes verdiepingen. Op de derde t/m de vijfde verdieping bevonden zich drie
waterreservoirs. In de voet van de toren bevond zich eveneens een waterreservoir.
De zesde verdieping werd gevormd door het uitkijkplatform, waarboven het carillon. De toren heeft een
trap met 243 treden. Een lift voert van de begane grond naar het platvorm dat op 43,4 m. hoogte ligt.
In de toren hangt het (destijds) grootste klokkenspel van Nederland. Een actie onder de bevolking
leverde 48 klokken op. De grootste klok weegt 2382 kg en doet tevens dienst als luidklok. Op 20 juli 1959
werd het carillon officieel overgedragen aan de toenmalige minister van Verkeer en Waterstaat
Het Openbaar Lichaam ‘de Noordoostelijke Polder’ (de voorloper van de gemeente Noordoostpolder)
stelde het uurwerk beschikbaar. Dit uurwerk is thans verbonden net de wereldatoomklok in Zurich. Deze
klok zendt een signaal naar een zogenaamde telebox in de toren, die dit signaal vervolgens doorgeeft
aan het uurwerk in de toren.

interieur, techniek en materialen

Het interieur van de toren bevat voor de opslag van water drie betonnen vlakbodemreservoirs, in de
vorm cilinders met een inwendige diameter van 8,7 meter. De reservoirs worden gedragen door
achtkolommen van 1,1 x 0,7 meter onder de rand, een achthoekige kolom van 1,2 meter in het midden en
een ringbalk van 1 m. hoog.
De drie hoogreservoirs hebben een inhoud van 425 m³ Het laagreservoir een inhoud van 575 m³.
Daarmee was de totale wateropslagcapaciteit 1850 m3.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

n.v.t.

nr. 1

Carillion van 48 klokken (waaronder van ieder dorp 1 klok) met inscripties.

Materiaal/techniek

Brons

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de toren

Kunstenaar

Klokkengieterij Eijsbouts

Datering

1958-1959

Afmetingen

Cl (2382 kg)-d1-chromatisch-c5

236 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 2

Windvaan

Materiaal/techniek

Brons

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Bekroning van de toren.

Kunstenaar

Gieterij Eijsbouts

Voorstelling

Een Koggeschip

nr. 3

Uurwerk met 4 wijzerplaten

Materiaal/techniek

Vergulde cijfers en wijzers

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Aan 4 gevelvlakken

Kunstenaar

Gieterij Eijsbouts

Opdrachtgever

Het openbaar lichaam ‘de Noordoostelijke Polder’ (voorloper gemeente)

nr. 4

Speeldoosje: Figurenomloop

Voorstelling

Om het hele en het halve uur komen de figuren (een mammoet, een oermens, een koggeschip, een
pionier, een maaidorser en een fabriek) naar buiten.

Datering

Op 9 september 1992, ter gelegenheid van 50 jaar NOP

Groen erfgoed:

n.v.t.

beplanting

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie
ondergrond

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

De Poldertoren is gelegen aan de zuid-westzijde van De Deel, het centrale plein van de kern Emmeloord,
en is het middelpunt van de gehele Noordoostpolder.

De toren staat voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 237

Geschiedenis

Al tijdens het ontwikkelen van de Noordoostpolder besloot men dat in het hart van de polder op het
centrale plein in Emmeloord een hoge toren zou moeten komen te staan. Deze toren zou moeten
fungeren als een baken, dat van ver af zichtbaar zou moeten zijn en moest als symbool dienen voor de
eenheid van de polder. Het mocht geen kerktoren worden, want geen van de kerken mocht over de
anderen domineren. Omdat voor de watervoorziening van de polder een watertoren noodzakelijk was is
er uiteindelijk voor gekozen om de watertoren deze functie te geven.
In december 1950 schreef de Waterleidingmaatschappij ‘Overijssel’ een prijsvraag uit voor het ontwerp
hiervan. De opgave bestond uit het ontwerpen van een watertoren, die die symboolfunctie moest
kunnen vervullen. Daarom zou de toren behalve drie waterreservoirs ook een uitzichtplateau en ruimte
voor een carillon moeten krijgen. Uit de drie bekroonde ontwerpen van M. Duintjer, H Mieras en B. van
Kasteel en van H. van Gent werd uiteindelijk het traditionalistische ontwerp ‘Utilis’ van H. van Gent
geselecteerd. De jury had echter wel twijfels of de ontwerper in staat was alle met dit ontwerp
samenhangende problemen m.b.t. detaillering en materiaalgebruik op te lossen. Kennelijk was Van Gent
zich hiervan ook bewust. Daarom werd voor de realisering van het ontwerp ook J.W.H.C. Pot van bureau
Pot-Keegstra aangetrokken. Op 12 juni 1957 werd met de bouw begonnen en op 20 juni 1959 is de toren
officieel in gebruik genomen.
Inmiddels heeft de Poldertoren, evenals de meeste watertorens, zijn functie verloren. De gemeente
Noordoostpolder heeft in 2005 de toren overgenomen van waterleidingbedrijf Vitens. Na een renovatie
in 2008 en 2009 heeft de toren een nieuwe bestemming gekregen.

Relevante wijzigingen

In 1992 werd de toren voorzien van een figurenomloop, die om het hele en halve uur naar buiten komt.
De figurenomloop bestaat uit een mammoet, een oermens, een koggeschip, een pionier, een maaidorser
en een fabriek.
Bij de renovatie in 2008 moest voor de nieuwe bestemming voldoende vloeroppervlak worden
gecreëerd, maar ook moest meer daglicht worden toegelaten. Daarvoor zijn in de onder – en bovenbouw
extra vloeren gemaakt. Op plekken met te weinig daglicht zijn de functies ondergebracht die geen
daglicht nodig hebben, zoals installaties. De bestaande verdiepinghoogte is gehalveerd van 8 naar 4
meter, zodat het aantal verdiepingen werd verdubbeld. Omdat de meeste ramen in het bovenste deel
zitten, ter hoogte van de voormalige reservoirs, is daar het restaurant gemaakt De waterreservoirs zijn
gehandhaafd, maar om voldoende licht in de betonnen cilinders te krijgen zijn grote gaten in de schil
hiervan aangebracht.
Op de onderste vier verdiepingen bevinden zich nu het VVV en een museum. In de kelder is een
expositieruimte. Op de 5e t/m de 8e verdieping zijn technische en sanitaire ruimtes ondergebracht. Op
9e en 10e verdieping bevindt zich een restaurant, op de 11e een trouwzaal en de 12e verdieping wordt
gevormd door het platform. (nov. 2012)

Bezocht

G.W. Eshuis (7-11-2012)

238 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Eck A.D. van, Poldertoren te Emmeloord, in: Bouw; 14 (1959) p. 712-717

Nr. 2

Ideeënprijsvraag voor een poldertoren te Emmeloord (N.O.P) In; Forum; (1952) p. 60-66

Nr. 3

P. Korthagen, M. Moerman en P. Peters, Hergebruik watertorens: maximaal gebruik van bestaande
draagkracht; in: Cement; (2009) nr. 4, p. 30-33

Nr. 4

www.flevolanderfgoed.nl

Nr. 5

www.emmeloord.info

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1 t/m 5.

Interviews bewoners, gebruikers

H. Cnossen, Gemeente Noordoostpolder

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 239

240 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Enschede
Purfina Tankstation

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0153100000261382

Provincie

Overijssel

Gemeente

Enschede

Plaats

Glanerbrug

Straat/huisnummer

Gronausestraat 1317

Postcode

7534 AK

Kadastrale aanduiding

Lonneker E 8381

Aanduiding of korte omschrijving

Benzinestation met pompeiland, woning en reclamezuil

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 241

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het object is van algemeen belang wegens de betekenis voor de geschiedenis van de mobiliteit, meer in
het bijzonder het gemotoriseerde verkeer dat na de Tweede Wereldoorlog als gevolg van de groeiende
welvaart sterk toenam.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het object is een bijzonder exponent van een technische ontwikkeling, meer in het bijzonder van de
opkomst en opmars van het gemotoriseerde verkeer dat met name in de periode na de Tweede
Wereldoorlog een ongekende intensiteit en omvang kreeg.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Het object heeft een opvallende en onorthodoxe vormgeving en is geïnspireerd op de architectuur van
Amerikaanse benzinestations. Het object is in zijn verschijningsvorm voor Nederlandse begrippen
uitzonderlijk en zeldzaam.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het object vertegenwoordigt belangrijke architectuurhistorische waarde.
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

In het oeuvre van architect Sybold van Ravesteyn (1889-1983) is het object een van de weinige bewaard
gebleven benzinestations: van de circa 25 benzinestations die Van Ravesteyn tussen 1935 en 1963
ontwierp, bleef amper een handjevol behouden. “Glanerbrug” behoort tot de finale proeven van de
architect die in het bouwjaar 1961 de respectabele leeftijd van 72 jaar bereikte.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het object heeft een opvallende verschijningsvorm die nauw met de functie samenhangt: het object trekt
de aandacht van de weggebruiker door de markante hoofdvorm, de lijnvoering, het roadsign, de
bewimpeling, de kleurwerking en draagt zodoende bij aan de overweging tot het al dan niet inlassen van
een reispauze voor brandstof-inname en/of verversingen. Het benzinestation lijkt zichzelf in formaat te
willen overtreffen en springt de reiziger zó geestdriftig tegemoet, dat het inlassen van een pauze vrijwel
onontkoombaar wordt.

wegens het bijzondere
Het object is deels opgetrokken in gewapend beton, een bouwmateriaal dat Van Ravesteyn ook in
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of andere gebouwen toepaste en waarin hij als zeer deskundig gold.
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het object fungeert als blikvanger en vervult een rol als identificerend bouwwerk met grote
van het object voor het aanzien van zijn herkenningswaarde.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het object is uit- en inwendig gaaf en herkenbaar behouden gebleven.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het object bezit een zekere constructieve, materiële, technische gaafheid.

242 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het object vervult in vrijwel ongewijzigde vorm nog steeds de functie van benzinestation en de specifieke
architectonische identiteit heeft niets aan zeggingskracht ingeboet, met dien verstande dat ten westen
van het roadsign een gebouw is opgetrokken dat door zijn formaat en plaatsing in visuele zin afbreuk
doet aan de wervende uitwerking van het roadsign.

wegens de waardevolle accumulatie van Van Ravesteyn ontwierp het object maar maakte daarbij gebruik van een reeds ter plaatse bestaand
belangwekkende historische bouw- en/ bouwwerk zijnde een winkelpand met hulppostkantoor (1920) dat 12 jaar later werd verbouwd tot
of gebruiksfasen;
woning voor een huisarts met praktijk (1932). Van Ravesteyns verbouwing tot benzinestation met woning
kwam in 1961 tot stand en is in architectonisch opzicht dominant.
(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Het object is gaaf en herkenbaar; de elementen bestaande uit pompeiland, roadsign en loge/woonhuis
zijn goed herkenbaar en vormen één compositorisch geheel

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De relatie tussen het object en zijn omgeving is gaaf en past binnen de structuur van de langgerekte
nederzetting ter weerszijden van de Gronausestraat. Het object springt ten opzichte van de rooilijn terug
en biedt aldus ruimte aan komende en gaande klanten.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

In architectonisch opzicht bezit het object hoge zeldzaamheidswaarde. Uit de naoorlogse periode, toen
het automobilisme langzaam maar zeker tot ontwikkeling kwam, zijn nauwelijks kleinschalige
benzinestations bewaard gebleven. Tijdens het MSP is slechts een beperkt aantal vooroorlogse
benzinestations wettelijk beschermd (w.o. in Nijmegen, ’s-Hertogenbosch, Vught). In typologische optiek
springt “Glanerbrug” eruit vanwege de opvallende en expressieve architectonische vormgeving. Het
object lijkt zichzelf in formaat te willen overtreffen en springt de passant zó geestdriftig tegemoet, dat
het inlassen van een stop vrijwel onvermijdbaar lijkt.

uitzonderlijk belang van het object/
complex wegens relatieve zeldzaamheid
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Het object te Glanerbrug heeft zeldzaamheidswaarde als klein benzinestation uit de periode van de
Wederopbouw (1961). Het object bleef behouden, doorstond ontwikkelingen als invoering van ongelode
benzine, toename van gemotoriseerd verkeer, veranderde milieu-eisen, wisselende eigenaars/
aardoliemaatschappijen en aangepaste voorzieningen ten aanzien van de veiligheid van de exploitant en
het comfort van de klant en vervult desondanks nog steeds zijn oorspronkelijke functie.

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

Het tegen de achterzijde van het benzinestation gebouwde volume (Heldersplein 3) vertegenwoordigt
geen monumentale waarde.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Handel, kantoren, opslag,

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Tankstation (benzinestation).

Huidige functie (met jaartal)

Tankstation (benzinestation) sinds 1961.

Stijl/stroming

Functionalisme.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 243

Bouwtijd (ook de planfase)

Planfase: 1958-1960. Vergunningverlening op 3 januari 1961. Van Ravesteyn ontwierp het object, maar
maakte daarbij gebruik van een reeds ter plaatse bestaand bouwwerk, zijnde een winkelpand met
hulppostkantoor (1920) dat 12 jaar later werd verbouwd tot woning voor een huisarts met praktijk (1932).
Van Ravesteyns verbouwing tot benzinestation met woning kwam in 1961 tot stand en is in
architectonisch opzicht dominant. In 1968 vond verbouwing in het woonhuisgedeelte plaats. Het
benzinestation wijzigde op details. De verbouwing was een opdracht van Fina Nederland en kostte
46.500 gulden; Van Ravesteyn.was in 1968 niet (meer) betrokken.

Architect(en)/ontwerper(s)

Ir. Sybold van Ravesteijn (1889-1983).

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Bouwbureau Van Hal, architecten NIVA te Borne en Delden.

Opdrachtgever

N.V. Mafina.

Exterieur

Van Ravesteyns ontwerp bestaat uit een combinatie van benzinestation met woning, een pompeiland en
een roadsign (of reclamezuil). Het benzinestation met woning telt één bouwlaag en is plat gedekt. De
plattegrond van het benzinestation heeft de vorm van een rechthoek en is aan de linkerzijde (=west)
uitgebouwd met een magazijn. Aan deze zijde is de voorgevel van het benzinestation verlengd en als
schermgevel uitgevoerd die is voorzien van een haakse knik. Terzijde (even verder westwaarts) staat het
roadsign, bedoeld als “eye-catcher”. Komend vanaf de Duitse grens wordt het oog van de weggebruiker
getroffen door zes hoge, pal naast elkaar gemetselde identieke bakstenen pijlers. De sokkel is met
lichtblauwe tegeltjes bekleed, een houten latei dekt de pijlers af en vormt het voetstuk voor de
merknaam van de aardoliemaatschappij in reuzenformaat. Het pompeneiland ligt ten zuiden van de
loge. Van Ravesteyn hechtte veel belang aan het silhouet van gebouwen, zo blijkt uit een lezing die voor
de Kring Utrecht van de BNA hield.
Tegen de achterzijde van het benzinestation is een woonhuis gebouwd (Heldersplein 3). Dit woonhuis is
vanaf de Gronausestraat nauwelijks zichtbaar wegens de schermgevel van het benzinestation.
Heldersplein 3 bezit geen monumentale waarde. Naast het benzinestation zijn het pompeiland en het
roadsign essentieel voor de beleving, het begrip en de waardering van het object.

gebouw, constructietechniek

Fundering op staal: tot 80 cm onder het maaiveld, metselwerk van boerengrauw met trasraamklinkers
(twee versnijdingen). Vloer van beton, betegeld (wit en gemêleerd). Betegelde lichtblauwe plint ter
hoogte van vier lagen (dubbelhard gebakken). Gevels hardgrauw voor dragende muren, niet-dragende
binnenmuren in boerengrauw of poriso. Achterwand loge is betegeld (wit, dubbelhard gebakken).
Plafonds gestucadoord op steengaas. Lucht- en wasemkanalen zink. Witte sauslaag op de gevels.
Gevelbeëindiging bestaat uit lichtrode Groninger strengperssteen. Dak met vuren beschieting, bekleed
met twee lagen ruberoïd voorzien van fijn ingewalst grind.

Interieur (indeling)

De indeling van het interieur: loge voor de pompbediende, gang, toilet dames, toilet heren, magazijn,
woonkamer, badkamer, keuken, gang, toilet, twee slaapkamers.

interieur, techniek en materialen

Zie hiervoor.

Stedenbouwkundige ligging,

Het object staat aan een oude handelsweg tussen Nederland en Duitsland; deze locatie hangt nauw
samen met de functie: weggebruikers de gelegenheid bieden om brandstof in te nemen en hen over te
laten gaan verversingen te gebruiken. In de jaren waarin de reiziger bij de landsgrens wegens af te
wikkelen douane-formaliteiten werd opgehouden, kon aan de afstand van 350 meter tot het
benzinestation een commercieel-strategische betekenis worden toegekend waarbinnen de “stopping
power” effect zou sorteren. De hoogwaardige esthetiek van het object fungeert als katalysator van de
commerciële functie.De stopping power kwam en komt tot stand door de expressieve vorminggeving
van het benzinestation in combinatie met het roadsign en de bewimpeling. Het benzinestation springt
ten opzichte van de rooilijn sterk terug en biedt aldus ruimte aan komende en gaande klanten.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

244 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Het object staat niet op een AMK of beschermd archeologisch monument. Volgens de gemeentelijke
archeologische verwachtingskaart staat het wel op een terrein van middelhoge verwachting voor de
archeologie.

Relevante wijzigingen

Van Ravesteyn ontwierp in opdracht van N.V. Mafina het object maar maakte daarbij gebruik van een
reeds ter plaatse bestaand bouwwerk zijnde een winkelpand met hulppostkantoor (1920) dat 12 jaar later
werd verbouwd tot woning voor een huisarts met praktijk (1932). Van Ravesteyns verbouwing tot
benzinestation met woning kwam in 1961 tot stand en is in architectonisch opzicht dominant. In 1968
vond verbouwing in het woonhuisgedeelte plaats. Het benzinestation wijzigde op details. De
verbouwing was een opdracht van Fina Nederland en kostte 46.500 gulden; Van Ravesteyn.was in 1968
niet (meer) betrokken.
Groot onderhoud/partiële restauratie: 2009

Bezocht

Op 12 december 2012 door Michiel Verweij en Hans Groesgen, beiden RCE, in aanwezigheid van de heer
A. (Bert) Haer namens de gemeente Enschede.

Overige

Nog een opmerking over het roadsign. De bedoeling van zo’n object is even simpel als doeltreffend: het
dient een wervende invloed uit te oefenen, dat wil zeggen passanten tot een brandstofpauze over te
halen. De aardoliemaatschapijen spreken in dit verband over “stopping power” en houden naast de
uitwerking van deze kracht ook rekening met de bedenktijd die de aanrijdende automobilist nodig heeft
om te besluiten al dan niet te pauzeren of te tanken. In de jaren van grensformaliteiten had de stopping
power van het roadsign (nog) een bijzondere commerciële betekenis.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

S. van Ravesteyn, “De taal der architectuur” in: Bouwkundig Weekblad 68 (1950) p.304-307.

Nr. 2

Joop Segers, “Benzinestations: een geschiedenis van de benzinedistributie in Nederland” in: Industriële
archeologie (1984), nr. 13, p. 164-180.

Nr. 3

M.S. Verweij, “Glanerbrug, een benzinestation naar ontwerp van ir. S. van Ravesteyn” in: Jaarboek
monumentenzorg, Zwolle/Zeist 1999, p. 159-167.

Nr. 4

Meike Scharlemann en Jan-Derk Koudijs (onder redactie van Tjeerd Boersma), S. van Ravesteyn
(1889-1983): de meester van de gebogen lijn, Rotterdam, 2005.

Nr. 5

Omschrijving uit het gemeentelijke monumentenregister.

Nr. 6

Werkomschrijving Partiële restauratie AVIA Pompstation Glanerbrug projectnummer: 074-9 Datum:
oktober 2009. Stichting Behoud Kerkelijke Gebouwen in Overijssel-Flevoland, Vaassen.

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

-

Interviews bewoners, gebruikers

-

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 245

246 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Hagestein
Stuwcomplex

Register
Provincie

Utrecht

Gemeente

Vianen

Plaats

Hagestein

Straat/huisnummer

Lekdijk

Kadastrale aanduiding

Hagestein A 1683

Aanduiding of korte omschrijving

Stuw met schutsluis en waterkrachtcentrale

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 247

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als bijzondere uitdrukking van de Nederlandse verbondenheid met het water en de deskundigheid van
de waterstaatkundige beheersing

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Als uitdrukking van de technische beheersing van het Nederlandse rivierensysteem

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als voorbeeld van een nieuw type stuw. En de wijze van de betonconstructie

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Vanwege het vernieuwende karakter van de vizierstuwen en de toepassing van een waterkrachtcentrale

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

In het bijzonder vanwege de wijze waarop het civieltechnische ontwerp op expressionistische wijze is
vormgegeven door de architect.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere betekenis van het complex De stuw is een markant element in het rivierlandschap
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Ja
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Ja

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Stuw, sluis en waterkrachtcentrale zijn nog altijd als zodanig in gebruik.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Ja

248 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITEN
Typologie
Huidige functie (met jaartal)

2013: stuw- en sluiscomplex

Naam object

Vizierstuw naar aanleiding van de vormvergelijking van de stuw met het vizier van een ridderhelm

Stijl/stroming

Functionalisme en expressionisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1953 -1955 technisch ontwerp Rijkswaterstaat
1956 Architectonisch ontwerp Hamdorff
1956 – 1958 bouw
NB jaartallen wisselen in de diverse publicaties

Architect(en)/ontwerper(s)

Ir.Pieter C. Blokland als civiel ingenieur
Wouter Christiaan Hamdorff als architect

Uitvoerder (aannemer e.d.)

?

Opdrachtgever

Rijkswaterstaat, directie Sluizen en stuwen

Exterieur
Interieur (indeling)

Het inwendige van de objecten valt geheel samen met hun functionaliteit.

Stedenbouwkundige ligging, situering Het complex is gelegen in de rivier de Lek. De stuw ligt aan de zuidwest zijde, de schutsluis aan de
(incl. aanduiding windstreek), omgeving noordoostzijde. De sluis heeft drie gecombineerde machine- bedieningsgebouwtjes twee aan twee
van belang
gepositioneerd bij de deuren. De stuw heeft twee landhoofden en een middeneiland. Hierop bevindt zich
de waterkrachtcentrale. Onder het stuwcomplex ligt een tunnel die door middel van een lift op beide
landhoofden bereikbaar is.
Dit complex vormt een waterbouwkundige eenheid met de nagenoeg identieke complexen bij
Amerongen (voltooid 1966) en Driel (voltooid 1970)

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Op de Indicatieve kaart archeologische waarden (ikaw) is het een gebied met een lage trefkans. Uit de
directe omgeving zijn vondsten uit de Romeinse tijd en scheepswrakken en metaalvondsten uit de
nieuwe tijd aangetroffen (Archis).

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Beton en staal.

Interieur/afwerking

Beton

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Alle historische mechanieken die nodig zijn voor de werking van de stuw, waterkrachtcentrale, lift en
sluizen

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 249

Geschiedenis

Het gehele waterbouwkundige complex, Hagestein, Amerongen, Driel is gebouwd met een drieledig
doel:
De regulering van de waterstand en de bevaarbaarheid van de rivieren de IJssel, Nederrijn en Lek
Het op peil houden van de drinkwatervoorziening
Het tegen gaan van verzilting
Dit vergt een permanente samenwerking tussen de drie onderdelen. De schutsluizen zijn daarbij nodig
voor het scheepverkeer op het moment dat de schutten gesloten zijn.
Aanvankelijk is het ontwerp geheel door civieltechnisch ingenieursverzorgd., vermoedelijk in een team
onder verantwoordelijkheid van P. Blokland. In 1956 is architect Hamdorff gevraagd de esthetische
vormgeving van de stuw voor zijn rekening te nemen. Hamdorff is vooral bekend vanwege zijn villa’s in
Amsterdamse schoolstijl. Toch bouwde hij al eerder utilitaire gebouwen zoals de watertoren van Laren.
Betonbouw was echter iets nieuws voor hem.
Vanwege de grote breedte van de rivier kon niet met conventionele stuwdeuren worden gewerkt.
Daarom zijn de vizierstuwen ontworpen. Het complex Hagestein kwam als eerste gereed, daarna volgde
Amerongen (1966) en als laatste Driel (1970) De driecomplexen zijn nagenoeg identiek. Hagestein heeft
als enige van begin af aan een waterkrachtcentrale op het middeneiland gehad. Oorspronkelijk als proef
gebouwd heeft deze tot 1974 electriciteit geleverd. Daarna is de centrale buitenwerking gesteld. In de
afgelopen jaren 2010 e.v. zijn pogingen ondernomen om de centrale weer in gebruik te nemen. Tot nu toe
zonder succes.
Van meet af aan is rekening gehouden met de aanleg van een vispassage. De nieuwste inzichten op dit
gebied hebben er toe geleid dat er in 2004 een geheel nieuwe vispassage aan de zuidzijde van de stuw is
aangelegd.

Relevante wijzigingen (

In de loop van de tijd is het nodige technische herstel en onderhoud aan het complex uitgevoerd zonder
dat dit geleid heeft tot fundamentele wijzigingen. Het matig functioneren van de waterkrachtcentrale
heeft geleid tot het buiten gebruikstellen ervan. De bediening van de sluis is van de sluishuisjes
verplaatst naar het centrale bedieningsgebouw.

Bezocht

Diverse malen najaar 2012 en begin 2013 M.Dolfin, G. Troost, C. Van Kooten.

Overige

Tijdens het bezoek bleek dat Rijkswaterstaat een grootscheepse renovatie in voorbereiding heeft. De
toestand van het complex en de functionaliteit ervan verdragen geen vertraging van dit proces. Tevens is
gebleken dat er voor het centrale bedieningsgebouw geen positief behoudsperspectief is. Om die reden
wordt dit buiten de bescherming gelaten.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Hof, J Het stuwcomplex te Hagestein in; Cement 10 (1958) nr. 10 (pag. 945-955)

Nr. 2

Hof, J Het stuwcomplex te Hagestein (II), in; Cement 11 (1959) nr. 4 (pag. 339-353)

etc.

250 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Hengelo
Europatunnel

Register
Identificatienummer Basisregistratie

Volgt d.t.v. Registratie, het BAG-formulier is niet in de rode dossiermap opgenomen

Provincie

Overijssel

Gemeente

Hengelo

Plaats

Hengelo

Straat/huisnummer

Spoorstraat ongenummerd

Postcode

7551 ..

Kadastrale aanduiding

Hengelo (O) D 14775, O 5452, O 4982

Aanduiding of korte omschrijving

Viaduct

Complexonderdeel van complex [naam
of complexnummer]

Europatunnel

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 251

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als onderdeel van de historische infrastructuur tussen oost en west Nederland en de verbinding met het
buitenland

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Als onderdeel van de historische spoorwegverbinding tussen oost en west, in zowel nationaal als
internationaal verband

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als uitzonderlijk voorbeeld (vorm, materialen, detaillering) van een spoorwegviaduct uit de naoorlogse
periode (1959).

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

In de maatvoering van de Europatunnel is rekening gehouden met de toenemende eisen van het zich
snel na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelende moderne verkeer, zowel in aantallen weggebruikers als
in soorten verkeersmiddelen.

wegens bijzondere herinneringswaarde. De Europatunnel in Hengelo markeert vanwege de frisse presentatie, de moderne verschijningsvorm en
de uitmonstering met symbolische sculptuur de moderne tijd die na de Tweede Wereldoorlog langzaam
gestalte kreeg en neemt daardoor op symbolische wijze afstand van het verdriet en de verwoestingen die
Hengelo tijdens de Tweede Wereldoorlog troffen.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Wegens de architectonische kwaliteit van de Europatunnel.
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De Europatunnel is een markant voorbeeld uit het rijke bouwkunstige oeuvre van de Nederlandse
Spoorwegen en geldt als bijzondere proeve van utiliteitsbouw.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De verzorgde detaillering en materiaalkeuze komen o.m. tot uitdrukking in de kolommen, het fries, de
evenwichtige toepassing van bak- en natuursteen, de ornamentiek en de beeldhouwkunst alsmede in de
plastiticiteit van het ontwerp van de Europatunnel.

wegens het bijzondere
De toepassing van de verschillende materialen als (gewapend) beton, gietsteen en koper is afgewogen
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of en verfijnd hetgeen bijzonder opmerkelijk is, aangezien de Europatunnel een proeve van utiliteitsbouw
monumentale kunst;
is.
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Uit- en inwendig vertoont de Europatunnel eenzelfde verzorgde materiaalbehandeling. Er is sprake van
een coherent en consistent ontwerp.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De Europatunnel is prominent in het centrum van Hengelo gesitueerd en fungeert binnen de stedelijke
van het object voor het aanzien van zijn omgeving als belangwekkend infrastructureel element uit de naoorlogse periode waarin verkeer en
omgeving;
verkeersafwikkeling een hoofdrol spelen.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

252 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

De Europatunnel bezit stedenbouwkundige betekenis wegens de prominente en structurerende ligging
op een oud verkeersknooppunt in de stad Hengelo en wegens de functionele, ruimtelijke en visuele
samenhang met het spoorwegstation (uit 1951).Het stationsgebied van Hengelo is na verwoestend
oorlogsgeweld volgens eigentijdse en toekomstgerichte opvattingen heringericht; in dit op moderne
leest geschoeide stadsdeel neemt de Europatunnel een markante plaats in.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De Europatunnel is in architectonisch opzicht gaaf en herkenbaar bewaard gebleven.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De Europatunnel is in constructief, materieel en technisch opzicht nauwelijks aangetast.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De Europatunnel is goed herkenbaar als voorbeeld van utiliteitsbouw, is sinds de opening op 28
november 1959 nauwelijks gewijzigd en fungeert als icoon van Hengelo dat in de tweede helft van de
20ste eeuw een dynamische ontwikkeling van dorp naar moderne stad doormaakte.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De functionele en visuele nabijheid van het naoorlogse spoorwegstation (1951) en de Europatunnel
verlenen de Hengelose binnenstad een geheel eigen identiteit met stedelijke bedrijvigheid en (inter)
nationaal transport als (immateriële) pijlers.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Gave spoorwegviaducten uit de periode van de Wederopbouw (1940-1965) zijn zeldzaam: in
architectuurhistorisch perspectief is de Europatunnel te Hengelo een opmerkelijke functionerende en
gave proeve van utiliteitsbouw uit de geschiedenis van de Nederlandse bouwkunst en verder geldt de
Europatunnel als een bijzonder geslaagd voorbeeld uit de bedrijfsgeschiedenis van de Nederlandse
Spoorwegen.

uitzonderlijk belang van het object/
complex wegens relatieve zeldzaamheid
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

In de Europatunnel komen verschillende architectonische talenten en opvattingen bijeen: het gebruik
van (gewapend) beton, functionaliteit gekoppeld aan schoonheid, een krachtige lijnvoering,
geproportioneerde volumewerking en de toepassing van beeldhouwwerk/sculpturen ter verhoging van
(de beleving van) het markante silhouet.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

.Topterm: Weg- en waterbouwkundige werken
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr) .Term: spoorwegviaduct
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving
Huidige functie (met jaartal)

Spoorwegviaduct (1959)

Naam object

Europatunnel

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 253

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1958-1959

Architect(en)/ontwerper(s)

N.V. Nederlandse Spoorwegen (Afd. Betonbouw)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

N.V. Het Spoorwegbouwbedrijf (Utrecht)

Opdrachtgever

N.V. Nederlandse Spoorwegen

Exterieur

Rechthoekig spoorwegviaduct met doorgangen voor voetgangers, (brom)fietsers en bestuurders van
motorvoertuigen. Spoorlijnen op het viaduct.

gebouw, constructietechniek

Draagconstructie van gewapend beton, vulling en opbouw van baksteen. Kunstwerken van gietsteen en
koper (reliëfs).

Interieur (indeling)

Spoorwegviaduct met 5 doorgangen, de doorgangen van elkaar gescheiden door kolommen van
gewapend beton.

interieur, techniek en materialen

Gewapend beton, baksteen, grijs graniet op de afgeronde hoeken, tegels tegen de binnenwanden,
ijzeren bekroning/sierrand in meandervorm op het viaduct (zijde Industriestraat, zuid).
Gecanneleerde, betonnen kolommen ondersteunen het tunneldek en vormen tevens de afscheiding
tussen de verkeersbanen.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

-

nr. 1

-

Materiaal/techniek

Kunststeen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Noordzijde van de Europatunnel (Spoorstraat), midden boven de doorgangen voor gemotoriseerd
verkeer, op een sokkel en ter hoogte van de sporen bovenop de Europatunnel.

Kunstenaar

Martin Stolk

Voorstelling

“Wederopbouw” (twee staande mansfiguren met tussen hen in een balk)

Datering

Kort na 1959

Stijl/stroming

Abstract Expressionisme

Afmetingen

-

nr. 2
Materiaal/techniek

Koper

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Zuidzijde van de Europatunnel (Industriestraat), bevestigd aan het metselwerk boven de
voetgangersdoorgang aan de oostzijde.

Kunstenaar

Jan van Eijl

Voorstelling

De geschiedenis van Hengelo

Datering

Kort na 1959

Stijl/stroming

Abstract Expressionisme

Groen erfgoed:

Tegen het spoorwegtalud, aan de noord-oostzijde van de Europatunnel, staan 4 ronde betonnen bloem-/
plantenbakken opgesteld op de getrapt verlopende keermuur; alle 4 uit de bouwtijd,

beplanting

254 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De Europatunnel te Hengelo grenst in het noorden aan de Spoorstraat en splitst zich ten zuiden van het
spoorwegemplacement in de Industriestraat (west) en het Industrieplein (oost). Het NS station Hengelo
(1951) ligt ten oosten van de Europatunnel.

Archeologische relevantie

Geen archeologische gegevens beschikbaar bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Geschiedenis

-

Relevante wijzigingen

Betegeling van de wanden van de tunneldoorgangen, circa 2010.

Bezocht

Michiel Verweij en Hans Groesgen (beiden Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) en Jan-Kees Stegeman,
gemeeente Hengelo d.d. 12 december 2012.

Overige

De Europatunnel is op 28 november 1959 geopend.
Het object staat op de gemeentelijke monumentenlijst.
De baksteen is in kettingverband gemetseld.
Aan de zuid-oostzijde is een verticale scheur in het metselwerk aangetroffen (rechts van de
metaalplastiek)

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

M. van Daalen, “Spoorwegproblemen te Hengelo (O.)” in: Publieke Werken (1947) 15 nr. 7, p. 77-80.

Nr. 2

M. van Daalen, “De spoorwegdoorgangen in Hengelo – Dwingend verbetering gewenst in 16 gevallen-“
in: Tijdschrift Wederopbouw (1947) 2 nr. 2, p. 18-21.

Nr. 3

A.L. van Schelven, Hengeler Wind – De ontwikkeling van het industrieel klimaat van Hengelo sinds 1865,
Haarlem 1965.

Nr. 4

G.J.I. Kokhuis, Historie van Hengelo, Hengelo 1983.

Nr. 5

E. Fuldauer, P. Hamer en J. Hinke, Hengelo herrezen – Fotodocumentaire over de vijftiger jaren – Hengelo
1986.

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

-

Interviews bewoners, gebruikers

-

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 255

256 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

IJsselstein
Gerbrandytoren

Register
Provincie

Utrecht

Gemeente

IJsselstein

Plaats

IJsselstein

Straat/huisnummer

Hogebiezendijk 21

Postcode

3401 RS

Kadastrale aanduiding

IJsselstein H 778

Aanduiding of korte omschrijving

televisietoren, getuid en drie tuiblokken

Complexonderdeel van complex [naam
of complexnummer]

Niet van toepassing

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 257

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Vanwege de bestuurlijke/beleidsmatige ontwikkeling van het nationale televisiebeleid.
Vanwege de technische ontwikkelingen van de televisie uitzendmogelijkheden.
Vanwege de doorbraak van en de betekenis van het medium televisie in de Nederlandse maatschappij.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Vanwege de geografische ligging centraal in het land en als hart van het netwerk van
televisiezendmasten in het land.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

De toepassing van glijbeton was een relatief nieuwe techniek.
Het type, televisiezendmast, is geheel nieuw en karakteristiek voor deze periode.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

In samenhang met de overige torens, maar niet individueel.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Herinnering aan het vroege televisietijdperk

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Vanwege de toepassing van glijbeton
en/of bouwtechniek;
Als voorbeeld van een innovatief gebouwtype
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Vanwege het oeuvre van architect Auer in relatie tot de Rijksgebouwendienst

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Vanwege de grote zichtbaarheid van de toren is dit een belangrijk aspect geweest in het ontwerpproces.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De zendmast heeft iconische beeldwaarde als landmark.
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De televisietoren is nagenoeg oorspronkelijk
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De televisietoren is nagenoeg oorspronkelijk

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De televisietoren vervult nog zijn oorspronkelijke functie

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Hoewel de toren iets minder vrij staat in zijn omgeving ter hoogte van het maaiveld is de visuele gaafheid
nog aanwezig.

258 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Niet van toepassing

Onderdelen zonder monumentale
waarde:

Alle technische voorzieningen en apparatuur ten behoeve van de zendfuncties, dataopslag enz. Het
merendeel hiervan staat los en vormt daarom geen bestanddeel van het gebouw.

- Exterieur

n.v.t.

- Interieur

Alle ingebouwde ruimtes ten behoeve van de opstelling van apparatuur

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Van de zijde van erfgoedorganisaties bestond een zekere weerstand tegen dit soort torens als mogelijke
aantasting van het open landschap, de historische skyline of de eventuele windhinder voor molens.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Topterm: Boerderij, molen, bedrijf

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

televisietoren

Huidige functie (met jaartal)

2012: zendmast voor TV, DVB en FM tevens voor mobiele telefonie en meer recent ook dataopslag

Naam object

Sinds 1965: Prof.mr. P.S.Gerbrandytoren
( De benaming ‘Zendmast Lopik’ heeft betrekking op de zendmasten die hier voor het radioverkeer
staan)

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

Ontwerp: 1957, toen al toegepast voor de torens van Mierlo, Goes, Roermond, Markelo en Smilde ( 1957
-1959)
Bouw: 1958 - 1961

Architect(en)/ontwerper(s)

Ir. Anton Auer

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Hollandse Beton Maatschappij (H.B.M.)

Opdrachtgever

Nederlandse Omroep Zendermaatschappij (Nozema)

Exterieur

Een ronde, betonnen onderbouw van 100m. hoog, met bordessen waarvan twee afgedicht met
glaspuien. Hierop op middels een pen-gat verbinding een stalen, getuide mast van 250 m. Daarop een
antenne.

Interieur (indeling)

De verdiepingsvloeren zijn in principe niet nader ingedeeld. Tegen de buitenmuur een schacht waarin een
lift, een kabelschacht en een stalen wenteltrap.
De stalen mast heeft een eigen lift en trap

Stedenbouwkundige ligging, situering IJsselstein/Lopik als ‘midden van het land’ was een belangrijk centrum van zendmasten en
(incl. aanduiding windstreek), omgeving zendapparatuur. De zendmast ligt in de directe nabijheid van het voormalige Nozema zendstation
van belang
(Biezendijk 3, rijksmonument 512136)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 259

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Geen specifieke aandachtspunten

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De toren bestaat uit gewapend beton geconstrueerd volgens de zogeheten glijbekistingmethode.
(19 dagen bouwtijd).
De zendmast is van staal
Tuidraden verankerd aan tuiblokken

Interieur/afwerking

Beton

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Niet van toepassing

Groen erfgoed:

Niet van toepassing

aanleg/beplanting

Geschiedenis

In de eerste helft van de jaren 1950 kreeg het nieuwe medium televisie beleidsmatig vorm onderleiding
van minister Jo Cals. Hij is verantwoordelijk voor een tweetal nota’s ( 1951, 1955), de Wet op het Kijkgeld
(1955) en het Televisiebesluit (1956). Ondermeer is in deze tijd besloten tot de bouw van vijf
televisietorens om daarmee het gehele land te dekken. Er zouden torens moeten komen in Appelscha,
Markelo, Lopik, Goes en Roermond. Die van Appelscha werd uiteindelijk in Hoogersmilde gebouwd.
Lopik als ‘midden van het land’ had inmiddels al een belangrijke positie binnen eerder ontwikkelde
radiozendstations en –apparatuur. Kort na de oorlog verplaatst de Wereldomroep zijn zendactiviteit naar
hier. De binnenlandse radio ontvangst kende ook een ‘zendmast Lopik’.
In Lopik werd als eerste een experimentele zendmast gebouwd (afgebroken in 1962). Daardoor is de
huidige toren als laatste in de reeks gebouwd. De toren werd op 9 mei 1961 geopend door H.M. Koningin
Juliana.
Architect A. Auer, destijds in dienst bij de Afdeling Constructie van de Rijksgebouwendienst ontwierp
naast de zendmast van IJsselstein nog diverse andere zendmasten. De toren van IJsselstein zou de meest
bekende worden en symbool voor de televisie. De toren was lange tijd het hoogste bouwwerk van
Europa. Nu nog steeds het hoogste van Nederland.
Sinds 1992 wordt ( als dat o.a. technisch en financieel mogelijk is) de toren in kersttijd door middel van
verlichting langs de tuidraden verlicht tot grootste kerstboom ter wereld. Dit project kreeg een
vermelding in het Guinnesbook of records.

Relevante wijzigingen

- Vanaf december 2006 is in Nederland de digitale ethertelevisie in gebruik genomen. Op 2 augustus
2007 is de analoge televisieantenne met behulp van een helikopter verwijderd en vervangen door de
huidige iets lagere.
- Op 15 juli 2011 was er een kleine brand. Na herstel was de zender op 11 april 2012 weer operationeel.

Bezocht

17 augustus 2012, Marceline Dolfin. Betonnen toren uitwendig en inwendig voor zover de
zenderopstelling het toeliet. Niet in de stalen mast geweest.

Overige

In het lemna Noodstudio Lopik van Wikipedia wordt vermeld dat zich onder de Gerbrandytoren een
bunker bevindt ten behoeve van een noodstudio. Dit is niet juist. Deze bunker staat bij het
Nozemagebouw aan de Biezendijk.
De drie geschakelde gebouwtjes op het terrein van de toren bevatten onder andere de aggregaten voor
de noodstroomvoorziening. Deze gebouwtjes zijn van later datum en zijn niet in de bescherming
inbegrepen.

260 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

Kuipers, M., (red.) Toonbeelden van de Wederopbouw, Architectuur, stedenbouw en landinrichting van
herrijzend Nederland, Zwolle 2002

Nr. 2

Kuipers, M., Skyscrapers for the skymasters, Modern landmarks in the Çoncrete Atlantis’for Eurovisin in
the Netherlands. Ongepubliceerd artikel, beschikbaar gesteld door de auteur.

Nr. 3

Peeters, K., 1990, ‘Het zenderpark Lopik/IJsselstein, Historische Kring IJsselstein (nr. 52 maart) 257 -267.

Nr. 4

Stichting Omroep Zender Museum (red) 90 Jaar goed ontvangen. De historie van het uitzenden van
omroepsignalen in Nederland, Lopikerkapel 2011

Nr. 5

Wijck, C.T.F. van der, 1955 “Overwegingen bij de keuze van Lopik als plaats voor een TV-zender, nationale
en internationale aspecten.” De Ingenieur 64 (8) 24-E.27.

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

http://degrootstekerstboom.nl/informatie/over-de-kerstboom/de-zendmast/
http://www.geschiedenis24.nl/nieuws/2011/juli/Televisiemasten.html
http://www.nai.nl/
http://nl.wikipedia.org/wiki/Noodstudio_Lopik

Interviews bewoners, gebruikers

Bezoek 17 augustus 2012 Marceline Dolfin met de heer E. Boerema, General Manager Alticom, (eigenaar)
rondleiding en toelichting.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 261

262 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Marknesse
Waterloopkundig
Laboratorium De Voorst
(Waterloopbos)

Register
Provincie

Flevoland

Gemeente

Noordoostpolder

Plaats

Marknesse

Straat/huisnummer

Voorsterweg / 36

Postcode

8316 PT

Aanduiding of korte omschrijving

Laboratorium, bestaande uit groenaanleg en waterwerken.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 263

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

die herkenbaar is door de geschematiseerde en op schaal uitgevoerde proefopstellingen van water- en
oeverwerken en waardoor een uitzonderlijk landschap van nationaal en internationaal tot de verbeelding
sprekende historisch-ruimtelijke artefacten en relicten daarvan is ontstaan.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

die herkenbaar is aan de oorsprong als een (grotendeels) in de open lucht tot stand gebracht en werkend
laboratorium met proefopstellingen voor waterloopkundig of hydrodynamisch onderzoek en bestaande
uit schaalmodellen van waterbouwkundige werken.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

die herkenbaar is in toepassing van experimentele hydrodynamische simulatietechnieken ten behoeve
van (latere) realisering van waterwerken en infrastructurele voorzieningen en in het dynamische karakter
ervan, dat een steeds opnieuw inrichten van het terrein inhield.

wegens bijzondere herinneringswaarde. als binnen een ruimtelijke structuur geconcentreerde verzameling relicten van belangrijk geabstraheerde
schaalmodellen uit een periode die vooraf ging aan die van de ver doorgevoerde computersimulatie en
als representant van een praktische onderzoeksfase die vooraf ging aan de constructie van vele
belangrijke waterbouwkundige werken in Nederland en andere landen –in het bijzonder in de
wederopbouwjaren.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Als aanleg ten dienste van de ontwikkeling van civiele waterbouw in gebieden die aan getijden en
en/of bouwtechniek;
stroming onderhevig zijn, in het bijzonder betreffende grote (betonnen) water- en sluiswerken,
waterkeringen en oeverwerken.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Bewuste locatiekeuze vanwege de hydrologische omstandigheden van die locatie in de Noordoostpolder.
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

In de combinatie van natuurlijke (bodem- en reliëffactoren) en aangelegde (bos, infrastructuur)
onderdelen, samen ten doel hebbend een zo efficiënt en realistisch mogelijk werkende
laboratoriumsituatie / simulatie van de hydrodynamische realiteit te verkrijgen.
a.
die herkenbaar is in de overwegend orthogonale aanleg van wegen en wateren en het in de structuur
ingeweven complex van proefopstellingen en die hiernaast aanwezig is in bijzondere, aan de bedekte
functie van laboratorium gekoppelde archeologische waarden en verder in hoge algemene
archeologische verwachting.
b
die herkenbaar is in relicten van de aanleg van de initiële rechthoekige verkaveling en de
ontwateringsstructuur van de droogmakerij en in invulling van de hierbij ontstane blokken met
waterbouwkundige werken met overlaten, sluizen en talrijke proefopstellingen, waardoor een complex
systeem van waterwerken, waterlopen, hulpmiddelen en landinrichting is ontstaan.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de waardevolle accumulatie van Die in het bijzonder herkenbaar is in de palimpsest van vormen door sequentie van inrichting,
belangwekkende historische bouw- en/ bebouwing en (her)gebruik van (delen van) het perceel en van schaalmodel(len) en overige kunstwerken.
of gebruiksfasen;

264 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

In de relatie van de totaalaanleg van het complex in het algemeen en in de relatie tussen de totaalaanleg
en de verwante en de in de directe nabijheid van elkaar gelegen schaalmodellen en objecten in het
bijzonder.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Als onderdeel van een op deze schaal in Nederland uniek, grotendeels in de open lucht tot stand
gebracht laboratorium voor fysiek en proefondervindelijk waterloopkundig onderzoek.

uitzonderlijk belang van het object/
Vanwege de bijzondere betekenis voor de waterstaatkundige en de ruimtelijke inrichting van ons land
complex wegens relatieve zeldzaamheid -waarvan met name de Deltawerken, en de haven- en kanaalwerken van Rotterdam, Amsterdam en
in relatie tot één of meer van de onder I Vlissingen alsmede de grote rivierwerken zijn te noemen- en hiernaast voor een aantal andere landen.
t/m III genoemde kwaliteiten.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Binnen een boscomplex gelegen ensemble van (intussen deels niet zichtbare) vereenvoudigde, met
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr) experimenteel hydrodynamisch doel aangelegde schaalmodellen van waterwerken.
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Waterwerken (schaalmodellen van waterwerken)

Huidige functie (met jaartal)

Park / Waterpartijen (waarneming 2012; sinds 1951)

Naam object

Waterloopkundig Laboratorium De Voorst (Waterloopbos)

Stijl/stroming

N.v.t.

Bouwtijd (ook de planfase)

1951; naar behoefte vonden inbreiding, uitbreiding, aanpassing en vernieuwing plaats van 1954 tot ca.
1996.

Architect(en)/ontwerper(s)

O.m.:
Ir. J.Th. Thijsse (1893-1984)
Ir. H.J. Schoemaker (1913-2011)
Ir. E.W. Bijker (1924-2012)
Ir. J. van der Wel (getijregeling)
Ir. A.J. Hoekstra
Ir. T. van der Meulen
Ir. R. Reinalda

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Bouwbureau Laboratorium De Voorst
Gedetacheerd: Fa. Leijnse

Opdrachtgever

O.m.: Rijkswaterstaat, meerdere directies; Waterschappen; Vele binnen- en buitenlandse havens en
havenbedrijven; Nedeco (=Nederlands Adviesbureau voor Ingenieurswerk in het Buitenland);
Nederlandse Maatschappij voor Havenwerken;

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 265

Exterieur

In essentie systematische, op rechthoekig polderstramien gebaseerde bosaanleg, waarin een netwerk
van waterlopen en wegen en hierbinnen een ensemble van -in principe als tijdelijk bedoelde- aanleggen
van schaalmodellen van vele typen waterwerken.

gebouw, constructietechniek

Beton, Betontegels, Baksteen, Kalkzandsteen -eventueel ook in combinatie- in de hoofdaanleg van
waterwerken.
Verder IJzer en Hout –gewoonlijk in combinatie- en deze materialen hoofdzakelijk in bewegende delen.

Groen erfgoed: beplanting

Het Waterloopkundig Laboratorium is gevestigd binnen een vanaf 1944 aangelegd bos (het
Voorsterbos(ch)), dat op relatief slechte poldergrond binnen de Noordoostpolder was ontworpen. Het
bos van het laboratorium is kort na 1951 van het Voorsterbos afgesplitst. Bij de aanleg van het
Voorsterbos is gebruik gemaakt van het in de gehele droogmakerij gangbare rechthoekige netwerk van
waterlopen, op basis waarvan talrijke standaardkavels van 800 x 300 m en afgeleiden ervan ontstonden.
Het netwerk van waterlopen van dit afwateringssysteem werd gecompleteerd met drainagegreppels en
sloten, waardoor rond 1950 een fijnmazig en overwegend regelmatig ingedeeld netwerk van waterlopen
het Voorsterbos dooraderde. Bij de verdere bosaanleg is hierbinnen een netwerk van haakse paden
gerealiseerd. De talrijke proefopstellingen van het laboratorium zijn aangelegd binnen deze structuur
van wateren en paden. Mettertijd is het oudste netwerk van de haakse infrastructuur hier en daar wat
vervaagd, maar grotendeels is het –ondanks de sequentie van bouw van proefopstellingen- intact of
herkenbaar gebleven. De waterlopen vervulden een belangrijke functie in het laboratorium omdat ze als
aan- en afvoerkanalen dienst deden.
De oorspronkelijke bosaanleg omvatte loof- en naaldhout: vooral beuk, eik en den. Nu is de variatie
belangrijk groter.
De bosaanleg was omstreeks 1950 grotendeels voltooid en toen was ook zichtbaar dat in het noordelijk
gedeelte van het bos een buiten het rechthoekige stramien van de aanleg vallende weg was aangelegd,
de Scheveweg. Bij de scheiding van het Voorsterbos en het bos van het Waterloopkundig Laboratorium is
grotendeels gebruik gemaakt van bestaande kavelsloten, terwijl verder onder meer een grenssloot werd
gegraven langs de Scheveweg. De talrijke proefopstellingen zijn aangelegd binnen deze structuur van
wateren en paden. Mettertijd is het oudste netwerk van de haakse infrastructuur weliswaar hier en daar
vervaagd, maar grotendeels bleef het –ondanks de proefopstellingen- intact of herkenbaar. De
waterlopen vervulden een belangrijke functie binnen het laboratorium omdat ze als permanente aan- en
afvoerkanalen dienst deden.
Tot de opvallendste onderdelen van deze infrastructuur behoren in dit verband de zogenoemde
Romijnoverlaten of –stuwen, die als ‘doseersluisjes’ fungeerden en waarlangs de waterlopen en de
proefopstellingen werden gevoed en de waterdoorvoer voldoende nauwkeurig gemeten kon worden.
Dergelijke overlaten zijn op diverse plaatsen (in niet identieke uitvoering) in het bos aanwezig en ze
behoren tot de basisvoorzieningen van het laboratorium.
Toen de inrichting van het Laboratorium eenmaal een feit was, zijn binnen het bestaande stramien van
hoofdvaarten achtereenvolgens vele hydrologische proefopstellingen gerealiseerd, waarvan een deel
zich nog laat herkennen als soms grillig gevormde waterlopen met erin aangelegde waterwerken, maar
een ander deel nu onder een relatief jong plantendek schuil gaat. Het Waterloopbos is anno 2012 zo’n 65
à 70 jaar oud en het omvat dus uitsluitend jonge en jongvolwassen bomen. Er is, mede als gevolg van de
bestemming en ook door de stammendichtheid van het bos (nog) vrij weinig ontwikkelde
onderbegroeiing. Ook de op talrijke plaatsen in de bodem aanwezige (stenen resten van) constructies
zorgen voor enige belemmering van toename van de vegetatie. De relatief recente wijziging van de
bestemming van het bos bracht hierin echter grote verandering teweeg: de natuur wint snel terrein,
waardoor de aanleg en structuur van proefopstellingen op meerdere plaatsen aan het vervagen zijn.

Archeologische relevantie
ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

De ‘Archeologische kaart Flevoland’ laat zien dat er voor (vrijwel) het gehele Voorsterbos een hoge of
middelhoge trefkans bestaat voor wat betreft archeologische waarden. Er zijn diverse waarnemingen
gedaan, waarvan er één ‘hoge archeologische waarde’ kent.

266 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Geschiedenis

Het Waterloopkundig Laboratorium De Voorst / (het Waterloopbos) kwam in de jaren ’50 tot stand als
een grootschalige buitenlocatie en als proefstation voor het gelijknamige laboratorium dat was
verbonden aan de toenmalige Technische Hogeschool van Delft. Tot de belangrijkste initiatiefnemers
behoorde professor doctor Johannes Theodoor Thijsse (1893-1984) directeur van het laboratorium van
1927-1960. Beide laboratoria speelden een belangrijke rol in de voorbereiding en realisatie van talrijke
grote waterwerken in ons land, maar ook in verschillende andere landen. Voor wat betreft Delft ging het
onder meer om de Afsluitdijk en de Noordoostpolder. De betekenis van het Laboratorium De Voorst
betreft –voor Nederland- onder meer onderzoek ten behoeve van de Deltawerken, die een direct gevolg
waren van de ramp van 1 februari 1953. En verder ook grote haven- en kanaalwerken (zoals Rotterdam,
Amsterdam, Vlissingen en IJmuiden), rivier-, oever- en kustwerken (zoals die van de Rijnsplitsing bij
Pannerden, de dijkverzwaringen en de kanalisaties van de grote rivieren en van de Eerste Maasvlakte).
De keuze voor het Voorsterbos als locatie was het resultaat van onderzoek door ir. J.E. Prins, waarbij
zowel het terrein en de loop van het water –inclusief doorlaatbaarheid en reliëffactoren- als
sociografische en sociaal-economische factoren werden meegewogen. Doorslaggevend waren onder
meer de lage agrarische grondwaarde, het natuurlijke verval tussen het IJsselmeerpeil en het polderpeil
en de aanwezigheid van bedrijven voor fabricage en assemblage van metalen en houten onderdelen in
Vollenhove.
De proeven werden uitgevoerd met uit beton, steen, ijzer en hout gebouwde schaalmodellen die op
schematische wijze de belangrijkste ruimtelijke en waterstaatkundige objecten en structuurelementen
representeerden en die fysieke waterloopkundige / hydrodynamische metingen mogelijk maakten. Het
onderzoek gebeurde grotendeels proefondervindelijk en met behulp van grote elektronische
rekenmachines, maar nog zonder de moderne krachtige computers. De komst van computersimulatie
betekende zelfs de doodsteek voor het laboratorium.
De schaalmodellen zijn aangelegd in het bos, waarbij de al bestaande structuur van ontwateringssloten
wel leidend, maar niet beperkend was: sommige proeven vergden een veel grotere aanleg dan binnen
een of twee percelen kon worden gerealiseerd. Hiernaast en hierna zijn talrijke andere modellen
uitgevoerd op basis van al eerder voor ander onderzoek aangelegde waterstructuren –gewoonlijk door
ze te vergraven of door ze voorzien van andere stroomsystemen. Een deel van de proeven werd
bovendien uitgevoerd in enkele speciaal hiertoe opgetrokken hallen. De volgnummers van de
proefnemingen van het Delftse laboratorium en dat in De Voorst zijn niet van elkaar te onderscheiden en
lopen door elkaar. De eerste opdracht M1 (Model 1), in Delft, werd verstrekt in 1926. Het totaal aantal
reikt omstreeks 1995 tot rond 1250. De eerste ca. 350 hiervan kunnen gedateerd worden in de jaren
1927-1950 en de nummers ca. 350-700 in de jaren 1951-1960. Het eerste nummer in het Waterloopkundig
Laboratorium De Voorst was het model voor afsluiting van de Braakman M359, 4 juli 1951) Een tweede
vroeg model is nr. M398, voor de Rijnstuw te Amerongen.Voor zover bekend zijn beide modellen niet
meer aanwezig. De nummers ca. 500-900 stammen uit de periode 1959-1965.
De in De Voorst gebouwde nummers M359 tot ca. M900 zijn karakteristiek voor de jaren van de
wederopbouw vanwege de periode van het ontstaan, maar ook en vooral vanwege hun relatie met vele
tientallen uitgevoerde grote waterbouwkundige werken, zoals die in het Deltagebied, bij onze grote
havens en aan de grote rivieren. De proeven vonden ook daarna volop doorgang, maar het zwaartepunt
is getalsmatig op de eerste 15 jaar komen te liggen; slechts een kwart van de experimenten is uitgevoerd
in de laatste 30 jaar van het bestaan van het laboratorium. Het werd –na een privatisering in 1995- in het
volgende jaar opgeheven.
Een belangrijk gedeelte van het laboratoriumterrein is in 2002 in handen gekomen van
Natuurmonumenten, nadat daarvóór een projectontwikkelaar er vakantiehuizen had willen realiseren.
Natuurmonumenten heeft in de volgende jaren alle hallen laten slopen en stelde daarna het terrein open
voor publiek. Een deel van de hierbinnen aangelegde experimentele waterwerken vormt sindsdien een
speciale attractie; er wordt naar gestreefd restauraties te realiseren terwijl er bovendien manifestaties
worden georganiseerd, zoals opvoeringen, kunstprojecten, enz.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 267

Relevante wijzigingen

De opzet van Waterloopkundig Laboratorium De Voorst was van meet af aan gericht op verandering –en
niet op behoud van elementen en structuren. Wijziging van de inrichting van het terrein en hiermee dus
dynamiek van de plattegrond is dan ook een kenmerk van het laboratorium dat deel is van de waarden
die het vertegenwoordigt. In die zin is er sprake van een hoge mate van uitzonderlijkheid: vrijwel altijd is
(een zo groot mogelijke) authenticiteit een noodzakelijke voorwaarde voor een monumentstatus. Een
belangrijk facet van de cultuurhistorische betekenis van het laboratorium ligt daarentegen in zijn
‘palimpsestkarakter’: het beschrijven, weer uitvlakken en (meermalen) opnieuw beschrijven van de
bodem. Dat een belangrijk deel van de werken door latere ‘overschrijving’ moeilijk of niet meer
herkenbaar is, is ook een gevolg van het feit dat op sterk uiteenlopende schaalniveaus is gewerkt: er zijn
modellen operationeel geweest in ‘duizendtallen’, ‘honderdtallen’ en ‘tientallen’. Tot de eerste categorie
–die in de ruime opzet van De Voorst amper is toegepast- behoort een model van de Westpapelse
Zeedijk uit 1964, met een horizontale schaal van 1:2500 (nr. M855). Meest kenmerkend zijn schaalgetallen
lopend van ca. 1:30 t/m 1:300. De modellen kennen meestal een horizontaal en verticaal (vaak wel een
factor vijf) verschillend schaalgetal.
In de huidige situatie –waarin slechts een deel van de aanleg is blootgelegd- zijn onder meer (resten van)
de modellen van de riviersplitsing bij Westervoort (M395; 1951/1955), van de Haringvlietsluizen (M505 en
M515; 1954), van de haven en de pieren van IJmuiden (M526; 1956) en van ‘Fundamenteel onderzoek
driedimensionale ontgrondingen zeegaten’ (M863; 1964) herkenbaar. Het meest uitgestrekte model
–oorspronkelijk ca. 600 m lang – was dat van de Nieuwe Maas en de Nieuwe Waterweg tussen Krimpen
tot aan Hoek van Holland (opgedeeld in M315, M346 en M719; 1954/1957/1960). Tot dit stelsel behoorden
ook de nrs. M555 en M556. Een deel ervan (m.n. M 315) is nog als structuur herkenbaar, maar het model
is later ‘opgeknipt’ voor gebruik in onderzoek binnen andere projecten. Een nog goed herkenbaar,
belangrijk model is dat wat werd aangelegd voor de Willemsspoortunnel in Rotterdam (M1083; ca. 1970).
Andere markante (en herkenbaar gemaakte) werken zijn onder meer de haven van Beirut (Syrië) (M794;
1962), de haven van Marsa-el-Brega (Libië) (M1183), de Koelwatervijver van de Maasvlaktecentrale
(M1193, M1217), de installaties voor onderzoek in Grote Stroomgoot t.b.v. de Deltawerken (M1233,
M1243), de pekelinstallatie voor een haven in Bangkok (Thailand) (M770; 1961) en de opstelling voor
onderzoek van de stabiliteit van zogenoemde blokkendammen onder invloed van stroom en golven voor
de Deltawerken (M995; ca. 1967). De beide laatste waren ondergebracht in grote hallen, die - net als
verschillende andere overdekkingen - in het begin van de 21ste eeuw zijn gesloopt. De loods waarin het
onderzoek voor Bangkok werd uitgevoerd, was de enige die tot stand is gebracht in de jaren 1951 t/m
1965, nl. in 1961 of 1962. Enkele andere die dateren van omstreeks 1970, zijn gehandhaafd, maar deze
liggen buiten het beschermde deel van het Waterloopbos.
Enkele nadere omschrijvingen:
Romijnoverlaten bestaan uit twee of drie (en soms zelfs vier) gemetselde of betonnen hoofden met een
of meerdere ijzeren sluitingen en dito (al dan niet elektrisch bewogen) bedieningsmechanisme(n).
Typerend voor dit type kering en overlaat is het feit dat de kering in het water is gelegen en dat de
doorstroom wordt beperkt door omhoog halen ervan, waardoor er minder water overheen kan stromen.
Er liggen meerdere exemplaren op het terrein, die niet alleen verschillen naar omvang maar ook naar
uitvoering. De Romijnoverlaat is genoemd naar zijn tester (niet naar de uitvinder), D.G. Romijn, die deze
overlaat rond 1930 in het toenmalige Nederlands-Indië hielp ontwikkelen voor gebruik in irrigatiewerken.
Van M315 (schaalmodel 1:75, horizontaal) is het deel rond het Rotterdamse Noordereiland en
Katendracht met de beide takken van de rivier duidelijk herkenbaar. Het werk is onder meer aangelegd in
baksteen en betonnen banden, waarvan de contouren zich over enige tientallen meters als een duidelijk
samenhangend, bochtig systeem in het bos aftekenen.

268 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Van M505 resp. M515 (schaalmodel 1:30, h.) is een deel van de meetinstallatie voor de verwachte
ontgronding bij de sluizen in het Haringvliet en de aan en afvoer van water bewaard gebleven.
Van M995 (schaalmodel 1: 20, h.) resteert onder meer een ruim waterbassin met een opstelling
bestaande uit een circa 15 m lange ijzeren constructie met over de volle lengte aan de ene zijde vaste en
aan de andere zijde door middel van elektromotoren beweegbare, houten keringen en hiertussen een
stortebed van zware keien.
M1193/M1217 is een schaalmodel (1:20, h.) van de koelwatervijver van de Maasvlaktecentrale. Het model
laat zich nog tamelijk goed herkennen als een vrij groot, uit beton en (kalkzandsteen?) klinkers
geconstrueerd bassin met verdelende ‘wandjes’.
Het aantal aangelegde onderzoekseenheden gedurende de periode waarin het laboratorium
functioneerde ligt rond de 1250, maar hiervan zijn aan de oppervlakte slechts enige tientallen
benoembare / herkenbare voorbeelden aanwezig. Dit is ten dele een gevolg van hergebruik en
aanpassing van onderdelen, maar ook van latere sloop, verwaarlozing en overwoekering. In de bodem
–d.w.z. ten dele óp en ten dele iets beneden maaiveldniveau- bevinden zich echter nog talrijke relicten en
sporen van aangelegde werken. In de laatste jaren is er veel energie gestoken in het opnieuw zichtbaar
maken van een deel van deze erfenis. Hierbij kon niet exclusief worden gekozen voor elementen uit de
eerste decennia van de aanleg, omdat deze soms meer kenmerken waren kwijtgeraakt dan latere
opvolgers. Wel trachtte men een aantal voor de 20ste-eeuwse Nederlandse en voor de internationale
waterbouwkundige geschiedenis markante toonbeelden te doen herleven. Ook sporen en resten van niet
nader benoemde onderdelen zijn echter op zeer ruime schaal voorhanden en blijven in een toegedekte
toestand bewaard.
De talrijke hergebruikte proefinrichtingen waren steeds zo veel mogelijk binnen het bestaande
rechthoekige netwerk aangelegd, maar dit bleek niet altijd haalbaar. Op den duur is dit netwerk dan ook
duidelijke sporen gaan dragen van aanpassingen ten behoeve van voeding en waterafvoer. In plaats van
een voornamelijk regelmatig, fijnmazig patroon van sloten en paden is een netwerk van afwisselend
kleine en grotere eenheden ontstaan, dat onder andere terug te vinden is op (recente) topografische
kaarten. Hiernaast zijn op ruime schaal aangelegde structuren en elementen en resten daarvan op het
terrein aanwezig en die zich over minimaal honderden, maar regelmatig over vele duizenden vierkante
meters uitstrekken.
Hoewel er (vermoedelijk) geen twee proefopstellingen aan elkaar gelijk zijn, bestaan er wel
overeenkomsten tussen vele. Dit hangt samen met het doel waarvoor ze werden aangelegd, met het
materiaalgebruik en met de inrichtingen die werden toegepast. Zo hadden de opstellingen vrijwel zonder
uitzondering tot doel gevolgen van waterstromen bij veranderingen in de natte of de droge
infrastructuur te onderzoeken. Er zijn talrijke modellen van haven- en kustwerken, waterkeringen,
rivier- en kanaalsystemen, stuwen, schut- en stroomsluizen en waterinlaten en/of –uitlaten, enz. tot
stand gebracht Deze vertoonden -uiteraard naar hun aard- belangrijke onderlinge overeenkomsten. Ook
de toepassing van relatief eenvoudige bouwmaterialen (baksteen en kalkzandsteen, betontegels en
ongewapend beton) en van (mechanische) hulpmiddelen (waaronder golfslagmakers, schuiven, typen
sluisdeuren, kabel- en transportbanen met lorries, vaartuigen en andere drijvende objecten, enz.), bracht
mee dat de structuren op schaal overeenkomsten vertonen.

Bezocht

Door wie, datum; buiten of binnen bekeken.
Frits Niemeijer, 30-08-2012, buiten.

Overige

Het Waterloopkundig Laboratorium in Voorst en de zusterororganisatie in Delft hebben vanaf het begin
een belangrijke rol vervuld in het Deltaplan. Er zijn op verschillende schaalniveaus modellen tot stand
gebracht voor proefnemingen, waarbij onder meer toenmalig directeur Thijsse richtinggevend was.
Onder zijn leiding en op zijn advies zijn onder meer de uitwateringssluizen in de Haringvlietdam beproefd
en uitgevoerd onder toepassing van 17 openingen van 56,50 meter, elk voorzien van zogenoemde
segmentdeuren.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 269

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

http://www.google.nl/search?q=waterloopkundig+laboratorium+de+voorst&num=30&hl=nl&gbv=2&pr
md=ivns&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ei=5KlpUOeZJpGFhQeR3IHwBA&ved=0CAcQ_AUoAQ

Nr. 2

J.T.W.H. van Woensel
Het Waterloopkundig Laboratorium in de Noordoostpolder.
In: Cultuur Historisch Jaarboek voor Flevoland, Het Zuiderzeeproject: Flevolands Industrieel Erfgoed.
Lelystad, 1996, pp.9-27.

Nr. 3

http://www.nieuwarchief.nl/serie5/pdf/naw5-2001-02-3-266.pdf

Nr. 4

(http://www.stedengeschiedenis.nl/Downloads/WG/TWG2008_022-031.pdf

Nr. 5

Driemaandelijks bericht Deltawerken. nr. 1 t/m 60, Augustus 1957 t/m mei 1972. Diverse artikelen.
http://repository.tudelft.nl/search/hydro/?q=driemaandelijks+deltawerken (o.m.: 1958, no. 4
(Deltawerken); 1960, no. 12 (Haringvliet); 1962, nr. 23 (Haringvliet); 1964, no. 29 (Haringvliet); 1970, no. 54
(Haringvliet); 1972, no. 60 (Deltawerken).

Nr. 6

De afsluiting van het Haringvliet 1971; Deel 1 van de documentatiereeks Bouwen en Baggeren. Een
uitgave van het maandblad Weg- en Waterbouw:
http://repository.tudelft.nl/view/hydro/uuid%3Ac496986c-efb3-4660-97f2-8fd76c6ac57b/

Nr. 7

K. van der Molen (red.)
Drift; Waterloopbos; art in nature laboratory. Z.p., z.j.
E.W. Bijker
Het Waterloopkundig Laboratorium “De Voorst” in de Noord Oost polder met korte toelichting van de
onderhanden modellen. In: De Ingenieur, 68e jrg. No. 47, pp. B. 195-200.
A.J. Hoekstra
Algemene beschrijving van de inrichting van het Waterloopkundig Laboratorium “De Voorst”.In: De
Ingenieur, 68e jrg. No. 47, pp. B. 200-204.
E. Allersma, A.J. Hoekstra, E.W. Bijker
Transport patterns in the Chap Phya Estuary. Delft, 1966. http://journals.tdl.org/ICCE1/article/view/2450
J.M. Dirkzwager
Water - van natuurgebeuren tot dienstbaarheid; uitgegeven ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan
van het waterloopkundig laboratorium delft, september 1977. Den Haag, 1977.

Nr. 8

Nr. 9

Nr. 10
Nr. 11
Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1 t/m 7 (Alle geraadpleegd september en oktober 2012)

270 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interviews bewoners, gebruikers

Norbert Kwint
Boswachter Flevoland & Zwarte Meer & Vreugderijkerwaard
communicatie en beleid bij Natuurmonumenten
en
Ton van der Meulen
Oud-werknemer bij het Waterloopkundig Laboratorium; nu vrijwilliger bij
Natuurmonumenten
Natuurmonumenten
Beheereenheid Flevoland
Kraggenburgerweg 21
8317 RG Kraggenburg
T (0527) 25 25 70 - M (06) 55 825 125
T kantoor Harderhoek (0320) 288208
Door: F. Niemeijer, 30 augustus 2012.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 271

272 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Nieuw-Balinge
Munitiemagazijnencomplex

Register
Identificatienummer Basisregistratie

1731100000017759

Provincie

Drenthe

Gemeente

Midden-Drenthe

Plaats

Westerbork/Nieuw-Balinge

Straat/huisnummer

Hoogeveenseweg 22 t/m 26

Postcode

7938 TA

Kadastrale aanduiding

Westerbork P 1012, 1013 en 1014

Aanduiding of korte omschrijving

Munitiedepot

Complexonderdeel van complex [naam
of complexnummer]

Munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge te Westerbork, bestaande uit 8 munitiebunkers S1-S8,
6 munitiebunkers A1-A6, 1 wachtgebouw, 1 onderhoudsgebouw, 3 munitiebunkers B1-B3,
3 munitiebunkers C1-C3, 2 dienstwoningen en terreinaanleg

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 273

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als uitvloeisel van internationale militaire en politieke ontwikkelingen uit de periode na de Tweede
Wereldoorlog.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Als bijzondere uitdrukking van een historisch-ruimtelijke ontwikkeling uit de periode na de Tweede
Wereldoorlog.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als bijzonder voorbeeld van historische militaire aanleg, bouwkunst en strategie.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Niet zozeer vanwege het pionierskarakter, maar als proeve van een eeuwenoude militaire bouwkundige
traditie waar opslagplaatsen voor wapentuig deel van uitmaken, meer in het bijzonder ‘arsenalen’.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Vanwege de herinnering aan de naoorlogse periode, de periode van de Koude Oorlog, toen het
Warschaupact (oost) en de NAVO (west) decennialang in een status quo verkeerden (1940-1989).

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge heeft grote betekenis voor de geschiedenis van de
en/of bouwtechniek;
architectuur, meer in het bijzonder de militaire bouwkunst en bouwkunde.
wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge is een proeve van een doelmatige en sobere, op het
militaire bedrijf gerichte ontwerpkunst en –kunde waarin esthetiek een ondergeschikte rol vervult en
assimilatie met de (natuurlijke) omgeving leidend is.

De toepassing van gewapend beton en gronddekking, beplanting met bomen en struweel, het ontbreken
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of van ornamentiek of visuele expressie is in het munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge in optima
monumentale kunst;
forma ten uitvoer gebracht en biedt een treffend voorbeeld van militaire bouw- en ingenieurskunde.
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

De doelmatige vormgeving, de uiterst hechte constructie en dito materialisatie, uitsluitend toegepast
vanwege de militaire functie van het munitiemagazijnencomplex, bepalen zowel het exterieur als het
interieur van “Nieuw-Balinge” en verschaffen het ontwerp een bijzondere cohesie met Spartaanse
associaties.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Het munitiemagazijnencomplex heeft structurele betekenis voor het landschap op basis van het
specifieke verkavelings- en inrichtingspatroon, aangezien het complex vrijwel onzichtbaar in het terrein
is ingepast en aansluit bij de landelijke omgeving (het monumentale complex grenst aan het
Mantingerveld en ligt in een ecologische verbindingszone).

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het munitiemagazijnencomplex is zodanig ontworpen en uitgevoerd, dat het niet tot nauwelijks in het
van het object voor het aanzien van zijn omgevende landschap opvalt, integendeel, de ware gesteldheid van het terrein is gecamoufleerd door
omgeving;
middel van begroeiing, beplanting, kleur en verborgen opgestelde bouwvolumina.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

274 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

De ligging van het munitiemagazijnencomplex in de periferie van ons land, in een dun bevolkt gebied in
de oostelijke flank van Nederland, is indicatief voor zowel het contemporaine vigerende vijandbeeld en
de richting waaruit de potentiële oorlogsdreiging ten tijde van de Koude Oorlog zou komen (maar niet
kwam).
Infrastructuur en inrichting, bebouwing, begroeiing en beplanting van het munitiemagazijnencomplex
hebben bijzondere en educatieve betekenis voor het begrip en het Nachleben van het fenomeen Koude
Oorlog.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het munitiemagazijnencomplex in Nieuw-Balinge is in zijn architectonische hoedanigheid, zowel uit- als
of herkenbaarheid van ex- en/of
inwendig gaaf bewaard gebleven. Deze kwaliteiten dragen in belangrijke mate bij aan de
interieur;
herinneringswaarde en de zeggingskracht van het complex als lieu de mémoire van de Koude Oorlog.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

In bouwkundige, constructieve en materieel-technische zin is het munitiemagazijnencomplex in
Nieuw-Balinge gaaf overgeleverd.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Op basis van de bij IV 1 en IV 2 genoemde eigenschappen geldt het munitiemagazijnencomplex in
Nieuw-Balinge als een uitstekend herkenbaar voorbeeld van een belangrijk militair-historische
voorziening ten behoeve van de landsverdediging.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Het munitiemagazijnencomplex in Nieuw-Balinge is zowel wat betreft de afzonderlijke onderdelen als
het geheel uitermate compleet en herkenbaar behouden en dat alles komt tot uitdrukking in: de
omheining (waardoor de demarcatie tussen openbaar terrein en de militaire enclave tot stand is
gebracht), de infrastructuur (greppels, paden, opstelplaatsen, wegen) en de inrichting (begroeiing,
beplanting, opstallen).

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Het munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge is vrijwel volledig met de de landschappelijke omgeving
geassimileerd: camouflage en onopvallendheid zijn primaire voorwaarden voor het in militair opzicht
volwaardig laten functioneren van “Nieuw-Balinge”.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

In nationaal perspectief heeft het munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge hoge
zeldzaamheidswaarde, met name in militair-historisch opzicht.

uitzonderlijk belang van het object/
complex wegens relatieve zeldzaamheid
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

In nationaal perspectief heeft het munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge hoge
zeldzaamheidswaarde, met name in cultuurhistorisch opzicht. Het complex is een icoon uit de tijd van de
Koude Oorlog. Het is een militair complex met prachtige en gave munitiebunkers, met en zonder
gronddekking en bijbehorende dienstgebouwen.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 275

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Topterm: verdedigingswerken en militaire gebouwen.
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr) Hoofdterm: militaire opslagplaats.
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Term: munitiedepot.

Naam object

Munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge

Stijl/stroming

Functionalisme.

Bouwtijd (ook de planfase)

1960.

Architect(en)/ontwerper(s)

Ministerie van Defensie.

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Ministerie van Defensie.

Munitiebunker, grondgedekt (8 stuks)
exterieur, S1 t/m S 8: alle naast elkaar
geplaatst en noord-zuid gericht, haaks
op de zuidelijke lusweg, met
opstelplaats voor de bunker

Met uitzondering van de voorgevel is de gehele munitiebunker van een gronddekking voorzien.
Rechthoekige plattegrond. Gewapend beton. De voorzijde in de vorm van een afgeplatte gelijkbenige
driehoek met in het midden dubbele deuren (groen, staal) onder betonnen latei. Stalen
electriciteitskastje en ventilatierooster met schuifluik tegen de voorzijde. Op de bunker ligt grond en
daarop groeit beplanting (loof- en naaldhout, onderbegroeiing); aan de achterzijde, bovenop, een
ventilatiekanaal. Voor de bunker een opstelplaats, geplaveid met betonplaten.

Munitiebunker, grondgedekt (8 stuks),
S1 t/m S8 indeling

Een indeling ontbreekt. Het betonnen interieur is het best voor te stellen als een tientallen meters diep
segment van een overwelfde tunnel.

Munitiebunker, grondgedekt (8 stuks),
S1 t/m S8 interieur, techniek en
materialen

Vloer, wanden en overwelving van gewapend beton, wit geschilderd. Uit veiligheidsoogpunt is het
electriciteitscircuit geaard.

Munitiebunker, (6 stuks)
exterieur, A1 t/m A6, verspreid over het
complex

Rechthoekige plattegrond. Metalen zadeldak. Op de nok 3 ventilatieschoorstenen. Voor de bunker een
opstelplaats, geplaveid met betonplaten. Gevels van gele baksteen. Voorgevel ingedeeld met 4 dubbele
stalen deuren en op kniehoogte 3 rechthoekige ventilatieopeningen van gegalvaniseerd zink. Rondom de
bunker staan 4 hoge metalen masten met bliksemafleiders opgesteld, aan de lange zijden verbonden
door kabels. Aan 3 zijden van de bunker lopen greppels.

Munitiebunker, (6 stuks) A1 t/m
A6,indeling

Een indeling ontbreekt.

Munitiebunker, (6 stuks), A1 t/m A6,
interieur, techniek en materialen

Betonvloer. Gevels in schoon metselwerk. Stalen vakwerkspanten, 4 stuks.

Wachtgebouw BWG, (1 stuk, meteen
links van de poort)
exterieur

Rechthoekige plattegrond. Gevels van oranje/gele baksteen. Zadeldak van beton met daarop metalen
roevendak. Uitspringende ingangspartij met plateau. Samengestelde vensters in alle gevels (staal,
beton). Voorgevel (rechts) met roldeur t.b.v. motorvoertuigen, portaalomlijsting van beton. Voorterrein
geplaveid met klinkers. Beplanting met o.a. conifeer en rododendron.

276 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Wachtgebouw BWG, (1 stuk, meteen
links van de poort)
indeling

Niet betreden. Van buitenaf zichtbaar: ingangspartij, verschillende kleine vertrekken, gang.

Wachtgebouw BWG, (1 stuk, meteen
links van de poort) interieur, techniek en
materialen
Onderhoudsgebouw OG, (1 stuk, op
enkele tientallen meters ten oosten van
BWG) exterieur

Rechthoekige plattegrond. Gevels van gele baksteen ingedeeld met o.a. ingangspartij, samengestelde
(stalen) vensters en 2 dubbele, hoge openslaande (stalen) deuren. Lessenaarsdak. Het OG is aan 3 zijden
omgeven door een muur van verticaal opgestelde betonplaten ter hoogte van circa 3.00 m en voorzien
van een grondkering (m.u.v. de voorzijde). Tussen de 3 gevels en de betonkering is een pad uitgespaard.
Om het OG staan als bliksembeveiliging 4 hoge masten opgesteld die door staalkabels zijn verbonden.
Betonnen sokkel met restant van vlaggenmast.

Onderhoudsgebouw OG, (1 stuk, op
enkele tientallen meters ten oosten van
BWG)
indeling

Gang, verschillende vertrekken voor werk en verblijf (3 stuks), sanitair.

Onderhoudsgebouw OG, (1 stuk, op
enkele tientallen meters ten oosten van
BWG)
interieur, techniek en materialen

Betonvloer. Bakstenen binnenmuren (wit geschilderd) met betegelde plint (anthracietkleurig),
aardstrippen tegen binnenmuren. Plafond van betoncassettes op stalen balken, H-profiel. Binnenzijden
van vensters voorzien van tralies. Stalen binnendeuren met panieksluiting en stalen deurposten.
Binnenwand met 2 dubbele schuif-/doorgeefluiken, afsluitbaar en voorzien van aardedraden en
koperstrippen. Stalen kozijnen en stalen balken van de dakconstructie eveneens geaard. Electrische
contactdozen en schakelaars van bakeliet.

Munitiebunker, (3 stuks, in de
noord-oosthoek van het complex) B1
t/m B3 exterieur

Rechthoekige plattegrond, plat dak, gevels van gele baksteen. Voorgevel met 2 x 2 dubbele stalen deuren
en ventilatieluiken op kniehoogte.
Evenwijdig aan de voorgevel staan bij de hoeken 2 masten t.b.v. bliksembeveiliging, onderling door een
staalkabel verbonden. Dito aan de achterzijde. Opstelplaats voor de bunker geplaveid met betonplaten.

Munitiebunker, (3 stuks, in de
noord-oosthoek van het complex) B1
t/m B3 indeling

Ongedeelde binnenruimte.

Munitiebunker, (3 stuks, in de
Vloer van beton, binnenmuren van baksteen.
noord-oosthoek van het complex) B1
t/m B3 interieur, techniek en materialen
Munitiebunker, (3 stuks, verspreid over Vrijwel vierkante plattegrond, plat dak, gevels van oranje/gele baksteen. Dubbele deur in voorgevel;
het noordelijke deel van het complex) C1 ventilatieluiken in zijgevel. Evenwijdig aan de voorgevel staan bij de hoeken 2 masten t.b.v.
t/m C3 exterieur
bliksembeveiliging, onderling door een staalkabel verbonden. Dito aan de achterzijde. Opstelplaats voor
de bunker geplaveid met betonplaten.
Munitiebunker, (3 stuks, verspreid over Ongedeelde binnenruimte.
het noordelijke deel van het complex) C1
t/m C3 indeling
Munitiebunker, (3 stuks, verspreid over Vloer van beton, buitendeur van staal, binnenmuren van baksteen, dak van beton belegd met metalen
het noordelijke deel van het complex) C1 platen.
t/m C3 interieur, techniek en materialen
Dienstwoning, (2 stuks, aan de
Rechthoekige plattegrond. Twee bouwlagen: begane grond en zolderverdieping. Gevels gemetseld met
oostzijde van de Hoogeveenseweg, links machinaal vervaardigde baksteen (donkerrood). Dakpan machinaal vervaardigd (grijs). Gemetselde
(noord) en rechts (zuid) van de oprit
schoorsteen op de nok, noordzijde.
van/naar het
munitiemagazijnencomplex), exterieur

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 277

Dienstwoning, (2 stuks) aan de
Niet bezocht.
oostzijde van de Hoogeveenseweg, links
(noord) en rechts (zuid) van de oprit
van/naar het
munitiemagazijnencomplex), indeling
Dienstwoning, (2 stuks) aan de
Niet bezocht.
oostzijde van de Hoogeveenseweg, links
(noord) en rechts (zuid) van de oprit
van/naar het
munitiemagazijnencomplex), interieur,
techniek en materialen

Groen erfgoed: beplanting

Het terrein van het monumentale complex heeft de vorm van een trapezium en is beplant met
verschillende soorten bomen en begroeiing met als doel: camouflage van de opstallen en de structuren.
Er zijn zowel loof- als naaldbomen geplant. Acht munitiebunkers zijn bovengronds afgedekt met een laag
teelaarde en daarop groeien bomen (loof- en naald-) en onderbegroeiing. Vanaf het maaiveld en vanuit
de lucht lijkt het munitiemagazijnencomplex een begroeid en geaccidenteerd terrein. Feitelijk is vrijwel
het gehele complex beplant en begroeid, met uitzondering van de wegen en de opstelplaatsen (voor
motorvoertuigen, bijvoorbeeld aan de voorzijde van de munitiebunkers). De meeste bunkers zijn
omgeven door een greppel.

Stedenbouwkundige ligging,

Het complex ligt in de begrensde Ecologische Hoofdstructuur (EHS) en wordt omringd door bos en
natuur, een Natura 2000 gebied. De westzijde van het munitiemagazijnencomplex grenst aan
natuurgebied het Mantingerveld.
Het complex ligt aan de oostzijde van de Hoogeveenseweg, heeft de vorm van een trapezium en is met
twee lusvormige wegen ingedeeld. De bebouwing is aan één zijde van een weg geconcentreerd. Drie
wegen zijn oost-west gericht en twee noord-zuid. Ten noorden van het complex, buiten de omheining,
ligt een ovaalvormig meertje, mogelijk bedoeld als blusvijver.
Aan de zijde van de Hoogeveensweg staan, ten westen van het complex en buiten de omheining, ter
weerszijden van de hoofdingang, twee dienstwoningen.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

Het munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge is geen archeologisch monument, in de zin van de
Monumentenwet, noch conform het Bestemmingsplan. Het complex ligt in een zone met hoge
archeologische trefkans (zie kaartje). Bij de eventuele ontwikkeling van het terrein is het
aanbevelenswaardig een bureauonderzoek te (laten) doen met – als daartoe aanleiding bestaat – nader
inventariserend veldonderzoek.

Geschiedenis

Het munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge ligt in een relatief jong ontginningsgebied dat tijdens de
Duitse bezetting (1940-1945) door Joodse tewerkgestelden is ontgonnen. Het complex is in 1960
gebouwd en in 2009 gesloten.
Het monumentale complex is kort na 2009 overgedragen aan Natuurmonumenten. De locale bevolking
sprak een sterke voorkeur uit voor de vestiging van een museum op het terrein genaamd Nationaal
Museum Joodse Werkkampen. De stichting Joodse Werkkampen is samen met de Stichting Militair
Erfgoed initiatiefnemer voor dit museum in en met de militaire gebouwen. Door de nabijheid van het
Herinneringscentrum in Westerbork kan een samengesteld lieu de mémoire ontstaan met een zeer
bijzondere en coherente genius loci.

278 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Bezocht

Op 18 december 2012 bezochten Annemarie de Groot, Karina de Jong, Michiel Verweij en Ben de Vries
(allen Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) het voormalig munitiemagazijnencomplex Nieuw-Balinge,
met instemming en medeweten van eigenaar Natuurmonumenten in de persoon van Bob Beintema,
beheerder gebouwen.

Overige

De Dienst Landelijk Gebied (DLG) zoekt in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit een nieuwe bestemming van het voormalig munitiemagazijnencomplex die moet
beantwoorden aan de natuurdoelen van de EHS en Natura 2000.

KENNIS: BRONNEN
Nr. 1

Handboek Militaire Terreinen - 53 Objecten geïnventari-seerd. Handboek als onderdeel van het “Project
Ontwik-keling Militaire Terreinen” (PrOMT), Utrecht juli 2005.

Nr. 2

Michiel Kruidenier, Militair erfgoed – Categoriaal onderzoek Wederopbouw 1940-1965, Zeist maart 2007
(in opdracht van de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten).

Nr. 3

Masterplan Nieuw-Balinge, publicatie van Dienst Landelijk Gebied, Natuurmonumenten, provincie
Drenthe, gemeente Midden-Drenthe, maart 2011.

Nr. 4

Michael Beugelsdijk en Teun Schuwer, Verkocht wegens vrede – Een overzicht van de 53 herontwikkelde
militaire terreinen, publicatie van Dienst Landelijk Gebied, mei 2011.

Nr. 5

Wayne D. Cocroft en Roger J.C. Thomas, Cold war: building for nuclear confrontation 1946-1989, Londen
2003.

Nr. 6

Isja Finaly, Herbestemming van kazernecomplexen, Delft 1996.

Nr. 7

S.A.W. Mies, “De mobilisatiemagazijnen complexen” in: F.H. van den Beemt e.a., Driehonderd jaar
bouwen voor de landsverdediging, ’s-Gravenhage 1988, p. 146-148.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 279

280 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Spijkenisse
Drinkwaterleidingbedrijf
Berenplaat

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Spijkenisse

Plaats

Spijkenisse

Straat/huisnummer

Berenplaat bij 10

Kadastrale aanduiding

Spijkenisse K 1273; K1274

Aanduiding of korte omschrijving

Waterzuivering, gebouwen met terreinaanleg en onttrekkingskanaal ten behoeve van de
drinkwaterproductie

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 281

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Vanwege cultuurhistorische waarde, als toonbeeld van techniek en architectuur uit de late
wederbouwperiode, van bijzondere betekenis vanwege het toonaangevende opdrachtgeverschap van
het gemeentelijke waterleidingsbedrijf dat onder meer tot uiting komt in de grote aandacht voor de
architectonische verschijningsvorm bij de aanleg van de productielocatie.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

van belang voor de geschiedenis van de drinkwatervoorziening in Nederland, als een van de grote
drinkwaterzuiveringsinstallaties die in verband met de groei van de bevolking en industrie, toename van
het watergebruik en de toenemende vervuiling van het rivierwater in de tweede helft van de twintigste
eeuw nieuw werden aangelegd.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Vanwege de moderne installaties voor winning en reiniging van drinkwater en vanwege de bij de bouw
gehanteerde vooruitstrevende constructies en bouwmethoden in beton

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Vanwege de innovatieve betonconstructies en bouwtechnieken; vanwege pionierswaarde als eerste in
een serie nieuwe drinkwaterwinstations na de Tweede Wereldoorlog in Nederland

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Vanwege de betekenis van het complex voor de ontwikkeling van het modernisme na de Tweede
en/of bouwtechniek;
Wereld­oorlog; Voor de geschiedenis van de bouwtechniek vanwege het revolutionaire gebruik van beton
voor de constructies van met name de filterhal en het ijzersulfaatgebouw; tevens illustratief voor de
grote vlucht die de toepassing van dit materiaal nam in de tweede helft van de twintigste eeuw bij grote
bouwprojecten voor infrastructuur en waterbouwkunde.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als hoofdwerk in het vroege oeuvre van bouwmeester Wim Quist, in het bijzonder als uitdrukking van
zijn persoonlijke visie op het functionalisme.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Vanwege de bijzondere architectuur van het totale ensemble. Vanwege de grote varieteit binnen het
complex aan hoogwaardige architectonische oplossingen voor functionele ruimtes. Vanwege de
typerende plastische constructies van onder andere het filtergebouw,.

Als toonbeeld van betontoepassingen in gewapend en voorbespannen beton; vanwege de bijzondere
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of vormgeving die in dit complex met het materiaal is bereikt
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Vanwege de betekenis van de silhouetten van de betonconstructies, zowel inwendig als buiten de
gebouwen -alsook de installaties- voor het gevelbeeld van de transparante gebouwen en het totaalbeeld
van het complex; tevens vanwege het geregiseerde zicht vanuit de werkplekken in de gebouwen op het
complex en de omgeving.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis (b) vanwege de hoge beeldbepalende waarde
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

282 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex Vanwege de ensemblewaarden van het gebouwencomplex met het bijbehorende spaarbekken; vanwege
wegens de hoogwaardige kwaliteit van de functie van de hele aanleg als markerend element in het landschap, waarbij de vorm van de vroege
de bebouwing in relatie tot de
landtong nog altijd herkenbaar is.
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Het complex is herkenbaar bewaard gebleven; in materiaalgebruik en detaillering zijn de gebouwen
grotendeels gaaf; Alle essentiële onderdelen van het complex zijn nog aanwezig;

V Zeldzaamheid
uitzonderlijk belang van het object/
Vanwege de grote schaal van het complex voor de productie van drinkwater in Nederland, vanwege de
complex wegens relatieve zeldzaamheid uitzonderlijke betonconstructies, vanwege de vanwege de zeer hoge architectonische kwaliteit
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.
1.

Veel aandacht besteed aan de bouw en oplevering in vakbladen (Cement), landelijke dagbladen. Als
fantastische architectonische prestatie.

2.

Aan de architect werd in 1970 de A.J. van Eckprijs van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs toegekend
voor het drinkwaterproductiebedrijf.

3.

Positionering
“Met de gebouwen op de Berenplaat toont Quist zich een inventief constructeur, die het wezen van de
opgave door expressie van functie en constructie op voorbeeldige wijze weet bloot te leggen.”
(Architectuurgids)

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

drinkwaterzuivering

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Nutsbedrijf; Waterwin en waterzuiveringsstation

Huidige functie (met jaartal)

Waterwin- en waterzuiveringsstation

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 283

Naam object

Drinkwaterproduktiebedrijf Berenplaat
NB: Bedrijfslocatie Berenplaat is vernoemd naar de nederzetting die bekend stond en staat als
Beerenplaat, met dubbel e.

Stijl/stroming

Modernisme; functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1959-1965 (ontwerp en uitvoering hoofdonderdelen); 1966 (opening van het complex); 1965-1967
(uitvoering hoofdgebouw en dienstwoningen)

Architect(en)/ontwerper(s)

W.(Wim) G. Quist; Dienst Gemeentewerken Rotterdam (diverse afdelingen)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Zie bij afzonderlijke onderdelen;

Opdrachtgever

Rotterdams Gemeentelijke Drinkwaterleiding (D.W.L.);

Exterieur

De Berenplaat is een industrieel complex (“waterfabriek”) voor de productie van drinkwater uit
rivierwater, bestaande uit een serie gebouwen voor de verschillende functies in het proces van
waterwinning, waterzuivering en opslag, met elk een eigen vorm en architectonische expressie. De
gebouwen zijn gesitueerd op met gras ingezaaide percelen binnen een geometrische aanleg van wegen
en paden (complexonderdeel @). De gebouwen ontlenen hun grote architectonische uitdrukkingskracht
met name aan de spectaculaire constructies in schoon beton. Daarnaast is de afwisselende toepassing
van transparante en volledig gesloten gevels kenmerkend. De esthetische omgang met zowel de
draagconstructies (expressieve betontoepassingen) als de logistieke en technische voorzieningen (o.a.
kleurtoepassingen voor machines en het laten zien van machines in het gevelbeeld), is in alle onderdelen
van het complex doorgezet. De Berenplaat heeft met oudere waterleidingterreinen gemeen dat elke
functie is ondergebracht in een afzonderlijk gebouw of aangelegde structuur. Het water wordt van het
ene naar het andere gebouw gepompt en doorloopt zo de verschillende reinigingsstadia. Het eerste
onderdeel in de productie van het drinkwater is de waterwinning via inlaten in het spaarbekken (geen te
beschermen onderdeel van het complex) dat het grootste deel van de landtong inneemt en een
capaciteit heeft van een half miljard kubieke meter water. Het spaarbekken verzorgt een buffer met
rivierwater voor perioden waarin laag water zorgen voor verminderde kwaliteit van het te zuiveren
drinkwater. Het spaarbekken is door middel van strekdammen (geleidedammen) ingedeeld, zodat door
meandering van het water een eerste natuurlijke reiniging plaatsvindt van het water. Aan de westzijde
van het spaarbekken sluit een afgesloten onttrekkingskanaal aan (zie complexonderdeel @, “aanleg”).
Het onttrekkingskanaal heeft een directe verbinding met de rivier en een verbinding met het
spaarbekken aan de westzijde. De productie-, opslag- en dienstgebouwen en de entree tot het terrein
bevinden zich op het oostelijke deel van het terrein. De eerste chemische reiniging vindt plaats in het
doseringsgebouw (complexonderdeel @) parallel aan en aan de westzijde van het onttrekkingskanaal.
Dit opvallend lange gebouw dat zich kenmerkt door de aan de buitenzijde geplaatste en zichtbare
constructie van portaalspanten, herbergt een grotendeels ondergrondse installatie met draaiende
trommels waar het water wordt gezeefd en van chemicaliën wordt voorzien. Het hierbij behorende
opslaggebouw voor bij de zuivering in het doseringsgebouw gebruikte, en via schepen aangevoerde,
Ijzersulfaat (complexonderdeel @) ligt aan de zuidzijde ervan nabij de laad- en loskade. Ten noordoosten
van het doseringsgebouw ligt het door zijn vormgeving meest opvallende gebouw van het complex, een
groot rechthoekig filtergebouw (complexonderdeel @) met een installatie om water te zuiveren van
organische en chemische verontreiniging in een hal bestaande uit twintig expressief vormgegeven
betonschalen op kolommen. Ten oosten van het filtergebouw een gebouw met pompstation voor het
pompen van het water naar het voorzieningsgebied, dat tevens de centrale schakelruimte voor het
complex huisvest (Hogedrukpompstation, complexonderdeel @). Opvallend is de decoratieve
toepassing van prefab betonnen stapelelementen als zonwerende gevels aan de zuid- en oostzijde van
het gebouw.

284 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Aan de oostzijde van het hogedrukpompstation twee grote opslaggebouwen voor gezuiverd water, met
grote schaaldaken en een rondlopende draagconstructie van zware kolommen (reinwaterreservoirs,
complexonderdeel @). Centraal, te midden van het door de gevelwanden van het filtergebouw en het
doseringsgebouw gevormde pleinruimte ten zuiden van filtergebouw, een vrij in een vijver gesitueerd
vleugelvormig hoofdgebouw op kolommen (complexonderdeel @). Het gebouw waarin kantoren en
laboratoria zijn ondergebracht, geeft vanuit alle ruimten uitzicht over het complex,.
In het zuidwesten van het terrein liggen negen modern vormgegeven en in het groen gesitueerde
dienstwoningen (complexonderdeel @). Waarden op rijksniveau nader te bepalen.
De aan de zuidzijde van het pompstation gelegen werkplaatsen behoren niet tot de als beschermd
monument voorgedragen objecten. Deze zijn voor de monumentale waarde niet van belang.
NB: Het overleg met eigenaar Evides, die bezwaar heeft, moet nog worden voortgezet op basis van de
definitieve selectie van objecten. Het spaarbekken heeft wel cultuurhistorische waarde, maar
voorgesteld wordt om dit (nu) niet in het beschermde complex op te nemen. De staat en waarde van de
dienstwoningen moet nog nader worden vastgesteld, zie bij het betreffende formulier/.
gebouw, constructietechniek

Moderne betonconstructies, hyparschalen;

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Op het terrein bevinden zich diverse kunstwerken (zie bij complexonderdeel @, aanleg)

Stedenbouwkundige ligging,

Het ongeveer rechthoekige terrein met gebouwen voor de drinkwaterproduktie wordt aan de
zuidwestkant (aan de zijde van Spijkenisse) ontsloten via de openbare weg, en is aan de zuidzijde
benaderbaar voor scheepverkeer via een loskade aan het Spui. Het onttrekkingskanaal en aansluitende
spaarbekken omvat het overige deel van de landtong ten oosten van het terrein. In de
stedenbouwkundige compositie van het waterleidingterrein, zijn de functionele relaties van de
gebouwen en hun samenhang met de landschappelijke structuren afleesbaar. Van belang vanuit een
stedenbouwkundig oogpunt in de opzet van het terrein is de ruimtelijke groepering van gebouwen om
de grote centrale pleinruimte met het hier vrij gesitueerde kantoorgebouw, waardoor het complex
georienteerd lijkt naar op het zuiden, naar het water van het Spui. Het kleine silogebouw geeft deze
ruimte een krachtig accent aan het einde van de loskade. Aan deze open ruimte een hoge mate van
silhouetwerking van de expressieve betonconstructies van de omringende gebouwen

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Geschiedenis

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

De bouw van het nieuwe complex in het midden van het (nieuwe) voorzieningsgebied van het
waterbedrijf tegenover Poortugaal en ten noorden van Oud-Beijerland heeft te maken met de noodzaak
van het onttrekken van schoner rivierwater vanwege de toenemende vervuiling van het rivierwater bij
Rotterdam, maar illustreert ook het toenemende ruimtegebrek door stadsuitbreidingen. De zeer grote
omvang van het nieuwe complex en de situering centraal in een nieuw voorzieningsgebied in plaats van
in de stad Rotterdam is bovendien illustratief voor de toename van industrie en de groei van de regio en
het inspelen op verwachte toename verbruik door groei van de welvaartstaat. De Berenplaat verzorgde
ook het industriewater voor de complexen in de Rotterdamse haven.
Het complex werd gebouwd ter vervanging van het negentiende-eeuwse drinkwatercomplex van de
D.W.L. bij Kralingen, ten oosten van Rotterdam. Door de groei van de stad Rotterdam en het omliggende
voorzieningsgebied was het negentiende- eeuwse drinkwaterleidingbedrijf aan de Honingerdijk in
Kralingen niet meer afdoende voor de leverantie van drinkwater met voldoende kwaliteit aan de
inwoners. In de loop van de 20e eeuw werd de kwaliteit van het Rotterdamse drinkwater berucht.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 285

Geschiedenis

Er was een grotere capaciteit nodig, een infrastructuur gericht op chemische reiniging, en –ten behoeve
van een constante kwaliteit ook bij laag water– een opslagmogelijkheid voor de aanleg van reserves. De
gemeente Rotterdam kocht voor de aanleg van een nieuw complex een plaat tussen de Oude Maas en
het Spui ter hoogte van Oud-Beijerland. De nieuwe locatie gaf de mogelijkheid drinkwater te onttrekken
uit de Oude Maas in plaats van het vervuilde Rijnwater uit de Nieuwe Maas bij Kralingen met Rijnwater.
Hiervoor werd als onderdeel van het complex een groot spaarbekken aangelegd om verzekerd te zijn van
een goede kwaliteit water bij lage waterstanden. De plaat kende tot dan toe een agrarisch gebruik. De
vorm van de plaat is gebruikt als basis voor de aanleg van het complex. De meeste boerderijen zijn
gesloopt voor de aanleg.
Vanaf de jaren zeventig komt het water voor de Berenplaat uit de Biesbosch, waarvoor een nieuw
winstation werd gebouwd.
Het terrein is aan de noordzijde (buiten bescherming) met gebouwen uitgebreid. Onder meer werden
vierkante reservoirs toegevoegd om de capaciteit voor reinwateropslag te vergroten. De laatste
uitbreidingen in 2006, naar ontwerp van Quist Wintermans architecten

Bezocht

D.Takens (17 oktober 2012);

Overige

Architect Wim Quist ontwierp voor het gemeentelijke waterbedrijf van Rotterdam drie
waterproductielocaties, waarvan de waterfabriek in Berenplaat de eerste was. Het is een vroeg werk
binnen zijn oeuvre. Quist kreeg de opdracht voor Berenplaat toen hij nog studeerde aan Academie van
Bouwkunst in Amsterdam. Voor de ontwerpgeschiedenis is de nauwe samenwerking tussen architect,
opdrachtgever en technici kenmerkend.
@Monografische gegevens architect en positionering invoegen.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Koos Bosma, Aart Mekking, Koen Ottenheym en Auke van der Woud (red), Bouwen in Nederland
600-2000, Zwolle 2007, 623.

Nr. 2

Colenbrander, Bernard, Stijl. Norm en handschrift in de Nederlandse architectuur van de negentiende en
twintigste eeuw, Rotterdam 1993, 272-275.

Nr. 3

Mariëlle Hageman, De Nederlandse architectuur 1000-2005, Bussum 2004, 275.

Nr. 4

Marieke Kuipers (red.), Toonbeelden van de Wederopbouw. Architectuur, stedenbouw en landinrichting
van herrijzend Nederland, Zeist/Zwolle 2002, 123.

Nr.5

De Ingenieur, 75 (1963) 27-52, 72, 81 en 96.

Nr.6

Van Praag, Nederland bouwt, @ 1966.

Nr. 7

Quist, W.G, ‘Drinkwaterproductiebedrijf Berenplaat bij Rotterdam’, Bouwkundig Weekblad, 85 (1967) 4,
60-72.

Nr. 8

‘Rotterdams drinkwater’, Bouw, 20 (1965) 14, 480

Nr.9

‘Rotterdams drinkwaterproductiebedrijf op de Berenplaat II: Het ijzersulfaatgebouw’, Bouw, 21 (1966) 6,
178-179.

Nr. 10

Rotterdams drinkwaterproductiebedrijf: Het doseringsgebouw’, Bouw, 21 (1966) 6, 180-182,

Nr.11

‘Rotterdams drinkwaterproductiebedrijf op de Berenplaat III: Twee reinwaterreservoirs’, Bouw, 21 (1966)
50, 2014-2025

286 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Nr.12

‘Berenplaat’, Cement, XVII (1965) 10-1

Nr.13

‘Het drinkwaterproduktiebedrijf Berenplaat’, Cement, XVII (1965) 1, 12-19.

Nr. 14

‘Het drinkwaterproduktiebedrijf Berenplaat’, Cement , XVII (1965) 3, 174-179.

Nr. 15

‘Beton in beeld. Drinkwaterproduktiebedrijf ‘Berenplaat’’, Cement, XVII (1965) 1, 29-32 (platen)

Nr. 16

‘Het drinkwaterproduktiebedrijf Berenplaat’, Cement XVII (1965) 2, 75-82

Nr.17

De Architect (1982) 3, 2.

Nr.18

‘“De Berenplaat", Trinkwasseraufbereitungswerk in Rotterdam’, Der Baumeister, 64 (1967) 10, 1290-1293.

Nr. 19

‘Berenplaat’, Het Timmerhuis, 20 (1965) 2, @

Nr. 20

A. van der Woud, K. Zwarts, Wim Quist, The magic of rationale, 2008

Nr. 21

A. van der Woud, Wim Quist Projecten 87-92, 1992
Toelichting: Over de uitbreiding van het complex.

Nr. 22

A. van der Woud, Wim Quist: architect, 1989

Nr.23

Quist, W.G., ‘Natuurlijkheid gepaard aan distinctie’, Plan, @ (1979) 11, 16-25

Nr 24 krant

Zoet helder water is peperduur…Waar Rotterdam zijn dorst lest…de Berenplaat, Het Vrije Volk, dinsdag
23-11-1965, p. 5

Nr 25 Krant

R. Blijstra, ‘Quist kreeg een verblijdende kans. Opvallende effecten in een “waterwinstad”’, De Waarheid,
28-04-1966, 5

Nr. 26 Film

David Haneke (Director): : Fried Mertens (Co-director), ‘de architect en het water’ (Nederland,
Homescreen, 1999/2001, 11 minutes, Video.)

Nr. 27

Wasseraufbereitungsanlage Berenplaat bei Rotterdam (Quist), Bauwelt 41 (1967), @

Nr. 28 Krant

Limburgs dagblad, 24 november 1965, 3
Foto filtergebouw met onderschrift

Literatuurverwijzingen op: www.bonas.nl/archiwijzer

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 287

288 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Stavoren
J.L. Hooglandgemaal

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0104100000132963

Provincie

Friesland

Gemeente

Sùdwest Fryslân

Plaats

Stavoren

Straat/huisnummer

Stadsfenne 33

Postcode

8715 JM

Kadastrale aanduiding

STAVOREN B 1405

Aanduiding of korte omschrijving

Gemaal (boezemgemaal) met beeld en vlaggenstok

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 289

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het gemaal is een van de meest markante bouwwerken uit de wederopbouwperiode die zijn gebouwd
t.b.v. de voortdurende strijd tegen het water.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het gemaal is van belang omdat de pompen ook als architectonisch element gelden. Daarnaast is het
en/of bouwtechniek;
een van de vroegste gemalen waarbij de architectuur als een op zich zelf staand gegeven wordt
beschouwd.
wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp

Vanwege de bijzondere vormgeving en de transparantie van het gebouw is het een van de meest
opmerkelijke gebouwen voor bedrijf en techniek uit de betreffende periode.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het gemaal is een markant object binnen zijn omgeving. Door de bijzondere vormgeving sluit de
van het object voor het aanzien van zijn architectuur fraai op die omgeving aan.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex .
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het gebouw zelf en de buitenzijde van de pompinstallaties zijn nog grotendeels in oorspronkelijke staat.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Boerderij, molen, bedrijf

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Boezemgemaal (2012), sinds 1967

Naam object

J.L. Hooglandgemaal

Stijl/stroming

functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1958-1966

Architect(en)/ontwerper(s)

Jong P. de

290 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Uitvoerder (aannemer e.d.)

J.G. Nelis, IJmuiden

Opdrachtgever

Provincie Fryslân

Exterieur

Het gebouw heeft een functionele uitstraling vanwege de strenge opbouw en materiaalkeuze,
symbolisch in de staande kolommen van de voorgevel, die werken als een rooster. Symbolisch is ook de
gebogen daklijn, die gedragen lijkt te worden door de beren aan de zijkanten van het gebouw die naar de
onderzijde toe breder uitlopen. De architect koos nadrukkelijk voor een gebogen lijn om het gebouw
duidelijk te laten afwijken van de horizontale lijnen van dijk, zee en landschap. Het gebouw lijkt het gat
in de dijk te willen omvatten en opvangen.
De plasticiteit komt hier niet voort uit de ordening van de van de bouwvolumen of het verspringen van
gevelelementen., maar door de totaliteit van al deze verschillende aspecten.
Op het dak boven de hoofdingang bevindt zich een kunstzinnig vormgegeven scheepvaartsein met zes
lichten, dat de scheepvaart in de haven waarschuwt voor het verschil in stroming als het gemaal in
werking is. Afhankelijk van welke van de zes lichten branden, wordt aangegeven of er gespuid of water
ingelaten wordt.
Op de balustrade van de stoep bevindt zich een bronzen plastiek, voorstellende de ‘waterwolf’ Het beeld
is pas in 1973 geplaatst, maar maakt wel onderdeel uit van het oorspronkelijk ontwerp.
Aan de noordzijde van het gebouw bevindt zich een vlaggenmast op een natuurstenen sokkel.

gebouw, constructietechniek

Baksteen, beton en glas. Het gemaal is gebouwd in een bouwput direct binnen de oude zeedijk en rust
op een fundering van ruim 600 palen van gewapend beton met een lengte van negen tot elf meter. Ook
het in- en uitstroomgedeelte en de kelders zijn van gewapend beton. In de gevels van de machinehal is
tussen de staande bakstenen kolommen veel glas verwerkt. De kolommen staan niet volledig haaks op
de gevel om de het invallende zonlicht vanuit het zuiden enigszins te temperen.
Bij de bestrating van het terrein binnen de rooilijn is gebruik gemaakt van natuursteen evenals voor de
balustrade van de stoep.

Interieur (indeling)

Het gemaal bestaat uit een hoofdgebouw en een bijgebouw, waarin zich een werkplaats,
transformatorruimte, hal, ontvangstkamer, personeelskamers en een magazijn bevinden. Het
hoofdgebouw is onderverdeeld in een grote machinehal en een onderbouw. De machinehal is 15 meter
diep, 45 meter lang en gemiddeld 9 à 11 meter hoog. De hal is aan de bovenzijde afgesloten met een
gebogen dak.
In de machinehal staan vier horizontale schroefpompen van Stork opgesteld, die elk een capaciteit
hebben van 1040 m3 per minuut. Elke pomp bestaat in feite uit een 45 meter lange buis met een hoogte
van ca. 3,5 meter.

interieur, techniek en materialen

De schroefpomp is vooral geschikt voor niet te grote opvoerhoogten en relatief grote opbrengsten. Elke
pomp wordt aangedreven door een elektromotor van 285 pk. Via een tandwielkast. Alle vier de pompen
hebben ook nog een motor met een groter vermogen (570 pk.) voor perioden van grote wateroverlast.
De totale capaciteit kan daarmee worden opgevoerd tot bijna 6000 m3 per minuut. Omdat het
stroomverbruik daarmee aanzienlijk stijgt worden deze motoren alleen ingezet als het niet anders kan.
De pompen zijn geheel vervaardigd van gietijzer met stalen aansluitstukken op de betonnen in- en
uitstroomkanalen.
De persbuizen zijn voorzien van terugslagkleppen, die ook omhoog kunnen blijven staan als er water uit
het IJsselmeer moet worden ingelaten De schroefpomp draait dan de andere kant op. In dat geval is het
noodzakelijk dat de motor wordt afgekoppeld.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 291

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Bronzen plastiek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op balustrade bij hoofdingang

Kunstenaar

Auke Hettema

Voorstelling

Waterwolf

Datering

1973

nr. 2
Materiaal/techniek

Keramisch reliëf

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In kantoor/ontvangstruimte

Kunstenaar

Chris Fokma

Voorstelling

Kaart van Friesland

Datering

1965

Groen erfgoed:

n.v.t.

beplanting

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Het gemaal is gelegen aan de IJsselmeerkust ten zuiden van de dorpskern van Stavoren tussen het Johan
Frisokanaal en het IJsselmeer. Ten noorden van het gemaal bevindt zich de sluis tussen het kanaal en het
IJsselmeer. Tussen de sluis en het gemaal waren drie dienstwoningen gebouwd. Hiervan zijn inmiddels
twee gesloopt t.b.v. de aanleg van een tweede sluis.
Het gebouw is ven een sierlijke eenvoud en voegt zich in de lijnen van water weg en land. Ondanks dat
het een groot gebouw is sluit het daardoor aan op de schaal van de omgeving.

Archeologische relevantie
ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Geschiedenis

Het gemaal en ook de naastgelegen sluis en dienstwoningen liggen voor zover bekend niet op een
terrein van archeologische waarde.
Al in 1913 bestonden er plannen om twee gemalen te bouwen aan de zuidkust van Friesland. Al in 1920
werd het Woudagemaal bij Lemmer in gebruik genomen. Het zou tot 1966 duren voordat met het P.J.
Hooglandgemaal het tweede gemaal voltooid was. Het definitieve besluit tot de bouw werd door
Provinciale Staten pas in 1958 genomen. Aanleiding hiervoor waren de ernstige overstromingen van het
binnenwater in de jaren 1948 en 1951. Bij de keuze voor de locatie bij Stavoren speelden naast de
mogelijkheden voor watertoevoer en –afvoer ook de aansluiting met de bebouwde kom en het sparen
van landbouwgrond een rol.
Het nieuwe gemaal, genoemd naar de oud-gedeputeerde voor waterstaatszaken J.L. Hoogland, is in het
voorjaar van 1967 officieel in gebruik genomen.
Momenteel (oktober 2012) wordt de aangrenzende sluis verdubbeld. Met dit doel zijn twee van de
bijgelegen dienstwoningen gesloopt.

292 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Relevante wijzigingen

Bij een recente aanpassing zijn alle pompen gereviseerd en geautomatiseerd en is de capaciteit van het
gemaal vergroot. Alle pompen kunnen nu ook afzonderlijk van elkaar functioneren. Het gemaal kan nu
volledig op afstand (computergestuurd) worden bediend. Dankzij de capaciteitsuitbreiding heeft het
gemaal nu een maximum capaciteit van 120 kubieke meter per seconde, dus 7200 m3 per minuut.
Het gemaal is bovendien visvriendelijker gemaakt. Vissen kunnen nu zonder problemen het
gemaalstelsel passeren.

Bezocht

G.W. Eshuis (11 oktober 2012)

Overige

Het P.J. Hooglandgemaal loost 6000 m3 water per minuut in het IJsselmeer. Daarmee is het een van de
grootste gemalen in Europa.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Stichting Kultuer en Toerisme yn Fryslân, Malen om het peil: enkele gemalen in Friesland en hun
achtergrond, Elizabeth de Groot, Leeuwarden, 1996, (Monument van de Maand; jrg. 11 (1996) p. 33-40

Nr. 2

Piet de Vries, architect; catalogus tentoonstelling Fries Museum, Leeuwarden 18 oktober – 24 november
1908, uitg. Fries Museum/Stichting Moderne Architectuur Friesland, Leeuwarden, 1980 (p. 22, 37-39)

Nr.. 3

P. Terpstra, Het J.L. Hooglandgemaal te Staveren, brochure Wetterskip Fryslân, 1967

Al gebruikte bronnen

Nrs. 1-3

Interviews bewoners, gebruikers

Dhr. B. Hartstra, Beheerder

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 293

294 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Stellendam
Sluizen stormvloedkering
Haringvliet

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Goedereede en Hellevoetsluis

Plaats

Stellendam (gem. Goedereede)

Straat/huisnummer

Haringvlietplein 1 (bij)

Postcode

3251 LD

Kadastrale aanduiding

A2803 C 560

Aanduiding of korte omschrijving

Uitwateringssluizen Stormvloedkering, met schutsluis, bedieningsgebouw, dam en wegtracé

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 295

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als exemplarisch onderdeel van een veel groter ensemble van waterbouwkundige werken ter
beteugeling en regulering van zee-invloeden en rivierwateruitstroming.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Als voorbeeld van een waterbouwkundig kunstwerk dat tot stand kwam door constructie in een speciaal
voor dit doel gerealiseerd poldertje op de bodem van een zeegat en het geheel onder toepassing van
door hydrodynamische modellen en/of technologische experimenten verkregen kennis. De constructie
geldt ook mondiaal als een markant voorbeeld van bijzondere Nederlandse innovatieve
waterbouwkunde.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Als indirecte herinnering aan en als direct voortvloeisel uit de Watersnoodramp van 1953.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Als voorbeeld van een grootschalig, op basis van gewapend betonnen pijlers en van vertikaal
en/of bouwtechniek;
scharnierende, stalen deuren gebouwde, doserende uitwateringssluis en zeewaterkering. Hier moest
worden vormgegeven aan een zeer complexe opgave, zowel in programma, techniek en uitvoering.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als voorbeeld van de visionaire aanpak van waterstaatkundige problematiek door ir. J. van Veen en
vervolgens door een commissie van ontwerpers en deskundigen van en onder leiding van
Rijkswaterstaat, verenigd in de zogenoemde Deltacommissie.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De vorm komt voort uit de constructievereisten, die robuust zijn gestyleerd als uitdrukking van
veiligheid.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Als essentieel onderdeel van de Deltawerken, die zijn ontworpen en uitgevoerd in een periode van
ongeveer 50 jaar en die ten doel hadden de veiligheid en ontsluiting van het zuidwestelijk deel van
Nederland te waarborgen.
Het ensemble laat zich het duidelijkst herkennen in de samenhang met het bedieningsgebouw en de
grote schutsluis ten zuiden van de reeks van 17 uitwateringssluizen en in de dammen, die ter weerszijden
hiervan de verbinding vormen met de aangrenzende (vroegere) eilanden.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De betekenis ligt vooral als fysieke scheiding van zee en binnenwateren en de verkorting van de kustlijn.
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
Als verbinding tussen de Zuid-Hollandse eilanden.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
Als vergroting van het gevoel van veiligheid.
wijk, stad of streek;
a. bijzondere betekenis van het complex De sluizen vormen een integraal onderdeel van de totale aanleg, oeverinrichting toegangswegen,
wegens de hoogwaardige kwaliteit van recreatieve voorzieningen etc.
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;

296 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Vanwege de vrijwel integrale conservering van de samenstellende gebouwde elementen.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Vanwege de vrijwel integrale conservering van de samenstellende constructieve elementen.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Vanwege het nog steeds voortdurende en in de relatief verre toekomst te verwachten behoud van de
oorspronkelijke functie.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Vanwege de gaafheid in de samenhang met de in de nabije omgeving en grotendeels in dezelfde periode
tot stand gebrachte ruimtelijke structuren en elementen.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Vanwege de zeldzaamheid van het hier toegepaste keersysteem in technisch opzicht en naar de schaal
waarin het is uitgevoerd en de constructietechniek op basis van nieuwe rekenmethodes.

uitzonderlijk belang van het object/
In het bijzonder als onderdeel van op deze schaal -ook mondiaal- uniek waterbouwkundig ensemble met
complex wegens relatieve zeldzaamheid innovatieve waarde.
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

De Deltawerken staan in de internationale ‘Top 10 Feats of Engineering’:
http://science.discovery.com/top-ten/2009/feats-engineering/feats-engineering-09.html

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Reeks van 17 geschakelde uitwateringssluizen die deel uitmaken van een stormvloedkering in een breed
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr) zeegat.
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Uitwateringssluizen
Stormvloedkering

Huidige functie (met jaartal)

Uitwateringssluizen. Waarneming 2012; sinds 1966 / 1970.

Naam object

Haringvlietsluizen / Haringvlietdam.

Stijl/stroming

???

Bouwtijd (ook de planfase)

1955-1970 (ontwerp); 1956-1967 (polder/bouwput); 1959-1969 (bouwtijd); 1967-1971 (aansluitende
dammen)

Architect(en)/ontwerper(s)

Rijkswaterstaat, Deltacommissie;
Directie Deltawerken-Noord (1956-1964); Directie Afsluitingswerken (1964-1967)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 297

Uitvoerder (aannemer e.d.)

NV NESTUM (NV Nederlandse Sluis- en Tunnelbouw Maatschappij)

Opdrachtgever

Idem
Rijkswaterstaat

Exterieur

Ruim 1 km lange reeks van 17, ongeveer 56,50 meter brede, geschakelde uitwateringssluizen met
keerdeuren tegen hoog zeewater en het geheel voorzien van een op de constructie aangelegde
verkeersweg.
De segmentdeuren bestaan uit gebogen (al dan niet dubbele) platen die met behulp van een horizontale
as kunnen worden bewogen. De naam verwijst naar het boogsegment van een cirkel waaruit de deur
bestaat. De deuren zijn door middel van armen met de assen verbonden. Het deurtype is in het begin van
de 20ste eeuw uitgevonden door de Duitse hoogleraar ir. G. Krey.
Er zijn op ruime schaal proefnemingen gedaan voor de afsluiting van het Haringvliet en voor de
mechanische aspecten hiervan bij de Waterloopkundige Laboratoria te Delft en in Voorst (NOP) en bij
TNO Delft, Afdeling Werktuigkundige constructie.
De zeegat afsluitende dammen aan de noord- en zuidzijde van de uitwateringssluizen zijn kort na de
sluizen tot stand gebracht door middel van stortbedden van keien die met behulp van kabelbanen op
hoogte zijn gebracht en die vervolgens ‘zeewaardig’ werden bekleed.

gebouw, constructietechniek

Gewapend beton
Staal

Interieur (indeling)

Binnen de gewapend betonnen Nablaliggers en tussen de opeenvolgende pijlers is een doorgaande
verbinding uitgespaard die ruimte biedt voor een enkelzijdige, betonnen loopbrug ten dienste van het
onderhoud van aanwezige mechanica en machinerieën. De toegangen vanuit de pijlers zijn min of meer
rond; de wanden van de gang hebben een ‘trechtervormig’ schuin beloop. De lager dan de loopbrug
opgestelde apparatuur omvat o.m. elektromotoren en cilinders; deze zijn vanaf de loopbrug bereikbaar
via ijzeren trappen.

interieur, techniek en materialen

Gewapend beton
Staal

Stedenbouwkundige ligging,

De sluizen zijn onderdeel van de Haringvlietdam die de verbinding vormt tussen de beide (vroegere)
situering (incl. aanduiding windstreek), eilanden Voorne-Putten (noord) en Goeree-Overflakkee (zuid). De dam is de afsluiting in geval van
omgeving van belang
stormvloed van het Haringvliet, het zeegat waarlangs driekwart van het water van de rivieren Rijn en
Maas wordt afgevoerd.

Geschiedenis

De Watersnoodramp van 1 februari 1953 was de directe aanleiding voor het ter hand nemen van de
zogenoemde Deltawerken. De werken bestonden in het bijzonder uit afsluiting van de zeegaten in het
zuidwesten het land en uit verkorting van de te verdedigen kustlijn en in het verlengde hiervan uit
voorzieningen om de afvoer van rivierwater en invloed van zeewater te reguleren. Verder ging het om
ontsluiting van de eilanden in dit gebied door nieuwe infrastructuur en om verbetering van de agrarische
toestand door ruilverkaveling. Er waren in 1953 al enige voorbereidingen getroffen en zelfs al werken
afgerond, maar de ramp zette de zaken op scherp. Zo is in 1951/52 het plan gemaakt om tot afsluiting van
het Haringvliet te komen met een dam, onder gebruikmaking van een systeem van uitwateringssluizen
voor de lossing van het water van de Rijn (/ Waal / Nieuwe Merwede) en de Maas (/ Hollandsch Diep).
De sluizen werden als eerste geconstrueerd en er is hiertoe een minipolder tot stand gebracht in de
mond van het Haringvliet – tussen Hellevoetsluis (op Voorne-Putten) en Stellendam (op Goeree-

298 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Overflakkee). Het poldertje bestond uit een bijna rechthoekig, door een zware dijk omgeven, droog
gemaakt werkeiland van ca. 1400 x 560 m dat in de periode 1956-1958 tot stand kwam. Hierbinnen zijn in
de jaren 1958-1966 de uitwateringssluizen gebouwd, waarna het eiland weer is opgeruimd. Vervolgens
-maar deels parallel met deze werken- zijn de schutsluis bij Stellendam (1969) en twee dammen die de
uitwateringssluizen met de beide voormalige eilanden verbinden aangelegd (1968-1970).
De eigenlijke uitwateringssluizen bestaan uit 17 doorlaten tussen 18 zware gewapend betonnen pijlers (of
hoofden) en met hiertussen twee x 17 vertikaal scharnierende, kerende sluisdeuren (zogenoemde
segmentschuiven). Er zijn namelijk schuiven aan zee- en aan rivierzijde aangebracht. DE totale lengte
van het sluizencomplex bedraagt 1048.50 m. De hoofden aan de twee einden van het complex zijn iets
anders vormgegeven dan de overige. Ze omvatten een opslag- en werkruimte en ook een tunneltje dat
onder de verkeersweg doorgaat. Het wegdek, inclusief een baan voor langzaam verkeer aan de rivierzijde
en een voetpad aan de zeezijde, is 22 m breed (2 x 3.20 m + 4,50 m + 1 m, van elkaar gescheiden door
vangrails). De pijlers zijn in principe beloopbaar en omvatten ook een ijzeren trap om een lager niveau te
bezoeken.
De totale constructie is gefundeerd op ca. 22.000 gewapend betonnen palen en een ruim 80 m brede,
gewapend betonnen grondplaat die tevens als vlak voor de afvoer van het rivierwater en als vloer voor
de deuren dient. De hoofden zijn vanaf de betonvloer ca. 23.50 m hoog en reiken tot 18.00 m + NAP. Ze
meten tot 6 m + NAP ongeveer 50 x 15 m; dan verjongen ze zich in het middelste deel naar 50 x 5 m. De
pijlers bezitten hierbuiten een uitbouw die het bewegingsmechanisme voor de schuiven herbergt. Aan de
rivierzijde zijn de pijlers voorzien van een spits toelopende uitbouw met hierop een ijzeren balustrade en
iets hoger van een balkon, eveneens met balustrade. De ook onder het wateroppervlak doorlopende
spits dient om schade door (kruiend) ijs te minimaliseren. Aan de zoute zeezijde is dit niet nodig en rijzen
de pijlers recht uit het water, met een bordes op zo’n 10,50 m hoogte. De verjonging van de pijlers is
bestemd voor het aan weerszijden ervan opleggen van zogenoemde nablaliggers (een nabla is een ‘delta’
op zijn punt). De driehoekige nablaliggers zijn uitgevoerd in voorgespannen gewapend beton en zijn
binnen de grote driehoek versterkt met een omgekeerde kleinere driehoek. Ze werden ter plaatse in serie
vervaardigd en met behulp van een portaalkraan op hun plaats gebracht. De driehoeken zijn zowel
bestemd om scharnieren voor de deuren te bevestigen als om het wegdek over de kering te dragen. Er
liggen steeds twee nablaliggers op een hoofd –één aan elke kant- en hiertussen bevinden zich nog 22
exemplaren. De ruimte tussen de dus in totaal 24 segmenten is opgevuld met beton en door middel van
stalen kabels staat het geheel zodanig onder trekspanning dat iedere overspanning zelfdragend is. Na
deze samenvoeging van de elementen is in feite een reeks driehoekige kokers ontstaan. Omdat de
waterkering ook als brug fungeert, is de constructie typologisch ook als kokerliggerbrug te benoemen.
Per deur zijn er vier scharnierpunten aan de koker bevestigd, die alle met een gevorkte drager zijn
uitgerust. In de pijlers zijn per segmentdeur twee hydraulisch werkende bewegingsmechanismen
gemonteerd. Hiermee kunnen de segementdeuren worden opgehaald en neergelaten met behulp van
zogenoemde plunjercilinders. Deze worden op hun beurt aangestuurd door elektromotoren.
De 17 (dubbelwandige) deuren aan de zeezijde en aan de rivierzijde zijn in essentie gelijk, maar die aan de
zeezijde reikenn twee meter lager (resp. 3 m + NAP en 5 m + NAP). Er is rekening gehouden met vrij
langdurige, hoge rivierwaterstanden. De deuren aan de zeezijde sluiten met naar buiten gerichte hoek
aan op de betonnen drempel van de sluizen, terwijl die aan de rivierzijde juist naar de rivierzijde hellen.
Een hoofdontwerper van de Haringvlietsluizen wordt in de geraadpleegde literatuur niet genoemd; er
wordt zonder uitzondering gesproken van een project van Rijkswaterstaat en/of van het Ministerie van
Verkeer en Waterstaat.
Al voordat het Deltaplan tot uitvoering kwam –en ook nog vóór de watersnoodramp van februari
1953- heeft ir. J. van Veen uitgewerkte voorstellen gepresenteerd om de in zijn ogen te zwakke
kustverdediging in het zuidwestelijk deel van ons land aan te pakken door middel van een
kustverkorting. Zijn plannen omvatten ook de constructie van een dam met uitwateringssluizen in het
Haringvliet. Van Veen –die een deel van dit werk publiceerde onder het pseudoniem ‘dr. Cassandra’,
wordt hierom dan ook wel beschouwd als geestelijk vader van de Deltawerken.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 299

Relevante wijzigingen (

1956: eerste zinkstukken bouwput
1957: bouwput voltooid
1958: start sluisvloer
1959-1962; heien, bouw pijlers / hoofden
1961-1964: plaatsing nablaliggers
1962: start aanleg machinekamers in pijlers
1964-1967: plaatsing segmentschuiven
1967-1970: aanleg dammen
1970/1971: oplevering.

Bezocht

Frits Niemeijer (november 2012), buiten.

Overige
Het Waterloopkundig Laboratorium in Voorst in de Noordoostpolder, dat eveneens als rijksmonument
uit de wederopbouwperiode is ingeschreven, heeft vanaf het begin een belangrijke rol vervuld in het
Deltaplan. Er zijn op verschillende schaalniveaus modellen tot stand gebracht voor proefnemingen,
waarbij onder meer toenmalig directeur J.Th. Thijsse (1893-1984). richtinggevend was. Onder zijn leiding
en op zijn advies is het sluiscomplex beproefd en uitgevoerd onder toepassing van openingen van 50 à
60 meter, voorzien van segmentdeuren.
Vanaf het begin van de 21ste eeuw is gediscussieerd over het zogenoemde ‘kierbesluit’ -een voorstel de
sluizen aan te passen en de zeewering ook bij vloed beperkt open te zetten voor ecologische doeleinden,
met name om de barrière die de waterkering is voor trekvissen op te heffen. Het voornaamste bezwaar is
het risico van extra zoutbelasting van de eilanden. In 2012 heeft het kabinet besloten het kierbesluit –dat
ook in Europees verdrag voorkomt- gefaseerd zal worden uitgevoerd om het eventueel tussentijds te
kunnen bijsturen.
Rond 2010 heeft ‘conservering’ plaatsgevonden van de schuiven van de kering.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Driemaandelijks bericht Deltawerken. Nr. 1, augustus 1957 t/m nr. 60. Diverse artikelen en berichten.
http://repository.tudelft.nl/search/hydro/?q=driemaandelijks+deltawerken

Nr. 2

http://nl.wikipedia.org/wiki/Haringvlietdam

Nr. 3

http://nl.wikipedia.org/wiki/Deltawerken

Nr. 4

http://www.zeeuwsarchief.nl/zeeuwse-verhalen/de-werken-afzonderlijk/

Nr. 5

H.B. Miserus: Inventaris van het Archief van de Delta-Commissie 1953-1961. Z.p.,1975:
http://www.scribd.com/doc/62849399/Inventaris-van-het-archief-van-de-Delta-Commissie-1953-1961

Nr. 6

Archief Deltacommissie
http://www.zeeuwengezocht.nl/nl/zoeken?miview=inv2&mivast=1539&mizig=210&miadt=239&miaet=1
&micode=362.1&minr=1144799&milang=nl

300 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Nr. 7

G.J. Arends: Sluizen en Stuwen; De ontwikkeling van de sluis- en stuwbouw in Nederland tot 1940. Delft,
1994.

Nr. 8

https://beeldbank.rws.nl/Search?SearchCriteria=Water&fromDate=1-1-1963&toDate=31-12-1963&display
Mode=1&collectionId=3

Nr. 9

Fotograaf Aart Klein: http://www.geheugenvannederland.nl/?/nl/zoekresultaten/pagina/1/
Haringvlietdam/subject%20all%20%22Haringvlietdam%22%20AND%20%28isPartOf%20any%20
%22NFA04%22%20%29

Nr. 10

De afsluiting van het Haringvliet 1971; Deel 1 van de documentatiereeks Bouwen en Baggeren. Een
uitgave van het maandblad Weg- en Waterbouw:
http://repository.tudelft.nl/view/hydro/uuid%3Ac496986c-efb3-4660-97f2-8fd76c6ac57b/

Nr. 11

Nr. 12

Nr. 13

Nr. 14

Nr. 15

Nr. 16

Persbericht Rijkswaterstaat: Kierbesluit
http://www.rijkswaterstaat.nl/actueel/nieuws_en_persberichten/2011/juni2011/kabinet_voert_
kierbesluit_uit_sluizen_in_haringvliet_ook_bij_vloed_op_een_kier.aspx
Biografie van Johan van Veen (1893-1959) (Historici.nl)
http://www.historici.nl/Onderzoek/Projecten/Aalberse/BWN/lemmata/bwn5/veen
Wederopbouwdatabank
http://www.wederopbouwdatabank.nl/php/main.
php?c-Object=WOObject&c-Action=show&c-Offset=3&c-Limit=25&o-Order=ASC&c-Last=4&cSubmit=1&s-Code=&l-ID_typefunctie=&l-ID_provincie=ZH&l-ID_gemeente=511&l-ID_plaats=&l-ID_
architect=&l-ID_kunstenaar=&s-Architect=&s-Kunstenaar=&s-Plaats=&s-Straat=&l-Ind_Pre_
Selectie=&ID=1458454329
Infrawiki: Kokerliggerbrug
http://www.infrawiki.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=754:kokerliggerbrug&catid=3
7:begrippen&Itemid=165
The realization and function of the Northern basin of the Delta Project. The Hague, 1973.
repository.tudelft.nl/.../14-The_realization_and_function_of_the_northern_basin_of_the_Delta_
project.pdf
J.R. Hoogland
Ingenieur van den Waterstaat; Geschiedenis van de organisatie van de Rijkswaterstaat en zijn managers.
Heerenveen, 2010.

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1 t/m 18 (Alle geraadpleegd oktober / november 2012)

Interviews bewoners, gebruikers

met wie, door wie, wanneer, relatie geïnterviewde met het object.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 301

302 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Tilburg
NS Station

Register
Provincie

Noord- Brabant

Gemeente

Tilburg

Plaats

Tilburg

Straat/huisnummer

Spoorlaan 35, Tilburg

Aanduiding of korte omschrijving

Station, bestaande uit stationsgebouw met ontvangsthal, voetgangerstunnel, restaurant, winkels,
dienstruimten, twee perrons met wachtruimten, fietsenstalling, keermuren, klokkentoren, seinhuis,
busstation, voorplein, voorrijstrook.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 303

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het is van belang als uitdrukking van een belangrijke maatschappelijke ontwikkeling, de groei van het
personenvervoer per spoor, waarbij langere afstanden werden afgelegd.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Het station is een uitdrukking van de ontwikkeling om spoorlijnen te verhogen, een zogenaamd
hoogspoor.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het station is van groot belang als typologisch vernieuwend voorbeeld van een station als
doorgangsruimte. In de stationsarchitectuur was het gebruikelijk gesloten gevels te bouwen. Met deze
traditie is met dit gebouw gebroken. Van der Gaast ontwikkelde na de Tweede Wereldoorlog het concept
van de overkapping als paraplu waaronder transparante gebouwen staan. In station Tilburg is dit
concept volledig tot ontplooiing gekomen.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Het station is een zeer vroeg voorbeeld van een hig-tech oplossing voor een complexe bouwopgave. Er
is gebruikt gemaakt van vernieuwende staalconstructies. Voor het eerst werden hypparschalen in staal
gebouwd. Tevens zijn hier voor het eerst in een stationsgebouw bij de bouw roltrappen toegepast, om
de perrons vanuit de tunnel toegankelijk te maken. Daarmee vertegenwoordigt het station innovatieve
waarde.
Het station vormde een voorbeeld en inspiratie voor stationsarchitectuur in de decennia daarna.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het station is vertegenwoordigt hoge architectuurhistorische waarde, het is van belang voor de
en/of bouwtechniek;
architectuurgeschiedenis en de bouwtechniek.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het gebouw wordt algemeen gezien als het hoogtepunt in het oeuvre van de architect Van der Gaast.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het gebouw is tevens van belang vanwege de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het ontwerp.

wegens het bijzondere materiaalgebruik, En vanwege de toepassing van de kunst, namelijk negen panelen met glasmozaïek van Piet Buys bij de
de ornamentiek en/of monumentale
ingangen.
kunst;
wegens de bijzondere samenhang tussen Het station is van belang vanwege de bijzondere samenhang tussen het exterieur en het interieur
exterieur en interieur(onderdelen).
waarbij binnen en buiten met elkaar zijn verweven door de schikking van transparante volumes onder
de overkapping. Hiermee worden doorzichten bereikt van de stad naar het spoor en vanaf het spoor
naar de stad.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

Het station is met zijn prominente ligging aan de Spoorlaan, waarbij de markante overkapping van
weerszijden van de laan goed is te zien, van een bijzondere en beeldbepalende betekenis voor het
aanzien van Tilburg.

304 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke context
en in relatie tot de daarbij behorende
groenvoorzieningen, wegen, wateren,
bodemgesteldheid en/of archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

Het station is van bijzondere betekenis vanwege de hoogwaardige kwaliteit van de bebouwing in relatie
tot de historisch ruimtelijk context en de daarbij horende infrastructuur.
Het station en bijbehorend hoogspoor nemen een bijzondere positie in tegenover het centrum van de
stad. Zo ligt de entree recht tegenover de belangrijkste aanvoerstraat naar de binnenstad.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het stationsgebouw is redelijk gaaf,
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De technische constructie van de overkapping is van belang vanwege zijn gaafheid.

als nog goed herkenbare uitdrukking
De oorspronkelijke functie is nog aanwezig en zeer goed herkenbaar.
van de oorspronkelijke of een belangrijke
historische functie;
wegens de waardevolle accumulatie van belangwekkende historische bouw- en/
of gebruiksfasen;
in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Het station is binnen de stedelijke omgeving gaaf bewaard gebleven.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

De vormgeving van het dak is uniek en ook innovatief qua constructieberekening

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

In de literatuur wordt het station gezien als hoogtepunt in het oeuvre van Van der Gaast, als een van de
hoogtepunten in de naoorlogse architectuur en als een van de belangrijkste twintigste-eeuwse
stationsgebouwen.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Station

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Op grond van de thesaurus, onder “term”: bijv. Kop-hals-rompboerderij.

Huidige functie (met jaartal)

Station (2012).

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 305

Naam object

nvt

Stijl/stroming

Functionalisme, naoorlogs modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1957-1965
Presentatie eerste schetsen februari 1959
Goedkeuring definitief plan oktober 1960
Start bouw 24 oktober 1961
Feestelijke ingebruikname 16 november 1965

Architect(en)/ontwerper(s)

Ir. K. (Koenraad) van der Gaast
Ingeniersbureau Oosterhoff
Tjebbes en Barends (constructie-advies)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

De Vries Robbé & Co. (uitvoering constructie)
Heerkens Van Bavel
P. Buys (glasmozaïeken)

Opdrachtgever

Nederlandse Spoorwegen

Exterieur

Het station bestaat uit een gebouw met aan de linkerzijde een restaurant (op pilotis), winkels, in het
midden een ontvangsthal, rechts dienstruimten en een fietsenkelder, en twee perrons. Het geheel wordt
overdekt door een grote overkapping. Aan de oostzijde een klokkentoren. Aan de voorzijde een
voorrijstrook en een voorplein met winkels. Aan de linkerzijde een busstation, aan de rechterzijde een
expeditieterrein voor vrachtwagens en de fietsenstalling, die gelegen is onder het postperron.
Vanuit die ontvangsthal loopt een voetgangerstunnel die met trappen en roltrappen toegang biedt tot de
perrons.
De klokkentoren is opgetrokken in metselwerk met een gedeeltelijke bekleding van natuursteen, en doet
tevens dienst als schoorsteen. In de toren is een klokkenspel aangebracht.

gebouw, constructietechniek

Het dak is samengesteld uit twaalf hypparschalen, in twee rijen van zes. De schalen meten elk 21 bij 21
meter en zijn van elkaar gescheiden door lichtstroken van circa 4,20m breed, die de perrons van daglicht
voorzien. De schalen zijn bekleed met hout. Het dak wordt gedragen door tien steunpunten, verdeeld
over drie rijen. Vier betonnen portalen staan op het eerste perron. Zowel aan de voorzijde als aan de
achterzijde van het gebouw staan drie stalen pylonen. Deze pylonen zijn schuin geplaatst en steken door
het dak heen. Spankabels verbinden de pylonen met de randbalken van de hypparschalen.
Op het tweede perron staan twee wachtgebouwen. De gebouwen hebben betonnen plinten met daarop
een frame van stalen H-balken. Daarbinnen zijn glaspuien aaangebracht met staalprofielen. De
borstwering is gevuld met groen opaalglas, daarboven zijn grote raamvlakken aangebracht, daarboven
een rij bovenlichten.
Toegepaste materialen: staal, glas, hout, beton, baksteenmetselwerk.
Het kleurgebruik van de overkapping is roomwit voor het staalconstructie, zwart voor de houten
bekleding. Het kleurgebruik voor de gebouwen is omgekeerd: zwart voor de staalconstructie, roomwit
voor de invulling met puien.

Interieur (indeling)

Hal over twee verdiepingen, oorspronkelijk waren hier de loketten, tegenwoordig winkels. Vanuit het
linkerdeel van de hal bereikt men een tunnel met trappen en roltrappen die naar de twee perrons leiden.
Aan de rechterzijde was een snelgoedafdeling en een bagagedepot. Tegenwoordig bevinden zich hier
loketten.

interieur, techniek en materialen

Terrazzo voor de vloeren in de hal en de tunnel, Fietsenkelder in beton. Betonnen stoeptegels op de
perrons (perron 1 is later geasfalteerd), wandtegels (aangebracht in 2002).

306 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Negen panelen met glasmozaïek (polychroom, figuratief)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Bij de ingang, aan weerszijden van de deuren.

Kunstenaar

Piet Buys

Voorstelling

Het komen en gaan van gehaaste reizigers

Datering

1965

Afmetingen

290x112 centimeter elk.

nr. 2

Klokkenspel

Locatie

In de klokkentoren

bijzonderheden

Geschonken door Comité Herdenking Oorlogsslachtoffers Tilburg

Groen erfgoed: beplanting

n.v.t

Stedenbouwkundige ligging,

In het stedenbouwkundig ontwerp voor Tilburg dat na de Tweede Wereldoorlog is uitgevoerd, is een
oost-westverbinding gerealiseerd om de toegenomen verkeersstromen door de stad te leiden. Het spoor
werd verhoogd en kreeg onderdoorgangen, zodat het niet langer een barrière vormde tussen twee delen
van de stad. De Spoorlaan werd een brede boulevard binnen de nieuwe cityring. Het oude station
maakte plaats voor een nieuw station, op het punt waar de Stationsstraat op de Spoorlaan uitkomt. Er
was slechts een smalle strook beschikbaar zodat het station zo dicht mogelijk tegen de spoorbaan
aangebouwd werd. Het gebouw werd op een verhoogd emplacement geplaatst. Een deel van het station
kwam onder de perrons te liggen. Door het plaatsen van een grote overkapping werden spoor en stad
visueel met elkaar verbonden. De opvallend vormgegeven overkapping zorgt voor de goede
zichtbaarheid van het gebouw vanaf beide zijden van de de Spoorlaan.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

Nog niet bekend

ndergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)
Relevante wijzigingen

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Oorspronkelijk bezat het stationsgebouw een zonneterras, dit is gesloopt.
De ruimte die is gebouwd als bagageruimte en goederenloods doet dienst als fietsenstalling en
fietsenwinkel.
In 1991 is de overkapping gerenoveerd, waarbij in overleg met Van der Gaast de houten delen zwart zijn
geschilderd en het staal roomwit.
In 2002 het gebouw gerenoveerd door Box architecten. Hierbij is de ontvangsthal gewijzigd. De loketten
aan de achterwand zijn verwijderd en vervangen door winkels. Op de plaats waar oorspronkelijk het
bagageloket was, aan de rechterzijde, is een loket aangebracht. De vier kroonluchters uit de bouwtijd zijn
verwijderd en vervangen door plafondlampen. Het (schoon) metselwerk van het ontvangstgebouw en de
toren zijn geschilderd in een gele kleur. Ook is toen de blauwe kleur aangebracht op de kokerlamellen op
de buitenzijde van de eerste verdieping. Op de kokerlamellen zijn nieuwe opschriften en uurwerken
aangebracht.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 307

Er zijn zonneschermen aangebracht. In de entrees zijn nieuwe automatische schuifdeuren geplaatst.
Aan de rechterzijde ter plaatse van het dienstgedeelte is op de begane grond metselwerk verwijderd om
winkelpuien te maken. Er is een bruggetje over de fietstunnel gemaakt. Bij de overstekken boven de
uitgang en de tunnel naar fietskelder zijn verlaagde plafonds met verlichting aangebracht.
In de loop der jaren zijn diverse wijzigingen doorgevoerd zoals het plaatsen en vervangen van
automaten, bewegwijzering etcetera. Veel vensters zijn dichtgezet of afgeplakt waardoor de
transparantie van het gebouw is afgenomen.
Bij de entree van de fietskelder is een betonnen reliëf aangebracht, het oorspronkelijke grijze beton is
overgeschilderd en in enkele vakken zijn de kleuren geel, rood en blauw aangebracht.

Bezocht

Bezocht door L.J.J. von Santen 24 juli 2012

KENNIS:BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

K. van der Gaast, “Ontwerp stationsgebouw Tilburg”, in: Bouw 1963 nr 28 pp 914-915

Nr. 2

K. van der Gaast, “Stationsoverkapping te Tilburg” in: Bouw, 1964 nr 10 pp 311-312

Nr. 3

K. van der Gaast, “Het nieuwe stationsgebouw te Tilburg, Bouw, 1966 nr 18 pp 648-652

Nr. 4

P. Wilhelm, “Stationsoverkapping te Tilburg”, in TABK, 1964 pp 619=624

Nr. 5

C. Douma, Stationsarchitectuur in Nederland 1938-1998, Zutphen 1998 pp 105-109

Nr. 6

M. Kuipers, Toonbeelden van de wederopbouw

Nr 7

Leon van Meijel

Nr 8

Hans Ibelings, Nederlandse architectuur in de twintigste eeuw, 1995, pp 92-95, 110.

Nr 9

J. van Dal, Architectuur langs de rails, Overzicht van stationsarchitectuur in Nederland, 1981 p. 85-110

Nr. 10

K. Brummel, Architectuurgids Tilburg 1850-2001, Tilburg 2002

Nr 11

A.Barnhard, “Stations Van der Gaast” in: Forum, 1984, nr 4, pp 152-157

Nr 12

“Stationsoverkapping te Tilburg, Katholiek Bouwblad 1964 pp 620-624

Nr 13

Crimson architectural historians, De Collectie. Cultuurhistorische visie naoorlogse stationsgebouwen. In
opdracht van Bureau Spoorbouwmeester, Rotterdam 2006-2007

Nr. 14

Hurk-van Haagen, T. van den, K. vander Gaast (1923-1993), Transparantie en overhulde constructies.
Rotterdam, 2004
Hurk-van Haagen, T. van den, “Station Tilburg 40 jaar” in: Tilburg. Tijdschrift voor geschiedenis,
monumenten en cultuur. 23 (2005) e, pp. 86-92

Nr 15

Leeuwen, W.R.F. van en H. Romers, Een spoor van verbeelding: 150 jaar monumentale kunst en decoratie
aan Nederlandse stationsgebouwen, Amsterdam/Oosterbeek 1988

308 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Zaltbommel
Watertoren

Register
Identificatienummer Basisregistratie

297100000002210

Provincie

Gelderland

Gemeente

Zaltbommel

Plaats

Zaltbommel

Straat/huisnummer

Steenweg 90

Postcode

5301 MZ

Kadastrale aanduiding

Zaltbommel L 1573

Aanduiding of korte omschrijving

Topterm: boerderij, molen, bedrijf
Hoofdterm: nutsbedrijf
Term: watertoren

Complexonderdeel van complex [naam
of complexnummer]

n.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 309

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De watertoren is een symbool van de centrale drinkwatervoorziening, zijnde een gebouwd en herkenbaar
exponent van een bijzondere, grotendeels ondergrondse infrastructuur van onze geïndustrialiseerde en
hoogontwikkelde samenleving.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

De toepassing van drie reservoirs getuigt van ver doorgevoerde rationalisatie van het drinkwaterbedrijf
in de naoorlogse periode (hetgeen samenvalt met bevolkingsgroei en toenemend watergebruik per
hoofd van de bevolking).

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Opmerkelijke architectuur- en bouwhistorische waarden liggen besloten in de kenmerkende vorm van de
en/of bouwtechniek;
watertoren, bestaande uit een combinatie van cilinder en kegel alsook in de toegepaste bouwtechniek
waar gebruik is gemaakt van voorgespannen beton en gewapend beton en van glijbekisting. Het
monument heeft vlakbodemreservoirs van beton en een betonnen schacht met een uitkraging. Het
buitenoppervlak van de toren is niet afgewerkt. Architect-ingenieurs H. Brouwer (1920-1974) en T.T.
Deurvorst (-) bouwden de watertoren met een hoogte van 38.00 meter in een uiterst praktische
architectonische vorm, een enorme waterbeker,
wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De architecten wisten dit ontwerp sober en doelmatig te realiseren in een voor de ontstaanstijd nieuwe
vormgeving waarin estethiek en functionaliteit harmonieus samengaan. De watertoren heeft dankzij de
materialisatie en de elementaire architectonische hoofdvormen een opmerkelijk evenwichtige
compositie die van zowel kleine als grote(re) afstand goed tot uitdrukking komt en bijzondere
estethische kwaliteiten bezit. Zo zijn de stortvoegen gemaskeerd door 1 cm teruggelegen, horizontaal
lopende banden van 0.30 meter hoog, die in de huid van de watertoren zijn ingelaten; tussen de banden
is een afstand van circa 3.00 meter aangehouden. Voorts is het patroon van (triplex) bekistingplaten
zichtbaar, conform het voorschrift van de architecten.

wegens het bijzondere
Dankzij consequent constructief en esthetisch gebruik van het materiaal beton in combinatie met de
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of elementaire, sobere hoofdvormen is de watertoren exemplarisch voor de na de Tweede Wereldoorlog
monumentale kunst;
gebouwde watertorens in ons land.
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

De architectuur van de watertoren is zowel elementair als functioneel en biedt een hechte samenhang
tussen exterieur en interieur, tussen functie en vorm: een betonnen schacht met uitkragend reservoir.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De watertoren ligt excentrisch ten opzichte van Zaltbommel, buiten de bebouwde kom en vormt een
prominent blik-, herkennings- en oriëntatiepunt voor de stad Zaltbommel en haar directe omgeving, de
Bommelerwaard.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De watertoren is architectonisch gaaf, zowel van buiten als van binnen, van fundament tot en met het
of herkenbaarheid van ex- en/of
uitzichtplateau. De herkenbaarheidsgraad van dit monument is als gevolg optimaal. De GSM-installatie
interieur;
bovenop de watertoren maakt geen deel uit van het oorspronkelijke ontwerp, wijkt in aard en
verschijningsvorm af van het monument en verstoort de beeldwaarde.

310 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De watertoren is bouwkundig gaaf, zowel van buiten als van binnen en van fundament tot
uitzichtplateau. Hetzelfde geldt voor de installaties, niet zijnde de GSM-installatie. Ter hoogte van het
tweede reservoir zijn aan de buitenzijde van het monument verschillende sporen van herstel van het
beton zichtbaar.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

volgt

wegens de waardevolle accumulatie van Niet van toepassing: de watertoren heeft één bouwfase: van januari 1962 tot september 1964.
belangwekkende historische bouw- en/
of gebruiksfasen;

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Binnen het oeuvre van de architecten Deurvorst en Brouwer neemt de watertoren te Zaltbommel een
bijzondere positie in vanwege de gaafheid en de gehanteerde hoofdvorm die in de naoorlogse jaren als
noviteit gold. Daarnaast is de kwaliteit van “eerlijkheid” vermeldenswaardig: het bouwmateriaal beton
werd conform de bedoeling van de architecten in al zijn puurheid getoond en de grootte, de hoogte van
de reservoirs en de constructieve opbouw komen in het uiterlijk van het monument tot uitdrukking.

uitzonderlijk belang van het object/
Drie betonnen vlakbodemreservoirs bezitten constructief-historisch belang vanwege het
complex wegens relatieve zeldzaamheid pionierskarakter.
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Onderdelen zonder
monumentale waarde:

. De lage, bakstenen, platgedekte gebouwtjes ten westen en ten zuiden van de watertoren
vertegenwoordigen niet een zodanige architectuurhistorische waarde dat inschrijving in het Register van
beschermde monumenten op zijn plaats is.
. Het ondergrondse buizenstelsel van de watertoren vertegenwoordigt geen monumentale waarde.
. De GSM-installatie bezit geen monumentale waarde.
. De lage, betonnen muurtjes ten westen, ten noorden en ten oosten van het monument zijn van
ondergeschikt belang.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Topterm: boerderij, molen, bedrijf.
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr) Hoofdterm: nutsbedrijf.
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Term: watertoren.

Huidige functie (met jaartal)

Watertoren.

Naam object

Watertoren.

Stijl/stroming

Functionalisme.

Bouwtijd (ook de planfase)

Januari 1962 tot september 1964.

Architect(en)/ontwerper(s)

H. Brouwer en T.T. Deurvorst (Arnhem).

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 311

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Adviseur: Ingenieursbureau Oosterhoff, Tjebbes en Barends te Arnhem.
Berekening voorgespannen reservoirs: N.V. I.B.-I.S. (Ingenieurs Bureau voor Industrie Service) te
’s-Gravenhage.
Uitvoering: I.B.C. (Internationale Bouw Compagnie) te Best.

Opdrachtgever

Waterleiding Maatschappij Gelderland te Velp.

Interieur (indeling)

Fundering met 67 Franki palen met daarop een gestorte funderingsplaat van gewapend beton (diameter
14.40 m, dikte 1.50 m). Kelderruimte. Begane grond. Van beneden naar boven: reservoir 1 (450 m3),
reservoir 2 (920 m3), reservoir 3 (1340 m3). Per reservoir is een inspectiebordes aangebracht. In het hart
van de watertoren bevindt zich een binnenschacht (in een tijdsbestek van 254 uur uitgevoerd met
glijbekisting) van 4.00 m doorsnede ten behoeve van leidingen en een lift. Aparte schacht voor een
ladder die alle verdiepingen met elkaar verbindt. De lift voert tot aan het uitzichtplateau op het dak van
de watertoren, vanwaar een schitterend panorama valt te bewonderen.
De verankeringsconsoles, die noodzakelijk zijn wanneer ronde reservoris met kabels worden
voorgespannen, zijn ter verfraaiing van het uiterlijk aan de binnenzijde van de wand geplaatst
(voorspanning met Freyssinetkabels 12/5).

Groen erfgoed: beplanting

N.v.t.
De watertoren staat niet op een terrein van archeologische waarde, er zijn ook geen vondsten uit de
omgeving bekend. De gemeentelijke archeologische beleidskaart geeft geen waarde voor de archeologie
en dus ook geen voorschriften voor het bebouwde deel van het terrein.

Geschiedenis

N.v.t.

Relevante wijzigingen

N.v.t.

Bezocht

Michiel Verweij, Kiki Zagt en Annet Rood (allen Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed op 22 november
2012) in aanwezigheid van de heer Jan van de Kamp, medewerker van Vitens Waterbedrijf.

Overige

. De watertoren te Oerebro (Zweden) diende wat betreft het exterieur als inspiratiebron van de
watertoren te Zaltbommel.
. De watertoren aan de Steenweg 90 te Zaltbommel is op 22 augustus 2006 aangewezen als gemeentelijk
monument.
. Pal ten oosten van het monument ligt de N322 (Steenweg), een drukke provinciale weg; de invoegstrook
van de N322 (Steenweg) ligt vlak langs de watertoren. Aan de noordzijde loopt op enige afstand van de
watertoren een drukke verkeersweg (N322 Van Heemstraweg West). Ten westen van de watertoren loopt
in noord-zuidrichting een fietspad. De watertoren is via een secundaire weg (noord-zuid) ontsloten door
middel van de Middelsteeg die parallel aan de Steenweg loopt. De wijdsheid van het vlakke weidegebied
manifesteert zich grotendeels aan de westzijde. Op het terrein van de watertoren ligt aan de noordzijde
een kleine vijver; het is niet bekend of deze vijver als overstort van de watertoren fungeert (of niet).

312 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Z.a., “ Uit andermans en eigen koker – Huzarenstukje van de glijbouwtechniek – De watertoren van
Oerebro; reservoir van 3200 ton 35 m hoog opgevijzeld” in: Bouw – Centraal weekblad voor het
bouwwezen (1959) 14de jaargang nr. 1, p. 15 t/m 17.

Nr. 2

Z.a., “ Paddestoelvormige watertorens in Gelderland” in: Bouw – Centraal weekblad voor het
bouwwezen (1959) 14de jaargang nr. 19, p. 553.

Nr. 3

M.G.P.L. Spruit, “De nieuwe watertoren te Zaltbommel” in: Bouw – Centraal weekblad voor het
bouwwezen (1963) 18de jaargang nr. 10, p. 286 t/m 288.

Nr. 4

Z.a., “ Watertorens in Gelderland” in: Bouw – Centraal weekblad voor het bouwwezen (1959) 14de
jaargang nr. 24, p. 693.

Nr. 5

J. Oosterhoff en J.H. Pestman, “ De nieuwe watertoren te Zaltbommel” in: Cement maandblad gewijd
aan cement en beton tevens officieel orgaan van de Betonvereniging (1964) jaargan 16, p. 698 t/m 702.

Nr. 6

Kees Metz, Het gezicht van Nederland – Zaltbommel, Abcoude 1993, p. 50-51.

Nr. 7

Henk van der Veen, Watertorens in Nederland, Rotterdam 1994, p. 42, 93, 104-105.

Nr. 8

H. van der Veen, Watertorens in Nederland – waardebepaling en selectie (PIE Rapportenreeks), Zeist
1994, p. 5 t/m 8, 11, 13 t/m 16.

Nr. 9

Z.a., Bommel in bedrijf, uitgave Open Monumentendag 14 september 1996, p. 11 t/m 13.

Nr. 10

Kees Metz, Architectuurgids Zaltbommel, Zaltbommel 1997, p. 9-10, 57.

Nr. 11

Henk van der Veen, De beste Nederlandse watertorens – waardebepaling en selectie, z.p., juni 1998

Nr. 12

Fons Brasser, Water Towers Watertorens Wassertuerme, Rotterdam 2005, p. 17, 144-145.

Nr. 13

Redengevende beschrijving Zaltbommel, Steenweg, Gemeente Zaltbommel – Monumentenzorg, 3
pagina’s , beschrijver Marinus van Dintel, januari 2005.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 313

314 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Zierikzee, Colijnsplaat
Zeelandbrug

Register
Provincie

Zeeland

Gemeente

Schouwen-Duiveland, Noord-Beveland

Plaats

Zierikzee, Colijnsplaat

Straat/huisnummer

Prov. Weg N 256

Kadastrale aanduiding

Zierkizee N 262, 350, 574, Kortgene N 455, 506, 105

Aanduiding of korte omschrijving

Verkeersbrug

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 315

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

De Zeelandbrug is van groot belang als uitdrukking van de ontwikkeling waarbij grote infrastructurele
projecten werden uitgevoerd om de bereikbaarheid per auto te vergroten.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

De brug is van groot belang vanwege de bouwtechniek.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De Zeelandbrug is van groot belang voor de geschiedenis van de bouwtechniek.
en/of bouwtechniek;
wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De Zeelandbrug heeft hoogwaardige esthetische kwaliteiten, doordat de functionele en economisch
bepaalde ontwerpeisen hebben geleid tot een spectaculaire ritmiek van 52 zich herhalende gebogen
brugelementen op 95 pijlers.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

De brug is zeer beeldbepalend voor zijn omgeving en wordt gezien als symbool voor de provincie
Zeeland. De brug is van groot belang omdat het een snelle verbinding vormt van de provincie Zeeland
met het Noorden waardoor agrarische producten sneller afgevoerd konden worden en ook de
bereikbaarheid voor toeristen beter werd. De brug zorgde voor een betere verbinding van Vlissingen,
Middelburg en Goes met Zierikzee, Bruinisse en Rotterdam.
De brug verbond letterlijk en figuurlijk de eilanden met de rest van Nederland, waarna Zeeland beter
bereikbaar werd en minder geïsolerd.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De Zeelandbrug is met uitzondering van de leuningen gaaf bewaard gebleven.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Innovatieve vorm van overspanning. Eerste brug in open zeewater

uitzonderlijk belang van het object/
Bij oplevering was het de langste brug van Europa en nog steeds is het de langste brug van Nederland.
complex wegens relatieve zeldzaamheid
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

316 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Verkeersbrug

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving
Huidige functie (met jaartal)

Verkeersbrug 2012

Naam object

Zeelandbrug (sinds 1967, daarvoor Oosterscheldebrug)

Bouwtijd (ook de planfase)

Opdrachtverstrekking 29 mei 1962
Bouwperiode 1963-1965
Openstelling voor wegverkeer op 15 december 1965 door koningin Juliana

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Combinatie Brug Oosterschelde. (Samenwerkingsverband van aannemers Van Hattum en Blankevoort
NV Beverwijk en de NV Amsterdamsche Ballast Maatschappij)

Opdrachtgever

Provincie Zeeland /NV Provinciale Zeeuwse Brug Maatschappij

Exterieur

De brug bestaat uit 54 pijlers met daartussen 52 geprefabriceerde overspanningen van 95 meter en een
beweegbaar gedeelte van 40 meter (basculebrug). De brug heeft twee rijstroken en een smal fietspad.
Een vluchtstrook ontbreekt. De brug heeft een lengte van 5022 meter. De overspanningen laten een
doorvaarthoogte van 15 meter toen.

gebouw, constructietechniek

Voor elke van de 54 pijlers zijn drie holle betonnen palen in de zeebodem geboord. Daarop werd een
koppelstuk in de vorm van een omgekeerde V geplaatst. Hierop steunen drie kokers die de
geprefabriceerde overspanningen van 95 meter vormen.

Interieur (indeling)

nvt

interieur, techniek en materialen

nvt

Groen erfgoed: beplanting

nvt

Stedenbouwkundige ligging,

De brug overspant de Oosterschelde en verbindt Schouwen-Duivenland met Noord-Beveland. De brug is
onderdeel van de N256.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

niet bekend

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)
Relevante wijzigingen

De brug is in 2000 aangepast met als doel de brug verkeersveiliger te maken. De leuningen aan beide
zijden zijn toen vervangen door betonnen voortuigkeringen, zogenaamde barriers, die het uitzicht
wegnemen. De brugleuning aan de buitenzijde van het fietspad is niet vervangen, zodat fietsers nog
steeds uitzicht hebben. Vanwege het zoute water wordt de coating van de brug voortdurend bijgehouden.

Bezocht

LJ.J. von Santen juli 2012

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 317

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Marieke Kuipers, Toonbeelden van de Wederopbouw. Architectuur, stedenbouw en landinrichting van
herrijzdend Nederland, Zwolle 2002

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Alleen de nummers hier noemen van reeds geraadpleegde bronnen . De overige bronnen zijn dus nog
niet geraadpleegd en kunnen nog nieuwe gegevens opleveren. Van websites een gedateerde kopie/scan
opslaan ivm wijzigingen in het internet.

Interviews bewoners, gebruikers

met wie, door wie, wanneer, relatie geïnterviewde met het object.

318 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Categorie

Verzuiling

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 319

320 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Amstelveen
Paaskerk

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0362100000082159

Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Amstelveen

Plaats

Amstelveen

Straat/huisnummer

Augustinuspark 1

Postcode

1185 CN

Kadastrale aanduiding

Amstelveen M 2691

Aanduiding of korte omschrijving

Kerk

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 321

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het kerkgebouw voorziet zowel in een grote kerkzaal op de verdieping als een kleinere kerkzaal voor de
jeugd en diverse nevenruimtes in het souterrain. Deze indeling komt voort uit de naoorlogse
ontwikkelingen binnen de protestantse kerk waarbij het kerkgebouw niet alleen meer de plaats was waar
op zondagochtend samengekomen werd maar het gebouw een centrale plek in het leven in de wijk kreeg
waarbij er gedurende de hele week activiteiten in het kerkgebouw plaatsvonden.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als voorbeeld van een verdiepingskerk, een vernieuwend gebouwtype dat met name in de protestantse
kerkbouw na de Tweede Wereldoorlog toegepast werd.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Vanwege de toepassing van een schaaldak – een hyperbolische paraboloïde – dat gezien kan worden als
en/of bouwtechniek;
vernieuwend binnen de eigentijdse Nederlandse architectuur.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De kerk vormt een hoogtepunt in het oeuvre van architect Van Asbeck.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De hoge kwaliteit van het ontwerp vertaalt zich in de hoofdvorm van het gebouw met de zeer bijzondere
en kenmerkende dakvorm die geïnspireerd is op het werk van de architect Le Corbusier. Ook de
uitvoering en de zorgvuldige detaillering van de gevels verwijst naar dit werk. Daarnaast ontleent de kerk
esthetische kwaliteit aan de fraaie wijze waarop de architect de kerk in de groene omgeving
gepositioneerd heeft.

Het bijzondere glas-in-beton raam van kunstenaar J. Meine Jansen met een voorstelling die verwijst naar
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of Goede Vrijdag en Pinksteren, vertegenwoordigt kunsthistorische waarde.
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De kerk ligt vrijstaand in de kern van het Augustinuspark. Door deze vrije, fraaie ligging is het
van het object voor het aanzien van zijn kerkgebouw bepalend voor het aanzien en de beleving van het park.
omgeving;
Bovendien is de kerk een landmark in de omringende wijk Keizer Karelpark.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het exterieur van de kerk is in gave staat behouden.
of herkenbaarheid van ex- en/of
De hoofdopzet van de kerk is nog gaaf; boven kerkzaal en beneden nevenruimtes. De afzonderlijke
interieur;
ruimtes zijn nog steeds als zodanig herkenbaar.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De hoofdconstructie met het bijzondere schaaldak is gaaf bewaard.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het kerkgebouw is als zodanig nog steeds herkenbaar en functioneert nog steeds als protestantse kerk.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Zowel de stedenbouwkundige aanleg als de groenaanleg van het omringende Augustinuspark verkeren
grotendeels in gave toestand.

322 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Kerk
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
Deze en de volgende regel wordt de registeromschrijving.
overeenkomend met
De eerste functie(s) van het object(en). Invullen op grond van thesaurus. De “topterm”
registeromschrijving
Hier geen dateringen: voor de ontwikkelingsgeschiedenis met dateringen, zie verderop.

Typologie

Kerk
Verdiepingskerk
Op grond van de thesaurus, onder “term”: bijv. Kop-hals-rompboerderij.

Huidige functie (met jaartal)

Kerk
Op grond van de thesaurus. Het jaartal van waarneming; zo bekend ook aangeven sinds wanneer.

Naam object

Paaskerk
Het gaat om een naamgeving, niet (alleen) om de functiebenaming. Bijv. “Kasteel Doorwerth”. Het kan
dus zijn dat er geen naam is.

Stijl/stroming

Shake-hands
Inspiratie kapel Ronchamps van Le Corbusier
Op grond van thesaurus, mits van toepassing. Bijvoorbeeld: shake-hands, neogotiek, classicisme,
landschapsstijl etc.

Bouwtijd (ook de planfase)

1961-1963
Evt. vergezeld van specificatie, zoals “1930 ( ontwerp); 1932-35 (bouwtijd); 1960 (uitbreiding keuken)

Architect(en)/ontwerper(s)

Ir. J.B. baron van Asbeck
Invullen op grond van thesaurus

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Aannemersbedrijf Woudenberg

Opdrachtgever

Kerkvoogdij Hervormde Gemeente Amstelveen

Exterieur

Kerk op vierkante plattegrond met een houten schaaldak met een opvallende gewelfde vorm, bestaande
uit een combinatie van een parabool en een hyperbool, met twee hoge en twee lage hoeken.
De kerk is een zogenaamde verdiepingskerk; in het souterrain zijn de nevenruimtes ondergebracht, de
kerkzaal bevindt zich op de verdieping.
Beschrijving gemeentelijk monument
De gevels zijn opgetrokken in baksteen, vertind, en in gebroken wit gekeimd. De schoorsteen is
gemetseld in een antracietkleurige baksteen.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 323

Exterieur

Noordgevel
In deze nagenoeg gesloten gevel bevindt zich de hoofdtoegang tot de kerkzaal, die bereikbaar is via een
luie buitentrap; deze komt uit op een buitengeplaatst toegangsportaal.
Onder dit portaal bevindt zich een berging, die aan de buitenzijde niet zichtbaar is; wel zijn hier vier
vierkante ramen van de hobbyruimte in het sousterrain aanwezig.
Aan de gevel is een klokkenspel aangebracht.
Tussen het dak en de bovenzijde van het metselwerk bevindt zich een glasstrook.
Oostgevel
Behoudens de glasstrook langs het dak is de gevel van de kerkzaal nagenoeg gesloten uitgevoerd. De
hoofdtoegang tot het sousterrain is excentrisch; alleen in het sousterrain zijn vensters aangebracht voor
de aldaar aanwezige ruimten. Aan de rechterzijde bevindt zich één van de steunberen met aangrenzend
een groot raam ten behoeve van de kerkzaal, terwijl aan de linkerzijde een groot kruis tegen de gevel is
aangebracht.
Zuidgevel
Deze gevel grenst volledig aan het water. De kerkzaal bezit naast de rondgaande glasstrook hier wel twee
grote buitenvensters. Eén daarvan is geplaatst naast de links aanwezige steunbeer; een sierraam met
gekleurd glas gevat in betonnen roeden is excentrisch in de gevel geplaatst en markeert de plaats van het
lithurgisch centrum.
Westgevel
Behoudens het raam bij de steunbeer en de glasstrook langs het dak, is ook hier de gevel van de kerkzaal
nagenoeg gesloten. De toegang tot het sousterrain is excentrisch aangebracht.
Ook hier zijn ten behoeve van de benedenruimten vensters aangebracht en een (secundaire) toegang
met terras. Aan de rechterzijde bevindt zich één van beide steunberen met aangrenzend een groot raam
ten behoeve van de kerkzaal.
Vierkante plattegrond
Kleine vensters met gekleurd glas
De hoofdkenmerken van het exterieur of vormgeving van het object kort omschrijven. Het gaat daarbij
bijv.om vorm plattegrond, vorm kap, bouwlagen, traveeën. Hier ook essentie van de aanleg van een
fabrieksterrein, schoolplein of groenaanleg beschrijven (zie daarvoor ook beplanting).

gebouw, constructietechniek

Bijzondere dakconstructie; schaaldak
Schaaldak rust op twee betonnen steunberen, muren zijn niet dragend
Gevels wit gepleisterde baksteen

Interieur (indeling)

Kerkzaal op de verdieping

interieur, techniek en materialen

Vloer grindtegels
Wanden wit pleisterwerk

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Glas-in-beton venster
Op grond van thesaurus.
Bijv. glas-in-loodraam – roosraam.
Je kunt onder Nr. 1 ook een samenhangende serie benoemen van 1 kunstenaar. Er is dan zoveel overlap
(kunstenaar, techniek, locatie) dat het aanmaken van extra nummers niet zinvol is.

324 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de wand achter het podium (aandachtswand)
Spreekt voor zich, kort beschrijvend waar het is, ook binnen, buiten. Bijv. “tweede pijler van het schip,
rechts”.

Kunstenaar

Jan Meine Jansen (1908-1994) uit Driebergen
Op basis van thesaurus.

Voorstelling

Twee kruisen, die omringd worden door geel, oranje en rood gekleurde vlammen: een verwijzing naar
Goede Vrijdag en Pinksteren.
De officiële titel en/of iconografisch zo exact mogelijke duiding.

Datering

Evt. vergezeld van specificatie, zoals “1930 ( ontwerp); 1932-35 (uitvoering)

Afmetingen

Alleen mits opgemeten. Globaal kan het al blijken uit “locatie”.

nr. 2
Materiaal/techniek

Oorspronkelijk kerkmeubilair

Kunstenaar

N.V. ’s Gravenhaagse Meubelfabriek te Den Haag
Op basis van thesaurus.

Groen erfgoed:
beplanting

Stedenbouwkundige ligging,

Historische beplantingsschema’s, zo bekend, noemen. Meest karakteristieke beplanting daaruit met
Latijnse aanduiding en zo mogelijk plaatsomschrijving.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De kerk is vrij gelegen in het Augustinuspark. Aan de windrichting ? zijde ligt het gebouw half in de grote
vijverpartij van het park. De groenaanleg is rond de vijver en de kerk gegroepeerd, waardoor de kerk als
een symbolisch eiland in de zee van rondom staande flatgebouwen ligt.

Archeologische relevantie

De kerk ligt niet op een terrein met archeologische verwachtingswaarde.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Relevante wijzigingen (

Interne verbouwing in 2012

Bezocht

Nog niet bezocht in kader van aanwijzing
Door wie, datum; buiten of binnen bekeken.

Overige

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Oorspronkelijk was aan de noordoostzijde nog een klokkentoren gepland, maar deze is nooit
gerealiseerd.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 325

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

Drs. F.Z. Ort, Zomaar een dak…hervormde kerkbouw tussen 1945 en 1995, Zoetermeer 1994.

Nr. 2

M. Kuipers e.a., Toonbeelden van de wederopbouw: architectuur, stedenbouw en landinrichting van
herrijzend Nederland, Zwolle 2002.

Nr. 3

Redengevende omschrijving gemeente Amstelveen

Nr. 4

Reliwiki

326 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Arnhem
Opstandingskerk

Register
Provincie

Gelderland

Gemeente

Arnhem

Plaats

Arnhem

Straat/huisnummer

Rosendaalseweg 505-507

Postcode

6824 KL

Kadastrale aanduiding

ARNHEM C 7694

Aanduiding of korte omschrijving

Kerkgebouw met toren en kosterswoning

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 327

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarden: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het kerkgebouw is een uitdrukking van de ontwikkelingen op religieus gebied, met name die in de
gereformeerde kerk. De Opstandingskerk is als nieuwe wijkgemeente een voorbeeld van de naoorlogse
expansie.
Het kerkgebouw is een uitdrukking van de naoorlogse verzuiling. In de Opstandingskerk wordt dit
geïllustreerd door de vele nevenruimtes.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

De Opstandingskerk is een voorbeeld van het in de jaren 1950-1960 vaak toegepaste type van de
zaalkerk.
Kenmerkend voor de naoorlogse kerkenbouw is de vrijstaande klokkentoren van bescheiden formaat.

II Architectuur- en kunsthistorische waarden: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de
architectuur en/of bouwtechniek;

Het kerkgebouw is een voorbeeld van het naoorlogse neo-expressionisme, te herkennen in de
ei-vormige plattegrond, de plastische, gebogen gevels van de kerkzaal en de afgeronde vorm van de
toren.

voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De Opstandingskerk is een belangrijk ontwerp binnen het oeuvre van de Arnhemse architect ir. Jan
Rotshuizen (1917-2007).

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het kerkgebouw wordt gekenmerkt door een bescheiden maar zorgvuldige vormgeving. Het karakter
van het gebouw wordt bepaald door de ei-vormige plattegrond en de hoge, massieve en gebogen
gevels van de kerkzaal en door de afgeronde vorm van de klokkentoren.
Het gebouw kent een contrast in de architectuur van de kerkzaal en die van de secundaire ruimtes. De
kerkzaal is een besloten ruimte met weinig en hooggeplaatste ramen, waardoor de buitenwereld
buitengesloten wordt en tegelijkertijd een sterke concentratie naar binnen ontstaat, op het liturgisch
centrum. De secundaire ruimtes daarentegen zijn open vormgegeven, met grote raampartijen.

wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/
of monumentale kunst;

In het kerkgebouw zijn kunstwerken aanwezig als het glas-in-beton en het wandkleed. De kerk
illustreert de opkomst van het toepassen van kunst van religieuze aard in de protestantse kerkbouw,
wat een breuk met het verleden betekende.
Het wandkleed domineert de ruimte door zijn omvang en de soberheid van de verdere inrichting.

wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Rotshuizen ontwierp zowel het exterieur als het interieur.

III Situationele en ensemblewaarden
a. bijzondere, beeldbepalende
betekenis van het object voor het
aanzien van zijn omgeving;
b. bijzondere betekenis van het
complex voor het aanzien van zijn
omgeving, wijk, stad of streek;

Het kerkgebouw is zeer beeldbepalend door de vrije en verhoogde ligging op een helling langs een
drukke verbindingsweg. Ook door zijn omvang is het gebouw beeldbepalend. De klokkentoren werkt
als een markeringsteken.

328 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit
van de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen,
wegen, wateren, bodemgesteldheid
en/of archeologie;

De situering en opzet van het gebouw is afgestemd op het terrein en maakt gebruik van de reeds
aanwezige niveauverschillen. De verhoogde ligging met een oprit maar het voorplein maakt een
letterlijk “opgaan” naar kerk mogelijk. Dit laatste is vaker toegepast bij kerken uit deze periode.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid
en/of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;

Het exterieur en het interieur zijn op enkele punten aangepast, waardoor de gaafheid zeer beperkt is
aangetast. Het aanzien van het gebouw is niet wezenlijk veranderd. Het beeld van de eivormige
kerkzaal met klokkentoren is er nog. In het interieur is de oorspronkelijke plattegrond nog grotendeels
aanwezig, evenals interieurafwerkingen en elementen als de kansel, doopvont en wandkleed.
De toegevoegde raampartij in de kerkzaal is een aantasting van de beslotenheid van de zaal, maar is
aan de minst zichtbare zijde gerealiseerd. De oorspronkelijke indeling van de kosterswoning is nog te
herkennen aan de aanzetten van de binnenwanden. De uitbreiding aan de voorzijde is het pand in stijl
uitgebreid. De nieuwe entreepartij is door zijn vormgeving als latere toevoeging herkenbaar. Het
karakter van het oorspronkelijke bankenplan is nog gedeeltelijk aanwezig.

wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De gaafheid is behouden, ondanks het vervangen van enkele ramen.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het kerkgebouw is als zodanig nog steeds herkenbaar en functioneert nog steeds als protestantse kerk.

in relatie tot de structurele en/of
visuele gaafheid van de stedelijke,
dorpse of landschappelijke omgeving.

De hoge en vrijstaande ligging aan een pleintje en gazon langs de verbindingsweg is nog altijd van
toepassing.

V Zeldzaamheid
Roerende objecten van belang voor
het gebouw en zijn waarde

De oorspronkelijke kerkeraadsbanken en kerkbanken. Een deel ervan is nog aanwezig in de kerkzaal;
een aantal banken staat verspreid door het gebouw opgesteld. De oorspronkelijke, eenvoudige
avondmaalstafel is niet aangetroffen tijdens het bezoek op 28-8-2012.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

In de contemporaine literatuur genoemd als een van de belangrijkste Gereformeerde kerken
(Overbosch 1964).

Overige

Het pand is geen gemeentelijk monument.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 329

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s)

Religieus gebouw

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Gereformeerde Gemeente Nederland
Zaalkerk

Huidige functie (met jaartal)

Protestantse Kerk in Nederland (2012)
Zaalkerk (2012)
Kinderdagverblijf (2012)

Naam object

Opstandingskerk

Stijl/stroming

Neo-expressionisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1959-1962 (bouw); 1962 (ingebruikname)

Architect(en)/ontwerper(s)

Bureau Rotshuizen en Dekker uit Arnhem, namelijk:
Jan Rotshuizen b.i. (Arnhem 1917-Arnhem 2007) en
Cor de Lange.

Opdrachtgever

Gereformeerde Kerk Arnhem

Interieur

Het hoogteverschil op het terrein is gebruikt om onder de kerkzaal een benedenverdieping met
secundaire ruimtes te creëren.

Stedenbouwkundige ligging, situering De kerk ligt niet in een rijksbeschermd stads/dorpsgezicht.
(incl. aanduiding windstreek), omgeving
Bij het ontwerp is gebruik gemaakt van de helling op het terrein, waardoor men letterlijk “opgaat” naar
van belang
de kerk. Aan de voorzijde van het kerkgebouw ligt een gazon met enkele bomen. Een oprit leidt omhoog
naar een voorpleintje met twee niveaus. Het pleintje wordt aan de zuidoost zijde begrensd door de hoge
ei-vormige kerkzaal met de aangebouwde toren, aan de noordoost zijde door het lagere rechthoekige
bijgebouw en door bakstenen plantenbakken.
Het geheel is gesitueerd aan de Rosendaalseweg, een belangrijke verbindingsweg tussen het centrum en
Rosendaal. Het terrein wordt omgeven door woningen van de wijk Geitenkamp en Monnikenhuizen. De
kerk bevindt zich tussen de groengebieden van Monnikenhuizen en park Angerenstein in Arnhem-Noord.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

De kerk ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

330 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De kerkzaal is opgetrokken in gele, gemêleerde baksteen. De gevels van het bijgebouw zijn roder en
voorzien van willekeurig gesitueerde, verdiepte kruisvormen in het metselwerk.
Platte daken.
Houten deuren.
Grote vensterpartijen ter hoogte van de secundaire ruimtes en het bijgebouw

Interieur/afwerking

In het kerkgebouw zijn de indeling en de oorspronkelijke interieurafwerkingen aanwezig, zoals de
leistenen, betonnen en tegelvloeren, schoon metselwerkwanden en schrootjesplafonds. Ook resteren
elementen als de kansel, het doopvont, het wandkleed, het orgel en kerkbanken.
Leisteen vloer in de kerkzaal. Vloer van gewassen grindbetonplaten in de hal. Vloeren van kleine witte en
grijze tegeltjes op diverse plekken.
Wanden van schoon metselwerk.
Plafond met zig-zagprofiel en afgewerkt met overdwars aangebrachte schrootjes in de kerkzaal.
Schrootjesplafond in de hal.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

Muurperforatie
Orgel
Doopvont
Kansel
Wandkleed
Drie luidklokken
Diverse vertrekken met ingebouwde kasten

nr. 1

Muurperforatie

Materiaal/techniek

Glas-in-beton
Het glas was afkomstig uit België

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Hoog in de zuidwestgevel

Kunstenaar

Albert Diekerhoff (1917-1997), beeldhouwer uit Arnhem
Met assistentie van mw A van Salland uit Arnhem (pseudoniem,1915-2007)

Voorstelling

Petrus met haan en opgaande zon, symbool voor de dag van Christus’ opstanding

Datering

Circa 1962

nr. 2

Orgel

Materiaal/techniek

Elektrisch pijporgel
Mahoniehouten kast

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de kerkzaal, op het balkon boven de toegangsdeuren

Kunstenaar

Fa Van den Berg & Wendt, Nijmegen/Zwolle

Datering

1965
In 1969 hersteld na brandschade

Afmetingen

4,4m breed, 5,5m hoog, 1m diep

Nr 3

Doopvont, aangeboden door de jeugd

Materiaal/techniek

Ruw bewerkte natuursteen

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 331

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In het liturgisch centrum in de kerkzaal

Kunstenaar

Ontwerp: de heren K.W. Ganzevoort en M. Bakker, twee leden van de jeugdraad
Uitvoering: steenhouwerij Meijer

Datering

Circa 1962

nr. 4

Kansel, anonieme schenker

Materiaal/techniek

Ruw bewerkte natuursteen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In het liturgisch centrum in de kerkzaal

Kunstenaar

Ontwerp: J. Rotshuizen, de architect van het kerkgebouw
Uitvoering: steenhouwerij Meijer

Datering

Circa 1962

nr. 5

Wandkleed

Materiaal/techniek

Appliqué-techniek
Lapjes textiel afkomstig van de gemeenteleden en winkeliers

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Tegen de achterwand van het liturgisch centrum (zuidoostgevel)

Kunstenaar

mw A van Salland uit Arnhem (pseudoniem, 1915-2007)

Voorstelling

De Ware Wijnstok

Datering

1963
Hersteld in 1968 na brandschade en in 1997.

Afmetingen

Circa 2m hoog en 10m breed

nr. 6

Drie luidklokken, tonen d, e en fis

Materiaal/techniek

Klokkenbrons (koper/tin) met klepels van mangaanbrons

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Toren

Kunstenaar

Nederlandse Klokkengieterij B. Eysbouts nv te Asten

Voorstelling

Opschriften resp: “wij luiden tot eer”, “van God de Heer” “anno 1962”

Datering

1962

nr. 7

Ramen afkomstig uit de gesloopte Pniëlkerk in Arnhem

Materiaal/techniek

Gebrandschilderde ramen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Het oorspronkelijke raam is uit elkaar gehaald en in de kerkzaal herplaatst. Zes delen zijn voor de
vensters in de noordwestgevel geplaatst; de rest tegen de zuidwestgevel.

Kunstenaar

Johan Mekkink (1904-1991) uit Oosterbeek

Voorstelling

Diverse christelijke symbolen

Datering

1961
In 2000 in de Opstandingskerk ingebracht

332 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Geschiedenis

Al voor de Tweede Wereldoorlog waren er plannen voor een nieuw kerkgebouw, gesitueerd op de hoek
van de Julianalaan en de Karthuizerstraat. Op die plek is in 1949 een noodkerk van betonplaten
neergezet: de Julianakerk. Tot die tijd werd gekerkt in het gymlokaal van de Talmaschool. Voor de bouw
van het nieuwe gebouw aan de Julianalaan werd een ontwerpprijsvraag uitgeschreven. Onder het motto
“Hora est” won ir. Rotshuizen, lid van de Gereformeerde Gemeente. Het plan werd echter niet uitgevoerd
en er werd een andere, betere locatie voor een kerkgebouw gevonden, waarvoor Rotshuizen de
ontwerpopdracht kreeg.
De naam Opstandingskerk is het resultaat van een prijsvraag onder de gemeenteleden en was
geïnspireerd op de haan in het glas-in-betonraam (de haan die Petrus wakker riep is een symbool van de
Opstanding).
Rotshuizen was lid van de Gereformeerde Kerk Arnhem. Rotshuizen heeft meer kerken ontworpen, onder
meer de Salvatorkerk uit 1954-55 en de Kandelaar uit 1975, beide gereformeerd en in Arnhem.
In 1969 is er brand geweest op de benedenverdieping.
In de loop der jaren zijn meubelen en kunstwerken van elders in het kerkgebouw ingebracht.

Relevante wijzigingen

Na de brand in 1969 is in de kerkzaal een grote pui met ramen en een nooduitgang geplaatst, evenals een
brandtrap aan de buitenzijde.
De voormalige kosterswoning is verbouwd tot kantoor: de binnenwanden zijn op de aanzetten na
verwijderd; enkele gevelopeningen zijn gewijzigd; en aan de voorzijde is het pand in stijl uitgebreid.
De entreepartij is aangepast en voorzien van een ronde luifel.
De voormalige fietsenkelder is dichtgezet.
De benedenzaal en aangrenzende ruimtes zijn verbouwd tot kinderdagverblijf.
Het achterste gedeelte van het bankenplan is gewijzigd. De banken zijn verwijderd en er staan nu losse
zitjes. De kerkeraadsbanken zijn verwijderd.
Enkele vensters zijn vernieuwd of voorzien van dubbelglas.

Bezocht

Kiki Zagt, 15-05-2012, exterieur
Jojanneke Clarijs, 28-08-2012, exterieur en interieur muv het kinderdagverblijf

Overige

Gesprek Jojanneke Clarijs met de heren Van ’t Riet en Van Santen (sic) van het college der
kerkrentmeesters op 28-8-2012:
De kerk staat waarschijnlijk neutraal tegenover aanwijzing als rijksmonument.
Momenteel onderzoekt de Protestantse Gemeente Arnhem hoe zij verder wil in de toekomst. Daarbij
wordt ook bekeken wat er met de kerkgebouwen gebeurt en of er kerkgebouwen gesloten en afgestoten
worden. Een en ander wordt ingegeven door dalende aantallen kerkbezoekers en chronische financiële
tekorten. In 2013 wordt hierover een besluit genomen.
In 2011 is onderhoud gepleegd, onder meer aan de dakbedekking en het schilderswerk. De toren behoeft
op termijn herstel van het voegwerk.
Het nabijgelegen tankstation zal worden gesloopt en op die plek zullen woningen worden gebouwd. Het
gazon aan de voorzijde is eigendom van de gemeente.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 333

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

H.R. Blankesteijn en W.G. Overbosch, “Een hut om in te schuilen”, pp.82-85.

Nr. 2

J. van Dongen jr, “Drie protestantse kerken in Arnhem: Opstandingskerk, Bethlehemkerk,
Bethaniëkerk”, in: Katholiek Bouwblad 31 (1964), nr 4, pp.72-81 (met plattegrond, foto)

Nr. 3

H.C. Endedijk, Als een adelaar zijn vleugels… Geschiedenis van de Gereformeerde Kerk van Arnhem,
Arnhem z.j.

Nr. 4

W.G. Overbosch, “Aantekeningen bij de Gereformeerde Opstandingskerk (1962) aan de
Rozendaalsestraat in Arnhem, gebouwd door het architectenbureau ir. J. Rotshuizen en C. Dekker”, in:
Mededelingen Prof. Dr. G. van der Leeuwstichting 1964, nr. 29, pp.1327-1335 (met plattegrond, foto)

Nr. 5

F. Rotshuizen, De drie levens van E.J. Rothuizen / E.J. Rotshuizen, Arnhem 2005 (dit boek gaat over de
vader van J. Rotshuizen: Evert Jan Rotshuizen (1888-1979), die ook in Arnhem werkzaam was als
architect, publicist en oprichter van PBNA voor schriftelijk technisch onderwijs)

Nr. 6

R. Steensma en C.A. van Swigchem, Hondervijftig jaar gereformeerde kerkbouw, Kampen 1986, p.108,
114 en 155 (met foto ext.)

Nr. 7

R.H.J. Wander, Kerken. Duizend jaar religieuze bouwkunst in Arnhem, (Reeks Arnhemse monumenten
2), Uitgeverij Matrijs, Utrecht/Arnhem 1997.

Nr. 8

W. van der Zouwen en J. Overbeek, De lotgevallen van de Opstandingskerk, Arnhem 2007.

Nr. 9

Monumenten Advies Bureau, Inventarisatie en waardebepaling kerken en kapellen in de gemeente
Arnhem, 3 delen, Nijmegen/Arnhem 1991.

Nr. 10

www.opstandingskerkarnhem.nl
www.reliwiki.nl
www.wederopbouwdatabank.nl
www.nai.nl (samengevoegde databases van NAi en Bonas)

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of
van alles een kopie opslaan???)

Nrs. 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10.

Interviews bewoners, gebruikers

Gesprek Jojanneke Clarijs met de heren Van ’t Riet en Van Santen (sic) van het college der
kerkrentmeesters op 28-8-2012.

334 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Brunssum
R.K. Kerk H. Gregorius
de Grote

Register
Monumentnummer

11255

Identificatienummer Basisregistratie

8991000000264127

Provincie

Limburg

Gemeente

Brunssum

Plaats

Brunssum

Straat/huisnummer

Kerkstraat 127

Postcode

6441 BN

Kadastrale aanduiding

Brunssum C 6375

Aanduiding of korte omschrijving

Kerk met doopkapel, klokkentoren en aanleg met hoofdtrappartij, zijtrappartij, erfafscheiding en
bloembakken
Reeds beschermd vanwege onderdelen:
doopvont (F0220)
orgel (F0460)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 335

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als geslaagd voorbeeld van een R.K. wederopbouwkerk in het centrum van een Limburgs mijndorp.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Van belang als herinnering aan het mijnverleden van het dorp Brunssum.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Als voorbeeld van expressionistische bouwstijl en de toepassing van beton daarbinnen.
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als vroeg voorbeeld van het oeuvre van de internationaal bekende architect Gottfried Böhm

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Vanwege de zorgvuldige toepassing van materialen, detaillering en constructie; de situering van de
volumes; expressieve vormgeving.

Vanwege de toegepaste materialen, detaillering en constructie zoals onder meer de glas-in-loodramen,
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of de toepassing van beton, de verlichting.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

vanwege de samenhang tussen het kerkgebouw, de klokkentoren en de omringende aanleg.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

De kerk is gebouwd in een helling aan de rand van het centrum van Brunssum. Voor de kerk strekt zich
een groot plein uit. De kerk domineert vanwege haar omvang de omgeving, terwijl de toren een
landschapsbaken is. De lage toren van de Mariakapel en de klokkentoren staan in de zichtassen van twee
straten die zich voor de kerk kruisen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Aan het kerkgebouw hebben sinds de bouw geen ingrijpende wijzigingen plaatsgevonden.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Materiaal, techniek en constructies zijn nog volledig gaaf.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het kerkgebouw fungeert nog steeds als parochiekerk.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Het gehele ensemble is nog vrijwel onveranderd.

336 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Het is het enige belangrijke werk van Godfried Böhm in Nederland uit zijn beginperiode. Ook van belang
als toonbeeld van internationale invloed (vooral vanuit Duitsland)

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Kerkgebouw

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

r.k. kerk

Huidige functie (met jaartal)

Kerk (2012)

Naam object

Heilige Gregorius de Grote

Stijl/stroming

expressionisme, traditionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1959 (ontwerp), 1961 (eerste steen), 1963 (ingewijd)

Architect(en)/ontwerper(s)

Gottfried Böhm

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Fa. Gebr. Janssen, Venray; architect Ockhuysen

Opdrachtgever

Directie van staatsmijnen/ kerkbestuur

Korte karakteristiek exterieur

ENTREEPORTAAL gesitueerd aan de linkerzijde van de ZAALKERK als verlenging van de plint in de
voorgevel. Het portaal met rechthoekige plattegrond bestaat uit een bouwlaag en wordt afgesloten door
een plat dak. De voorgevel is opgetrokken in beton met daarin de hoofdingang. De hoofdingang,
bestaande uit een dubbele houten cassettedeur met bronzen deurgrepen in de vorm van een vis, is aan
de buitenzijde toegankelijk via een betonnen TRAPPARTIJ (zie onderdeel AANLEG) . De achtergevel
bestaat grotendeels van glas met een dubbele glazen deur met dezelfde bronzen grepen. Deze deur geeft
toegang tot het BUITENTERRAS (zie onderdeel AANLEG). Aan geeft het entreeportaal toegang tot de
MARIAKAPEL. Aan de rechterzijde bevindt zich de toegang tot de ZAALKERK bestaande uit een glazen
wand met een dubbele glazen deur met daarachter een trappartij naar de verhoogd gelegen kerkzaal.
MARIAKAPEL gesitueerd aan de linkerzijde van het ENTREEPORTAAL. De mariakapel met vierkante
plattegrond bestaat uit een bouwlaag afgesloten door een vierzijdige torenspits bekroond door een kruis
met kroontje. De gevels zijn, evenals de torenspits, opgetrokken in beton. In de zijgevel een bescheiden
halfronde, risalerende, staande raamopening voorzien van glas-in-lood. In de achtergevel een
bescheiden, teruggelegen vierkante raamopening.
ZAALKERK met ABSIS. De ZAALKERK met rechthoekige plattegrond bestaat uit een bouwlaag afgesloten
door een plat dak. De voorgevel bestaat uit een betonnen plint met daarboven een rechthoekige,
liggende raampartij voorzien van glas-in-loodramen achter een betonnen inkadering (frame). De
inkadering bestaat uit een latei ondersteunt door betonnen zuilen. De betonnen plint loopt door aan de
overige zijden voor zover er geen helling aanwezig is. Het fungeert als een horizontaal plateau ter
compensatie van het hellende vlak waarop de kerk gebouwd is en markeert de begrenzing van het
religieus complex. De overige gevels zijn opgetrokken in baksteen in kruisverband met aan de bovenzijde
een fries van verticaal metselwerk in halfsteens verband. In deze gevels 62 regelmatig verdeelde

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 337

achthoekige raamopeningen gevuld met glas-in-loodramen. In de recher zijgevel een zijentree met
betonnen TRAPPARTIJ (zie onderdeel AANLEG). De entrée risaleert en is opgebouwd uit beton en glas
afgesloten door een geknikte luifel. ABSIS gesitueerd centraal in de achtergevel van de ZAALKERK. De
halfronde gevel van de absis bestaat uit zeven gekoppelde glas-in-loodramen met betonnen plint en
afsluiting, afgesloten door een plat dak.
DOOPKAPEL centraal gesitueerd voor de voorgevel van de ZAALKERK, verbonden met de zaalkerk
middels een verbindingslid, verhoogd geplaatst op een betonnen pijler. De doopkapel met cirkelvormige
plattegrond bestaat uit een bouwlaag en wordt afgesloten met een ronde torenspits. De betonnen
cirkelvormige gevel is opgebouwd uit een grove betonnen tandlijst aan de boven en onderzijde waarvan
de tanden met elkaar gekoppeld worden door achthoekige zuilen. Aan de binnenzijde bevinden zich
gekoppelde glas-in-loodramen.
De DAGKAPEL is gesitueerd in de helling, uiterst links tegen de linker zijgevel van de ZAALKERK. De
dagkapel met rechthoekige plattegrond bestaat uit twee bouwlagen, afgesloten met een plat dak. De
gevels zijn opgetrokken in beton met op de verdieping aan de linker en rechterzijde een grote identieke
raampartij met glas-in-lood met aan de buitenzijde meerzijdige betonnen zuilen. De functionel ruimten
onder de dagkapel geven nder meer toegang tot de straat en het BUITENTERRAS (zie onderdeel AANLEG)
SACRISTIE met rechthoekige plattegrond bestaande uit een bouwlaag met plat dak, bevindt zich rechts
tegen de rechter zij gevel. De bakstenen gevels opgetrokken in baksteen zijn voorzien van meerdere
raamopeningen.
Vrijstaande KLOKKENTOREN met vierkante plattegrond is 45 meter hoog en wordt afgesloten door een
vierzijdige betonnen torenspits, bekroond door een bol met weerhaan. De toren is ongeleed en
vervaardigd uit (kiezel)beton Boven in de gevels van de toren bevinden zich aan vier zijden kleine,
regelmatig verdeelde, vierkante galmgaten.
TERREINAANLEG bestaande uit BUITENTERRAS, HOOFDTRAPPARTIJ, ZIJTRAPPARTIJ, GRASVELD en
ERFAFSCHEIDING als onderdeel van het religieuze complex ‘heilige gregorius de grote’. Rechthoekige
buitenruimte begrensd door een stenen muur bestraat met stoeptegels met daarin regelmatig verdeelde,
vierkante betonnen bloembakken.

Korte karakteristiek interieur

Het ENTREEPORTAAL is een rechthoekige ruimte met plafond dat functioneert als verkeersruimte naar de
Mariakapel (links), het buitenterras (rechtdoor) en de trap naar de kerkzaal (rechts). De ruimte heeft een
wit, vlak gestucadoord plafond. De vloeren bestaan uit een grootformaat rode plavuizen, zogenaamde
’Tonhohlplatten’. Tussen portaal en trap naar de kerkzaal bevindt zich een glazen pui met tochtdeur
voorzien van bronzen grepen in de vorm van een vis.
Het interieur van de MARIAKAPEL is een vierkante ruimte zonder plafond waardoor de onafgewerkte
binnenwanden van de betonnen vierzijdige torenspits zichtbaar zijn.
ZAALKERK met ABSIS. De ZAALKERK is een hoge rechthoekige ruimte met plafond waarvan de wanden
uitgevoerd zijn in schoon metselwerk en de vloeren een grootformaat rode plavuizen, zogenaamde
’Tonhohlplatten’. De trappartij vanuit het ENTREEPORTAAL geeft toegang tot de hoog gelegen kerkzaal
met bovenaan de trap een hardstenen WIJWATERBEKKEN. In het verlengde van de trap bevindt zich de
betonnen zangtribune, die bereikbaar is via een spiltrap. Op de zangtribune bevindt zicht het ORGEL.
Links voor de zangtribune ligt de kerkzaal, rechts achter de zangtribune bevindt zich de DOOPKAPEL. In
de kerkzaal staan 18 rechthoekige betonnen pijlers met daarop een hoekig golvend plafond in
schaalbeton, wit geschilderd. De drie strakke antracietkleurige BANKENblokken van staal en hout (?)
staan binnen deze ‘zaal in zaal’ en hebben onbelemmerd zicht op het priesterkoor. Aan weerszijden van
de ‘zaal in zaal’ gangen voor pocessies en betonnen BIECHTSTOELEN. Het priesterkoor verheft zich vier
treden boven het niveau van de kerkvloer. Centraal op het priesterkoor bevindt zich een in wit beton
uitgevoerd BALDAKIJN waarvan de wit marmeren vloer doorloopt in de absis, bestaande uit zestien
achthoekige pijlers met overkapping. In het baldakijn bevindt zich het vieringaltaar. De ABSIS is een
halfronde ruimte met een vlak plafond, wanden van glas-in-loodramen en een wit marmeren vloer,
centraal gelegen in het verlengde van het priesterkoor in de ZAALKERK. De ruimte is toegankelijk via
twee treden. Centraal in de absis bevindt zich de sacramentstoren.
Het interieur van de DOOPKAPEL is een cirkelvormige ruimte zonder plafond waardoor de onafgewerkte
binnenwand van de ronde betonnen torenspits zichtbaar is. De wanden zijn van glas-in-lood en de vloer
van in cirkels gelegde grootformaat rode plavuizen (Tonhohlplatten). Centraal in de ruimte bevindt zich
het DOOPVONT.

338 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Het interieur van de DAGKAPEL is een rechthoekige ruimte met een vlak gestuukt plafond waarvan twee
wanden worden gevormd door glas-in-loodramen, een wand in schoon metselwerk van bruinrode
baksteen en een open wand richting kerkzaal bestaande uit dubbbele pijlers en een vouwwand. De
vloeren van de dagkapel bestaan uit een grootformaat rode plavuizen (Tonhohlplatten). In de ruimte
staan drie BANKENblokken, axiaal opgesteld naar het zij-altaar. Onder de dagkapel bevindt zich een
tweede bouwlaag, opgedeeld in meerdere functionele ruimte.
Het interieur van de SACRISTIE is opgedeeld in meerdere ruimten ten behoeve van de functie van
sacristie.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

deurgrepen ENTREEPORTAAL
gedenksteen ENTREEPORTAAL
ramen MARIAKAPEL
ramen DOOPKAPEL, ZAALKERK, DAGKAPEL
ramen ZAALKERK
ramen ABSIS
orgel ZAALKERK
wijwatervat ZAALKERK
verlichting ZAALKERK
verlichting DOOPKAPEL
bankenplan ZAALKERK/ DAGKAPEL
baldakijn/offeraltaar ZAALKERK/ ABSIS
vieringaltaar ZAALKERK
sacramentsaltaar ABSIS
doopvont DOOPKAPEL

nr. 1

Deurgrepen

Materiaal/techniek

Brons

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ENTREEPORTAAL: dubbele houten deuren hoofdingang, dubbele glasdeuren richting trap, dubbele
glasdeuren richting terras

Voorstelling

Vis

Datering

1963

nr. 2

Gedenksteen

Materiaal/techniek

Hardsteen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ENTREEPORTAAL, links van de trap naar kerkzaal

Kunstenaar
Voorstelling

TER HERINNERING / MGR. EDMOND BEEL / * 30 SEPTEMBER 1910 + 16 JUNI 1996 / BOUWPASTOOR VAN
DE ST. GREGORIUS-KERK TE BRUNSSUM / PASTOOR-DEKEN ALHIER 1955 T/M 1964 / GESCHONKEN
DOOR GEMEENTE BRUNSSUM / 08 SEPTEMBER 2002

Datering

2002

Afmetingen

-

nr. 3

Ramen

Materiaal/techniek

Glas-in-lood: opaalglas, lood

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 339

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Ramen MARIAKAPEL

Kunstenaar

Gottfried Böhm (ontwerp), H. Felix (uitvoering)

Voorstelling

Vrije compositie, Non figuratief, decoratief

Datering

Ca 1963

Afmetingen

Rechthoekig, vierkant

nr. 4

Ramen

Materiaal/techniek

Glas-in-lood: structuurglas

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Twee gevels DAGKAPEL, gevels DOOPKAPEL en voorgevel ZAALKERK

Kunstenaar

Gottfried Böhm (ontwerp), H. Felix (uitvoering)

Voorstelling

Ornament, Non figuratief, decoratief

Datering

Ca 1963

nr. 5

Ramen

Materiaal/techniek

Glas-in-lood: opaalglas

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

62 ramen in drie gevels ZAALKERK

Kunstenaar

Gottfried Böhm (ontwerp), H. Felix (uitvoering)

Voorstelling

Non figuratief

Datering

Ca 1963

Afmetingen

Achthoekig, 1,80m (j. poels)

nr. 6

Ramen ABSIS

Materiaal/techniek

Glas-in-lood

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ABSIS

Kunstenaar

Gottfried Böhm (ontwerp), H. Felix (uitvoering)

Voorstelling

Druiventrossen

Datering

Ca 1963

nr. 7

Orgel (beschermd rijksmonument nummer 11255)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ZAALKERK, Sinds 1962, afkomstig uit voorganger huidige kerk.

Kunstenaar

Gebr.Müller (Reifferscheid, D); Fa Verschueren Heythuysen

Datering

1857, gewijzigd 1955

nr. 8

Wijwaterbak

Materiaal/techniek

Hardsteen

340 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ZAALKERK, bovenaan trap

Kunstenaar

R van dawen

Voorstelling

Vierkante onderbouw die overgaat in een achthoek met daarop een achthoekig witmarmeren bekken.

Datering

1963

Afmetingen

-

nr. 9

Verlichting

Materiaal/techniek

Glas, textiel

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Zaal in ZAALKERK

Voorstelling

Verticale snoeren waaraan op regelmatige afstand bolvormige lichtkappen met aan het eind een
tulpvorm

Datering

1963

Afmetingen

-

nr. 10

Lamp

Materiaal/techniek

Glas, staal

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

DOOPKAPEL

Voorstelling

Achtarmige kroonluchter bestaande uit een stalen frame met aan de uiteinden glazen lichtkappen van
melkglas

Datering

1963

nr. 11

Bankenplan

Materiaal/techniek

Staal en hout(?)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ZAALKERK, DAGKAPEL

Kunstenaar

Gottfried Böhm

Datering

1963

nr. 12

Baldakijn/ offeraltaar

Materiaal/techniek

Beton, marmer

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ZAALKERK

Kunstenaar

Gottfried Bohm

Datering

1963

nr. 17

Sacramentsaltaar

Materiaal/techniek

Lasa venato (wit marmer)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 341

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ABSIS

Kunstenaar

Gottfried Bohm

Voorstelling

Ronde voet met daarop een vierkante opbouw waarin zich het tabernakel bevindt. De opbouw loopt
over in een tentdak.

Datering

Ca 1963

nr. 18

Doopvont (beschermd als rijksmonument nummer 11255)

Materiaal/techniek

Hardsteen, koper

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

DOOPKAPEL

Voorstelling

Vierkante voet, achtzijdige bovenbouw in twee geledingen, die overgaat in een ronde stam waaromheen
een krans; de ronde kuip heeft een achtzijdige rand waaraan vier consoles, bolvormig geprofileerde
deksel met bol en kruis

Datering

1672, ca 1500 (kuip), XIXB (deksel)

Geschiedenis

Aanleiding voor de bouw was de aanwezige en toekomstige schade aan de bestaande kerk als gevolg van
de staatsmijnbouw. De mijnbouw heeft een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van Brunssum.
De aanleiding voor de bouw van de kerk en de financiering zijn een belangrijke herinnering aan de
mijnbouw.

Relevante wijzigingen

Zit- en staanplaatsen voor het zangkoor nabij altaar in vervangen, maar in dezelfde stijl.

GEBOUWD en/of AANGELEGD
ERFGOED

Bronnen waardestellend onderzoek

Ingevuld door, datum

Consulent architectuurhistorie (mw. Drs. W.M.M. van Bers), 20 september 2012

veldonderzoek
Bezoek

Consulent architectuurhistorie (Drs. W.M.M. (Mieke) van Bers), 9 augustus 2012, in – en exterieur.

Afbeeldingen
Digitale Foto’s

Consulent architectuurhistorie (Drs. W.M.M. (Mieke) van Bers), 9 augustus 2012, in – en exterieur.

Digitale foto’s

fotograaf

Literatuuronderzoek
Nr. 1

Dr A. Jacobs en Drs. A.A. Wiekart, Kerken na 1940. Inventarisatie en waardenstelling kerkelijke
bouwkunst na 1940, Roermond Stichting Monumentenhuis Limburg, 2003.

Nr. 2

G.M.I.Quaedvlieg – Orgeldocumentatie Limburg (Stadsbibliotheek Maastricht)

etc.

W. Moonen, Brunssum door de eeuwen heen
Jos h. poels, Ware schoonheid of louter praal, de bisschoppelijke bouwcommissie van roermond en de
kerkelijke kunst van limburg in de twintigste eeuw, 2001 stichting historische reeks maastricht.

342 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Wolfgang Voigt, Böhm, G. (Gottfried), 1920- - Gottfried Böhm, 2007
‘Bedevaartkerk in Neviges, architect Gottfried Bohm’, Bouw 1970, 25, 16, 664-665.
‘Kerken dom Bohm’, Katholiek Bouwblad 1956-57, 24, 19, 289-294.
‘Kinderdorp Bensberg architect prof, Gottfried Bohm’, Bouw 1972, 27, 48, 1534-1536.
‘Begint de victorie in Amsterdam?’, Wonen TABK 1967, 34, 21, 473-488.
Wolfgang Pehnt, Gottfried Bohm, 1999

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

archiefonderzoek
kerkarchief

Situatieschets
Plattegrond handgeschetst
Plattegrond handgeschetst 6b
Ontwerp plantsoen 1:100 th kindermans
Oostgevel met toren en mariakapel
Zuidgevel met absis
Funderingsplan tekeninkt
Begane grond 1:100 blad 2 (grundriss erdgeschoss)
Begane grond 1:100 blad 3 (grundriss erdgeschoss)
Perspectiefschets interieur noord- zuid
Noordgevel 1:100
Plan onderbouw blad 23
Plan bovenbouw blad 29
Plan bovenbouw blad 30
Dwarsdoorsnede blad 31
Lengte doorsnede blad 32
Lengte doorsnede blad 33
Zuidgevel 1:50 blad 68
Noordgevel 1:50 blad 69

Digitale bronnen
Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

http://www.charlesvos.nl/religieuze-weken/werken-in-kerken/h-gregorius-de-grote-brunssum
http://www.demijnen.nl/
http://www.kerkgebouwen-in-limburg.nl/view.jsp?content=498
http://www.rijckheyt.nl/sjablonen/rijckheyt/pagina.asp?subsite=100&pagina=338
http://www.glasmalerei-ev.de/pages/b3180/b3180.shtml
http://nl.wikipedia.org/wiki/Gottfried_B%C3%B6hm
http://www.architectenweb.nl/aweb/archipedia/archipedia.asp?ID=498

Personen
Interviews bewoners, gebruikers

met wie, door wie, wanneer, relatie geïnterviewde met het object.

Erfgoedinstellingen- en organisaties

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 343

OVERIG ERFGOED

Cultuurhistorische (wetenschappelijke) waardestelling van andersoortig erfgoed (archeologie,
cultuurlandschap, stedenbouwkundig erfgoed, roerend erfgoed) ten behoeve van ander instrumentarium

STEDENBOUWKUNDIG
ERFGOED
Stedenbouwkundige ligging, situering De Gregoriuskerk is gebouwd in een helling aan de rand van het centrum van Brunssum. Voor de kerk
(incl. aanduiding windstreek), omgeving strekt zich een groot plein uit. De kerk domineert vanwege haar omvang de omgeving, terwijl de toren
van belang
een landschapsbaken is. De lage toren van de Mariakapel en de klokkentoren staan in de zichtassen van
twee straten die zich voor de kerk kruisen.

ARCHEOLOGISCH ERFGOED

Consulent erfgoed en ruimte (archeologie), consulent archeologie

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

In het midden van de 12de eeuw wordt al melding gemaakt van een Gregoriuskerk te Brunssum
bestaande uit een middenschip, een zijbeuk en een koor. In 1667 werd het koor vernieuwd en in 1698
werd een toren gebouwd. Deze kerk werd in 1840 afgebroken. Architect Dominic Ritzen uit Heerlen
ontwierp een classicistisch kerkje, dat in 1920 tot gemeenschapshuis ‘Unitas’ werd verbouwd. Dit
bouwwerk is inmiddels ook afgebroken. Schuin tegenover de kerk van 1840 werd tussen 1917 en 1919
onder architectuur van architect Jozef Tonnaer uit Den Haag een neo-romaanse kruisbasiliek gebouwd.
Weldra manifesteerde zich ernstige mijnschade. Zie ook: http://www.rijckheyt.nl/sjablonen/rijckheyt/
pagina.asp?subsite=100&pagina=338
Bijv. archeologisch RM, of gemeentelijk archeol. mon. of relevantie binnen AMK

ROEREND ERFGOED
nr. 1

Sculptuur

Materiaal/techniek

Eikenhout

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ZAALKERK

Kunstenaar

Charles vos

Voorstelling

Antonius van Padua: Op een console staat Antonius en is voorgesteld als Franciscaan. Hij staat ten
voeten afgebeeld en heft zijn rechterhand naar boven. Rechts van hem zit een oude, bebaarde bedelaar.
De bedelaar zit aan de rechterzijde van Antonius gehurkt op zijn knieën met zijn benen onder zich in. Zijn
rechterhand ligt op zijn knie; met zijn linkerhand houdt hij zijn andere knie vast. Hij kijkt op naar
Antonius. Links knielt een jonge vrouw met een hoofddoek die met beide armen een kind omhoog
houdt. Het kind biedt Antonius een lelietak aan

Datering

1934 (niet gedateerd)

Afmetingen

Hoogte 135 cm., breedte 54 cm., diepte 40 cm.

nr. 15

Tabernakel (geen bestanddeel?)

Materiaal/techniek

Geelkoper

Kunstenaar

R van dawen

Voorstelling

Op de deuren staan twee engelen in gotische driepassen. Inscriptie: Rob van Dawen fec. Venlo 1926.
Afkomstig uit de oude Gregoriuskerk van 1919

Datering

1926

Afmetingen

-

Stijl

Neogotisch?

344 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 2

Tabernakel

Materiaal/techniek

Email, metaal

Kunstenaar

Rob van Dawen

Voorstelling

Kruis met vis tegen een rode achtergrond, het geheel wordt omgeven door een blauwe band Op de
deuren staan twee engelen in gotische driepassen. Inscriptie: Rob van Dawen fec. Venlo 1926. Afkomstig
uit de oude Gregoriuskerk van 1919

Datering

1926

Afmetingen

-

nr. 3

Vieringsaltaar (geen bestanddeel?)

Materiaal/techniek

Marmer

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

DAGKAPEL

Voorstelling

Tombe-altaar op twee zeer lage stipes. Zij-altaar, baksteen, natuursteen, ca. 1963. Gemetselde tombe
met daarop een hardstenen mensa.

Datering

1963

nr. 4

Communiebank (geen bestanddeel?)

Materiaal/techniek

Eikenhout

Voorstelling

In gezwenkte vorm: tussen vier pilasters drie opengewerkte panelen; in het middelste paneel een rond
medaillon met kelk, anker en kruis; hier omheen bladornamenten, druiven, vruchten, bloemen

Datering

1854

nr. 5

Bidstoelen

Materiaal/techniek

Eikenhout

Voorstelling

Vorm van zwanenhals; voorzijde opengwerkt medaillon met respectievelijk monogrammen van jezus en
Maria

Datering

XIXb

Stijl

Biedermeijer

nr. 6

Kruiswegstaties

Materiaal/techniek

Eikenhout

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ZAALKERK

Kunstenaar

J. Weerts

Voorstelling

Reliëf met polychromie

Datering

1950-53

Afmetingen

105x117cm

nr. 7

Staakmadonna

Materiaal/techniek

Hout

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 345

Kunstenaar

Meesterteken J.W. (Joh. Wery), stadsteken,; vijfpuntige ster (maastricht),

Voorstelling

Maria draagt kind op de linkerarm. Kind draagt wereldbol. In de rechterhand van Maria de scepter

Datering

Jaarletter M, trembleersteek; Beeld XVIII, mariakroontje 1741, kroontje kind 1742

nr. 8

Kruisbeeld

Materiaal/techniek

hout

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ZAALKERK, priesterkoor

Voorstelling

Corpus van Jezus aan kruis

Datering

Balken 1850; corpus XVb

nr. 9

diversen

346 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Den Haag
American Protestant Church

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Den Haag

Plaats

Den Haag

Straat/huisnummer

Esther de Boer van Rijklaan 20

Postcode

2597 TJ

Kadastrale aanduiding

Den Haag X 5051

Aanduiding of korte omschrijving

Kerkgebouw met vrijstaande klokkentoren

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 347

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
wegens bijzondere herinneringswaarde. Vanwege de herinneringswaarde als expo-paviljoen op de Wereldtentoonstelling van Brussel van 1958.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De kerk is van architectuurhistorische waarde als uniek vormgegeven kerkgebouw, ontstaan vanuit een
en/of bouwtechniek;
geprefabriceerd paviljoen van de wereldtentoonstelling van 1958.
wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
De toepassing van industriële materialen en prefab-constructiewijze in een kerkgebouw is
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of vooruitstrevend te noemen.
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis volgt
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex volgt
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Ondanks enkele latere wijzigingen (met name inwendig) is het gebouw grotendeels ongewijzigd bewaard
of herkenbaarheid van ex- en/of
gebleven.
interieur;
wegens de waardevolle accumulatie van Bijzonder is de bouwgeschiedenis van de kerk, die in 1958 als tijdelijk paviljoen werd opgericht en in 1962
belangwekkende historische bouw- en/ een vaste bestemming en functie kreeg.
of gebruiksfasen;

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

N.v.t.

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Interieur

Het orgel vertegenwoordigt geen waarde; het betreft hier een industrieel assemblageproduct, dat
bovendien niet meer in oorspronkelijke toestand verkeert

Overige

De kerk is in november 2004 aangewezen als gemeentelijk monument.
Ter zijde van de ontmoetingsruimte/koffieruimte is de vloer aan het verzakken. Dit is mogelijk te wijten
aan een probleem met de fundering op deze locatie.

348 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s)

Kerk met vrijstaande klokkentoren

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Kerk (1962) met vrijstaande klokkentoren, herbouw van expo-paviljoen Wereldtentoonstelling 1958

Naam object

American Protestant Church

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1958 gebouwd als expo-paviljoen voor de wereldtentoonstelling in Brussel.
1962 verplaatst naar Den Haag en aldaar opnieuw opgebouwd, gewijd en in gebruik genomen met
uitbreiding en dichtzetting van de onderdoorgang

Architect(en)/ontwerper(s)

Paul Calame-Rosset (Zwitserse architect, oorspronkelijk ontwerp)
H.H. Immerzeel (Nederlandse architect, betrokken bij herbouw in Den Haag in 1962, samen met
Calame-Rosset)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Onbekend

Opdrachtgever

Opdrachtgever herbouw te Den Haag: de congregatie van de American Protestant church

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 349

Interieur (indeling)

Het tijdelijke paviljoen dat op de expo in Brussel van 1958 werd neergezet, kreeg in 1962 een vaste
bestemming als kerkgebouw van de American Protestant church in het Haagse Benoordenhout.
Het grondplan van het kerkgebouw heeft de vorm van een pion.
In het ronde deel (noordwestzijde) is de kerkruimte ingericht, die plaats biedt aan 350 personen. Ter
weerzijden van de kansel bevinden zich over de volledige hoogte van de kerkzaal plexiglas ramen met
kleuraccenten, voorzien van voorzetbeglazing. Voor het overige zijn de gevels van de kerkruimte blind.
Aan de achterzijde van de kerkzaal is in de wand een balkon opgenomen, waar zich ook het (buiten de
bescherming vallende) orgel bevindt. De kerkzaal ligt ongeveer een meter boven maaiveldniveau, en is
vanuit de laggerekte aanbouw bereikbaar via een kleine trappartij.
Het langgerekte aansluitende volume (zuidoostzijde) bevat de overige functies. Hierin bevinden zich op
de begane grond de receptie, de hal met later toegevoegde wenteltrap naar de verdieping, een
ontmoetingsruimte en kantoren. Op de verdieping zijn onder andere lokalen ondergebracht. Bij de
opstelling van het paviljoen in Brussel was de begane grondverdieping van dit bouwdeel open: bezoekers
konden vrij passeren onder het kantoorvolume op poten dat zo als luifel fungeerde. Bij de plaatsing in
Den Haag werden ter plaatse van de begane grond wanden toegevoegd. Daarnaast werd dit volume met
een beuk uitgebreid in zuidoostelijke richting. Hierin werd de ontmoetingsruimte en keuken ingericht. Op
de kopzijde van deze gevel werd een metalen kruis aangebracht dat bij de opstelling in Brussel boven het
altaar had gehangen.
De ronde gevel van de kerkzaal is grotendeels bekleed met verticaal geleed aluminium plaatwerk, boven
een lage bakstenen plint. Afgezien van de twee hoge met gekleurd plexiglas gevulde vensters, zijn de
gevels van dit volume blind. De ronde kerkzaal wordt gedekt door een overkragend lessenaarsdak.
De langwerpige aanbouw is deels opgetrokken uit baksteen. Dit volume is in twee bouwlagen
horizontaal geleed met grotendeels uit vensterstroken bestaande lange gevelwanden, boven lage
witgeschilderde borstweringen. Dit volume kent een plat dak. De entreepartij aan de oostzijde is van
relatief recente datum. De begane grondlaag van de zuidelijke kopgevel bestaat uit een bakstenen
begane grondgevel met daarboven een iets uitspringend geveldeel van de verdieping dat net als het
kerkzaalvolume is bekleed met verticaal gelede witgekleurde aluminium gevelplaten.

Stedenbouwkundige ligging, situering De kerk is gelegen in de wijk Benoordenhout.
(incl. aanduiding windstreek), omgeving
van belang

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Geen (Huisatlas, geraadpleegd september 2012).

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De gevels van het geprefabriceerde volume waarin zich de kerkzaal bevindt, zijn opgebouwd uit
aluminium platen van het type ‘Robbertson cladding’. De kerkzaal wordt gedekt door een overkragend
lessenaarsdak, waarvoor het ‘Robertson Q deck’ is toegepast: een afdekking met stalen panelen
waarover rubberoid met ingebrande leislag is gelegd.
De goten waren oorspronkelijk van plastic.
De trapeziumvormige bijbouw is deels in baksteen en deels in aluminium platen opgetrokken.
De vrijstaande kerktoren is opgebouwd uit stalen H-profielen.

Interieur/afwerking

De vloer van de kerkzaal is een stalen ‘Robertson Q floor’. Hierop lagen oorspronkelijk plastic tegels.

350 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Ramen met gekleurd plexiglas

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de kerkzaal, ter weerszijden van de kansel.

Kunstenaar

Onbekend

Voorstelling

Abstracte kleurvlakken

Datering

1958

Afmetingen

Exacte afmetingen onbekend. Vrijwel over de volledige hoogte van de kerkzaal doorlopend.

nr. 2
Materiaal/techniek

Zeshoekige vrijstaande klokkentoren, opgebouwd uit stalen H-profielen. Op de betonnen voet zijn
platen met religieuze teksten aangebracht.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Vrijstaand, gelegen ten oosten van de kerk

Kunstenaar

Onbekend

Voorstelling

N.v.t.

Datering

1958

Afmetingen

Bijna 20 meter hoog

nr. 3
Materiaal/techniek

Metalen kruis dat bij de wereldtentoonstelling in Brussel boven het altaar hing.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Het kruis bevindt zich tegen de zuidelijke kopgevel van de langgerekte bijbouw. Bij de
wereldtentoonstelling in Brussel hing dit kruis boven het altaar.

Kunstenaar

Onbekend

Voorstelling

Kruis

Datering

1958

Afmetingen

Ongeveer 3 meter in hoogte

Groen erfgoed:

N.v.t.

aanleg/beplanting

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 351

Geschiedenis

Het paviljoen in religieuze sfeer werd in 1958 gebouwd voor de Wereldtentoonstelling in Brussel, naar
ontwerp van de Zwitserse architect Paul Calame-Rosset. Het idee om een tentoonstellingsruimte in
religieuze sfeer te bouwen, was afkomstig van de Nederlandse dominee Pieter Fagel. In het paviljoen kon
het protestantse geloof in al haar facetten worden getoond. Er werden onder meer kerkdiensten
gehouden voor de bezoekers van de Wereldtentoonstelling. Eventueel kon men de kerkdienst van buiten
volgen. Hiertoe werden grote doorgangen gemaakt en de wanden van de kerkzaal bestonden voor een
groot deel uit plexiglas. Het geprefabriceerde gebouw werd na afloop van de Expo in Brussel opgeslagen.
De American Women’s Club in Den Haag bracht van uit de gehele wereld geld bijeen (218.000 dollar) om
het gebouw voor Den Haag te verwerven. Met behulp van de gemeente werd een stuk grond in de wijk
Benoordenhout aangekocht. Het gedemonteerde gebouw werd per ponton naar Den Haag verscheept.
De wederopbouw van het gebouw geschiedde onder leiding van de Nederlandse architect Immerzeel,
waarbij architect Calame-Rosset om assistentie werd gevraagd bij het identificeren van de verschillende
onderdelen en het maken van aanvullende tekeningen. Op 8 april 1962 werd de kerk officieel gewijd en in
gebruik genomen door de American Protestant Church.

Relevante wijzigingen

1958 gebouwd als expo-paviljoen voor de wereldtentoonstelling in Brussel.
1962 verplaatst naar Den Haag en aldaar opnieuw opgebouwd, gewijd en in gebruik genomen met
uitbreiding en dichtzetting van de onderdoorgang

Bezocht

Bezocht door Marije de Heer Kloots - de Korte op 31 juli 2012, in aanwezigheid van M. Göltsch (gemeente
Den Haag) en vertegenwoordiging vanuit de APC (Rob Meijer, R.Meijer@fundus.nl).

Overige

Er bestaan plannen voor uitbreiding van de kerk (juni 2012, te raadplegen in map op S-schijf). Deze lijken
goed verenigbaar met de monumentale waarde van het kerkgebouw.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Omschrijving ‘American Protestant Church’ in register van beschermde monumenten in de gemeente
Den Haag (31 november 2004)
Cees van Boven (red.), Gids van de Moderne Architectuur in Den Haag, Den Haag 1998, p. 302
Dick Valentijn (red.), De Wederopbouw. Haagse gids voor architectuur en stedenbouw in de periode
1945-1965, Den Haag 2002
Harloff, E. (red.), The American Protestant Church of The Hague. A House of Prayer for All Nations, Den
Haag 2009

Al gebruikte bronnen
Interviews bewoners, gebruikers

N.v.t.

352 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Den Haag
Christus Triumfatorkerk

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Den Haag

Plaats

Den Haag

Straat/huisnummer

Juliana van Stolberglaan 154

Postcode

2595 CL

Kadastrale aanduiding

's Gravenhage, Sectie R, perceel 11618

Aanduiding of korte omschrijving

Kerk met klokkentoren, trappartij en kosterswoning

Complexonderdeel van complex [naam
of complexnummer]

N.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 353

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als voorbeeld van een kerk waarin de architect het liturgisch centrum mocht vormgeven wat resulteerde
in een amfitheatergewijze opstelling met de kansel iets uit het midden geplaatst.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Vanwege het voorgespannen metselwerk dat uniek was in zijn soort.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Vanwege de gekozen oplossing van de architect om het lawaai van het verkeerskruispunt waaraan de
kerk is gesitueerd uit te sluiten: gekantelde penanten blokkeren het directe zicht en dubbele beglazing
zorgt voor een goede geluidsisolatie.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De kerk is van architectuurhistorische waarde als bijzonder vormgegeven (zaalkerk op de eerste
en/of bouwtechniek;
verdieping (zgn. verdiepingskerk). Van bouwtechnische waarde vanwege de toepassing van
voorgespannen metselwerk.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Binnen het oeuvre van Drexhage, die in toenemende mate abstractie doorvoerde in zijn kerkenbouw.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Vanwege het vertalen van een traditionele opzet (basement, kerkzaal, klokkentoren) op een technisch
functionalistische wijze met hoekige contouren en vlakken.

wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Van buiten is te zien waar de kerkzaal is.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De kerk is markant gelegen aan een kruispunt en vormt een ijkpunt in de stedelijke opbouw van de wijk.
van het object voor het aanzien van zijn De kerk verheft zich boven het stadsgewoel door het plaatsen van het hoofdvolume en de klokkentoren
omgeving;
op een ‘podium’.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

wegens de architectonische gaafheid en/ Het exterieur is gaaf. Het interieur is nagenoeg gaaf.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

Overige

De klokkentoren staat niet op de BAG

354 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Kerk met kosterswoning en vrijstaande klokkentoren

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Zaalkerk.

Huidige functie (met jaartal)

Kerk (sinds 1962) met woning (sinds 1962) en verhuurbare nevenruimten.

Naam object

Christus Triumfatorkerk

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1957 ontwerp
1957-1962 bouw

Architect(en)/ontwerper(s)

G. Drexhage

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Gereformeerde kerkenraad ‘s-Gravenhage-Oost

Exterieur

De kerk bestaat uit twee blokvormige volumes op een T-vormige plattegrond: A) een hoogopgaand
rechthoekig volume met overstek (kerkzaal) op een terugliggende onderbouw (bijeenkomstzalen) en
haaks daarop
B) een lager bijgebouw met hal en kosterswoning. Op de ZO hoek staat een vrijstaande klokkentoren.
Het hoofdvolume met kerkzaal heeft een extra accent gekregen doordat geplaatst is op een verhoging
op het maaiveld als een podium: vanaf de stoep aan de Laan van Nieuw Oost-Indië zijn een paar
optreden naar de kerk.

Interieur (indeling)

Kelderverdieping onder het bijgebouw (met installaties, opslagkamers, jeugdsoos e.d.).
Begane grond met ontmoetingsruimtes (entree, hal, zalen) en bedrijfsruimtes (keuken en kantoor).
Ontvangsthal, ‘social hall’, voorzien van een vide en een trap.
Verdieping met rechthoekige kerkzaal voorzien van 144 gemetselde penanten van 10 meter hoog, die
onder een hoek van 45 graden staan, als zijnde lamellen. Daartussen smalle vensterstroken bezet met
dubbel glas. Bijzondere lichtinval en bijzondere relatie binnen-buiten. De 13 penanten achter het
lithurgisch centrum hebben een haaks aangemetseld verlegstuk gekregen, zodat de kerkgangers niet
verblind raken. Dak van stalen spanten met bimsbeton cassetteplaten, waaronder een houten schrootjes
plafond. Lampen als sterren aan de hemel.
Verdieping van bijgebouw met vide, balkon, kerkenraads- en predikantskamer. Op de kop van het
bijgebouw de kosterswoning over 3 bouwlagen inclusief een kelder.

Stedenbouwkundige ligging, situering De kerk is gelegen in het Bezuidenhout op de kruising van twee drukke verkeerswegen: Juliana
(incl. aanduiding windstreek), omgeving Stolberglaan en Laan van Nieuw Oost-Indië. De lengteas van de kerkzaal loopt evenwijdig aan de Laan
van belang
van Nieuw Oost-Indië. Door de kerk en klokkentoren op een verhoging van enkele treden te plaatsen is
een soort podium ontstaan aan de zijde van de Laan van Nieuw Oost-Indië. De vrijstaande klokkentoren
is net naast de gevellijn van het gebouw geplaatst, waardoor deze vanuit de verte al zichtbaar is.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 355

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

n.v.t.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Hoofdconstructie van de kerkzaal bestaat uit twee zware rechthoekige betonnen randbalken: 1 om het
dak en 1 om de verdieping waartussen voorgespannen metselwerkkolommen (penanten) met nagerekt
staal.
De hoofdconstructie van de onderbouw en het bijgebouw bestaat uit een betonnen frame ingevuld met
een lichte staalconstructie. Beide bouwdelen zijn onderheid.
De 42 meter hoge toren is op staal gefundeerd en bestaat uit 2 gladde betonwanden en een dakplaat. De
buitenwanden zijn witgeschilderd en de binnenwanden waren oorspronkelijk zwart (nu ook wit).
De top was oorspronkelijk ingericht voor een carillon, maar er is slechts een luidklok geplaatst.

Interieur/afwerking

De vloeren van de kerkzaal, gangen en ontvangsthal zijn van kwartsiet-scherven.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Orgel uit de bouwtijd (1964), evenals banken (opnieuw bekleed), doopvont, kansel en avondmaalstafel,
kruisteken van profielijzer in de kerkzaal.
Kerkenraadskamer met interieurafwerking: wengé lambrisering en herakliet-beplating. De inrichting is
daar in kleur en materiaalkeuze op afgestemd met wengé tafels en stoelen met stalenframe uit de
bouwtijd.
De ramen met kleuraccenten in de hal zijn afkomstig van andere kerken en daar recentelijk (in ca.1995 en
2011) geplaatst.

Groen erfgoed:

n.v.t.

aanleg/beplanting

Relevante wijzigingen

Het exterieur is uit de bouwtijd. Er is niets bijgebouwd of afgebroken.
De oorspronkelijke indeling en afwerking (vloeren, trap) is nagenoeg behouden. De kerkzaal is in 2010
gemoderniseerd (nieuwe bekleding banken, uitbreiding liturgisch centrum) en in één zaal op de begane
grond is de trapsgewijze theaterindeling vervangen door een vlakke vloer.

Bezocht

Door D. Koper op 7 september 2012

Overige

Rondom de kerk een bestrating met 30x30 tegels. Over de hele zijde langs de Laan van Nieuw Oost-Indië
3 stoeptreden.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Cees van Boven (red.), Gids van de Moderne Architectuur in Den Haag, Den Haag 1998, p. 302

Bouw 1962, p.1876
Bouwkundig weekblad 1963, p.140
R. Steensma, C.A. van Swigchem - Honderdvijftig jaar gereformeerde kerkbouw, Kampen, 1986
W. Hammer, De architect G. Drexhage, scriptie Delft, 1995

356 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Haarlem
Pastoor van Arskerk

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Haarlem

Plaats

Haarlem

Straat/huisnummer

Prinses Beatrixplein 4 (Kerk) / Kromhoutlaan 12 (pastorie)

Postcode

Respectievelijk 2033 WH en 2033 WJ

Kadastrale aanduiding

Haarlem P 1250

Aanduiding of korte omschrijving

Kerkgebouw met pastorie, patio en groenaanleg

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 357

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

In de vormgeving in een modernistische stijl, en de opzet van de kerk met een hoofdruimte voor de
zondagse diensten en een zijbeuk voor niet-zondagse diensten, weerspiegelen zich de ideeën omtrent
kerkelijke architectuur zoals die bestonden in de bouwperiode. Ook de indeling met afzonderlijke
devotiekapellen, een patio met binnentuin, en in de wand opgenomen biechtstoelen met ingangsnissen,
vormt hiervan een goede illustratie.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

De Pastoor van Arskerk is binnen Holt’s oeuvre van innovatieve waarde: de drie kerken die hij vóór de
Van Arskerk ontwierp, gingen uit van een traditionele basilicale indeling. Vanwege de wijze waarop Holt
de kerkruimte in Haarlem indeelde, heeft het ontwerp een pionierskarakter.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het kerkgebouw met pastorie, uit 1959-1961, is in samenhang ontworpen door de modernistisch
werkende architect G.H.M. Holt. De in een modernistische stijl uitgevoerde Pastoor van Arskerk
vertegenwoordigt binnen Holts oeuvre het eerste kerkgebouw dat hij op een traditiedoorbrekende wijze
vorm gaf. Kerk, pastorie, plein en tuin vormen een architectonische eenheid.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
Het door Ger Lataster vervaardigde glas-appliquéraam, en het bronzen altaarcrucifix (corpus) van Theo
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of Mulder, beide in het kerkgebouw, vertegenwoordigen kunsthistorische waarde.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Holt ontwierp ook het meubilair van de kerk. Hierdoor kan het geheel worden gezien als een
gesammtkunstwerk.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Kerk en pastorie vormen een wezenlijk onderdeel van de bebouwing aan de noordzijde van het Prinses
van het object voor het aanzien van zijn Beatrixplein, op de hoek van de Kromhoutlaan. Hier nemen beide objecten, met diverse
omgeving;
hoogteverschillen, afwisselend materiaalgebruik, en schuine dakhellingen, een markante positie in.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
bijzondere betekenis van het complex
De situeringswaarde van kerk en pastorie wordt versterkt doordat de gebouwen op een ruim eigen
wegens de hoogwaardige kwaliteit van terrein zijn gelegen, waar ze tezamen met de aanwezige groenelementen een schilderachtig ensemble in
de bebouwing in relatie tot de
de omgeving vormen.
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;

358 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het ensemble is op grotendeels gave wijze bewaard gebleven.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Kerk, pastorie en aanleg vormen in samenhang belangrijke voorbeelden van moderne kerkelijke
architectuur.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Tegen de kerkwanden bevinden zich de twaalf, hardstenen wijdingskruizen met een bijbehorende
wandkandelaar (brons en ijzer).
De tabernakel op het sacramentsaltaar werd uitgevoerd in verzilverd metaal, met sierstenen.
Er zijn diverse heiligenbeelden in geglazuurde keramiek: Goede Herder, Jozef, Antonius van Padua. Twee
Mariabeelden in kunststeen (Madonna met Kind en Lourdestype).

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

De aanbouw aan de achterzijde van de kerk (‘de Vleugel’) is van recenter datum. Deze wordt geen
monumentale waarde toegekend.

- Interieur

Het orgel is niet beschermenswaardig. Het gaat hier om een unit-orgel

Overige

De kerk en de pastorie zijn in 2002 aangewezen als gemeentelijk monument.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Kerkgebouw met pastorie

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Kerk met pastorie (2012)

Naam object

Pastoor van Arskerk met bijbehorende pastorie

Stijl/stroming

Modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1958 ontwerp voltooid
1959 eerste paal
1961 oplevering

Architect(en)/ontwerper(s)

G.H.M. Holt
Peter Sigmond heeft verklaard eveneens betrokken te zijn geweest bij het ontwerp van de kerk. Dit
bracht hij naar voren in het interview dat de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in 2012 met hem
hield. Sigmond werkte destijds voor het bureau van Holt. Hij zou zich in het ontwerp hebben laten
inspireren door het Hongaarse woonhuistype.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 359

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Onbekend

Opdrachtgever

Bisdom Haarlem

Exterieur

KERK
Het kerkgebouw heeft een samengestelde plattegrond, bestaande uit een blokvormige hoofdvorm,
waarop aan de west- en oostzijde enkele uitbouwen aansluiten (respectievelijk portaal/devotiekapel/
klokkentoren, en bergruimtes/verwarmingsruimte). Opmerkelijk is de in het zicht gelaten stalen
spantconstructie. Binnen de overwegend door blokvormige bouwmassa’s gedomineerde omgeving valt
het kerkgebouw door zijn modernistische vormgeving met een open klokkenstoel, een asymmetrische
voorgevel met diverse gevelopeningen en deels hellende voorzijde, sterk in het oog.
PASTORIE
Het kerkgebouw is middels een eenlaagse gang verbonden met de gelijktijdig door Holt gerealiseerde
tweelaagse pastorie (Kromhoutlaan 12, ten noordoosten van de kerk). In tegenstelling tot de in
Limburgse carboonsteen en beton uitgevoerde kerkgevels, werd de pastorie in (witgeschilderde)
baksteen opgetrokken waardoor een levendig contrast is ontstaan. De schuine dakhellingen
onderstrepen de relatie tussen beide bouwdelen. Binnen de voorgevel van de pastorie (noordzijde)
bevindt zich een ingangspui. De pastorie heeft een rechthoekig grondplan.

Interieur (indeling)

KERK
De kerk bestaat uit een tweedelige ruimte: een brede hoofdruimte, en een ten zuiden hiervan
aansluitende smallere zijbeuk. Beide ruimtes hebben een schuine dakhelling, die naar elkaar oplopen. De
dakhelling van de zijbeuk is flauwer dan die van de hoofdruimte. Aan de zuidzijde werden zowel de
zijbeuk als de hoofdruimte voorzien van een brede lichtbeuk, met daarin glaskunst (glas applique in de
zijbeuk, blank glas in een gevarieerde houten sierroedenverdeling in de hoofdbeuk).
Door de tweedeling van de kerkruimte heeft Holt het onderscheid tussen de zondagse vieringen en de
diensten op door-de-weekse dagen geaccentueerd. De laatste vinden plaats in de zijbeuk, waar ook het
sacramentsaltaar staat. Aan de oostzijde van de hoofdruimte situeerde Holt het liturgisch podium met
hoofdaltaar, doopvont, en orgel.
Andere speciale elementen zijn de devotiekapel bij de hoofdingang, die de onderbouw vormt van de
klokkentoren en werd uitgevoerd met een absis. De indirecte lichtinval, boven het devotiebeeld, draagt
bij aan het bijzondere karakter van het kerkinterieur. Hetzelfde geldt voor de bij binnenkomst direct
zichtbare binnentuin, die aan de overzijde van de hoofdentree is gelegen.

Stedenbouwkundige ligging, situering De kerk met bijbehorende pastorie en aanleg is gelegen aan de noordzijde van het Prinses Beatrixplein,
(incl. aanduiding windstreek), omgeving op de hoek van de Kromhoutlaan. De voorgevel van de kerk is gericht naar genoemd plein. De pastorie
van belang
bevindt zich ten noordoosten van de kerk, en is gericht op de Kromhoutlaan.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

N.v.t.

360 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

KERK
De breed opgezette, asymmetrisch ingedeelde voorgevel bestaat uit een laag gedeelte (voorzijde
zijbeuk), waarop een terugwijkend hoger deel aansluit (voorzijde hoofdruimte). Beide onderdelen
hebben aan de bovenzijde een brede houten lijst, met liggende houtdelen. Het uitgebouwde stalen
toegangsportaal met daarin de hoofdingang is links in de voorgevel gelegen. De voorgevel van de kerk
werd uitgevoerd in (oorspronkelijk al witgeschilderd) stampbeton.
Ter linkerzijde van het gebouw is de in Limburgse carboonsteen opgetrokken klokkentoren geplaatst.
Deze heeft een open voorzijde, die zicht biedt op de stalen klokkenstoel, met drie bronzen luidklokken.
De achterzijde van de toren is gesloten en kent een halfronde vorm. De schuine dakhelling van de toren
is uitgevoerd in beton met bekistingssporen. De binnenzijde is van oorsprong wit geschilderd. In de top
bevindt zich een stalen kruis. Aan de onderzijde van de klokkenstoel bevindt zich een betonnen insteek,
waaronder de lichtbeuk van de devotiekapel is gelegen.
De zijgevels zijn uitgevoerd in Limburgse carboonsteenbrokken. Tegen de linker zijgevel bevindt zich een
betonnen regenwatervergaarbak met bronzen afvoerpijp.
Het terugwijkende deel van de kerkgevel links van de toren sluit aan op de patio ten oosten van de toren.
Hier bevindt zich een hoge cilindervormige betonnen uitbouw met bekistingssporen: deze bevat het
trappenhuis van de zangtribune in de kerk. De patio wordt naar het noorden toe afgesloten door een
later toegevoegde (niet-beschermenswaardige) uitbouw.
De achtergevel van de kerk (noordzijde) is blind. Aan de noordoostzijde sluit het gebouw aan op het
verbindingslid tussen kerk en pastorie. De daken zijn met moderne bitumen gedekt. Het gebouw kreeg
spouwmuren: aan de buitenzijde in Limburgse carboonzandsteenbrokken en aan de binnenzijde in oorspronkelijk al witgeschilderde - in halfsteens verband gemetselde kalkzandsteen.
De kerk is opgezet met een (in het interieur) in het zicht gelaten staalskelet, met forse stalen kolommen
op de overgang tussen hoofdruimte en zijbeuk (I-profielen). Aan de noordzijde van de hoofdruimte zijn
de stalen kolommen verzonken binnen de wand, aan de zuidzijde van de zijbeuk zijn ze vrijstaand tegen
de wand geplaatst.
PASTORIE
De (oorspronkelijk al witgeschilderde) gevels van de pastorie zijn gemetseld in baksteen in halfsteens
verband, met platvolle voegen. Dit bouwdeel kent gevelopeningen met houten invullingen.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 361

Interieur/afwerking

KERK
Het interieur van de kerk behield zijn oorspronkelijke inrichting, alsmede de originele indeling. Het
interieur bestaat uit een hoofdruimte (noord) en een hierop aansluitende zijbeuk (zuid). Het priesterkoor
bevindt zich aan de oostzijde van de hoofdruimte. De in het zicht liggende daken bevatten grenen
gordingen en sporen, waartussen heraklithplaten liggen.
De vloeren werden uitgevoerd in gewapend stampbeton. De looppaden en het (betonnen) priesterkoor
werden voorzien van flagstones in kwartsiet, en het bankenplan van vloerbekleding in zwart linoleum.
Het vloerniveau van de devotiekapel in het westelijke deel van het gebouw ligt lager dan de kerkruimte.
Het granieten doopvont met een deksel in gehamerd messing bevindt zich aan de oostzijde van de kerk.
Langs de zuidwand van de kerk bevindt zich een reeks biechtstoelen die deels bereikbaar zijn via
wandnissen, met ingangen met een houten deur (opgeklampt). Ze worden afgewisseld door een tweede
devotiekapel, eveneens opgenomen binnen een wandnis. Biechtstoelen en kapel liggen op een hoger
niveau (doorlopende trede langs de zuidwand, met flagstones). Tegen de westwand van de hoofdruimte
bevindt zich een betonnen balkon dat werd ontworpen als zangtribune.
PASTORIE
Het interieur van de pastorie heeft een vergelijkbare afwerking als het kerkgebouw: wanden in
schoonmetselwerk, vloeren met flagstones in kwartsiet. Het trappenhuis (bordestrap) werd eveneens
voorzien van flagstones, en bevat stalen hekwerken met houten leuningen.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

Holt ontwierp ook het meubilair (waaronder het bankenplan), waardoor architectuur en inrichting een
stilistische eenheid vormen. Het bankenplan omvat essenhouten banken met ijzeren steunen, die zijn
ingegoten in de vloeren. De aanwezige altaartombes (hoofdaltaar en sacramentsaltaar) zijn uitgevoerd in
graniet.
Het orgel is niet beschermenswaardig. Het gaat hier om een unit-orgel (mededeling Rudi van Straten orgelspecialist RCE - d.d. 6 augustus 2012)

nr. 1

Gevelsteen

Materiaal/techniek

Natuursteen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Binnen de oostwand van de kerk

Kunstenaar

Onbekend

Voorstelling

Eerste steen, met tekst: ME POSUIT PRIM LAPIDEM /ECCLESIAE IN HONOREM /SANCTI JOANNIS MARIAE
VIANNEY REV PL DOM /WILHELMUS N ZIJLSTRA /DIE 14 FEBR ANNO 1960.

Datering

14 februari 1960

nr. 2

Kruiswegstatie

Materiaal/techniek

Geglazuurde keramiek (hoogreliëf)

Voorstelling

Kruiswegstatie

Datering

Waarschijnlijk bouwtijd

Afmetingen

Onbekend

nr. 3

Crucifix

Materiaal/techniek

Hout (kruis) en brons (corpus)

362 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Boven het hoofdaltaar

Kunstenaar

Theo Mulder

Voorstelling

Crucifix

Datering

Waarschijnlijk bouwtijd

Afmetingen

Onbekend

nr. 4

Glas appliquéraam in de zijbeuk, in de voorgevel van de kerk

Materiaal/techniek

Glas appliqué

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Glasraam in de zijbeuk

Kunstenaar

Ger Lataster (Lataster profileerde zich als één van de belangrijkste vernieuwende kunstenaars in
Nederland. Hij was verbonden aan de in 1955 opgerichte Liga Nieuw Beelden (een ander lid was Karel
Appel).

Voorstelling

Abstract

Datering

Waarschijnlijk bouwtijd

Afmetingen

Onbekend
Vermoedelijk werd het glas appliquéraam uitgevoerd door het glasatelier van Van Tetterode in
Amsterdam, dat deze techniek sterk bevorderde en waarvoor Lataster diverse ontwerpen leverde.

nr. 5

Wandreliëf, voorstellende Pastoor van Ars

Materiaal/techniek

Wandreliëf in staal

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Tegen de westelijke wand van de hoofdbeuk.

Kunstenaar

Johannes Vianney

Voorstelling

Pastoor van Ars

Datering

Waarschijnlijk bouwtijd

Afmetingen

Onbekend

Groen erfgoed:

Rond de kerk met pastorie ligt een ruim eigen terrein. Aan de voorzijde van de kerk bevindt zich een tuin
met diverse groenelementen. Bij de hoofdingang is een betonnen voorplein met een dito rustbank (die
als overgang tussen straat en kerk is bedoeld), en een vrijstaand houten kruis aanwezig. Het geveldeel
rechts van de voorgevel wordt voorafgegaan door een betonnen ‘bloembak’ met groenelementen.
Tussen de toren en hoofdruimte van de kerk bevindt zich een patio met een binnentuin met diverse
(anno 2012 overwoekerende) groenelementen en flagstones. De pastorie wordt omgeven door een
bijbehorende tuin. Het deel van de aanleg dat is gelegen tussen de pastorie en de nieuwe aanbouw (‘de
Vleugel’) is van recente datum.

aanleg/beplanting

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 363

Geschiedenis

Op 14 februari 1960 legde W.N. Zijlstra, deken van Haarlem, de eerste steen voor de Pastoor van Arskerk
in Haarlem-Parkwijk (Prinses Beatrixplein 6). Deze wijk vormde een nieuwe uitbreiding van de stad en
was nog in ontwikkeling. Bij het ontwerp van deze kerk was architect Holt gebonden aan het feit dat het
gebouw goedkoop moest worden uitgevoerd, uitgaande van een standpunt van de Nederlandse
bisschoppen.
Holt speelde een belangrijke rol binnen de moderne Nederlandse bouwkunst, en realiseerde een groot
aantal gebouwen in binnen- en buitenland. De Pastoor van Arskerk was Holts derde kerkgebouw. In de
voorafgaande periode bouwde hij in Amsterdam de St.-Jozefkerk (1950-1952), en in Dussen de Maria
Geboortekerk (1953-1954). Bij deze kerken ging hij nog uit van een tamelijk traditionele vormgeving, met
een basilicale opbouw. De Pastoor van Arskerk kreeg een traditiedoorbrekend karakter, een gegeven dat
zou worden voortgezet in het ontwerp van Holts vierde kerkgebouw: de Amsterdamse Verrijzeniskerk
(1963-1965).
Het Haarlemse kerkgebouw toont onder andere de invloed die Holt onderging van de Zwitserse architect
W. Moser, waarmee hij bevriend was. Dit blijkt vooral uit de opmerkelijke tweedeling van de ruimte,
bestaande uit een brede hoofdruimte en een smallere en verlaagde zijbeuk. Een vergelijkbare ruimteopvatting hanteerde Moser voor zijn kerk in Zürich-Altstetten (1941). De massa van het Haarlemse
gebouw en de wijze waarop de lichtinval bijdraagt aan het liturgisch gebruik van de kerk, vertoont
affiniteit met de kerk van Ronchamps (1950-1955) van Le Corbusier.

Relevante wijzigingen

De Pastoor van Arskerk met pastorie onderging slechts enkele moderne wijzigingen. Aan de achter- en
linkerzijde van de kerk bevinden zich enige jongere toevoegingen. De oorspronkelijke dakdekking
(rubberoid leien) werd vervangen door bitumen. De oorspronkelijke inrichting van de kerk bleef integraal
behouden. Het deel van de aanleg dat is gelegen tussen de pastorie en de nieuwe aanbouw (‘de Vleugel’,
niet beschermenswaardig) is van recente datum.

Bezocht

De kerk is bezocht op 16 augustus 2012 door M. de Heer Kloots, in aanwezigheid van de heer J. Beijnon
(penningmeester kerkbestuur, 06-22455084).
Pastor Niesten graag aanhouden als contactpersoon.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Gemeentelijke registeromschrijving 2002

Nr. 2

Holt, G.H.M., ‘Parochiekerk van de H. Pastoor van Ars in Haarlem-Oost’, in: Katholiek Bouwblad 1962, p.
261-268

Nr. 3

Holt, G.H.M., ‘Parochiekerk van de H. Pastoor van Ars in Haarlem-Oost’, in: Bouwkundig Weekblad 1962,
p. 110-113

Nr. 4

Boer, H.P.G. de, Architect G.M.H. Holt (1904); sociale woningbouw, kerkbouw, theaterbouw, Amsterdam
1983

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

N.v.t.

Interviews bewoners, gebruikers

N.v.t.

364 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Heerlen
R.K. Kerk Christus Koning

Register
Identificatienummer Basisregistratie

091700000011413

Provincie

Limburg

Gemeente

Heerlen

Plaats

Heerlen

Straat/huisnummer

Navolaan 83

Postcode

6414 HE, 6414 GG

Kadastrale aanduiding

HEERLEN O 1735
HEERLEN O 554

Aanduiding of korte omschrijving

Kerkgebouw met vrijstaande klokkentoren

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 365

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De centrale opstelling van het interieur van de kerk is een vroeg voorbeeld van het inrichten van een kerk
conform de opvattingen van het Tweede Vaticaans Concilie.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

De kerk is een goed voorbeeld van de centrale positie die bij de ontwikkeling van stadsuitbreidingen aan
kerkelijke voorzieningen binnen de wijken werd toegekend.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Toepassing van betonramen

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De kerk is een hoogtepunt in het werk van de architect Fanchamps.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
De kerk is bijzonder door het gebruik op een dergelijke schaal van glasbouwstenen en de ruimtelijke
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of werking die daar van uitgaat. Het vele invallende licht moet het hemelse Jeruzalem symboliseren. Ook
monumentale kunst;
het baksteenmozaïek aan de buitenzijde van de devotiekapel is als onlosmakelijk onderdeel van de
architectuur van groot belang.

III Situationele en ensemblewaarde
bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

De kerk is van belang als landmark in de wijk. Ook als afsluiting van het grote plein aan de voorzijde is de
kerk van grote waarde.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Aan de buitenkant is de kerk nog vrijwel volledig gaaf. Door de (reversibele) afsluiting van een deel van
of herkenbaarheid van ex- en/of
de glaswanden en de plaatsing van de sluitmuur achter het altaar is de ruimtelijke werking van het
interieur;
interieur wel aangetast.
in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De kerk is neemt een centrale plaats in in het nog steeds herkenbare concept van naoorlogse
mijnkolonie, dat aan het ontwerp van de wijk Vrieheide ten grondslag heeft gelegen.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Door de grootschalige toepassing van betonramen, is het ontwerp van deze kerk vrij uniek.

366 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Interieur

De afsluiting van de glaswanden en de sluitmuur achter het altaar uit 1984

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s)

Religieuze gebouwen

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

R.K. Kerkgebouw met klokkentoren

Huidige functie (met jaartal)

Momenteel geen, gezocht wordt naar een nieuwe bestemming (2012)

Naam object

R.K. Kerk Christus Koning

Stijl/stroming

Modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

Ontwerp 1961
Bouw 1964-1965

Architect(en)/ontwerper(s)

Fanchamps, J. J.

Uitvoerder (aannemer e.d.)

N.V. International Bouw Compagnie, Best

Opdrachtgever

Dienst Cultuur, Planologie en Bouwzaken van het Bisdom Roermond

Exterieur

De bovenkerk is kubusvormig en staat op een ingesnoerd vierkant onderlichaam. Langs de kerk staan de
betonnen kolommen van het skelet.
Aan de westzijde van de kerk is aan het plein een halfronde kapel tegen de bovenkerk geplaatst. Aan
weerszijden bevinden zich de twee deuren van de hoofdingang, die worden bereikt door een trap.
Tochtportalen en kapel zijn zwevend tegen de kerk geplaatst onder platte daken.
Aan de zijde vab de Navolaan is de zij-ingang van de bovenkerk bereikbaar boven een trap.
Aan de noordwestzijde van de kerk staat los hiervan een betonnen klokkentoren. Deze is geheel gesloten
op een sleuf aan de hoekzijde na. Aan de noordzijde ligt een trap naast de kerk, die vanaf het plein langs
de campanile naar beneden voert. Hier bevindt de toegang tot de dagkapel, die is afgesloten met een
dubbele houten deur.

gebouw, constructietechniek

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

De vliesgevels zijn geheel opgebouwd uit glasbouwstenen, gevat in een schokbetonnen cassette. Langs
het platte dak loopt een, bij de verbouwing in 1984 aangebracht, trespa boeiboord. De vliesgevel rust op
een betonnen witte band. Het onderlichaam is eveneens opgebouwd uit glasbouwstenen in een
schokbetonnen cassette. Aan de oostzijde is met baksteen in halfsteensverband een uitbreiding
gemaakt, zodat de muren nu onder de gevel van de bovenkerk komen.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 367

Interieur (indeling)

De entree van de kerk wordt gevormd door de hoofdingangen, die via een tochtportaal uitkomen in de
kerk, naast de devotiekapel. Deze kapel ligt achter een met een bakstenen blad afgeschermde trap, die
naar de trapeziumvormige zangtribune met twee insnoeringen leidt. De devotiekapel is halfrond en
wordt verlicht door een ronde lichtkoepel in het rechte plafond. De kerk is kubusvormig en wordt verlicht
door de glasbouwstenen in de vliesgevels.
Centraal in de kerk ligt het priesterkoor, dat is verhoogd door een supedaneum. Het priesterkoor wordt
afgesloten door een muur, die los in de kerk staat en het zicht op de trappen en de voormalige ambo- en
tabernakelplaats ontneemt. De muur is gebogen en loopt tot halverwege het plafond. Rondom het koor
staan banken opgesteld.
Achter de sluitmuur loopt een trap naar de benedenkerk, geflankeerd door twee verhogingen. De trap is
afgezet met ijzeren hekwerk. Op de beide verhogingen stonden destijds de tabernakel en de ambo. Naast
de sluitmuur bevindt zich aan de oostzijde een zijingang met een tochtportaal.
Achter de sluitmuur bevinden zich twee devotieplaatsen in de hoeken van de kerk, aan weerszijden van
de muur, die zijn opgebouwd uit gordijnen, die aan een ijzeren geraamte zijn opgehangen. De
benedenkerk kan worden bereikt door twee trappen vanuit de kerk, via een halletje, waaraan tevens de
sacristie, de opslagruimtes en de koffiekamers liggen.
De dagkerk is rechthoekig en kent een axiaal bankenplan. Het vieringaltaar staat op een supedaneum,
met daarachter een tabernakel en een expositiekluis. Rechts in de kerk is een wand gebouwd met
biechtstolen, waartussen bakstenen devotiealtaren staan. Links treedt licht de ruimte binnen door
glasbouwstenen. In het midden bevindt zich de toegang naar buiten in een tochtportaal.

interieur, techniek en materialen

Het plafond is met hout betimmerd, centraal is een vierkante neonverlichting aangebracht met een
oranje geschilderde cassette. Op de vloer ligt vloerbedekking.
De glasbouwstenen zijn deels tussen de kolommen van het betonskelet afgeschermd door bladen van
houtwolcementplaten.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Baksteenreliëf

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Aan buitenmuur devotiekapel

Kunstenaar

Ramakers, L

Voorstelling

Intocht van Christus in Jeruzalem

Datering

1965

368 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Stedenbouwkundige ligging
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De kerk is centraal gelegen in de wijk Vrieheide. De kerk staat aan de achterzijde aan een kleine straat, de
hoofdingang ligt aan een groot plein, zodat de kerk hier de omgeving bepaalt. De toren fungeert als
landmark, ondanks de begroeiing, de glooiingen in het landschap en de omringende bebouwing.

Archeologische relevantie

Kerk en toren liggen voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Geschiedenis

In 1959 wijzigde de gemeente het karakter van de voormalige mijnkolonie Vrieheide door haar op te
nemen in de stadsuitbreidingsplannen. Daarmee kreeg de wijk in plaats van de dorpse structuur een
meer stadse uitstraling. Omdat de bestaande kerk te klein was moest een nieuwe kerk worden gebouwd.
In 1961 kwam J.J. Fanchamps met een eerste ontwerp. Op 25 juli 1965 kon de kerk worden geconsecreerd.
In 1964 splitste het bisdom het rectoraat. Het rectoraat Christus Koning werd verheven tot parochie en
het nieuwe rectoraat H. Judas Thaddeus nam de boerderij Carisborg in gebruik als noodkerk. Het gevolg
was dat de financiële draagkracht van de nieuwe parochie sterk achteruit ging. Bovendien bleek de kerk
al zeer snel te groot te zijn.
De kerk kreeg al gauw met bouwtechnisch problemen te kampen. De in beton gevatte glasbouwstenen
lekten tussen de voegen, zodat rondom in de kerk aan de binnenzijde goten werden geplaatst om het
water af te voeren. Het vlechtijzer van de dragende kolommen was niet voldoende bedekt met beton,
waardoor betonrot de constructie verzwakte. Ook het dak was lek. Daarnaast waren er problemen m.b.t.
de klimaatregeling. Daarom waren er in 1977 al plannen om de kerk te slopen en te vervangen. Dit mede
omdat de bovenkerk slechts bij uitzondering werd gebruikt, meestal was de dagkerk groot genoeg, ook
op de zondagen. Omdat er voor de parochie geen betaalbare alternatieven waren, werd toch in 1984
besloten de kerk op te knappen.
In juli 2004 werd de kerk aan de eredienst onttrokken. In 2008 vond ook de laatste viering plaats in de
dagkapel. Naar een nieuwe bestemming wordt nog gezocht. De dreiging van sloop lijkt afgewend.

Relevante wijzigingen

Bij de verbouwing in 1984 is het interieur sterk gewijzigd. Het altaar bleef staan, maar tussen het altaar
en de trappen plaatste men een sluitmuur. Het supedaneum werd uitgebreid naar die richting en de
tabernakel kreeg een plaats achter het altaar. Aan weerszijden van de sluitmuur werd het zicht afgesloten
door devotieplaatsen, die waren afgeschermd met een gordijn op een ijzeren constructie. De banken
gingen daar weg, zodat de centrale positie van het altaar werd opgegeven.
Vanwege de problemen m.b.t. de klimaatbeheersing in de kerk kregen de muren tussen de kolommen
een afscherming van houtwolcementplaten. Daardoor kwam er minder licht in de kerk. Bovendien
isoleerden de platen de kerk ook beter. Aan de buitenzijde kregen de boeiboorden een trespa afdekking
en bouwde men de onderzijde uit, zodat het geheel ingesnoerde onderdeel nu deels met baksteen werd
uitgebreid tot de onderzijde van de bovenkerk. Het priesterkoor kreeg een nieuwe tabernakel en een
bijbehorende ambo, achter het altaar. In 1995 kreeg het koor een afscheiding in de vorm van en hekwerk,
dat tevens als communiebank kon worden gebruikt.
In 2008 is het orgel verwijderd en overgedragen aan de Fatimakerk in Brunssum

Bezocht

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

G.W. Eshuis 22-1-2013

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 369

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites
Nr. 1

A. Jacobs, A.A. Wiekart, Kerken na 1940 in Limburg; inventarisatie en waardenstelling kerkelijke
bouwkunst na 1940, Stichting Monumentenhuis Limburg, Roermond, 2003

Nr. 2

A. Jacobs, Het ‘Nieuwe Jeruzalem’, De Christus Koningkerk van Nieuw-Einde; in: Land van Herle I
59(2009) nr. 1. pag. 23-34

Nr. 3

www. Kerkgebouwen-in-limburg.nl

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1 t/m 3.

370 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Hengelo
Raphaëlkerk

Register
Provincie

Overijssel

Gemeente

Hengelo

Plaats

Hengelo

Straat/huisnummer

Josef Haydnlaan 66 (kerk)
Mozartlaan 139 (pastorie)

Postcode
Kadastrale aanduiding

Hengelo (O) ) 4454

Aanduiding of korte omschrijving

Kerk met pastorie en vrijstaande klokkenstoel

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 371

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Door ondermeer het gebruik van de 30.000 in elkaar geschoven flessen om een koepeldak te creëren.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De kerk is van architectuurhistorische waarde vanwege het bijzonder vormgegeven kerkgebouw
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Voor het oeuvre van architect H.J. van Wissen, die een fraaie abstractie doorvoerde in de kerk en een
optimale ruimtebeleving in de ronde kerkzaal creëerde.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Door het vertalen van een traditioneel programma (kerk en pastorie) in een functioneel en modern
gebouw.
Door de centraalbouw en de plaatsing van de banken werd het mogelijk gemaakt om de mis zo dicht
mogelijk met en bij de kerkgangers te vieren.

wegens het bijzondere
Vanwege de toepassing van de monumentale wandkunst en de kleurige glas-in-loodramen.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Vanwege de beeldbepalende en centrale ligging in de wederopbouwwijk Klein Driene. De kerk ligt op een
van het object voor het aanzien van zijn middenruimte tussen een meer traditionalistisch vormgegeven en een meer modernistische woonbuurt.
omgeving;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De kerk, pastorie en klokkenstoel zijn overwegend gaaf.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;

Onderdelen zonder monumentale waarde:
Receptiegeschiedenis, prijzen e.d

In 2007 is de kerk aangewezen als gemeentelijk monument.

Overige

Rondom de kerk en pastorie een open aanleg bestaande uit gras met een aantal bomen. Achter de
pastorie een meer besloten tuin.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s)

Kerk, pastorie en klokkenstoel

Typologie

Centraalbouw

372 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Huidige functie (met jaartal)

Kerk met pastorie

Naam object

St. Raphaelkerk

Stijl/stroming

Functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1959 (oplevering en inwijding)

Architect(en)/ontwerper(s)

H.J. van Wissen

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Adviseur betonconstructies: ir. A.J. Uilenreef, Laren (NH)

Opdrachtgever

A. de Mey (bouwpastoor)

Exterieur

De kerk is gebouwd op cirkelvormige plattegrond en wordt door een koepel afgedekt. De wanden van de
kerk zijn in rode handvorm baksteen uitgevoerd en een deel is bekleed met grijze kwartsiettegels van
40x40 cm. Om de hoge kerkzaal een ombouw uitgevoerd in gele waalsteen. De kerk is deels
onderkelderd.
Onder de betonnen ringbalk is een glasstrook van glas-in-lood aangebracht. In de buitenwanden zijn
vele uitsparingen gemaakt die bezet zijn met sterk gekleurd glas-in-lood.
Aan de noordzijde de entreepartij, onder een rechthoekig portaal. Centraal in dit portaal bevindt zich de
doopkapel.
Naast de kerk, voor de hoofdentree, staat een vrijstaande klokkenstoel. De stoel is opgebouwd uit
betonnen kolommen die onderling zijn verbonden door drie cirkelvormige betonbanden.
In de klokkenstoel hangen klokken.
De pastorie is met de kerk verbonden door een smalle gang lage gang met geschakelde ruimten.
De pastorie heeft een rechthoekige plattegrond en is twee bouwlagen hoog met plat dak. Links naast de
pastorie een aangebouwde garage met carport. De verbindingsgang en de pastorie zijn opgetrokken in
gele baksteen en voorzien van gestucte delen.

gebouw, constructietechniek

De basis van de kerk bestaat uit 8 zware gewapende betonkolommen, die boven gekoppeld zijn door
een randbalk ter breedte van 1,80 meter. Die randbalk draagt de koepel.
De koepel is samengesteld uit z.g. ‘fuseé ceramique’, en heeft een schaaldikte van ca. 12 cm. En een
overspanning van 31 meter.
30.000 in elkaar geschoven flessen vormen de basis voor het koepeldak.

Interieur (indeling)

Centraal binnen de entreepartij ligt de iets verdiepte doopkapel, rechts van de entreepartij bevindt zich
een kleine devotiekapel. De doopkapel en het priesterkoor liggen lijnrecht tegenover elkaar.
De ronde kerkzaal is voorzien van vijf segmentvormige bankenplannen die richting priesterkoor zijn
geplaatst.
Onder het priesterkoor is een crypte gerealiseerd die tevens als dagkapel gebruikt kan worden.
De ombouw, met daarin de processiegangen, de devotiekapel en ingangspartijen met de doopkapel, is
laag gehouden. Als tegenstelling met de hoge ronde kerkruimte is de afsluiting van de laagbouw
‘schoepvormig’, waardoor de mogelijkheid ontstond om zijdelingse belichting te plaatsen in de
buitenwanden.
De binnenwanden van de ombouw zijn uitgevoerd in gele waalsteen.
Een deel van de ombouw is in later stadium van de kerkzaal gescheiden door het plaatsen van
tussenwanden.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 373

interieur, techniek en materialen

De onderzijde van de koepel is oorspronkelijk in een zachte terracotta rode stucmortel gestucadoord en
de wanden van de kerkzaal in donkergrijs. Onder de koepel is een verlaagd plafond aangebracht van
houten delen.
Onder de betonnen randbalk van de koepel brede strook glas-in-lood.
In het priesterkoor twee hoge glas-in-loodramen, hiertussen een gesloten wand die vrij achter de
kolommen doorloopt. De wand is in een kalkmortel gepleisterd en in de natte kalk is door Eugen Keller
een groot fresco aangebracht van ca 100 m2.
De kerkzaal en het koor hebben een betegelde vloer.
De doopkapel is voorzien van een vloer in mozaïek (natuursteen en geglazuurde steen).
De crypte is eveneens deels voorzien van een vloer van
mozaïek van natuurstenen delen.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

In de doopkapel staan een doopvont en een wat hoger doopvont van natuursteen. Op het priesterkoor
een natuurstenen altaar. Achter het altaar een tabernakel voorzien van gekleurd mozaïek.
In de crypte een altaar van natuursteen en beton. Achter het altaar een bronzen tabernakel op een
natuurstenen console. Nasst het altaar een natuurstenen doopvont op een metalen onderstel.
Tevens in de kerk een aantal kunstwerken:

nr. 1
Materiaal/techniek

2 glas-in-loodramen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Aan weerszijden van het priesterkoor

Kunstenaar

Eugen Keiler

Voorstelling

Geloof, hoop en liefde en het lijdensverhaal

Datering

Ca. 1959

Nr. 2
Materiaal/techniek

Glas-in-loodramen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de buitenwand van de doopkapel

Kunstenaar

Eugen Keiler

Voorstelling

Scenes uit het leven van Christus

Datering

Ca. 1959

Nr. 3
Materiaal/techniek

Glas-in-loodramen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de buitenwand van de dagkapel

Kunstenaar

Eugen Keiler

Voorstelling

Scenes uit het leven van Maria

Datering

Ca. 1959

374 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 4
Materiaal/techniek

Fresco

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Achterwand priesterkoor

Kunstenaar

Eugen Keiler

Voorstelling

Voorstellingen uit de Apocalyps van de Heilige Johannes

Datering

Ca. 1959

Afmetingen

Ca. 100 m2

Nr. 5
Materiaal/techniek

Schildering, witte lijnen op een grijs geschilderde achtergrond

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Achterwand in de crypte

Kunstenaar

Eugen Keiler

Voorstelling

Scenes uit het leven van de H. Raphaël

Datering

Ca. 1959

Stedenbouwkundige ligging, situering De kerk is gelegen op de hoek Josef Haydnlaan-Mozartlaan in Hengelo in de wijk Klein Driene die in 2011
(incl. aanduiding windstreek), omgeving als een van de 30 belangrijkste Wederopbouwgebieden in de Visie Erfgoed en Ruimte is aangewezen.
van belang
Het bouwterrein gaf door zijn grootte en vrije ligging de gelegenheid om een zelfstandige bouwvorm te
kiezen.
En mede door de wens van pastoor De Mey om de mis zo dicht mogelijk bij en met de gelovigen te
vieren, werd als vorm een centraalbouw gekozen. Hierdoor werd het mogelijk contrast met de
woningbouwblokken in de omgeving te creëren en fungeert de beeldpalende kerk als visueel middelpunt
van de wijk.

Bezocht

juni 2012 (Mariël Kok), 11 december 2012 (Mariël Kok)

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

St. Raphaëlkerk te Hengelo, Bouwkundig weekblad 78 (1960), nr. 9, p. 193-196

Nr. 2

Twee kerken, Katholiek Bouwblad 26 (1959-1960), nr. 15, p. 225-231

Nr. 3

Johan Thüss, De Raphael- en Exoduskerk, Hengelosche schatkamer uit de zestiger jaren, Hengelo toen en
nu, 36 (2011), p. 11-13

Al gebruikte bronnen (websites scan
of kopie opslaan omdat dit wijzigt, of
van alles een kopie opslaan???)

http://nl.wikipedia.org/wiki/Herman_van_Wissen
http://www.koschinski.nl/raphaelkerk.htm

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 375

376 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Leidschendam
R.K. Kerk St. Opifex

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Leidschendam-Voorburg

Plaats

Leidschendam

Straat/huisnummer

Burgemeester Sweenslaan 5

Postcode

2262 BN

Kadastrale aanduiding

VEUR, Sectie B, perceel 4771

Aanduiding of korte omschrijving

Religieuze gebouwen. Kerk met klokkentoren pastorie en kosterswoning.

Complexonderdeel van complex [naam
of complexnummer]

N.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 377

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Vanwege de functioneel-ruimtelijke relatie tussen kerk en wijk.
Als uiting van de wijk(parochie)gedachte waarbij de kerk een centrale positie inneemt wat tot uiting
komt in de open ligging aan het voorterrein omgeven door andere sociale voorzieningen.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De kerk is van architectuurhistorische waarde als uniek vormgegeven modernistisch kerkgebouw, als
en/of bouwtechniek;
voorbeeld van centraalbouw waarbij alle zichtlijnen naar het altaar leiden, vanwege de meervoudige
plattegrond,
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

als representant van het gedachtegoed van Van der Leur dat ‘architectuur geen verhulling moet zijn,
maar onderdeel van het geheel’,

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

vanwege de geheel open indeling van de kerkplattegrond en vanwege het veelvuldige toegepast
glas-in-lood dat door zijn voorstelling bijdraagt aan de lithurgie en door het gekleurde va de glas-inloodramen invallende licht bijdraagt aan de sacrale sfeer.

wegens het bijzondere
Vanwege de toegepaste moderne materialen voor het interieur, zoals beton voor het altaar.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Vanwege de bijzondere betekenis van het complex voor het aanzien van zijn wijk in het groen.
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
a. bijzondere betekenis van het complex Vanwege de bijzondere betekenis van het object wegens de wijze van situering/ voorzieningen.
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
Vanwege de gaafheid en herkenbaarheid van kerk en klokkentoren zowel in situering binnen de wijk als
de architectonische gaafheid van het exterieur.
Als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke functie.

volgt

378 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

V Zeldzaamheid
Van uitzonderlijk belang van het object volgt
wegens relatieve zeldzaamheid in relatie
tot één of meer van de onder I t/m III
genoemde kwaliteiten.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Kerk met pastorie en kosterswoning. Vrijstaande klokkentoren.

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Kerk

Huidige functie (met jaartal)

2007 bezinningscentrum
2011 cultureel centrum

Naam object

St. Joseph Opifex Kerk

Stijl/stroming

Modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1960 ontwerp
1960-1962 bouw
1962 gewijd en in gebruik genomen
1987 wijziging kosterswoning
2007 buiten gebruik, nieuwe functie als cultureel centrum, interieur aangepast: vaste banken en
doopvont verwijderd, hoofdaltaar verplaatst, nieuwe gebogen wanden geplaatst.

Architect(en)/ontwerper(s)

Hendrik C. van de Leur, architect Nijmegen

Opdrachtgever

Opdrachtgever bisdom

Exterieur

In het grondvlak twee haaks gesitueerde rechthoekige volumes, de kerkruimte over één bouwlaag en de
woningen over twee bouwlagen, en een boven de kerkruimte uistekende, cilindervormige kerkzaal
(trommel) als hoogste element. De kerkzaal is vertikaal geleed met stroken glas-in-lood vensters, de
rechthoekige volumes kennen een meer horizontale geleding. Afwisseling van gesloten delen en door
penanten opengewerkte delen. Een verbijzondering is de doopkapel: zichtbaar in het exterieur door de
koepel met glas-in-lood. Aan de achterzijde van de kerkzaal uitgebouwde biechtstoelen. In het lage deel
van de kerkruimte de entreepartij.
In het westelijke volume de pastorie en kosterswoning.
Losstaande klokkentoren met luidklok. In zijaanzicht heeft de toren een kruisvorm.

Interieur (indeling)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ronde kerkzaal met vertikale stalen ramen met glas-in-lood. Dak met betonnen spanten en lichtkoepel
boven het celebratiealtaar. Centrale opstelling.
Kerkzaal loopt door in lagere aanbouw. Zowel in de lichte kerkzaal als in de lagere aanbouw zijn
zitplaatsen. Lithurgisch centrum is met een diagonale as door het gebouw verbonden met de doopkapel.
Deze heeft een verdiept basin belegd met marmer, voorstelling met vissen, en wordt bekroond door een
lichtkoepel met glas-in-lood.
Links van de kerkzaal de sacristie en andere functionele vetrekken; rechts van de kerkzaal de
rechthoekige vleugel met een bijeenkomstruimte en de woningen. Zeer eenvoudige afwerking.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 379

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie
ondergrond

De kerk is gelegen in de wederopbouwwijk De Heuvel en is opvallend door zijn afwijkende vorm: rond in
een verder rechtlijnig ingerichte omgeving. Het centrum van de wijk wordt gevormd door een groene
ruimte met grasvelden, waterpartijen en bomen/heesters. De centrumfuncties (voorzieningen) zoals
twee kerken en een school zijn hier gevestigd.

n.v.t

(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De kerk is opgemetseld in zachtgele baksteen afgedekt door een plat dak met brede betonnen rand. De
dakconstructie bestaat uit beton met spanten in een waaiervorm in de kerkzaal.
De vrijstaande kerktoren is opgebouwd uit dezelfde gele baksteen met een betonnen dekplaat en een
koperen afdekking van de luifel boven de luidklok.

Interieur/afwerking

De vloer van de kerkzaal is van kwartsiet-scherven. De doopkapel heeft een ingelegde marmeren vloer.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

Glas-in-lood ramen in de kerkruimte. Orgel uit de bouwtijd. Sacramentsaltaar in kerkzaal. Betonreliëf in
zijvleugel.

nr. 1
Materiaal/techniek

Glas-in-loodramen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Langwerpige stroken in de kerkzaal, maar ook kleinere ramen, met gekleurd glas.

Voorstelling

Zowel voorstellingen als geometrische motieven.

Datering

1962

nr. 2
Materiaal/techniek

Sacramentsaltaar van beton.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de kerkzaal.

Kunstenaar

H.C. van der Leur

Datering

Mei 1962

nr. 3
Materiaal/techniek

Betonreliëf. Gepatineerd.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Boven de entree van Burg. Sweenslaan 9

Kunstenaar

Wilhelminus Maria Pim van Moorsel

Voorstelling

‘driekoningen – afweerzegen’ met tekstband: 19*C*M*B*63

Datering

1963

Overige

Bijzonder is de lichtinval in de kerk. Door het glas-in-lood levert het een spel op van gekleurde vlakken
en patronen. Mystieke sfeer.

380 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Geschiedenis

In 1959 werd gestart met de bouw van een nieuwe wijk, De Heuvel. Deze wijk maakte deel uit van een
groot woningbouwproject dat meerdere wijken omvatte. Prof. ir. W. de Bruyn was verantwoordelijk voor
het plan waarin ca 250 ha weide- en tuinbouwgebied de basis vormde en waarbij de visie werd bepaald
door sociologische inzichten. De belangrijkste uitgangspunten werden door de toekomstige bewoners
ingebracht: wonen aan een straat en wonen in de natuur. Een grote centrale ruimte werd ingericht voor
alle buurtvoorzieningen.
In deze context mocht architect Hendrik Christiaan van de Leur (1898-1994) een nieuwe kerk ontwerpen
en bouwen. Van de Leur was sinds 1929 als zelfstandig architect gevestigd in Nijmegen en vanaf 1936
bisschoppelijk inspecteur voor het Bisdom ‘s-Hertogenbosch. Geschoold in de traditionele stijl (Bossche
School) onder Dom Bellot ontwikkelde Van Leur na de WOII meer een moderne stijl van bouwen. De St.
Joseph Opifexkerk is een van zijn laatste nieuwbouwkerken.

Bezocht

25 september 2012

Relevante wijzigingen

Het exterieur van de kerkzaal is uit de bouwtijd. Er is niets bijgebouwd of afgebroken. Het exterieur van
de zijvleugel (oorspronkelijk met pastorie en kosterwoning) is gewijzigd door plaatsing van kunststof
vensters.
De kerkzaal is in 2007 bij de herbestemming opnieuw ingericht. De banken zijn verwijderd.
Oorspronkelijke vloer is behouden.
Het interieur van de zijvleugel is gemoderniseerd.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Alleen de nummers hier noemen van reeds geraadpleegde bronnen . De overige bronnen zijn dus nog
niet geraadpleegd en kunnen nog nieuwe gegevens opleveren. Van websites een gedateerde kopie/scan
opslaan ivm wijzigingen in het internet.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 381

382 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Maarssen
Emmaüspriorij

Register
Provincie

Utrecht

Gemeente

Stichtse Vecht

Plaats

Maarssen

Straat/huisnummer

Diependaalsedijk 17

Postcode

3601 GH Maarssen

Kadastrale aanduiding

Maarssen A 4810

Datum inschrijving in register
beschermde monumenten

NB priorij bijvoegen in complex historische buitenplaats als onderdeel 11 en begraafplaats noemen
in de aanleg

Aanduiding of korte omschrijving

Priorij met pandhof

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 383

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De abdij is een uitdrukking van de (late) verzuilde maatschappij en de rol van het kloosterleven daarin,
met enerzijds de religieuze contemplatieve kant, anderzijds de maatschappelijke, vormende kant.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

De stichting van de abdij op een voormalige buitenplaats past in een traditie van 19de en 20ste eeuwse
kloosterstichtingen op buitenplaatsen of in kastelen.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Laat voorbeeld van kloosterbouw, door de opvattingen van de architect als nieuw concept ontworpen
(binnen de eenheid, meer zelfstandige bouwvolumes)

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De abdij is een goed voorbeeld van de door Dom van der Laan ontwikkelde traditionalistische Bossche
en/of bouwtechniek;
School architectuur waarin het begrip ‘plastisch getal’ een grote rol speelt. Architect Jan de Jong geldt als
meest getalenteerde leerling.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Na een periode van experimenteren met het ‘plastische getal’ komt De Jongs’ werk hiermee tot volle
bloei. De abdij is daarvan een uiting.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Ja, in het bijzonder vanwege de fraaie ruimtelijke disposities en karakteristieke detailleringen ( deur- en
raamkozijnen, trappen, maatverhoudingen van gesloten wanden en de openingen daarin

wegens het bijzondere
Bewust traditioneel materiaalgebruik ( baksteen en hout) als uiting van het traditionalisme van deze stijl.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of Toepassing van beton in het interieur.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Het gehele ontwerp is erop gericht een eenheid tussen massa’s, uitwendige architectuur en inwendige
ruimten te verkrijgen.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Vanwege de bijzondere aandacht die besteed is aan de inpassing van het gebouw in een bestaande
waardevolle historische structuur in een tijd waarin dit niet gebruikelijk was.

a. bijzondere betekenis van het complex Zie bij 1.
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

384 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De priorij is buitengewoon gaaf bewaard zowel het in- als exterieur van het gebouw op zichzelf als het
of herkenbaarheid van ex- en/of
daarbij behorende meubilair.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Wat voor de architectonische gaafheid geldt, geldt in gelijke mate voor de materiële gaafheid

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Daar de priorij nog in zijn oorspronkelijke functie is behouden, valt het gebouw hiermee volledig samen

wegens de waardevolle accumulatie van n.v.t.
belangwekkende historische bouw- en/
of gebruiksfasen;
(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

De Priorij vormt een onderdeel van de buitenplaats Doornburg, waarvan eveneens de oorspronkelijke
hoofdstructuur gaaf bewaard is gebleven.

V Zeldzaamheid
uitzonderlijk belang van het object/
De stijl van de Bossche school is ‘boven de rivieren’ relatief zeldzaam.
complex wegens relatieve zeldzaamheid
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Van groot belang is het meubilair, tafels, banken, kasten, lichtarmaturen enz. dat door Hans Dom van der
Laan voor het gebouw is ontworpen.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

De Haan (2012) benoemt de priorij als één van de ‘juweeltjes’ in het oeuvre van De Jong.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Religieus gebouw.

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Priorij

Huidige functie (met jaartal)

Priorij ( 2012)

Naam object

Priorij Emmaus

Stijl/stroming

Bossche School

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 385

Bouwtijd
(ook de planfase)

1960: Ontwerpjaar
3 oktober 1964, eerste steenlegging
28 april 1966 Inwijding en consecratie van de kerk door kardinaal Alfrink
(steen in de kapel
1964 -1966: Bouwjaren
2006, Renovatie

Architect(en)/ontwerper(s)

Jan de Jong in samenwerking met Dom Hans van der Laan
Renovatie 2006: Architectenbureau De Twee Snoeken

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Firma van Uden uit Rosmalen (mededeling Zr. Margaret 27-11-2012)

Opdrachtgever

Eerwaarde Zusters Kannunikessen van het Heilige Graf

Exterieur

Sobere baksteenbouw van binnen de eenheid als vier zelfstandig ontworpen, rechthoekige volumes,
twee bouwlagen onder platdak rondom een binnenhof. Aan de westzijde twee evenwijdig
doorgetrokken armen gescheiden door groene ruimte, de voorhof. Onder dit westelijke deel een
souterrain deels ondergronds vanwege accidentatie in het terrein. Accent met klokkentoren op de kapel.
Rechthoekige vensteropeningen en halfopen gaanderijen langs de bovenste verdieping. In het artikel in
het Bouwkundig weekblad 85 (1967) nr. 26
p. 24 - 29 ligt De Jong de compositorische grondslag toe (juxta- en superpositie). Het maatstelsel van
het gebouw is nog niet geanalyseerd ( De Haan 2012 p. 63). Het net excentrisch geplaatste kruis in de
binnenhof markeert het ‘harmonische midden’.
Getracht is het uitgesproken contrasterende gebouw zo bescheiden mogelijk een plaats te geven binnen
dit geheel. Door de half open voorhof ontstaat een aantakking op het landschap.

Interieur (indeling)

Positionering van ruimtes rondom open binnenhof met half open kloostergang.. Intern omgaand
gangenstelsel met brede, deels dubbele gangen.
Kerk en kapittelzaal langs de noordzijde gescheiden door atrium ruimte.
Aan deze zijde tevens de toegang. Refter aan de westzijde als schakel tussen binnenhof en voorhof. In de
kelder technische- en keukenvertrekken. Op de begane grond naast de kerk en kappittelzaal, kantoor- en
ontvangstruimten en dergelijke. Karakteristieke trappenhuizen. Woonvertrekken (cellen) op de
verdieping. Kerkzaal ‘superpositie’ in twee richtingen, kleine halfronde apsis links. Stenen altaartafel
waarboven hangend kruis. Kapittelzaal zonder kolommen met ‘superpositie’ in het plafond.

Stedenbouwkundige ligging,

De Priorij ligt binnen het rijksbeschermde dorpsgezicht van Maarssen.
De Priorij is gelegen op de beschermde buitenplaats Doornburgh. (complexnummer 527406) aan de
zuidoostzijde van het park op een enigszins geaccidenteerd terrein.
De positionering van het gebouw is op advies van de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg
door Dom van der Laan bepaald. De uitgangspunten voor de ligging worden toegelicht in het artikel in
het Bouwkundig Weekblad 85 (1967) nr. 26 p. 24 - 29.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie
ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Het terrein maakt onderdeel uit van een groter gebied dat als AMK terrein bekend is in Archis. Het wordt
gewaardeerd met hoge archeologische waarden middeleeuwen, nieuwe tijd.

386 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Toegepaste materialen

Buitenwanden bruine baksteen
Binnenwanden: klinkerisolite ( een betonsoort)
Scheidingswanden duroxblokken
Alle binnenwanden vertind met kalkmortel
Alle houten binnenwanden, plafonds, deuren en puien: vurenhout
Transparant gekleurd
Buitendeuren, ramen en kozijnen: redwood
(Bron: Bouwkundig Weekblad 85 (1967) nr. 26 p. 24 - 29.)
Tevens plafonds in beton brut.
Diverse vloer afwerkingen afhankelijk van het soort ruimte. In de gangen
bijvoorbeeld gewassen grint beton.

gebouw, constructietechniek

Baksteen en beton

Interieur/afwerking

Deze architectuurstijl brengt met zich mee dat er vrijwel geen ‘verhullende’ interieurafwerking is. Dit
wordt versterkt door de opzettelijke soberheid van het gebouw.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

- Kruis links naast de voordeur tegen de buitenmuur
- Kruis met anker op de binnenplaats op conisch gemetseld voetstuk
Eventueel overige objecten nog bekijken in hoeverre ze als bestanddeel zijn te benoemen

nr. 1
Materiaal/techniek

Wandplastiek, metaal

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op de buitengevel links naast de hoofdingang

Kunstenaar

René van Seumeren ( 1923 -1989) naar ontwerp van mevrouw H. Brenninkmeijer
(mededeling Zr. Margaret 27-11-2012)

Voorstelling

Verrijzende Christus

Datering

?

Afmetingen

Niet opgemeten

nr. 2
Materiaal/techniek

Metaal

Locatie

In de pandhof, vrijstaand op conisch gemetseld voetstuk

Kunstenaar

Ontwerp Dom van der Laan, uitvoering Jan de Jong

Voorstelling

Kruis- en ankervorm gecombineerd in één vorm

Datering

bouwtijd

Afmetingen

Niet opgemeten

Relevante wijzigingen (

In 2006 heeft een renovatie van de Priorij plaatsgevonden door het architectenbureau De Twee
Snoeken. Er was sprake van achterstallig onderhoud, de omvang van de verblijfsruimte en de sanitaire
voorzieningen waren uit de tijd. Aanpassingen ( compartimentering en vluchtwegen) zijn gedaan om te
kunnen voldoen aan huidige brandweereisen.

Bezocht

Bezocht door Marceline Dolfin op:
24 juli en 15 november 2012

Overige

Het gebouw is gemeentelijk monument

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 387

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Jong J. de, Dom H. van der Laan, ‘Klooster in Maarssen’, Bouwkundig weekblad 85 (1967) nr. 26 p. 24-29.

Nr. 2

Haan, Hilde de, Ids Haagsma, Gebouwen van Jan de Jong: 1917-2001, pionier van het plastische getal,
Haarlem 2012

Nr. 3

Monumentenregisterblad gemeente Maarssen nr. 94404

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

http://www.jandejongstichting.nl/
http://www.priorijemmaus.nl/ http://www.cementonline.nl/archief/cement-1954-047-24/klinkerisoliet.20290.lynkx
http://www.tweesnoeken.nl/

Interviews bewoners, gebruikers

388 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Meerssen
H. Jozef Arbeiderkerk

Register
Identificatienummer Basisregistratie

938100000007621

Provincie

Limburg

Gemeente

Meerssen

Plaats

Meerssen

Straat/huisnummer

Pastoor Dominicus Hexstraat 25 en 67

Postcode

6231 HE

Kadastrale aanduiding

Meerssen E1

Aanduiding of korte omschrijving

Kerkgebouw, bestaande uit vijf samengestelde bouwvolumes waarin ondergebracht:
1.Entreportaal met zangtribune en dagkapel
2.Zaalkerk en doopkapel,
3. koor en kinderkapel
4. sacristie
5. klokkentoren

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 389

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

De kerk is een goed voorbeeld van de centrale positie die bij de ontwikkeling van stadsuitbreidingen aan
kerkelijke voorzieningen binnen de wijken werd toegekend.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

volgt

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Voor het oeuvre van H. Koene en Charles Eyck, als ook voor de kunstenaars Daan Wildschut, Piet Killaars,
Frans Gast

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Als ‘gesamtkunstwerk’ van de architect H. Koene en de kunstenaar Charles Eyck.

wegens het bijzondere
Vanwege de zorgvuldig toegepaste materialen, detaillering en constructie
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

volgt

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De kerk staat centraal in een nieuwbouwwijk aan een groot plein met winkelvoorzieningen. De toren
van het object voor het aanzien van zijn steekt boven de wijk uit en fungeert reeds van verre als landmark. Ook de aanleg rondom de kerk een
omgeving;
terreinaanleg bestaande uit plein en plantsoenen markeert een centrale plaats in de wijk.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Er hebben nauwelijks wijzigingen plaatsgevonden bij in- en exterieur Daardoor is de kerk vrijwel volledig
of herkenbaarheid van ex- en/of
gaaf gebleven.
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De kerk is nog als parochiekerk in gebruik.

wegens de waardevolle accumulatie van De dagkapel uit 1984 is van belang als latere toevoeging aan het ontwerp ten behoeve van het gebruik.
belangwekkende historische bouw- en/
of gebruiksfasen;

390 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Als een van de beste voorbeelden uit deze periode van een gezamenlijk ontwerp van architect een
beeldend kunstenaar.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Kerkgebouw

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

kerk

Huidige functie (met jaartal)

Rooms katholieke kerk (2012)

Naam object

Heilige Jozef Arbeider

Stijl/stroming

Traditionalisme, functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1957 (opdracht), 1958 (eerste spade, eerste steen), 16 mei 1959 (ingezegend), 13 mei 1959 (consecratie)

Architect(en)/ontwerper(s)

Charles Eijck (ontwerp), Harry Koene (bouwtechnische uitvoering ontwerp)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Bouwbedrijf P. Smeets en Zn.

Opdrachtgever

Bouwpastoor H.W.J. Creusen

Korte karakteristiek exterieur

Bakstenen KERK bestaande uit vijf samengestelde bouwvolumes waarin ondergebracht
ENTREEPORTAAL met ZANGTRIBUNE en DAGKAPEL, ZAALKERK en DOOPKAPEL, KOOR en KINDERKAPEL,
SACRISTIE en KLOKKETOREN. Het merendeel van de gevels is opgetrokken in geelgrijze getrokken
mondsteen in wild verband, platvol gevoegd. De gevels zijn rijk gedecoreerd met onder meer (betonnen)
reliëfs en raamopeningen voorzien van glas-in-lood. De hoogte en de afsluiting van de gevels varieren.
Smal hoog ENTREEGEBOUW met op de begane grond de ENTREE en de DAGKAPEL (1984) en op de
verdieping de ZANGTRIBUNE (1957) met rechthoekige plattegrond, bestaande uit twee bouwlagen onder
een overstekend lessenaarsdak, ondersteund door vier, vierkante betonnen kolommen. Onder de luifel
een decoratieve vloer vervaardigd uit beton met keramische bouwfragmenten. De vloer leidt naar de
teruggelegen hoofdingang in de zuid westgevel bestaande uit gegoten bronzen deuren naar ontwerp van
Frans Gast. Het dak is gedekt met Italiaanse pannen. De bakstenen gevels zijn gesloten. De noord
westgevel is gedecoreerd met twee betonnen reliëfs naar ontwerp van Frans Gast.
Hoge ZAALKERK met rechthoekige plattegrond afgesloten door een flauw hellend zadeldak met aan de
zuidzijde een lage zijbeuk met DOOPKAPEL bestaande uit een bouwlaag, afgesloten door een plat dak.
Aan de noord westzijde het ENTREEGEBOUW. De noord oostgevel geheel gesloten. Aan de zuidoostzijde
het KOOR met KINDERKAPEL. Boven de gesloten zuidgevel van de zijbeuk, voorzien van betonnen reliëfs
naar ontwerp van Frans Gast, een betonnen gevel voorzien van regelmatig verdeelde vierkante,
ruitvormige en kruisvormige openingen gevuld met glas-in-loodramen naar ontwerp van Charles Eyck.
De gevel wordt aan de bovenzijde afgesloten door een betonnen fries met figuren in basreliëf.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 391

KOOR en KINDERKAPEL aan de zuid oostzijde van de ZAALKERK ondergebracht in een langgerekt hoog
bouwvolume met rechthoekige plattegrond, afgesloten door een lessenaarsdak gedekt met Italiaanse
pannen. Uiterst rechts in de zuid westgevel de entree tot de kinderkapel bestaande uit een dubbele
houten deur. Linksboven in de gevel een rond raam met glas-in-lood naar ontwerp van Daan Wildschut
en een kruis als bekroning van de gevel. De gesloten zuidgevel is hoger opgetrokken. De rechterhelft van
de zuid oostgevel is gesloten met siermetselwerk in reliëf ter plaatse van het KOOR, een boogvormige rij
bakstenen bekroond door een kruis. In het linker deel van de gevel een tweetal vierkante
raamopeningen voorzien van glas-in-lood naar ontwerp van G. Mesterom. In de noord oostgevel boven
de sacristie bevindt zich een rond raam voorzien van glas-in-lood naar ontwerp van Charles Eyck.
SACRISTIE gesitueerd in het verlengde van het KOOR met KINDERKAPEL met rechthoekige plattegrond,
bestaande uit een bouwlaag afgesloten door een lessenaarsdak, tegengesteld gesitueerd aan dat van het
koor en de kinderkapel. In de gevels van de sacristie rechthoekige, staande raamopeningen met
glas-in-lood naar ontwerp van G. Mesterom. Tegen de noord westgevel een bakstenen schoorsteen aan
werszijde geflankeerd door een smal staand stalen raam.
De KLOKKETOREN is verbonden met de SACRISTIE middels een tussenlid. De toren met rechthoekige
plattegrond is opgetrokken in baksteen, bekroond door een smeedijzeren engel met kruis naar ontwerp
van Charles Eyck. De gevels zijn grotendeels gesloten met een enkele kleine raamopening per verdieping,
met bovenaan grotere galmgaten. Naast de galmgaten de wijzerplaat van het uurwerk.
Korte karakteristiek interieur

Bakstenen KERK bestaande uit vijf samengestelde bouwvolumes waarin ondergebracht
ENTREEPORTAAL met ZANGTRIBUNE en DAGKAPEL, ZAALKERK, DOOPKAPEL, KOOR en KINDERKAPEL,
SACRISTIE en KLOKKETOREN. De bakstenen binnenmuren zijn wit gepleisterd. De plafonds zijn
afgewerkt met akoustisch pleisterwerk. De betonnen wand met lichtopeningen aan de binnenzijde is
geisoleerd ter voorkoming van condens. De vloeren van het ENTREEPORTAAL, DAGKAPEL, DOOPKAPEL,
KERKZAAL EN KINDERKAPEL zijn vervaardigd van platen breukmarmer met voegen van donkere
terrazzo. In de DAGKAPEL, KERKZAAL en KINDERKAPEL staan houten banken vastgenageld op een
houten ondervloer. De banken van de kerkzaal onderscheiden zich van de overige banken in vormgeving.
De binnenwanden van het ENTREEPORTAAL zijn uitgevoerd in schoon metselwerk met op de vloer een
vrijstaande natuurstenen/ betonnen wijwaterbekken. Twee glasdeuren in een stalen kader voorzien van
een religieuze decoratie geeft toegang tot de KERKZAAL. De DAGKAPEL is eveneens toegankelijk vanuit
het entreeportaal en is met behulp van een glazen wand met gordijn gescheiden van de KERKZAAL. De
twee paddestoelvormige kolommen in deze ruimte ondersteunen de ZANGTRIBUNE met ORGEL.
Het horizontale plafond van de KERKZAAL is voorzien van meerdere identieke plafondlampen gevat in
een decoratieve krans van pijlen in stucwerk. Tegen de wit gepleisterde noord oostgevel de
muurschildering naar ontwerp van Charles Eyck. De kerkzaal wordt van de zijbeuk gescheiden door een
betonnen latei ondersteund door vierkante kolommen. In de zijbeuk twee betonnen biechtstoelen. De
biechtstoelen worden gevormd door een vrijstaande gebogen wand van grindbeton met centraal in de
wand geplaatst, een korfboogvormige houten deur. In de muur ingemetselde kruiswegstaties die
doorlopen in gevel van de KINDERKAPEL waarvoor wederom een biechtstoel.
Het plafond van de KINDERKAPEL volgt de vorm van het lessenaarsdak, is wit gepleisterd en voorzien
van een decoratieve lattenconstructie direct onder het plafond. Aan het plafond meerdere hanglampen
met gedecoreerd snoer met aan het uiteinde piramidevormige lichtkapjes.
Het plafond van de kinderkapel loopt door boven het KOOR. Het priesterkoor is verhoogd en afgewerkt
met gepolijst Petit Granit. Het verhoogde koor wordt aan weerszijden geflankeerd door een organische
gevormde preekstoel van grindbeton met daarop de bronzen letters AANHOORT en VOLBRENGT. Op het
priesterkoor bevindt zich een natuurstenen altaartafel met op het hoogkoor een tweede natuurstenen
altaartafel. De overige attributen op het priesterkoor zijn als roerend aan te merken.
In de SACRISTIE bevinden zich meerdere ruimten voorzien van vaste kasten voor de liturgische gewaden.
De plafonds zijn voorzien van hardboard, de muren wit gepleiserd.
Het interieur van de KLOKKETOREN is niet bezocht.

392 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Beton, middeneuropees dennenhout, vurenhout, dakleer, dakvilt, klinker, handvormsteen, gezoet en
gepolijst hardsteen, breuk marmer, terrazzo, hard gebakken tegels, vuurkleitegels, kunstharstegels,
spritsen, verglaasde vensterbanktegel, zachtboard platen, houtwolplaten, astrikraft, stalen buitenramen,
stalen spanten, lood, zink, gesmoorde italiaanse pannen, securit glas, kristalglas, dubbel dik blank glas,
stopverf, standolieverf,

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

ramen zuidgevel KERKZAAL, Charles Eyck
rond raam zuid westgevel KINDERKAPEL, Daan Wildschut
rond raam noord oostgevel KOOR, Charles Eyck
muurschildering KERKZAAL, Charles Eyck
muurschildering DOOPKAPEL, Charles Eyck
deur ENTREEPORTAAL, Frans Gast
figuurtjes ZIJBEUK, Piet Killaars
Orgel ZANGTRIBUNE (instrument technisch niet als waardevol aan te merken)
reliëfs BUITENGEVELS, Frans Gast
twee ramen KINDERKAPEL, atelier mesterom
banken KERKZAAL en KINDERKAPEL
biechtstoelen KERKZAAL EN KINDERKAPEL
verlichting KERKZAAL, KINDERKAPEL
doopvont DOOPKAPEL
wijwaterbekken
preekstoel KOOR
windvaan KLOKKETOREN
klokken KLOKKETOREN
uurwerk KLOKKETOREN
gedenksteen ENTREEPORTAAL
twee ramen SACRISTIE, atelier Mesterom
altaren KOOR

nr. 1

Ramen

Materiaal/techniek

Glas-in-lood

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Zuid westgevel KERKZAAL

Kunstenaar

Charles Eyck

Voorstelling

Nieuwe testament, scene’s uit het leven van christus volgens Lucas, Johannesevangelie, handelingen van
de apostelen.

Datering

1959

Afmetingen

Vierkante, kruisvormige en ruitvormige openingen

nr. 2

Raam

Materiaal/techniek

Glas-in-lood

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Zuid westgevel KINDERKAPEL

Kunstenaar

Daan Wildschut

Voorstelling

Zittende christus met een boek in zijn handen waarop een Alfa en Omegateken, in een ingesnoerde
mandorla met de evangelistensymbolen rondom, elk met een boek.

Datering

1959

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 393

Afmetingen

Rond

nr. 3

Raam

Materiaal/techniek

Glas-in-lood

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Noord oostgevel KOOR

Kunstenaar

Charles Eyck

Voorstelling

Kruisafname met dobbelstenen en doornenkroon op de voorgrond

Datering

1959

Afmetingen

Rond

nr. 4

Muurschildering

Materiaal/techniek

Muurschildering/ polychroom

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

KERKZAAL

Kunstenaar

Charles Eyck

Voorstelling

Goede herder op een achtergrond van een vis, opgebouwd uit banderolles met teksten: PASTOR BONUS/
BONITAS/ AUCTOR VITAE/ VIA NOSTRA/ FORTITUDO MARTIRUM (sic)/ DEUS NOSTER. Achter Christus de
tekst: ICHTUS. Links in de afbeelding een mand met vijf broden en twee vissen

Afmetingen

Wandvullend

nr. 5

Muurschildering

Materiaal/techniek

Muurschildering

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

DOOPKAPEL

Kunstenaar

Charles Eyck

Voorstelling

Mozesfiguur

nr. 6

Deur hoofdingang

Materiaal/techniek

Brons/ gegoten

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Noord westgevel ENTREEGEBOUW

Kunstenaar

Frans Gast

Voorstelling

Links negen panelen met afbeeldingen uit het oude testament: geboorte van eva, verdrijving van adam
en eva, ark van noe, abraham en melchesidech, Mozes en de koperen slang, Davis en de profeet nathan,
moze slaat water op de rots, Elias op de vurige wagen. Rechts negen panelen met afbeeldingen uit het
nieuwe testament: annunciatie, geboorte te Bethlehem, doop van chrsitus in de jordaan, genezing van
de blindgeborene, goede herder, wonderbare visvangst, judaskus, calvarie, verrijzenis. Handgrepen in de
vorm van een olifantenkop met omhoog gekrulde slurf

Datering

1959

394 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 7

Reliëfs

Materiaal/techniek

Keramiek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Ingemetseld in kolommen ZIJBEUK

Kunstenaar

Piet Killaars

Voorstelling

Twaalf apostelen

Datering

1959

nr. 8

Orgel

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ZANGTRIBUNE

Datering

In 1973 geplaatst, afkomstig uit Brunssum

nr. 9

Reliëfs

Materiaal/techniek

beton

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Buitengevels

Kunstenaar

Frans Gast

Voorstelling

Vogel; Christuskop; duif en een oor (influistering door de heilige geest); banderol met drie spijkers; INRI;
kruis met drie kruisjes eromheen; staande jozef op timmergereedschap met in zijn handen een zaag;
christusmonogram met gestyleerde ankers; vis met de tekst ICHTUS; Agnus dei; monogram A met een
kruis; christusmonogram met A en omega; leeuw; IXTUS symbool; lam gods

Datering

1959

nr. 10

Twee ramen

Materiaal/techniek

Glas-in-lood

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Zuid oostgevel KINDERKAPEL

Kunstenaar

Atelier G. Mesterom jr.

Voorstelling

Raam 1: Afbeelding van christus die een aantal kinderen naar zich toe laat komen, geflaneerd door vogels
en schapen.
Raam 2: non figuratief

Datering

1997, gesigneerd DESIGN G. MESTEROM/ OTTAWA CANADA 1997/ ATT MESTEROM

nr. 11

Banken

Materiaal/techniek

hout

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

KERKZAAL, KINDERKAPEL, DAGKAPEL

Voorstelling

Banken

Datering

1959 (KERKZAAL, KINDERKAPEL), 1984 (DAGKAPEL)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 395

nr. 12

Biechtstoelen

Materiaal/techniek

Beton

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

KERKZAAL, KINDERKAPEL

Voorstelling

Biechtstoelen

Datering

1959

nr. 13

Verlichting

Materiaal/techniek

Glas, stuc, textiel

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

KERKZAAL, KINDERKAPEL

Voorstelling

Twee verschillende vormen

Datering

1959

nr. 14

Doopvont

Materiaal/techniek

Natuursteen/ koper

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

DOOPKAPEL

Kunstenaar

Charles Eyck

Voorstelling

Cylindrische onderbouw met daarop een gebouchardeerde cylindrische cuppa met een heilig putje en
een waterbekken. Afgesloten door een koperen deksel. Tekst: LEVEN WEKKEND WATER ZAL IK U GEVEN.

Datering

1959

nr. 15

wijwaterbekken

Materiaal/techniek

Natuursteen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ENTREEPORTAAL

Kunstenaar

Charles Eyck

Voorstelling

Ruw behakte staander met daarboven een cylindrische cuppa met in reliëf een ark van noe, een duif met
palmtak, eem kruis met A en , en een hart met ee kruis.

Datering

1959

nr. 16

Preekstoel

Materiaal/techniek

Beton

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

KOOR

Voorstelling

Preekstoel

Datering

1959

396 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 17

Windvaan

Materiaal/techniek

Ijzer

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

KLOKKETOREN

Kunstenaar

Charles Eyck

Voorstelling

Engel met kruis

Datering

1959

nr. 18

Klokken

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

KLOKKETOREN

Voorstelling

Klokken

nr. 19

uurwerk

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

KLOKKETOREN

Voorstelling

uurwerk

nr. 20

Gedenksteen

Materiaal/techniek

natuursteen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

ENTREEPORTAAL

nr. 20

Twee ramen

Materiaal/techniek

Glas-in-lood

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

SACRISTIE

Kunstenaar

G. Mesterom jr.

Voorstelling

Non figuratief

Datering

1997, gesigneerd: G. MESTEROM STUDIO’S/ OTTAWA CANADA

nr. 20

Altaartafels (roerend?)

Materiaal/techniek

Natuursteen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

PRIESTERKOOR

Kunstenaar

Charles Eyck

Voorstelling

Tafel

Datering

1959

Relevante wijzigingen

1984 inrichting dagkapel

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 397

GEBOUWD en/of AANGELEGD
ERFGOED

Bronnen waardestellend onderzoek

Ingevuld door, datum

Consulent architectuurhistorie (mw. Drs. W.M.M. van Bers), 28 september 2012

veldonderzoek
Bezoek

17 augustus 2012: In- en exterieur. Consulent architectuurhistorie (Mw. Drs. W.M.M. van Bers), specialist
kerkelijke bouwkunst (a. reinstra), projectleider wederopbouw 1959-1965 (de heer B. de Vries)

Afbeeldingen
Digitale Foto’s

Specialist kerkelijke bouwkunst (A. Reinstra), 17 augustus 2012, in – en exterieur.

Digitale foto’s

Fotograaf

Literatuuronderzoek
Nr. 1

Dr A. Jacobs en Drs. A.A. Wiekart, Kerken na 1940. Inventarisatie en waardenstelling kerkelijke
bouwkunst na 1940, Roermond Stichting Monumentenhuis Limburg, 2003.

Nr. 2

G.M.I.Quaedvlieg – Orgeldocumentatie Limburg (Stadsbibliotheek Maastricht)

etc.

Ad van Gils, Kerk St Joseph-Arbeider: middelpunt van geloof en christelijke kunst, Meersssen 1995
Jos h. poels, Ware schoonheid of louter praal, de bisschoppelijke bouwcommissie van roermond en de
kerkelijke kunst van limburg in de twintigste eeuw, 2001 stichting historische reeks maastricht.

Thunnissen, A.W.P., Een nieuwe kerk te Meerssen, Katholiek bouwblad 24 (1957), 13, 193-198
Thunnissen, A.W.P., De nieuwe kerk te Meerssen’, Katholiek bouwblad 26 (1958-1959), 23, 353-357
Tuynman, G., ‘Bij drie Nederlandse Kerkekn: kerk te Meerssen’, Bouwkundig Weekblad 79(1961)3, 45-46
52-57
Bouwkundig Weekblad 1961, p. 45-46 en 52-57 (plattegrond, tekening, foto)
Prof.dr. G.van der Leeuwstichting "Lijst van Nederlandse kerken 1945-1963"
Lijst RK-kerken van L. Dubbelaar

archiefonderzoek
Gemeentearchief

Tekeningen, bestek, correspondentie

Digitale bronnen
Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

www.kerkgebouwen-in-limburg.nl

Personen
Interviews bewoners, gebruikers

Jaap Zomerplaag, Jan de Waal,

Erfgoedinstellingen- en organisaties

398 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

OVERIG ERFGOED

Cultuurhistorische (wetenschappelijke) waardestelling van andersoortig erfgoed (archeologie,
cultuurlandschap, stedenbouwkundig erfgoed, roerend erfgoed) ten behoeve van ander
instrumentarium

ARCHEOLOGISCH ERFGOED
Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

De kerk ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

ROEREND ERFGOED
nr. 1

kandelaren

Materiaal/techniek

Ijzer

Kunstenaar

Charles Eyck

nr. 2

Meubilair KOOR

Materiaal/techniek

Hout

Kunstenaar

Charles Eyck

nr. 3

Tafels

Materiaal/techniek

Natuursteen

Kunstenaar

Charles Eyck

nr. 3

Lopers

Materiaal/techniek

Textiel, geknoopt

nr. 4

Kasten sacristie

nr. 5

Tabernakel

Materiaal/techniek

Brons

Kunstenaar

Charles Eyck

Voorstelling

Rechthoekige kluis met op de deuren een gevleugelde engel eeen stfkruis met korenaar, geflankeerd
door een sierrand in hoog reliëf

Datering

1959

nr. 6

Tabernakel

Materiaal/techniek

Koper

Datering

XIXB

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 399

400 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Nagele
Gereformeerde kerk

Register
Identificatienummer Basisregistratie

01710100000032481

Provincie

Flevoland

Gemeente

Noordoostpolder

Plaats

Nagele

Straat/huisnummer

Ring 15

Postcode

8308 AL

Kadastrale aanduiding

NOORDOOSTPOLDER DZ 59

Aanduiding of korte omschrijving

Kerkgebouw met vrijstaande klokkentoren en ommuring.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 401

Kennis: Waardering
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De kerk is een toonbeeld van de opvattingen van waaruit de ontwerpers van de nieuwe polderdorpen
het gemeenschapsleven in dit nieuw te ontwikkelen gebied vorm probeerde te geven.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Het kerkgebouw is bijzonder omdat het onderdeel uitmaakt van een cluster van kerk- en
schoolgebouwen per gezindte in het groene hart van het polderdorp Nagele. Het verhaal van de
maakbaarheid (of poging tot) van een nieuwe samenleving is hierdoor afleesbaar.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de
architectuur en/of bouwtechniek;

Het kerkgebouw is een toonbeeld voor het naoorlogse modernistische denken in Nederland. De lichtval
in het liturgisch centrum en de buitenkansel verwijzen naar de kerk van Le Corbusier in Ronchamp.

voor het oeuvre van een
Het kerkgebouw is, naast de Lijnbaan in Rotterdam en de gebouwen van de TH Delft, een belangrijk
bouwmeester, architect, ingenieur of onderdeel van het oeuvre van het architectenbureau Van den Broek en Bakema.
kunstenaar;
wegens de hoogwaardige
esthetische kwaliteiten van het
ontwerp;

De geleidelijke overgang van de openbare naar de kerkelijke ruimte wordt in en om dit kerkgebouw op
een bijzondere en esthetisch zeer fraaie wijze vormgegeven.

wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek
en/of monumentale kunst;

Het kerkgebouw is een voorbeeld in Nederland om met gebruik van eenvoudige, eigentijdse materialen
zoals onder andere betonsteen, tot een hoogwaardig architectonisch ontwerp te komen.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als
essentieel (cultuurhistorisch,
functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De kerk is een van de centrale gebouwen in het door Mien Ruys ontworpen centrale rechthoekige
groene park van Nagele: De Brink, dat het hart vormt van het als totaalontwerp gerealiseerde en nog
altijd goed herkenbare complex van voorzieningen op De Brink.

bijzondere, beeldbepalende
betekenis van het object voor het
aanzien van zijn omgeving;

Het kerkgebouw is een van de objecten die zich bevinden in de groene centrale ruimte van het
modernistische polderdorp Nagele.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid Op de vervanging van het houtwerk (nu kunststof) na is de essentie van dit kerkgebouw nog nauwelijks
en/of herkenbaarheid van ex- en/of gewijzigd ten opzichte van de oorspronkelijke vormgeving en materiaalgebruik.
interieur;
als nog goed herkenbare
uitdrukking van de oorspronkelijke
of een belangrijke historische
functie;

De kerk is nog steeds als zodanig in gebruik.

402 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Kennis: Feitenverzameling
Oorspronkelijke functie(s)

Religieuze gebouwen/ Kerk en kerkonderdeel/ Kerk/ F0270 en Religieuze gebouwen/ Kerk en
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr) kerkonderdeel/ Kerktoren/ F0290
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

SOW Kerkgebouw met klokkentoren (2012)

Naam object

Gereformeerde Kerk Nagele

Stijl/stroming

Modernisme/brutalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1958-1960. In gebruik genomen in 1960.

Architect(en)/ontwerper(s)

J.B. (Jaap) Bakema (1914-1981) van het architectenbureau Van de Broek en Bakema

Opdrachtgever

Gereformeerde gemeente Nagele

Exterieur

De kerk is zodanig ontworpen dat er sprake is van een geleidelijke overgang van de openbare ruimte
naar de kerkelijke ruimte. Een muur van gestapelde betonblokken begint laag, als een bank, en klimt
dan in met een paar sprongen op tot een muur die een voorhof aan twee kanten insluit. De derde zijde
van de voorhof wordt gevormd door de buitenmuren van de kerk.
De los voor de kerk geplaatste klokkentoren dient als baken voor de omgeving, maar ook als
poortgebouw voor het omsloten kerkplein met aan de zuidzijde de kerkzaal en aan de oostzijde een
haaks lager bouwdeel met gemeenschapsruimte en consistoriekamer.
De kerk kent geen duidelijke voor- of achterkant, maar bestaat als het ware uit een spiraal van een in
hoogte oplopende bouwmassa, die culmineert in de voor de kerk geplaatste vrijstaande toren.
Aan de westgevel bevindt zich een buitenkansel met aan de voorzijde een kruis. Hiermee wordt
verwezen naar de kerk Notre-Dame du Haut in Ronchamps van Le Corbusier.
De toren is een grotendeels gesloten koker met een vierkante grondvorm. Hij is aan vier kanten open
aan de onderzijde t.b.v. de toegang tot de kerk. Onder de luidklok zijn aan de noord en de zuidzijde twee
gevelopeningen over vrijwel de gehele breedte van de toren. Ter hoogte van de luidklok zelf zitten
dezelfde gevelopeningen, maar dan aan de oost- en westzijde, zodat de klok vrij in het zicht hangt. Aan
de bovenkant van de toren is aan de linkerkant van alle vier de zijden een verticale sleuf gemaakt.
Bovenop de toren bevindt zich een vlaggenmast.

Gebouw, constructietechniek

De kerk en de toren zijn gebouwd met eerlijke materialen, om te verwijzen naar de zuiverheid die het
gebouw wil uitdrukken. De kerk is gebouwd van betonstenen van ca. 25 bij 35 cm. Op kolommen,
eveneens van betonsteen zijn voorgespannen betonbalken gelegd, die weer zijn afgedekt door dunne
betonplaten. De vensters en de deuren zijn van hout, m.u.v. de kleine ramen aan de buitenzijde van de
kerkzaal. Deze laatste hebben metalen sponningen.
De daken zijn van grind op mastiek.
De klokkentoren is bekleed met platen van ruw beton en wit geschilderd.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 403

Interieur (indeling)

De entree van het kerkgebouw bevindt zich samen met bibliotheek, consistoriekamer, keuken en
koffiekamer in het laagste bouwdeel. Naar de voorhof toe heeft dit deel een open karakter. Daarna
volgt een hogere ruimte, die als vergader- en toneelzaal dienst kan doen. De kerkzaal is weer hoger dan
deze beide ruimtes. Door het gebruik van blinde muren heeft deze een gesloten karakter. Het meeste
licht in de kerkzaal komt door laaggeplaatste ramen aan de zijde van de voorhof. Aan de buitenzijde van
de kerkzaal zijn slechts kleine ramen in metalen sponningen aangebracht. Het liturgisch centrum met
doopvont, avondmaalstafel en kansel is het hoogste deel van de kerk. De relatie met de wereld buiten
de kerk wordt vooral aangeduid door een verticaal venster van vloer tot plafond naast preekstoel en
avondmaalstafel.
De kerkzaal heeft boven het liturgische centrum een opbouw die voor lichtval van bovenaf zorgt.
Hierdoor daalt het licht, net als Het Woord, op de gemeente neer. Ook dit is een verwijzing naar de kerk
Notre-Dame du Haut in Ronchamps van Le Corbusier.
De kerk heeft geen drempels. Dat heeft de architect bewust gedaan om de kerk zowel letterlijk als
figuurlijk voor iedereen toegankelijk te laten zijn en aan niemand inzichten op te dringen. Daarnaast
heeft de architect in zijn ontwerp willen weergeven, dat een kerk midden in de wereld staat. De ramen
zijn daarom bewust laag geplaatst. Om dat te benadrukken zitten er ook uitsparingen in de muur rond
de voorhof.
In de kerkzaal zijn de losse stoelen lineair opgesteld en gericht naar het liturgische centrum.

interieur, techniek en materialen

De vloer van de kerkzaal en de hal is bedekt met Noorse leisteen.
Preekstoel, doopvont en orgelgalerij zijn van beton. De avondmaalstafel is van hout.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
Materiaal/techniek

Glas in lood

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Tegen achterwand liturgisch centrum (afkomstig uit raam voormalige NH Kerk in Nagele)

Kunstenaar

Hendriks, Berend

Voorstelling

Gestileerde voorstelling van schip met golven

Datering

1959

Groen erfgoed: beplanting

n.v.t.

Stedenbouwkundige ligging, situering
(incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De kerk werd gebouwd binnen de stedenbouwkundige structuur van het dorp Nagele. De woonhoven
liggen om een gemeenschappelijke rechthoekige ruimte, waarbinnen zich de scholen en de kerken
bevinden. De kerk ligt in het meest noordwestelijke deel van deze centrale groene ruimte.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Kerk en toren liggen voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

Geschiedenis

In 1998 is uit de federatie van de Hervormde Gemeente en de Gereformeerde Kerk te Nagele een
gezamenlijke gemeente gevormd binnen de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), waarbij de kerk als
Samen Op Wegkerk (SOW) in gebruik is genomen.

404 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Relevante wijzigingen

In 1984 is de achterwand van de voorhof naar voren geschoven zodat deze nu het verlengde vormt van
de scheidingswand tussen kerkzaal en toneelzaal. In de nieuw ontstane ruimte is een oppasruimte
gerealiseerd. Ook is de keuken verplaatst. Bij de verbouwing zijn de houten schroten van de gevel
vervangen door kunststof platen met een repeterende nerf, kleur lichtbruin (hopjes). Bij die gelegenheid
zijn de ramen aan de voorhofzijde van de kerkzaal en de overige vertrekken van dubbel glas voorzien.
In 2006 is de kleurstelling van de kerkzaal gewijzigd. Het houtwerk en de verwarming zijn in
verschillende tinten oudroze geschilderd.

Bezocht

G.W. Eshuis (16-11-2012)

Kennis: Bronnen
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Gereformeerde Kerk in Nagele, in: Bouwkundig Weekblad 79(1961) nr.24, p. 476-483

Nr. 2

Kerken te Nagele (N.O.P.), in: Bouwkundig Weekblad 81 (1963) nr. 22 p. 414-419

Nr. 3

R. Dettingmeijer, De kerk in het midden: van godshuis tot ’een ander huis: het belang van kerken in de
Wederopbouw, In: Bulletin KNOB 101 (2002) nr. 1 p.1-15

Nr. 4

Tekst van de radiotoespraak, gehouden voor de microfoon van het I.K.O.R. (“Het Geladen Schip) op
zondagavond 28 januari 1962 door Ds. W. Overbosch over de Gereformeerde kerk te Nagele (N.O.
Polder) van het architectenbureau Van den Broek en Bakema te Rotterdam, In: Mededelingen Prof. Dr.
G. van der Leeuwstichting (1962) p. 916-922

Nr. 5

Reliwiki.nl

Al gebruikte bronnen (websites scan of 1 t/m 5
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)
Interviews bewoners, gebruikers

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Mw. M. Hospers - de Groot, Dhr. J. Reitsema (kerkbestuur)

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 405

406 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Odiliapeel
R.K. kerk H. Kruisvinding

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0856100000348061
0856010000371446

Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

Uden

Plaats

Odiliapeel

Straat/huisnummer

Oudedijk 41-43

Postcode

5409 AA

Kadastrale aanduiding

Uden D 2641

Aanduiding of korte omschrijving

Kerkgebouw met pastorie

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 407

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als voorbeeld van een kerk waarin wordt ingespeeld op vernieuwingen in de liturgie, waarmee deze
dichter bij het volk werd gebracht. De kerkzaal is één ruimte, waardoor gelovigen direct contact hebben
met de viering aan het altaar.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Vanwege de volkomen toepassing van de theorie van Dom Hans van der Laan in nieuwe vormen, waarbij
en/of bouwtechniek;
de basiliekvorm, die oorspronkelijk in de cursus Kerkelijke Architectuur veel werd toegepast, geheel is
losgelaten.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als enige nog bestaande, complete, volledig naar ontwerp van Jan de Jong gebouwde kerk, inclusief
inrichting geheel volgens de architectuurtheorie van de Bossche school, die tezamen met in hetzelfde
jaar voltooide kerken (Gemert, Rijswijk) van de architect veel opzien baarde.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Ex- en interieur vormen samen met de inrichting een eenheid die rust uitstraalt. Ook de kleurtoepassing
draagt hieraan bij.

Toepassing van beton voor deze kerk en gewassen grindbeton is typerend voor deze stijl.
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het kerkgebouw is beeldbepalend voor het centrum van het dorp Odiliapeel.
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De kerk is, zowel in ex- als in interieur en inrichting in oorspronkelijke staat.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De kerk is nog geheel in oospronkelijke staat.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het gebouw is goed herkenbaar als voor de bouwtijd en de architectuurstroming van de Bossche School
modern kerkgebouw.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Als zeldzaam voorbeeld van een kerkgebouw in strenge Bossche schoolstijl

408 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

uitzonderlijk belang van het object/
Als enige nog bestaande complete kerk uit het oeuvre van Jan de Jong, waarbij de basiliekvorm is
complex wegens relatieve zeldzaamheid losgelaten.
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Onderdelen zonder monumentale waarde:
Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Zeer wisselende reacties in contemporaine tijdschriften: van lovend tot boeiend maar beklemmend.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Kerk en pastorie

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Zaalkerk met omgang, aangebouwde pastorie.

Huidige functie (met jaartal)

Kerk (2012), sinds bouw (1959).

Naam object

R.K. kerk H. Kruisvinding

Stijl/stroming

Bossche School

Bouwtijd (ook de planfase)

1958/1959, consecratie: 29 november 1959

Architect(en)/ontwerper(s)

De Jong, J.; Van Hooff, W. (kleurontwerp); Hanneke Mols-Van Gool (reliëf in altaar)

Exterieur

Omgang met aan de buitenzijde enigszins naar boven toelopende palissaden waartussen glas.
Daarboven uit steekt de kerkzaal, met ramen in Bossche Schoolverhoudingen en zeer flauw hellend
tentdak. Bovenop een dakruiter. De hoofdingang (westelijk) bestaat uit een vooruitstekend portaal. De
toren op de noordwestelijke hoek steekt voor de linker zijgevel uit. De linker (noord) zijgevel (van de
omgang) loopt door in de pastorie, die aangebouwd is aan de oostzijde. Aan de zuidzijde is de sacristie
aangebouwd.

Interieur (indeling)

Kerkzaal, iets verdraaid ingestoken in omlopende gang en ten opzichte hiervan enkele treden verlaagd,
het priesterkoor verhoogd met een ciborium waarachter een kleine absis. De biechtstoelen, die de
ingangen in de kerkzaal hebben, steken in de omgang. In de omgang (taps toelopende gangen) een
Mariakapel met koepel, de doopkapel onder de toren met de doopvont op een verlaagd vloerdeel, een
dagkapel die taps toeloopt. De scheiding tussen omgang en kerkzaal bestaat uit pijlers waartussen
openingen in streng Bossche Schoolritme. Boven de hoofdingang van de kerkzaal een luifel.
In de kerkzaal zijn de banken opgesteld in vier strakke rijen. Op het priesterkoor zitplaatsen voor priester
en misdienaars in hiërarchisch formaat. In de dagkapel eveneens een rij banken.

Stedenbouwkundige ligging, situering Gelegen bij de enigszins scheve kruising van de Oudedijk en de Wolfstraat, waarop met de wat
(incl. aanduiding windstreek), omgeving verdraaide insteek van de kerkzaal in de omgang is ingespeeld. Omgang parallel aan Oudedijk, kerkzaal
van belang
parallel aan Wolfstraat.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 409

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Beton, gedecoreerd met grove stenen voor de omgang, in de vorm van palissaden, waaartussen blank
glas. Het portaal in glad afgewerkt beton. De erboven uitstekende kerkzaal in zachtgele baksteen met
beton afwerking. Sacristieaanbouw in zachtgele baksteen met stalen vensters. De toren is uitgevoerd in
zachtgele baksteen. Pastorieaanbouw in zachtgele baksteen. Buitendeuren in bruin gebeitst hout met
nageldecoratie en veel grof grijs geschilderd beslag.

Interieur/afwerking

Grijze stenen met betonnen afwerking. Biechtstoelen beton met eenvoudige decoratie en houten deuren
in originele grijsachtige beitskleur. Vloeren gewassen grind. Plafond in kerkzaal ruw hout in natuurlijke
kleur. Bankenplan hout in originele groenachtige beitskleur. Altaartombe (ook zijaltaar) natuursteen
gezoet met decoraties in bas-reliëf. Vloer rond altaar en zijaltaar natuursteen. Ciborium beton. Altaar in
dagkapel beton, evenals wijwatervaten en doopvont.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/
meubels die bestanddeel zijn:

Bankenplan en overig meubilair naar ontwerp van Jan de Jong.

Geschiedenis

Architect Jan de Jong (1917-2001) was student en later docent aan de cursus kerkelijke architectuur in ’s
Hertogenbosch, die in de naoorlogse periode georganiseerd werd in verband met de noodzaak vele
kerken te bouwen. Dom Hans van der Laan en zijn broer Nico brachten hier hun inzichten over dispositie
en ordonnantie, de leer van het plastische getal, driedimensinale maatverhoudingen, in. Als basis werd in
oorsprong nog veelal uitgegaan van de basiliekvorm.
De stroming is bekend geworden onder de naam “Bossche School”.
Jan de Jong wordt gezien als de architect die in vormentaal het meest baanbrekend is geweest van de
Bossche Schoolarchitecten, vooral met de kerken in Gemert (verbouwd, interieur verdwenen), Rijswijk
(gesloopt) en Odiliapeel, alle opgeleverd in 1959. Deze kerken speelden als zaalkerken al in op de
komende vernieuwingen in de liturgie in de Rooms-Katholieke kerk, waarmee onder meer de liturgie
dichter bij het volk werd gebracht. Hij brak in deze kerken met de tot dan voor de cursisten van het
centrum voor kerkelijke architectuur meest toegepaste basilicavorm.
Kleuradviseur Wim van Hooff (1918-2002) werkte veel samen met Bossche schoolarchitecten en
jarenlang ook met Jan de Jong. Hij ondersteunde het gedachtegoed van de Bossche school en had een
uitgesproken visie op kleurgebruik, dat de architectuur moet ondersteunen. Aan Van Hooff is in 2000 een
oeuvreprijs van het Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst toegekend.

Relevante wijzigingen

De toren is na de bouw van een extra metsellaag eromheen voorzien omdat de steen te zwak bleek te
zijn.

Bezocht

Gerda Cornelissen-Bakker, 11 oktober 2012, buiten en binnen.

410 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
1

De Haan, H. de; Haagsma, I; Gebouwen van Jan de Jong, pionier van het plastische getal. Haarlem 2012.

2

De Haan, H. de; Haagsma, I; Gebouwen van het Plastische Getal, een lexicon van de ‘Bossche School’.
Haarlem 2010.

3

De Haan, H. de; Haagsma, I; Wim van Hooff, vakman polychromeur: kleur en architectuur, Oeuvreprijs
2000.

4

De Haan, H. de; Haagsma, I; Plastisch Lexicon, Haarlem 1996

5

Een Excursie, In: Kunst en Religie; 43 (1961) nr. 1, p. 4-16.

6

Schelling, H.G.J., Vijf nieuwe Nederlandse kerken; in: Bouwkundig Weekblad; 78 (1960) nr. 22, p. 477-498

7

Mr. A.J.J. van Rooij; Discussies rond de kerkelijke architektuur, in: Katholiek Bouwblad 27 (1960-‘610 P.
301-316

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 411

412 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Rotterdam
H. Dominicuskerk
(Steigerkerk)

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Rotterdam

Plaats

Rotterdam

Straat/huisnummer

Hang 17; Hang 18; Hang 19; 1e Nieuwstraathof 2
(Hoofdadres is Hang 18 = hoofdingang kerk)

Postcode

3011 GG; 3011 GG; 3011 GG; 3011 GN

Kadastrale aanduiding

Rotterdam 4eAfd, Sectie AF 902
Rotterdam 4e Afd, Sectie AF 901

Aanduiding of korte omschrijving

R.K. parochiekerk met plein en klokkentoren, klooster-pastorie, kruisgang en parochiehuis

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 413

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Op basis van nieuwe liturgische opvattingen geïnspireerde kerkbouw

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Als centraal gesitueerd en beeldbepalend onderdeel van de na het bombardement van mei 1940
wederopgebouwde stad Rotterdam

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Vanwege de opzet met een zondagskerk (gemeenschapskerk) en een dagkerk; vanwege de zeldzame
opzet met klooster

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Vanwege de met de kerk verbonden ontwikkeling van de oeucomenische beweging

wegens bijzondere herinneringswaarde. Wederopbouw stad

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als onderdeel in het oeuvre van het architectenbureau Kraaijvanger.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Vanwege de kwaliteit van het ontwerp in een modern-eclectische bouwstijl, waarin degelijke en
functionele uitgangspunten zijn gecombineerd met monumentale en artistieke elementen

wegens het bijzondere
Vanwege de grote rol en de kwaliteit van de kunstwerken in en aan het gebouw, zowel in het
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of architectonische ontwerp (glas-in-betonwand) als in de relatie tussen binnen en buiten (toepassing
monumentale kunst;
mozaïeken bij entree en in beihctstoelen)
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Het in elkaar overlopen van ruimten van het interieur, de overgang met een voorplein naar de publieke
wereld.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De kerk en de onderdelen zijn grotendeels gaaf bewaard gebleven, zowel wat betreft de architectonische
of herkenbaarheid van ex- en/of
vormen, dit geldt met name ook voor het interieur.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

als het diverse materiaalgebruik, waarbij slechts op onderdelen vernieuwingen in ander materiaal heeft
plaatsgevonden

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

omdat alle samenstellende elementen bij elkaar bewaard zijn gebleven,

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Waarbij de relatie met het Steiger, en de ertegenover gelegen Vlasmarkt en >>> bewaard zijn gebleven

414 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Vanwege de bijzondere samenhang van parochiekerk met klooster-pastorie en daarvoor kenmerkende
kruisgang

uitzonderlijk belang van het object/
Het gebouw heeft een hoge zeldzaamheidswaarde, als één van de weinige en nog bestaande, na de
complex wegens relatieve zeldzaamheid oorlog herbouwde kerken in de binnenstad van Rotterdam.
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Zie in de kunstwerkenlijst (n.t.b. welke onderdelen als roerend zijn op te vatten en welke als bestanddeel)

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

Geen waarde exterieur

- Interieur

Geen waarde interieur:

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Religieuze gebouwen
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr) parochiekerk; dominicanenklooster annex pastorie, plein, klokkentoren en parochiecentrum
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Kerkgebouw; zaalkerk; kerkgebouw met klooster en parochiehuis (gemeenschapshuis)

Huidige functie (met jaartal)

Parochiekerk en Dominicanenklooster annex pastorie (1960);

Naam object

Sint Dominicus; Sint Dominicuskerk; H. Dominicuskerk; Citykerk Het Steiger; Steigersekerk; Steigerkerk.

Stijl/stroming

Gematigd Modernisme; Shake-hands; modern-eclectische bouwstijl

Bouwtijd (ook de planfase)

1953-1957 (ontwerp); 1959-1960 (bouwtijd kerk en kerkelijk centrum); 14 mei 1960 (inwijding kerk door
mgr. M.A. Jansen, bisschop van Rotterdam);

Architect(en)/ontwerper(s)

E.H. en H.M. Kraaijvanger; Ir. A.M. Kraaijvanger; Knol, C.F.A. (projectarchitect)/ architectenbureau
Kraaijvanger; Kraaijvanger, H.M.J.H.

Uitvoerder (aannemer e.d.)

N.V. Albouw, Breda (hoofdaannemer)

Opdrachtgever

R.K. kerkbestuur van de Heilige Dominicus; G.W. Lampe (bouwpastoor kerk); Pastoor Rakenstichting
(opdrachtgever kerkelijk centrum);

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 415

Exterieur

Gebouwencomplex van blokvormige, platgedekte volumes op rechthoekige of trapeziumvormige
(kerkruimte) grondslag, die aan de noordzijde (Hang) een voorplein flankeren. Het geheel kenmerkt zich
door een eenvoudige geometrische opzet. De representatieve voorgevel van de kerk aan dit voorplein is
in contrast hiermee uitgevoerd als uitdrukkingsvolle glas-in-betonwand, met tevens monumentale
kunsttoepassing aan weerszijden van het hierin uitgebouwde entreeportaal.
Etcetera (afmaken)

gebouw, constructietechniek

De gebouwen zijn aan de hand van betonconstructies in combinatie met dragende baksteen muren
opgebouwd, waarbij de baksteenconstructies zijn gebruikt voor de architectonische expressie. Bij de
verschillende volumes overheersen gemetselde muurvlakken, waarbij de verschillende bouwdelen zijn
uitgevoerd met onderscheidende baksteensoort en metselwijze. etc

Interieur (indeling)

Haaks op de gemeenschapskerk staat een kleinere lagere dagkerk dat in een eigen bouwdeel is
ondergebracht. De kerkruimten komen in het liturgisch centrum samen, waarbij het sacramentsaltaar
gericht is naar de dagkerk en het hoofdaltaar naar de centrale kerkruimte (gemeenschapskerk of
zondagskerk). Een expressief vormgegeven afscheiding in de vorm van betonnen lamellen vormt een
lichtbeuk en overgang van het hogere plafond van de hoofdkerkruimte naar het lagere bouwdeel met de
dagkerk aan de oostzijde. Het klooster wordt aan de kerkruimten geschakeld door een pandhof met
kruisgangen, waarvan de oosteijke zijbeuk van de kerk tevens een arm van de kruisgang vormt. Vanuit
beide kerkruimten is de kruishof waarneembaar. De zondagskerk staat in open verbinding met de
kruisgang, terwijl vanuit de dagkerk de hof via de met transparante houten puien uitgevoerde
noordwand te zien is. De corridor die parochiehuis (nu afzonderlijk verhuurd) en kerkruimte met elkaar
verbindt, huisvest de Mariakapel. Al deze elementen benadrukken het in elkaar overlopen van ruimten
dat kenmerkend is voor het complex.

interieur, techniek en materialen

De afwerking van het interieur kenmerkt zich (evenals het exterieur) door een naturel gebruik van veel
verschillende soorten materialen, baksteen, beton, betonsteen en verschillende soorten natuursteen. De
dagkerk onderscheid zich inwendig, evenals de doopkapel in de pandhof, door eenvoudige afwerking
met gestucte wanden. Schoon metselwerk wanden van gele baksteen zijn toegepast in de kruisgangen.
De vloeren zijn belegd met natuursteen (Alta-kwartsiet in kruisgang en paden hoofdkerk; vloer
priesterkoor in Cristallinategels) en linoleum (vloeren kruisgang); houten plafond in kerk met een
bescheiden glasstrook op de overgang van gevels naar dak. Het dak lijkt van binnenuit te zweven door de
toepassing van een doorlopend, smal bovenlicht tussen dakrand en metselwerk van de gevels.Zichtbaar
betonrasteraan oostzijde kerkzaal, ingevuld gedeeltelijk met betonstenen? Voor de functie gebruikelijke
inrichting en inventaris met vaste en roerende onderdelen.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Orgel:
Het voor de situatie bij het koor opvallende en als inrichtingselement betekenisvolle orgel, is wat betreft
het instrument in klank te zeer veranderd om nog als origineel orgel uit de vroege wederopbouwperiode
door te gaan. Door herintoneren heeft een een belangrijk deel van zijn typische klanken verloren Het
instrument is daarom niet monumentaal.
Banken dagkerk:
De zitbanken in de dagkerk zijn niet meer aanwezig (multifunctioneel gebruik);

nr. 1
Materiaal/techniek

Glaskunstwerk; Glas-in-beton

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Vormt de voorgevel van de centrale kerkruimte

Kunstenaar

Berend Hendriks (1918-1997)

Voorstelling

Roeping van Abraham; Doortocht door de Rode Zee

Datering

1960 (op basis van bouwtijd kerk)

416 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 2
Materiaal/techniek

Glaskunstwerk; glas-in-beton

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Beslaat het gedeelte van de westwand van de zondagskerk ter plaatse van het priesterkoor.

Kunstenaar

Berend Hendriks (1918-1997)

Voorstelling

De komst van het Nieuwe Jeruzalem

Datering

1960 (op basis van bouwtijd kerk)

nr. 3
Materiaal/techniek

Mozaïek; Natuursteenmozaïek (2 stuks)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Aan weerszijden van de hoofdentree van de kerk aan de Hang

Kunstenaar

Theo Mols (1929-2010)-

Voorstelling

Dominicus (links) en de Goede Herder (rechts)

Datering

1960 (op basis van bouwtijd kerk)

nr. 4
Materiaal/techniek

Mozaïek; Natuursteenmozaïek (2 stuks)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Voorzijde biechtstoelen in de zondagskerk (biechtstoelen staan tegen westwand)

Kunstenaar

Theo Mols (1929-2010)

Voorstelling

Deemoedige Verloren Zoon/De vreugde van de Vergevende Vader

Datering

1960 (op basis van bouwtijd kerk)

nr. 5
Materiaal/techniek

Reliëf-betonreliëf; fries; sierbeton (4 stuks)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Daklijst kerk noordzijde; daklijst klokkentoren (fries); stenen boven en onder het galmgat;

Kunstenaar

Wilhelmus M. (Pim) van Moorsel ;
Atelier Albert Termote;

Voorstelling

Kerkgevel: Dominicanes (de ‘honden des Heren’ die de schapen naar de stal voeren)
Kokkentoren: aanvliegende vogels; een nest met jonge vogels;

Datering

1960 (op basis van bouwtijd kerk)

nr. 6
Materiaal/techniek

Glaskunstwerk; Glas-in-lood (4 stuks)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de zuidgevel van de dagkerk (3) en de sacristie (1)

Datering

1960 (op basis van bouwtijd kerk)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 417

nr. 7
Materiaal/techniek

Sculptuur; betonnen plastiek op een betonnen console

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Met de gevel verbonden sculptuur aan de zuidgevel van de kerk aan de Nieuwstraat

Kunstenaar

J. (Jan) Vlasblom

Voorstelling

Apostel Paulus (predikend)

Datering

1960

nr. 8
Materiaal/techniek

Hoofdaltaar;Natuursteen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op verhoging in het priesterkoor

Datering

1960 (op basis van bouwtijd kerk)

nr. 9
Materiaal/techniek

Vrijstaande sculptuur; keramiek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op het altaar van de Mariakapel (in altaarnis aan noordzijde kapel)

Kunstenaar

G. (Gerard) Héman
Op basis van thesaurus.

Voorstelling

Mariabeeld; Maria met kind, met een voetstuk waarin voorstelling met representatieve elementen uit
het contemporaine stadsbeeld van Rotterdam, o.a. Euromast, Maastunnel, het Witte Huis.

Datering

1960

nr. 10
Materiaal/techniek

Sacramentsaltaar; Natuursteen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op het verhoogde priesterkoor, georiënteerd op de vml. dagkerk

Datering

1960 (op basis van bouwtijd klooster)

nr. 11
Materiaal/techniek

Glaskunstwerk; glas-in-lood (2 stuks)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In het oratorium van het Dominicanenklooster annex pastorie;

Kunstenaar

Theo Mols

Datering

1960 (op basis van bouwtijd klooster)

nr. 12
Materiaal/techniek

Doopvont; natuursteen onderbouw met bronzen vont met deksel;

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Centraal in de doopkapel (de indeling van de vloer volgt de plaatsing van het doopvont)

Kunstenaar

Jan Noyons (1918-1982)

418 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Voorstelling

De doop van Jezus in de Jordaan

Datering

1960 (op basis van bouwtijd klooster)

nr. 13
Materiaal/techniek

Zitbanken; blankgelakte houten zittingen en leuningen; zwartgelakte metalen frames;

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de zondagskerk (twee ‘blokken’ gescheiden door een middenpad)

Datering

1960 (op basis van bouwtijd klooster)

Stijl/stroming

Modernisme

nr. 14
Materiaal/techniek

Deuren; gegalvaniseerd staal in decoratief patroon, gedeeltelijk gevuld met geslepen kristal;

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Als toegangsdeur in de noordwand van de kruisgang, tussen voorplein en kruisgang

Kunstenaar

Jan Noyons (1918-1982)

Datering

1960 (op basis van bouwtijd klooster)

nr. 15
Materiaal/techniek

Kruiswegstaties; brons; ets

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Langs de wanden van de kruisgang

Kunstenaar

Jan Noyons (1918-1982), naar tekeningen van Lambertus Simons

Voorstelling

15 staties (de gebruikelijke 14 aangevuld met een vijftiende statie gewijd aan de herrezen Christus)

Datering

1960 (op basis van bouwtijd klooster)

Afmetingen

Klein !

Nr. 16
Materiaal/techniek

Vrijstaande sculptuur; heiligenbeeld

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op het Jozefaltaar of Gilde-altaar (links van de hoofdentree)

Kunstenaar

Albert Termote

Voorstelling

H. Jozef met Jezus

Datering

1960

Nr. 17
Materiaal/Techniek

Eerste steen; ingemetselde hoeksteen; natuursteen;

locatie

Exterieur, onderaan de noordoostelijke gevelhoek van de kerk

voorstelling

Inscripties aan twee zijden en het Christusmonogram; `anno domini 1959' en `wie op Hem zijn geloof
bouwt, wordt niet teleurgesteld, 1 Petrus 2-6'

datering

1959

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 419

Groen erfgoed: beplanting

Pandhof/patio, vijver met fontein;
Het pandhof kent een hoofdaanleg met een rechthoekige vijver in het verlengde van het staande venster
in de zuidzijde van de doopkapel, smalle paden en gevuld met breuksteen en kleine heesters. De
hoofdopzet met vijver is herkenbaar aanwezig, de invulling van de vlakken echter verwaterd door
gewijzigd beheer van het groen in hof.

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Geschiedenis

Inkorten
De kerk is gesitueerd aan de zuidkant van de Steigersgracht in het bouwblok tussen Hang, Keizerstraat,
Nieuwstraat en ds. Jan Scharpstraat, die wordt gekenmerkt door terugliggende rooilijnen en wisselende
bouwhoogtes. Het hoogteverschil tussen Hang en achterliggende Nieuwstraat heeft geleid tot de
verhoogde ligging van de kerk. Het kerkgebouw is gelegen aan de Steigersgracht, een rustige plek in de
binnenstad, mede omdat aan dit water bijna alleen achterkanten van gebouwen grenzen. Het gebouw
trekt zich bovendien letterlijk terug, door de terugliggende rooilijn. Hierdoor is een klein voorplein
ontstaan waaraan de entree van de kerk is gelegen, precies in de as van de Delftsevaart. De zondagskerk
is niet georienteerd. Het koor van de centrale kerkruimte ligt op het zuiden De dagkerk is gericht naar het
westen. Het front van de kerk ligt teruggerooid ten opzichte van de openbare weg aan het water van het
Steiger, door het voorliggende verhoogde voorplein waardoor de monumentale werking wordt versterkt.
Het complex is georienteerd op de Vlasmarkt. De hoge klokkentoren staat visueel los van het volume van
de kerkruimte, en speelt een beeldbepalende rol in de omgeving. De kerk maakt onderdeel uit van het
bouwblok tussen Nieuwstraat en Hang en beslaat de gehele diepte van het blok. De gesloten
achtergevels aan de Nieuwstraat worden gedeeltelijk met siermetselwerk verlevendigd en de toepassing
van een gevelsculptuur (Paulus). Aan de oostzijde heeft zowel de kerk als het Klooster een aanvullende
entree.

De bouw van de kerk hangt samen met het bombardement op Rotterdam en de eropvolgende
wederopbouw van de binnenstad. De kerk is gebouwd ter vervanging van en als voortzetting van twee
verwoeste parochiekerken in de binnenstad.
Oecomenische geschiedenisch van de kerk, mede samenhangend met de zielzorg door de communiteit
van Dominicanen, is bepalend voor de opzet van de kerk, maar ook de positie die de kerk decennialang
heeft gekend. Kenmerkend in het interieur is de integratie van een zondagskerk en een kerkruimte voor
dagelijks gebruik en de belangrijke rol die beeldende kunsttoepassingen hebben in de architectonische
uitwerking van de kerk.
De bouw van de kerk werd mede mogelijk door giften vanuit het (katholieke) bedrijfsleven, onder andere
door Vroom & Dreesmann (schenking voor de klokkentoren), van Unilever (natuursteen voor het altaar).
De verwarmingsinstallatie was afkomstig van de noodbebouwing van de C&A.

Relevante wijzigingen (

2000 (? multifunctioneel gebruik dagkerk, dichtzetten ruimte met een schuifwand); 2010 (?) renovatie
voorplein, wijzigen van de bestrating naar de stijl van de gemeente Rotterdam; 19@ (renovatie gevels
klooster);

Bezocht

D.Takens, 02-10-2012; buiten en binnen (niet het klooster en het parochiehuis van binnen bekeken)

Overige

Toelichting kunstwerken:
1. Het Mariabeeld in de Mariakapel is geschonken door … (vgl. de voorstellingen, doorsnede Rivier), van
oudsher verbonden met de ‘Steigerse kerk’.

420 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Roerende inventaris
Kandelaars op het altaar (Ad –niet jan ? - Noyons)

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Omschrijving van het monument, gemeentelijke monumentenlijst Rotterdam
(Document bewaard op de S-schijf)

Nr. 2

‘Sint Dominicuskerk te Rotterdam / Kraaijvanger’, Bouwkundig Weekblad, 81 (1963) 9, 143-145.

Nr. 3

Wijnand Galema en Gaby Hutjes, E.H. Kraaijvanger (1899-1978) en H.M. Kraaijvanger (1903-1981): tussen
traditionalisme en modernisme op zoek naar schoonheid voor een moderne wereld (BONAS: 11),
Rotterdam 2000, p. @

Nr. 4

‘St. Dominicuskerk te Rotterdam’, Bouw, 16 (1961) 48, p. 1536-1539

Nr. 5

Hans Baaij, Beeldengids Centrum/ City sculpture Guide Rotterdam, Rotterdam 2001, p. 66-69.
Over de voorgeschiedenis van het Paulusbeeld aan de zuidgevel.

Nr. 6

Hendrik-Jan Tolboom (red), Onvermoede Weelde. Natuursteengebruik in Rotterdam 1850-1965, Utrecht
2012, p. 83, 87, 108, 124, 174, 183, 184, 190.

Nr. 7

Th.C. Droog, ‘Baksteen symbool van blijvende geestelijke waarde’, Baksteen. Tijdschrift gewijd aan de
eigenschappen en toepassing van klei-produkten, 4 (1962) 1, p. 1-20, over St. Dominicus: p. 2, 8-10, 17

Nr. 8

Steven de Nooij en Miep in’t Veen (red), Gedenkboek. Verwoesting, herbouw, herdenken en vooruitzien.
Momenten van herdenken en genieten 13 t/m 16 mei 2010. Citykerk Het Steiger, Sint Dominicus,
Rotterdam, Rotterdam zj [2010?]

Nr. 9

D’laine Camp, ‘Modern Eclecticisme: wederopbouwarchitectuur van H.M. en E.H. Kraaijvanger 19451960’, De Architect, 24 (1993) 4, p. 48-67.

Nr. 10

A.J.H.M. Haak, Nieuwe kerkbouw in Vlaanderen en Nederland: Raadhuis Hilvarenbeek van 21 juli tot 1
september, s.l. 1962 [tentoonstelling], p. 18-19.
Foto en plattegrond, opgenomen als nummer 18.

Nr. 11

www.hetsteiger.nl/kerkgebouw
website van Citykerk Het Steiger

Nr. 12

Rooy, A.J.J. van, Nederlandse kerkbouw op een keerpunt, Haarlem z.j., p. 67
Plattegrond

Nr. 13

‘@’, Cement, (1965), p. 431-435, p. 434-435
Met foto

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 421

422 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Rotterdam
St. Bavokerk

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Rotterdam

Plaats

Rotterdam

Straat/huisnummer

Sommelsdijkstraat 45; Slinge 775

Postcode

3086 BK; 3086 EZ

Kadastrale aanduiding

Charlois L590 + nog een stukje dat erbuiten valt, maar waarvan het nummer niet op de kaart te zien is
(nog nagaan bij Annemiek)

Aanduiding of korte omschrijving

Kerkgebouw met muur en trappartij, pastorie, voorplein, vrijstaande klokkentoren en groenaanleg

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 423

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als gaaf en goed voorbeeld van katholieke kerkenbouw uit de periode van de latere wederopbouw, in het
bijzonder verbonden met de bouw van nieuwe woonwijken en de opbouw van een nieuw bisdom in
Zuid-Holland.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Vanwege de verbondenheid met de wijk Pendrecht, de verzuilng en de wijkgedachte.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Vanwege de gesublimeerde toepassing van moderne (spant)constructies; Sublieme vorm van een
constructiewijze die typisch is voor de WO-periode.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Vanwege de moderne opzet van het interieur waarin al gepreludeerd werd op het Tweede Vaticaans
Concilie

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Vanwege de toepassing van moderne materialen, de met het modernisme verbonden esthetische
en/of bouwtechniek;
verzorging van de moderne constructie
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als voorbeeld van oeuvre van een jong architect (Nefkens) na de Tweede Wereldoorlog, die een grote
reeks kerkgebouwen en woongebouwen op zijn naam heeft.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Bijzonder vanwege de esthetische uitwerking van de toegepaste constructie van portaalspanten,

Vanwege hoogwaardige kunsttoepassingen, integratie van glas-in-beton en architectuur, als wezenlijk
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of onderdeel van afwisseling gesloten en open als onderdeel ruimtevorming kerk;
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Verbindingen buiten en binnen,

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Vanwege ruimtelijke en historisch-functioenele samenhang van het kerkgebouw, het voorplein en de
vriijstaande klokkentoren, de pastorie en de omringende groenaanleg;

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Vanwege de belangrijke beeldbepalende waarde van het kerkgebouwen en de vrijstaande klokkentoren
van het object voor het aanzien van zijn in de wijk
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het geheel van kerk, voorplein, klokkentoren en pastorie is zowel uit- als inwendig compleet en
of herkenbaarheid van ex- en/of
grotendeels gaaf bewaard gebleven.
interieur;

424 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het materiaalgebruik en de detaillering zijn nog grotendeels authentiek

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

+

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

+

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Situering gehandhaafd/beeldbepalende waarde en betekenis binnen aanleg wijk nog aanwezig, ondanks
aanpassingen aan delen van deze wijk.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Vanwege de kwaliteit en compleetheid en opvallende behandeling van de constructie is het kerkgebouw
van Nefkens opvallend in de reeks kerkgebouwen uit de periode, en door sloop inmiddels zeldzaam
geworden

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

(zie voorlopig onder onroerende objecten)

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.
Besproken in contemporaine publicaties over nieuwe kerkenbouw, zie o.a. bron nummer @ en @;

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Parochiekerk met dienst- en parochieruimten en pastorie;

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Kerkgebouw; (asymmetrische) hallekerk; kerkelijke dienstwoning

Huidige functie (met jaartal)

Parochiekerk (2012, sinds 1960); pastorie (2012, sinds 1960)

Naam object

St. Bavo (varianten: H. Bavo; Bavokerk; O.L.V. van Lourdes)

Stijl/stroming

Naoorlogs modernisme; naoorlogs functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1957-1958 (ontwerp); 1958-1960 (bouw); 26 juni 1960 (consecratie door bisschop mgr. M.A. Jansen);

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 425

Architect(en)/ontwerper(s)

Ir. H.N.M. (Harry) Nefkens (Rotterdam 1918-); Architectenbureau Ir. Harry Nefkens Architect
B.N.A.(volgens stempel op bouwtekeningen);
H. Van Hunnik, architect HBO Rotterdam (medewerker, Volgens bouwtekeningen).
Ir. P.P.H Duncker c.i, Rotterdam (advisering constructie)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Fa. A.G. Sondermeijer & Zoon, Rotterdam-Roermond (aannemer); Firma Schokbeton, Zwijndrecht
(leverancier betonconstructie);

Opdrachtgever

R.K. Kerkbestuur St. Bavo; A.P. Loerakker (bouwpastoor)

Exterieur

Het kerkgebouw met pastorie bestaat uit een compositie van twee platgedekte doosvormige volumes en
een vrijstaande slanke klokkentoren. De hoofdvolumes van de kerk (hoogste volume) en de pastorie
(twee bouwlagen) zijn met elkaar verbonden door een eenlaags tussenlid waarin zich consistorie en
entree tot de onder de kerk gelegen parochieruimtes bevindt. De klokkentoren staat vrij, maar is met het
geheel verbonden door de situering op een verhoogd voorplein. Het kerkelijke complex is opgenomen in
een strook met bijzondere functies (confessionele ? scholen, kerk) binnen de woonwijk Pendrecht. Aan
straatzijden zijn pastorie en kerk met groenaanleg (gazon en lage heesters bij de kerk, tuinaanleg bij de
pastorie) van openbare weg afgescheiden.
Het kerkgebouw ligt parallel aan de hoofdweg, met expressief behandelde en door glas-in-beton
geopende gevel aan de hoofdweg en voorplein met vrijstaande klokkentoren (campanile). De pastorie is
ondergebracht in een zelfstandig volume, dat door een tussenlid is geschakeld aan het kerkgebouw.
Het voorplein is ten opzichte van het straatniveau verhoogd aangelegd, en bereikbaar via enkele treden
in het verlengde van de kerk. Het ingaan van de kerk wordt hierdoor architectonisch ondersteund en
begeleid. De facade van de kerk is hierbij vanwege zijn geslotenheid een soort achterwand van het
voorplein, maar door het in de as van de hoofdkerk geplaatste entreeportaal, kan vanaf het voorplein
wel rechtstreeks op het altaar worden gekeken.Het betreden van een kerk wordt door de inzet van deze
middelen een ‘belevenis’.
De blinde kopgevels van de kerk, zowel in het interieur als in het exterieur, zijn verlevendigd door/
uitgevoerd in verzorgd schoon metselwerk in gele steen die door de opvallend brede voeg een
bescheiden expressie vertoont.

gebouw, constructietechniek

Portaalconstructies in beton, gedeeltelijk dragende wanden; het dak is opgehangen aan de
betonconstructie.
De constructiewijze van de kerk met zeven gewapend betonnen portaalspanten, een kenmerkende
constructiewijze die in de periode na WOII te vinden is bij onder andere stationsgebouwen, gymzalen en
kantines, is zichtbaar aan het exterieur. De spanten die de kerk dragen (of: waaraan het gebouw is
opgehangen) zijn van buiten nadrukkelijk aanwezig en verlenen het gebouw, ook door hun onderlinge
verhouding, maatvoering en de iets toelopende vorm, een bijzondere, poetische expressie. De ruimte
wordt aan een zijde geheel bepaalt door de volledig geopende zuidwand van de kerk, versierd met een
monumentale glas-in-betonvoorstelling waarbij de glaspanelen gevat zijn in gestapelde schokbetonnen
elementen.
Het gebouw is sober in zijn hoofdtoon, maar kent toch een grote variatie aan materialen en afwerkingen.
Het gewapend beton van de spanten (en van de uitgebouwde entreepartij) is gedeeltelijk
gebouchardeerd, In contrast met de geopende oostgevel zijn de noord en zuidgevel gesloten wanden
van lichtgekleurd metselwerk. Behalve de betonnen spanten en de gestapelde prefabelementen, ook
sierbeton toegepast voor raamomlijstingen (dagkerk).
In de klokkentoren een stalen spiltrap die zichtbaar is en mede de expressie bepaalt.

426 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur (indeling)

Parochiekerk bestaat uit een ongedeelde hoofdkerkruimte of zondagskerk van oorspronkelijk 535
zitplaatsen, eindigend in het liturgisch centrum, en haaks op het liturgisch centrum een kleinere dagkerk
van oorspronkelijk 120 zitplaatsen ingericht in de noordelijke nevenruimte (annex, zijbeuk). Deze
asymmetrische opzet bepaalt ook de inwendige dispositie.
Portaalspanten bepalen expressie, maar belermmern door hun plaatsing niet het vrije zicht op het
liturgisch centrum.
Etc. >>>>
In de pastorie een gang aan de noordzijde met bijzondere trap met opgehangen treden;
en houten wand waarachter dienstruimten en kasten. Aan de straatzijde woon- en slaapvertrekken.

interieur, techniek en materialen

Veelheid aan moderne en traditionele materialen op moderne manier toegepast. Zichtbare beton van de
hoofddraagconstructie en de gestapelde betonelementen, gesloten wanden in schoon baksteen
metselwerk.Vloeren belegd met natuursteenscherven, behalve onder de altaren waar rechthoekige
platen zijn toegepast. Het priesterkoor in contrasterend geel ten opzichte van de zwart-grijze vloer van
de gemeenteruimte. Plafond van houten delen, terwijl boven de tribune (balkon) groengesausde
houtwolcementplate nzijn toegepast. Natuursteen (Altra kwartsietscherven (vloer schip); Jura
marmerplaten (vloer priesterkoor); scherven Solnhofener (vloer priesterkoor)); vurenhout (plafond
schip); Stalen ramen. Unit in de annex voorzien van smalle houten delen in bijzondere (tropische)
houtsoort.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

De kunstwerken die onderdeel uitmaken van het casco en de overige vaste onderdelen van het
kerkinterieur zijn nog vrijwel volledig aanwezig. In het interieur bevinden zich ook roerende elementen
met bijzondere waarde. Hiervoor zij verwezen naar de inventarisatie van het bisdom.
De communiebanken (eenvoudige houten lijsten op metalen staanders) uit de bouwtijd zijn niet meer
aanwezig. In de natuursteen schervenvloer van het priesterkoor zijn de dichtgesmeerde
bevestigingspunten van de communiebanken nog als verwijzing aanwezig.
Het orgelinstrument uit 1961 (thans niet meer op de galerij maar links naast het priesterkoor in de
hoofdkerkruimte opgesteld) vertegenwoordigt geen monumentale waarde op rijksniveau. (mededeling
orgelafdeling, RCE, dd. 2012).
Het zijaltaar (tafel van hout en metaal – nog aanwezig in het gebouw?) Priesterkoor, aan de westzijde
van de (vroegere) altaren; op de kruising van kerk en dagkerk, 1960
Kruisbeeld hangend, 1960 Gerard Hack-Rutten, Maastricht
Sacramentshuisje/ (op altaar)

nr. 1
Materiaal/techniek

Glaskunstwerk; glas-in-beton (is het glas-in-lood in beton?); glas in claustra’s (schokbeton elementen);
polychroom;

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Het kunstwerk vormt de gehele zuidgevel van het kerkgebouw (hoofdkerkruimte);

Kunstenaar

Marinus (Bob) Zijlmans (1918-1992)

Voorstelling

Van links naar rechts: Het Laatste Avondmaal (brood, wijn en vis en de portretten van Christus en de
twaalf aspostelen); het Lijden van Christus (het kruis met daaromheen afbeeldingen van de Hof van
Olijven, de handwassing van Pilatus, de gesel, doornen­kroon en spijkers, de mantel, de dobbelstenen en
de kraaiende haan); de Opstanding (herrijzende phoenix).

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 427

Datering

1960 (datering ante quem op basis van bouwtijd kerk);

nr. 2
Materiaal/techniek

Glaskunstwerk; Glas-in-lood (serie van 6 ramen)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Naast elkaar in de noordgevel (dagkerk)

Kunstenaar

Marinus (Bob) Zijlmans (1918-1922)

Voorstelling

De boodschap aan Maria; De geboorte van Jezus; en 4 meer.

Datering

1960

Nr. 3
Materiaal/techniek

Mozaïek (wandmozaïek)- Keramisch/schervenmozaïk (polychroom)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Aan de voorgevel, maakt onderdeel van de entreepui die verder nog bestaat uit twee stel deuren in het
vooruitgeschoven portaal

Kunstenaar

Marinus (Bob) Zijlmans, 1918-1992

Voorstelling

De Heilige Bavo

Datering

1960

Afmetingen

Ter grootte van een stel entreedeuren;

nr. 4
Materiaal/techniek

Gevelsculptuur; reliëf; keramiek;

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Aan de voorgevel, direct boven het entreeportaal;

Kunstenaar

Atelier St. Joris te Beesel; (Piet) Schoenmakers (1919-2009)

Voorstelling

Jezus met zijn leerlingen op het meer van Genesareth

Datering

1959 (terminus ante quem op basis van bouwtijd Onze Lieve vrouw Onbevlekt Ontvangen))
Toelichting: In 2004 aan de Bavokerk geplaatst. Oorspronkelijk gemaakt voor de parochiekerk Onze Lieve
vrouw Onbevlekt Ontvangen in de wijk Zuidwijk in Rotterdam (Slinge 126, architect H.Nefkens) en aldaar
in 1959 aan de voorgevel geplaatst. In 2004 is de kerk gesloten en zijn de Bavokerk en OLVOO gefuseerd.
In augustus 2010 is de OLVOO gesloopt.

Afmetingen

Ca. 3x3 meter

nr.5
Materiaal/techniek

Hoofdaltaar; sarcofaagaltaar; gepolijste hardsteen (sokkels) en gepolijste “verde aver” platen (groene
Italiaanse marmersoort

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Priesterkoor, op een verhoging van platen juramarmer;

Datering

1960

Nr. 6

428 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Materiaal/techniek

Zitbanken; hout, metalen voet, vilten knielkussens aan haakjes

Locatie (in/aan het monument)

(nog xxx stuks in de zondagskerk – in andere ruimten vervangen door stoelen of verplaatst naar
zondagskerk)

datering

1960

nr. 6
Materiaal/techniek

Sacramentsaltaar; natuursteen;

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op het priesterkoor (achter het hoofdaltaar)

Datering

1960

nr. 7
Materiaal/techniek

Doopvont- juramarmer (gepolijst); metalen deksel;

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Priesterkoor, rechts op enige afstand van de altaren

Datering

1960

Groen erfgoed: beplanting

Het samenstel van gebouwen is voorzien van samenbindende groenaanleg, die zowel eenheid versterkt
tussen de elementen als de overgang naar de openbare structuren van de wijk verzorgd. Tussen de
gebouwdelen geometrisch aangelegde (vlakverdeling) gazons, gescheiden door een pad naar de entree
aan de Slinge. Een dergelijke aanleg kenmerkte ook de aanleg van het gehele terrein met kerk en
scholen, wat nu deels verloren is gegaan. Groenaanleg sluit aan bij stempel-aanleg van Pendrecht.

Stedenbouwkundige ligging,

Situering van het complex langs doorgaande weg (hoofdweg) door zuidelijke tuinwijken van de stad die
ten zuiden van de parkgordel Zuiderpark zijn aangelegd na WOII. De kerk is onderdeel van de naoorlogse
tuinwijk in Rotterdam-Zuid en heeft een markante situering op een straathoek waarbij ook strakke
belijning van omzomende gazons een rol speelt. Belangrijkste vertrekken van pastorie met uitzicht op de
doorgaande Slinge; De kerk met pastorie is gelegen in de door architecte-stedenbouwkundige Lotte
Stam-Beese op basis van stempels ontworpen tuinwijk Pendrecht in Rotterdam-Zuid, die tussen @ en @
werd bebouwd met woningen en wijkvoorzieningen door verschillende (Rotterdamse)
architectenbureau’s. De kerk is binnen de wijk onderdeel van een complex met door hetzelfde
architectenbureau als een geheel ontworpen scholen op een terrein tussen de Slinge, Sommelsdijkstraat,
Kerkwervesingel.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Geschiedenis

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ontstaansgeschiedenis:
Van 1955 tot en met 1960 noodkerk aan Sommelsdijkstraat 25, gebouwd nog iov Stichting fonds voor
kerkenbouw, nog vanuit het bisdom Haarlem. Ook door Nefkens. De Bavokerk is sinds de samenvoeging
van twee parochies van Zidwijk en Pendrecht in 2004 de thuisbasis van de nieuwgevormde parochie van
O.L.V. van Lourdes.De naamgeving van de kerk verwijst naar de verdwenen middeleeuwse Bavokerk van
het voormalige dorp Pendrecht.
Architectonisch en liturgische positionering (binnen de geschiedenis van de kerkenbouw:
Kerk is al meteen volgens principes van tweede vaticaans concilie opgezet; veel contact met de gelovigen
en de mis werd van aanvang aan met het gezicht naar de parochianen opgevoerd. Doopvont ook
centraal, op het priesterkoor.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 429

Geschiedenis

Voor de tijd typische elementen in de kerk verwerkt, die zowel verwijst naar elementen die al eerder
werden ontwikkeld, als vooruitwijsrt naar nog erder te ontwikkelen elementen: de ontwikkeling van een
dagkerk, parochiecentrum met twee zalen, een verhoogd voorplein, glas in betonwand, de vrijstaande
klokkentoren, de gesloten entreegevel met uitspringend entreeportaal, de buiten het gebouw geplaatste
portaalspantconstructie. Tijdens zondagsdiensten vormt de dagkerk extra zitruimte. Dit was ook een
kritiekpunt. Dat het niet erg modern was omdat in de jaren dertig tav dergelijke experimenten al was
geconcludeerd dat het nadelig was voor de beleveing van de gemeenschap van gelovigen, omdat een
deel van de gelovigen een beetje weggeschoven werd. Van Rooy waardeerde de andere kerk meer.
Positionering architect:
Nefkens was een van de toonaangevend architect uit de wedeopbouwperiode, die bovendien veel
kerken heeft gebouwd in het jonge bisdom Rotterdam (1956). In zijn latere levensloop werden duidelijk
andere accenten gelegd in zijn loopbaan; smenhangend met de andere rol die hij zich als architect en
ontwikkelaar, eigenbouwer kreeg. Accent op economie ipv op scheppende creativiteit.

Relevante wijzigingen

2004 (plaatsing sculptuur afkomstig van kerk OLVOO aan de oostgevel); 2005 (renovatiewerkzaamheden
en toevoeging glazen inbouw of voorportaal aan de oostzijde van de hoofdkerkruimte, om deze ruimte
wat kleiner te maken in verband met een kleiner aantal gelovigen”)
Deze wijzigingen vonden plaats naar aanleiding van de samenvoeging van parochies.

Bezocht

Danielle Takens, 2012 (van binnen en van buiten, behoudens privevertrekken in de pastorie)

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites
Nr. 1

v. R, ‘Nieuw programma cursus “Kerkelijke Architectuur”’, Brede basis wekt verwachtingen, Katholiek
bouwblad: tijdschrift voor architectuur en beeldende kunsten, 25 (1957-1958) 7, 97-99.

Nr. 2

‘Drie kerken’, Bouw, 3 (1958) 20, 508-509.

Nr 3

‘St Bavokerk, Rotterdam’, Bouw, 16 (1961) 48, 1544-1546

Nr. 4

Dienst Bouw- en woningtoezicht: Bouwtekeningen, Gemeentearchief Rotterdam, inventarisnummer
B2-30-1958 (‘Plan voor het bouwen van een kerkgebouw met pastorie Sommelsdijkstraat hoek Slinge/
Slinge 775/Sommesldijkstraat 45)
Toellichting: veel tekeningen van kerk en pastorie; inclusief detailleringen;
Wat mist zijn gegevens over uitwerking litrugische meubels en zitplaatsen;

Nr. 5
Nr. 6

Zweerink, K. (red), Van Pendrecht tot Ommoord. De geschiedenis en toekomst van de naoorlogse wijken
in Rotterdam, Bussum (Uitgeverij THOTH) 2005, 47

Nr. 7

Thunnissen, A.W.P, ‘Twee ruimtebeelden’ , Katholiek bouwblad: tijdschrift voor architectuur en
beeldende kunsten, 25 (1958) 9, 129-133.

Nr. 8

Sips, P.A.N, ‘Ridderkerk, Hoogvliet, Pendrecht, Morgestond, Wassenaar, Schiedam’, Katholiek Bouwblad,
30 (1963) 11 , 251-255, 253 (plattegrond) en 254.

Nr. 9

Rooy, A.J.J. van, Nederlandse kerkbouw op een keerpunt, Haarlem (de Toorts) z.j. [1960], 64 en 66.

430 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Nr. 10

www.lourdesparochie.nl
Website Lourdesparochie met historische informatie en ikonografische duidingen van de kunstwerken
(print op S:)

Nr. 11

Website reliwiki

Nr. 12

Blijstra, R, Nederlandse bouwkunst na 1900, Utrecht/Antwerpen (Het Spectrum, Pictura-reeks) 1962,162.
Toelichting: foto;

Nr. 14

Aimée de Back, Jo Coenen, Marieke Kuipers en Wiek Röling (redactie), ‘Gesloopt, gered, bedreigd’,
Rotterdam (Episode) 2004, 85.
Toelichting: Een foto (exterieur) in verband met bespreking casus kerkenproblematiek Pendrecht (sloop
OLVOO en behoud Bavo bij het samengaan van de parochies)

Nr. 15

http://www.sbke.nl/
Website (Print opgenomen in S)
Toelichting: Website Stichting Beesels keramisch erfgoed, over de herkomst van het keramisch reliëf aan
de voorgevel van de kerk.
Eijck, Henk van, Rotterdam-Pendrecht 1950-1970, Oostvoorne 1999, 45.
Toelichting: foto met bijschrift
‘Verkenningen 2’, Katholiek bouwblad: tijdschrift voor architectuur en beeldende kunsten, 30 (1963) 11,
241-250, 245 en 248-249.
‘St. Bavokerk aan de Slinge te Pendrecht’, @, (1958-1959)-11, 27-28.
Toelichting: Over de kerk in aabouw. Met afbeelding (maquette); allerlei aannemers e.d. genoemd die bij
de bouw betrokken zijn.
‘St. Bavo – gedurfd kerkgebouw met vrijstaande klokkentoren’, @ 5 (1959-1960) 13, 35.
Toelichting: Ongeveer gelijk aan nr. X Bijdrage ter gelegenheid van consecratie van de kerk. Met foto
interieur.
‘Scholencomplex te Rotterdam (Pendrecht). Ir. Harry Nefkens BNA, J. Lambrechts, HBO
projectmedewerke’, Bouw, 18 (1963) 32, 1018-1021.
Toelichting: Artikel betreft de (nu deels gesloopte) scholen naast de kerk. Bevat een plattegrond van het
terrein inclusief de kerk.
Een uitstraling van jongensachtig optimisme, 1947-1998. 50 jaar architecten bureau ir. Harry Nefkens BV
(aangeboden door …), Rotterdam zj [1998]
Met oeuvrelijst
Televisieuitzending (KRO), 08-09-1960, ‘Het Huis voor God en ons’ , aflerving 3: De idelale roomskatholieke kerk’ (met o.a. St. Bavokerk)
Bewaarplaats: beeld en Geluid (nog niet geraadpleegd)

Interviews bewoners, gebruikers, bij de
bouw betrokkenen

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Interview met H.N.M. Nefkens en L. Nefkens, door Ben de Vries en Agnes Szekeres (RCE), 5 oktober 2012
(architect en echtgenote architect).

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 431

432 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Venlo
Nicolaaskerk

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0983100000012732

Provincie

Limburg

Gemeente

Venlo

Plaats

Venlo

Straat/huisnummer

Van Postelstraat 53

Postcode

5914 PN

Kadastrale aanduiding

Venlo A 3805, 3806 en 5059

Aanduiding of korte omschrijving

Kerkgebouw met doopkapel, klokkenstoel, pastorie en aanleg

Situering complex/ kaart met daarop
aangegeven de onderdelen van het
complex

Gelegen in de wijk Venlo Noord, tussen Wolweversstraat, Bisschop Hoensbroeckstraat, Gadiotstraat en
Van Postelstraat

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 433

KENNIS: WAARDESTELLING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het kerkgebouw is van cultuurhistorische waarde als herkenbare vroeg naoorlogse uitdrukking van de
katholieke identiteit van Venlo in het algemeen, en de Nicolaasparochie in het bijzonder.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

De kerk is een goed voorbeeld van de centrale positie die bij de ontwikkeling van stadsuitbreidingen aan
kerkelijke voorzieningen binnen de wijken werd toegekend.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als vroeg voorbeeld van het gebruik van ringdeuvelspanten

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

De inrichting van het interieur van de kerk en de doopkapel is een vroeg voorbeeld van het inrichten van
een kerk conform de opvattingen van het Tweede Vaticaans Concilie.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Van groot belang voor de architectuurgeschiedenis als representatief, toonaangevend en gaaf voorbeeld
en/of bouwtechniek;
van de modernisering in de rooms katholieke kerkarchitectuur van de jaren zestig. De functionele
zaalruimte en de centralistische theateropstelling zijn de typologisch vernieuwende uitkomst van een
herbezinning op de liturgie, functie en positie van de kerk. Elke zitplaats heeft vrij zicht op het altaar. De
introverte opzet, de gerichte lichtinval, het zorgvuldige materiaalgebruik, het eenvoudige meubilair en
vooral de ruimtewerking bepalen de bijzondere uitdrukkingskracht en uniciteit van de Nicolaaskerk.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als eerste kerk in een reeks van vernieuwende ontwerpen is de Nicolaaskerk van grote betekenis voor het
oeuvre van de innovatieve kerkenbouwer G.J. van der Grinten.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Vanwege zorgvuldige toepassing van materialen, detaillering en constructie; situering van volumes;
expressieve vormgeving.

Vanwege de toepassing van ringdeuvelspanten
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Zoewel gebouw als meubilair zijn ontworpen door de architect

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

Kerk, doopkapel, klokkenstoel en pastorie manifesteren zich als een stedenbouwkundig accent in het
hart van de wijk Genooi in Venlo-Noord; een overwegend vroeg naoorlogse wijk met een functioneelruimtelijke indeling conform de parochiegedachte. Samen met de voorzieningen rond het voorplein
vormt de kerk een karakteristiek parochiecentrum in het hart van de wijk (ensemblewaarde). Het
kerkgebouw is van belang voor de herkenbaarheid en oriëntatie in de wijk

434 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

Vooral dankzij de massieve hoofdvorm en de introverte, afstandelijke verschijningsvorm van het
kerkgebouw die betekenis geeft voor het stadsbeeld. De vrije ligging, de tweezijdige oriëntatie, de
groene aanleg van het perceel, het verharde voorplein en de losse klokkenstoel dragen bij aan de
waardige uitstraling van de Nicolaaskerk.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Ondanks interne aanpassingen is het oorsponkelijke concept van de kerk nog goed herkenbaar.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het kerkgebouw is nog voor de eredienst in gebruik, maar gezocht wordt naar een nieuwe bestemming.

wegens de waardevolle accumulatie van Kerkgebouw, doopkapel en klokkenstoel vormen een harmonieuze eenheid.
belangwekkende historische bouw- en/
of gebruiksfasen;

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Als een van de beste vroege voorbeelden van inrichting van een kerk volgens de opvattingen van het
Tweede Vaticaans concilie.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Gegevens
Oorspronkelijke functie(s),

Kerkgebouw met doopkapel, klokkenstoel, pastorie en aanleg

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

r.k. kerk

Huidige functie (met jaartal)

r.k. kerk (2012)

Naam object

Sint Nicolaas

Stijl/stroming

Traditionalisme, functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1959 (ontwerp), september 1960- december 1961 (uitvoering), 1961 (in gebruikneming)

Architect(en)/ontwerper(s)

Prof Ir. G.J. van der Grinten (architect BNA, Amersfoort)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 435

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Fa Jos gerats en Zn, Blerick (aannemer)
NV Ingenieursbureau Dwars, Heederik en Verhey, Amersfoort (adviseur dakconstructie)
Ir. W.H.M. Hermans, Voerendaal (elektrotechnisch adviseur)
V. Wolff elektrotechnisch Bedrijf NV, Venlo (installateur)

Opdrachtgever

De Zeer Eerwaarde Heer N.Th. Huybers (Bouwpastoor)
Parochie van de H. Nicolaas te Venlo

Geschiedenis

Op 1 oktober 1946 werd in het noordwesten van de stad , bij Genooi, een nieuwe parochie opgericht, Sint
Nicolaas. Als tijdelijke parochiekerk bleef de kapel in Genooi in gebruik. Doordat deze te klein was werd
besloten tot een tweede kerk, ondergebracht in een voormalig restaurant. In 1949 werd een parochiehuis
opgeleverd dat tevens ingericht werd als noodkerk. In 1955 werd P.H. Weegels als architect gevraagd
voor een nieuwe kerk. In 1958 gaf hij de opdracht terug, waarna G.J. van der Grinten werd gevraagd een
tijd- en streekeigen kerk te bouwen.

Situering

Het parochiecentrum St. Nicolaas bevindt zich in de wijk Genooi in Venlo-Noord. Deze wijk is gedeeltelijk
voor de oorlog en grotendeels na de oorlog gebouwd op basis van het Uitbreidingsplan Meeuwbeemd
Noord (1957). In dit plan neemt het parochiecentrum een centrale plaats in tussen een wijkpark en de
noordelijke uitbreiding.

Omschrijving
Korte karakteristiek exterieur

Bakstenen DOOPKAPEL met cirkelvormige plattegrond opgetrokken in paars blauwe klinkers in
koppenverband, bestaat uit een bouwlaag afgesloten door een kegeldak. De gesloten gevels gaan over
in het kegeldak met een oculus in de top De doopkapel is aan de noordzijde verbonden met het
KERKGEBOUW middels een glazen tussenlid.
KERKGEBOUW met rechthoekige plattegrond, waarvan de buitengevels zijn opgetrokken in paars blauwe
klinkers in halfsteens verband voorzien van baksteenreliëf met glazen bouwstenen, afgesloten door een
flauw hellend zadeldak met lichtstraat en schoorsteen. De DOOPKAPEL is een apart bouwvolume dat
met een glazen tussenlid is verbonden met de linker zijgevel (noord) van het KERKGEBOUW.
De voorgevel (oost) van het KERKGEBOUW is grotendeels gesloten met uitzondering van de dubbele
glasdeur centraal in de gevel. De gevel wordt verticaal geleed door acht bakstenen steunberen. Deze
deurpartij is de hoofdingang van de kerk. De linker zijgevel (noord) is grotendeels gesloten met
uitzondering van de zeven willekeurig geplaatste vierkante ramen van wisselend formaat. De rechter
zijgevel (zuid) is identiek aan de linker zijgevel. De achtergevel (west) is identiek geleed als de voorgevel.
De gevel is gesloten met uitzondering van de raam – en deuropeningen onder in de gevel ten behoeve
van de ingangen, sacristie en zijkapellen. Uiterst links en rechts bevindt zich een dubbele glasdeur die
toegang geeft tot de KERKZAAL en een van de ZIJKAPELLEN. De linkerentree geeft tevens toegang tot de
KERKZAAL, een ZIJKAPEL en de DOOPKAPEL. In de derde travee van rechts bevindt zich een enkele
glasdeur met flankerende raampartij van glazen bouwstenen die toegang geeft tot de SACRISTIE. De
overige raampartijen bestaan uit glazen bouwstenen aan de bovenzijde afgesloten door twee
gekoppelde liggende valramen.
In de architectonische expressie van doopkapel en kerkgebouw ligt de nadruk op een sober
vormgegeven en naar binnen gekeerd gebouw waarin de gemeenschap van gelovigen centraal staat,
zonder de tot dan toe gebruikelijke representatieve en hiërarchische elementen. In een overzichtelijke en
ornamentloze zaal met een centralistische theateropstelling onder één dak kunnen gelovigen optimaal
contact maken met elkaar en met God, zo was de vernieuwende gedachte.
Vrijstaande KLOKKENSTOEL bestaande uit een open constructie van stalen I-profielen waarin de drie
klokken hangen boven elkaar. De staalconstructie heeft de vorm van een hoge vierpoot met enkele
dwarsverbindingen.

436 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

PASTORIE gesitueerd aan de zuidwestzijde van de kerk op de hoek van de wolweversstraat en de
Bisschop van Hoensbroeckstraat. De pastorie met rechthoekige plattegrond bestaat uit een bouwlaag en
een zolderverdieping onder een zadeldak. De gevels zijn opgetrokken in een paarsblauwe klinker met
aan de voorzijde (zuid) grote glaspartijen. Aan de noordzijde bevindt zich de ingang.
Korte karakteristiek interieur

De binnengevel van de DOOPKAPEL is schoon metselwerk met stalen spanten voorzien van
stralingslampen. Het kegeldak is naar boven toe geopend. De vloer is belegd met gewassen betontegels.
In de ruimte een doopvont.
De binnengevels van het KERKGEBOUW zijn opgetrokken in kleine betonblokken (pora-lux stenen). Het
plafond is betimmerd met vurenhout, de vloer met uitgewassen betontegels met uitzondering van het
liturgisch centrum. De ruimte wordt overspannen door houten spanten ondersteund door muren
versterkt met pilasters. De tussenmuur scheidt de hoofdruimte van de bijruimten. De bijruimte is aan de
zaalzijde met redwood bekleed. In de BIJRUIMTEN zijn ondergebracht de ZIJ –EN BIECHTKAPELLEN,
SACRISTIE en NEVENRUIMTEN. Boven de bijruimte bevindt zich het zangkoor. Het liturgisch centrum lag
verdiept en was belegd met tegels in basaltlava. Boven het liturgisch centrum een lamp vormgegegeven
als een metalen ster. Het altaar is bijna middenin de ruimte geplaatst met 900 zitplaatsen over drie
zijden verdeeld. Aan de vierde zijde, boven de inbouw, sluit het koor de kring. In de inbouw bevinden zich
onder meer ingangen, zijkapellen en sacristie. De kerkruimte kent een amfitheatersgewijze rangschikking
van zitplaatsen, dakvorm en lichtinval ondersteunt de concentratie op het liturgisch centrum.

Bouwgeschiedenis
Relevante wijzigingen

Sloop kleuterschool als onderdeel van het complex
In 1966 is het sacramentsaltaar van het liturgisch centrum verplaatst naar de linker zijkapel, is het
vieringsaltaar naar voren geschoven en het hekwerk en de verdieping rond het liturgisch centrum
verwijderd
In 1986 zijn verrijdbare schermen en staande lampen geplaatst om de kerkruimte op te splitsen waarmee
een dagkapel werd ingericht. Voorste en twee achterste kerkbanken verwijderd om plaats te maken. Het
zangkoor kreeg een plek in de kerkruimte. Orgel in voormalige sacramentskapel geplaatst. Transformatie
en sloop biechtstoelen tot archief- en keukenkasten. Venster tussen kerkruimte en dagkapel
ondoorzichtig gemaakt.

Toegepaste kunst, beplanting, materialen, constructies en detailleringen
gebouw, materialen, constructies en
detailleringen

ringdeuvelspanten
baksteenreliëf met glazen bouwstenen

Bestanddelen toegepaste kunst gebouw Verlichting
(Kunstwerken/orgels/
wijwaterbekken
gedenktekens/meubels):
altaren
orgel
Aanleg, beplanting

n.v.t.

nr. 1
Materiaal/techniek

Ringdeuvelspanten

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Kerkruimte

Kunstenaar

Van der grinten

Datering

1961

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 437

nr. 2
Materiaal/techniek

Baksteenreliëf met glazen bouwstenen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Buitengevels

Kunstenaar

A.M.H.M Neyens

Datering

1961

nr. 3

Wijwaterbekken

Materiaal/techniek

Metaal

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Noord ingang kerkruimte

Kunstenaar

Van der grinten

Voorstelling

Kom

Datering

1961

nr. 4
Materiaal/techniek

Orgel

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Bijruimte

nr. 5
Materiaal/techniek

Verlichting, godslamp

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Kerkruimte

Voorstelling

Metalen ster

Datering

1961

nr. 6
Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Doopkapel

Voorstelling

Doopvont

nr. 7
Materiaal/techniek

Wandkleden wol en zijde

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Kerkruimte

Kunstenaar

N. neyens- wiegman

Voorstelling

Verrezen christus

Datering

1961

438 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 8
Materiaal/techniek

Zijden applicatieborduurwerk

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Kerkruimte

Kunstenaar

n. neyens wiegman

Voorstelling

Kruiswegstaties

Datering

1961/ 1985

GEBOUWD en/of AANGELEGD
ERFGOED

Bronnen waardestellend onderzoek

Ingevuld door, datum

Consulent architectuurhistorie (mw. Drs. W.M.M. van Bers), 31 oktober 2012

Veldonderzoek
Bezoek

Consulent architectuurhistorie (Drs. W.M.M. (Mieke) van Bers), 24 augustus 2012, in – en exterieur.

Afbeeldingen
Digitale Foto’s

Consulent architectuurhistorie (Drs. W.M.M. (Mieke) van Bers), augustus 2012, in – en exterieur.

Digitale foto’s

Fotograaf

Literatuur
Nr. 1

Grinten, Ir. G.J. van der, ‘Sint Nicolaaskerk te Venlo’, Bouwkundig weekblad, 81(1963)22, 401-408

Nr. 2

‘Ringdeuvelspanten voor kerk te Venlo’, Katholiek bouwblad, 30 (1963)1, 19

Etc.

Balen, H.J. van, ‘Verhulde glorie: de Sint Nicolaaskerk in Venlo van Prof Ir. J. v. d. Grinten arch. B.N.A.’,
Katholiek bouwblad, 31 (1964)8, 182-187
STOA Ede, ‘gemeente Venlo: architectuur en stedenbouw 1940-1970’, augustus 2005, 26-27 en 108
Colsen, Ch., Architectuur in Noord- en Midden limburg (1900-2000), z.p. 2000.
Klaaskerk, augustus 1966
Bogers, A.W.M., 50 jaar Sint-Nicolaasparochie Venlo 1946-1996, Venlo 1996.

Archiefonderzoek
kerkarchief

niet uitgevoerd

Gemeentearchief

niet uitgevoerd

Internet
Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Wederopbouw databank, preselectie (zomer 2006, code
KERJ0273) www.cultureelerfgoed.nl
Jacobs A. en A.A. Wiekart, Kerken na 1940: Inventarisatie en waardestelling kerkelijke bouwkunst na
1940. Roermond 2003, www.kerkgebouwen–in-limburg.nl

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 439

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

Erfgoedinstellingen- en organisaties

Prof dr g van der leeuwstichting ‘lijst van Nederlandse kerken 1940-1963
Lijst rk kerken L. Dubbelaar

Eigenaren, bewoners, gebruikers

Pastoor (..)

Overheidsinstellingen
gemeente

Ambtenaar cultuurhistorie ( r. denessen)

Provincie
Rijk

Specialist kerkelijke bouwkunst (Albert Reinstra), specialist orgels en uurwerken (Rudi van Straten),
consulent erfgoed en ruimte (Jon van Rooijen), consulent archeologie (Fred Braunen), consulent
cultuurlandschap (Cees van Rooijen)

OVERIG ERFGOED
STEDENBOUWKUNDIG
ERFGOED
Stedenbouwkundige ligging, situering Doopkapel met kerkgebouw, pastorie en kleuterschool (gesloopt) gebouwd in een buitenwijk van Venlo
(incl. aanduiding windstreek), omgeving ten tijde van de bouw van de kerk bewoond door arbeiders en middestanders
van belang
(beschrijving gemeente venlo) Omdat parochies van oudsher in Venlo een belangrijke rol vervulden in
het gemeenschapsleven, werd deze sociaal-maatschappelijke en religieus-bestuurlijke eenheden als
structurerende maatstaf genomen in de vroeg naoorlogse stadsuitbreidingen. De begrenzingen van
parochies en wijken vielen waar mogelijk samen. Het parochiecentrum St. Nicolaas bevindt zich in de
wijk Genooi in Venlo-Noord. Deze wijk is gedeeltelijk voor de oorlog en grotendeels na de oorlog
gebouwd op basis van het Uitbreidingsplan Meeuwbeemd Noord (1957). In dit plan neemt het
parochiecentrum een centrale plaats in tussen een wijkpark en de noordelijke uitbreiding. Ten westen
van het plein staan de voormalige noodkerk en enkele scholen.

ROEREND ERFGOED
nr. 1
Materiaal/techniek

Houten beelden

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Kerkruimte

Kunstenaar

Charles Vos

Voorstelling

Pastoor ars, gertruda, engelbewaarder, martinus van tours, tarcisius, johannes de doper, christus koning.

Datering

1932-1940

nr. 2
Materiaal/techniek

Kandelaren

Kunstenaar

Van der Grinten

Datering

1961

440 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 3

Altaren

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Priesterkoor

Kunstenaar

Van der Grinten

Voorstelling

Altaren

Datering

1961

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 441

442 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Categorie

Vorming

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 443

Monument

Amsterdam
Scholengemeenschap
Buitenveldert

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0363100012125515

Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Amsterdam

Plaats

Amsterdam

Straat/huisnummer

De Cuserstraat 1-3

Postcode

1081 CK

Kadastrale aanduiding

Amsterdam AK AK 707

Aanduiding of korte omschrijving

Lyceum met schoolpleinen, tuinaanleg en kunstwerk

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 445

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De opzet van de school is gebaseerd op de eisen van een bijzonder, aan Dalton verwant,
onderwijssysteem. Daarom is de school zodanig vormgegeven, dat er naast klassikaal onderwijs ook
individueel of in groepjes les kan worden gegeven. Ook de aula met podium is een bijzonderheid in dit
schoolgebouw. Met deze inrichting van de gezamenlijke ruimte werd aangesloten bij nieuwe idealen in
het onderwijs waarbij de aula of schoolhal bedoeld was om de zgn. gemeenschapszin onder de jeugd te
stimuleren. Deze aula is een van de beste en vroegste voorbeelden daarvan.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

De lichtwerking, waarmee Duintjer in zijn eerder gebouwde kerken al veelvuldig experimenteerde, heeft
hij hier nu ook voor het eerst en op bijzonder geslaagde wijze bij een schoolgebouw toegepast.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
In dit schoolgebouw komen belangrijke kenmerken van het werk van Marius Duintjer samen. Daarnaast
is het een goed voorbeeld van de zogenaamde 'shake hands architectuur' met zijn horizontale werking
van de zware, uitkragende, vloer- en dakdelen in combinatie met de grote glaspuien en de verfijnde
vierkante roede indeling, de maximale openheid, het gebruik van onbewerkt materiaal, een open
plattegrond en een heldere indeling van de ruimten en looproutes.
Duintjer ontwierp met deze school een sterk en vitaal gebouw, waarin hij zijn architectuurvisie vrijwel
volledig kon vormgeven. De bijzondere kenmerken, die hiervan het resultaat zijn, zijn ook na alle
verbouwingen nog steeds bewaard gebleven. In en met dit gebouw, dat tot de hoogtepunten van zijn
totale werk behoort, varieerde Duintjer op het thema van licht en ruimte, zoals hij dat ook bij zijn eerste
kerken deed, maar nu in een geheel nieuwe vorm.
Het kunstwerk bestaande uit de ‘kletsmuurtjes’ op het linker schoolplein is de eerste keer dat dergelijke
objecten op een schoolplein zijn geplaatst. Sindsdien heeft dit voorbeeld veel navolging gevonden.
wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De gesloten voorgevel is door de stapeling van de serres ritmisch opengebroken. In het interieur geeft dit
in de gangen een levendige afwisseling van licht en donker. De lange gevel wordt iets uit het midden
onderbroken ter hoogte van de entreehal, waar het torenachtige trappenhuis een verticaal accent geeft
in een verder sterk horizontaal belijnd gebouw. Bovenop de toren werd een sterrenwacht geplaatst, die
het gebouw het karakter van een 'landmark' geeft.
Het alom aanwezige licht wordt gefilterd door de rastervormige glaspuien en weerkaatst door het water
of als ritme gebruikt in het licht- en schaduwspel in het interieur.
De architect lijkt zich bij het ontwerp van dit gebouw sterk te hebben laten inspireren door de Japanse
architectuur. Zoals in een traditioneel Japans huis de rijstpapieren wanden het licht filteren, zo brengen
in dit lyceum de vele vensterrasters nuanceringen aan in de werking van het licht.
Dit alles maakt het gebouw tot een van de belangrijkste werken van Duintjer.

446 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

De school is vanaf afstand een blikvanger en een belangrijke landmark, vooral vanwege de markante
ligging tussen de De Cuserstraat en de waterpartij en parkaanleg aan de achterzijde. De zuidzijde van het
schoolgebouw heeft een zeer fraai uitzicht over de Kalfjeslaan en een 'waterplein' dat onderdeel
uitmaakt van de ringvaart van Buitenveldert.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Ondanks de recente aanbouw zijn de oorspronkelijke delen van het gebouw vrijwel nog volledig intact.
of herkenbaarheid van ex- en/of
Ook de vaste onderdelen van het interieur verkeren nog grotendeels in hun oorspronkelijke staat.
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De school heeft nog altijd de oorspronkelijke functie.

Onderdelen zonder monumentale waarde:
Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Na de voltooiing van het gebouw is hierover bijzonder waarderend geschreven in de vakliteratuur.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Lyceum met schoolpleinen, tuinaanleg en kunstwerk

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Lyceum

Huidige functie (met jaartal)

Lyceum (2012)

Naam object

Christelijk Lyceum Buitenveldert.

Stijl/stroming

shake-hands

Bouwtijd (ook de planfase)

1959-1963

Architect(en)/ontwerper(s)

Duintjer, M.F. Van der Klei Th.J.N (medewerking)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

N.V. Aannemingsmaatschappij P. Bot & Zoon te Heerhugowaard

Opdrachtgever

Stichting Christelijke Lycea in Amstelland

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 447

Exterieur

Het schoolgebouw staat volledig vrij en heeft een plat dak. Het gebouw bestaat uit twee en drie
bouwlagen met 27 lokalen, twee gymnastieklokalen en een aula. Het schoolgebouw behoort tot het type
corridorschool met lokalen aan een zijde van de gang. De plattegrond is samengesteld uit vijf
bouwdelen, waarin een combinatie tussen een kruis en een E-vorm te herkennen is, terwijl de eerste en
tweede verdieping alleen T-vormig zijn.
Het gebouw is onder te verdelen in vijf volumes, waaronder drie hoofdvolumes. Het eerste hoofdvolume
is het hoofdgebouw met de theorielokalen, dat in oost-westelijke richting ligt. Het is rechthoekig van
vorm en bestaat uit drie bouwlagen. De lokalen liggen aan de achterzijde en zijn voorzien zijn van
buitenterrassen. Deze terrassen zijn als openluchtklassen ontworpen. De gangen aan de voorkant zijn
voorzien van vijf erkers met werknissen. Aan de uiteinden van de gangen van de eerste en tweede
verdieping zijn beglaasde uitbouwen met secundaire trappenhuizen.
Het tweede bouwvolume is de aulavleugel, het enige bouwdeel aan de zuidkant van het hoofdgebouw.
Het is vrijwel vierkant en heeft een vooruitgeschoven ligging met een verlaging naar het water. Een
omloopbordes rondom de aula kan dienen als aanlegsteiger.
Het derde bouwdeel is het brede gymnastiekgebouw aan de noordkant in het midden van het
hoofdgebouw. Bij de laatste verbouwing is tussen de beide vides van gymzalen een mediatheek
gebouwd.
Het vierde en het vijfde volume, ook aan de noordkant, waren bestemd voor conciërgewoning en
lokalen. Deze zijn inmiddels gesloopt en vervangen door nieuwbouw.
De gesloten voorgevel van het drie tot vier verdiepingen hoge schoolgebouw is door de stapeling van de
serres ritmisch opengebroken. De lange gevel wordt iets uit het midden onderbroken ter hoogte van de
entreehal, waar het torenachtige trappenhuis een verticaal accent geeft in het sterk horizontaal belijnde
gebouw. Als kroon op het schoolgebouw werd bovenop de toren een sterrenwacht geplaatst, die sterk
bijdraagt aan het karakter van 'landmark' voor het gebouw.

gebouw, constructietechniek

De constructie bestaat uit een combinatie van betonskeletten en constructieve wanden.

448 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur (indeling)

Begane grond:
De entree bevindt zich in een verbindingsdeel met garderobe, tussen het hoofdgebouw en het
gymgebouw in, en sluit met een haakse hoek aan op de hal in het hoofdgebouw. Aan de oostkant van de
hal met balie-buffet, leidt de begeleidende gang langs de conciërgeruimte en de toiletblokken naar vier
klaslokalen Deze gang omvat aan de noordzijde twee uitbouwen als werknissen. Na het laatste lokaal
met zijlokaaltje dat als handenarbeidruimte dient, begint het vierde bouwdeel, één van de twee naar
voren (naar het noorden) geschoven vleugels. Deze parterrevleugel huisvestte aanvankelijk de
conciërgewoning met daarachter een transformatorruimte en een 'bromfietsstalling'. Deze vleugel is
verbouwd tot administratieruimte.
Het centrale trappenhuis bevindt zich aan de westkant van de hal met daarachter de kamer van de
conrector en de toiletten. Aan de westelijke gang liggen zes leslokalen, eveneens met buitenterrassen.
Aan deze gang zijn drie uitbouwen als werknissen. De oostelijke, naar voren geschoven vleugel, het vijfde
bouwdeel, bevatte ook lokalen, maar is inmiddels vervangen door nieuwbouw met eveneens lokalen..
Hart van de school is de aula aan de zuidkant van de hal, bedoeld voor overblijven, muziekonderwijs,
toneelvoorstellingen en bijeenkomsten. De aula springt het meest in het oog vanwege het bijzondere
licht dat door de rastervormige gevels binnenvalt. Opvallend zijn ook de grote paddestoelkolommen in
de aula die donker afsteken tegen het scherpe licht in de aula, dat door de weerkaatsing van het
omringende water versterkt wordt. Met de door treden gevormde verlaging van de hal naar de aula en
door het gebruik van schuifwanden is een toneelpodium te creëren.
Het gymnastiekgebouw tegenover de aula, bevat in het midden kleedruimten met douches geflankeerd
door de twee gymzalen. Daartussen bevindt zich op de bovenverdieping de recent gebouwde
mediatheek.
Eerste verdieping:
De eerste verdieping van het hoofdgebouw is qua indeling vrijwel identiek aan de begane grond. De
eerste twee lokalen aan de oostzijde waren oorspronkelijk de aardrijkskundelokalen. Aan de oostkant
van de hal waren een bibliotheek en een godsdienstlokaal, die door glazen schotten ban de hal worden
geschieden. Daarnaast bevindt zich de administratie en aansluitend, aan de kopse kant van de
aulavleugel, is een lerarenkamer. Aan de westkant in deze vleugel liggen drie ruimtes, twee voor de
schoolarts en bij de hal, ook achter glazen schotten een grote kamer voor de rector.
Overige verdiepingen:
De tweede verdieping is aan de oostzijde gelijk aan de lagere bouwlagen waarbij het lokaal boven het
aardrijkskundelokaal voor handwerken bedoeld is. De westkant heeft vijf lokalen. Het lokaal naast de hal
is een dubbel lokaal voor natuur- en scheikunde. Boven de bibliotheek en de godsdienstruimte bevindt
zich een biologielokaal terwijl boven de lerarenkamer nog een natuur- en een scheikundelokaal met
bijbehorende kabinetten en een kamer voor de amanuensis gelegen zijn.
Alleen het volume boven de hal heeft een derde en vierde verdieping. De derde verdieping bevat een
tekenlokaal, een dakterras en een trap naar de sterrenwacht op de vierde verdieping.
De kelderverdieping is bestemd voor ketelhuis en fietsenstalling.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 449

interieur, techniek en materialen

Het interieur is nog vrijwel geheel in zijn oorspronkelijke staat. De kolommen en de balken van
gewapend beton zijn zowel in het interieur als in het exterieur in het zicht gelaten en hebben ook een
compositorische functie..
De afscheidingen tussen de gang en enkele bijzondere lokalen zijn van glas waardoor er een transparante
werkomgeving gecreëerd is. De ingangen van enkele lokalen hebben door aanwezige kasten brede
dagkanten en werken als poorten. Bij de inrichting van de lokalen die ook nog voor het overgrote deel in
de originele staat verkeren, is ook veel hout gebruikt.

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De school is gelegen aan de zuidrand van de wijk Buitenveldert aan de De Cuserstraat (een woonstraat)
aan de noordzijde. De school ligt te midden van een brede, van oost naar west lopende groen- en
parkstrook bij de Kalfjeslaan en het Kleine Loopveld.
De situering van de school is bijzonder, omdat zij aan deze stadsgrens ligt en aan de oostkant aan de
Buitenveldertselaan grenst, die als een van de belangrijkste doorgaande routes naar Amstelveen geldt.
De school ligt niet in een rijksbeschermd stads/dorpsgezicht.

Archeologische relevantie

De school ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De betonconstructie is afgewerkt met rode Groninger baksteen en stalen puien met een ruitindeling van
75 x 75 cm. Verder kenmerkt de afwerking zich door onbehandelde betonconstructies, wit geschuurde
wanden, met grestegels belegde traphallen, onbehandeld plaatswerk en veel blank hout. Ook is veel
gebruik gemaakt van glazen bouwstenen in de buitenwanden.

Interieur/afwerking

Wit geschuurde vulwanden, vloertegels en akoestische platen tegen plafond.
Kolommen in aula.
In het interieur is veel blank hout en glas verwerkt. Op allerlei plekken werd vast meubilair ontworpen:
inbouwkasten in de kamer van de rector en losstaande kasten als ruimteafscheidingen bij de garderobe.
Ingangen van lokalen kregen poortachtige entrees door de daar geplaatste kasten. Er werd met heel
weinig kleur gewerkt omdat het schoolleven al kleurrijk genoeg zou zijn.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1

Compositie op van bakstenen muurtjes, banken en tafels met abstracte afbeeldingen in reliëf (de zgn.
“kletsmuurtjes’).

Materiaal/techniek

Baksteen, beton. In plaats van voor een traditioneel bronzen beeld koos Karsten voor een
bestratingpatroon van het voorplein in verschillende materialen, een vlaggenstok en muurtjes van
uiteenlopend formaat die de bezoekers van het plein als het waren moeten dirigeren. De muurtjes
konden tevens dienst doen als ‘kletsmuurtjes’ als ongedwongen zit- en kletsgelegenheid. Karsten wilde
hiermee een ruimtelijk beeld ontwerpen dat het functioneel gebruik en de optische beleving in zich
tracht te verenigen.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op linker voorplein school

Kunstenaar

Karsten, Ch.F.J.

Datering

1963

450 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Groen erfgoed:
aanleg/beplanting

Geschiedenis

C. van Empelen ontwierp de tuin die, met name aan de waterkant, nog nauwelijks is gewijzigd. Door de
opzet hiervan en door gebruik te maken van hagen loodrecht op het gebouw creëerde de tuinarchitect
als het ware een aantal studieplekken in de open lucht.

Voor het ontwerp van deze school ontving Duintjer in 1959 de opdracht. In 1963 werd de school voltooid
en in gebruik genomen.
Bij de bouw van de school was ook een kunstbudget beschikbaar dankzij de 1% regeling van het rijk. Op
aanwijzing van Duintjer kreeg Charles Karsten de opdracht. In plaats van een traditioneel bronzen beeld
ontwierp Karsten een bestratingspatroon van het voorplein in verschillende materialen , een vlaggenstok
en muurtjes van uiteenlopend formaat. De architect en de Rijksadviescommissie keurden het ontwerp
goed. Het schoolbestuur was aanvankelijk teleurgesteld en besloot de leerlingen naar hun mening te
vragen. Toen deze ook in meerderheid hun instemming betuigden ging ook het schoolbestuur akkoord.
Het resultaat bleek baanbrekend, gezien het grote aantal pleinmeubelen dat sindsdien is gebouwd.

Relevante wijzigingen

Het totale gebouw werd pas in 1976 voltooid met de bouw van de westvleugel. Dit bouwdeel is als
laatste bouwdeel gerealiseerd en komt in de eerste plattegronden van Duintjer niet voor.
In 2006 ontwierp Thomas Rau een uitbreiding van de school met twee vleugels aan de beide uiteinden
van de voorzijde. Daarbij verdween de oorspronkelijke bouwvolumes op die plaatsen, inclusief de
conciërgewoning aan de oostzijde. Ook werd op de eerste verdieping in de ruimte tussen de beide
gymzalen een mediatheek gebouwd.
Om veiligheidsredenen is de toegang tot de beide voorpleinen en het gebouw nu afgesloten met een
hekwerk.

Bezocht

G.W. Eshuis (9 oktober 2012)

Overige

Het gebouw is ontworpen voor een lyceum met ruim 800 leerlingen. De opzet van de school is beïnvloed
door een bijzondere vorm van onderwijs dat verwant is aan het Daltonsysteem. Daarbij krijgen de
leerlingen op een individuele wijze de leerstof aangeboden. Om die reden zijn onder meer aan de
voorzijde erkers aangebracht die als werknissen ontworpen zijn.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 451

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Chr. Lyceum “Buitenveldert” te Amsterdam, In: Bouw; 20 (1965) nr. 40, p. 1456-1461

Nr. 2

M. van Bijleveld, T. Claassen,, m.m.v. C. Curré, M.F. Duintjer 1908-1983: strak, helder, open – architectuur
als drager van een nieuwe samenleving, Rotterdam, 2007

Nr. 3

Het christelijk lyceum “Buitenveldert” te Amsterdam, In: Bouwkundig Weekblad, 83 (1965) p. 2-6

Nr.4

P.K.A. Pennink, Marius Duintjer, architect, Amsterdam, 1986

Nr. 5

R. de Graaf, G. v.d. Lagemaat, Charles Karsten 1904-1979; architect van beelden, In; Wonen-TA/BK (1984)
nr. 4, p. 14-15)

Nr. 6

School voorbeelden: inventarisatie en selectie van schoolgebouwen buiten de Singelgracht in
Amsterdam 1850-1965, Amsterdam, 2004

Nr. 7

Website Nederlands Architectuur Instituut, (zoeken,nai.nl/CIS/persoon/2466)

Nr.8

D. van Hoff, J v.d. Werf, G. Goethals, Langs moderne architectuur (1945-heden), architectuurroutes in
Nederland en België, Utrecht/Antwerpen, 1997

Al gebruikte bronnen

1 t/m 5 en 7 en 8

Interviews bewoners, gebruikers

Dhr. H.J.M. Ligthart, rector

452 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Apeldoorn
Kweekschool voor
kleuteronderwijzeressen

Register
Provincie

Gelderland

Gemeente

Apeldoorn

Plaats

Apeldoorn

Straat/huisnummer

Henri Dunantlaan 6

Postcode

7312 BE

Kadastrale aanduiding

HOOG SOEREN R 2924

Aanduiding of korte omschrijving

Kweekschool met tuin

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 453

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarden: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De kweekschool is een bijzondere uitdrukking van de demografische ontwikkelingen na de Tweede
Wereldoorlog. De bouw van de kweekschool is een indirect gevolg van de naoorlogse geboortegolf. Net
als elders in het land werd in Apeldoorn een groot aantal nieuwe schoolgebouwen gerealiseerd voor de
verschillende onderwijsvormen.
De kweekschool is een bijzondere uitdrukking van de naoorlogse ontwikkelingen op het gebied van het
onderwijs. In 1958 werd de algemeen bijzondere opleiding voor kleuteronderwijzeressen opgericht. Naar
aanleiding hiervan is de kweekschool opgericht.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

De kweekschool is gesitueerd in een van de naoorlogse stadsuitbreidingen van Apeldoorn. Apeldoorn
kende na de Tweede Wereldoorlog een groeiende vraag naar woningen als gevolg van de geboortegolf
en van de toenemende werkgelegenheid (onder meer doordat Apeldoorn een verzamellocatie van
overheidsinstellingen werd). Het noordelijke deel van Driehuizen, waar de kweekschool is gelegen, is een
voorbeeld van de invulling van lege, binnenstedelijke gebieden om het groene buitengebied te sparen
van bebouwing. Net als de nieuwbouwwijken uit die tijd werd het ruim opgezet, met veel openbaar
groen.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het schoolgebouw is een uitdrukking van de toen heersende opvattingen over het onderwijs aan een
kweekschool. Klaslokalen werden gecombineerd met een algemene ruimte, grote hal en fietsenkelder.

II Architectuur- en kunsthistorische waarden: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De kweekschool is een voorbeeld van het poëtisch functionalisme. Deze stijl is te herkennen in de
en/of bouwtechniek;
functionalistische opzet met platte daken, zichtbare betonconstructie, stalen ramen en deuren, ruime
opzet met veel daglichttoetreding (conform het adagium “licht, lucht en ruimte”), gecombineerd met
decoratieve details als de gebogen luifels, ronde vensters, steunberen en gevels van glasblokken. De
symmetrische opzet van de gebouwdelen rond een cour d’honneur met een entreepaviljoen als
corps-de-logis komt voort uit de klassieke paleisbouw. Typerend voor het poëtisch functionalisme is ook
het brede dakoverstek.
De tuinaanleg is kenmerkend voor naoorlogse buitenruimtes bij instellingen als de kweekschool. De
ruimte is eenvoudig ingericht en heeft, met name aan de voorzijde, een open karakter.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De kweekschool is een van de laatste ontwerpen van de Apeldoornse architect Gerardus Wilhelmus van
den Beld (1883-1960).
De school is een voorbeeld van een vroeg werk uit het oeuvre van Caspar Melchior Balthasar van den
Beld (1918-1992), zoon van de Apeldoornse architect G.W. van den Beld. Na het overlijden van zijn vader
voltooide hij het schoolgebouw.
De sgraffito is een voorbeeld van het oeuvre van de Apeldoornse kunstenares Gaby (Gabrielle)
Bovelander (Den Haag 1931).

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De kweekschool heeft een evenwichtige opzet, een markante hoofdvorm, een zorgvuldig en bijzonder
materiaal- en kleurgebruik en opvallende detaillering. De speelse details als de gebogen luifels, ronde
vensters, steunberen en gevels van glasblokken onderscheiden het ontwerp van andere poëtischfunctionalistische gebouwen.

wegens het bijzondere
De sgraffito van Gaby Bovelander is een voorbeeld van de naoorlogse toepassing van beeldende kunst in
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of de architectuur. Het onderwerp van de sgraffito, onderwijzeressen en kleuters, sluit nauw aan bij de
monumentale kunst;
oorspronkelijke functie van het gebouw.

454 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Aan het exterieur is te zien welke functie erachter ligt: grote glaspuien ter hoogte van de klaslokalen, hal
en toneelzaal. De ronde vensters verbijzonderen de zijentrees. Achter de glasblokken ligt de gang. Deze
indeling is nog steeds aanwezig. Ook historische afwerklagen als schoonmetselwerk wanden zijn
aanwezig, evenals radiatoren, trappen, tochtpuien, etc.

III Situationele en ensemblewaarden
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De kweekschool maakt deel uit van een strook met naoorlogse schoolgebouwen tussen de Asselsestraat
en de John F. Kennedylaan. Aan de Henri Dunantlaan staan ook flatgebouwen uit hetzelfde tijdvak: het
derde kwart van de 20ste eeuw.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De kweekschool is beeldbepalend door zijn prominente ligging aan de Henri Dunantlaan en op de hoek
van het object voor het aanzien van zijn met de Asselsestraat.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
a. bijzondere betekenis van het complex Kenmerkend voor de naoorlogse stedenbouwkundige uitgangspunten is de situering van de vrijstaande
wegens de hoogwaardige kwaliteit van school op een ruime kavel met veel groen en grenzend aan het openbare Sprengenpark.
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het gebouw is nagenoeg volledig gaaf bewaard gebleven. De indeling, bestaande uit een centrale hal en
of herkenbaarheid van ex- en/of
aan weerszijden lange gangen met aan één zijde de voormalige leslokalen, is grotendeels nog aanwezig.
interieur;
Het feit dat op enkele plaatsen kleinere vertrekken zijn gecreëerd ten behoeve van de nieuwe functie,
doet slechts weinig afbreuk aan het karakter van de plattegrond.
De tuinaanleg rond de school verkeert voor een deel nog in de oorspronkelijke staat.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het gebouw is nagenoeg volledig gaaf bewaard gebleven.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De oorspronkelijke functie is nog zeer goed herkenbaar.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

De historische, functionele en ruimtelijke relatie tussen het schoolgebouw en de tuinaanleg bestaat nog
steeds.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De kweekschool maakt nog steeds deel uit van een strook met naoorlogse schoolgebouwen tussen de
Asselsestraat en de John F. Kennedylaan. Aan de Henri Dunantlaan staan ook nog steeds flatgebouwen
uit hetzelfde tijdvak: het derde kwart van de 20ste eeuw. Het Sprengenpark is er ook nog.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 455

V Zeldzaamheid
uitzonderlijk belang van het object/
Het schoolgebouw in combinatie met de tuin is zeldzaam door hun uitzonderlijke gaafheid.
complex wegens relatieve zeldzaamheid
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Overige

Van den Beld was één van de meest gerenommeerde architecten uit Apeldoorn en heeft in belangrijke
mate bijgedragen aan het uiterlijk van de stad. Binnen zijn oeuvre onderscheidt het gebouw zich door
verschillende speelse elementen.
De sgrafitto van Gaby Bovenlander werd mogelijk gemaakt door de zogenaamde percentageregeling van
de rijksoverheid uit 1955, waarbij 1% van de bouwkosten kon worden besteed aan beeldende kunst. Men
hechtte grote waarde aan de verheffende en motiverende werking van beeldende kunst.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Cultuur, gezondheid, wetenschap

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Kweekschool
Tuin

Huidige functie (met jaartal)

Kinderdagverblijf, bso, kantoor, yogaruimte (2012)

Stijl/stroming

Poëtisch functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1959 (ontwerp); 1961-63 (bouw)

Architect(en)/ontwerper(s)

Gerardus Wilhelmus van den Beld (Doornspijk 1883- Apeldoorn? 1960)
Caspar Melchior Balthasar van den Beld (Apeldoorn 1918-1992)

Interieur

U-vormig grondplan rond een gazon. Centrale hal met aan weerszijden een lange gang die doorloopt in
de zijvleugels. De gang ligt aan de voorzijde, aan het gazon. Schoollokalen en overige ruimtes zijn aan de
achterzijde van deze gang gesitueerd. Het centrale gedeelte is onderkelderd. Aan het eind van de rechter
zijvleugel bevindt zich een onderkelderde toneelzaal.

Stedenbouwkundige ligging,

De kweekschool is gesitueerd in de wijk Driehuizen, in een van de naoorlogse uitbreidingen van
Apeldoorn. Het pand ligt tussen de Henri Dunantlaan, Asselsestraat en het Sprengenpark. De
kweekschool maakt deel van een strook met naoorlogse schoolgebouwen tussen de Asselsestraat en de
John F. Kennedylaan. Aan de Henri Dunantlaan staan school- en flatgebouwen uit hetzelfde tijdvak: het
derde kwart van de 20ste eeuw. De Asselsestraat kent daarentegen een vooroorlogse bebouwing.
Het vrijstaande pand wordt omgeven door een tuin.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

Het perceel betreft geen AMK-terrein.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)
456 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Betonconstructie.
Gevels van crèmekleurige verblendsteen, glasblokken en gele en rode baksteen.
Steunberen van crèmekleurige verblendsteen. Aangemetselde plantenbakken.
Stalen kozijnen, ramen en deuren. Lekdorpels van kunststeen of bruingeglazuurde steen.
Kelderkoekoeken van hardsteen met ijzeren roosters. Oculi.
Platdak met betonnen overstek.
Schoorsteen van rode baksteen.
Een uitgebreidere beschrijving is opgenomen in de redengevende omschrijving van de gemeente
Apeldoorn uit 2007.

Interieur/afwerking

Linoleum in de gangen. Tegelvloeren in de sanitaire ruimtes.
Lage vensterbanken van hooggepolijst arduin. Vensterbanken van tegels.
Wanden van schoonmetselwerk van gele en rode nageruwde strengperssteen.
De houten vensters tussen de gang en lokalen zijn uitgevoerd als vitrines. Houten kozijnen en
binnendeuren.
Stalen tochtpuien. Verwarmingsradiatoren.
Trappen van leisteen en arduin met stalen balustrades.
Twee stenen in de entree ter herinnering aan de eerste steenlegging.
Toneelzaal met convectorputten, schoonmetselwerk van gele baksteen, houten afwerking tegen de
wanden en het plafond en verlichtingsarmaturen in de plafond.
Een uitgebreidere beschrijving is opgenomen in de redengevende omschrijving van de gemeente
Apeldoorn uit 2007.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Sgraffito door Gaby Bovelander

nr. 1
Materiaal/techniek

Sgraffito in chromatische kleurstelling

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Oostelijke buitengevel van de toneelzaal (straatzijde)

Kunstenaar

Gaby (Gabrielle) Bovelander (Den Haag 1931)

Voorstelling

Onderwijzeressen en kleuters

Datering

1964

Groen erfgoed: aanleg/beplanting

Aan de voorzijde bevindt zich een ruim gazon met een perk en een omzoming door borders met
heesters. Aan de overige zijden is een vergelijkbare aanleg gerealiseerd. Rechts zijn enkele bomen in de
borders opgenomen. Aan de achterzijde gaat de tuin over in de bosschages van het Sprengenpark.

Geschiedenis

Voormalige kweekschool voor kleuterleidsters.
Het pand heeft daarna een kantoorfunctie gehad.
Op 17 september 1963 legde K. Vondeling de eerste steen.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 457

Relevante wijzigingen

De toneelzaal had wellicht oorspronkelijk een andere functie, maar fungeert al heel lang als toneelzaal.
Op enkele plaatsen zijn kleinere vertrekken gecreëerd ten behoeve van de nieuwe functie. De sanitaire
ruimtes zijn vernieuwd. Op het oude enkelglas is een veiligheidsfolie aangebracht. De toneelzaal is
voorzien van veiligheidsglas. De fietsenkelder is opgedeeld in verschillende ruimtes. Het gazon aan de
voorzijde is voorzien van speeltoestellen en speelmogelijkheden voor de kinderen. Aan de rechter zijde is
een parkeerplaats aangelegd.

Bezocht

Jojanneke Clarijs, 08-10-2012: exterieur en interieur.

Overige

Het pand is aangewezen als gemeentelijk monument.
Oorspronkelijk adres: Staringlaan 70.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Redengevende omschrijving door de gemeente Apeldoorn uit 2007.

Nr. 2

Bestektekeningen in gemeentearchief Apeldoorn (CODA): 1961/701, 1967/977.

Nr. 3

Schaaf, N. van der, Gaby Bovelander. Veertig jaar kunst, Apeldoorn 1978.

Nr. 4

Kemperink, R.M. (eindred.), Geschiedenis van Apeldoorn, Zutphen 1993, p. 273.

Nr. 5

Wijnberg, L., Gaby Bovelander: tussen alles en niets, Apeldoorn 2001.

Nr. 6

Es, E. van, Apeldoorn. Naoorlogse architectuur, Apeldoorn 2004, p. 148-149.

Nr. 7

Gemeente Apeldoorn, Een blik op naoorlogs Apeldoorn 1945-1970, Apeldoorn 2011.

Nr. 8

www.helpwandkunstopsporen.nl

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1, 7, 8

458 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Arnhem
Academie voor Beeldende
Kunst en Kunstnijverheid
(nu ArtEZ) met sculptuur

Register
Provincie

Gelderland

Gemeente

Arnhem

Plaats

Arnhem

Straat/huisnummer

Onderlangs 9

Postcode

6812 CE

Kadastrale aanduiding

ARNHEM P 5179

Aanduiding of korte omschrijving

Kunstacademie met sculptuur

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 459

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarden: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het schoolgebouw is een uitdrukking van de ontwikkelingen in het hoger onderwijs; meer specifiek als
voorbeeld van een kunstacademie.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

De vliesgevel is speciaal door Rietveld voor de Academie (en die van Amsterdam) ontworpen. Destijds
was het een ongekende en gedurfde constructie. Het principe van een vliesgevel was in de jaren 1950 niet
nieuw. Wel zeer vernieuwend was het feit dat de vliesgevel losstaat van de betonnen draagstructuur en
dat de vliesgevel over de volle hoogte transparant is en geen gesloten borstweringen heeft. Kenmerkend
zijn de vlakke detaillering met dunne glaslatten. De gevel is zo één ononderbroken glasvlak.

Het gebouw weerspiegelt Rietvelds opvattingen over het onderwijs aan de kunstacademie. Naast de
beoefening van de meer traditionele vakkennis, zouden de studenten zich ook moeten richten op de
massaproductiewijzen van de eigen tijd. (Dit naar aanleiding van het te lage esthetische peil van de
meeste gebruiksvoorwerpen en de stijlloosheid van de meeste meubelen volgens Rietveld). Industriële
vormgeving zou een integraal onderdeel van iedere vakles moeten zijn.

wegens bijzondere herinneringswaarde.

II Architectuur- en kunsthistorische waarden: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het schoolgebouw is een goed voorbeeld van het naoorlogse functionalisme. Het is één van de laatste
en/of bouwtechniek;
voorbeelden van deze stijl. Het schoolgebouw is ontworpen vanuit het gebruik en het materiaalgebruik
is tot een minimum beperkt. De detaillering is sober, minimaal en doelmatig, zoals bijvoorbeeld bij de
glasprofielen.
De sculptuur van Volten is van kunsthistorische waarde als goed voorbeeld van een naoorlogse
constructivistische sculptuur.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het schoolgebouw is een belangrijk ontwerp binnen het oeuvre van de architect/meubelontwerper/
docent Gerrit Th. Rietveld (1888-1964).
Het schoolgebouw is samen met het pand voor IvKNO het grootste gebouw binnen zijn oeuvre en een
van zijn laatste ontwerpen. Zijn architectonische opvattingen komen er optimaal tot uitdrukking.
Rietveld zelf rekende het pand tot zijn belangrijkste projecten.
Als voorbeeld van een renovatie binnen het oeuvre van architect Hubert-Jan Henket (geb. 1940).
De sculptuur is van belang als voorbeeld van het oeuvre van André Theo Aart Volten (Andijk 1925 –
Amsterdam 2002), een van de belangrijkste Nederlandse beeldhouwers van de generatie na 1945.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
Kenmerkend voor Rietveld is dat hij zelf de detaillering ontwierp, bijvoorbeeld de betonconstructie, de
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of glasprofielen (niet meer aanwezig) en de frames van stalen profielen voor de binnenwanden.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Rietveld streefde in zijn ontwerpen naar een eenheid tussen buiten en binnen. Dankzij de glasgevel is
deze relatie zeer sterk.
Rietveld heeft behalve het exterieur, ook het interieur ontworpen: de indeling, de vloer-, wand- en
plafondafwerkingen en de trappen. Maar ook ingebouwde meubelen zijn van zijn hand, zoals
wandkasten en wandvitrines. De indeling van het gebouw is in hoge mate flexibel, doordat de gevel los
staat van de constructie en doordat de binnenwanden vrij invulbaar zijn.

460 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

III Situationele en ensemblewaarden
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De sculptuur van Volten heeft een ‘constructieve’ relatie met het gebouw.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het schoolgebouw is zeer beeldbepalend gelegen langs een drukke weg. Ook door het grote volume en
van het object voor het aanzien van zijn de situering aan een gazon is het pand zeer beeldbepalend.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
Beeldhouwer André Volten hield zich intensief bezig met de rol van de beeldende kunst in de openbare
ruimte. Zijn sculptuur bij de kunstacademie is hier een voorbeeld van.
a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

Het gebouw heeft een paviljoenachtig karaker. De begane grond ligt circa één meter boven het maaiveld
met eronder een terugliggend souterrain, waardoor het gebouw los komt van de grond. In de
architectuur is een relatie gelegd met de omgeving. De situering en de hoogteverschillen van de volumes
en de transparantie van het gebouw spelen in op de vorm van het terrein, op de achtergrond van een
hoge, steile, begroeide stuwwal en op de ligging aan de oever van de Rijn met aan de overzijde de
schaars bebouwde Betuwevlakte. Dankzij de transparantie van het gebouw is ook aan de binnenzijde de
omgeving en het landschap te ervaren.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De verplaatsbare binnenwanden met vitrines en kasten zijn nog aanwezig, evenals verschuifbare
of herkenbaarheid van ex- en/of
krijtborden, tussendeuren, centraal aangestuurde klokken, tegelwanden in het sanitair en het
interieur;
verzinkbare podium in de kantine. De radiatoren, gesitueerd tussen de betonnen draagconstructie, zijn
nog altijd op die plek aanwezig.
De structuur van een centrale gang met aan weerszijden lokalen is op hoofdlijnen behouden. Latere
wijzigingen aan het interieur, zoals het verplaatsen van binnenmuren, hebben het karakter niet wezenlijk
aangetast. Latere toevoegingen zoals de uitbreidingen van de werkplaatsen en de verdieping zijn in stijl
gedaan. Het oorspronkelijke kleurschema is verloren gegaan en gedeeltelijk gereconstrueerd.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het vervangen van het glas en Rietvelds profielen van de vliesgevel is een aantasting van de
oorspronkelijke materialisering, constructie en detaillering. Echter het uiterlijk en de uitstraling van het
pand zijn voldoende behouden.
De sculptuur van Volten is gaaf. Meer recent is ze gerestaureerd.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het gebouw heeft nog steeds de oorspronkelijke functie van kunstacademie en is als zodanig zeer goed
herkenbaar.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

De ruimtelijke relatie tussen het schoolgebouw en de sculptuur is nog altijd aanwezig.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De situering tegen de achtergrond van de begroeide stuwwal en aan de oever van de Rijn is nog altijd van
toepassing.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 461

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Dor de vernieuwende wijze waarop de vliesgevel is uitgevoerd.

uitzonderlijk belang van het object/
Het schoolgebouw is uniek binnen het oeuvre van Rietveld en binnen de naoorlogse functionalistische
complex wegens relatieve zeldzaamheid architectuur.
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

In 1963 werd in de pers met verontwaardiging gereageerd op de bouw van het PGEM-kantoor naast het
Academiegebouw. Hieruit blijkt indirect de waardering voor het gebouw van Rietveld.

Overige

Henket is werkzaam in het hele land en is naast zijn architectenbureau Bierman Henket architecten ook
(internationaal) actief in het architectuuronderwijs en als jurylid.
Het oeuvre van Volten kenmerkt zich door non-figuratieve, constructivistische sculpturen. Volten was in
1954 medeoprichter van de kunstenaarsgroep Liga Nieuw Beelden. In 1996 kreeg Volten voor zijn werk
de belangrijke Oeuvreprijs van het Fonds voor Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Cultuur, gezondheid, wetenschap

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Kunstacademie
Sculptuur

Huidige functie (met jaartal)

Kunstacademie, Sculptuur (2012)

Naam object

Academie voor Beeldende Kunst en Kunstnijverheid (nu ArtEZ)

Stijl/stroming

functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1957-1959 (ontwerp); 1961-63 (bouw); 1963 (officiële opening); 1996-97 (renovatie)

Architect(en)/ontwerper(s)

Bureau Rietveld, Van Dillen en Van Tricht, namelijk:
Gerrit Th. Rietveld (Utrecht 1888- Utrecht 1964)
Joan van Dillen (Den Bosch 1930- Utrecht 1966)

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Het bestuur van de Academie voor Beeldende Kunst en Kunstnijverheid in Arnhem

462 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Het schoolgebouw ligt niet in een rijksbeschermd stads/dorpsgezicht.
Het schoolgebouw is evenwijdig gesitueerd aan de oever van de Rijn en tegen de achtergrond van een
hoge, steile, begroeide stuwwal. Voor het pand is een gazon aangelegd met enkele bomen en een
sculptuur van Andre Volten. Het schoolgebouw wordt van de Rijn gescheiden door de weg en
woonboten. Aan de overzijde van het water ligt de grotendeels onbebouwde Betuwevlakte.
Het gebouw heeft een paviljoenachtig karaker. De begane grond ligt circa één meter boven het maaiveld
met eronder een terugliggend souterrain, waardoor het gebouw los komt van de grond. De situering en
hoogteverschillen van de volumes en de transparantie van het gebouw spelen in op de vorm van het
terrein, de ligging aan de oever en tegen de stuwwal.
Echter in 1963 werd deze groene achtergrond geweld aangedaan door de bouw op 18 m afstand van een
kantoor van de Provinciale Gelderse Electriciteits Maatschappij (PGEM). In 1993 zijn dit en een
aangrenzend, hoger gelegen, ouder gebouw van de PGEM door de Academie betrokken en met het
Rietveldgebouw verbonden door een glazen loopbrug.

Archeologische relevantie
ondergrond

Het schoolgebouw ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)
Gebouw, constructietechniek

Kenmerkend voor het functionalise zijn de rechthoekige volumes en de horizontaliteit.
Gestandaardiseerde prefab-onderdelen en industriële materialen zijn toegepast. Rietveld heeft het
materiaalgebruik tot een minimum beperkt. Rietveld zag het exterieur als een gaaf ritmisch betonskelet,
niet verder bekleed dan voor goed onderhoud en aangenaam gebruik wenselijk is.

Toegepaste materialen

Materialen als staal, glas en beton zijn kenmerkend voor het (naoorlogse) functionalisme. De
betonconstructie is zichtbaar in het interieur.

gebouw, constructietechniek

Betonnen skelet met kolommen en balken. Vloer van gewapend beton. Vernieuwde vliesgevel van glazen
panelen in stalen profielen met horizontale schuiframen. Gesloten kopgevels in wit geschilderde
baksteen. Blauw geglazuurde baksteen bij de hoofdingang. Grijs-beige schoorsteen. Platte daken van
gewapend beton.
De werkplaatsen zijn uitgevoerd als staalconstructie met sheddaken.
Het hele gebouw (in alle drie dimensies) is gebaseerd op een stramien van 2,1 m (ook verdubbeld of
gehalveerd toegepast).
Kenmerkend voor de ontwerpen van Rietveld is de toepassing van een maatvoering. Het hele gebouw (in
alle drie dimensies) is gebaseerd op een stramien van 2,1 m (ook verdubbeld of gehalveerd toegepast).
Bijvoorbeeld in de vierkante ramen van de vliesgevel, vensterstroken, keldervensters, werkplaatsen,
interne kolommenstructuur en de balken. Rietveld paste dit niet dogmatisch toe: uit praktische
overwegingen liet hij kleine afwijkingen toe op onopvallende plaatsen. Een stramien geeft volgens
Rietveld verantwoorde en rustige verhoudingen met mathematische zuiverheid en orde. En meer
praktisch: het maakt het gebruik van fabrieksmatig vervaardigde bouwelementen mogelijk.
Rietveld ontwierp veel zelf, zoals de glasprofielen en de stalen profielen voor de binnenmuren. Zijn
ontwerpen moesten op industrieel-mechanische wijze te vervaardigen zijn.
Rietveld heeft het materiaalgebruik tot een minimum beperkt. De detaillering is sober, minimaal en
doelmatig, zoals bijvoorbeeld bij de glasprofielen.
Rietveld heeft altijd veel glas toegepast om een ruimtelijk effect te creëren en om binnenruimtes over te
laten lopen in de buitenruimte. De vliesgevel is hiervan een voorbeeld bij uitstek. Transparantie diende
ook om een overzicht door het gebouw mogelijk te maken.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 463

Rietveld wilde mensen bewust, actief de ruimte laten gebruiken, bv door verschuifbare wanden en
meervoudig gebruik van de ruimte. In het schoolgebouw is dit gebeurd door de verplaatsbare en vrij
invulbare binnenmuren. Maar ook de brede gangen zijn voor meerdere doeleinden bruikbaar.
Rietveld gaf de ruimtes vorm door kleurvlakken op muren, plafond en vloer. Voor de Academie koos hij
rustige kleuren, overwegend grijs: de mensen en de kunstwerken zouden kleur geven aan het gebouw en
zo beter uitkomen. Hij gebruikte grijs ook om de architectuur te nuanceren; en kleuren voor optische
effecten of elementen op de laten vallen. In dit geval rood, geel, blauw, oranje, groen, roze.
Interieur/afwerking

Het motto licht, lucht en ruimte is ook hier van toepassing. De ruimte is te vinden in de brede gangen en
trappen. De indeling is praktisch en aan het gebruik aan te passen door de verplaatsbare binnenwanden.
Dankzij de glasgevel hebben alle ruimtes een relatie met buiten en kan het daglicht naar binnen stromen.
Er is zicht van buiten naar binnen en overhoekse doorzichten door de transparante verticale hoeken van
de gevels. Intern is het gebouw ook zeer transparant, bv door de lichtstroken en open vitrines in de
binnenwanden. Volgens Rietveld was goed zicht en overzicht erg belangrijk bij “de beoefening van het
visuele” en verschillende afdelingen kunnen door zichtbaarheid stimulerend voor elkaar zijn (Rietveld in
1955, Henket 1997 p.41).

Linoleum- en betonvloeren. Wanden van schoon metselwerk. Verplaatsbare tussenwanden met stalen
kokerprofielen, waarin spaanplaatpanelen en ruiten (tussen de klaslokalen) of kast- of vitrine-elementen
en ruiten (tussen de gang en klaslokalen). Trappen van gewapend beton met een metalen leuning.
Verlaagd plafond van wegneembare platen.
Rietveld gaf de ruimtes vorm door kleurvlakken op muren, plafond en vloer. Voor de Academie koos hij
rustige kleuren, overwegend grijs: de mensen en de kunstwerken zouden kleur geven aan het gebouw en
zo beter uitkomen. Hij gebruikte wel kleuren voor optische effecten of om elementen op te laten vallen.
In dit geval rood, geel, blauw, oranje, groen, roze. Helaas is het kleurschema verloren gegaan.

Vrijstaand kunstwerk dat ook onder de
bescherming valt

Zonder titel

Materiaal/techniek

Geschilderd verzonken staal

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op het gazon aan de voorzijde van het gebouw, nabij de hoofdingang

Kunstenaar

André Theo Aart Volten (Andijk 1925 – Amsterdam 2002), beeldhouwer

Datering

Circa 1963

Geschiedenis

De Academie voor Beeldende Kunst en Kunstnijverheid was in 1926 opgericht onder de naam Academie
Kunstbeoefening in Arnhem. In 1988 is deze gefuseerd met de Toneelschool uit 1956, het
Conservatorium, de Academie van Bouwkunst uit 1949 en de Dansacademie uit de jaren 1930, alle uit
Arnhem, onder de naam Hogeschool voor de Kunsten Arnhem (HKA). In 2002 is de HKA gefuseerd met
de Academie voor Kunst en Industrie uit Enschede uit 1949 en de Hogeschool voor de Kunsten
Constantijn Huygens uit Kampen/Zwolle en voert sindsdien de naam ArtEZ.
Het gebouw van de Academie is ontworpen als een variatie op het pand van het Instituut voor
Kunstnijverheidsonderwijs (IvKNO) in Amsterdam. Dit gebouw werd door Rietveld ontworpen in de
periode 1951-59, maar is pas in 1967 opgeleverd.
Rietveld hoorde in de jaren 1920 bij de groep vernieuwende architecten en speelde daar een belangrijke
rol: eerste bij De Stijl en daarna het functionalisme. In de jaren vijftig kreeg zijn werk een herwaardering.

464 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Het was Rietvelds bedoeling beide gebouwen tegelijk te realiseren om voordeel te halen uit de grotere
hoeveelheid raam- en prefab betonelementen. Beide schoolgebouwen hebben hetzelfde
materiaalgebruik, constructie, stramien van 2,1 m en flexibele indeling. Overigens kreeg Amsterdam
uiteindelijk standaard stoeltjesprofielen voor de vliesgevel en niet de speciaal door Rietveld ontworpen
profielen.
Bezuinigingen en concessies tijdens de bouw zijn ten koste gegaan van de algehele uitvoering en de
klimaatbeheersing. Het gebouw vertoonde al in 1963 een eerste bouwkundig gebrek: lekkende ruiten. Na
ingebruikname bleek de ventilatie onvoldoende, met als gevolg hitteopbouw dan wel koudeval bij de
vliesgevel aan de zuidzijde.

Relevante wijzigingen

In de loop der decennia zijn binnenwanden verplaatst om lokalen te vergroten. De tweede verdieping is
rond 1977 in stijl uitgebreid vanwege het toenemend aantal studenten. De werkplaatsen zijn in stijl
uitgebreid.
In 1986 zijn de dakbedekking en delen van het linoleum vernieuwd, de luxaflex en plafonds hersteld.
In de periode 1993-1995 is de kantine ten koste van twee lokalen uitgebreid en het souterrain opnieuw
ingedeeld.
In 1993 is de luchtbrug naar de voormalige PGEM-gebouwen aan de Utrechtsestraat gereliseerd naar
ontwerp van Hubert-Jan Henket bna architecten.
Hubert-Jan Henket bna architecten heeft in 1996-1997 een grootscheepse stijlzuivere renovatie verzorgd,
waarbij de glazen gevelpanelen zijn vervangen door dubbel glas, glaslatten zijn verdikt en verbreed en
eilandplafonds en lamellenplafonds zijn aangebracht. Kleuren aan het exterieur en het interieur zijn
opnieuw aangebracht.
In 2001-2004 is naast het hoofdgebouw een ondergrondse dansschool gebouwd naar ontwerp van
Hubert-Jan Henket. Deze is via een tunnel verbonden met de hoofdentree van het Rietveldgebouw.

Bezocht

Iris Contant, 04-06-2012: exterieur
Jojanneke Clarijs, 13-08-2012: exterieur en interieur

Overige

Het pand is reeds gemeentelijk monument.
Aanspreekpunt bij vragen is de heer Martien van Gurp, Hoofd Facilitaire Zaken.
Gesprek met de heer Kuileman, voorzitter van het college, en Van Gurp op 13-08-2012:
ArtEZ zelf staat positief tegenover aanwijzing als rijksmonument, tenzij dit beperkingen oplevert in het
gebruik als schoolgebouw. De komende jaren verwacht ArtEZ meer leerlingen, waardoor men de indeling
in lokalen en kantoren zal willen aanpassen. Waarschijnlijk zal een nieuwe koelinstallatie geïnstalleerd
worden op het dak. Ook is er een wens tot het creëren van een expositieruimte, bijvoorbeeld door het
(tijdelijk) verwijderen van een binnenwand. Men wil graag de receptie in de hal (de voormalige
conciërgeruimte) vergroten om de zichtbaarheid ervan te vergroten. Waarschijnlijk zal er ook een vraag
komen om de toegankelijkheid voor gehandicapten te verbeteren.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 465

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Archief van Gerrit Rietveld in de collectie van het NAi te Rotterdam: inv.nrs.169-171.

Nr.2

Architectuur Bouwen 1998 5

Nr.3

Bauen + Wohnen 1965, p.443

Nr.4

Bouw 1963, p.1477, 2006-7

Nr.5

J. Buch, Een eeuw Nederlandse architectuur 1880-1990, NAi uitgevers, Rotterdam 1993.

Nr.6

De Architect 2004 9

Nr.7

Domus 1965 9

Nr.8

H.J. Henket e.a., De Kunstnijverheidsscholen van Gerrit Rietveld – The Artschools of Gerrit Rietveld, De
Balie, Amsterdam 1997.

Nr.9

H. Ibelings (red.), Architecten in Nederland: van Cuypers tot Koolhaas, Ludion, 2005.

Nr.10

Architectuur in Nederland. Jaarboek 2004-2005

Nr.11

M. Kuper en I. van Zijl, Gerrit Th. Rietveld 1888-1964 Het volledige werk, Centraal Museum, Utrecht 1992,
pp.324-325.

Nr.12

W. Lavooij, Gebouwd in Arnhem. Jongere bouwkunst vanaf 1840, Zutphen 1990, pp.129-131.

Nr.13

[G. Rietveld], “Akademie voor beeldende kunst en kunstnijverheid te Arnhem”, in: Bouwkundig Weekblad
18 (1963) nr.24, pp.464-467.

Nr.14

www.architectuurgids.nl
www.wederopbouwdatabank.nl
www.nai.nl (samengevoegde databases van NAi en Bonas)
www.artez.nl
www.andrevolten.nl

Nr. 15

Redengevende omschrijving uit 1997 van de gemeente Arnhem (objectno.: 1.111 Amid: 489)

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Nrs. 8, 11, 13, 14, 15.

Interviews bewoners, gebruikers

Gesprek van Jojanneke Clarijs met de heer Kuileman, voorzitter van het college, en Martien van Gurp op
13-08-2012.
Telefoongesprek van Jojanneke Clarijs met Paul Goeden van de Stichting André Volten,
Reguliersdwarsstraat 86A, 1017 BN Amsterdam 06-27531351.

466 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Delft
Aula Technische
Universiteit Delft

Register
Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Delft

Plaats

Delft

Straat/huisnummer

Mekelweg 5

Kadastrale aanduiding

Delft K 2810

Aanduiding of korte omschrijving

Aula met luchtbrug en kunstwerk.

Complexonderdeel van complex [naam
of complexnummer]

N.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 467

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het gebouw bezit cultuurhistorische waarde vanwege zijn bijzondere representatieve functie voor de TU
en als markering van de belangrijke naoorlogse ontwikkelingsfase van de TU.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De aula is van architectuurhistorische waarde voor het oeuvre van architecten Van den Broek & Bakema,
en/of bouwtechniek;
als gaaf voorbeeld van brutalistische architectuur en vanwege de hoge estetische kwaliteit van
compositie, detaillering en materiaalgebruik.
Vanwege de bijzondere bouwconstructie.
Vanwege de interessante ruimtelijke opzet, het expressieve karakter en de sculpturale vormgeving.
As zeldzaam voorbeeld van brutalisme in de Nederlandse architectuur.
wegens het bijzondere
Vanwege de combinatie van architectuur en kunst (betonplastiek) in een ruimtelijike samenhang.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;
Wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen), constructie en
interieurafwerking en de ‘leesbaarheid’
van de verschillende functies in het
gebouw.

volgt

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Vanwege de markante situering aan het begin van de Mekelweg.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis van het object voor het aanzien van zijn omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex voor het aanzien van de TU-wijk;
a. bijzondere betekenis van het complex wegens de hoogwaardige kwaliteit van de bebouwing in relatie
tot de onderlinge historisch-ruimtelijke context en in relatie tot de daarbij behorende groenvoorziening
en infrastructuur gelet op de opzet naar voorbeeld van een zogenoemd schaatsmodel of railmodel.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en volgt
herkenbaarheid van ex- en interieur;
wegens de materiële, bouwtechnische
en constructieve gaafheid;

volgt

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke functie;

volgt

in relatie tot de structurele van de
stedelijke, omgeving.

De aula ligt nog altijd op een scharnierpunt van oude stad en nieuwe wijk.

468 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

V Zeldzaamheid
belang van het object wegens absolute
zeldzaamheid in architectuurhistorisch
en bouwtechnisch opzicht;

volgt

Onderdelen zonder monumentale
waarde:

Dit veld alleen invullen als dit van belang is door afspraken met een eigenaar bij aanwijzing. Wat hier
zonder monumentale waarde is, zal in de toekomst niet zomaar waarde hebben (zekerheid eigenaar).

- Exterieur

Geen waarde exterieur

- Interieur

Geen waarde interieur

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

Overige

De aula is aangewezen als gemeentelijk monument. Het kunstwerk staat niet op de BAG

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Aula

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Auditorium (representatie) en onderwijsgebouw

Huidige functie (met jaartal)

Aula (1969)

Naam object

Aula TU Delft

Stijl/stroming

Brutalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1957 eerste ontwerp
1961 start bouw
1966 oplevering bouw

Architect(en)/ontwerper(s)

Van den Broek & Bakema

Uitvoerder (aannemer e.d.)

aannemer H.F. Boersma / constructeur H. van Dusschoten, Rijksgebouwendienst

Opdrachtgever

Rijksgebouwendienst

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 469

Exterieur

Het langwerpige gebouw, dat met de korte zijde naar de Mekelweg is gekeerd, is te onderscheiden in drie
bouwdelen: het zwevende auditorium dat als luifel boven de hoofdtoegang hangt, het middeldeel met
hoofdentree, garderobe en trappenhuizen en het opgetilde achterste deel met de collegezalen. De
collegezalen waren voor de naastgelegen Natuurkundefaculteit, een luchtbrug verbindt beide gebouwen.
De aula bestaat uit een betonconstructie uit ter plaatse gestort gewapend en voorgespannen beton. De
voorspanning is in het interieur zichtbaar in schroefeinden in het beton, die ook als ornament meedoen.
Het auditorium is schotelvormig met schuin oplopende betonnen wanden, gedragen door massieve
betonnen kolommen en afgedekt met een vrij zwevend dak. Tussen dak en kuip een glasstrook en
omlopende buitengalerij.
Het gehele gebouw wordt afgedekt door een vouwdak.
Gevels van ruw beton, vensterstroken met zware houten stijlen in een gelijkmatig ritme, bewegende
delen van staal.
Aan de achterzijde steekt het dagverblijf van de amanuensis als bakje uit de gevel.
De trapzone in het interieur zet zich voor in het exterieur en versterkt daarmee de expressiviteit. De
ritmiek van de wisselende plaatsing van de raampartijen in de gavel draagt ook hieraan bij.

Interieur (indeling)

De hoofdentree is een grote open, centrale ruimte met een vide waarin dubbele trappen leiden naar de
foyer op het eerste bordes en het auditorium. De zone met de binnentrappen zet zich buiten voort. Deze
buitentrappen versterken de expressiviteit.
De ruimtewerking van de foyer wordt gedomineerd door de split-levelopbouw. Het auditorium heeft de
vorm van een halve zeshoek, 52 bij 34 meter, 152 senaatszetels en 1040 zitplaatsen. Galerij aan binnenen buitenzijde. De 4 collegezalen zijn gegroepeerd rondom een ruitvormige hal. Ze hebben een
trapeziumvorm en zijn geheel gesloten.

Stedenbouwkundige ligging,

Het vrijstaande gebouw ligt op de hoek van de Mekelweg en de Christiaan Huygensweg en markeert,
door zijn naar voren geschoven positie, de Mekelweg als centrale as van de TU wijk (midden). De wijk is
opgezet naar voorbeeld van een zogenoemd schaatsmodel of railmodel, dat in de jaren 50 met name bij
Amerikaanse universiteiten gebruikelijk was. De hoofdgebouwen staan in een lineaire reeks langs een
centrale as, de Mekelweg. De aula ligt op een scharnierpunt tussen stad en nieuwe wijk. En vormt een
ankerpunt tussen de oude en nieuwe TU-wijk.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie
ondergrond

n.v.t.

(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Betonconstructie van ter plaatse gestort gewapend en voorgespannen beton, massieve betonnen
kolommen, vrij zwevend vouwdak.
Gevels van ruw beton, vensterstroken met zware houten stijlen in een gelijkmatig ritme, bewegende
delen van staal.

Interieur/afwerking

De afwerking van het interieur kenmerkt zich door onbehandeld beton, hout en grote glasvlakken. In de
foyer (60m x 21m) een afwerking met gekleurde mozaïektegeltjes en oranje geschilderde
leidingschachten.
Het auditorium bestaat uit een ongedeelde ruimte met wandvlakken van schoon beton en een
gedeeltelijke bekleding van grenenhouten lamellen (nu: bamboe).
De binnenwanden van de collegezalen zijn oorspronkelijk met hout bekleed (nu: bamboe).

470 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Kunstwerken
Betonplastiek op het voorplein door Carel Visser. Gemaakt op verzoek van de architecten.
In de aula een wandschildering met ellipsvormige motieven van kunstenaar Joost van Rooijen.
Plaquettes van W. Put.

nr. 1
Materiaal/techniek

Betonplastiek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op het voorplein (gemaakt op verzoek van de architecten).

Kunstenaar

Carel Visser, constructivistische beeldhouwer

Voorstelling

Compositie van geometrische vormen.

Datering

Ca. 1969

Groen erfgoed:

De aula is gesitueerd aan de Mekelweg, de centrale hoofdas van de TUwijk waaraan alle monumentale
gebouwen zijn gesitueerd.

aanleg/beplanting

Relevante wijzigingen

Het exterieur is vrijwel ongewijzigd. Het achterste deel, dat vrij van het maaiveld ( opgetild) was en waar
zich de fietsenstalling bevond, is in 1991 dichtgezet en in gebruik genomen als universiteitsrestaurant. In
1998-1999 is dit deel opnieuw ingericht door architectenbureau Mecanoo.
In de centrale vide is een glazen lift toegevoegd.
In de collegezalen akoestische panelen en zijn de grenenhouten wandbekleding van lamellen vervangen
door bamboe. Dit geldt oogvormig het auditorium.

Bezocht

Op 9 oktober 2012 D. Koper (RCE), G.J van der Harst (gemeente Delft), M. Panman (gemeente Delft), R.
Kuil (TU vastgoed)

Overige

Links naast de entree zijn na 1969 betonnen zitbanken aangebracht die ook als fietsenstalling dienen. Dit
is een losstaande latere toevoeging.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Bouw 1966- 40, p.1536-1545
H. Ibelings (red.) Van den Broek en Bakema 1948-1988. Architectuur en stedenbouw, Rotterdam 2000
K. Mans en W. Van Winden, Architectuurgids van Delft 1240-1992, Delft 1992
N.l. Prak, De nieuwe aula van de Technische Hogeschool, Delftse Studiën, assen 1967
I. Szenassy, Architectuur in Nederland 1960-1967, Amsterdam 1969

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 471

472 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Den Bosch
St. Janslyceum

Register
Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

’s-Hertogenbosch

Plaats

’s-Hertogenbosch

Straat/huisnummer

Sweelinckplein 3, Homeruslaan 5, Platostraat 6

Postcode

5216 CV

Kadastrale aanduiding

’s-Hertogenbosch N 987

Aanduiding of korte omschrijving

Schoolgebouw met twee dienstwoningen en hek met binnenplein en schoolplein

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 473

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het complex heeft cultuurhistorische waarde als markant voorbeeld van naoorlogse scholenbouw in
Nederland. In opzet volgens het corridortype en met bijbehorende onderdelen als een kapel, een aula,
gymzalen en dienstwoningen weerspiegelt het complex op heldere wijze de contemporaine ideeën over
rooms-katholieke scholenbouw, waarbij de school een cultureel middelpunt is van de gemeenschap.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het schoolcomplex heeft architectuurhistorische waarde als een zowel in- als uitwendig goed en vrij gaaf
en/of bouwtechniek;
bewaard gebleven voorbeeld van scholenbouw in de Bossche Schoolstijl.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het ensemble is een belangrijk voorbeeld uit het oeuvre van de vooraanstaande architect Nico van der
Laan, die hier heeft samengewerkt met M.J. Granpré-Molière. Binnen het oeuvre van Van der Laan neemt
de school een sleutelpositie in.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
Van bijzondere waarde zijn het mozaïek / betonreliëf en de glas-in-lood ramen van Marius de Leeuw in
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of de hal.
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

Het ruim opgezette schoolcomplex heeft stedenbouwkundige waarde vanwege de samenhang met de
historische gebouwde omgeving. Het markant aan het Sweelinckplein gelegen ensemble vormt een
belangrijk stedenbouwkundig accent dat een wezenlijk onderdeel vormt van de vanaf de vroege jaren
1950 tot stand gekomen uitbreidingswijk. Het Sweelinckplein markeert de knik in het tracé van de
Pettelaarseweg, de hoofdverbinding in de wijk. In overeenstemming met de stedenbouwkundige
uitgangspunten fungeert het Sint Janslyceum als een bijzonder focuspunt. Tezamen met de bijbehorende
dienstwoningen vormt het schoolcomplex een waardevol ensemble dat de zuidelijke stadsrand markeert
en vanuit diverse gezichtspunten in het oog valt. De winkel en hoogbouw aan het plein zijn van negatieve
invloed op de oorspronkelijke beslotenheid van het Sweelinckplein.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Afgezien van de later bijgebouwde technische lokalen en het noodgebouw zijn zowel het exterieur als
of herkenbaarheid van ex- en/of
het interieur gaaf bewaard gebleven en stemmen zij in hoge mate overeen met het oorspronkelijk
interieur;
ontwerp van Van der Laan.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Afgezien van de aluminium ramen die de oorspronkelijke stalen ramen hebben vervangen is de materiële
gaafheid van exterieur en interieur groot.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het ensemble vervult nog steeds zijn oorspronkelijke functie en draagt daar nog altijd het stempel van.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

De samenstellende onderdelen van het ensemble zijn alle nog volledig als zodanig herkenbaar.

474 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De stedelijke context, met name de relatie met de Pettelaar, is nog aanwezig, zij het dat de relatie
verzwakt is door de bouw van een winkel en een hoogbouwflat aan het Sweelinckplein.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Van bijzondere betekenis is de dubbelwandige kapel die als architectuurtype een hoge
zeldzaamheidswaarde vertegenwoordigt.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Geen

Onderdelen zonder monumentale
waarde:

Technische lokalen in de westelijke binnenplaats. Noodlokalen op de noordwest hoek van het complex.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Onderwijs en wetenschap; Lyceum

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie
Huidige functie (met jaartal)

Onderwijs en wetenschap; Lyceum (2012)

Stijl/stroming

Bossche School

Bouwtijd (ook de planfase)

1961-1963

Architect(en)/ontwerper(s)

Nico van der Laan, W.A.J. Hansen en H. van Hal. In samenwerking met M.J. Granpré-Molière.

Uitvoerder (aannemer e.d.)

onbekend

Opdrachtgever

Stichting Ons Middelbaar Onderwijs, Tilburg (nog steeds eigenaar).

Exterieur

Bakstenen gebouw bestaande uit meerdere vleugels rond twee binnenplaatsen: de oostelijke, met een in
de hoek uitgebouwde kapel, geheel gesloten, de westelijke aan drie zijden gesloten met aan de zuidzijde
een hek. Uitgebouwde entree aan de noordzijde van de school. De vleugels rond de oostelijke
binnenplaats zijn drie bouwlagen hoog. De vleugel die het westelijk carré aan de noordzijde afsluit, heeft
twee bouwlagen. Op de noordoost hoek van het complex is een aula uitgebouwd. Alle bouwvolumes
hebben platte daken. De gevels worden bekroond door een lijst van halve gresbuizen die als paters en
nonnen zijn ingemetseld.
Op het terrein twee dienstwoningen, één op de zuidoost hoek, één op de noordwest hoek (resp.
Homeruslaan 5 en Platostraat 6). Tegen de oostgevel van de westelijke binnenplaats zijn twee technieklokalen gebouwd die niet tot het oorspronkelijk ontwerp behoren. De westzijde van deze binnenplaats
wordt begrensd door gymnastieklokalen. De zuidzijde wordt afgesloten door een hek bestaande uit
ijzeren spijlen tussen gemetselde penanten.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 475

Interieur (indeling)

Entreehal over de volle hoogte van het gebouw aan de noordzijde van de oostelijke binnenplaats. In elk
van de vleugels een kantine, aan de achterzijde technische ruimtes. Op de eerste en tweede verdieping
omlopende gangen met aan de buitenzijde van de vleugels leslokalen. De noordvleugel van het
westelijke carré heeft één verdieping met een middengang met aan beide zijden leslokalen.

Stedenbouwkundige ligging,

De school ligt tussen de Wederopbouwwijk De Pettelaar en de Zuiderplas, op de overgang van de stad
naar het buitengebied waar zich met restanten van de oude omwalling bevinden.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

Geen archeologische waarden

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Gewapend betonconstructie die aan het exterieur niet zichtbaar is. Lichte bakstenen gevels in wild
verband en platvol gevoegd.

Interieur/afwerking

Het interieur heeft nog de oorspronkelijke houten puien en deuren, de leistenen vloeren van hal en
trappenhuizen en de ijzeren balustrades en borstweringen met leuningen in mipolam.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Exterieur: Lijst van groene keramische tegels met gestileerde dierfiguren boven de entree. Beeld van de
sedes sapientiae aan de voorgevel van de aula. Twee beelden met elk twee evangelisten aan de
buitengevels van de beide trappenhuizen in de oost- en westgevel van de van de oostelijke binnenplaats.
Interieur: In de hal over de volle breedte een tableau uitgevoerd in mozaïek en betonreliëf, half abstract,
half figuratief. In de nieuwe ramen van de hal zijn de oorspronkelijke glas-in-lood ramen met gestileerde
figuren weer opgenomen. Tableau in de hal en glas-in-loodramen zijn van M.A. (Marius) de Leeuw.

Geschiedenis

De school kwam tot stand in een periode van een explosieve groei van het aantal scholen in Nederland.
Tussen 1950 en 1960 steeg alleen het aantal lycea al van 102 naar 162. De school kwam tot stand na de
fusie van het in 1918 opgerichte St. Jans jongenslyceum en het Marialyceum voor meisjes. Het
tegeltableau in de oostgevel van de huidige school is van de oude locatie afkomstig.
De school kwam tot stand in dezelfde periode dat Van der Laan zijn werk over een nieuw maatstelsel,
gebaseerd op menselijke waarneming, had uitgegeven onder de titel Le Nombre Plastique (1960).

Relevante wijzigingen

De bouw van twee technische lokalen in het westelijke carré.
Op de noordwest hoek van het complex staat een gebouw met noodlokalen.
De bouw van een tussenverdieping met vide in de voormalige kapel.
Alle stalen ramen zijn door zorgvuldig gedetailleerde aluminiumexemplaren vervangen.

Bezocht

Woensdag 24 oktober 2012. In aanwezigheid van de rector, dhr. Veuger.

Overige

Een plan voor de bouw van een nieuwe vleugel op de plek van het hek aan de zuidzijde van het westelijke
carré is door de gemeente goedgekeurd.

476 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Naoorlogse Scholenbouw, Categoriaal onderzoek Wederopbouw, p. 19-31.

Nr.2

Gemeente ’s-Hertogenbosch, redengevende omschrijving Homeruslaan 5/Sweelinckplein 3/Platostraast
1 en 6. Afdeling BAM, 20 mei 2009.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 477

478 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Den Haag
R.K. Technische School
St. Paulus

Register
Identificatienummer Basisregistratie

518100000237792

Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

‘s-Gravenhage

Plaats

‘s-Gravenhage

Straat/huisnummer

Meppelweg 339-343/Zuidwoldestraat 24

Postcode

2544 AH

Kadastrale aanduiding

’S-GRAVENHAGE AW AW 379

Aanduiding of korte omschrijving

R.K. Technische School bestaande uit twee bouwdelen met tussenlid.

Complexonderdeel van complex [naam
of complexnummer]

n.v.t.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 479

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

De architecten situeerden de praktijklokalen aan een grote hal met vide, hetgeen voor die tijd een
architectonische en typologische noviteit was. Met deze visuele betrokkenheid van de praktijklokalen op
de centrale hal wilden de architecten de afgezonderdheid van de lokalen, ingericht op de
onderwijssituatie, combineren met de verbondenheid aan de ruimte die de leerlingen later bij hun werk
in de fabriek zouden ervaren.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

volgt

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
De school is een van de beste voorbeelden van schoolarchitectuur uit de periode 1959-1965, waarbij de
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of monumentale kunst integraal onderdeel uitmaakt van het ontwerp van het gebouw.
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere betekenis van het complex Door de wijze waarop de school is ontworpen en gebouwd is een goede oplossing gevonden voor de
wegens de hoogwaardige kwaliteit van opgave om een omvangrijk bouwprogramma op een betrekkelijk klein terrein binnen de omliggende
de bebouwing in relatie tot de
bebouwing te realiseren.
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Geen majeure wijzigingen, waardoor de school nog vrijwel volledig gaaf is.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

volgt

480 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Cultuur, gezondheid, wetenschap

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Technische school

Huidige functie (met jaartal)

Technische school (2012)

Naam object

Technische School St. Paulus

Stijl/stroming

functionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1958-1960

Architect(en)/ontwerper(s)

Architectenbureau Nics. F.A. Molenaar en P.A.N. Sips
Molenaar N. jr. en Sips P.A.N.

Uitvoerder (aannemer e.d.)

J. Buur van Alkmaar

Opdrachtgever

Vereniging R.K. technische school St. Joseph te ‘s-Gravenhage

Exterieur

Het gebouw bestaat uit twee delen: een theoriegedeelte en een praktijkgedeelte. Het theoriegedeelte
bestaat uit een langwerpig bouwdeel van drie lagen van 20 bij 80 meter aan de Zuidwoldestraat. Het
praktijkgedeelte bestaat uit een vierkant bouwdeel van 42 bij 42 meter aan de Meppelweg. Beide delen
volgen de rooilijn van de verschillende straten en staan dus onder een hoek met elkaar; ze zijn verbonden
door een doorzichtig tussenlid. Aan de Meppelweg is hiermee een aan twee zijden omsloten voorplein
ontstaan.
De kozijnen bevatten twee grote vierkante ramen op een strook te openen kleinere vierkante ramen. De
trappenhuizen zijn voorzien van honingraatvormige betonnen ramen in de gevel. In het langwerpige
bouwdeel is een onderscheid gemaakt tussen de lokalen op de verdiepingen en die van de algemene
functies op de begane grond door een brede betonnen band in de gevel.

gebouw, constructietechniek

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Het langwerpige bouwdeel heeft kolommen in de gevel en twee rijen kolommen in de middenzone. Bij
de gymzaal is slechts één rij kolommen in de middenzone toegepast. De trappenhuizen, de kopgevel bij
het gymnastieklokaal en het gesloten gevelvlak naast de entree verzorgen de stabiliteit. Het vierkante
bouwdeel heeft kolommen in de gevel en in de gangwanden. Het verhoogde dak en de galerijen worden
gedragen door vrijstaande ronde kolommen.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 481

Interieur (indeling)

Het theoriegedeelte bevat lokalen aan weerszijden van een middengang. Op de begane grond bevinden
zich de algemene functies zoals de kantine en het representatieve gedeelte met de kamers voor
administratie en staf terzijde van de hoofdentree. De hoofdentree bevindt zich aan het voorplein en
wordt gemarkeerd door een betonnen portaal waarin een betonnen luifel is gehangen. Bij de entree is de
entreehal, een garderobe en een trappenhuis gesitueerd. Op de plaats van het verbindingslid met het
praktijkgedeelte bevindt zich een tweede trappenhuis. De korte zijde van het rechte bouwblok naast het
trappenhuis bevat een fietsenberging op de begane grond, een hoog gymnastieklokaal en twee
handvaardigheidslokalen op de tweede verdieping.
Het vierkante bouwdeel met praktijklokalen bevat lokalen van verschillende grootte in drie lagen rond
een vide van 19 bij 19 meter. Deze is aan alle zijden omgeven door 2,50 meter brede galerijen. De vide is
voorzien van een opgetild plat dak. De hoekpunten hiervan zijn schuin opgetild. Daardoor kan daglicht
tot diep in het gebouw doordringen. De tussenwanden naar de galerijen en het hekwerk langs de
galerijen zijn voor een groot deel transparant gehouden. De centrale hal ligt enkele treden verdiept. Er is
één trappenhuis opgenomen in de lokalenzone aan de Meppelweg, voorzien van een nooduitgang.

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De school is gelegen aan de rand van de wijk Morgenstond op een terrein tussen de Meppelweg en de
Zuidwoldestraat. De school is gelegen aan de rand van de bebouwing van de wijk tussen twee parallel
lopende wegen. Voorzijde (zuidoost) aan drukke hoofdverkeersader van de wijk, achterzijde (noordwest)
aan verkeersluwe straat die de grens vormt van de wijk.
De school ligt niet in een rijksbeschermd stads/dorpsgezicht.

Archeologische relevantie
ondergrond

De school ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Het gebouw is geconstrueerd als gewapend betonskelet met een traveemaat van 4,20 meter. Het
betonskelet vormt de basis van het gevelontwerp. Het skelet is ingevuld met houten kozijnen en
bakstenen borstweringen.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

.

nr. 1

Ajourreliëf

Materiaal/techniek

Brons

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

tegen zijkant voorgevel. Om het opengewerkte karakter tot uitdrukking te laten komen, is het reliëf
enigszins vrij van de gevel gehangen.

Kunstenaar

Harry van den Thillart

Voorstelling

Het reliëf stelt de ontmoeting van Saulus met Christus voor

Datering

1960

Afmetingen

482 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 2
Materiaal/techniek

Muurschildering

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In hoofdtrappenhuis

Kunstenaar

Leeuw, Marius de

Voorstelling

confrontatie jonge mannen met natuur en techniek. De voorstelling bestaat uit een asymmetrisch vlak
met in het midden jongemannen, deels met opgerolde hemdsmouwen. Rechts van hen de wereld van de
techniek met fabrieken, huizen en een zendmast. Links van de jongens de natuur met bloem- en
plantmotieven en vogels in de lucht. De voorstelling is uit overwegend blauwe, grijze en okerkleurige
tinten opgebouwd in een voor De Leeuw kenmerkende stijl van afwisselende vormen en kleurvlakken
waarmee diepte en onderscheid tussen de verschillende figuren is aangebracht.

Datering

1960

Nr. 3
Materiaal/techniek

scherfmozaïek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In vloer van centrale hal

Kunstenaar

Leeuw, Marius de

Voorstelling

Windroos. De windroos is gelegd in verschillende kleuren natuursteen. De vier windrichtingen wijzen elk
naar een hoek van het vierkante kader dat de windroos omsluit. Elke hoek van het kader heeft een eigen
sierpatroon. Het geheel is omringd door grote vierkanten van zandkleurige tegels met zwarte
omlijstingen. Vanaf de galerijen op de verdiepingen komt het mozaïek het beste tot zijn recht.

Datering

1960

Groen erfgoed:

Geen

aanleg/beplanting

Geschiedenis

De school is op 1 september 1959 officieel geopend.
Als gevolg van een aantal fusies is de school in 1994 opgegaan in een scholengemeenschap. De school
sluit zich dan aan bij het Hofstad College.
Tegenwoordig maakt de school onderdeel uit van de Scholengroep Den Haag Zuid-West (Voorheen
Terracollege).
De Scholengroep zal in 2013 het gebouw verlaten. De gemeente is op zoek naar een goede
herbestemming, waarbij de architectonische waarden van het gebouw zoveel mogelijk gehandhaafd
kunnen worden.

Relevante wijzigingen

Het gebouw is in het voorjaar van 2000 gerenoveerd.

Bezocht

G.W. Eshuis (22 augustus 2012)

Overige

De school biedt plaats aan 700 tot 800 leerlingen.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 483

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites
Nr. 1

Redengevende omschrijving gemeente Den Haag bij aanwijzing als gemeentelijk monument

Nr. 2

R.K. technische school St. Paulus te Den Haag, architectenbureau Nics. F.A. Molenaar en P.A.N. Sips in:
Bouw: (1961) nr. 44, p. 1388-1393

Nr. 3

W. Galema, Goede sier gemaakt: monumentale kunst in Den Haag Zuidwest 1945-1970, Den Haag, 2008,
p. 103-105

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1, 2

Interviews bewoners, gebruikers

Dhr. A. Andeweg, Hoofd beheer bij de Scholengroep Den Haag Zuid-West

484 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Eindhoven
W-hal Technische Universiteit

Register
Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

Eindhoven

Plaats

Eindhoven

Kadastrale aanduiding

Tongelre D 1197

Aanduiding of korte omschrijving

Universiteitsgebouw met luchtbruggen

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 485

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als exponent van de ontwikkeling van technische hogescholen in de wederopbouwperiode.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Wegens de architectonische uitwerking en vormgeving van het concept als knooppunt van het
en/of bouwtechniek;
universiteitscomplex, zowel in de oorspronkelijke als de getransformeerde vorm.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Van belang voor het oeuvre van Van Embden en Choisy.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
volgt
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Als knoopunt van een cultuurhistorisch belangrijke visie en ontwerp voor een universiteitscomplex.

a. bijzondere betekenis van het complex Van belang als onderdeel van hoogwaardige kwaliteit van de directe omgeving, waarvoor de
wegens de hoogwaardige kwaliteit van uitgangspunten als totaalconcept ontworpen zijn.
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Ondanks de verbouwing en herbestemming is het oorspronkelijke ontwerp goed herkenbaar gebleven.

wegens de waardevolle accumulatie van Met de herbestemming als nieuwe gebruiksfase is een waardevol nieuw element toegevoegd.
belangwekkende historische bouw- en/
of gebruiksfasen;

486 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Vanwege de zeldzame constructie als knooppunt met luchtbruggen.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Onderwijs, cultuur, wetenschap

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Technische hogeschool

Huidige functie (met jaartal)

Universiteitsgebouw (2012)

Naam object

Werktuigbouwkunde-hal.

Stijl/stroming
Bouwtijd (ook de planfase)

Uitgangspunten 1957, gereedkomen W-hal: 1960.

Architect(en)/ontwerper(s)

Van Embden, S.J.; Choisy, J.L.C.

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Het Rijk

Exterieur

Gebouw, plat gedekt met hogere en lagere delen, met luchtbruggen op verdiepingshoogte naar andere
universiteitsgebouwen, als knooppunt van het universiteitscomplex.

gebouw, constructietechniek

Wanden overwegend van glas in staalprofielen. Spantenconstructie aan de buitenzijde.

Interieur (indeling)

Grote hal met brede trap, waarin oorspronkelijk de verbindingsgangen doorliepen.

interieur, techniek en materialen

Beton, glas.

Stedenbouwkundige ligging,

Onderdeel van stedenbouwkundig ontwerp, waarbij de hal als knooppunt fungeert van het verkeer
tussen de verschillende Universiteitsgebouwen.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Geschiedenis

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Na de tweede wereldoorlog ontstond een lobby voor een tweede technische hogeschool (naast die in
Delft), gesteund door bedrijven als Philips en DAF. In 1953 werd Eindhoven als vestigingsplaats
goedgekeurd door het parlement.
In 1975 presenteerde Van Embden zjn eerste schetsplan: geen afgesloten campus, maar de TH zou in
contact staan met de burgers. Het terrein, vlak bij het stadshart, bleef openbaar toegankelijk, maar
zonder doorgaande verkeerswegen. Werktuigbouwkunde werd gezien als studierichting met de meeste
onderlinge relaties en ondergebracht in het gebouw dat als knooppunt zou fungeren. Door het systeem
van luchtbruggen bleef het maaiveld vrij.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 487

Relevante wijzigingen

Het gebouw is getransformeerd en grondig gerenoveerd.

Bezocht

J. van Rooijen en G. Cornelissen-Bakker, 15 november 2012, zowel binnen als buiten.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Alleen de nummers hier noemen van reeds geraadpleegde bronnen . De overige bronnen zijn dus nog
niet geraadpleegd en kunnen nog nieuwe gegevens opleveren. Van websites een gedateerde kopie/scan
opslaan ivm wijzigingen in het internet.

Interviews bewoners, gebruikers

met wie, door wie, wanneer, relatie geïnterviewde met het object.

488 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Eindhoven
Evoluon

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0772100000294873 (pand)
0772010000705321 (gebruiksdoel)

Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

Endhoven

Plaats

Eindhoven

Straat/huisnummer

Noord Brabantlaan 1A

Postcode

5652 LA

Kadastrale aanduiding

Strijp C 4315

Aanduiding of korte omschrijving

Tentoonstellingsgebouw met mast (“technische mast”), park en vijver.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 489

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als symbool voor een tijdperk waarin Philips en de regio Eindhoven op vele gebieden met elkaar waren
verstrengeld.
Als uitdrukking van de ontwikkeling van de techniek.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Vanwege de door het gewicht van het beton zeer gedurfde vormgeving en constructie.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Wegens het bijzondere futuristische ontwerp en de gedurfde constructie vanwege het gewicht van het
en/of bouwtechniek;
beton.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als bijzonder ontwerp in het oeuvre van L.C. Kalff en L. de Bever.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Wegens het bijzondere, esthetisch hoogwaardige ontwerp van de “vliegende schotel” op stabiele
V-vormige kolommen. het gebouw is in vorm en opzet sterk verweven met de moderne techniek van zijn
tijd.

wegens het bijzondere
Vanwege de fraaie bronzen toegangsdeuren die de vooruitgang door techniek symboliseren.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Als totaalontwerp, waarbij de samenhang tussen de open, lichte hal onder de schotel en de meer
gesloten tentoonstellingsruimten in de schotel, met bijzondere ruimten in de aanbouw, zich in in- en
exterieur manifesteert.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Het object heeft een integrale samenhang met de cirkelvormige vijver en de concentrische groenaanleg
daar omheen.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het Evoluon is beeldbepalend voor de skyline van dit deel van Eindhoven. Het maakt ook onderdeel uit
van het object voor het aanzien van zijn van een belangrijk verkeersknooppunt in de stadsring, waarbinnen het is gesitueerd.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het Evoluon is, ondanks enkele wijzigingen, in architectonisch opzicht geheel gaaf.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het gebouw is geheel oorspronkelijk in constructief opzicht, materieel en technisch opzicht.

490 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De oorspronkelijke functie, expositiegebouw voor technische ontwikkeling, is goed herkenbaar, onder
meer door het nog gave ontwerp en in de tentoonstellingsgalerijen in het interieur.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Zowel qua vormgeving als constructie uniek gebouw in Nederland.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Over het Evoluon is zeer veel geschreven en uitgezonden op radio en televisie. Met name ook de
expositie kreeg veel aandacht.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s), bij meer
zelfstandige zaken in 1 mon.nr) op
grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Cultuur, Gezondheid, Wetenschap.
Kastelen, landhuizen, parken e.d.

Huidige functie (met jaartal)

Congrescentrum (sinds 1991)

Naam object

Evoluon

Stijl/stroming

Internationale stijl.

Bouwtijd (ook de planfase)

1961 (idee/planvorming); sept. 1964 (start bouw); 1966 (oplevering)

Architect(en)/ontwerper(s)

Kalff, L.C.; Bever, L. de

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Technische Bedrijven Philips;
N.V. Hollandse Beton Maatschappij (HBM)

Opdrachtgever

N.V. Philips

Exterieur

Schotel van 77 m doorsnede rustend op 12 V-vormige kolommen waartussen glazen hal, van waaruit
glazen verbindingsgang naar restaurant en foyer. In bovenschaal 48 vensters langs de buitenrand. Ronde
vijver van 77 m doorsnede, omliggend park met rondlopende paden; oorspronkelijke hoofdtoegangsweg
gericht op hoofdentree.

Interieur (indeling)

Grote hal waarin glazen plunjerlift en dubbele trappartij, drie omlopende trapsgewijs oplopende
galerijen verbonden door trappen, minitheaters op ring. In oorspronkelijke aanbouw, verbonden door
glazen gang, foyer en restaurant. Kelders onder centrale hal en foyergebouw.

Stedenbouwkundige ligging, situering
Gelegen op driehoekig terrein van ca. 55 ha, dat is omsloten door wegen.
(incl. aanduiding windstreek), omgeving
van belang

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 491

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Bijv. archeologisch RM, of gemeentelijk archeol. mon. of relevantie binnen AMK

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Onderschaal uit betonnen elementen, bijeengehouden door 160 km aangespannen staalkabel, gedragen
door 12 betonnen V-kolommen. Bovenschaal uit 822 betonnen zeshoekige koepelelementen voorzien
van houten betimmering waarop mastiek en wit PVFfolie. Glazen halwand, stalen kozijnen. Kunststof
lichtkoepel.
Waterafvoer: 11 zichtbare kunststof buizen.
Dakconstructie restaurant en foyer: betonnen “hypparschalen”, aan de binnenzijde bekleed met
hardhouten delen. Gevels foyergebouw gemetseld in grijsblauw en wit geglazuurde stenen.

Interieur/afwerking

Overwegend beton, trappen met houten treden,

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Twee bronzen entreedeuren

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Hoofdingang

Kunstenaar

Prof. Fred Carasso

Voorstelling

“De Evolutie van de mens” .
Ze staan model voor de mens die zich door middel van techniek een weg baant naar een betere
toekomst.

Datering
Afmetingen
Geproduceerd door Bronsgieterij Binder-Smidt te Haarlemmerheide.
Geschenk van de relaties van de afdeling Direct Export van Philips.

Groen erfgoed: aanleg/beplanting

Aansluitend aan het terras, deels onder de koepel, ronde vijver met een doorsnee van 77 m., die
onderdeel is van het hemelwaterafvoersysteem van het gebouw. Daaromheen aan de zuidoostzijde door
struiken begrensde gazons. aan de noordzijde gazons met toegangsweg vanaf de weg naar de
hoofdingang, met struiken/gazons aan de oostzijde.

Geschiedenis

Het Evoluon was een jubileumgeschenkvan het 75-jarige Philips aan Eindhoven. De oorspronkelijke
werktitel was “Project ‘66”. Het succes van het Philipsgebouw op de wereldtentoonstelling in Brussel
(1958) bracht Frits Philips op het idee een permanente expositie op te zetten. De grond werd geschonken
door de gemeente Eindhoven als jubileumgeschenk. De bouwtijd van slechts twee jaar werd
gecompliceerd door twee strenge winters.
De expositie moest een beeld geven van de invloed van mechanisering, automatisering en humanisering
op de meselijke arbeid en de betekenis van wetenschap en techniek voor de samenleving.
Prof. dr. J.F. Schouten ontwikkelde de inhoud van de expositie, James Gardiner deed de visualisatie.
Het Evoluon werd voor het publiek gesloten op 30 november 1989. Het had toen tien miljoen bezoekers
getrokken.

492 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Relevante wijzigingen

Sinds 1991 zakelijk ontvangst- en ontmoetingscentrum, later conferentiecentrum. In de jaren ’90
auditorium met foyer aangebouwd op de as van de gang naar de oorspronkelijke foyer.
Foyer en restaurant gewijzigd in conferentiezalen en VIProoms met luxe restaurant. In zuidelijke richting
kantoorgedeelte aangebouwd. Architect G. Grosveld.

Bezocht

Gerda Cornelissen-Bakker, 4 september 2012, in- en exterieur.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

Hendriks, S.: Evoluon, 40 jaar boegbeeld van een ambitieuze regio, ’s Hertogenbosch 2006

Nr. 2

Dam, P. van: Ir. L.C. Kalff, Het artistieke geweten van Philips.

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1,2

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 493

494 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Haarlem
Mons Aurea

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Haarlem

Plaats

Haarlem

Straat/huisnummer

Garenkokerskade 81

Postcode

2013 AL

Kadastrale aanduiding

Haarlem A 4909, 4911

Aanduiding of korte omschrijving

Schoolgebouw (r.k. industrie- en huishoudschool) bestaande uit twee gebouwen met luchtbrug en tuin

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 495

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als voorbeeld van een uit diverse bouwdelen bestaand schoolcomplex dat werd gebouwd als een
rooms-katholieke industrie- en huishoudschool (Mons Aurea).

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

In de vormgeving in Bossche Schoolstijl en de opzet met een afzonderlijke (voormalige) aula en
gymnastiekzaal die door een loopbrug worden verbonden met het hoofdgebouw, weerspiegelen zich de
ideeën omtrent scholenbouw zoals die bestonden in de bouwperiode. Ook het interieur vormt hiervan
nog een goede illustratie. De cultuurhistorische waarde wordt versterkt doordat de school nog steeds
voor onderwijs in gebruik is (Nova College).

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Gaaf (zowel uitwendig als inwendig) bewaard gebleven voorbeeld van een schoolgebouw, met aan
en/of bouwtechniek;
weerskanten van een vaart gelegen bouwdelen die door een verbindingsbrug op elkaar aansluiten, met
platte daken en diverse hoogtes, en daterende uit 1958-1960.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

volgt

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het gebouw is ontworpen volgens de uitgangspunten van de Bossche School. Het ontwerp is van een
hoogwaardige esthetische kwaliteit.

wegens het bijzondere
Van kunsthistorische waarde zijn de diverse voorbeelden van monumentale kunst, vervaardigd door J.B.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of Lambert Simon (glasmozaïek), A.R. Jansen (schilderingen), en A. Teeuwisse (plastiek).
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

Het object vormt een wezenlijk en onlosmakelijk onderdeel van de bebouwing langs het oostelijke deel
van de Garenkokerskade, bij de aansluiting op de Pijntorenstraat. Hier neemt het schoolcomplex een
markante positie in, vooral door de opmerkelijke opzet met de aan weerskanten van de
Garenkokersvaart gelegen bouwdelen die met elkaar worden verbonden door een overdekte loopbrug
op betonpijlers, alsmede door de aanwezigheid van een stalen dakruiter met windhaan, en enkele
betonnen balkons.

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

De situeringswaarde wordt versterkt doordat de school vrijstaand is gelegen op een deels door
groenelementen bepaald eigen terrein.
De tuinaanleg van de hand van P.A.M. Buys, gelegen ten oosten van hoofdgebouw, rechts van de
hoofdentree, heeft tuinarchitectonische waarde.

496 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Afgezien van enige aanpassingen en moderniseringen (met name in het interieur) verkeert het gebouw in
of herkenbaarheid van ex- en/of
relatief grote mate van gaafheid
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De historische functie van schoolgebouw is nog altijd duidelijk afleesbaar

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Het complex werd door het architectenbureau van J.A. van der Laan c.s. in Bossche Schoolstijl gebouwd.
Vanwege de tamelijk uitzonderlijke toepassing van deze stijl in dit deel van het land, heeft het complex
architectonische zeldzaamheidswaarde.

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

Noodlokaal binnenplaats

- Interieur

Diverse systeemplafonds en later ingebrachte tussenwanden.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie

Hoofdcategorie: Cultuur, gezondheid, wetenschap
Subcategorie: Onderwijs en wetenschap
Functie: Schoolgebouw (r.k. industrie- en huishoudschool)

Typologie

Schoolgebouw

Huidige functie (met jaartal)

Schoolgebouw en cursistenbureau, ROC Nova College (2012)

Naam object

Nova College, oorspronkelijk Mons Aurea

Stijl/stroming

Bossche school

Bouwtijd (ook de planfase)

1958-1960

Architect(en)/ontwerper(s)

Hoofdarchitect: J.A. van der Laan
Meewerkende architecten: J.B. Hermans, Th. M. van der Eerden en Jules H.M. Kirch
Tuinarchitect P.A.M. Buys (’s-Hertogenbosch)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 497

Interieur (indeling)

Het complex werd op een markante wijze gerealiseerd aan beide zijden van de Garenkokersvaart, een
uitgangspunt dat blijkens een artikel over de school (Bouw 1964) werd gezien als een bijzondere
uitdaging. Aan de noordzijde kwam het hoofdgebouw, met een fietsenberging (souterrain), praktijk- en
theorielokalen, directie- en docentenvertrekken. Aan de zuidzijde van de vaart bouwde men een gebouw
met aula (tevens overblijfruimte) en gymnastieklokaal. Beide bouwdelen werden over de vaart met
elkaar verbonden door een overdekte loopbrug.
Het hoofdgebouw bestaat uit een drielaags bouwdeel met rechthoekige plattegrond en plat dak, waarop
enkele lagere bouwdelen aansluiten, eveneens met rechthoekige plattegrond en plat dak. Het lagere
bouwdeel aan de zuidzijde is tweelaags en springt aan de oostzijde ten opzichte van het hogere
bouwdeel naar voren. Aan de achterzijde is dit bouwdeel modern (niet-beschermenswaardig) uitgebreid.
De lagere uitbouw aan de noordzijde van het hogere bouwdeel is anderhalflaags en springt aan de
oostzijde eveneens naar voren. Er werd gebouwd met een betonstructuur. De gevels zijn gemetseld in
geelbruine baksteen in kettingverband, met platvolle voegen. Ze hebben speklagen (dubbele en
driedubbele) in witgeglazuurde steen. Aan de bovenzijde van de gevels bevindt zich een betonnen
‘hoofdgestel’/betonnen lijst en siermetselwerk met witgeglazuurde speklagen. De vensters hebben
enkelruits stalen ramen (overwegend taats, met enkelruits bovenlicht). Binnen het hogere bouwdeel zijn
de ramen voorzien van een betonlatei (in het zicht liggende betonconstructie). Aan de onderzijde van
deze vensters een verzonken gevelveld in baksteen en met speklagen als genoemd. De smalle bakstenen
dammen tussen deze vensters fungeren als pilasters. Zinken regenwatervergaarbakken.

Stedenbouwkundige ligging, situering Het schoolcomplex is vrijstaand gelegen aan de noordzijde van de Garenkokerskade, en wordt behalve
(incl. aanduiding windstreek), omgeving door deze straat omgeven door de Pijntorenstraat (oostzijde), de Burgemeester Boreelstraat (westzijde),
van belang
en de Nicolaas van der Laanstraat (noordzijde). De school bestaat uit twee bouwdelen aan weerskanten
van de gracht langs de Garenkokerskade (Garenkokersvaart), die via een loopbrug met elkaar worden
verbonden.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

N.v.t

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De Mons Aurea-school was een laat ontwerp binnen het oeuvre van Van der Laan, een typische
vertegenwoordiger van de ‘katholieke bouwkunst’. De met een betonskelet opgezette school werd
vormgegeven in Bossche Schoolstijl, met de nadruk op blokvormen, rechte lijnen en platte daken.
Karakteristiek zijn onder meer de in schoonmetselwerk uitgevoerde gevels (geelbruine baksteen) met
speklagen (witgeglazuurde steen), waardoor een levendig totaalbeeld ontstond. Er werd uitgegaan van
de verhoudingenleer van de bekende bouwmeester en architectuurtheoreticus de benedictijn Dom H.
van der Laan, grondlegger van de Bossche School. Bijzondere accenten vormen bovengenoemde
loopbrug alsook het uit staal samengestelde torentje ter bekroning van de (voormalige) aula. Tezamen
met de gymnastiekzaal is de aula gegroepeerd rondom een open binnenhof, een geliefd motief binnen
de Bossche School. Een ander Bossche Schoolmotief is de toepassing van sobere sierkolommen (rechter
zijgevel en interieur). Opvallend breed opgezet zijn de middengangen in het hoofdgebouw. De vloeren in
gangen en hal werden uitgevoerd in Solnhofener steen, een Beierse kalksteensoort.

498 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur/afwerking

In het hoofdgebouw sluit het betonnen hoofdtrappenhuis aan op de hal, met een trap in Solnhofener
kalksteen. Sobere ijzeren trapbalustrades. Overige trappenhuizen bevatten eveneens trappen in
Solnhofener kalksteen, met sobere ijzeren balustrades.
Het interieur van het hoofdgebouw werd opgezet met brede middengangen en aan weerskanten
klaslokalen/toiletblokken.
Wanden in schoonmetselwerk in kettingverband met platvolle voegen.
Tegelvloeren en wandbekleding in Solnhofener kalksteen (vloer- en wandplaten).
Op de hoofdingang sluit een vestibule aan, met een houten tochtportaal met arduinen onderdorpel.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Het schoolgebouw werd voorzien van diverse voorbeelden van beeldende kunst.

nr. 1
Materiaal/techniek

Opus sectile (een soort mozaïektoepassing, bestaande uit grotere stukken ingelegd glas)

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Boven de hoofdentree

Kunstenaar

J.B. Lambert Simon (1909-1987) uit Utrecht. Deze glazenier was niet onbekend met de Bossche School,
en werkte met verschillende vertegenwoordigers ervan samen. Hij was op de hoogte van de theorieën
van Dom Van der Laan, en leverde glas-in-lood, glas-applicaties etc. in het gehele land.

Voorstelling

Mons Aurea

Datering

Bouwtijd

nr. 2
Materiaal/techniek

Diverse polychrome wandschilderingen

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op een wand in de aula (niet meer zichtbaar: waarschijnlijk overgeschilderd).
Op een aantal betonkolommen in het trappenhuis in het hoofdgebouw.
Boven het portaal na de hoofdentree.

Kunstenaar

Albert René Jansen (Nuenen)

Voorstelling

De niet meer zichtbare schildering in de aula droeg de titel ‘Macht der Muziek’. De schilderingen op de
kolommen zijn grotendeels abstract.

Datering

Bouwtijd

Afmetingen

Onbekend

nr. 3
Materiaal/techniek

Bronzen sculptuur

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de voortuin (meebeschermd: aanleg ontworpen door P. Buys)

Kunstenaar

Beeldhouwer Arie Teeuwisse uit Amsterdam

Voorstelling

‘Duiventil’

Datering

Bouwtijd

Afmetingen

Onbekend

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 499

Groen erfgoed:
aanleg/beplanting

Tuinarchitect P.A.M. Buys uit ’s-Hertogenbosch was verantwoordelijk voor de tuinaanleg. Buys was een
vertegenwoordiger van de moderne tuinarchitectuur en landelijk actief. Hij was onder meer bekend met
de tuinenaanleg in Scandinavische landen, waar hij lange tijd doorbracht. Met E. Buwalda publiceerde hij
een boek over moderne tuinarchitectuur (De tuin van het moderne landhuis, Amsterdam 1953).
De school is gelegen op een ruim eigen terrein, dat wordt doorsneden door de door groentaluds
omzoomde Garenkokersvaart. Aan de zuidzijde van de vaart bevindt zich een haag. Aan de oostzijde
(voorgevel) van het hoofdgebouw van de school een onder architectuur aangelegde tuin met diverse
groenelementen (door P.A.M. Buys). Hier bevinden zich bovendien bakstenen afscheidingsmuren met
grindbetonnen dekplaten. In de tuin bevindt zich een bronzen plastiek (‘De Duiventil’, door A.
Teeuwisse).

Geschiedenis

Op 10 juni 1958 legde de deken van Haarlem, W.N. Zijlstra, de eerste steen voor deze school: (destijds) de
rooms-katholieke industrie- en huishoudschool Mons Aurea. In 1960 was de bouw voltooid en kon het
complex in gebruik worden genomen. In de loop van de tijd zou het diverse opeenvolgende
onderwijsinstellingen herbergen, zoals een gekoppelde opleiding voor kinder- en jeugdverzorging/
huishoudonderwijs, het Kennemerpoortlyceum, en sinds 1996 het nu hier gevestigde Nova College
(dependance). Naast laatstgenoemd college biedt het pand ook onderdak aan een cursistenbureau
(DGO).

Relevante wijzigingen

In de loop van de tijd onderging het gebouw enkele wijzigingen. Aan de achterzijde van het
hoofdgebouw (zuidwestzijde) vond omstreeks 1985-1990 een uitbreiding plaats die qua stijl aansluit bij
de rest van het gebouw. Op de binnenplaats bevindt zich sinds ongeveer 10 jaar een vrijstaand
noodlokaal

Bezocht

Bezocht door M. de Heer Kloots op 16 augustus 2012

Overige

Het gebouw zal eind 2012 worden verkocht: het voldoet niet meer aan de eisen van modern onderwijs.
De gemeente Haarlem wil meewerken aan een bestemmingsplanwijziging om in het gebouw
appartementen onder te brengen. Een herbestemming tot appartementencomplex lijkt in principe
mogelijk zonder de monumentale waarden al te veel te verstoren (inschatting M. de Heer Kloots
augustus 2012).

KENNIS: BRONNEN
Nr. 1

Gemeentelijke registeromschrijving 2002

Nr. 2

Roos, P. e.a. (red.), Architectuurgids Haarlem, Haarlem 1992, p. 126

Nr. 3

Bouw. Centraal weekblad voor het Bouwwezen in Nederland en België, jrg. 19 (18 april 1964), nr. 16, pp.
526-528 (artikel over de school Mons Aurea)

500 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Maastricht
Conservatorium

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0935100000017190

Provincie

Limburg

Gemeente

Maastricht

Plaats

Maastricht

Straat/huisnummer

Bonnefantenstraat 15

Postcode

6211 KL

Kadastrale aanduiding

Maastricht B 4902, B 4903

Aanduiding of korte omschrijving

Conservatiorium met sculptuur

Situering complex/ kaart met daarop
aangegeven de onderdelen van het
complex

Begrenzing Bonnefantenstraat, Heksenstraat, rivier Jeker.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 501

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als toonbeeld van de ontwikkelingen binnen het professionele muziekonderwijs in deze periode.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Het conservatorium was en is van belang als uitdrukking van het muziekonderwijs voor de regio Aken,
Luik en Maastricht.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het gebouw is van belang als uitdrukking van de opvattingen over het muziekonderwijs aan en de
inrichting van gebouwen voor muziekopleidingen uit deze periode.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Door de vormgeving en de bijbehorende sculptuur wordt gerefereerd aan de 19e eeuwse korenmolen
Van Dolk.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het conservatorium is een belangrijk onderdeel van het oeuvre van ir. F. C.J. en P.H. Dingemans en ook
voor het werk van de kunstenaars die hieraan hebben bijgedragen (Charles Eyck, F. Timmermans,
Arthur Spronken, Harry J.L. Schoonbrood)

wegens het bijzondere
Vanwege de zorgvuldig toegepaste materialen, detaillering en constructie.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Vanwege de samenhang tussen in- en exterieur en de samenhang tussen conservatorium en sculptuur.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Vanwege de plaats binnen het beschermd gezicht van Maastricht en d verwijzing van de hoofdvorm en
van het object voor het aanzien van zijn de plattegrond naar de 19e eeuwse korenmolen.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
a. bijzondere betekenis van het complex Met het ontwerp wordt op een uitstekende manier aangesloten op de omringende structuur van de
wegens de hoogwaardige kwaliteit van Maastrichtse binnenstad. Daarmee voegt het gebouw zich op een natuurlijke wijze tussen de omliggende
de bebouwing in relatie tot de
gebouwen en aan de loop van de rivier de Jeker.
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex

502 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

wegens de architectonische gaafheid en/ He gebouw is nog grotendeels gaaf.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Materie, detaillering en constructie zijn nog grotendeels bewaard gebleven, bijvoorbeeld in de
monumentale kunst en de concertzaal.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het gebouw heeft nog steeds de oorspronkelijke functie.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Vanwege de samenhang tussen het gebouw en de daarbij behorende monumentale kunst

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Door de bijzondere vormgeving is het conservatorium een uniek ontwerp binnen de in deze tijd
gebouwde instellingen voor hoger onderwijs.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Gegevens
Oorspronkelijke functie(s),
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

gezondheid, wetenschap (I.02), CONSERVATORIUM
voorwerpen op pleinen en dergelijke, straatmeubilair (D.03), SCULPTUUR.

Typologie

CONSERVATORIUM, SCULPTUUR

Huidige functie (met jaartal)

Cultuur, gezondheid, wetenschap (I), Conservatorium (2012)
voorwerpen op pleinen en dergelijke, straatmeubilair (D.03), SCULPTUUR

Naam object

CONSERVATORIUM

Stijl/stroming

Traditionalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

.. - 1961 (ontwerp), 1962- 1965 (uitvoering), 1965 (in gebruik)

Architect(en)/ontwerper(s)

Ir. F.C.J. Dingemans (-1961), ir. P.H. Dingemans (1961-

Uitvoerder (aannemer e.d.)

N.V. bouwmaatschappij Melchior Maastricht, ir. P.P.H. Duncker (adviseur constructie), P.W. Deerns
(adviseur technische installatie), ir V.M.A. Peutz (adviseur acoustiek)

Opdrachtgever

Gemeente maastricht, gemeentebestuur, directuer Openbare Werken namens College van burgemeester
en wethouders

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 503

Geschiedenis

Het muziekonderwijs in de regio van de drie steden Aken, Maastricht, Luik kent een lange geschiedenis.
In de 5e eeuw vormde de muziek een van de hoofdvakken aan de Aula Regia in Maastricht, in de 9e eeuw
werd de hofschool in Aken het centrum van onderwijsvernieuwing en Luik was in de 11e eeuw het
voornaamste muziekwetenschappelijke centrum. Aan het einde van de 19e eeuw wordt het pariculier
muziekonderwijs omgezet in een gemeentelijke muziekschool: Stedelijke muziekschool en stedelijk
orkest (1882). Vanaf dat moment ontoereikende huisvesting. 1923 verwerving bestaande openbare
lagere school aan de lenculenstraat. Uitbreiding met lyceum 1925. 28 juni 1956 voorlopige erkenning van
het muziekinstituut als conservatorium. Toenemende belangstelling leidde tot een tekort aan ruimte en
accommodatie. Dit leidde tot de aankoop van de ‘Molen van Dolk’ op de plek van het huidige
conservatorium.

Situering

Conservatorium gerealiseerd op de plek van de voormalige (koren)Molen van Dolk. De geschiedenis van
de plek heeft het nieuwe ontwerp geinspireerd voor wat betreft onder meer de plattegrond, hoofdvorm
en toegepaste materialen.
SCULPTUUR gesitueerd in de waterpartij van de Jeker op het ‘binnenterrein’.

Omschrijving
Korte karakteristiek exterieur

CONSERVATORIUM gesitueerd op de plek van de voormalige 19e eeuwse (koren)Molen van Dolk. Het
gebouw bestaat uit een betonskelet, aan de buitenzijde bekleed/ ingevuld met Limburgse rode
veldovensteen (ovens corubona) verticaal en horizontaal geleed door banden van hardsteen als
verwijzing naar de vakwerkbouw in Limburg. De plattegrond van het conservatorium is grillig en volledig
gebaseerd op de plattegrond van de korenmolen. Het gebouw bestaat uit een kelder met daar boven vier
verdiepingen afgesloten door een dak gedekt met leien. Als gevolg van de functie zijn de gevels
grotendeels gesloten. De vorm van de vensteropeningen zijn wisselend van vierkant, staand en smal,
liggend tot een rechthoekige glaspartij bestaande uit drie gekoppelde ramen. De ingangspartij wordt
benadrukt door een LATEI/ FRIES van Naamse steen voorzien van een zwak bas reliëf naar ontwerp van
frans timmermans.
SCULPTUUR van brons in de vorm van een centaur die op een kinkhoorn blaast.

Korte karakteristiek interieur

Op de begane grond rond een hal de garderobe, foyer, directiekamer, administratieruimten en een
concertzaal waarvan de hoogte reikt tot de derde verdieping. In deze zaal bevint zich een podium voor
de opstelling van koor en orkest met een orkestbak ten behoeve van operauitvoeringen. Zaal en balkons
geven plaats aan 425 bezoekers.
In de rest van het gebouw bevinden zich studie- en leslokalen (51), luistercabines en een zaal voor
ritmiek en bewegingsleer.
Op de bovenste verdieping bevindt zich een tweede hal oorspronkelijke bedoeld voor
muziekuitvoeringen in intieme kring. Deze functie is gewijzigd nadat een verlaagd plafond is aangebracht
in de ruimte ten behoeve van een nieuw leslokaal.
Bij de afwerking van het interieur zijn eenvoudige materiaal- en kleurenschema’s toegepast: grijs
kwartsiet op de vloeren in hallen en gangen; witgrijs cristallino voor de dorpels, stroken en randen van
trappen en vloeren; blauwgrijs linoleum voor de vloeren in de leslokalen met uitzondering van een
aantal hardhouten vloeren in verband met de acoustiek; alle wanden van ruw pleisterwerk, geschilderd
in een lichte kleur; acoustische voorzieningen alsmede deuren naar representatieve ruimten in teakhout.
Toegangsdeuren leslokalen met ‘suwide’ bekleed. Merendeel van de wit geschilderde plafonds heeft een
akoestische functie.

Bouwgeschiedenis
Relevante wijzigingen

Extra vloer aangebracht in de hal op de bovenste verdieping ten behoeve van een extra leslokaal. Hierbij
is het wandkleed verplaatst naar een leslokaal (verbouwing architect Dautzenberg)

504 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Toegepaste kunst, beplanting, materialen, constructies en detailleringen
gebouw, materialen, constructies en
detailleringen

Rode veldovensteen (corubona)
hardsteen
LATEI/ FRIES van Naamse steen (frans timmermans, houthem)
Marmeren VLOER (Harry schoonbrood, maastricht)
Cristallino
kwartsiet
linoleum
suwide
Teakhout
Hardhout

Bestanddelen toegepaste kunst gebouw WANDKLEED (charles eijck, ravensbos) (bestanddeel?)
(Kunstwerken/orgels/
SCULPTUUR (arthur spronken, beek)
gedenktekens/meubels):
ORGEL..
Aanleg, beplanting

n.v.t.

nr. 1

LATEI/ FRIES

Materiaal/techniek

Naamse steen, gehakt zwak basreliëf

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Ingangspartij

Kunstenaar

Frans M. Timmermans, Houthem

Voorstelling

Lijnen die verwijzen naar muziekinstrumenten, taak en doel van het gebouw als conservatorium, sobere
vormgeving ivm geringe dikte steen

Datering

1965

Afmetingen

4 meter lang, geringe dikte vanwege constructie gebouw

nr. 2

VLOER

Materiaal/techniek

Marmermozaïek van wit en grijs cristallino

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

HAL begane grond

Kunstenaar

Harry J.L. Schoonbrood, schilder glazenier, Maastricht

Voorstelling

Non figuratief, gestreept wit-grijs marmer met zwarte en rode accenten, centraalpunt

Datering

1965

Afmetingen

Ongeveer 35m2

nr. 3

WANDKLEED

Materiaal/techniek

Applicatietechniek, stofen en weefsels vastgehecht op een ondergrond met behulp van naaien of stikken

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

HAL bovenste verdieping, LESLOKAAL

Kunstenaar

Charles Eyck (ontwerp), twee vrouwen atelier Charles Eyck (uitvoering)

Voorstelling

Musicerende engel zwevend boven de contouren van de stad (Maastricht)

Datering

1965

Afmetingen

3mx4m

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 505

nr. 4

SCULPTUUR

Materiaal/techniek

Brons

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Waterpartij (Jeker) op het ‘binnenterrein’

Kunstenaar

Arthur J.E. Spronken, Beek (L)

Voorstelling

Centaur die zich opheft uit het water, blazend op een kinkhoorn

Datering

1965

BRONNEN:
Veldonderzoek
Bezoek

Consulent architectuurhistorie (Drs. W.M.M. (Mieke) van Bers), augustus 2012, in – en exterieur.

Afbeeldingen
Digitale Foto’s

Consulent architectuurhistorie (Drs. W.M.M. (Mieke) van Bers), augustus 2012, in – en exterieur.

Digitale foto’s

Fotograaf

Literatuur
Nr. 1

Dingemans, P., ‘Conservatorium te Maastricht’, Bouw 22(1967)20, 748-753.

Nr. 2

Dingemans, P.H., ‘Conservatorium te Maastricht’, Bouwkundig Weekblad 84(1966)6, 113-117.

Etc.

Geest, van Joosje, 1905-1961 F.C.J. Dingemans stadsarchitect van Maastricht, stichting Bonas, rotterdam
2012.
Maastrichts conservatorium in een nieuw gebouw, Maastrichts stadsbestuur, Maastricht, 1965.

Archiefonderzoek
Gemeentearchief

niet uitgevoerd

Nai

Niet uitgevoerd

Internet

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Wederopbouw databank, preselectie (zomer 2006, code ) www.
cultureelerfgoed.nl

Receptiegeschiedenis, prijzen
e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

Eigenaren, bewoners,
gebruikers

Stichting hogeschool zuyd, managementassistente, bouwkundige

Overheidsinstellingen
gemeente

Ambtenaar cultuurhistorie ( S. Minis)

Rijk

consulent erfgoed en ruimte (jon van rooijen), consulent archeologie (fred brounen), consulent
cultuurlandschap (cees van rooijen), ..

506 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Tilburg
Aula, Universiteit

Register
Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

Tilburg

Plaats

Tilburg

Straat/huisnummer

Warandelaan 2

Postcode

5037 AB

Aanduiding of korte omschrijving

Aula met kantoorgebouw en groenaanleg

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 507

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Van belang als uitdrukking van een belangrijke maatschappelijke ontwikkeling, namelijk de groei van
universiteiten en hogescholen in de jaren zestig, veroorzaakt door de geboortegolf na de Tweede
Wereldoorlog, de toegenomen welvaart en emancipatie en het streven van de overheid om
kennisachterstand in te halen.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Representatief als onderdeel van het campusmodel, dat zich na de oorlog bij de universiteiten
ontwikkelde.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het gebouw wordt algemeen gezien als het hoogtepunt in het oeuvre van de architect Jos. Bedaux. Het
markeert de overgang in zijn werk van traditionele naar een modernere stijl, waarbij het gebruik van
musschelkalk als gevelbekleding kenmerkend wordt voor het werk van Bedaux.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Wat zich vertaalt door fraaie verhoudingen, rijk materiaal van het gebouw en de zorgvuldige detaillering.

wegens het bijzondere
Bedaux heeft natuursteen en baksteen op ambachtelijke wijze toegepast. In het natuursteen van één van
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of de gevels is een kunstwerk aangebracht door Jan Vaes, met het Bijbelse thema van de vijf wijze en de vijf
monumentale kunst;
dwaze maagden.
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Er is sprake van een bijzondere samenhang tussen interieur en exterieur. Bij één van de binnenhoven is
een gevel grotendeels in glas uitgevoerd, de vloer van natuursteen en marmer is doorgezet in de tuin van
een van de binnenhoven waardoor het lijkt alsof het interieur en de tuin in elkaar overlopen.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Het gebouw is van betekenis als hoofdgebouw van de universiteitscampus, waar de aula is gevestigd.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het gebouw heeft betekenis als afsluiting van de van oost naar west gesitueerde as in het
van het object voor het aanzien van zijn stedenbouwkundig plan van Jan van der Laan. De stad gaat hier over in het bos, de Warande.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
a. bijzondere betekenis van het complex De relatie van het gebouw met de omgeving en de groenaanleg van de voormalige buitenplaats ‘De
wegens de hoogwaardige kwaliteit van Oude Warande’ rondom het gebouw is van hoge kwaliteit.
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

508 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het gebouw is in hoge mate gaaf bewaard gebleven.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De oorspronkelijke belangrijke functie is gehandhaafd.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

+

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

+

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Het object is van belang als zeldzaam exemplaar van het type universiteitsgebouw dat contemplatief van
karakter is.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

De (oorspronkelijke) lichtarmaturen zijn in sterke mate sfeerbepalend en vervullen een belangrijke
decoratieve rol binnen het verder sobere interieur.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d. Over het
gebouw is na oplevering gepubliceerd in de vakbladen Bouw, Katholiek Bouwblad, Baksteen en in Vrij
Nederland. In 1986 verscheen een lovend artikel over het gebouw in het tijdschrift Brabantia. Jos. Bedaux
is zeer geliefd in de regio Tilburg/Goirle. Woonhuizen van zijn hand zijn over het algemeen goed bewaard
gebleven. Zijn oeuvre is hoofdzakelijk in de provincie Noord-Brabant is gerealiseerd. Bedaux had geen
officiële opleiding tot architect, behoorde niet tot een architectuurstroming en was geen theoreticus. Om
deze redenen is de waardering voor zijn oeuvre buiten de provincie Noord-Brabant laat op gang
gekomen. De laatste jaren staat zijn werk in de belangstelling, er is een stichting Jos. Bedaux opgericht
onder voorzitterschap van Jo Coenen, er is een publicatie over Bedaux verschenen in de Bonas-reeks van
het NAi en er is een tentoonstelling van zijn oeuvre georganiseerd. Het Cobbenhagengebouw is op
verzoek van de universiteit in 2009 aangewezen als gemeentelijk monument.

Overige

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 509

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Deze en de volgende regel wordt de registeromschrijving.
De eerste functie(s) van het object(en). Invullen op grond van thesaurus. De “topterm”
Hier geen dateringen: voor de ontwikkelingsgeschiedenis met dateringen, zie verderop.
Oorspronkelijke functie: onderwijsgebouw

Typologie

Op grond van de thesaurus, onder “term”: bijv. Kop-hals-rompboerderij.

Huidige functie (met jaartal)

Op grond van de thesaurus. Het jaartal van waarneming; zo bekend ook aangeven sinds wanneer.
Universiteitsgebouw, sinds oplevering -2012

Naam object

Het gaat om een naamgeving, niet (alleen) om de functiebenaming. Bijv. “Kasteel Doorwerth”. Het kan
dus zijn dat er geen naam is. Momenteel wordt het gebouw “Cobbenhagengebouw” genoemd. De
oorspronkelijke naam is Gebouw A.

Stijl/stroming

Op grond van thesaurus, mits van toepassing. Bijvoorbeeld: shake-hands, neogotiek, classicisme,
landschapsstijl etc.

Bouwtijd (ook de planfase)

Opdracht verstrekt aan Jos. Bedaux in september 1950. Eerste ontwerp 1950-1951. Tweede ontwerp 1952
Derde ontwerp 1955. in samenwerking met J.A. van der Laan, Definitief ontwerp 1959. Opening in 1962
door Koningin Juliana.

Architect(en)/ontwerper(s)

Invullen op grond van thesaurus Jos. Bedaux, J.A. (Jan) van der Laan

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Bouw-& Adviesbureau Ir. K. Bakker en Ir. H.A. Dicke, constructie, N. Kloots (advies)

Opdrachtgever

Katholieke Economische Hogeschool Tilburg

Exterieur

De hoofdkenmerken van het exterieur of vormgeving van het object kort omschrijven. Het gaat daarbij
bijv.om vorm plattegrond, vorm kap, bouwlagen, traveeën. Hier ook essentie van de aanleg van een
fabrieksterrein, schoolplein of groenaanleg beschrijven (zie daarvoor ook beplanting).
Rechthoekige plattegrond met twee binnenhoven. Gevels alle vier even hoog (11 meter). Aula, centraal
trappenhuis en de grote collegezaal steken er bovenuit. Vensters in verschillende formaten, ritmisch
geplaatst. Geveldelen met geprefabriceerde puien. Een brede onderdoorgang in de oostgevel leidt naar
een van de binnenhoven. In de binnenhoven een groenaanleg met geometrisch ontwerp.

gebouw, constructietechniek

Materialen benoemen van grof naar fijn. Op basis van thesaurus op hoofd- en 1 subniveau. Vrij in te
vullen verfijning. Opgetrokken in metselwerk, buitengevels bekleed met platen van lichtgrijze
Muschelkalk. De buitenmuren bestaan uit drie halfsteenswanden met twee spouwen waarvan de
verbindingen ten opzichte van elkaar verspringen. Vloeren van beton, rustend op de binnenste
spouwmuur. Binnenwanden in gele handvormsteen in een speciaal formaat van 25x4 cm, gebakken door
een Nederlandse steenfabriek. Geprefabriceerde glazen puien.

510 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur (indeling)

De indeling van het interieur zo van toepassing, bijvoorbeeld zijgang en kamers-en-suite, of
kantoorruimten voor en werkruimten achter. Het interieur kent nog grotendeels de oorspronkelijke
indeling. Interieur: begane grond: bibliotheek, hoofdtrappenhuis, instituten, senaatszaal, kamer
curatoren, administratiekamers, koffiekamer, aula, collegezaal, werkkamers, twee. Daaromheen gangen
die zich hier en daar verbreden zodat ontmoetingsplekken ontstaan.
Een tussenverdieping (mezzanine) met silentium en leeszaal. Op de verdieing een werkcollegezaalte,
collegezaal, trappenhuis, koffiekamer voor hoogleraren en docenten, kamers voor hoogleraren, de
kamer van de rector magnificus, instituten, het balkon van de aula, een collegezaal en een psychologisch
laboratorium. Kelder: bibliotheek, boekenmagazijn, centraal magazijn, werkplaatsen, garderobe,
cv-ruimte, fietsenstalling, collegezaal. Hier was ook de luchtverversingsinstallatie ondergebracht.

interieur, techniek en materialen

Wanden van schoon metselwerk in gele handvormsteen. De (lichtgrijze) voegen zijn gevuld met specie
met grof zand en geborsteld. De meeste wanden krijgen indirect licht door lichtkoepels of lichtstroken,
veel wanden hebben strijklicht. Vloer van Noorse leisteen met banden van wit marmer. Glazen wanden.
Grote trap met balustrade van metaal, witgeschilderd met goudkleurige knoppen.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

wandkleed

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In aula

Kunstenaar

M. Saint Saens

Voorstelling

Orfeus

Groen erfgoed: beplanting

Het tuinontwerp in de twee binnenhoven is van Pieter Buys. De natuurstenen vloer van het gebouw
loopt door in de tuin. Gras, haagjes, enkele kleine boompjes. (nader uit te werken)

Stedenbouwkundige ligging,

In het stedenbouwkundig ontwerp voor Tilburg dat na de Tweede Wereldoorlog is uitgevoerd, is een
oost-westverbinding gerealiseerd om de toegenomen verkeersstromen door de stad te leiden. Enkele
kilometers voor de beëindiging aan de westzijde kreeg de as een verbreding. Aan een zijde werd een
woonwijk gerealiseerd, aan de andere kant was een bebouwing voorzien met losse objecten in het
groen. Het gebouw voor de Economische Hogeschool was bedoeld als afsluiting van de as. Het vormt de
overgang naar de Warande. Voor de stadsuitbreiding is een deel van het bos opgeofferd. Voorzien was
een deel van het bos te behouden, maar vanwege de slechte staat was het nodig om een groot deel van
de bomen te kappen. Kleine groepen bomen zijn gespaard en opgenomen in de nieuwe parkaanleg.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

Nog niet bekend

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Relevante wijzigingen

De natuurstenen platen op de vloer zijn gevoegd pom praktische redenen, onder andere omdat veel
dames met dunne hakken in de voegen zouden zijn blijven steken. Renovatie in 2012 door architect Jacq.
de Brouwer van Bedaux De Brouwer. Daarbij zijn diverse maatregelen getroffen om het gebouw te
verduurzamen. Rond de binnenplaats is dubbel glas aangebracht en er is een sedumdak aangebracht.

Bezocht

Bezocht door L.J.J. von Santen juli 2012. Interieur niet toegankelijk vanwege renovatie

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 511

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Christel Leenen m.m.v. Evelien van Es, Jos. Bedaux architect (1910-1989), Rotterdam 2010.

Nr. 2

Frans van der Ven, Jos. Bedaux architect, Tilburg 1989

Nr. 3

M. Ouwendijk, “De katholieke Hogeschool in Tilburg”, Brabantia 35 (1986) 5, pp. 5-8

Nr. 4

A. Buffinga, “De r.k. economische hogeschool in Tilburg: een kritische besprekeing”, in Bouw 20 (1964),
pp. 436-442

Nr. 5

“Een moderne economische hogeschool te Tilburg: ook om economische redenen in baksteen
uitgevoerd”, in: Baksteen 4 (1962) nr 5, pp. 18-25

Nr. 6

A.J.J, van Rooij, “Twee hogescholen: langs de spanningslijnen tussen synthese en analyse”, in: Katholiek
Bouwblad 31 (1963), pp. 437-441

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

Alleen de nummers hier noemen van reeds geraadpleegde bronnen . De overige bronnen zijn dus nog
niet geraadpleegd en kunnen nog nieuwe gegevens opleveren. Van websites een gedateerde kopie/scan
opslaan ivm wijzigingen in het internet.

Interviews bewoners, gebruikers

met wie, door wie, wanneer, relatie geïnterviewde met het object.

512 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Categorie

Vrije tijd en Cultuur

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 513

Monument

Amsterdam
Gijsbrecht van Aemstelpark

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Amsterdam

Plaats

Amsterdam

Aanduiding of korte omschrijving

Stadspark met bruggen, banken, keermuren en pergola

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 515

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarden: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als centrale recreatieplek binnen een nieuw ontworpen stadsdeel.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Als voorbeeld van de invloed van de nieuwe zakelijkheid binnen de tuinarchitectuur, waar deze maar
zelden werd toegepast.

II Architectuur- en kunsthistorische waarden: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de
tuinarchitectuur en/of bouwtechniek;

Het Gijsbrecht van Aemstelpark is een van de weinige parken in Nederland waar de stijl van de Nieuwe
Zakelijkheid tot uiting komt en zo vergaand is doorgevoerd.

voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Boer was een van de weinige tuin- en landschapsarchitecten die al direct na de oorlog de nieuwe
zakelijkheid toepast in de tuinarchitectuur.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

volgt
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarden
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Het park spreidt zich uit over de gehele oost-west as van de wijk Buitenveldert en vormt een
van het object voor het aanzien van zijn geïntegreerd onderdeel met de omliggende stedenbouw.
omgeving;
a. bijzondere betekenis van het complex Het park sluit aan op het stedenbouwkundig patroon van de wijk Buitenveldert.
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de tuinarchitectonische
gaafheid en/of herkenbaarheid van exen/of interieur;

Het middendeel is gaaf en herkenbaar en heeft ondanks enkele wijzigingen niets van zijn oorspronkelijke
ontwerpintentie verloren.

wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De oorspronkelijke beplanting, padenpatroon, banken, bruggen, muren en pergola zijn allen nog
aanwezig.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Sinds de aanleg gefunctioneerd als openbaar wandelpark en groene schakel binnen de wijk.

516 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Onderdelen zonder
monumentale waarde:

Het restaurant “Halvemaan” aan de zijde van de Van Leijenberghlaan maakt geen onderdeel uit van de
objecten behorende bij het parkontwerp.

- Exterieur

Geen waarde exterieur

- Interieur

Geen waarde interieur

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s), bij meer
zelfstandige zaken in 1 mon.nr) op
grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Kastelen, landhuizen, parken e.d.: stadspark
Weg- en waterbouwkundige werken: brug.
Voorwerpen op pleinen e.d.: zitbank
Kastelen, landhuizen, parken e.d.: pergola
Kastelen, landhuizen, parken e.d: tuinmuur.

Typologie

Plantsoen.

Huidige functie (met jaartal)

Plantsoen sinds aanleg (1962 opgeleverd). Waarneming 2012.

Naam object

Gijsbrecht van Aemstelpark

Stijl/stroming

Nieuwe Zakelijkheid

Bouwtijd (ook de planfase)

1959-1962 (oplevering)

Architect(en)/ontwerper(s)

Boer, W.C.J. (Wim) 1922-2000

Opdrachtgever

Dienst Stadsontwikkeling en afdeling Beplantingen van Amsterdam.

Stedenbouwkundige ligging, situering Het park ligt in de 20ste eeuwse ring van Amsterdam in de wijk Buitenveldert. Het totale park heeft een
(incl. aanduiding windstreek), omgeving lengte van 2150 meter en een breedte van 230 meter. Het loopt over de gehele oost-west breedte van
van belang
Buitenveldert en verbindt het Amstelpark met de entree van het Amsterdamse Bos. De begrenzing aan
de noordzijde wordt gevormd door woonbebouwing, aan de zuidzijde door de Van Nijenrodeweg. Het
beschermde gedeelte is een onderdeel van het totale oppervlak en betreft het middendeel tussen de
Buitenveldertselaan (westelijke begrenzing) en de Van Leijenberghlaan (oostelijke begrenzing).
Indeling

Dit deel van het park is opgedeeld in drie delen: het westelijk deel met ligweiden en bosbeplanting; het
middendeel wordt gevormd door een plein met platanen (Ontmoetingseiland genoemd) en een
noord-zuid fietsverbinding. Het oostelijk deel is een geometrisch opgezette bloementuin met vierkante
plantvakken en een pleintje omgeven door een pergola. Alle delen zijn omgeven door water
waaromheen weer een brede strook randbeplanting en hoog opgaande bomen.

Toegepaste materialen
Toegepaste harde materialen

Paden: asfalt. Pleinen: stoeptegels. Walmuren: granietblokken. Randen van beplantingsvakken: klinkers.
Muren van de drie zitgelegenheden op de oever van het bloemeneiland: wit geschilderd beton, deels
ruwgehakt. Muur bij pergola: betonblokken.

Interieur/afwerking

nvt

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

nr. 1 banken
nr. 2 pergola
nr. 3 muur
nr. 4 tien bruggen

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 517

nr. 1

Banken

Materiaal/techniek

Hout, betonblokken

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Door het hele park verspreid maar vooral aanwezig op het ontmoetingseiland.

Kunstenaar

Van Eyck, A. (Aldo)

Datering

Ca. 1962

nr. 2

pergola

Materiaal

hout

Lokatie

Op het bloemeneiland aan de zijde van de Van Leijenberghlaan

Datering

Ca. 1962.

Nr. 3

muur

Materiaal

Rechthoekige betonblokken met een rechthoekig gat erin.

lokatie

Onder de pergola als scherm achter de banken

Datering

Ca. 1962

Nr. 4

Tien bruggen

materiaal

ijzeren brugleuningen en betonnen brugdek

lokatie

Twee bruggen van het weide/bosdeel naar de Van Nijenrodeweg. Een brug van het ontmoetingseiland
naar de Van Nijenrodeweg. Een brug van het bloemeneiland naar de Van Leyenberghlaan. Een brug van
het bloemeneiland naar het ontmoetingseiland. Een brug van het ontmoetingseiland naar het weide/bos
deel. Een brug van het weide/bos deel naar de Buitenveldertselaan. Twee bruggen van het weide/bos
deel naar de bebouwing ten noorden. Een brug van het ontmoetingseiland naar de bebouwing ten
noorden.

Datering

Ca. 1962

518 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Groen erfgoed:
aanleg/beplanting

Wim Boer ging uit van het principe dat parkarchitectuur een geïntegreerd onderdeel van de stedenbouw
moet zijn. Het kavelpatroon van Buitenveldert vormt de basis voor het park, de paden sluiten aan op de
straten van de wijk. Essentie van het ontwerp is een afwisseling tussen rechthoekige en vierkante
patronen waarbij het vierkant gebruikt wordt bij richting verandering of als rustpunt en de rechthoek
dient om een richting aan te duiden. Dit is te illustreren aan de hand van het middengebied waar het
ontmoetingseiland een vierkant grondvlak heeft en het bloemen eiland en de speel- en ligweiden
rechthoekig van vorm zijn. Belangrijk daarbij is dat deze geometrische patronen nergens symmetrie
opleveren door aansluitingspunten in bajonet-vorm te maken, of de erop aansluitende ruimtes ten
opzichte van elkaar te spiegelen. In het ontwerp komen ook steeds dezelfde maatverhoudingen terug.
De opening tussen het bomenvierkant op het ontmoetingseiland is even groot als de met bomen
gevulde vierkanten in de platanenrij. Tevens zijn de kleine vierkante openingen in de platanenrij even
groot als de vierkante plantvakken op het bloemeneiland. Zelfs de afmeting van de banken verhoudt zich
tot de maat van de stoeptegels. Op het bloemeneiland bevindt zich een smalle strook met vaste planten
en een slingerpad rondom de pergola: niet aangegeven op kaarten maar wel zichtbaar op een luchtfoto
van 23 april 1970.
Beplanting (niet uitputtend) volgens beplantingsplan 17 november 1964, plan voor verandering
bloemeneiland 5 oktober 1971, beheersplan Buitenveldert deel 2 maart 1991 en eigen waarneming 21
augustus 2012:
Bomen: Platanus acerifolia, Salix alba, Salix viminalis, Salix aurita, Populus robusta, Alnus glutinosa,
Crataegus monogyna, Fraxinus excelsior, Corylus colurna, Sophora japonica, Betula papyrifera
Heesters: Cornus mas, Viburnum opulus, Euonymus planipus, Amelanchier canadensis.
Vaste planten (vnl. op bloemeneiland); Ajuga reptans, Alchemilla mollis, Aruncus dioicus, Macleya
cordata, Vinca minor. Pergola begroeid met Wisteria.

Geschiedenis

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Tijdens de planperiode ontstaat een verschil van mening over het ontwerp van de parkstrook tussen de
Dienst stadsontwikkeling (duidelijke visie op de structuurbepalende elementen van het park maar geen
budget) en de afdeling beplantingen (een minder duidelijke visie maar wel budget). Om uit deze impasse
te komen wordt besloten om onder toezicht van de Bond van Nederlandse Tuinarchitecten een prijsvraag
te laten uitschrijven. In de jury zaten: Broerse (voorzitter BNT), Van Eesteren (stadsontwikkeling), Breman
(Beplantingen), Merkelbach (stadsbouwmeester) en Bijhouwer (tuinarchitect). Wim Boer wint. Het park
wordt doorsneden door verschillende bestaande noord-zuid verbindingen. Hij concludeert dat het
maken van een continue “recreatieruimte” niet mogelijk is; de doorsnijdingen vormen te grote barrières.
De Van Nijenrodeweg wordt als enige doorgaande oost-west verbinding vormgegeven als boulevard en
ondersteund door middel van een vijf tot zeven rijen brede strook Platanen. De parkstrook wordt in drie
stukken opgedeeld met een onderling sterk verschillend karakter. Een westelijk gedeelte aansluitend op
het Amsterdamse Bos. Een oostelijk gedeelte vormgegeven als uitloper van het Amstelpark en het
middendeel, het meest intensieve parkdeel, bestaande uit drie eilanden en grenzend aan het
winkelcentrum. Tussen de verschillende parkdelen wordt wel een sterke ruimtelijke relatie gemaakt door
middel van doorzichten. Met name het ontwerp van het middengebied en van de boulevard langs de Van
Nijenrodeweg worden door de jury hoog gewaardeerd. Aan Wim Boer wordt opdracht verleend tot het
maken van een definitief ontwerp dat op een aantal punten afwijkt van het prijsvraagontwerp. Van dit
definitieve ontwerp wordt alleen het gedeelte tussen de Buitenveldertselaan en de Van Leijenberghlaan
volgens de opvattingen van Wim Boer aangelegd. Het overige deel is van de Dienst Publieke Werken.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 519

Relevante wijzigingen

Tijdens de zeventiger jaren wordt er veel kritiek geuit op het park en met name op het middengedeelte.
Naar aanleiding van een aantal inspraakavonden wordt, al dan niet met instemming van Wim Boer, een
aantal essentiële wijzigingen in het park aangebracht. Van de door Wim Boer ontworpen aanpassing
voor het ontmoetingseiland is nu niets meer terug te vinden. Wel is het park gedurende de zeventiger
jaren ruimtelijk sterk verdicht en afgescheiden van de omgeving door het op een groot aantal plaatsen
aanbrengen van hoge heesterbeplanting. Voorbeelden hiervan zijn de beplantingen onder de platanen
aan de Van Nijenrodeweg, rond de zitplekken op de ligweide en tussen het park en de binnentuinen ten
noorden van de Kamp.
Op het ontmoetingseiland heeft een kiosk gestaan, ontworpen door D.L. Sterrenberg, deze is inmiddels
afgebrand (datum onbekend)

Bezocht

Eline Jörg, 21 augustus 2012.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten,
literatuur, documentatie,
websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

Louwerse, D.C. Wim Boer, beschrijving en documentatie van zijn beroepspraktijk. Wageningen, 1982

Nr. 2

In memoriam Wim Boer: zijn leven, zijn werk en zijn visie op Cascade. In: Cascade (2000) nr. 1 p. 5-9

Nr. 3

Archief stadsdeel Amsterdam Zuid

Nr. 4

Oldenburger, C. e.a. Gids voor de Nederlandse tuin- en landschapsgeschiedenis, deel west, Rotterdam,
z.j.

Nr. 5

Deunk, G. Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur van de 20ste eeuw, Rotterdam, 2002

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

http://www.zuid.amsterdam.nl/@301052/pagina/?media=print
Alleen de nummers hier noemen van reeds geraadpleegde bronnen . De overige bronnen zijn dus nog
niet geraadpleegd en kunnen nog nieuwe gegevens opleveren. Van websites een gedateerde kopie/scan
opslaan ivm wijzigingen in het internet.

520 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Amsterdam
Hilton Hotel

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Amsterdam

Plaats

Amsterdam

Straat/huisnummer

Apollolaan 138

Postcode

1077 BG

Kadastrale aanduiding

Amsterdam Z, Z 2188

Aanduiding of korte omschrijving

Vrijstaand hotelgebouw

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 521

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het hotel is van belang als uiting van de enorme economische en toeristische groei in de jaren ’50 van de
vorige eeuw, mogelijk gemaakt door de snelle intensivering van het internationaal verkeer en de
mondialisering. Met de Hiltons in Amsterdam en Rotterdam werd de luxe van de moderne Amerikaanse
hotels in Nederland geïntroduceerd (het ‘American-style luxury hotel’).

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Met de beide Hiltons werd de uniforme Amerikaanse hotelformule voor het eerst in Nederland
geïntroduceerd. Niettemin kreeg elk hotel een eigen, lokale identiteit. In Amsterdam was dat de lounge
rondom een openhaard met vrijhangende afvoerpijp.
Typologisch zetten het Amsterdamse en Rotterdamse Hilton de toon voor latere hotelbouw. De interne
structuur van publieksruimtes, hotelkamers en logistiek vond veelvuldig navolging.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Met de Hiltons in Amsterdam en Rotterdam deed de ‘American-style luxury hotel’ zijn intrede in
Nederland.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Het Hilton Hotel kreeg nationaal en internationaal de aandacht door het verblijf en de acties van
popartiesten als John Lennon en Yoko Ono. Tragischer zal het hotel verbonden blijven met de dag dat
Herman Brood zich met zijn sprong van het dak van het leven beroofde.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De ‘Hiltons’ in Amsterdam en Rotterdam zijn de eerste hotels van de Hilton Company die door een
en/of bouwtechniek;
niet-Amerikaanse architect zijn ontworpen. Zij combineren een internationale standaard met lokale
kunstuitingen. Bouwtechnisch was de constructie in meerdere opzichten vernieuwend voor Nederland
(glijbekisting, constructieve tussenverdieping).
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Van belang voor oeuvre Maaskant.

wegens het bijzondere
Door de toepassing van hoogwaardige materialen, zoals marmer, bijzondere houtsoorten, aluminium en
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of veel glas moest het hotel een luxe sfeer ademenen waar de gast zich meteen toch ook op zijn gemak
monumentale kunst;
voelde. Van de toegepaste kunst resten nog het koperreliëf van Bons en de scultpuur van Nadorp.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

522 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

Het Hilton Amsterdam is van grote beeldbepalende betekenis voor zijn omgeving. De plek is de
sluitsteen van het plan Zuid van Berlage. Er zijn vele plannen geweest om deze plek, het kruispunt van de
assen van de Apollolaan en de Minervalaan, met een bijzonder gebouw in te vullen. Dit gebouw had de
tegenhanger moeten worden van het door Berlage geplande Zuiderstation, aan het andere uiteinde van
de Minervalaan.
De geknikte vorm van het beddenhuis – ook bedoeld als een gastvrij gebaar - benadrukt de ruimtelijke
structuur ook in de hoogte. Dat maakt dat het hotel zich optimaal voegt naar de 50 jaar oudere stedelijke
omgeving.
Het Hilton Amsterdam is van grote betekenis wegens de hoogwaardige kwaliteit van het ontwerp in
relatie tot de historisch-ruimtelijke context van gebouwde omgeving en groenaanleg, daar waar drie
groene assen (zuidzijde) samenkomen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het exterieur is van een grote architectonische gaafheid. Er hebben sinds de bouw geen wijzigingen van
of herkenbaarheid van ex- en/of
betekenis plaatsgevonden. Het interieur is op de begane grond gewijzigd met name qua afwerking. De
interieur;
bar aan de achterzijde heeft nog in aanzienlijke mate het aspect van de jaren ’60 van de vorige eeuw. De
indeling van het beddenhuis is de orspronkelijke.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het hotel is van belang vanwege de gaafheid van de toegepaste ‘luxe’ bouwmaterialen en de
betonconstructie als ruimtebesparende overgang van beddenhuis naar begane grond.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het hotel is van belang omdat het zonder noemenswaardige veranderingen aan het exterieur nog steeds
indruk maakt als luxe-hotel naar Amerikaans model.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

Hoewel 50 jaar later dan het Plan Zuid van Berlage, is het hotel qua locatie en bouwmassa de
uiteindelijke invulling en bekroning van deze onbedoeld zo lang open gebleven belangrijkste plek in het
Plan Zuid.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Door de vrijwel gelijktijdige bouw van het Amsterdamse en Rotterdamse Hilton is er geen sprake van een
absolute zeldzaamheid. Beide zijn de eerste van een geheel nieuw gestandaardiseerd type hotel naar
Amerikaans model, sterk gericht op de wensen van de moderne toerist en/of zakenman: een luxe
omgeving waarbij de kamer niet meer alleen dient als slaap-, maar ook als verblijfsruimte (studioopstelling) en voorzien is van allerlei noviteiten (mengkranen, toilet met drukspoeler, deurvergrendeling,
stortkokers voor linnengoed e.d.). De hotels zijn, ook nieuw voor Nederland, tevens voorzien van
vergader- en congresfaciliteiten.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Positief ontvangen. Kritiek kwam er van A. Buffinga (Bouw 1964).

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 523

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Horeca, Hotel-restaurant

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Horeca, Hotel-restaurant

Huidige functie (met jaartal)

Horeca, Hotel-restaurant

Naam object

Hilton Hotel Amsterdam

Stijl/stroming

Naoorlogs Amerikaans modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1958-1961 (ontwerpfase)
1961-1962 (bouwtijd)

Architect(en)/ontwerper(s)

Architecten: F.W. (Frederik Willem) de Vlaming en H. (Harry) Salm. Supervisor: H.A. (Hugh Aart) Maaskant

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Aannemer: Ingenieursbureau voor Bouwnijverheid N.V., Rotterdam en vele onderaannemers.

Opdrachtgever

Hilton Hotels International

Exterieur

Het hotel bestaat uit een begane grond met een entree onder een ver uitstekende luifel, een terug
liggende constructieve tussenverdieping en een negen lagen tellend beddenhuis. De betonvloeren van
het beddenhuis zijn in de gevels als horizontale banden in het zicht gelaten. Met de vertikale, donkere
penanten tussen de vensters vormen zij in de voor- en achtergevel een raster van horzontale en vertikale
lijnen. In de voorgevel bestaat de vensterloze travee van het lift- en trappenhuis, net als de
borstweringen onder de vensters, uit gemetselde grijs geglazuurde bakstenen. De zijgevels zijn bekleed
met sierbeton. De hoekkamers hebben glaspuien over de volle verdiepingshoogte. De balkons van de
hoekkamers aan de voorgevel liggen om en om aan de voor- en aan de zijgevel. De liftschacht steekt
hoog boven het dak uit met oog op een later eventueel te bouwen, twee verdiepingen hoge rooflounge.
Nu staat er een paviljoen. Het beddenhuis is gebouwd op een symmetrische, licht geknikte plattegrond.
Het lift- en trappenhuis vormt daarin aan de voorzijde een asymmetrisch accent.
De entree van de parterre is ingrijpend gewijzigd. Links in de voorgevel is een entree toegevoegd. In de
tuin aan de achterzijde is onlangs een bescheiden glazen paviljoen gerealiseerd. Het benzinestation aan
de westzijde van het gebouwheeft plaats gemaakt voor een kantoorgebouw.
De oorspronkelijke cursieve belettering “Amsterdam Hilton” boven de luifel is verdwenen. In plaats
daarvan staat nu op de lifttoren “HILTON”.

524 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur (indeling)

Kelderverdieping met installaties, voorraadkamers, werkplaatsen, personeelsruimtes e.d.
Begane grond met publieksruimtes (lobby, receptie, bar, restaurants, balzaal, winkels) en bedrijfsruimtes
(administratie, keukens).
Boven de constructielaag het beddenhuis met 276 kamers verdeeld over 9 étages. De kamers zijn alle
identiek, twee aan twee gespiegeld en voorzien van een badkamer met ligbad en toilet. Op de vier
hoeken van elke étage zijn suites gesitueerd
De interieuraankleding van de ‘gesloten ruimtes’, d.w.z. zalen en kamers, werd verzorgd door het
ontwerpbureau van Hilton.
Door toepassing van een glijbekisting kon de liftschacht in tien dagen non-stop werken gestort worden,
wat een aanzienlijke verkorting van de bouwperiode mogelijk maakte.
Technisch is het hotel interessant vanwege een constructieve, 2,5 meter hoge tussenverdieping die de
overgang mogelijk maakt tussen een moduulmaat van ca. 4 meter in het beddenhuis en een
kolomafstand van 8 meter in de onderbouw.
De leidingschachten, die vanuit de tussenverdieping naar het beddenhuis omhooggaan en terugkomen,
zijn door afneembare panelen in de gangen bereikbaar. Daardoor kunnen reparaties plaatsvinden zonder
de gasten te storen.
Hoewel de structuur van de parterre in grote lijnen nog intact is, zijn de functies van de meeste ruimten
in de loop der tijd gewijzigd. Het oorspronkelijke interieur is vrijwel geheel verloren gegaan.

Stedenbouwkundige ligging, situering Het Hilton Hotel is gesitueerd op de markantste locatie van het uitbreidingsplan dat H.P. Berlage in 1915
(incl. aanduiding windstreek), omgeving heeft gemaakt voor Amsterdam Zuid. Dit stedenbouwkundig ontwerp wordt gedomineerd door een
van belang
aantal monumentale assen. Het hotelgebouw staat
geheel vrij, op een grote kavel aan de Apollolaan, precies in de as van de Minervalaan. Aan de noordzijde
wordt de kavel begrensd door het Noorder Amstelkanaal. De architecten hebben de bijzondere betekenis
van de lokatie ten volle benut. Het is het verlate sluitstuk van het plan-Berlage, dat op dit punt een
kruising van twee hoofdassen heeft, met een monumentale symmetrische opzet. Het terrein biedt voor
een hotel vele voordelen: ligging aan het water (er was een bootverbinding met Schiphol),
parkeermogelijkheden, een rustige buurt met veel groen, een mooi uitzicht op het plein aan de zuidkant
en over de grachten aan de noordzijde. De geknikte vorm houdt verband met het beloop van de
Apollolaan ter weerszijden van het plein en is tevens uitnodigend bedoeld.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De begane grond is een los van de betonbouw staande glas- en staal constructie. Een constructieve
tussenverdieping zorgt voor het overbrengen van het gewicht van het beddenhuis op de wijd uiteen
geplaatste pijlers van de begane grond én biedt ruimte aan de infrastructuur van leidingen uit de kelder
naar de kamers en terug. Het beddenhuis zelf is een betonnen boxframe. De oorspronkelijk stalen ramen
zijn door aluminium ramen vervangen.

Interieur/afwerking

Vrijwel de volledige interieurafwerking is bij de renovatie in 1998 verdwenen. Het interieur was indertijd
al zo ontworpen dat het zonder al te grote ingrepen aan de smaak van de tijd kon worden aangepast.
Als enige ruimte toont de bar links van der lobby, uitziend op het haventje, het aspect van de jaren ’60:
de openhaard, een aantal tafels, stoelen en banken met lederen kussens en het houten plafond zijn uit
de bouwtijd. De - ook oorspronkelijke - spits toelopende vakken van de plafondbetimmering en de
golfmotieven op de houten ribben roepen het beeld op van scheepsdekken.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

1. Keramiektableau
2. Koperreliëf

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 525

nr. 1
Materiaal/techniek

Keramiek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de vrm. patisserie (gaat nu schuil achter een voorzetwand).

Kunstenaar

Ben Nadorp

Voorstelling

De stad Amsterdam

Datering

1961-1962

nr. 2
Materiaal/techniek

Koperreliëf

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Oorspronkelijk op de wand achter de bar ‘De Halve Maen’ (huidige verblijfplaats onbekend)

Kunstenaar

Jan Bons

Voorstelling

De halve Maen

Datering

1961-1962

Groen erfgoed:

Aan de achterzijde is aan het water een eenvoudige tuin aangelegd en een insteekhaventje met
aanlegsteigers

aanleg/beplanting

Geschiedenis

Al 20 jaar voor de opening, in 1943, onderzocht de Hotel Urgentie Commissie in Rotterdam met een
optimistische kijk in de toekomst de mogelijkheid voor de bouw van een groot, op Amerikaanse leest
geschoeid hotel. Al snel na de oorlog nam het bezoek van toeristen en zakenlieden explosief toe. In 1954
signaleerde de Kamer van Koophandel dat het aanbod van hotelfaciliteiten ver achterbleef bij de vraag.
In Amsterdam waarschuwde de Holland Promotion Society dat de stad de snel groeiende stroom
toeristen zou mislopen als er niet snel voldoende hotelcapaciteit zou bij komen. Beide instellingen (KvK
en HPS) gingen in 1958 samenwerken. De gedachten gingen uit naar Hilton. Die exploiteerde wel hotels,
maar bouwde niet zelf. Uiteindelijk ging Hilton akkoord, op voorwaarde dat er tegelijk in Amsterdam en
Rotterdam een nieuwbouw zou verrijzen. Daarmee zijn de beide hotels de eerste bouwinvestering van de
Amerikaanse hotelketen. Het Hilton Hotel Amsterdam is na Istanbul (1958) de tweede vestiging van
Hilton in Europa.
Het Hilton Amsterdam is ontworpen door architectenbureau De Vlaming en Salm. Omdat Conrad Hilton
er de voorkeur aan gaf met één architect van doen te hebben voor de Rotterdamse én de Amsterdamse
vestiging, was Maaskant toegevoegd als hoofdarchitect. Wat ieders aandeel is, is moeilijk te achterhalen.
Conform de wens van Hilton verschillen de beide hotels van uiterlijk. Amsterdam moest vooral de
toerist, Rotterdam de zakenman aanspreken. Binnen vertonen ze een verschillende lay-out van de
begane grond, maar het beddenhuis is nagenoeg identiek. Dat is echter niet toe te schrijven aan
Maaskant of De Vlamoing, maar aan de stricte opvattingen van Hilton over het functioneren van een
modern hotel. Dat De Vlaming, gespecialiseerd in interieurontwerpen voor cruiseschepen, een groot
aandeel in de aankleding van het hotel heeft gehad, is niet aannemelijk.

Relevante wijzigingen

Het exterieur is nagenoeg dat van 1962. Het Shell benzinestation, ten westen van de voorgevel, heeft
plaats gemaakt voor een laag kantoorgebouw. Aan de tuinzijde is een paviljoen uitgebouwd. Het
interieur is in de jaren 1996-1998 vrijwel volledig gerenoveerd.

Bezocht

A. de Vries, 9 oktober 2012. Op 6 november 2012 gesproken met de eigenaar de heer Dijkhuis van
Dijkhuis Vastgoed Management en diens adviseur W. van Riezen van Van Riezen Consult bv.

526 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Overige

Een plan voor de bouw van drie extra verdiepingen op het dak is door de gemeente goedgekeurd. In dit
plan was bij de bouw al voorzien, reden waarom het lifthuis zo hoog boven het dak uitsteekt. De
aanwijzing van het hotel als rijksmonument komt door dit plan niet in gevaar.

KENNIS: BRONNEN
Bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

M. Provoost, Hugh Maaskant, architect van de vooruitgang, Rotterdam 2003.

Nr. 2

Hilton Hotel, Amsterdam, Der Baumeister 60(1963), 445-450

Nr. 3

A. Buffinga, De Hiltonhotels in Amsterdam en Rotterdam, Bouw 4(1964)103-105

Nr. 4

Hilton Hotel te Amsterdam, Bouwkundig Weekblad 79(1962), 402-411

Nr. 5

Hilton Hotel te Amsterdam, Bouw 17(1962)1414-1425

Nr. 6

www.nai.nl

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 527

528 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Arnhem
AKU-fontein

Register
Provincie

Gelderland

Gemeente

Arnhem

Plaats

Arnhem

Straat/huisnummer

Gele Rijdersplein

Kadastrale aanduiding

ARNHEM O 8318

Aanduiding of korte omschrijving

Fontein met pleininrichting

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 529

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als verwijzing naar de belangwekkende rol die de AKU heeft gespeeld in de sociaaleconomische
geschiedenis van Arnhem. De AKU (opgericht in 1911) was zeer belangrijk voor de werkgelegenheid
binnen Arnhem.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Als symbool voor het denken over gemeenschapszin tijdens de wederopbouw in het algemeen. De
fontein met patio en overdekte overkappingen was uitnodigend en bood tegelijkertijd geborgenheid.
Hier kon de Arnhemse bevolking op een prettige manier op een mooie locatie gezamenlijk verpozen
Als opvallende markering van het tijdens de Wederopbouw tot stand gekomen winkelgebied.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Als ensemble dat symbool staat voor de wederopbouw van Arnhem.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de
architectuur en/of bouwtechniek;

Als uitdrukking van de eigentijdse ideeën over modernistische bouwkunst qua opzet en vormgeving

voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als goed voorbeeld in het oeuvre van architectenbureau Brouwer en Deurvorst.
Het kunstwerk als goed voorbeeld in het oeuvre van Shinkichi Tajiri

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het samenspel van architectonische en sculpturale elementen. Er bestaat een onlosmakende samenhang
tussen fontein inclusief terras met opstallen en het kunstwerk van Tajiri.

wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/
of monumentale kunst;

Het gebruik van uit de provincie afkomstige materiaal (zoals zwerfkeien)
De toepassing van beton

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Als beeldbepalend object binnen het tijdens de Wederopbouw gerealiseerde winkelgebied en de
van het object voor het aanzien van zijn markering van dit gebied samen met de Nillmijflat.
omgeving;
- als visuele schakel tussen het Willemsplein en het Gele Rijdersplein.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
a. bijzondere betekenis van het complex De relatie met de grotendeels tijdens de Wederopbouw tot standgekomen bebouwing langs het Gele
wegens de hoogwaardige kwaliteit van Rijdersplein.
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid
en/of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;

Nagenoeg gaaf bewaard gebleven voorbeeld van straatmeubilair.

530 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

in relatie tot de structurele en/of visuele De nagenoeg gaaf gebleven visuele relatie tussen fontein en de bebouwing rondom het Gele Rijdersplein.
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Als uniek voorbeeld van de inrichting van een stadsplein uit de wederopbouwperiode.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Fontein en pleininrichting

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Fontein met pleininrichting

Huidige functie (anno 2012)

Fontein met pleininrichting

Naam object

AKU-fontein

Stijl/stroming

Modernisme

Bouwtijd

1960-1961

Architect(en)/ontwerper(s)

H. (Hendrik) Brouwer (1920 – 1974) en T.T. (Tom) Deurvorst (1920).

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Aannemersbedrijf De Kinkelders Aannemersbedrijf NV te Arnhem. Coördinatie: D. Masselink
(huisarchitect van de AKU)

Opdrachtgever

Directie van de Algemene Kunstzijde Unie N.V.

Exterieur

Rechthoekige vijver (bassin) met meerdere spuitkoppen, inclusief kunstwerk, met daar achter een
gedeeltelijk door betonnen overkappingen overdekt verhoogd terras met zitbanken en scheidingsmuren.

Interieur (indeling)

n.v.t.

Stedenbouwkundige ligging, situering De fontein is gebouwd ter plaatse van een twee jaar eerder gesloopte HBS-gebouw aan de westzijde van
(incl. aanduiding windstreek), omgeving het Gele Rijdersplein. De fontein is een beeldbepalend element en vormt de verbindende schakel tussen
van belang
het Willemsplein en het Gele Rijdersplein. Het Gele Rijdersplein sluit aan op het Willemsplein aan de
westzijde en de Looierstraat aan de oostzijde. Aan de noord- en oostzijde wordt het plein begrensd door
naoorlogse bebouwing. De zuidzijde is voorzien van vooroorlogse bebouwing. Het Gele Rijdersplein is
samen met het aangrenzende Looierstraat na de Tweede Wereldoorlog tot stand gekomen en is
ontworpen om ruimte te creëren voor winkels. Dit winkelgebied wordt gemarkeerd door zowel de
(eveneens door architectenbureau Brouwer en Deurvorst ontworpen) Nillmijflat op de kop van de
Looierstraat en de fontein.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 531

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

De bodem van het bassin samengesteld uit los gestapelde betonelementen, afgewerkt met koudglazuur.
Roodgeschilderde overkappingen van gewapend beton op stalen voeten.
De lage scheidingswand tussen het bassin en het terras is een zwarte wand van gewapend beton bekleed
met keramische tegels.
De achterwand van het terras is opgebouwd uit geperforeerde betonelementen en de zijwanden uit
granietkeien.
De vloer is van betonplaten met gewassen grind ingedeeld in vakken van verschillende kleuren. In het
midden van het terras is een sierveld met flagstones en plavuizen met uit de provincie afkomende
veldkeien.
Een deel van de bestrating, inclusief de banden, traptreden en banken is van geprefabriceerd sierbeton.

Interieur/afwerking

n.v.t.

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Bronzen kunstwerk.

nr. 1
Materiaal/techniek

Brons beeldhouwwerk

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de vijver op grijs betonnen pyloon

Kunstenaar

S. (Shinkichi) Tajiri

Voorstelling

“De ontembare krachten van de natuur”

Datering

1961
Het was de eerste opdracht voor Tajiri voor de openbare ruimte.

Groen erfgoed:

n.v.t.

aanleg/beplanting

Geschiedenis

De fontein is door de directie van de Algemene Kunstzijde Unie ter gelegenheid van haar 50 jarig bestaan
geschonken aan de burgerij van Arnhem. Het moest een wezenlijke rol binnen het stadsleven gaan
spelen. Het werd/ wordt gebruikt als ontmoetingsplek.
Het architectenbureau Brouwer en Deurvorst kreeg de opdracht een plan te maken voor een fontein. Dit
bureau heeft meerdere belangrijke objecten, waaronder de Nillmijflat aan de Looierstraat en het
Provinciehuis, gerealiseerd tijdens de wederopbouw van Arnhem.
In de inmiddels verdwenen vitrines werden voorwerpen geplaatst door het gemeentelijk museum van
Arnhem.

Relevante wijzigingen

De vitrines en ronde bloembakken op het terras zijn inmiddels verdwenen.
Naast de fontein is een fietsenstalling gerealiseerd.
Een deel van de bestrating is verdwenen t.b.v. een tegelstoep. Er is een rafelige rand ontstaan.

Bezocht

Kiki Zagt; 18/09/2012

532 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

“Over de schoonheid van dansend water”, Katholiek Bouwblad, 28 (1961), nr. 18, p. 348 – 31

Nr. 2

“Het A.K.U.- monument te Arnhem”, Bouw, 18 (1963), nr. 39, p. 1274 -1276

Nr. 3

“De A.K.U.-fontein te Arnhem”, Cement, 15 (1963), p. 232 -234.

Nr. 4

“Beeldbepalende
Arnhemse AKU fontein dreigt te verdwijnen”, Monumenten, 28(2007), nr. 6, p. 24 – 25,27.

Nr. 5

“Geschenk na wederopbouw in de knel: beeldbepalende AKU-fontein Arnhem dreigt te verdwijnen”,
Heemschut, 84 (2007), nr. 6, p. 32 – 33.

Nr. 6

Companjen, L. e.a. (red.), Beelden in Arnhem, Arnhem 1994, p. 13

Nr. 7

Vredenberg, J., Wederopbouw. Stedenbouw en architectuur in Arnhem 1945-1965, Arnhem/ Utrecht 2004
(Arnhemse monumentenreeks 14)

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

www.arnheym.nl
www.volkshuisvesting.nl/over-ons/nieuws/herbouw-hbs/aan-het-wille
www.shinkichi-tajiri.com
www.helpwandkunstopsporen.nl
http://oudarnhem.webshop.net/willemsplein.htm
www.bonas.nl

Interviews bewoners, gebruikers

Gemeentelijke omschrijving (2007)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 533

534 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Breda
Gemeentelijk sportcentrum

Register
Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

Breda

Plaats

Breda

Straat/huisnummer

Topaasstraat 13

Kadastrale aanduiding

4817 HA

Aanduiding of korte omschrijving

Gemeentelijk sportcentrum

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 535

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het gemeentelijk sportcentrum is een bijzondere uitdrukking van de onwikkeling dat sportbeoefening in
een toenemende belangstelling stond, en vanaf de jaren vijftig door de overheid steeds meer werd
gestimuleerd.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Het sportcentrum is van belang vanwege de historisch-ruimtelijke ontwikkeling waarbij gebouwen voor
recreatieve doeleinden op voor het (auto)verkeer goed bereikbare locaties aan de rand van de stad
werden gebouwd, en zo ook als voorziening voor de regio konden dienen.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het gebouw is van waarde als goed voorbeeld van het indertijd nieuwe bouwtype van overdekte
accommodatie van zaalsporten.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur volgt
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het gebouw is van belang voor het gevarieerde oeuvre van J.J. Margry

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het gebouw is van belang vanwege de hoogwaardige esthetische kwaliteiten waarbij een zakelijk
verband is gezocht tussen vorm, constructie en ruimtelijke indeling, waarbij de constructie heeft gezorgd
voor een vrij vloeroppervlak en tevens een markante, expressieve vormgeving. Het gebouw vormt
hierdoor beeldbepalend object aan een belangrijke uitvalsweg.

wegens het bijzondere
Vanwege de combinatie van beton brut in het exterieur en de binnenwanden van geglazuurde baksteen.
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

Het sportcomplex heeft is van belang vanwege de ligging aan de de nabijgelegen Claudius Prinsenlaan.
Stedenbouwkundige P. Verhagen ontwierp dit tracé na de Tweede Wereldoorlog in zijn
stedenbouwkundig plan voor Breda, als een brede ‘parkway’ waarlangs diverse vrijstaande gebouwen in
het groen staan. Aan de zijde van de Claudius Prinsenlaan heeft het gebouw daarom de meest
expressieve verschijningsvorm.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het gebouw is relatief gaaf bewaard gebleven.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;

536 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het gebouw bezit nog steeds de oorspronkelijke functie

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Navolging in de architectuur; reacties in nieuwsberichten, kranten, status zoals Unesco e.d.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Sportcentrum

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving
Huidige functie (met jaartal)

Sportcentrum, 2012

Naam object

Gemeentelijk sportcentrum

Stijl/stroming

Functionalisme, Modernisme. Margry toont hier een verwantschap met het brutalisme.

Bouwtijd (ook de planfase)

1961 opdrachtverstrekking
1963 definitief plan
14 januari 1967 feestelijke opening van het gebouw.

Architect(en)/ontwerper(s)

J.J.(Joost) Margry, Bureau Margry en Van Hoytema.

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Gemeente Breda

Exterieur

Voorbouw bestaande uit een rechthoekig bouwvolume van twee bouwlagen met stalen raampuien
gevuld met glasruiten. Het platte dak hangt aan opvallende grote betonnen spanten. Links naast de
hoofdingang staat een trap naar de bovenverdieping, oorspronkelijk was hier een terras aangebracht
maar dit is dichtgezet en bij de achtergelegen kantine getrokken.
Op de gevel staan de oorspronkelijke naamaanduiding in letters “sportcentrum”.

gebouw, constructietechniek

Betonskelet met vullingen van baksteenmetselwerk in een gele baksteen en stalen raampuien met
glasruiten. De betonconstructie van de grootste sportzaal heeft afschuinde kolommen en v-vormige
gekoppelde dakliggers. Deze constructie is in een vereenvoudigde vorm toegepast bij de gymnastiekzaal.

Interieur (indeling)

De ingang voor sporters leidt naar een lange hal met aan de linkerzijde een grote sportzaal met tribune,
aan de achterzijde een gymnastiekzaal. Het publiek bereikt de tribune van de grote sportzaal vanaf een
aparte ingang aan de linkerzijde. Rechts van de lange gang zijn kleedruimtes gesitueerd, iets verdiept
gelegen. Aan het einde van de lange gang is de gymnastiekzaal geplaatst. Aan de rechterzijde van de
gang is een aparte ingang voor scholieren. Op de verdieping, boven de entree, een kantine en
vergaderruimte. Daarachter extra kleedruimtes. De indeling van het sportcentrum is grotendeels
gebaseerd op schema’s die door de Vereniging van Nederlandse Gemeenten werden uitgegeven.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 537

interieur, techniek en materialen

Beton. Binnenwanden in de sportzalen van metselwerk met geglazuurde baksteen in lichte tinten zoals
wit en zachtblauw. Open trappen van beton met stalen leuningen met houten handlijsten. Tegels op de
vloeren in hallen en kleedkamers. Banken van staal en hout in de kleedkamers en op de tribunes. Bij de
entree is in de linker zijmuur een glazen vitrine geplaatst.

Stedenbouwkundige ligging,

Situering aan de Claudius Prinsenlaan. Deze slingerende uitvalsweg vormt een belangrijk onderdeel van
situering (incl. aanduiding windstreek), het stedenbouwkundig plan van P. Verhagen voor Breda. Hij ontwierp de laan als een brede ‘parkway’
omgeving van belang
met vrijstaande gebouwen in het groen. De sporthal is een van deze gebouwen.

Relevante wijzigingen

In de loop der jaren zijn wijzigingen doorgevoerd zoals het geel schilderen van delen van de
betonconstructie in het interieur, het aanbrengen van een gele en rode kleuren op het exterieur
(kozijnen, pilotis), het herinrichten van de kantine in de stijl van een bruin café, het dichtzetten van het
zonneterras.
In 2012 vindt een renovatie plaats naar ontwerp van de Bredase architect Pascal Grosfeld, uitgevoerd
door Breda Bouw. De architect heeft in overleg met de afdeling erfgoed van de gemeente gebruik
gemaakt van de oorspronkelijke bouwtekeningen. Het doel is technische verbeteringen door te voeren
en met minimale middelen iets van de oorspronkelijke kwaliteit terug te brengen. In de sportzalen zijn
nieuwe vloeren aangebracht. De gordijnen in de sportzalen zijn verwijderd. Aan de buitenzijde zijn
nieuwe jaloezieën aangebracht. De kleedkamers zijn gemoderniseerd (oorspronkelijke bankjes zijn
daarbij behouden). Er zijn voorzieningen aangebracht ten behoeve van rolstoeltoegankelijkheid.
Houten betimmeringen op het plafond zijn vervangen door lichtere roosters om een luchtiger effect te
verkrijgen. De onderdelen van de betonconstructie die geel waren geschilderd, zijn overgeschilderd in
lichtgrijs. De kleuren in het exterieur zijn verwijderd en vervangen door grijs. Plaatwerk aan het exterieur
is vervangen. Aan het exterieur is metselwerk en beton gereinigd.
Uit de kelder is asbest verwijderd. In de ontvangsthal is een nieuwe balie aangebracht. Op de vloer is
rood linoleum aangebracht.

Bezocht

L.J.J. von Santen, september 2012 exterieur en interieur.

Overige

In de volksmond wordt het sportcentrum “De Scharen genoemd, naar het kunstwerk van Theo Besemer
dat in 1971 bij het gebouw werd geplaatst.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten,
literatuur, documentatie,
websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

Joosje van Geest, Architectuurgids Breda, Rotterdam 2002

Nr. 2

Leon van Meijel, Waardestelling sportcentrum Topaasstraat 13, Breda, Nijmegen 2009

Nr.3

Monumenten Adviesbureau Nijmegen

538 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Dedemsvaart
Tuinen van Mien Ruys

Register
Provincie

Overijssel

Gemeente

Hardenberg

Plaats

Dedemsvaart

Straat/huisnummer

Moerheimstraat 84

Kadastrale aanduiding

Avereest L 5304

Aanduiding of korte omschrijving

Zes proeftuinen van Mien Ruys

Complexonderdeel van complex [naam
of complexnummer]

‘Tuinen van Mien Ruys’, complexnummer 528839
De zes proeftuinen die aangelegd zijn in de periode 1959-1965, zullen toegevoegd worden aan het reeds
beschermde complex.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 539

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als onderdeel van de proeftuinen van Mien Ruys die een representatief voorbeeld zijn van
modernistische tuinarchitectuur.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Toegankelijk maken van tuinarchitectuur voor een breder publiek.

Als uitdrukking van de ontwikkeling van de kleine particuliere tuin.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De tuinen waren de plek waar tuinarchitect Mien Ruys naar hartelust kon experimenteren en waardoor
de ontwikkeling van de tuinarchitectuur in Nederland (met name die van de particuliere en de kleinere
tuin) zeer sterk werd beïnvloed.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Hierdoor zijn de tuinen zeer belangrijk binnen de geschiedenis van de tuin- en landschapsarchitectuur in
Nederland.

wegens het bijzondere
Vanwege de toepassing van steeds weer nieuwe planten en (prefab) materialen binnen de tuinen, om
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of deze op (visueel) effect en duurzaamheid te testen, soms in combinatie met kunstobjecten.
monumentale kunst;

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De proeftuinen die in de periode 1924-1999 door Mien Ruys zijn ontworpen en zijn ontwikkeld, vormen
één samenhangend geheel en vormen gezamenlijk een ‘drie-dimensionaal’ oeuvre-overzicht van de
tuinarchitect.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Omdat de hoofdstructuur van de tuinen, opgebouwd uit paden, gazons, borders, vijvers, hagen en
omheiningen zeer goed bewaard is gebleven, het daarbinnen gelegen beplantingsschema is eveneens
vrijwel gaaf bewaard gebleven.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Als enig voorbeeld van een serie bij elkaar gelegen proeftuinen die gezamenlijk het overzicht geven van
de ontwikkeling van het werk van een (inter)nationaal toonaangevende tuinarchitect.

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

Geen waarde exterieur

- Interieur

Geen waarde interieur

540 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

In 2004 werd het deel van het complex ‘Tuinen van Mien Ruys’ in Dedemsvaart beschermd als
rijksmonument. De volgende proeftuinen, die in 2004 50 jaar of ouder waren, maken deel uit van het
rijksmonument:
Verwilderingstuin (1924)
De Oude Proeftuin (1927)
De Watertuin (1954)
De overige proeftuinen werden in 2004 beschermd als gemeentelijk monument.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s)

Proeftuinen

Huidige functie (met jaartal)

Proeftuinen

Naam object

‘Tuinen van Mien Ruys’

Stijl/stroming

Modernisme

Bouwtijd (ook de planfase)

De tuinen werden door Mien Ruys aangelegd in de periode 1924-1999. Na het overlijden van Mien Ruys
in 1999 worden de tuinen onderhouden door de Stichting Tuinen Mien Ruys. De stichting legt na 1999
ook nieuwe tuinen aan, waardoor de ontwerptraditie van Mien Ruys wordt voortgezet.
De zes proeftuinen die in de periode 1959-1965 zijn aangelegd zijn:
Confectieborders, 1960
Verdiepte Tuin, 1960
Zonneborders, 1960
Vijvertje met Riet, 1960
Stadstuin, 1960
Schaduwborders, 1960

Architect(en)/ontwerper(s)

Mien Ruys

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Mien Ruys

Opdrachtgever

Mien Ruys

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 541

Exterieur

a. Confectieborders, 1960
Proeftuin opgebouwd uit kleine ‘confectieborders’, die geïnspireerd zijn op de ontwikkeling van de bouw
van ‘prefab’ woningen na de Tweede Wereldoorlog.
Mien Ruys ontwierp een serie beplantingsplannen voor borders van verschillende afmetingen en
kleurstellingen, voor verschillende groeiomstandigheden. Diverse borders werden in haar tuinen getest
en het sortiment kon als pakket bij de kwekerij gekocht worden.
In de proeftuin liggen standaardborders in vaste afmetingen voor kleine tuinen. De borders worden van
elkaar gescheiden door lage Spiraea hagen. Langs de borders een rand griontegels (formaat 40x60), om
en om staand liggend gestraat.
Om de tuin liggen paden van halfverharding.
b. Verdiepte Tuin, 1960
Mien Ruys gebruikte als eerste tuinarchitect spoorbiels in haar ontwerpen, zodat nieuwe mogelijkheden
voor het vormgeven van hoogteverschillen ontstonden. Binnen de tuin is het lijnenspel van de bielzen
belangrijk. De toegang wordt gevormd door een Taxushaag, waarna twee treden afgegaan moeten
worden om de tuin te betreden. Het verdiepte terras is bestraat met keitjes in waaierpatroon. Op de
hoek van de border een plateau van bielzen met daarop een vogelbadje. Een lijn van drie lage bielzen
steekt het terras in. Achter in de tuin een Cornus kousa.
c. Zonneborders, 1960
Aan de noordzijde van de tuin twee borders voor de zon aan weerszijden van een breed pad voor de zon.
In deze proeftuin zijn diverse planten voor hagen getest, de borders worden begrensd door heggen van
Haagbeuk en Taxus. Om de tuin liggen paden van halfverharding.
d. Vijvertje met Riet, 1960
In deze proeftuin werd een van de eerste polyester tuinvijvers getest. Aan drie zijden loopt het gras door
tot aan de waterrand, de terrasbestrating (grinttegels) loopt aan de vierde zijde door tot over de
vijverrand. Op het terras ronde bakken van eterniet met witbloeiende beplanting. Achter het terras een
groep Miscanthus.
e. Stadstuin, 1960
Proeftuin voor een kleine stadstuin van ca. 6 x 10 m., waarin door de toepassing van eenvoudige
materialen en een uitgekiend ontwerp en grootte van de tuin optimaal wordt benut. In de tuin wordt
gebruik gemaakt van diagonale lijnen voor terras, pad (omgekeerde betontegels, 30x30) en gazon en de
diagonaal wordt versterkt door het naar achteren toe ruimer laten worden van de grasvoegen tussen de
tegels. Het gazon loopt door tot aan erfgrenzen. Op het terras een klein vierkant zandbakje. Hagen en
palissades wisselen in hoogte. Boompje in het gras.
f. Schaduwborders, 1960
De confectieborders voor de schaduw liggen langs de laan, waar een halfhoge ligusterhaag het decor
vomt. De borders worden gescheiden door lage, haaks geplante ligusterhagendie iets in het gras
uitsteken bij de voorrand van de border.
Om de tuin liggen paden van halfverharding.

Groen erfgoed:

Zie bij ‘exterieur’

beplanting

542 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De proeftuinen liggen ten noorden van de voormalige villa (Villa Lellingbo, 1902) van de familie Ruys.
Bonne Ruys, vader van Mien Ruys, begon op dit terrein aan het einde van de 19de eeuw de later
wereldvermaarde vaste planten kwekerij ‘Koninklijke Kwekerij Moerheim v/h B. Ruys BV’ .
Mien Ruys legde in de boomgaard achter de villa in 1924 haar eerste proeftuin aan. Er zouden in de loop
van ca. 75 jaar vele proeftuinen volgen, die allemaal ten noorden van de villa werden aangelegd.

Bezocht

Mariël Kok, diverse keren in periode 2004-2012

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Mien Ruys, Mijn Tuinen, Een wandeling door de proeftuinen in Dedemsvaart, 1987 (herzien in 1997 door
Anet Scholma-Lamberts)

Nr. 2

“Gemeentelijk Monument Tuinen Mien Ruys. Omschrijving Tuinen Mien Ruys.” Een leidraad voor
toekomstig beheer en onderhoud, ongedateerd.

Nr. 3

http://www.tuinenmienruys.nl/

Nr. 4

http://library.wur.nl/WebQuery/tuin

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 543

544 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Drachten
Thalenpark

Register
Identificatienummer Basisregistratie

Volgt d.t.v. Registratie

Provincie

Friesland

Gemeente

Smallingerland

Plaats

Drachten

Straat/huisnummer

Ongenummerd. Ligging ten noorden en ten zuiden van De Lange West

Postcode

Onbekend

Kadastrale aanduiding

Volgt

Datum inschrijving in register
beschermde monumenten

Volgt

Datum, deel en nummer van inschrijving Volgt
in openbare registers
Aanduiding of korte omschrijving

Kastelen, landhuizen, parken e.d.

Complexonderdeel van complex
[naam of complexnummer]

Thalenpark

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 545

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Als voorbeeld van een kleinschalig naoorlogs stadspark, zijnde een voor recreatie ingerichte,
ontwerpkunstige groene zone tussen industrieterreinen in het zuiden en contemporaine woonwijken.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Uitdrukking van een historisch-ruimtelijke ontwikkeling binnen een (klein)stedelijke context waarbij
gebruik is gemaakt van rechte lijnen en haakse hoeken in beplantingselementen en waterpartij waardoor
in stedenbouwkundig opzicht aansluiting met het contemporaine bebouwingsbeeld tot stand is
gebracht.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Interessant voorbeeld uit de ontwikkelingsgeschiedenis van het stadspark, met name uit de naoorlogse
periode toen stadsparken tot ontwikkeling en bloei kwamen.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Als naoorlogs voorbeeld van een parkaanleg, meer in het bijzonder een stadspark. De toepassing van
rechte structuurelementen (soms met hoeken van 90 graden) is typerend evenals de ruimtelijke en
functionele betrokkenheid op de stedelijke omgeving terwijl aan de speelplaats bij de waterpartij in het
Thalenpark innovatieve waarde en recreatieve betekenis kan worden toegekend.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Als herinnering aan de naamgever van het park, J.L. Thalen, burgemeester van Drachten in de periode
1956-1960.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het Thalenpark is een bijzonder ontwerp van een stadspark uit de periode na de Tweede Wereldoorlog
en/of bouwtechniek;
waarbij de ontwerper heeft aangesloten bij de stilistische opvattingen van de moderne stedenbouw i.c.
het Nieuwe Bouwen.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

In het oeuvre van tuinarchitect ir. Hein Otto (1916-1994) komen slechts enkele parken voor: het
Thalenpark is zijn enige stadspark.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het Thalenpark te Drachten onderscheidt zich van contemporaine stadsparken door de bijzondere
vakmatige aandacht en het ontwerpkunstig vermogen van Hein Otto wat betreft de gerealiseerde
schoonheid, afwisseling van open en gesloten partijen, toepassing van een terughoudend idioom en
nuances in het gebruik van ruimtelijke patronen en plantmateriaal (soorten en variëteiten). Strak in het
gelid geordende bomenrijen contrasteren met solitairen hetgeen o.m. tot uitdrukking komt in de
suikeresdoornlaan aan de westzijde en in vrij geplaatste populieren in de parkweide.

wegens het bijzondere
De overwogen plaatsing inclusief de keuze van planten, heesters en bomen in het Thalenpark kenmerken
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of Hein Otto als nauwgezet tuinarchitect met grote botanische kennis en een goed oog voor ruimtelijk
monumentale kunst;
evenwicht. Het contrast tussen de rechte lijn en lossere groepering van plantmateriaal is kenmerkend
voor het oeuvre van Hein Otto.
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

De padenstructuur en de vista’s van het Thalenpark sluiten in praktische zin en in esthetisch opzicht aan
op de stedelijke bebouwing; de interne compositie van het Thalenpark bevat nuances in de gekozen
lineaire en ruimtelijke patronen en in het plantmateriaal.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Het Thalenpark is een recreatieve buffer tussen stedelijke structuren en dient als groene oase voor
omwonenden en wandelaars, natuurliefhebbers, personeel van de omliggende bedrijven en recreanten.
De Lange West doorsnijdt het Thalenpark; in beide parkcomponenten komen elementen van
schoonheid, natuurbeleving, ontmoeting en verstrooiing tot uitdrukking waarbij nog moet worden
aangetekend dat bij de vijver een toren met carillon heeft gestaan (zie verder).

546 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Binnen de stedelijke context van Drachten vormt het Thalenpark een structurerende zone met een eigen
van het object voor het aanzien van zijn botanische, historische, recreatieve en visuele identiteit die beeldbepalend is voor wijk en stad.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;
a. bijzondere betekenis van het complex Het Thalenpark vertoont een compositie waarin rechtlijnigheid en haakse hoeken in padenverloop naast
wegens de hoogwaardige kwaliteit van lossere beplantingsschema’s bepalend zijn. De rechte lijn komt ook in de opzet van de waterpartij en in
de bebouwing in relatie tot de
de omliggende woonwijken voor.
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het Thalenpark is wat betreft omvang en indeling op hoofdlijnen gaaf behouden gebleven (hoofdvorm,
of herkenbaarheid van ex- en/of
structuur bestaande uit o.m. randbeplanting, padenpatroon en waterpartijen). De toren met het carillon
interieur;
verdween uit het Thalenpark; het carillon is in het centrum van Drachten opgesteld.
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Het Thalenpark bezit verschillende elementen uit de tijd van de aanleg: hoofdvorm, beplanting,
padenpatroon, waterstructuur.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het Thalenpark kan worden aangemerkt als een goed herkenbaar gebleven stadspark dat de
oorspronkelijke functie zonder onderbrekingen heeft vervuld (maar waarbij moet worden opgemerkt dat
De Lange West het Thalenpark letterlijk in tweeën verdeelt).

wegens de waardevolle accumulatie van Renovatie in 2010-2011 (kosten: 1 miljoen euro).
belangwekkende historische bouw- en/
of gebruiksfasen;
(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Gaafheid en herkenbaarheid van het Thalenpark liggen besloten in o.m. hoofdvorm, waterstructuur,
padenpatroon en boombeplanting in rijen, brug, cascade want deze elementen zijn sinds de aanleg
grotendeels ongewijzigd bewaard gebleven.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De structurele en visuele gaafheid van het Thalenpark verhecht het monument met zijn omgeving (met
name aan de noordzijde) terwijl het aan de overige zijden een afscheidende functie vervult door in rijen
geplante bomen.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Vanuit ontwerpkunstig oogpunt vertegenwoordigt het Thalenpark zeldzaamheidswaarde. Het is een
ontwerp dat aansluit op de uitgangspunten van het Nieuwe Bouwen en dat in een eigentijds, zakelijk
idioom is uitgevoerd (en gerenoveerd). Ruimtelijke principes, ontspanningsmogelijkheid en
schoonheidsbeleving zijn leidend.

uitzonderlijk belang van het object/
Het Thalenpark is het enige stadspark uit het oeuvre van ir. Hein Otto.
complex wegens relatieve zeldzaamheid
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 547

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Kastelen, landhuizen, parken e.d.

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Stadspark.

Huidige functie (met jaartal)

Stadspark sinds 1959.

Naam object

Thalenpark.

Stijl/stroming

Naoorlogs.

Bouwtijd (ook de planfase)

Ontwerp: 1958. Aanleg: 1959-1963.

Architect(en)/ontwerper(s)

Ir. Hein Otto (1916-1994), tuinarchitect.

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Gemeente Drachten (nu: Smallingerland).

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1

Brug.

Materiaal/techniek

Beton en ijzer.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Centraal in (het zuidelijke gedeelte van) het Thalenpark.

nr. 2

Cascade.

Materiaal/techniek

Baksteen/metselwerk.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Oostzijde van het Thalenpark, zijde Oude Nering.

Nr. 3

Trappen

Materiaal/techniek

Beton

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Centraal in (het zuidelijke gedeelte van) het Thalenpark.

Groen erfgoed:

Noordelijk parkdeel
Gelegen aan de noordzijde van De Lange West. Aan drie zijden ingesloten door bebouwing van woonwijk
De Swette (noord, oost, west). Gazon met enkele bomen op een rij, parallel aan De Lange West (zuid) en
enige solitairen.

beplanting

548 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Zuidelijk parkdeel
Gelegen aan de zuidzijde van De Lange West. Randbeplanting met uitzondering van de noordzijde (De
Lange West). Open parkweide beplant met verspreid staande populieren (noord-oost hoek).
Haakvormige waterpartij (noord-zuid en oost-west) en vierkante vijver (noord-west hoek). Brug over
noord-zuid tak van de waterpartij nabij de knik. Wandelpaden: oost-west (zuidzijde, parallel aan de
Leerlooierstraat); noord-zuid (westzijde, parallel aan de westelijke begrenzing van het Thalenpark);
noord-zuid (oostzijde, parallel aan de Oude Nering); haakvormig (aan de binnenzijde van de gelijk
gevormde waterpartij) en geflankeerd door bloem- en plantenborders.

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Ligging nabij het centrum van Drachten. Opgezet als groene en recreatieve buffer tussen
industrieterreinen ten zuiden en woonwijken. De Lange West was in de ontwerp- en aanlegfase van het
Thalenpark een relatief rustige weg, maar ontwikkelde zich in het laatste kwart van de twintigste eeuw
tot een drukke verkeersader.
Het Thalenpark te Drachten heeft tussen De Lange West (noordzijde), Oude Nering (oostzijde), de
Leerlooiersstraat (zuid) en de Oliemolenstraat (west) de vorm van een rechthoek. Dit gedeelte is
gemeentelijk bezit.
Ten noorden van De Lange West ligt eveneens een rechthoekig perceel dat onderdeel is van het
Thalenpark, dit perceel behoort aan woningcoöperatie Accolade.
Het Thalenpark grenst in het noorden aan woonwijk De Swetten, aan de oostzijde liggen winkels, de
zuidkant wordt begrensd door bedrijven terwijl aan de westelijke kant bedrijven en jeugdhonk Iduna zijn
gevestigd.

Archeologische relevantie

Het Thalenpark heeft geen AMK status, is geen gekarteerd gebied.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Geschiedenis

Sinds de aanleg in 1959-1963 gingen de visuele kwaliteiten van het Thalenpark achteruit als gevolg van
dynamiek van de omgeving en slijtage van groene en stenen elementen. Overlast van hangjongeren en
verloedering traden later op.
Het werk van Hein Otto is kwetsbaar.
In 2002 stelde Bureau Zandvoort Ordening en Advies b.v. een renovatieplan op. Dit plan is niet
uitgevoerd maar diende als uitgangspunt voor de renovatie van 2010-2012.
Met deze renovatie introduceerde de gemeente Smallingerland voor het Thalenpark het thema “beleven
en ontmoeten”. De bestaande structuur is gehandhaafd. De grote en de kleine waterpartij zijn met elkaar
verbonden via een moerassig ondieper water met eilandjes en stapstenen. Bomenrijen langs de
Leerlooierstraat en Oude Nering zijn gekapt want deze verkeerden in zeer slechte staat. Verder werden
enkele slechte solitaire bomen in het park verwijderd. De bomenrij aan de westzijde (suikeresdoorns) is
niet gekapt. De open ruimte aan de westzijde (waar oorspronkelijk een sporthal was gepland, maar niet
werd gebouwd) is met natuurstenen platen geplaveid.
De brug over de vijver, de trappen langs de vijver en de cascade (zijde Oude Nering) zijn hersteld. De
vijveroevers zijn flauw aflopend en zonder beschoeiing uitgevoerd. Verder is het Thalenpark opgehoogd
en gedraineerd. Aan de oost- en zuidzijde (Oude Nering en Leerlooierstraat) zijn de
parkeermogelijkheden gehandhaafd.
Het parkgedeelte ten noorden van De Lange West viel buiten de renovatie 2010-2011.

Relevante wijzigingen

Renovatie in 2010-2011. Zie ook bij “Geschiedenis” en “Overige”.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 549

Bezocht

Op 27 november 2012 door mevrouw Ynkskje Hoekstra (gemeente Smallingerland, monumenten-zaken)
en Erik Tilma (gemeente Smallingerland, groenvoorzieningen, telefoon 0512-581234), Michiel Verweij en
Nanette de Jong, beiden Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Overige

Tijdens de renovatie in 2010-2011 is het Thalenpark gerenoveerd. De volgende werkzaamheden zijn
uitgevoerd:
. de gemetselde bakstenen keermuurtjes bij de trappartijen aan het water zijn geheel vervangen naar oud
model;
. alle (metalen) banken zijn vervangen door houten exemplaren;
. de perken zijn op de bestaande plaatsen gehandhaafd maar van een ander sortiment voorzien;
. de bodem is 0.20 meter verhoogd met een toplaag afkomstig uit het Drachtster bos en gedraineerd;
. drie grote, oude populieren, daterend uit de tijd van de aanleg, in de noord-oostelijke hoek van het
Thalenpark zijn behouden (in de parkweide);
. de natuurstenen platen in en aan de waterpartij zijn toevoegingen uit 2010-2011;
. op zondag 25 september 2011 is het Thalenpark na de renovatie feestelijk heropend; één jaar eerder was
de renovatie begonnen (9/2010);
. tijdens de renovatie zijn 140 bomen gekapt;
. in het noord-westelijke vijver zijn stapstenen geplaatst en eilandjes aangelegd;
. alle paden zijn verhard met betonplaten (voorheen halfverharding met schelpen);
. aan de oostzijde had het Thalenpark een begrenzing met dubbele bomenrij suikeresdoorns: de bomen
zijn gekapt, een deel van de aldus vrijgekomen strook grond is als parkeerplaats ingericht plus aanplant
van nieuwe bomen, echter één rij minder;
. de beukenhaag aan de oostzijde van het Thalenpark is in 2010-2011 aangeplant;
. de oostzijde had ter hoogte van de waterpartij een grastalud en een waterval; het grastalud is
versteend, de waterval hersteld; verder: opknapbeurt voor de brug en de traptreden van/naar de
waterpartij en toevoeging van het natuurstenen terras;
. de bomenrijen (4) aan de zuidzijde zijn alle gekapt; de nieuwe aanplant in rij (3) beslaat een smaller
perceel aangezien een deel van het park is afgenomen en als parkeerstrook ingericht;
. de waterpartij had een houten beschoeiing, de huidige bestaat uit zoden;
. aanleg van een open en verlaagd gedeelte aan de westzijde;
. in het Thalenpark is geen beeldende kunst aanwezig (geweest);
. in het Thalenpark stond aan de oostzijde van de brug een toren met carillon; de toren is verdwenen, het
carillon hangt nu in het centrum van Drachten bij de Dam (2012);
. aan het plan tot renovatie van het Thalenpark ging een advies van de Rijksdienst vooraf (2010);
. de laanbeplanting aan de westzijde (met suikeresdoorns) dateert uit de tijd van de aanleg van het
Thalenpark en is behouden gebleven (2012);
. de renovatie nam voor een deel afstand van de oorspronkelijke grotendeels esthetische uitgangspunten
van Hein Otto ten gunste van verhoging van de gebruikswaarde van het Thalenpark.

550 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Lijst met projectnummers Hein Otto 39.001-39.3005 (8 pagina’s, ongedateerd) - WU bibliotheek.

Nr. 1

H. Toes, Hein Otto beschrijving en documentatie van zijn beroepspraktijk, Wageningen,
Landbouwhogeschool, Vakgroep Tuin- en Landschapsarchitectuur, 1985.

Nr. 2

V.C. Grond en M. Looije, “Een nieuw perspectief voor een ontwerp van ir. Hein Otto: renovatieplan
Thalenpark Drachten” in: Groen 56 (2000), nr. 12, p. 26-29.

Nr. 3

V. Grond en H. Toes, “De beroepspraktijk van de tuinarchitect ir. H. Otto” in: Groen 42 (1986), nr. 2, p.
32-36.

Nr. 4

B. van der Meijden, Hein Otto tuin- en landschapsarchitect, 1980, z.p. Scriptie Landbouwhogeschool
Wageningen.

Nr. 5

V. Grond, “Hein Otto ‘Zou ik dat zo bedoeld hebben?’” in: Blauwe Kamer – Tijdschrift voor
landschapsontwikkeling en stedebouw, nr. 6 (1993), p. 30-33.

Nr. 6

Marinke Steenhuis en Fransje Hooimeijer (red.), Maakbaar landschap – Nederlandse
landschapsarchitectuur 1945-1970, Rotterdam 2009.

Nr. 7

Marinke Steenhuis en Lara Voerman, Landschap en spoor – Hein Otteo landschapsarchitect bij NS van
1946-1979, uitgave van Spoorbeeld door Bureau Spoorbouwmeester, september 2012 (zie ook: www.
spoorbeeld.nl/bureau-spoorbouwmeester).

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

http://www.dragten.nl/dragtena/slides/Thalenpark%20plm.%201965.php (raadpleging: januari 2013).

Interviews bewoners, gebruikers

-

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Tresoar, fotoarchief.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 551

552 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Nijmegen
Stadsschouwburg

Register
Provincie

Gelderland

Gemeente

Nijmegen

Plaats

Nijmegen

Straat/huisnummer

Keizer Karelplein 32H

Postcode

6511 NH

Kadastrale aanduiding

NIJMEGEN B 5357

Aanduiding of korte omschrijving

Schouwburg met plein, muur, sculptuur en zitbanken

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 553

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarden: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De stadsschouwburg is een uitdrukking van de naoorlogse culturele spreidingspolitiek van de
rijksoverheid. Kunst en cultuur moesten toegankelijk worden voor en verspreid worden onder alle lagen
van de bevolking en overal in het land. De transparantie en toegankelijkheid van het gebouw staan hier
symbool voor.
De schouwburg is tevens een uitdrukking van de groeiende culturele vrije-tijdsbesteding als gevolg van
de gestegen welvaart en toegenomen vrije tijd. In het bijzonder drukt de schouwburg de herrijzenis uit
van Nijmegen als cultureel centrum.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

De stadsschouwburg is een belangrijke exponent van de wederopbouw van de stad na de omvangrijke
oorlogsschade.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

De Nijmeegse schouwburg is voorzien van een panoramisch podium in een ovale zaal en markeert
daarmee de overgang van een traditioneel lijsttheater met frontale opstelling naar een open podium met
een arenaopstelling.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

In de stadsschouwburg kon elke denkbare voorstelling zowel artistiek als technisch naar behoren
gegeven worden. Daarmee behoorde de schouwburg van Nijmegen tot een van de weinige zalen in
Nederland waar dit mogelijk was.

II Architectuur- en kunsthistorische waarden: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De schouwburg is een voorbeeld van het brutalisme. Deze expressieve stijl is te herkennen in de
en/of bouwtechniek;
zakelijk-functionele opzet, de eenduidige vormen van de verschillende ruimtes en hun onderlinge
relaties, het streven naar ruimtelijkheid, een zichtbare en expressieve betonconstructie, enkele
uitvergrote onderdelen (zoals de waterspuwers en plantenbakken), ruwe materiaalafwerking en het
ontbreken van decoratie.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De stadsschouwburg is een van de belangrijkste en bekendste ontwerpen van de architecten ir. Albertus
Maria (Bernard) Bijvoet (Amersterdam 1889 - Haarlem 1979) en prof. Gerardus Hendricus Maria (Gerard)
Holt (Haarlem 1904 – Haarlem 1988). Holt en Bijvoet werkten vanaf 1945 geregeld samen, onder meer
aan de schouwburg en culturele centra (bv Tilburg en Apeldoorn). Bijvoet gold als specialist op het
gebied van de theaterbouw.
Het vrijstaande bronzen beeld is een voorbeeld van het oeuvre van P. d’Hont.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

volgt

wegens het bijzondere
Het wandkleed, de neonverlichting en het vrijstaande bronzen beeld vormen een voorbeeld van de
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of naoorlogse toepassing van beeldende kunst in gebouwen en in de openbare ruimte. Men hechtte grote
monumentale kunst;
waarde aan de verheffende werking van beeldende kunst. Op het voorplein bevindt zich een sculptuur:
een dame met stola door P. d’Hont. Het beeld was bedoeld als aanzet voor een beeldentuin in de
expositieruimte onder de foyer, die er echter nooit is gekomen.

554 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

De grote vensterpartijen van de foyer en de hal zijn als een venster op de stad en maakt het gebouw
transparant: wat zich binnen afspeelt is van buiten zichtbaar en omgekeerd. Exterieur en interieur lopen
in elkaar over door een identiek materiaalgebruik voor vloeren en muren. Dit effect wordt versterkt door
de glazen puien, de entreeluifel en de pilotis onder de foyer.
In het interieur is de indeling nog aanwezig, evenals de afwerking van de vloeren en wanden en
elementen als een marmeren balie, de trappen, kapstokken en paraplubakken, verlichtingsarmaturen,
parketvloer, rieten balkonschermen en een ingebouwde kast.

III Situationele en ensemblewaarden
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De schouwburg, het vrijstaande beeld, de betonnen banken, het voorplein en de erfafscheiding vormen
een historisch, functioneel en ruimtelijk ensemble.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

De stadsschouwburg is beeldbepalend door de omvang en de ligging aan een rotonde, het Keizer
Karelplein. Het gebouw presenteert zich als een solitair en statig gebouw met een verhoogde foyer die
zich met een grote glaspui op het plein richt.

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

De vormgeving speelt in op de ligging van het gebouw ten opzichte van de stad. De foyer is met een
grote vensterpartij naar het Keizer Karelplein gericht, evenals de schuin uitkragende vensters. De gevels
aan Nassausingel en Van Schaeck Mathonsingel hebben daarentegen een ander karakter, afgestemd op
deze singels.

De schouwburg voegt zich naadloos in het vooroorlogs stedenbouwkundig concept van het Keizer
Karelplein.

De stadsschouwburg kent een ongebruikelijke situering van de functies in verschillende gebouwdelen.
Deze gebouwdelen hebben elk hun eigen volume en oriëntatie op de omgeving.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het exterieur is gaaf behouden. In het interieur zijn de kleurstelling en meubilering gewijzigd, maar de
of herkenbaarheid van ex- en/of
indeling, het karakter van de ruimtes en de afwerking is in hoge mate behouden.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De materiële, technische en/of constructieve gaafheid is voldoende. De schildering van het beton heeft
het beeld en het karakter van het pand niet aangetast.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De stadsschouwburg is nog als zodanig in gebruik. De oorspronkelijke functie is dan ook zeer goed
herkenbaar.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

De historische, functionele en ruimtelijke relatie tussen de schouwburg, het vrijstaande beeld, de
betonnen banken, het voorplein en de erfafscheiding bestaat nog steeds.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 555

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De ruimtelijke relatie met het Keizer Karelplein en de twee singels is onveranderd.

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Lage banken met ronde poten (opnieuw gestoffeerd)
Restant van de oorspronkelijke stoelen uit de toneelzaal

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

Fietsenrekken op het plein

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Cultuur, gezondheid, wetenschap

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Schouwburg
Plein
Muur
Sculptuur
Zitbank

Huidige functie (met jaartal)

Schouwburg
Plein
Muur
Sculptuur
Zitbank (2012)

Naam object

Stadsschouwburg

Stijl/stroming

Brutalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1955 (ontwerp); 1959-1961 (bouw); 1961 (opening)

Architect(en)/ontwerper(s)

Bernard Bijvoet (Amersterdam 1889 - Haarlem 1979) i.s.m.
Prof. Gerard H.M. Holt (Haarlem 1904 – Haarlem 1988)

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Gemeente Nijmegen

Exterieur

De stadsschouwburg is samengesteld uit onregelmatig geplaatste gebouwdelen met elk een eigen massa
en vormgeving: een trapeziumvormige foyer, een zaal in de vorm van een halve cilinder en een
blokvormige toneeltoren, alle drie in baksteen, en daartussen een hal in beton. De foyer op pilotis aan de
voorzijde en de lager gelegen toneeltoren achteraan zorgen voor een horizontaal evenwicht. Gesloten
vlakken contrasteren met open glaswanden. Karakteristiek zijn de uitvergrote elementen als
plantenbakken, waterspuwers en V-vormige draagconstructie.

556 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Gebouw, constructietechniek

Het materiaalgebruik kent een contrast tussen de zorgvuldige afwerking van de marmervloeren,
glaspuien en stucwanden enerzijds en de ruwe afwerking van de baksteen en het beton anderzijds.

Interieur

Theaterzaal met 900 plaatsen.
Foyerzaal die ook afzonderlijk te gebruiken is.
De hal verbindt de verschillende onderdelen met behulp van vides, balkons, omgangen en trappen.
In het interieur is gepoogd een sfeer van lichtheid en menselijke intimiteit op te roepen, terwijl tegelijk
een ruimtelijk werking is nagestreefd door de ruimtes zoveel mogelijk in onderlinge relatie te brengen.
De hal verbindt de verschillende onderdelen met behulp van vides, balkons, omgangen en trappen. Deze
elementen zijn (optisch) vrij van de wanden gehouden, hetgeen geaccentueerd wordt door de (kunst)
lichtinval. In de toneelzaal is het podium tot wezenlijk middelpunt gemaakt. Wanden (gebogen een
doorlopend tot op het toneel), vloeren en stoelen hebben er een donkere kleur.

Stedenbouwkundige ligging, situering Het vrijstaande pand is gesitueerd op een wigvormig terrein tussen de Nassausingel en de Van Schaeck
(incl. aanduiding windstreek), omgeving Mathonsingel. De foyer richt zich met een grote glaspui op het Keizer Karelplein, tegenwoordig een
van belang
drukke verkeersrotonde. Voor de entree bevindt zich een plein met een bronzen beeld en twee betonnen
banken. Onder de foyer was een beeldentuin gedacht; het plein is er op decoratieve wijze bestraat met
grindbeton en marmer en de ruimte wordt verlicht met vele spots. Het terrein wordt van de straat
gescheiden door een betonnen keermuur.
De schouwburg ligt in het gemeentelijk beschermd stadsgezicht Negentiende-eeuwse stadsuitleg, dat
mogelijk een rijksbeschermd stadsgezicht wordt.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Het perceel betreft geen AMK-terrein.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Betonconstructie met stalen dekspanten.
Ruw afgewerkte gevels van baksteen en (inmiddels geschilderd) beton.
Stalen puien, deuren en ramen.
Plein onder de foyer met grindbeton en marmer.
Erfscheiding van beton.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 557

Interieur/afwerking

Het kleurenschema is niet meer origineel.
Hal:
Vloeren van grindbeton en marmer.
Ruw afgewerkte wanden van baksteen en beton.
Pilaren van beton.
Originele kapstokken en paraplubakken.
Betonnen trap met metalen leuning.
Huidig vvv-kantoor:
Marmeren balie
Foyer:
Parketvloer, wandlampen en plafonnières.
Toneelzaal:
Rieten balkonschermen met verlichtingsarmaturen
Kantoordeel:
Wandlampjes, ingebouwde kast

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Vrijstaand bronzen beeld
Neon-lichtkunstwerk in de hal (maker onbekend)
Wandkleed op de verdieping (maker onbekend)

nr. 1
Materiaal/techniek

Bronzen beeld

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op het plein voor de voormalige ingang

Kunstenaar

P. d’Hont

Voorstelling

Dame met een stola

Datering

1966

nr. 2
Materiaal/techniek

Neon verlichting

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Tegen het plafond in de hal

nr. 3
Materiaal/techniek

Geweven wandkleed

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

In de ruimte voor de foyer

Kunstenaar

TWH?

Voorstelling

Mythologische figuren, fantasiedieren

558 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Geschiedenis

De oude schouwburg aan de Burchtstraat was in 1935 al gesloopt, maar de recessie en Tweede
Wereldoorlog vertraagden de bouw van een nieuwe schouwburg. Pas in 1955 kreeg ir. B. Bijvoet de
opdracht een nieuwe schouwburg te ontwerpen. Hij voerde dit samen met prof. G.H.M. Holt uit, zoals ze
dat ook bij andere schouwburgprojecten zouden doen (Tilburg, Apeldoorn, Tiel en Winterswijk).
Bijvoet werkte tot de Tweede Wereldoorlog veel samen met andere (interationale) architecten, zoals met
Jan Duiker bij sanatorium Zonnestraal in Hilversum. Na de oorlog bouwde een eigen succesvolle praktijk
op. Hij ontwierp onder meer woonhuizen en, zoals gezegd, culturele centra. Holt kwam uit een
progressief katholiek milieu. Hij was lid van De 8 en Opbouw. Hij was redactielid van het Katholiek
Bouwblad 1946-51 en Forum 1948-55.
Holts eigen opvattingen pasten beter bij die van Forum dan bij die van de collega’s bij het Katholiek
Bouwblad.
1947 Buitengewoon hoogleraar afd bouwkunde TH Delft. Hij behoorde tot de eerste generatie
modernistische docenten, met Van Lohuizen, Van Beusekom en Van Eesteren. Na WO II ontwierp hij veel
in systeembouw. Via katholieke opdrachtgevers kreeg hij opdrachten om in de woonwijken waar hij
bouwde ook kerken te ontwerpen. Ingetogen vormen en sobere materialen, weinig uiterlijkheden.
Op zaterdag 8 april 1961 opende de Stadsschouwburg met de voorstelling Herakles van Euripides door de
Arnhemse Toneelgroep Theater, geregisseerd door Richard Flink, met in de hoofdrol zijn zoon Coen Flink.
De schouwburg werd samen met Concertgebouw De Vereeniging ondergebracht in de NV Maatschappij
tot Exploitatie van de Nijmeegse Schouwburg en Concertzaal, afgekort de NV MENSEC. Sinds 2011 vallen
de Stadsschouwburg en het Concertgebouw onder een nieuwe rechtsvorm: de stichting Keizer Karel
Podia.
In september 2011 werd het 50-jarig bestaan uitgebreid gevierd.
Een horecavleugel aan de Van Schaeck Mathonsingel en een later ontwerp voor een kleine toneelzaal aan
de Nassausingel zijn nooit gerealiseerd.

Relevante wijzigingen

Om instandhoudingsredenen is het beton aan de buitenzijde geschilderd. Op het plein zijn fietsenrekken
geplaatst.
Het kleurenschema van het interieur is niet meer origineel. In 2003 is de schouwburg grotendeels
gerenoveerd. De handbediende trekkenwand is vervangen door een computergestuurde trekkenwand.
De kassaruimte is ingrijpend verbouwd en herbergt sindsdien ook het VVV. De stoelen in de toneelzaal
zijn vervangen, evenals het losse meubilair in de hal.
De kelder is opnieuw ingedeeld ten behoeve van Muzieum.

Bezocht

Jojanneke Clarijs en Annemieke Vos, 08-10-2012: exterieur en interieur.

Overige

Het pand is in 2003 geregistreerd als gemeentelijk monument.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 559

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
1

Uittreksel van het Monumentenregister van de gemeente Nijmegen.

2

“Nieuwe schouwburg voor Nijmegen”, in: Bouw, 10 (1955), pp.123-124.

3

“Bij de nieuwe schouwburg te Nijmegen”, in: Baksteen, 3 (1961) 3, pp.6-7.

4

Publieke Werken 1961, pp.120-124.

5

“Schouwburg te Nijmegen”, in: Bouwkundig Weekblad, 79 (1961), pp.283-289.

6

“Nederlandse schouwburgen: Nijmegen”, in: Bouw, 17 (1962), pp.988-991.

7

La Technique des Traveaux 1962 p.322.

8

“Schouwburgen: stadsschouwburg te Nijmegen”, in: Katholiek Bouwblad, 30 (1963), pp.181-186.

9

Architectuur in Nederland 1960-1976, Amsterdam 1969, p.59.

10

H.P.G. de Boer, Architect GHM Holt (1904). Sociale woningbouw, kerken, theaters. Amsterdam 1983, p.58
ev.

11

Kijk om je heen: de geschiedenis v.d. moderne architectuur in Nederland, Den Haag 1988, p.60.

12

T. Tummers, Architectuur in Nijmegen. Een overzicht van architectuur en stedenbouw na 1900, 1995,
pp.70-71.

13

M. Kuipers, Toonbeelden van de Wederopbouw, Zwolle 2002, p.169.

14

L. van Meijel, De weelde van de soberheid. Nijmegen herrijst 1945-1965, Nijmegen 2004, pp.48-49.

15

B. Logger (ea.), Theaters in Nederland sinds de zeventiende eeuw, Theater Instituut Amsterdam,
Amsterdam, 2007.

16

www.wederopbouwdatabank.nl
www.architectuurgids.nl
www.keizerkarelpodia.nl

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1,5,16

Interviews bewoners, gebruikers

Jojanneke Clarijs en Annemieke Vos, 08-10-2012: gesprek met de heer Leon Wellens, manager facilitaire
zaken van Keizer Karel Podia en Hettie Peterse van de gemeente Nijmegen.

560 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Otterlo
Beeldentuin Kröller-Müller
Museum

Register
Provincie

Gelderland

Gemeente

Ede

Plaats

Otterlo

Straat/huisnummer

Houtkampweg 6

Postcode

6731 AW

Kadastrale aanduiding

Otterlo I 78

Aanduiding of korte omschrijving

Beeldentuin met drijvende sculptuur

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 561

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Namelijk als toevoeging aan en in twee fasen tot stand gebrachte uitbreiding van een reeds enkele
tientallen jaren eerder gerealiseerd museum voor 19de- en 20ste-eeuwse kunst.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als voorbeeld van een op dat moment nog weinig in ons land voorkomend functietype - de museale
beeldentuin.

Exposeren van kunst in beeldentuin en (grote) publieke toegankelijkheid.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur
en/of bouwtechniek;
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Namelijk als prestigieus werk van de eerste als zodanig in Nederland aangestelde hoogleraar tuin- en
landschapsarchitectuur, J.T.P. Bijhouwer (in samenwerking met de directeur van Museum Kröller-Müller,
A.M. Hammacher en de Hongaars –Franse beeldhouwster Marta Pan.)

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Die onder meer zijn te herkennen in toepassing van een complex van onderling verbonden, maar min of
meer separate ‘kommen’ als onderdelen van een museaal ingericht park met kleine vijver.
De esthetische kwaliteit komt mede voort uit de geplaatste kunstwerken in de groene context.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Als cultuurhistorisch en functioneel annex en onderdeel van het nabije Kröller-Müllermuseum.

a. bijzondere betekenis van het complex b. De bijzondere betekenis is vooral herkenbaar in de inrichting van de beeldentuin door onderling
wegens de hoogwaardige kwaliteit van verbonden ‘kommen’ (kabinetten) van verschillende omvang verbonden aan een min of meer ovale open
de bebouwing in relatie tot de
ruimte met centrale vijver.
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Deze gaafheid is vooral herkenbaar in de aanleg van het totaalconcept van de ovale middenruimte en
door de bosschages van de middenruimte en ook van elkaar gescheiden ‘kommen’.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De relatie tot de structurele en visuele gaafheid van de landschappelijke –niet meer natuurlijkeomgeving is te danken aan en herkenbaar in de latere uitbreidingen van de beeldentuin.

562 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

V Zeldzaamheid
uitzonderlijk belang van het object/
Dit uitzonderlijk belang is vooral gebaseerd op de samenhang met Museum Kröller-Muller, op de
complex wegens relatieve zeldzaamheid bijzondere aanleg en op de betekenis van de aanleg binnen het werk van landschapsarchitect J.T.P.
in relatie tot één of meer van de onder I Bijhouwer.
t/m III genoemde kwaliteiten.

Roerende objecten
van belang voor het gebouw en zijn
waarde

Overige

Objet Flottante van de van origine Hongaarse, maar tot Française genaturaliseerde beeldhouwster Marta
Pan. De vijver is onlosmakelijk verbonden met de sculptuur.

Er bevinden zich talrijke beeldhouwwerken van vooraanstaande kunstenaars in de tuin,zoals van: De
beeldentuin geniet dan ook een internationale vermaardheid. Naast beelden bevat de tuin een tweetal
gebouwde objecten: een replica van een beeldenpaviljoen voor Park Sonsbeek (1955) van Gerrit Rietveld,
uit 1965 / 2010 en oorspronkelijk uit 1966 daterend, in 2005 herbouwd paviljoen voor deze tuin, van Aldo
van Eyck.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Beeldentuin bestaande uit een ruim door gevarieerd groen afgezoomd gazon -waarin een vijver met wit,
drijvend object in polyester- en uit annexe, kleinere ‘groene kommen’.

Typologie

Beeldentuin

Huidige functie (met jaartal)

Waarneming 2012
Sinds (1922) / 1961

Naam object

Beeldentuin Kröller-Müller Museum

Stijl/stroming

Landschapsstijl

Bouwtijd (ook de planfase)

Eerste inrichting vanaf ca. 1922
Ontwerp 1954/55-1961
Aanvang aanleg 1959
Opening 1961
Ontwerp uitbreiding 1964
Aanleg Uitbreiding 1964-1966
Opening uitbreiding 1966
Latere uitbreiding en gedeeltelijke omvorming volgde vanaf 1995

Architect(en)/ontwerper(s)

J.T.P. Bijhouwer (m.m.v. A.M. Hammacher en M. Pan)

Uitvoerder (aannemer e.d.)

????

Opdrachtgever

Kröller-Müllerstichting / A.M. (Bram) Hammacher (1954) / R.W.D. (Rudi) Oxenaar (1963/64)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 563

Exterieur

Het beschermde deel van de beeldentuin bestaat in hoofdzaak uit een in twee fasen aangelegde tuin in
landschappelijke stijl. De oppervlakte van dit deel is ongeveer 7 ha (3,5 ha uit de eerste fase en 3,4 uit de
tweede; een beoogde verdere groei met derde deel van ca. 2,5 ha is niet als zodanig gerealiseerd).
Hiernaast zijn delen van de aangrenzende en de toenmalige, het museumgebouw omzomende terreinen
als deel van de beeldentuin te beschouwen, hoewel ze maar ten dele op ontwerpen van 1955 en 1960
voorkomen.
Het oudste deel van de beeldentuin, direct oostelijk van het uit 1938 daterende museumgebouw van
Henri van de Velde (1863-1957), bestaat uit een onregelmatig gevormd, ruwweg vijfzijdig, bebost terrein
met een centraal open veld –de ‘Grote Vallei’- en daar omheen enige kleinere open velden die
verbonden zijn door een slingerend dreven- of padenstelsel. Een belangrijk element van dit oudste deel
van de beeldentuin is de aanvankelijk door Bijhouwer niet gewenste vijver. De vijver en het erin
opgenomen ‘Sculpture flottante, Otterlo’, zijn een ontwerp van Marta Pan. In het noordelijkste gedeelte
van het oude deel van Bijhouwers aanleg kwam in 1964/65 het gereconstrueerde beeldenpaviljoen van
Gerrit Rietveld tot stand. (De Grote Vallei wordt ook wel de Grote Kom en het Grote Veld genoemd)
Bij de uitbreiding is aan de zuidoostzijde een ruwweg driehoekig, eveneens bebost terrein toegevoegd,
waarin opnieuw enige open velden. Het padenstelsel werd in vergelijkbare trant uitgebreid en waar
nodig voor integratie aangepast. Deze uitbreiding is mede vormgegeven door Rudi Oxenaar. De
zuidelijke grens van het terrein is in belangrijke mate bepaald door de steilte van de Franse Berg, een
stuwwal uit de voorlaatste ijstijd; de noordelijke door de oost-west gerichte Houtkampweg. De door
hekwerken bepaalde grenzen vormden vanaf het padenstelsel nergens een visuele barrière. Het
padenstelsel kent in hoofdzaak een beloop in de luwte van begroeiing en langs de randen van de open
velden. Het buiten de paden treden om geëxposeerde beelden van dichtbij te bekijken is van oudsher
uitdrukkelijk toegestaan. Een gevolg hiervan is geweest dat enkele ‘ingesleten’ verbindingen in meer
recente tijd alsnog zijn voorzien van een verharding. De beeldencollectie is voor een belangrijk deel
tegen de achtergrond van de vegetatie en het plaatselijk reliëf gesitueerd en dus niet per definitie op de
open velden: er werd gemikt op een decor in plaats van op ‘ruimte’. Dit is in de huidige opstelling nog
goed waarneembaar.
In de huidige toestand is de plattegrond weliswaar iets gewijzigd ten opzichte van die rond 1965, maar
de oude structuur laat zich nog goed herkennen. De paden zijn ten behoeve van rolstoeltoegankelijkheid
verhard en ook zijn enkele veel begane ‘doorsteken’ gefixeerd als verbindingen.
De blik over het Grote Veld vanuit de van omstreeks 1975 daterende uitbreiding van het museum kent
een perspectivische opbouw door coulisse-effect. De andere velden zijn meer besloten van karakter,
maar onder de stammen door en langs reliëfaccenten en slingerende paden zijn wel steeds uitnodigende
vergezichten: de kleine velden of kommen zijn dus duidelijk met elkaar en met het Grote Veld
verbonden. Dit is een belangrijk aspect aan de beeldentuin, die immers de invitatie moet inhouden voor
een ‘monumentale rondgang’.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Polyester sculptuur, versterkt met aluminium.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Drijvend object binnen de vijver ten oosten van de museumgebouwen.

Kunstenaar

Marta Pan (1923-2008)

Voorstelling

‘Sculpture flottante, Otterlo’.

Datering

1960 (ontwerp); 1961 (uitvoering)

Afmetingen

.
1,90 x 3.00 x 2,50 m (object).
32 x 14 m (vijver).

564 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 2
Materiaal/techniek

Betonelementen, hout, staal, riet en glas

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Ten noordoosten van de vijver

Kunstenaar

G.T. (Gerrit) Rietveld (1888-1964)

Voorstelling

Rietveldpaviljoen.

Datering

1954-1955 (Voor Internationale Beeldententoonstelling in Park Sonsbeek te Arnhem)
1964-1965 (Herbouwd in Beeldentuin Kröller-Müller Museum)
2010 (Opnieuw gereconstrueerd)

Stijl/stroming

Nieuwe Zakelijkheid / Functionalisme

Nr. 3
Materiaal/techniek

(Gewapend) beton

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Zes (3x 2) parkbanken op en aan de rand van de Grote Kom.

Kunstenaar

G.T. (Gerrit) Rietveld (1888-1964)

Voorstelling

Zes betonnen parkbanken in 3 x 2 uitvoeringen: convex (tweevoudig uitwaarts geknikt) en concaaf
(tweevoudig inwaarts geknikt).

Datering

1961

Stijl/stroming

Nieuwe Zakelijkheid / Functionalisme

Afmetingen

278 x 96 x 80 cm

Groen erfgoed: beplanting
Beplanting grotendeels gebaseerd op (het rooien van) reeds aanwezige vegetatie, deels -en hier en daar
ruim- aangevuld met coniferen (= naaldhout), rododendron, sparren en dennen. De eerder aanwezige
vegetatie van onder meer beuken, eiken, diverse soorten dennen en berken dateerde in belangrijke mate
uit de 19de en de eerste decennia van de 20ste eeuw, toen het grotendeels kale gebied is beplant.
Kaarten geven percelen dennen, beuken en eiken aan, alsmede veel ‘hakhout’.
De huidige indeling laat met name op en ten oosten van de Grote Kom solitaire eiken en overwegende
zones van hoog opgaand loofhout (van groene en enige rode beuken alsmede eiken en berken) zien.
Hiernaast zijn kleinere gemengde clusters van loof en naaldhout (dennen en sparren) aanwezig, in het
bijzonder ten noordoosten van de vijver. In het oosten van het door Bijhouwer ontworpen deel van de
beeldentuin bevindt zich een belangrijk groter bos van sparren en dennen (het pinetum), dat zijn
oorsprong heeft in de eerder aanwezige begroeiing.

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

De beeldentuin bevindt zich ten oosten van het complex van gebouwen dat het Kröller-Müller Museum
vormt. De aanleg op deze plaats is mede ingegeven door situering aan de noordzijde van een uitloper
van de zogenoemde Franse Berg. De Franse Berg is een vrij steile, enkele tientallen meters hoge rug
(stuwwal uit de voorlaatste ijstijd), die zich globaal van west naar oost uitstrekt. Het museum en de tuin
liggen in de noordelijke luwte van deze rug.

Archeologische relevantie

????

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 565

Geschiedenis
De stichting van de beeldentuin -en in de eerste plaats die van het Kröller-Müller Museum en van het
Nationaal Park De Hoge Veluwe zelf- gaan terug op het echtpaar Kröller-Müller. Zij (Hélène, 1869-1939
en Anton, 1862-1941) kochten in 1909 een duizenden hectare groot, niet of nauwelijks in cultuur gebracht
terrein ten noordwesten van Arnhem in de buurt van Otterlo. Anton Kröller, schatrijk geworden in het
bedrijf van zijn latere schoonvader, kocht het terrein met het doel het als jachtgebied te benutten.
Hélène Kröller-Müller, de schatrijke dochter van een Duitse ondernemer, was een belangrijke
kunstverzamelaar en zag een toekomst van het terrein in de vestiging van een museum voor haar
collectie. Een reeds in uitvoering genomen ontwerp voor een museum (van Henri van de Velde) moest in
de jaren ’20 door geldgebrek worden opgegeven, waarna de zaak, inclusief de kunstverzameling, in 1935
door de Nederlandse staat is gekocht. De bouw van een kleiner museum waarin de collectie zou worden
getoond, was deel van het contract en midden 1938 is dit (kleinere) museum opgeleverd. De collectie
omvat onder andere diverse Van Goghs, Picasso’s en Mondriaans. Hiernaast verzamelde Hélène Müller
beeldhouwwerken en nam ze zich voor de collectie uit te stallen. Op enige locaties kwamen beelden te
staan.
Het beheer van de totale collectie kwam in 1935 onder verantwoordelijkheid van de Kröller-Müller
Stichting, die ook het initiatief nam voor de bouw van het museum, de aanleg van de beeldentuin en
voor de uitbreidingen van beide. De aanleg van de beeldentuin was resultaat van een initiatief van
directeur Bram Hammacher en architect Henri van de Velde. De feitelijke eigenaar van de grond (namens
de overheid: Stichting ‘Het Nationale Park De Hoge Veluwe’) moest hiertoe grond in erfpacht geven. De
opdracht voor een eerste ontwerp ging in 1954 naar J.T.P. Bijhouwer. Terwijl de verwerving van nieuw
werk doorgang vond, bestond de beeldentuin nog uit niet veel meer dan een gazon aan de noordzijde
van het museum. Maar nadat Bijhouwer zijn eerste schetsen (ca. 1955) had uitgewerkt (ca. 1960) en
inhoudelijke en financiële kwesties waren opgelost, kwam de aanleg tot uitvoering.

Relevante wijzigingen (
Een gedeelte van oudste aanleg (het westelijk deel) van de beeldentuin is rond 1975 verloren gegaan
door de bouw van de grote uitbreiding van het museum naar ontwerp van W. Quist (geboren 1930).
Hierdoor is het contact tussen de museale binnen- en buitenruimten versterkt, wat een doelbewuste
keuze was. Hierdoor is de vijver relatief dicht tegen het binnenmuseum komen
te liggen en wordt er een uitnodigend gebaar gemaakt naar één van de ‘beeldmerken’ van het museum:
het ‘Sculpture flottante, Otterlo’.
Aan de oostzijde van de tuin is bij een latere uitbreiding een aanleg gerealiseerd die deels aansluit bij het
eerdere plan van Bijhouwer voor dit gebied, maar die wel een ander karakter laat zien dan dat van de
beide oudere delen. Hier kwam een veel minder uit slingerende paden samengesteld grondplan tot
stand, met zichtlijnen langs tamelijk rechte lanen. Binnen dit nieuwe deel zijn ook enkele gebouwde
elementen tot stand gebracht, waaronder een beeldenpaviljoen (oorspronkelijk 1965/66, verplaatst
2005) van Aldo van Eyck (1918-1999) en ‘Kijk uit attention’ (1986/2005) van Krijn Giezen (geboren 1939).
Dit laatste object is een lange trap op de Franse Berg. Deze uitbreiding maakt geen deel uit van de
beschermde tuin.

Bezocht

Frits Niemeijer, 31 oktober 2012, buiten

566 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

T. van Kooten en M. Bloemheuvel (red.)
Beeldentuin Kröller-Müller Museum. Otterlo / Rotterdam, 2007.

Nr. 2

G. Deunk
Nederlandse tuin- en landschapsarchitectuur van de 20ste eeuw. Rotterdam, 2002.

Nr. 3

G. Andela
J.T.P. Bijhouwer; Grensverleggend landsachapsarchitect. Rotterdam, 2011.

Nr. 4

C.S. Oldenburger-Ebbers, A.M. Backer en E. Blok
Gids voor de Nederlandse Tuin- en Landschapsarchitectuur, Deel Oost en Midden: Gelderland Utrecht.
Rotterdam, 1996.

Nr. 5

http://www.rgd.nl/onderwerpen/de-gebouwen/rietveld-paviljoen/#c15101

Nr. 6

http://nl.wikipedia.org/wiki/Helene_Kr%C3%B6ller-M%C3%BCller

Nr. 7

http://nl.wikipedia.org/wiki/Anton_Kr%C3%B6ller

Nr. 8

P. de Jonge
Helene Kröller-Müller : een biografische schets in woord en beeld. Otterlo, 2004.

Interviews bewoners, gebruikers

Dhr. R. Vonhof, Zakelijk adjunct-directeur.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 567

568 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Rotterdam
Concertgebouw De Doelen

Register
Identificatienummer Basisregistratie

059910000070028

Provincie

Zuid-Holland

Gemeente

Rotterdam

Plaats

Rotterdam

Straat/huisnummer

Schouwburgplein 50

Postcode

3012 CL

Kadastrale aanduiding

ROTTERDAM 6E AFD S 4890

Aanduiding of korte omschrijving

Concertgebouw

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 569

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De architecten hebben te midden van de zakelijke bebouwing van de wederopbouw geprobeerd een
vorm te vinden voor de ‘ideeënwereld”en geestelijke betekenis, die dit gebouw tot uiting moet brengen,
Het gezamenlijk beleven van muziek was daarbij uitgangspunt. Met succes is een tijdloos gebouw met
een culturele uitstraling gecreëerd.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Als onderdeel van het wederopbouwplan van het centrum van Rotterdam.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Als belangrijke ontwikkeling in de bouw van concert- en muziekcentra

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het gebouw is ook in meer algemeen opzicht van belang vanwege de betekenis voor de
en/of bouwtechniek;
stedenbouwkundige en architectonische ontwikkeling en inrichting van dit deel van de binnenstad, Het
gebouw was een bekroning van de wederopbouw in Rotterdam in de eerste twee decennia na de oorlog.
Om die reden vond de officiële opening plaats op de traditionele Opbouwdag 18 mei.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De broers Kraaijvanger behoren tot de belangrijkste Rotterdamse architecten. Tijdens de
wederopbouwperiode bepaalden zij, samen met Van den Broek & Bakema en Maaskant, in grote mate
het uiterlijk van het nieuwe Rotterdamse centrum. De bouw van De Doelen was in deze periode de
laatste grote opdracht voor de Rotterdamse binnenstad en een belangrijk onderdeel van hun oeuvre.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het gebouw straalt door de kwaliteit van het ontwerp en het gebruikte materiaal allure uit, maar op een
wijze die de bezoeker niet intimideert. Het streven van de architecten was een representatief gebouw te
ontwerpen maar wel met een menselijke maat, waarin elke Rotterdammer zich moest kunnen thuis
voelen.

wegens het bijzondere
Door het gebruik van natuursteen, aluminium, glas en koper in uiterst strakke contouren is de
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of vormgeving universeel en representatief.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Ontwerp van interieur en exterieur vloeien volledig in elkaar over.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis Als wezenlijk onderdeel van het wederopbouwplan voor het Lijnbaankwartier, maar ook voor het
van het object voor het aanzien van zijn (inmiddels sterk gewijzigde) Schouwburgplein.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

570 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Ondanks de grootschalige aanbouw van Jan Hoogstad en de aanpassingen van het interieur is nog veel
of herkenbaarheid van ex- en/of
van de oorspronkelijke architectuur bewaard gebleven.
interieur;

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

De architecten hebben te midden van de zakelijke bebouwing van de omringende binnenstad een vorm
gecreëerd om de culturele betekenis van gebouw tot uiting te brengen. Het resultaat is een
representatief gebouw dat zich niet bij een bepaalde stijl of stroming laat onderbrengen.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Cultuur, gezondheid, wetenschap

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving
Huidige functie (met jaartal)

Concertgebouw (2012)

Naam object

Concertgebouw De Doelen

Stijl/stroming

‘Shake-hands’

Bouwtijd (ook de planfase)

1956-1966

Architect(en)/ontwerper(s)

Kraaijvanger, E.H.A, Kraaijvanger H.M., Fledderus, R.

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Aannemingsmij. vh H. en P. Voormolen,
Prof. Ir. C.W. Kosten en ir. P.A. de Lange (akoestiek)

Opdrachtgever

Gemeente Rotterdam

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 571

Exterieur

Het gebouw bestaat uit een rechthoekig bouwvolume van 115 bij 89 meter, dat een groot deel van de
locatie in beslag neemt. De hoogte van 12 meter is relatief bescheiden. In het volume zijn twee zalen
opgenomen, waarvan de koperen daken door het platte dak steken.
De gevels van het gebouw vertonen, behalve aan de zijde van het Kruisplein, een identieke opbouw en
maken een duidelijk onderscheid tussen begane grond en verdiepingen. De begane grond is fors
teruggelegd en bestaat vrijwel geheel uit zwarte stalen puien, afgewisseld met een enkel gesloten
muurvlak. Op een aantal plaatsen is de pui nog origineel. Aan het Schouwburgplein bevindt zich op de
plaats van de grote zaal de hoofdingang. Aan de Karel Doormanstraat is een fors teruggelegde
neveningang met rechts daarvan een gesloten gevelvlak, dat inpandig doorloopt tot op de verdieping.
De verdiepingsgevel is aan drie zijden voorzien van een opengewerkte schermgevel, die tussen de
uitkragende vloer en dak is bevestigd en als een soort sluier om het gebouw is gehangen.
De drie stroken suggereren dat het gebouw drie verdiepingen heeft, maar in werkelijkheid zijn dat er
twee. Teruggelegd achter het scherm gaat de eigenlijke gevel schuil, die in drie horizontale stroken is
onderverdeeld. Onderin een doorlopende vensterstrook met daarboven een brede, gesloten band
Tussen deze stroken en het dak een doorlopend bovenlicht. Aan de zijde van het Kruisplein is één vlak
van boven tot onder geheel met glas gevuld t.b.v. de feestzaal.
De gevel aan de Kruisstraat, waar het principe van de schermgevel niet is doorgevoerd, is grotendeels
teruggelegd. De pui op de begane grond is nagenoeg identiek als in de overige gevels. Hierin bevinden
zich een dienst- en artiesteningang. Het teruggelegde bouwdeel wordt geflankeerd door gesloten
muurvlakken. Op het dak zijn de twee zalen zichtbaar, waarvan de gevels rondom zijn bekleed met
koperen platen.
Aan het Schouwburgplein is op de grote zaal het logo en in witte letters de naam `de Doelen’
aangebracht.

gebouw, constructietechniek

Het gebouw telt drie bouwlagen onder een plat dak. Vanuit dit rechthoekige bouwvolume rijzen de twee
ongelijke volumes van de concertzalen op. Deze hebben een uitgerekte, zeshoekige vorm, waarvan de
grootste wordt afgesloten door twee lessenaarsdaken met verschillende hellingsgraden, die elkaar op de
nok raken en waarvan de kleinste een plat dak heeft.
Het rechthoekige bouwvolume is onderverdeeld in twee rechthoeken. In het grootste en rechterdeel
(oost) bevindt zich de grote concertzaal met een capaciteit van 2222 plaatsen (in noord-zuid richting).
Deze zaal heeft de vorm van een uitgerekte zeshoek en is boven de begane grond opgetild op brede
kolommen. De zaal heeft een lengte van 56 meter en heeft een breedte oplopend van 33 tot 40 meter. De
hoogte is oplopend van 13 tot 18 meter.
Het linkerdeel (west) is op zijn beurt verdeeld in twee delen. In het noordelijke deel bevindt zich de kleine
concertzaal met 590 plaatsen (in oost-west richting). De lengte van deze zaal bedraagt 29 meter, de
breedte gemiddeld 17 meter en de hoogte ruim 9 meter. Ook deze zaal heeft een langwerpige,
zeshoekige vorm. De zaal rust deels op kolommen en deels op de kleine gehoorzaal. Deze gehoorzaal
biedt plaats aan 154 personen. In het zuidelijke deel was oorspronkelijk een rechthoekige binnenplaats
uitgespaard, die zich op de begane grond opende naar het Kruisplein.

572 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Interieur (indeling)

Het interieur van het concertgebouw is sober vormgegeven, maar uitgevoerd in duurzame materialen.
Slechts enkele onderdelen zijn uitgevoerd in een meer luxueuze stijl.
Op de begane grond zijn rondom de zalen en langs de gevels diverse ruimten aangebracht die
oorspronkelijk bij het concert- en congresgebouw in gebruik waren, zoals kantoor- en dienstvertrekken,
entrees en tochtportalen, kassa’s, een lounge en een restaurant. De hoofdentree aan het
Schouwburgplein sluit direct aan op de hal. De kleine zaal heeft een eigen entree aan het Kruisplein. Op
de noordoosthoek bevindt zich de artiestenfoyer met daarboven een dubbelhoge repetitiezaal. Verder in
het gebouw zijn er vergaderzalen, solisten- en dirigentenkamers, een feestzaal (van de foyer gescheiden
door glazen binnenpuien), een bibliotheek en op het dak, tussen de beide zalen, een ontvangstruimte
voor bijzondere bezoekers.
Op de eerste verdieping bevindt zich de foyer die de grote zaal aan drie zijden omsluit. De foyer staat in
open verbinding met de hal op de begane grond en heeft een dubbele verdiepingshoogte. Ook de kleine
zaal heeft een vergelijkbare foyer. Diverse trappen verbinden de hal met de foyers en de zalen. In feite is
de hele eerste verdieping, met uitzondering van de noordzijde, één grote doorlopende ruimte die door
glazen binnenpuien in compartimenten wordt onderverdeel. Aan de noordzijde zijn geen foyer of
publieke ruimten; hier bevinden zich, net als aan de binnenplaats, drie bouwlagen.
De grote en kleine zaal worden op de eerste verdieping omgeven door foyers. Aan de noordkant ligt een
strook kantoren, kleedkamers en repetitieruimtes. Grote glaswanden scheiden de ruimtes. De begane
grond bestaat uit een grote centrale hal onder de grote zaal met garderobes en publieksruimtes, winkels
en restaurants aan drie zijden. Aan de noordzijde zijn hier dienstruimtes. De dakfoyer, die is bedoeld als
ontvangstruimte voor hoge gasten, geeft direct toegang tot de loges aan de westzijde van de grote zaal.
De hal en de foyer op de eerste verdieping staan in open verbinding met elkaar. In het gebouw zijn
diverse kunstwerken aangebracht.
De inrichting van de grote zaal is nog altijd in originele staat en wordt zorgvuldig onderhouden in
verband met de goede akoestische kwaliteiten. De vormgeving en bekleding van wanden en meubilair
zijn zorgvuldig gekozen om een optimale akoestiek te bereiken. Het onderste gedeelte van de zaal
bestaat uit een `kuip’. De wanden hiervan hebben een cassette-achtig patroon van afwisselend
terugliggende en uitstulpende vlakken met afgeschuinde hoeken.

interieur, techniek en materialen

Zie onder interieur/afwerking

Stedenbouwkundige ligging, situering Het gebouw is gelegen in het centrum van Rotterdam Het vormt het bouwblok tussen Schouwburgplein,
(incl. aanduiding windstreek), omgeving Kruisplein, Kruisstraat en Karel Doormanstraat. De voorgevel ligt aan de zuidkant en is gelegen aan het
van belang
Schouwburgplein.

Archeologische relevantie ondergrond
(zie Archis, Kich, gemeentearcheoloog
of…)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Het gebouwencomplex ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 573

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Het ontwerp is voornamelijk op technische en functionele uitgangspunten gebaseerd. Die statigheid
komt voornamelijk door de monumentale natuurstenen gevels en de symmetrische opzet. Juist omdat
het gebouw als tempel voor de muzen is bedoeld is gekozen voor uitvoering in natuursteen.
De begane grond bestaat vrijwel geheel uit zwarte stalen puien, afgewisseld met een enkel gesloten
muurvlak dat met kwartsiet is bekleed. De plinten zijn van grijs kwartsiet. Aan de onderzijde van de
overstekende verdiepingen een bekleding van (vermoedelijk) afzeliahouten stroken. De stoep onder het
overstek is belegd met klinkers van Pools graniet. De hoofdingang aan het Schouwburgplein bestaat uit
een reeks dubbele deuren van gepolijst metaal, geheel met glas gevuld. De vierkante houten deurduwers
zijn voorzien van het Doelen-logo. Het gesloten gevelvlak naast de neveningang aan de Karel
Doormanstraat, dat inpandig doorloopt tot op de verdieping, is bekleed met wit marmer (calacata). De
schermgevel tussen de uitkragende vloer en dak bestaat uit een patroon van staande, rechthoekige
openingen die in drie horizontale stroken zijn gestapeld. Tezamen vormen de stroken een groot
halfsteensverband. Het scherm is bekleed met wit marmer (cristallino virginio). Onderin een
doorlopende vensterstrook van gepolijst aluminium. Een aantal vensters is voorzien van gezandstraald
glas met hierin het Doelen-logo. Boven de vensters een brede, gesloten band van, in verticale richting
geplooid, aluminium.
Op de verdiepingen in het brede teruggelegde deel zijn de doorgaande vensterstroken tussen
doorlopende banden bekleed met wit marmer. De pui op de begane grond is uitgevoerd in zwarte stalen
kozijnen. Links op de begane grond een getand, houten gevelvlak. Het teruggelegde bouwdeel wordt
geflankeerd door gesloten muurvlakken van wit marmer. Op het dak zijn de gevels van de twee zalen
rondom bekleed met koperen platen die in verticale richting zijn aangebracht.

Interieur/afwerking

Het interieur is sober vormgegeven, maar uitgevoerd in duurzame materialen. Slechts enkele onderdelen
zijn uitgevoerd in een meer luxueuze stijl. De videranden zijn bekleed met christallino virginio, de
balustrades zijn van staal met palissanderhouten leuningen. De dieprood geschilderde plafonds bestaan
uit vlakken met geperforeerde boardtegels.
Vloeren, wanden en plafonds van de grote zaal zijn overwegend in harde materialen uitgevoerd.. De
wanden van de ‘kuip’ in het onderste deel van de zaal zijn bekleed met travertijn (oriënt crème) in een
cassette-achtig patroon van afwisselend terugliggende en uitstulpende vlakken met afgeschuinde
hoeken. De wanden daarboven hebben een bekleding van Amerikaans notenhout en bestaan uit gelede
panelen, waartussen zich ook uitstulpende vlakken bevinden. Het plafond is voorzien van witgeverfd
brandwerend plaatmateriaal. Het podium is belegd met stroken panga-pangahout. De balkonrand van
de loges, die zich in getande vorm langs de zijgevels uitstrekken, is met bladgoud bekleed.
Ook in de kleine zaal is de `kuip’ bekleed met wit marmer (calacata). Daarboven een akoestische
reliëfwand van houten panelen. Aan het plafond is een frame gehangen van wit geschilderde balken,
waarin het patroon van de schermgevel terugkeert. De fauteuils zijn met een rode stof bekleed.
De inrichting van de dakfoyer dateert uit de jaren ’90. Wel is hier ook nog oorspronkelijk meubilair uit de
bouwtijd aanwezig. Op de vloer een wollen tapijt, waarin in twee kleuren rood een vakkenpatroon is
geweven. Een deel van de wanden is met ruw stucwerk afgewerkt. Het plafond is zwevend en bestaat uit
houten lamellen, in drie kleuren gelakt, die horizontaal en los van elkaar zijn opgehangen.

574 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die bestanddeel
zijn:

In de grote zaal bevindt zich een orgel uit 1968, gebouwd door de firma Flentrop. Het instrument heeft
70 registers die verdeeld zijn over 4 klavieren voor de handen en een klavier voor de voeten. In
tegenstelling tot de meeste orgels in ons land is het niet verticaal opgesteld, maar horizontaal. In een
normale opstelling zouden Positief, Hoofdwerk en Bovenwerk in drie etages boven elkaar zijn geplaatst.
In verband met de beperkte hoogte van de zaal werd in het ontwerp van het orgel het Hoofdwerk in twee
delen gesplitst die als Linker- en Rechterwerk aan beide zijden van het Bovenwerk hun plaats vonden. De
speeltafel staat vrij, zodat de verrichtingen van de organist door het publiek goed gevolgd kunnen
worden.
Nog nader te omschrijven:
K. Franse (keramiek, wanddecoratie)
W. Fruytier, (wandkleed)
J. Wijsbroek (wanddecoraties)
T. Toyofuku (sculptuur)
M. Agata (schilderij)
B. Hepworth (sculptuur)

nr. 1
Materiaal/techniek

Reliëf in marmer

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

bovenfoyer

Kunstenaar

Frank Nix

Voorstelling

Gespitste, grafisch aandoende voorstelling met muziekmotieven

Datering

1963

nr. 2
Materiaal/techniek

Natuursteenmozaiëk

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Bij ingang grote zaal

Kunstenaar

Wally Elenbaas

Voorstelling

Abstract vloermozaïek

Datering

1966

Afmetingen

5 x 4 meter

nr. 3
Materiaal/techniek

Marmeren sgrafitto

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Tegenover ingang grote zaal

Kunstenaar

Bouke IJlstra

Voorstelling

interarsia

Groen erfgoed:

N.v.t.

aanleg/beplanting

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 575

Geschiedenis

De naam komen we voor het eerst tegen in de 17e eeuw, toen door een groep stadsmuzikanten
regelmatig concerten werden gegeven in een gebouw genaamd ‘De Doele’ Dit gebouw was een
vervanging van de bestaande St. Joris Doele, dat sinds de middeleeuwen de sociëteit was geweest van
het gilde van de voetboogschutters. Voetboogschutters oefenden in het boogschieten op ‘doelen’. De
naam ‘Doelen’ komt dan ook in veel andere steden voor en verwijst dan vaak naar het oefenterrein van
de voormalige schutterij.
In 1844 werd ter vervanging van De Doele aan het Haagscheveer de Groote Doelezaal aan de Coolsingel
geopend, maar deze moest een kleine eeuw later, in 1930, wegens bouwvalligheid worden gesloten. In
1934 werd de nieuwe, herbouwde Doelenzaal in gebruik genomen. Deze werd in mei 1940 bij het
bombardement van Rotterdam verwoest.
Al in het Basisplan van 1946 was sprake van een groot muziektheater aan de noordkant van het
Schouwburgplein. Tussen 1946 en 1955 werd door een commissie van de Rotterdamse Kunststichting
gedacht en gewerkt aan het programma van eisen voor het concertgebouw.
In 1955 kregen de gebroeders Kraaijvanger en Rein Fledderus de opdracht voor een schetsontwerp.
Herman Kraaijvanger was bestuurslid van de RKS en voorzitter van het Rotterdams Philharmonisch
Orkest. De gemeenteraad besloot in 1958, nadat al enkele plannen waren getekend, dat het gebouw ook
als congrescentrum moest kunnen dienen. Het definitieve, inmiddels tiende ontwerp, werd in 1959
gepresenteerd.
De eerste paal voor het huidige gebouw werd op 9 juli 1962 geslagen door Eduard Flipse (dirigent van het
RPhO). Op 18 mei 1966 werd het nieuwe concert- en congresgebouw de Doelen geopend. Hiermee werd
een traditionele naam in ere hersteld.

Relevante wijzigingen

Vanaf het begin van de jaren tachtig waren er al plannen voor uitbreiding van De Doelen. Daarbij moest
vooral de congresfunctie verder uitgebouwd worden. In een plan van Ben Kraaijvanger, de zoon van
Herman, uit 1985 was het gebouw aan drie zijden ingepakt in een nieuwe gevel. Daarin waren de
congresfuncties en het Rotterdams conservatorium gedacht. Dit plan ging niet door.
Een belangrijke impuls was midden jaren negentig de bebouwing van het hertenkamp aan het Weena
met het Plazacomplex en de Millenniumtoren met het vijfsterren Westinhotel. Jan Hoogstad voorzag De
Doelen van een nieuw bouwdeel aan de Kruispleinzijde, waarin congresfuncties en de Hogeschool voor
Muziek en Dans zijn ondergebracht. Hierbij is de entree voor de kleine zaal met in metaal gevatte glazen
deuren en een onderdoorgang naar de binnenplaats verdwenen. Door de uitbreiding wordt nagenoeg
het gehele nog resternde deel van westgevel (Kruisplein) aan het zicht onttrokken. Ook de voormalige
binnenplaats is dichtgebouwd met een nieuwe zaal, vooral bedoeld voor congressen, in een vergelijkbare
constructie als de andere zalen.
Aan de zijde van het Kruisplein is een nieuwe entree gemaakt om de congreszalen op het dak te bereiken.
Dit congresgedeelte is via een luchtbrug met het naastgelegen hotel verbonden. Een 45 meter hoog
bouwdeel in gele baksteen met langwerpige raamstroken huisvest de Hogeschool voor Muziek en
Theater. In 2000 was de uitbreiding klaar.
Als onderdeel van de uitbreidingsplannen zijn ook aan het bestaande gebouw wijzigingen doorgevoerd.
Doel hiervan was onder meer het doorbreken van de functionele monotonie in de plint, opdat het
gebouw zich meer zou openen naar de stad. Dit heeft geleid tot het toevoegen van functies, zoals
winkels en horecagelegenheden. De wijzigingen aan het oorspronkelijke gebouw zijn uitgevoerd naar
ontwerp van bureau Kraaijvanger-Urbis. De oorspronkelijke puien op de begane grond zijn grotendeels
vervangen door moderne winkelpuien. Aan de zijde van de Karel Doormanstraat zijn deze in de rooilijn
geplaatst, waardoor het oorspronkelijke overstek van de verdiepingen verloren is gegaan. Het ranke,
vrijstaande baldakijn op dunne stalen kolommen voor de hoofdentree is vervangen door een nieuw en
groter exemplaar.

576 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

In 2009 zijn de Grote Zaal, de foyers en de ontvangstruimte gerenoveerd. Hierbij werden onder meer het
klimaatsysteem en alle stoelen vervangen en is de kleurstelling van de zaal gewijzigd. Ook zijn
verbeteringen aangebracht ten behoeve van de akoestiek. De belangrijkste vernieuwing op dit gebied
was het grote zwevende “technisch plafond” met microfoons en andere apparatuur boven het podium.
Ook de omgeving van de Grote Zaal, zoals de ontvangsthal, de foyers en de solistenkamers zijn
recentelijk aangepast en gemoderniseerd.

Bezocht

G.W. Eshuis ( 25 september 2012)

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Aan de plafonds van het gebouw fraaie kristallen kroonluchters. Langs de gevels zitmeubilair op wollen
vloerkleden, waarvan groot deel nog origineel.
Het meubilair en verlichting van de dakfoyer, waaronder ronde, marmeren tafels met witte stoelen van
de Finse ontwerper Eero Saarinen, zijn origineel.

Onderdelen zonder monumentale
waarde:

De aanbouw uit 2000 aan de zijde van het Kruisplein en op de voormalige binnenplaats.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Waardestelling gemeente Rotterdam bij aanwijzing als gemeentelijk monument (1999)

Nr. 2

Galema W., Hutjes, G. E.H. Kraaijvanger (1899-1978), H.M. Kraaijvanger (1903-1981): tussen
traditionalisme en modernisme, op zoek naar schoonheid voor een moderne wereld, Rotterdam, 2000

Nr. 3

d’ Laine Camp, Modern eclecticisme: wederopbouw-architectuur van H. M. en E. H. Kraaijvanger
1945-1960, In: De architect ; 24(1993), nr. 4, p. 48-67

Nr. 4

Oudenaarden, J., De Doelen: een concert- en congresgebouw dat wortelt in de Middeleeuwen: de
geschiedenis van de Rotterdamse doelen en zijn vijf voorgangers, Rotterdam, 2000

Nr. 5

H.J. Tolboom (red), Onvermoede weelde: natuursteengebruik in Rotterdam 1850-1965, Utrecht 2012

Nr. 6

Cityportal Rotterdam (www.rotterdam.nl)
www. Architectuurinrotterdam.nl

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1 t/m 5

Interviews bewoners, gebruikers

G. Oostvogel, directeur

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 577

578 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Tilburg
Schouwburg

Register
Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

Tilburg

Plaats

Tilburg

Straat/huisnummer

Louis Bouwmeesterplein 1

Postcode

5038 TN

Kadastrale aanduiding

TILBURG M 11359

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 579

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De schouwburg is een bijzondere uitdrukking van de culturele en maatschappelijke ontwikkeling, vanaf
de jaren vijftig en in de jaren zestig, waarbij een schouwburg gezien werd als noodzakelijk onderdeel van
een gemeenschap. De theaterfunctie is gecombineerd met een restaurant. De grote raampartijen die de
communicatie met de stad verbeelden zijn kenmerkend voor het sociale karakter van de theaterbouw in
deze periode. De kleine zaal bood o.a. ruimte voor experimenteel theater, wat zeer kenmerkend is voor
dit tijdperk.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het gebouw is van belang voor de architectuurgeschiedenis, vooral voor de geschiedenis van de
en/of bouwtechniek;
theaterbouw.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De schouwburg is een belangrijk werk in het oeuvre van de architecten Bijvoet en Holt

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

ja

Van belang vanwege het bijzondere materiaalgebruik, met het decoratieve metselwerk en de ronde
wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of glazen vensters.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

De bijzondere samenhang van het exterieur en het interieur met fraaie ruimtewerking en de relatie met
buiten, de interieurafwerking en inrichting, als een geheel ontworpen door de architecten, is van groot
belang.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De schouwburg is met zijn sterk plastische vorm en ligging aan de schouwburgring van groot belang voor
van het object voor het aanzien van zijn zijn omgeving.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De schouwburg is relatief gaaf bewaard gebleven
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De schouwburg heeft nog de historisch belangrijke oorspronkelijk functie.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Van belang als relatief zeldzaam gaaf bewaard gebleven schouwburg uit wederopbouwperiode.

580 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Roerende objecten van belang voor het
gebouw en zijn waarde

Bijvoet en Holt ontwierpen ook het interieur en een deel van het meubilair. Van belang zijn o.a. de
zogenaamde “Cleopatra banken”, rustbanken in staal en bekleed met zwart leer, tafeltjes en zuilen met
spiegels bekleed en voorzien van een tafelrand erom heen waarop een glas neergezet kan worden.

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

De schouwburg wordt onder architecten hoog gewaardeerd als een van de fraaiste gebouwen uit de
wederopbouwperiode.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s),

Schouwburg

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Schouwburg

Huidige functie (met jaartal)

Schouwburg (2012)

Bouwtijd (ook de planfase)

1955-1961

Architect(en)/ontwerper(s)

Ir. B. Bijvoet
Prof. G.H.M. Holt

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Gemeente Tilburg

Exterieur

Het gebouw bestaat uit drie hoofdvolumes, een vleugel met glazen wanden, een rond volume in
metselwerk met daarin de grote zaal en met daaromheen een walvormige foyer, daarachter de
toneeltoren met aan weerszijden jalouziebouw.

gebouw, constructietechniek

Baksteenmetselwerk, beton, glasvensters in stalen profielen.

Interieur (indeling)

In het glazen gedeelte is de entree, met een kassa, garderobebalie, foyer en grote trappartij. Hier is ook
een restaurant gevestigd. De ruimte op de vide kan ook als tentoonstellingsruimte fungeren. Het glazen
bouwdeel leidt naar de grote zaal, met 555 plaatsen beneden, 175 op elk van twee balkons. Bijvoet wilde
de zaal ‘geconcentreerd’ laten zijn, met weinig afstand tussen het publiek en het toneel. Om de grote
zaal heen ligt de foyer in de vorm van een wandelgang, door de architect Bijvoet de ‘salle des pas perdus’
genoemd. Tegen de grote zaal aan ligt de artiestenfoyer. Daarnaast toiletten. Er is een scheiding met de
vertrekken die alleen voor artiesten en personeel bereikbaar zijn, met ruimtes voor de toneelmeester,
toneelpersoneel, diverse kleedkamers, een grote toneelberging, de toneelsluis en nog een artiestenfoyer.
De kleine zaal is gelegen onder de grote zaal en is apart toegankelijk, via de entree met een de luifel met
de naam “studio”. De kleine zaal telt ca 400 plaatsen en heeft eigen garderobes en foyerruimten.
Bijvoet ontwierp ook het interieur met onder andere een indrukwekkende trappartij met daarboven een
zaagtandplafond, een opvallende aluminium cilinder wenteltrap, bars, tafeltjes, ligbanken,
verlichtingsornamenten en aluminium balustrades.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 581

interieur, techniek en materialen

Schoon metselwerk met reliëf van schuin uitstekende koppen
Natuursteen (vloeren, balie bij de garderobe)
Pleister- en stucwerk (wanden, plafonds)
Aluminium (wenteltrap, tafeltjes, bars)
Donkerrode vloerbedekking
Stoelen in grote zaal bekleed met donkerrode stof.
De werking van het kunstlicht is een belangrijk immaterieel element.

Stedenbouwkundige ligging,

Binnen het centrumplan voor Tilburg, dat in de jaren 60 en 70 van de twintigste eeuw werd uitgevoerd,
was een kavel met een bijzondere vorm beschikbaar voor de bouw van de schouwburg. Dit verklaart de
opzet van het gebouw met een lang glazen toegangsgedeelte, van waaruit het deel met de theaterzalen
wordt bereikt. Door de architectonische opzet opent het gebouw zich naar de stad. Een visuele relatie
het plein voor het Paleis-raadhuis wordt bewerkstelligd door deze glazen gang en de met metselwerk
beklede foyerruimte rondom de theaterzalen, die de vorm van een wal heeft en van waaruit grote
rondlopende vensterpartijen uitzicht bieden op de stad. ’s Avonds bood de verlichte schouwburg ook
een uitnodigende, feestelijke aanblik vanuit het centrum. Auto’s kunnen vanaf de schouwburgring voor
het gebouw komen voorrijden, zodat theaterbezoekers voor de deur (onder de luifel) kunnen uitstappen.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

n.v.t.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Geschiedenis

In het gebouw zijn roerende onderdelen aanwezig die onderdeel uitmaken van het oorspronkelijke
meubilair.
Van belang zijn onder andere de rustbanken in Cleopatra stijl, aluminium tafeltjes,
verlichtingsornamenten. Er zijn meubels aanwezig van de ontwerpers Bijvoet, Martin Visser, Paul
Kjaerholm en Arne Jacobsen.
De letters “studio” op de luifel boven de entree van de kleine zaal zijn ontworpen door Josephine Holt,
dochter van de architect en echtgenote van de architect Cees Dam.

Relevante wijzigingen

Renovatie in 1990-1996, door de Architectengroep Tilburg (DAT). Hierbij zijn wijzigingen aangebracht om
het gebouw te laten voldoen aan actuele regelgeving. Aanpassingen zijn gedaan op het gebied van
akoestiek, installaties, constructie, lichttechniek. Twee vrachtwagenliften zijn aangebracht. De
wijzigingen zijn in vier fases uitgevoerd.
2011 Vernieuwing entree, door DAT.
2012 aanpassingen aan kleine zaal, aanbrengen extra bar.

Bezocht

L.J.J. von Santen 24 juli 2012 (exterieur en interieur)

Overige

NB in het gebouw zijn kunstwerken uit de rijkscollectie aanwezig, die door het Rijk (ICN) in bruikleen zijn
gegeven!

582 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites
Nr. 1

“Nederlandse schouwburgen: Tilburg” in: Bouw, 17 (1962), p 992-993

Nr. 2

“Plan nieuwe schouwburg in Tilburg” in: Bouwkundig Weekblad 73 (1955) p. 153-156 en 79 (1961) p.
277-282

Nr. 3

Wim Bary, “De schouwburg in Tilburg” in: Baksteen 3 (1963), p. 176-1980

Nr. 4

“Schouwburgen: stadsschouwburg te Tilburg” in: Katholiek Bouwblad 30 (1963) p. 176-1980

Nr. 5

Bob Logger (red) en Xandra Knebel (eindred.), Theaters in Nederland sinds de zeventiende eeuw
Amsterdam 2007

Al gebruikte bronnen
Interviews bewoners, gebruikers

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

interview met Dick Doeze Jager , 27 juli 2012 door L.J.J. von Santen

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 583

584 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Zeist
KNVB Sportcentrum
Paviljoens en gedenkteken

Register
Provincie

Utrecht

Gemeente

Zeist

Plaats

Zeist

Straat/huisnummer

Woudenbergseweg 56A

Postcode

3707 HX Zeist

Kadastrale aanduiding

Zeist E 2285 gedeeltelijk

Aanduiding of korte omschrijving

Ontspanningscentrum, opleidingscentrum, sporthal en sculptuur

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 585

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

Het sportcentrum is een bijzondere naoorlogse uitdrukking van de toenemende betekenis van sport in
het algemeen en in het bijzonder van de voetbalsport en de rol van de sportbond daarin. Dit ging
gepaard met betaald voetbal, professionalisering van zowel de sporter als de (medische) begeleiding en
opkomend wetenschappelijk sportonderzoek.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Het sportcentrum is een uitdrukking van de bewuste keuze voor sportbeoefening in een natuurlijke en
rustige omgeving, afgezonderd van het drukke stedelijke leven. De paviljoenopzet maakte het mogelijk
de gebouwen in het bestaande park te integreren.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Het sportcentrum is een voorbeeld van een specifieke, op afzondering en concentratie gerichte
sportaccommodatie. Men koos voor een paviljoenbouw, waarbij iedere functie ondergebracht werd in
een apart gebouw. Hierdoor konden de gebouwen beperkt blijven tot kleine volumes.

wegens innovatieve waarde of
pionierskarakter;

Het sportcentrum is het eerste voorbeeld van een dergelijk complex in Nederland. Na een studie van
buitenlandse voorbeelden werd een programma van eisen geformuleerd, waarop het ontwerp is
gebaseerd.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Het sportcomplex is een bijzondere uitdrukking van de geschiedenis van de Koninklijke Nederlandse
Voetbalbond (K.N.V.B.)

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Het sportcentrum is een voorbeeld van het functionalisme. Sporthal en trainingscentrum hebben tegelijk
en/of bouwtechniek;
karakteristieken van het brutalisme.
Kenmerkend voor het functionalisme is de vormgeving met strakke lijnen en eenvoudige, geometrische
vormen en de afwezigheid van decoratie.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Het sportcentrum is een voorbeeld van een belangrijk ontwerp binnen het oeuvre van architectenbureau
Maaskant, Van Dommelen, Kroos en Senf en van Hugh Maaskant (1907-1977) in het bijzonder.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Het ontwerp van de sporthal kenmerkt zich door een bewust gekozen, imponerende eenvoud met een
robuuste uitstraling passend bij de bestemming. Het gebouw is een compositie van autonome vlakken
en volumes die benadrukt wordt door verschillend materiaalgebruik. Er is een contrast tussen
transparantie en massa, tussen metselwerk en glas. Met eenvoudige en praktische materialen als
metselwerk en houten plafonds is getracht een sportieve sfeer te bereiken.

wegens het bijzondere
Sculptuur, wandsculptuur en glasmozaïek zijn voorbeelden van de naoorlogse toepassing van beeldende
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of kunst in de architectuur. Men hechtte grote waarde aan de verheffende en motiverende werking van
monumentale kunst;
beeldende kunst. Het onderwerp van de sculptuur, sportende mensen, is afgestemd op de functie van
het gebouw.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

Alle gebouwen zijn door hun functie een essentieel onderdeel van het sportcomplex. Elk gebouw heeft
een eigen identiteit, maar is wel familie van de andere door de geometrische vormentaal, de
transparantie, de relatie met de omgeving en het materiaalgebruik.

586 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

A: De situering van het sportcomplex in een groene omgeving sluit aan bij de opvatting dat de rust en de
natuur een stimulerende werking hebben op de geestelijke conditie. Het sportcomplex is visueel
afgesloten van zijn omgeving. Hierdoor is een vorm van intimiteit en zelf gekozen isolement
(concentratie) ontstaan.
B: Vanwege het bijzondere contrast tussen de landschappelijke enscenering en de architectuur van de
gebouwen. Dit contrast versterkt de eigenheid en de betekenis van beide: de “ongevormde” natuur
benadrukt de moderniteit van de gebouwen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De betreffende gebouwen zijn op hoofdlijnen gaaf behouden.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De materiële, technische en constructieve gaafheid is behouden.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Sporthal en ontspanningsgebouw hebben nog steeds de oorspronkelijke functie. Ook de oorspronkelijke
functie van het trainingscentrum is als zodanig nog goed herkenbaar.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

De historische, ruimtelijke, functionele en stilistische samenhang met de overige complexonderdelen is
onverminderd.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De geïsoleerde ligging van het sportcomplex is ongewijzigd, evenals de situering van het gebouw in een
natuurlijke omgeving en de ligging aan een centrale open ruimte.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Het sportcomplex is het eerste en enige voorbeeld van een dergelijk complex in Nederland. Geen enkele
andere sportbond heeft een dergelijk omvangrijke, landelijke accommodatie gerealiseerd. Dit is een
uitdrukking van de betekenis van de voetbalsport in aantal beoefenaars en liefhebbers en de met de
sport gemoeide financiële opbrengsten.

Onderdelen zonder monumentale waarde:
- Exterieur

De latere uitbreiding van de kelder.

- Interieur

Receptiegeschiedenis, prijzen e.d.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

In zijn artikel in Bouw (1966) nr. 14 p. 488-492 spreekt Buffinga zijn waardering uit voor het complex,
maar hij heeft ook de nodige reserves (“De discrepantie tussen vorm en constructie mag dan niet
optreden…”)

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 587

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Sport recreatie horeca e.d.

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Ontspanningscentrum, opleidingscentrum, sporthal en sculptuur

Huidige functie (met jaartal)

Businesscentrum, trainingscentrum, sporthal en sculptuur (2012)

Stijl/stroming

Functionalisme en brutalisme

Bouwtijd (ook de planfase)

1956-1963 (ontwerp); 1963-1964 (bouw); 16-09-1965 (opening van het sportcentrum door prins
Bernhard)

Architect(en)/ontwerper(s)

Architectenbureau Maaskant, Van Dommelen, Kroos en Senf, namelijk:
- H.A. (Hugh) Maaskant (1907-1977)
- H.G. (Herman) Senf (1925-1970)
- G.P. (Bert) de Bruyn
Maaskant was een vooruitstrevende architect. Hij streefde naar een architectuur die niet alleen zakelijk
en dienend was, maar ook imponerend en expressief. Constructieve middelen werden sculpturaal
toegepast en de nadruk lag op de vorm en de eigenschappen van het materiaal. Binnen zijn oeuvre
neemt het sportcentrum een bijzondere positie in door de eenvoudige en strakke vormgeving.

Uitvoerder (aannemer e.d.)

Aannemer: Eikelboom te Zeist
Installateur: Wolter & Dros te Amersfoort
Verlichting: firma Blijenberg te Utrecht
Landschapsarchitect: Otto de Vries en H. Bremekamp

Opdrachtgever

Koninklijke Nederlandse Voetbalbond (K.N.V.B.)

Exterieur

De sporthal is een rechthoekig gebouw van twee bouwlagen, waarbij gebruik is gemaakt van het
natuurlijke hoogteverschil van 3 meter. Plat dak. Wegens niet gewenste licht inval een tamelijk gesloten
geheel met brede dakoverstek.
Het businesscentrum is een rechthoekig, smal, eenlaags gebouw onder plat dak. Brede dakoverstek aan
de zijde van de toegang.
De basis van het ontspanningsgebouw wordt gevormd door een vierkante plattegrond met een
bouwlaag. Expressieve architectuur door aan twee zijden vier aan de buitenkant van het gebouw
geplaatste betonnen spanten. Plat dak met groot overstek tegen hinderlijke zoninval en regenoverlast.
Een overdekt terras sluit aan bij de grote zitkamer. Rondom het gebouw een betegeld wandelpad
De bronzen sculptuur op de centrale ruime beeldt een groepje voetballers uit.

Interieur (indeling)

Bij de sporthal bevinden zich ingang, kleedruimtes, medische dienst en dergelijke op de begane grond.
Twee trappenhuizen leiden naar de boven gelegen sporthal. Dit is een ongedeelde ruimte met langs de
achterwand een bergruimte voor sportbenodigdheden.
In het trainingscentrum worden via een lange gang alle vergader-, werk-, opslag- en technische ruimten
ontsloten. Aan het ene uiteinde van het gebouw bevinden zich twee leslokalen, aan het andere uiteinde
een filmzaal.

588 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Bij het ontspanningsgebouw zijn de ontsluitingsgang en vertrekken oorspronkelijk gerangschikt rondom
een centrale patio. Vertrekken deden dienst als ontmoetingscentrum en boden functies voor
ontspanning en recreatie. (zitjes, tafeltennis, leeszaal). Daarnaast ook een keuken en een eetzaal.

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Het sportcentrum is gebouwd in het bosrijke park van de voormalige buitenplaats Djimat. Het gehele
centrum strekt zich uit aan weerszijden van de Woudenbergseweg, de gebouwen aan de zuidzijde en de
sportvelden aan de noordzijde. Het sportcentrum bestaat uit meerdere gebouwen die vrij zijn
gegroepeerd in een min of meer lineaire structuur langs een centrale ontsluitingsas. Links van deze laan
liggen de dienstwoning, het studiepaviljoen, het woonpaviljoen en het slaappaviljoen. De sporthal ligt
rechts van de laan. De ontsluiting vindt plaats via paden die aan de laan aantakken. Te midden van de
gebouwen bevindt zich een centrale open ruimte. Tussen de gebouwen zijn groenstroken, boomgroepen
en sobere paden gelegen, die het terrein een informele sfeer geven.
Bij de bouw is zoveel mogelijk uitgegaan van de natuurlijke gesteldheid en de reeds aanwezige
begroeiing van het terrein. Bestaande hoogteverschillen zijn benut. De gebouwen zijn hier als vrijstaande
paviljoens in geplaatst waarbij steeds aandacht is besteed aan de relatie binnen-buiten. Tussen de
gebouwen waren zichtrelaties ontworpen. De groepering van de gebouwen is zo gekozen dat deze niet
zichtbaar zijn vanaf de weg en tezamen vormen zij een brinkachtige structuur in en rondom een
openruimte. Hierdoor is een vorm van intimiteit en zelf gekozen isolement (concentratie) ontstaan.
Tegenover de landschappelijke enscenering van de gebouwen in het park staat een sterk contrast tussen
de natuurlijke omgeving en de modernistische architectuur van de gebouwen. Elk paviljoen heeft een
eigen identiteit, maar is wel familie van de andere door de geometrische vormentaal, de transparantie,
de relatie met de omgeving en het materiaalgebruik.
De sporthal is gesitueerd aan de noordwestzijde van de lengteas en ligt haaks op de weg. Aan de
voorzijde grenst het gebouw aan een hellend gazon. Aan de achterzijde zijn tennisvelden aangelegd.
Beide zijgevels gaan schuil achter bosschages. Bij de situering van de hoge sporthal is gebruik gemaakt
van een lager deel in het terrein, zodat het gebouw niet boven de bomen zou uitsteken.

Archeologische relevantie
ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Het terrein betreft geen beschermd archeologisch monument en heeft een lage verwachting volgens
IKAW-Archis.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Bij het ontwerp en de materiaalkeuze is uitgegaan van de functie van het gebouw. Industriële materialen
als staal, glas en beton werden veelvuldig toegepast. Ook het streven naar een relatie tussen binnen en
buiten, ruimtelijkheid en daglichttoetreding door grote glaspuien en vensterstroken horen bij deze stijl.
De expressieve stijl van het brutalisme is te herkennen in de veelvuldige toepassing van beton, in de
robuuste, geprononceerde vormen als de overgedimensioneerde overkapping en in de ruwe
materiaalafwerking.
Sporthal: Staalconstructie.
Gesloten kopgevels: metselwerk van mangaansteen, bruin geschilderde redwooddelen.
Lange gevels: wit verglaasde metselsteen, glazen entreepartijen, glaspuien en vensterstroken met
kunststof kozijnen, redwooddelen ter hoogte van het dak.
Platdak.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 589

gebouw, constructietechniek

Vloer: de oorspronkelijke mosgroene kurklinoleumvloer op een ondergrond van kurkment is vervangen
of bedekt door een nieuwe houten vloer.
Wanden: wit verglaasde metselsteen.
Plafond: grenen delen met vijf stroken voor kunstlicht.
Bij de interieurafwerking is gestreefd naar een oplossing voor de akoestiek en tegelijkertijd naar de
bestendigheid van het materiaal tegen beschadiging tijdens het sporten. Om die reden zijn de
plafonddelen met een tussenruimte aangebracht en zijn de stootvoegen van het metselwerk open
gelaten.
Studiepaviljoen: Gevels: witgeschilderd bakstenen metselwerk, glasbetonblokken, glaspuien.
Platdak
Ontspanningscentrum: Vier gebouchardeerde betonnen spanten dragen het platte dak.Gevels:
witgeschilderd bakstenen metselwerk, vensterstroken en glaspuien met kunstsof kozijnen Terras en
wandelpaden van rode Spaanse plavuizen die binnen doorlopen.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Bronzen wandsculptuur

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Tegen de muur in de kantine van de sporthal

Kunstenaar

Onbekend

Voorstelling

Sportbeoefende mensen

Datering

Vermoedelijk uit de bouwtijd

Materiaal/techniek

Gekleurd glasmozaïek

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op de buitenmuur van de filmzaal van het studiecentrum naast de toegang

Kunstenaar

Wim van der Weerd (1913 -1996), schilder, architect, graficus
Gesigneerd W v d Weerd

Voorstelling

Abstract, wandvullende compositie van (gebogen) lijnen en vlakken

Datering

1965, Het kunstwerk is een schenking van Anthony Veder, de voormalige eigenaar van de buitenplaats
Djimat.

Geschiedenis

Sinds 1954 wordt er in Nederland betaald voetbal gespeeld. Dit luidde een periode in van
professionalisering van de sport. Daarbij hoort een specifieke sportaccommodatie waar men langere tijd
kan verblijven voor niet alleen sporttraining, maar waar ook voorzieningen aanwezig zijn voor medische
behandeling en scholing voor het trainen en opleiden van clubleiders, oefenmeesters en scheidsrechters,
etc. In navolging van ontwikkelingen in het buitenland besloot de Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond
(K.N.V.B.) tot de bouw van een dergelijk centrum. In 1960 werd de buitenplaats Djimat in Zeist
aangekocht uit opbrengsten van de voetbaltoto. Aanvankelijk werd gebruik gemaakt van de bestaande
villa, maar al gauw kreeg architectenbureau Maaskant de opdracht voor de nieuwbouw.
De villa werd in 1971 door brand verwoest. De tuinmanswoning is in 1982 verbouwd tot kantoorruimte.
In de loop der jaren zijn een hotel, een zwemhal, een tennisbaan, een kantoorpand en een nieuw
bondskantoor aan het sportcentrum toegevoegd.

590 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Relevante wijzigingen

De sporthal is in 1969 uitgebreid. In 2000 is het pand verbouwd, waarbij de kelder onder het gebouw is
vergroot. Het dak is verhoogd, waarbij de oorspronkelijke afwerking gedeeltelijk is verwijderd.
Er is met een zekere regelmaat utilitair onderhoud gepleegd.

Bezocht

Marceline Dolfin, 5 november 2012: exterieur en interieur

Overige

Het pand is aangewezen als gemeentelijk monument.
Tekst: Marceline Dolfin en Jojanneke Clarijs, december 2012.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites
Nr. 1

Bouwkundig Weekblad (1965), p.434-439.

Nr. 2

“Zeist bouwt: KNVB Sportcentrum”, in: Stedenbouw, (1965) 3, p.81-84.

Nr. 3

“Sportcentrum van de KNVB te Zeist”, in: Bouw (1966) 14, p. 482-487.

Nr. 4

A.Buffinga, “Vorm en Constructie”, in: Bouw (1966) 14, p. 488 - 492

Nr. 5

Architecture d’Aujourd’hui (1967) 10/11

Nr. 6

H. Flukse e.a., Architect H.A. Maaskant, 1983.

Nr. 7

R. Blijdenstein, Zeist, groei en bouw. Huis te Heide, Lyceumkwartier en Austerlitz, Zeist 1984, p. 218-223

Nr. 8

M. Provoost, Hugh Maaskant. Architect van de vooruitgang, Rotterdam 2003, p.328-342.

Nr. 9

M. de Korte, Sportaccommodaties, categoriaal onderzoek wederopbouw 1940-1965, Zeist 2005.

Nr. 10

Gemeente Zeist, redengevende omschrijving van het gemeentelijk monument, 2006.

Nr. 11

Mro in opdracht van gemeente Zeist, Ontwerp bestemmingsplan KNVB Sportcentrum, 2009.

Nr. 12

www.gahetna.nl (foto’s van de opening door Prins Bernhard)
www.knvb.nl en www.knvbhotel.nl
www.wederopbouwdatabank.nl
www.architectuurgids.nl
www.nai.nl (uitgebreide lijst van bronnen en literatuur)

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

3, 4, 8-12

Interviews bewoners, gebruikers

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 591

592 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Categorie

Herdenking
Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 593

Monument

Amsterdam
Monument Hollandsche
Schouwburg

Register
Monumentnummer

4111 (als restant van de Hollandsche Schouwburg)

Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Amsterdam

Plaats

Stadsdeel Centrum

Postcode

1018 DE

Kadastrale aanduiding

Amsterdam O O 3627

Aanduiding of korte omschrijving

(Voormalige) schouwburg met herdenkingsplaats

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 595

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
wegens bijzondere herinneringswaarde. De Hollandsche Schouwburg is een van de belangrijkste monumenten van de Jodenvervolging in
Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit gebouw behoort samen met Museum Het Anne Frank
Huis, het Herinneringscentrum Kamp Westerbork en Nationaal Monument Kamp Vught tot de vier
belangrijkste Nederlandse ’lieux de mémoire’ waar de Sjoa centraal staat. Van die vier plaatsen heeft de
Hollandsche Schouwburg voor de joodse gemeenschap de grootste betekenis bij het gedenken van de
Holocaust, getuige de gedenkplechtigheden op Jom Hasjoa en op 4 mei.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

Het gaat hier om het grootste nog bewaarde gebouw in zijn soort in Nederland, waar naartoe de meeste
in Nederland woonachtige Joden verzameld zijn en vanwaar zij gedeporteerd zijn. Vlakbij het Auschwitz
monument, het Verzetsmuseum, het voormalige Meisjesweeshuis, de Portugese Synagoge en het Joods
Historisch Museum is het centraal gelegen in de hoofdstad, de stad waar nog steeds de meeste joden
wonen en waar nieuw joods leven opnieuw tot bloei is gekomen.

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Herdenkingsmonument

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving
Huidige functie (met jaartal)

Herdenkingsmonument (2012)

Naam object

De Hollandsche Schouwburg

Bouwtijd (ook de planfase)

1961-1962

Architect(en)/ontwerper(s)

Johannes Leupen

Uitvoerder (aannemer e.d.)

onbekend

Opdrachtgever

Gemeente Amsterdam

Exterieur

De achter de vrm. schouwburggevel gelegen open ruimte wordt aan beide zijden geflankeerd door een
overdekte galerij. Voor het vrm. toneel staan, in twee rijen naast elkaar, drie banken. Van de voormalige
toneeltoren resten nog zorgvuldig gecomponeerde ‘ruïneuze’ muurfragmenten, welke naar het midden
van de ruimte schuin aflopen. In het midden van het vrm. toneel staat het monument ter herdenking van
de gedeporteerden: een obelisk van basaltlava geplaatst op een liggende davidsster. De ruimte achter de
obelisk wordt afgesloten door een hardstenen plaat met, in typografie van Sem Hartz, de tekst: “ter
herinnering aan hen, die van deze plaats werden weggevoerd 5700-5705 / 1940-1945”.

Interieur (indeling)

In de ‘chapelle ardente’ aan de zijkant direct achter de voorgevel, stond een monument naar ontwerp
van Léon Waterman. Dit heeft in 1993 plaatsgemaakt voor een wand waarin de familienamen van de
gedeporteerden oplichten.

596 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Stedenbouwkundige ligging,
situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Het herdenkingsmonument is vanaf de straat enigszins zichtbaar. De klassicistische gevel van de vrm.
schouwburg is een opvallend accent in de gesloten, zuidelijke gevelwand van de Plantage Middenlaan.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Baksteen muurwerk van de vrm. toneeltoren, beton voor de beide galerijen. Plaveisel in verschillende
steensoorten.

Interieur/afwerking

Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels die
bestanddeel zijn:

Obelisk op sokkel in de vorm van een davidsster en hardstenen plaat met herdenkingstekst.

Geschiedenis

Na de oorlog was de toekomstige functie van het gebouw jarenlang een bron van controverse. Even leek
het alsof de Hollandsche Schouwburg opnieuw in gebruik genomen zou worden. Nog tijdens de oorlog,
op 5 juni 1944, werd het voormalige amusementspaleis door de bezetter verkocht aan twee fabrikanten
uit Deventer die de zaal voor voorstellingen en concerten te huur aanboden.
Toen de eigenaar in 1946 toestemming vroeg het tot dan toe besloten Piccadilly Theater als openbaar
theater of bibliotheek te exploiteren, barstten protesten los. Pamfletten en artikelen van onder anderen
Jacob Soetendorp (1914-1976), toen redacteur van het Nieuw Israelietisch Weekblad, en de socialist Sam
de Wolff (1878-1960) leidden in 1946 tot oprichting van een breed samengesteld Comité Hollandsche
Schouwburg, onder erevoorzitterschap van Prins Bernhard. Binnen een jaar was het benodigde geld voor
de aankoop bijeen– de eigenaar was echter pas twee jaar later bereid het pand af te staan. Het Comité,
waarin ook prominente Amsterdammers als dominee Johannes Jacobus Buskes (1899-1980), pastoor
Willem Nolet (1885-1965) en opperrabbijn Justus Tal (1881-1954) zitting hadden, droeg het gebouw
vervolgens in 1950 over aan de Gemeente Amsterdam, op voorwaarde dat het gebouw gedurende 25 jaar
‘niet voor doeleinden van vermaak te bezigen en er een ruimte in te reserveren tot het inrichten van een
‘chapelle ardente’ – een rouwkapel. Het zou nog enkele jaren en talloze onuitgevoerde plannen duren
voordat de Amsterdamse gemeenteraad in november 1958 besloot het gebouw in te richten als
‘algemene herdenkingsplaats.’ In het kielzog van de sanering van de voormalige jodenbuurt – de huizen
waren tijdens de Hongerwinter van hout beroofd en tot ruïnes vervallen - was het bouwvallige interieur
van de Schouwburg al eerder gesloopt.
Op 4 mei 1962 – 70 jaar na de opening van het theater – kon burgemeester Gijs van Hall (1904-1977) de
door architect Johannes Leupen (1901-1985) ontworpen herdenkingsplaats plechtig inwijden.

Relevante wijzigingen

Sloop van de ‘chapelle ardente’ ten behoeve van een wand met oplichtende familienamen van
gedeporteerden.

Bezocht

A. de Vries; 17 oktober 2012. Kontaktpersoon: Annemiek Gringold, Joods Historisch Museum Amsterdam.
020-5310356 0641473734

Overige

Het JHM bereidt een plan voor om de open ruimte geheel te overkappen.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Artikel De Hollandsche Schouwburg van Edward van Voolen op www.hollandscheschouwburg.nl. Daarin
ook verdere literatuur.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 597

598 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Driehuis
Auditorium begraafplaats
Duinhof

Register
Identificatienummer Basisregistratie

0453100000023037

Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Velsen

Plaats

IJmuiden

Straat/huisnummer

Slingerduinlaan 4

Kadastrale aanduiding

IJmuiden M 7923

Aanduiding of korte omschrijving

Begraafplaatsaula

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 599

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

In Nederland ontstaat in de jaren ’20 naast katholieke en protestantse begraafplaatsen, een traditie van
gemeentelijke of algemene begraafplaatsen. Die kenmerken zich door hun bijzondere ruimtelijke
kwaliteit en landschappelijke aanleg en een ‘neutrale’ aula die door alle gezindten gebruikt kon worden.
Deze traditie wordt na de Tweede Wereldoorlog voortgezet, waarbij de architectuur en het landschap
steeds meer in elkaar opgaan.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

Aan het einde van de 19de eeuw werd in Driehuis buiten de bebouwde kom de particuliere begraafplaats
Westerveld gerealiseerd. Na de Tweede Wereldoorlog werd ten westen van Westerveld in aansluiting op
deze grote particuliere begraafplaats eveneens buiten de bebouwde kom in de bossen van de
binnenduinrand de algemene begraafplaats Duinhof gesticht.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur Met het ontwerpen van zijn aula’s voor begraafplaatsen ontwikkelde Dudok een eigen monumentale
en/of bouwtechniek;
‘funeraire’ architectuur. Deze architectuur wordt gekenmerkt door een sobere en strakke vormgeving
met hoge esthetische waarde.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Dudok heeft vier aula’s bij begraafplaatsen en een crematorium ontworpen. Deze gebouwen nemen een
bijzondere plaats in zijn oeuvre in. De aula van Duinhof behoort samen met die van de begraafplaats
Zuiderhof in Hilversum tot de laatste werken uit het oeuvre van de architect.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De begraafplaatsaula van Duinhof is een van Dudoks werken waarin zijn sobere, strakke architectuur een
hoogtepunt bereikt.

wegens het bijzondere
Dudok paste in het interieur grote platen wit marmer toe. Hierdoor krijgt het interieur een
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of monumentale, serene uitstraling. De kleurstelling van het interieur is dezelfde als die van de burgerzalen
monumentale kunst;
in het raadhuis van Velsen en Hilversum.
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

De aula is aan de zuidzijde voorzien van hoge ramen. Vanuit de aula is aan de westzijde door de grote
ramen zicht op het achterliggende grasveld en de vijver. Door deze ramen lopen het in- en exterieur in
elkaar over en vervaagt de scheiding tussen binnen en buiten.

III Situationele en ensemblewaarde
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De begraafplaatsaula vormt de kern van de begraafplaats Duinhof en is daarmee functioneel gezien een
essentieel onderdeel van het complex.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De begraafplaatsaula ligt aan de westzijde van de begraafplaats. Door de ligging op de enige open plek
van het object voor het aanzien van zijn op de begraafplaats en door de vormgeving waarbij de drie vleugels van het gebouw de open ruimte
omgeving;
omsluiten is het gebouw bepalend voor het aanzien van dit belangrijkste deel van de begraafplaats.
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

600 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex
wegens de hoogwaardige kwaliteit van
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

De begraafplaats aula en de begraafplaats werden door Dudok op fraaie wijze ingepast in het bestaande
duinlandschap. De aula werd geplaatst op een open plek in het bos. De route naar de aula leidt over een
slingerweg door het beboste duinlandschap. Vervolgens openbaart de aula zich ineens als bij verrassing
op de open plek.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De aula met de bijbehorende condoleanceruimte en de facilitaire ruimtes tonen een hoge mate van
of herkenbaarheid van ex- en/of
architectonische gaafheid. Zowel het interieur als de inrichting van de aula zijn gaaf bewaard gebleven.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Noch in het interieur noch in het exterieur hebben ingrijpende materiële aanpassingen plaats gevonden.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De begraafplaatsaula is nog steeds als zodanig in gebruik waardoor de herkenbaarheid van de
oorspronkelijke functie volledig bewaard is gebleven.

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Oorspronkelijke functie(s), bij meer
zelfstandige zaken in 1 mon.nr) op
grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Begraafplaatsaula

Typologie

Begraafplaatsaula

Huidige functie (met jaartal)

Begraafplaatsaula (2012)

Naam object

Begraafplaatsaula Duinhof

Stijl/stroming

Nieuwe zakelijkheid

Bouwtijd (ook de planfase)

1959-1961

Architect(en)/ontwerper(s)

W.M. Dudok

Opdrachtgever

Gemeente Velsen

Exterieur

De begraafplaatsaula wordt gevormd door drie vleugels die een grasveld omsluiten. De drie vleugels
bestaan uit de aula, de condoleanceruimte en een schaftlokaal annex onderhoud- en bergruimte. Een
grote overstekende luifel maakt voor de bezoekers direct duidelijk waar de entree van de aula is. Ter
zijde van de aula staat een kleine klokkentoren die nauwelijks hoger is dan het hoogste punt van de
entree.
De aula heeft een oplopend dak.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 601

Interieur (indeling)

De aula bestaat uit een grote, ongedeelde ruimte. Aan de achterzijde van de zaal bevindt zich het balkon
met het orgel.
Een deur aan de zuidzijde van de aula geeft toegang tot de condoleanceruimte.
Ook de condoleanceruimte is een ongedeelde ruimte.

Groen erfgoed: beplanting

Bestaand duinlandschap.

Stedenbouwkundige ligging,

In bossen van de binnenduinrand, buiten bebouwde kom, ten westen van particuliere begraafplaats
Westerveld.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie

De begraafplaats ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waard.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Bezocht

H. van Meeteren, 17 februari 2012, bezoek exterieur en interieur.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites

Auteur, Titel, Plaats/jaar, pp De items voorzien van een nummer.Bijv. 1. Archief architect in …

Nr. 1

Herman van Bergeijk, Willem Marinus Dudok, Architect-stedebouwkundige 1854-1974, Naarden 1995.

Nr. 2

Pieter Rings, Dudok in Velsen. Het geheim van de Lange Nieuwstraat, Haarlem 2005.

etc.

602 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Epe
Norelbos begraafplaats
en aula

Register
Provincie

Gelderland

Gemeente

Epe

Plaats

Epe

Straat/huisnummer

Norelbosweg 8

Postcode

8161 AS

Kadastrale aanduiding

EPE EN OENE A 3009

Aanduiding of korte omschrijving

Algemene begraafplaats met begraafplaatsaula

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 603

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarden: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De begraafplaats is een uitdrukking van de ontwikkelingen op funerair gebied, in het bijzonder als
voorbeeld van een algemene begraafplaats met aula uit de Wederopbouw.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

De begraafplaats is een voorbeeld van een gemeentelijke of algemene begraafplaats, een type dat na de
Tweede Wereldoorlog opkwam en niet altijd meer gescheiden was op basis van religie.

wegens bijzondere herinneringswaarde. De graftekens zijn van historische en genealogische waarde. Ze vormen een bijzondere herinnering aan
de bewoners uit de omgeving.

II Architectuur- en kunsthistorische waarden: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De begraafplaats is een voorbeeld van de naoorlogse functionalistische tuinarchitectuur. Kenmerkend
en/of bouwtechniek;
hiervoor is de rol van het reeds aanwezige landschap in het ontwerp. Zo zijn vele bomen van het
oorspronkelijke gemengde bos behouden, waardoor de begraafplaats een bosachtig karakter heeft.
Nieuwe beplanting werd gebruikt om de ruimte verder te definiëren en om accenten of oriëntatiepunten
te creëren. Kenmerkend voor deze stroming is ook de geometrische vormentaal, zoals de rechte paden,
rechthoekige kamers met de zerken in rechte rijen, vierkante plantvakken en rechte hagen.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De begraafplaats is een voorbeeld van een naoorlogse begraafplaats binnen het oeuvre van de
tuinarchitect/docent Wim C.J. Boer (Boskoop 1922 – 1999). Boer neemt een bijzondere plaats in tussen de
naoorlogse landschapsarchitecten. Hij nam zowel de ontwerpopvattingen als de maatschappelijke visie
van het Nieuwe Bouwen over. Tuinarchitectuur zag hij, als een van de eersten, los van de
plantenkwekerij. Hij verwerkte maatschappelijke veranderingen (zoals het naoorlogse optimisme, de
gemeenschapszin en het welvaartsdenken) sneller in zijn ontwerpopvattingen dan collega’s. Daardoor is
hij van grote betekenis voor zijn vakgebied. De begraafplaats is hier een uitdrukking van, bijvoorbeeld in
de functionalistische vormgeving.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De begraafplaats heeft een overwegend bosachtige sfeer en de grafvelden zijn sober, besloten en intiem.
Het geheel heeft een sfeer van eenvoud en nietigheid. Boer hanteerde op consequente en
compromisloze wijze zijn ontwerpuitgangspunten, waardoor hij een hoge kwaliteit wist te bereiken.

wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Het materiaalgebruik van het plein rond de aula en het exterieur van de aula (grindstenen, hout) is aan
de binnenzijde van de aula doorgezet, waardoor een sterk ensemble is gecreëerd.

III Situationele en ensemblewaarden
betekenis van het object als essentieel
(cultuurhistorisch, functioneel en/of
architectuurhistorisch en visueel)
onderdeel van een complex;

De aula en de eigenlijke begraafplaats vormen een historisch, functioneel en ruimtelijk ensemble.

a. bijzondere, beeldbepalende betekenis
van het object voor het aanzien van zijn
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

De situering in het bos schermt de begraafplaats af van de buitenwereld.
De begraafplaats gaat door de vele bomen en een ontbrekende erfafscheiding op in het omringende bos
en het bos is onderdeel van de begraafplaats. Deze integratie van de begraafplaats en het bos is
onderdeel van het ontwerp.

604 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex Bij het ontwerp van de begraafplaats is Boer uitgegaan van het reeds aanwezige landschap. Zo zijn vele
wegens de hoogwaardige kwaliteit van bomen van het oorspronkelijke gemengde bos behouden. Hagen, paden en zerken bepalen de indeling
de bebouwing in relatie tot de
van het terrein. De begraafplaats heeft hierdoor een sterk bosachtig karakter.
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De aula is ongewijzigd. De aanleg van de begraafplaats is behouden.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De aula en de aanleg en beplanting van de begraafplaats zijn gaaf behouden.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De begraafplaats is nog als zodanig in functie. De oorspronkelijke functie is dan ook goed herkenbaar.

wegens de waardevolle accumulatie van Op de begraafplaats zijn vanaf 1965 tot op heden graven aangebracht. De graven dateren uit alle
belangwekkende historische bouw- en/ perioden en geven een beeld van de ontwikkelingen in graftekens. Aanvankelijk mochten alleen
of gebruiksfasen;
eenvoudige, rechthoekige graftekens liggend of staand worden aangebracht. In een later stadium is dit
losgelaten en ontstaat er meer differentiatie in de graftekens.
(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

De historische, functionele en ruimtelijke relatie van de aula en de eigenlijke begraafplaats bestaat nog
steeds.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De situering in het bos en de ruimtelijke relatie met het omringende bos zijn onveranderd.

V Zeldzaamheid
uitzonderlijk belang van het object/
De begraafplaats is tamelijk uniek vanwege zijn innovatieve en functionalistische karakter.
complex wegens relatieve zeldzaamheid
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 605

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Uitvaartcentra en begraafplaatsen

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Algemene begraafplaats
Begraafplaatsaula

Huidige functie (met jaartal)

Algemene begraafplaats (2012)
Begraafplaatsaula (2012)

Stijl/stroming

Functionalistische tuinarchitectuur

Bouwtijd (ook de planfase)

(circa 1962-64 (ontwerp); 1964 (aanleg); 1965 (eerste graf)

Architect(en)/ontwerper(s)

Willem Christiaan J. (Wim) Boer (Boskoop 1922 – Emmen 2000), tuinarchitect

Stedenbouwkundige ligging, situering
De begraafplaats is gelegen in de bossen ten noorden van Epe. Ten zuidwesten van de begraafplaats is
(incl. aanduiding windstreek), omgeving een villawijk in de bossen gesitueerd.
van belang

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Aula: gevels van baksteen, houten gevelafwerking, houten kozijnen, platdak.

Interieur/afwerking

Aula: vloer van grindtegels, wanden van schoon metselwerk, houten kozijnen en deuren, pilaren met
hout omkleed, plafond van houten schrootjes.

Groen erfgoed:

De begraafplaats is een zogenaamde bosbegraafplaats. Op het terrein was oorspronkelijk een gemengd
loof- en naaldhoutbos aanwezig. Dit bos is behouden in de opzet van de begraafplaats. De
onderbeplanting werd verwijderd. Nieuwe beplanting is aangebracht om de ruimtes te definiëren en om
accenten of oriëntatiepunten te creëren. De begraafplaats kent geen erfafscheiding (anders dan een
eenvoudig hekwerk) en gaat naadloos over in de omringende bossen.

aanleg/beplanting

Het entree- en middengebied kent een bestrating van vierkante grindtegels in een blokvormig patroon.
Hierin zijn rechthoekige plantvakken opgenomen die zijn afgezet met grind stoepranden en beplant met
groenblijvende heesters en coniferen. Midden op dit bestrate gedeelte staat de aula. Vanuit het bestrate
gedeelte loopt een hoofdontsluiting naar de achterzijde van het terrein. Aan weerszijden zijn de
grafvelden gesitueerd. De hoofdpaden zijn geasfalteerd.
De grafvelden zijn vormgegeven als twee rijen van vier rechthoekige groene kamers die uit het bos zijn
gespaard. De kamers aan de linker zijde zijn onderling verschoven, waardoor de aswerking van de
hoofdontsluiting wordt getemperd. Onverharde, rechte paden verbinden de kamers onderling. Langs de
paden zijn de graven in twee of drie rijen gelegd. Enkele grove dennen en loofbomen zijn als solitairen
tussen de graven bewaard. De kamers zijn omzoomd door lage taxushagen. Tussen de kamers zijn
eveneens rijen met graven gesitueerd.

606 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

De afmetingen van de kamers en de tussenruimtes zijn gebaseerd op een stramien, waardoor een
afgewogen en rustgevend karakter is bereikt. De losse situering van de solitaire bomen en perken met
struiken doorbreekt dit strenge patroon.

Geschiedenis

Het achterste veld aan de rechter zijde is speciaal voor katholieken gereserveerd. Een groot houten kruis
markeert dit.
Aanvankelijk mochten alleen eenvoudige, rechthoekige graftekens liggend of staand worden
aangebracht. In een later stadium is dit losgelaten en ontstaat er meer differentiatie in de graftekens.

Bezocht

Jojanneke Clarijs, 08-10-2012: begraafplaats en exterieur en interieur aula.

Overige

Boer ontwierp een groot aantal begraafplaatsen. De begraafplaats in Epe is zeer sober vormgegeven en
is typerend voor Boers opvattingen uit de jaren 1950 en 1960 over rustig, harmonieus vormgegeven
begraafplaatsen. Boer streefde naar een eenvoudig verloop van de begrafenis, waarbij de volgorde van
kist gevolgd door de rouwstoet niet werd onderbroken. De situering in het bos schermde de
begraafplaats af van de buitenwereld. Boer situeerde vaak de aula bij de hoofdingang van de
begraafplaats, opdat deze functioneerde als een overgang tussen binnen en buiten, tussen leven en
dood. Boer ontwierp de aula tevens als belangrijkste oriëntatiepunt. Het creëren van kamers,
vergelijkbaar met de moduleaanpak (stempels) in de woningbouw, is een nieuw fenomeen. De strakke,
functionele hoofdopzet van het entreegebied en de kamers, aangevuld met losse, schilderachtige
detaillering in de vorm van plantperken is kenmerkend voor zijn ontwerpen uit deze periode.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

D.C. Louwerse, Wim Boer; beschrijving en documentatie van zijn beroepspraktijk, Wageningen 1982.

Nr. 2

Oldenburger-Ebbers, C.S., Backer, A., Blok, E., Gids voor de Nederlandse Tuin- en landschapsarchitectuur,
deel West, Rotterdam 1998

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 607

608 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Hilversum
Begraafplaats Zuiderhof

Register
Provincie

Noord-Holland

Gemeente

Hilversum

Plaats

Hilversum

Straat/huisnummer

Kolhornseweg 13

Postcode

1213 RS

Kadastrale aanduiding

Hilversum, L 3547

Aanduiding of korte omschrijving

Begraafplaats met entreepijlers, aula, voorhof met galerij en bassin, columbarium, kantoor,
dienstwoning en dienstgebouwen,

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 609

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

In Nederland ontstaat in de jaren 1920 naast katholieke en protestantse begraafplaatsen, een traditie van
gemeentelijke of algemene begraafplaatsen. Die kenmerken zich door hun bijzondere ruimtelijke
kwaliteit en landschappelijke aanleg. Op deze begraafplaatsen waren ook strooivelden en ruimtes voor
de opstelling van asurnen op de grond of in columbaria. Deze traditie wordt na de Tweede Wereldoorlog
voortgezet, waarbij de architectuur en het landschap steeds meer in elkaar opgaan.

als bijzondere uitdrukking van (een)
geografische, landschappelijke en/of
historisch-ruimtelijke ontwikkeling;

De Zuiderhof sluit aan op de zuidelijke stadsuitbreiding van Hilversum uit dezelfde periode. De
begraafplaats vormt de schakel tussen de stedelijke bebouwing en het natuurgebied.

als bijzondere uitdrukking van (een)
technische en/of typologische
ontwikkeling(en);

Typologisch toont de Zuiderhof met zijn grote voorhof en driezijdige galerij een nieuwe vormentaal. De
grens tussen exterieur en interieur is vervaagd: via het enorme voorplein dat door openingen in de wand
van de galerij al een doorkijk toont naar de tuinaanleg daarachter en langs een bassin betreden de
nabestaanden de intieme aula, waarvan de glazen wand een uitzicht biedt op een enorme groene
zicht-as, zonder dat nog iets van de grafvelden is te zien.

wegens bijzondere herinneringswaarde. De Zuiderhof bewaart een herinnering aan de periode van de Koude Oorlog. De lange, brede zicht-as is in
het kader van het Beleid Rampenplannen een aantal jaren aangemerkt geweest als ruimte om er een
massagraf te kunnen delven voor slachtoffers als gevolg van een atoomoorlog.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor de geschiedenis van de architectuur De aula, voorhof en galerij, alsmede de overige gebouwen zijn van architectuurhistorisch belang
en/of bouwtechniek;
vanwege de kwaliteit van de sobere en strakke begraafplaatsarchitectuur in combinatie met een
groenaanleg die zo is ontworpen dat de graven in de eerste instantie niet zichtbaar zijn.
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Na de Noorderbegraafplaats, die Dudok in zijn functie als gemeente-architect in 1929 had ontworpen, is
de Zuiderhof zijn tweede gemeentelijke begraafplaats in Hilversum, gebouwd en aangelegd na zijn
pensioen. De Zuiderhof behoort tot de laatste werken uit het oeuvre van de architect.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De Zuiderhof is een van Dudoks werken waarin zijn sobere, strakke architectuur een hoogtepunt bereikt.
De ronde vormen die hij in de Noorderbegraafplaats (1929) toepaste, zijn hier geheel achterwege
gebleven.

wegens het bijzondere
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

De bezoeker ondergaat sterke maar rustgevende wisselingen van binnen- en buitenruimtes. Bij
aankomst ziet hij alleen een buitenruimte: een hof met aan drie zijden een galerij. Langs een vijver
betreedt hij de aula die hij van buiten nog niet heeft gezien. Van daaruit ziet hij achter een glazen wand
een enorme, langzaam omhooglopende zichtas, zonder nog aan een begraafplaats herinnerd te worden.
Door deuren in de glazen wand verlaat hij de aula om naar een graf- of urnenveld te gaan. Door het in
elkaar overgaan van ex- en interieur vervaagt de scheiding tussen binnen en buiten.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De begraafplaats heeft ensemblewaarde en een stedenbouwkundige/landschappelijke waarde als een
van het object voor het aanzien van zijn bijzondere overgang van de bebouwing aan de zuidelijke stadsrand naar het bos- en heidegebied.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

610 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

a. bijzondere betekenis van het complex De Zuiderhof sluit aan op de gelijktijdige, groene, zuidelijke stadsuitbreiding van Hilversum en vormt als
wegens de hoogwaardige kwaliteit van openbaar toegankelijke aanleg met ‘rood’ en ‘groen’ de schakel tussen het woon- en natuurgebied.
de bebouwing in relatie tot de
onderlinge historisch-ruimtelijke
context en in relatie tot de daarbij
behorende groenvoorzieningen, wegen,
wateren, bodemgesteldheid en/of
archeologie;
b. bijzondere betekenis van het object
wegens de wijze van verkaveling/
inrichting/ voorzieningen.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Het hele complex toont een hoge mate van architectonische gaafheid, zowel wat de architectuur als de
of herkenbaarheid van ex- en/of
aanleg betreft.
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

Er hebben noch in het interieur van de aula, noch aan het exterieur van de gebouwonderdelen
ingrijpende materiële aanpassingen plaats gevonden. Materiaal is alleen waar nodig vernieuwd, met
bijzondere aandacht voor een gelijkenis met het oorspronkelijke materiaal.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De herkenbaarheid van de oorspronkelijke functie is volledig bewaard gebleven.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

De begraafplaats is van belang vanwege de herkenbaarheid en de hoge mate van gaafheid van zowel de
aanleg als de gebouwen. Alleen de kinderbegraafplaats heeft een andere indeling gekregen. Verder is er
nauwelijks ingegrepen in de oorspronkelijke, goed bewaarde architectuur en groenaanleg.

in relatie tot de structurele en/of visuele
gaafheid van de stedelijke, dorpse of
landschappelijke omgeving.

De Zuiderhof heeft een historisch-ruimtelijke relatie met de zuidelijke stadsuitbreiding van Hilversum.
Deze relatie is – afgezien van een paar recente blokken nieuwbouwwoningen aan de westzijde - intact.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

In typologisch opzicht is de Zuiderhof zeldzaam vanwege de grote voorhof met aan drie zijden galerijen
en vanwege de monumentale groene zicht-as. Functioneel ligt het bijzondere belang in de wijze waarop
de architectuur en aanleg zorgvuldig zijn afgestemd op het verloop van de rouwplechtigheid.

Onderdelen zonder monumentale
waarde:

Dienstgebouwen in de noordwesthoek van het terrein.

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 611

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),

Uitvaartcentra en begraafplaatsen; begraafplaats en onderdeel; algemene begraafplaats.

bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving
Huidige functie (met jaartal)

Begraafplaats (2012)

Naam object

Begraafplaats Zuiderhof

Stijl/stroming

Nieuwe Zakelijkheid

Bouwtijd (ook de planfase)

Ontwerp 1957; bouw 1958-1964.

Architect(en)/ontwerper(s)

W.M. (Willem) Dudok

Opdrachtgever

Gemeente Hilversum

Interieur (indeling)

Aula met nevenruimten en orgelbalkon.

Stedenbouwkundige ligging,

De Zuiderhof is gesitueerd aan de zuidelijke rand van Hilversum, waar de stedelijke bebouwing overgaat
in het heidegebied. De symmetrie-assen van het rechthoekige en het segmentvormige terrein lopen
ongeveer oost-west. De aula en de hof liggen aan de westzijde van het terrein.

situering (incl. aanduiding windstreek),
omgeving van belang

Archeologische relevantie
ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Het terrein is geen beschermd archeologisch monument. Daar waar de grond niet geroerd is, is er kans
op archeologische vondsten. In de naastgelegen heide zijn veel archeologische waarnemingen gedaan.

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Grotendeels wit geschilderde baksteen, betonnen kolommen en betonnen cassettedak van de galerij,
plaveisel van het voorplein met afwisselend gladde en grindtegels.

Interieur/afwerking

In de aula wanden van schoonmetselwerk (zwarte baksteen) in de benedenzone, stucwerk in de
bovenzone. Vloer van linoleum, treden van wit marmer. Plafond van gerasterde, vierkante gipsplaten. In
de nevenruimten van de aula en in het kantoor zijn wanden betegeld met verticale, witte tegels met
brede lint- en zeer smalle stootvoegen.

Kunstwerken/orgels/gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1

Orgel in de aula.

Materiaal/techniek

Houten kas en zinken pijpwerk

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Op de tribune achter in de aula

Voorstelling

n.v.t.

Datering

Ca. 1960.

Afmetingen

HxBxD: ca. 2,5 x 6 x 1,5 meter

612 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

nr. 2

Verlichtingsarmaturen langs de wanden van de aula.

Groen erfgoed: aanleg/
beplanting

De entree wordt gevormd door een bomenlaan aan de westzijde, die leidt naar het voorplein en de aula.
Achter de aula, aan de oostzijde, een groene zichtas, met aan weerszijden grafvelden van elkaar
gescheiden door rijen treurberken en heesters, die de graven aan het oog onttrekken. Ten noorden
hiervan een segmentvormig terrein met een gebogen padenbeloop, dat in 1995 werd aangelegd. Het
terrein is omgeven door bospercelen die de verstilde sfeer van de ruimte versterken.
Door een ruimtelijk evenwicht tussen de monumentale wandellanen zonder graven en besloten
grafvelden kan de begraafplaats worden betreden zonder direct overweldigd te worden door graven en
grafstenen. De grafvelden zijn bovenal als plekken van rust en waardigheid gedacht. De belangrijkheid
van de lanen komt tot uiting in de breedte en in de soort van de beplanting. Door een afwisseling van
open en gesloten ruimten heeft de begraafplaats een contrastrijk aanzien. Dudok hechtte veel waarde
aan de positie van de grafbedekkingen. Hij opteerde voor gedeelten met liggende en staande en een
gedeelte met alleen liggende gedenktekens. De harmonie van grafmonument en beplanting beoogde het
esthetisch effect van de ruimtelijke beleving te vergroten. Door elk grafveld voert een verhard pad,
terwijl de paden tussen de graven met gras zijn bedekt. De paden van het urnenveld hebben een
verharding van natuursteen. Voor kindergraven is een afzonderlijk veld met een geëigende beplanting
ontworpen. De aanleg van dit deel is in de loop der tijd gewijzigd.
Essentieel in de structuur van de begraafplaats is dat bij betreding de graven niet direct zichtbaar zijn,
doordat de grafvelden achter de begroeiing liggen. Vanuit de aula zien de familie en de belangstellenden
wel de enorme zicht-as, maar niet de grafvelden. Die bevinden zich ter weerszijden van deze as en op het
latere, segmentvormige terrein. Op de begraafplaats is onder meer een columbarium opgenomen. Een
tweede columbarium is later bijgebouwd.

Geschiedenis

Na de Noorderbegraafplaats, die Dudok in zijn functie als gemeente-architect in 1929 had ontworpen, is
de Zuiderhof zijn tweede gemeentelijke begraafplaats in Hilversum, gebouwd en aangelegd na zijn
pensioen.
In 1925-1926 had Dudok al een columbarium gebouwd op de begraafplaats Westerveld, gevolgd door
nog een columbarium, met aula, in 1936. In 1959-1961, ongeveer gelijktijdig met de Zuiderhof, bouwde
hij op de begraafplaats Duinhof een auditorium. De Zuiderhof behoort tot de laatste werken uit het
oeuvre van de architect.

Relevante wijzigingen

Uitbreiding (1995) van de begraafplaats met een segmentvormig terrein, waarvan de gebogen paden
aansluiten op die van de rechthoekige grafvelden.
In de oost- en zuidwand van de galerij zijn later openingen gemaakt met dwarsgeplaatste betonnen
schotten.

Bezocht

A. de Vries, 3 december 2012

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 613

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur,
documentatie, websites
Nr. 1

www.wederopbouwdatabank.nl

Nr. 2

Willem Marinus Dudok: stadsbouwmeester van wereldallure, Baarn 1993

Nr. 3

Herman van Bergeijk, Willem Marinus Dudok, Architect-stedebouwkundige 18854-1974, Naarden 1995

Nr. 4

Joost Volkers, Begraafplaatsen in Hilversum, Monumenten 26(2005)nr. 3, p. 16-17.

Nr. 5

Omschrijving van de gemeente Hilversum voor het gemeentelijk monument (tekst gebruikt voor
omschrijving rijksmonument).

614 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Margraten
Amerikaanse Begraafpaats

Register
Provincie

Limburg

Gemeente

Eijsden Margraten

Plaats

Margraten

Straat/huisnummer

Amerikaanse begraafplaats 1

Postcode

6269 NA

Aanduiding of korte omschrijving

Begraafplaats, bestaande uit:
1. AANLEG
2. EREPLAATS (vijver, beeldengroep, muur, tuinaanleg)
3. TOREN met KAPEL
4. MUSEUM
5. BEZOEKERSCENTRUM
6. BEGRAAFPLAATS
7. GRAFZERKEN
8. DIENSTGEBOUWEN

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 615

KENNIS: WAARDESTELLING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
wegens bijzondere herinneringswaarde. Als herinnering aan de Amerikaanse soldaten die voor de bevrijding van Nederland zijn gesneuveld.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

De begraafplaats is door Clarke Rapuano and Hallleran, New York (tuin-en landschapsarchitect) en
Shepley, Bulfinch, Richardson and Abbott, Boston (architect) speciaal voor deze plek ontworpen.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

De begraafplaats vormt samen met de zich op het terrein bevindende gebouwen een bijzonder
harmonieus geheel, dat zich uit in de systematische opzet van lichtgebogen grafvelden met eenvoudige
witte kruizen en de groene hoofdas tussen monument en aulagebouwen.

III Situationele en ensemblewaarde
a. bijzondere, beeldbepalende betekenis De begraafplaats is fraai en markant gelegen te midden van het omliggende heuvelland. Tot ver in de
van het object voor het aanzien van zijn omtrek is de begraafplaats zichtbaar door de toren.
omgeving;
b. bijzondere betekenis van het complex
voor het aanzien van zijn omgeving,
wijk, stad of streek;

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ Sinds de aanleg hebben niet of nauwelijk wijzigingen plaatsgevonden. Daardoor is het geheel gaaf
of herkenbaarheid van ex- en/of
gebleven.
interieur;
als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

De begraafplaats blijft zijn functie behouden.

(van specifiek het complex) wegens de
gaafheid en herkenbaarheid van het
gehele ensemble van samenstellende
onderdelen (hoofd- en bijgebouwen,
hekwerken, tuinaanleg e.d.);

Alle onderdelen vormen een harmonieus geheel.

V Zeldzaamheid
belang van het object/complex wegens
absolute zeldzaamheid in
architectuurhistorisch, bouwtechnisch,
typologisch of functioneel opzicht;

Hoewel er meer erebegraafplaatsen in ons land zijn waar buitenlandse militairen die bij de bevrijding van
ons land zijn gesneuveld zijn begraven, is de Amerikaanse begraafplaats in Margraten hiervan de meest
bijzondere vanwege zijn omvang en zijn bijzondere aanleg.

616 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITENVERZAMELING
Gegevens
Oorspronkelijke functie(s),

EREPLAATS als onderdeel van de Amerikaanse oorlogsbegraafplaats, bestaande uit een VIJVER,
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr) TRAPPARTIJ en SCULPTUUR.
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Typologie

Amerikaanse oorlogsbegraafplaats

Huidige functie (met jaartal)

Amerikaanse oorlogsbegraafplaats (2012)

Naam object

Amerikaanse begraafplaats Margraten

Stijl/stroming
Bouwtijd (ook de planfase)

10 november 1944 (graven), 1947 (ontwerp), 1949 (voltooing herinrichting graven), 6 juni 1960 (opening)

Architect(en)/ontwerper(s)

Clarke Rapuano and Hallleran, New York (tuin-en landschapsarchitect)
Shepley, Bulfinch, Richardson and Abbott, Boston (architect)

Opdrachtgever

Amerikaanse staat

Geschiedenis

Oorlogsbegraafplaats ter gedachtenis aan de overleden Amerikaanse soldaten (8301) op Duits
grondgebied, gerealiseerd door het negende Amerikaanse leger, dat in 1944 betrokken is geweest bij de
bevrijding van oost-nederland en de bezetting van het Rijnland. De strijd in Zuid Limburg, het
Ardennenoffensief en in het Rurhgebied, gedurende de Tweede Wereldoorlog. De grond werd bevrijd op
13 september 1944 waarna de begraafplaats op 10 november werd geopend. De Nederlandse regering
heeft de grond in eeuwigdurend bruikleen afgestaan aan de VS.

Situering

Op een heuvel ten westen van Margraten, 26,5 hectare.

Omschrijving
Korte karakteristiek exterieur

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Symmetrische aanleg rond een centrale, door Amerikaanse eiken en een (dubbele) promenade begeleide
middenas. Een toegangsweg met links en rechts grote grasvlakten leidt naar de trappen van het Court of
Honour. De muren van wit portlandsteen rond dit ereplein dragen de namen van 1722 vermiste
Amerikanen´; een asterisk achter een naam duidt op een latere identificatie.
Op de noordelijke muur staat in reliëf ´Here are recorded the names of Americans who gave their lives in
the service of their country and who sleep in unknown graves´, op de zuidelijke muur de Nederlandse
vertaling van die zin.
Aan het begin van de noordelijke muur bevindt zich de entree van de museumruimte, waarin informatie
over het verloop van de oorlog. Dit is een blokvormig gebouwtje met een vierkante plattegrond
bestaande uit een bouwlaag met een plat dak. De gevels zijn opgetrokken in Engelse Portland steen.
Centraal in de elke gevel bevindt zich een raamopening met uitzondering van de deuropening in de
zuidgevel
In het midden van het ereplein bevindt zich The Reflecting Pool, een waterbekken met aan het eind een
bronzen beeldengroep van een treurende moederfiguur, duiven en een nieuwe loot aan een gevelde
boom, voorzien van de inscriptie ´New life from war´s destruction proclaims / man´s immortality and
hope for peace´. De 30 m. hoge toren, eveneens van wit portlandsteen, dient het beeld als coulisse.

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 617

Korte karakteristiek exterieur

Op de muren links en rechts van de toren staan de plaatsnamen van de belangrijkste gevechten in de
omgeving. Bovenin de toren bevindt zich een observatieplatform, op de begane grond een kapel.
Bronzen deuren met een reliëf van de ´Boom des Levens´ geven er toegang toe. Achter de toren bevindt
zich het grafveld. De begraafplaats is verdeeld in 16 vakken (A t/m P), onderling gescheiden door de
promenade en door graspaden. De grafstenen [identiek, met een Davidster voor joodse gevallenen en
een Latijns kruis voor de andere gesneuvelde militairen) zijn geordend in parallel lopende bogen.
Rondom de begraafplaats zijn rododendrons geplant. De lange, gebogen perken ten noorden en zuiden
van het monument zijn beplant en met trosrozen, omringd door palmboomhaagjes met op de
achtergrond een hulsthaag. Meidoornhagen en -bomen en verschillende soorten eiken completeren de
beplanting. Een vlaggenmast beëindigt de symmetrieas.

Korte karakteristiek interieur

BEZOEKERSCENTRUM. Het interieur is opgedeeld in twee ruimte van elkaar gescheiden door een glazen
wand. De gevels in het interieur zijn gestucadoord evenals het plafond. In een van de gevels bevindt zich
een schoorsteenmantel. De vloer is bestraat met klinkers in een vierkant dampatroon.
KAPEL De kapel is 15,5 m. hoog. Het daglicht kan binnenkomen viar twee zeer lange verticale ramen aan
de achterkzijde van beide zijkanten. De kapel is voorzien van een plafondverlichting in de vorm van een
koningskroon, omringd door kleine lichten als referentie aan het firmament. De kroon is een geschenk
van de Nederlandse bevolking, evenals een zilveren bloemenschaal en een smeedijzeren kandelaar op
het eiken altaar.

Toegepaste kunst, beplanting, materialen, constructies en detailleringen
Bestanddelen toegepaste kunst gebouw Bronzen beeldengroep; de rouwende vrouwenfiguur
(Kunstwerken/orgels/
gedenktekens/meubels):
Aanleg, beplanting

Prunus serrulata sekiyama

nr. 1
Materiaal/techniek

Brons

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

Ereplaats

Kunstenaar

j. kiselewski

Voorstelling

Rouwende vrouwenfiguur en een afgeknotte boomstronk waaruit een nieuwe loot ontluikt.

GEBOUWD en/of AANGELEGD
ERFGOED

Bronnen waardestellend onderzoek

Ingevuld door, datum

Consulent architectuurhistorie (mw. Drs. W.M.M. van Bers), 29 oktober 2012

Veldonderzoek
Bezoek

Consulent architectuurhistorie (Drs. W.M.M. (Mieke) van Bers), 24 augustus 2012, in – en exterieur.

Afbeeldingen
Digitale Foto’s

Consulent architectuurhistorie (Drs. W.M.M. (Mieke) van Bers), augustus 2012, in – en exterieur.

Digitale foto’s

Fotograaf

Literatuur

618 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Nr. 1

American Memorials and Overseas Military Cemeteries, The American Battle Monuments Commission,
s.a..

Nr. 2

Netherlands American Cemetery and Memorial, The American Battle Monuments Commission, s.a..

Etc.

De Cock, Lucien, geschiedenis van de dood: begraafplaatsen in Europa, Leuven, 2006, 24.
Rituelen en gewoonten in Europa, isbn 9077942025
Kirkels, Mieke & Purnot, Jo, From farmland to soldiers cemetery: eyewitness accounts of the construction
of the American cemetery in Margraten, Stichting Akkers van Margraten, Tilburg
Tuin en landschap, ‘mei 2012.

Archiefonderzoek
kerkarchief

n.v.t.

Gemeentearchief

niet uitgevoerd

Internet
Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

www.cultureelerfgoed.nl; Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Wederopbouw databank, preselectie
(zomer 2006, code )
www.library.wur.nl/tuin/, Wageningen
www.abmc.gov/ne.htm
www.dodenakkers.nl
www.ruimkader.nl
www.akkersvanmargraten.nl
www.wikipedia.org

Eigenaren, bewoners, gebruikers

Amerikaanse staat, super intendant (Keith Stadler)
Amerikaanse staat, Frenk Lahaye,

Overheidsinstellingen
gemeente

Burgemeester (Akkermans), bestuurssecretariaat (Mirriam Schmits)
medewerker cultuurhistorie (Jo Mingels, Ronald pellemans)

Provincie
Rijk

Ministerie van Defensie, dienst vastgoed defensie, directie zuid, adviseur ruimtelijke ordening en
juridisch beheer (Richard griffijn)
consulent erfgoed en ruimte (jon van rooijen), consulent archeologie (fred braunen), consulent
cultuurlandschap (cees van rooijen), ..

Archeologische relevantie

De begraafplaats ligt voor zover bekend niet op een terrein van archeologische waarde.

ondergrond (zie Archis, Kich,
gemeentearcheoloog of…)

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 619

620 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Monument

Tilburg
Kapel Onze Lieve Vrouw
ter Nood

Register
Provincie

Noord-Brabant

Gemeente

Tilburg

Plaats

Tilburg

Straat/huisnummer

Kapelhof 6

Postcode

5038 AS

Kadastrale aanduiding

Tilburg M 9679

Aanduiding of korte omschrijving

Kapel met lantaarn

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 621

KENNIS: WAARDERING
I Cultuurhistorische waarde: belang van het object/complex
als bijzondere uitdrukking van (een)
culturele, sociaal-economische en/of
bestuurlijke/beleidsmatige en/of
geestelijke ontwikkeling(en);

De kapel is van hoge waarde als getuigenis van dankbaarheid aan Maria om de bevrijding van de tweede
wereldoorlog en herinnering aan de Tilburgse oorlogsslachtoffers. Daarmee is hij tevens een herkenbare
uitdrukking van de katholieke identiteit van Tilburg in de wederopbouwperiode.

wegens bijzondere herinneringswaarde. Als herinnering aan de Tilburgse oorlogsslachtoffers en verzetstrijders.

II Architectuur- en kunsthistorische waarde: (bijzonder) belang van het object/complex
voor het oeuvre van een bouwmeester,
architect, ingenieur of kunstenaar;

Als toonbeeld van de ontwikkeling in het werk van Jos Schijvens en vanwege het werk van Daan
Wildschut.

wegens de hoogwaardige esthetische
kwaliteiten van het ontwerp;

Verbeeld door de bijzondere sculpturale vormgeving, waarin het Mariabeeld centraal staat.

wegens het bijzondere
De kapel is uitgevoerd in bijzonder, rijk materiaal zowel in ex- als interieur (travertin en marmer) en heeft
materiaalgebruik, de ornamentiek en/of in het ontwerp opgenomen bijzondere glas-in-betonramen.
monumentale kunst;
wegens de bijzondere samenhang
tussen exterieur en
interieur(onderdelen).

Aangezien de vormgeving van ex- en interieur een eenheid zijn. De vorm van het interieur is buiten
afleesbaar.

IV Gaafheid en herkenbaarheid: belang van het object/complex
wegens de architectonische gaafheid en/ De kapel is in ex- en interieur bijzonder gaaf.
of herkenbaarheid van ex- en/of
interieur;
wegens de materiële, technische en/of
constructieve gaafheid;

De kapel is materieel geheel oorspronkelijk.

als nog goed herkenbare uitdrukking
van de oorspronkelijke of een
belangrijke historische functie;

Het gebouw vervult nog steeds de oorspronkelijke functie.

V Zeldzaamheid
uitzonderlijk belang van het object/
Als bijzonder voorbeeld van een kapel, gebouwd na een belofte aan Maria, na de bevrijding van Tilburg.
complex wegens relatieve zeldzaamheid
in relatie tot één of meer van de onder I
t/m III genoemde kwaliteiten.

622 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

KENNIS: FEITEN
Oorspronkelijke functie(s),
bij meer zelfstandige zaken in 1 mon.nr)
op grond van een thesaurus,
overeenkomend met
registeromschrijving

Religieuze gebouwen
Mariakapel

Huidige functie (met jaartal)

Mariakapel (2012), sinds 1964

Naam object

Onze Lieve Vrouw ter Nood

Bouwtijd (ook de planfase)

1964

Architect(en)/ontwerper(s)

Schijvens, J.C.A.

Uitvoerder (aannemer e.d.)
Opdrachtgever

Stichting Gilde O.L. Vrouw ter Nood, Tilburg

Exterieur

Sculpturale vorm.
Het gebouw heeft een asymmetrische, onregelmatige plattegrond, met aan de bovenzijde hellend
begrensde gevels in verschillende hoogten. Een aantal van de gevels is eveneens licht hellend. In de
zuidelijke gevels over de volledige hoogte glas-in-betonramen. In een hoger gedeelte aan de dakzijde
vele kleine ronde vensters die voor een fraaie lichtval op het altaar en het Mariabeeld zorgen. Aan twee
zijden ingangsportieken, oorspronkelijk voorzien van draaideuren. Aan de westzijde een lantaarn op een
pijler.

Interieur (indeling)

Asymmetrische plattegrond, met links (zuidelijk) een doorgaande route en rechts een gebedsruimte met
bankenplan, gericht op Mariabeeld en altaar. Langs de doorgaande route een lange zitbank. In een
smaller (westelijk) deel het altaar met centraal op de achterwand het Mariabeeld op een console.
Daarnaast links een kleine sacristie.

Stedenbouwkundige ligging, situering
Gelegen op klein “verstopt” plein, de Kapelhof. Gepland was een stedenbouwkundige relatie met de
(incl. aanduiding windstreek), omgeving Heikese kerk. Hier is het echter nooit van gekomen.
van belang

Toegepaste materialen
gebouw, constructietechniek

Travertin aan buitenzijde. Pijler van de lantaarn eveneens travertin. Voor ingangen marmeren
vloertegels; rondom ca. 1 m. breed trottoir met klinkers

Interieur/afwerking

Travertin wanden, marmeren vloeren, altaar marmer, ingebouwd tabernakel met bronzen deurtjes.
Bankenplan van metaal met hout.

Kunstwerken/orgels/ gedenktekens/meubels die bestanddeel zijn:
nr. 1
Materiaal/techniek

Glas in betonramen, 7 panelen.

Locatie (in/aan het beschermde
monument)

De ramen bevinden zich in de zuidelijke gevels, 5 panelen rechts en 2 links van een flauwe hoek, van
binnenuit gezien.

Kunstenaar

Daan Wildschut

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 623

Voorstelling

Vrouw met kind, door een draak bedreigd, geïnspireerd op Openbaring 12.

Datering

1964

Afmetingen

Van vloer tot plafond, per paneel ca. 0,50 m. breed.

nr. 2
Materiaal/techniek

Madonnabeeld.

Locatie

Op marmeren console, centraal tegen de achterwand.

Datering

16e eeuw. afkomstig uit het Rijnland.

Groen erfgoed: aanleg/beplanting

n.v.t.

Geschiedenis

In de oorlogstijd, in het najaar van 1944, werd toegezegd een Mariakapel te bouwen en werd het Gilde
van O.L. Vrouw ter Nood opgericht, dat al voor het einde van de oorlog fl. 137.000 inzamelde en na de
oorlog geld bijeenbracht.
In 1949 werd een tijdelijke kapel ingezegend, een verbouwing van een oud gebouw eveneens naar
ontwerp van Jos Schijvens, met door Frans Mandos beschilderde wanden, die moest worden afgebroken
ten behoeve van de bouw van een flatgebouw. De inzegening van de nieuwe kapel vond plaats op 7 juni
1964 door Mgr. Bekkers. In de kapel een herdenkingsboek met de namen van de Tilburgse
oorlogsslachtoffers, gekalligrafeerd door Kees Mandos, en een plaquette ter herinnering aan de
Tilburgse verzetsstrijdster Coba Pulskens.

Relevante wijzigingen

Ingang aan voorzijde gewijzigd: draaideur vervangen door klapdeuren van hetzelfde materiaal.

Bezocht

Gerda Cornelissen-Bakker, bezoek 11 oktober 2012.

KENNIS: BRONNEN
Primaire bronnen, kaarten, literatuur, documentatie, websites
Nr. 1

Website: http://tilburgers.nl/kapel-onze-lieve-vrouw-ter-nood-kapelhof/

Nr. 2

Website: http://tilburgers.nl/tijdelijke-kapel-onze-lieve-vrouw-ter-nood/

3

Website: http://nl.wikipedia.org/wiki/Daan_Wildschut

4

Website: http://nl.wikipedia.org/wiki/Kees_Mandos

5

Website: http://nl.wikipedia.org/wiki/Jos_Schijvens

Al gebruikte bronnen (websites scan of
kopie opslaan omdat dit wijzigt, of van
alles een kopie opslaan???)

1,2,3,4,5,

624 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 625

626 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Index
Plaatsnaam

Adres

Provincie

Object

Almelo

Stationsplein

Ov

NS Station

213

Amstelveen

Augustinuspark 1

NH

Paaskerk

321

Amsterdam

Europaplein 2-8

NH

Europahal RAI

153

Amsterdam

Stadionplein 22-24

NH

Tweede Citroëngarage

161

Amsterdam

Overtoom 527-557

NH

Autopon

167

Amsterdam

Plantage Middenlaan 24

NH

Monument Hollandsche Schouwburg

595

Amsterdam

Comeniusstraat, Huizingalaan, Hemsterhuisstraat

NH

Sloterhof

23

Amsterdam

Beethovenstraat 195-285

NH

Princesseflat

29

Amsterdam

Amstelveenseweg 400

NH

Burgerweeshuis

69

Amsterdam

Slotermeerlaan 1-9

NH

A.H. Gerhardhuis bejaardentehuis

75

Amsterdam

De Cuserstraat 3

NH

Scholengemeenschap Buitenveldert

445

Amsterdam

Van Nijenrodeweg

NH

Gijsbrecht van Aemstelpark

515

Amsterdam

Apollolaan 138-140

NH

Hilton Hotel

521

Apeldoorn

Henri Dunantlaan 6

Gld

Kweekschool voor kleuteronderwijzeressen

453

Arnhem

Wekeromseweg 6

Gld

Bio herstellingsoord (incl. mythylschool)

81

Arnhem

Walburgstraat 2-4

Gld

Paleis van Justitie

91

Arnhem

Rosendaalseweg 505

Gld

Opstandingskerk

327

Arnhem

Onderlangs 9

Gld

Hogeschool voor de Kunsten (Artez)

459

Arnhem

Gele Rijdersplein

Gld

AKU-fontein

529

Breda

Topaasstraat 13

NB

Sportcentrum

535

Brunssum

Kerkstraat 127

Lb

RK kerk Gregorius de Grote

335

Capelle a.d. IJssel/
Krimpen a.d.IJssel

Ketensedijk 2a t/m 8 (Capelle), IJsseldijk 369-371
(Krimpen)

ZH

Stormvloedkering

221

Dedemsvaart

Moerheimstraat 84

Ov

Tuinen van Mien Ruys

539

Delft

Mekelweg 5

ZH

Aula en collegegebouw TU Delft

467

Den Bosch

Homeruslaan 5

NB

St. Janslyceum

473

Den Haag

Visafslagweg 1

ZH

2e Visafslag Scheveningen

171

Den Haag

Lange Voorhout 102

ZH

Amerikaanse ambassade

99

Den Haag

Bezuidenhoutseweg 73 c.a.

ZH

Voormalig Ministerie van Landbouw, Visserij
en Voedselvoorziening (Nu EZ)

105

Den Haag

Esther de Boer-Van Rijklaan 20

ZH

American Protestant Church

347

Den Haag

Juliana van Stolberglaan 154

ZH

Triumfatorkerk

353

Den Haag

Meppelweg 339-341

ZH

St. Paulus Ambachtsschool

479

Drachten

De Lange West 10-68

Fr

Thalenpark

545

Dreischor

Welleweg 32

Zl

Pasveersloot, voormalige
rioolwaterzuiveringsinstallatie

229

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Pagina

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 627

Plaatsnaam

Adres

Provincie

Object

Driehuis

Duin- en Kruidbergerweg 2/6

NH

Auditorium

599

Eindhoven

Bosdijk 525

NB

Hoofdkantoor Philips

175

Eindhoven

Het Veken

NB

Voormalig Hallencomplex voor
Werktuigbouwkunde (W-hal), Nu MetaForum

485

Eindhoven

Noord Brabantlaan 1

NB

Evoluon

489

Emmeloord

Onder de Toren/ De Deel 25

Fl

Poldertoren

233

Enschede

Gronausestraat 1317

Ov

Purfina Tankstation

241

Enschede

Matenweg 2-38/ Campuslaan

Ov

Patiostudentenwoningen TU Twente

35

Epe

Norelbosweg 8

Gld

Norelbos begraafplaats

603

Groningen

Crematoriumlaan 6

Gr

Crematorium

113

Haarlem

Kromhoutlaan 12

NH

Pastoor van Arskerk

357

Haarlem

Garenkokerskade 81

NH

Mons Aurea

495

Hagestein

Lekdijk 7

Utr

Stuwcomplex Hagestein

247

Heerlen

Zandweg 122

Lb

Woonhuis Van Slobbe

41

Heerlen

Navolaan 83

Lb

Christus Koningkerk

365

Hengelo

Spoorstraat

Ov

Europatunnel

251

Hengelo

Burg. Jansenplein 1

Ov

Raadhuis

121

Hengelo

Haydnlaan 66

Ov

St. Raphaëlkerk

371

Hilversum

Kolhornseweg 13

NH

Zuiderhof begraafplaats

609

Hilversum

Witte Kruislaan 55

NH

Kantoor Radio Nederland Wereldomroep

131

Hurdegaryp

Rijksstraatweg 24

Fr

Kantoor en eigen woonhuis Bonnema

47

IJmuiden

Dudokplein 1

NH

Raadhuis Velsen

137

IJsselstein

Hogebiezendijk 21

Utr

Gerbrandytoren (zender Lopik)

257

Ilpendam

Monnickendammerrijweg 13c

NH

Bungalow Van den Doel

51

Leidschendam

Burgemeester Sweenslaan 5

ZH

St. Josef Opifexkerk

377

Maarssen

Diependaalsedijk 17

Utr

Emmaüspriorij

383

Maastricht

Gerechtigheidslaan 11, hoek Vredeslaan

Lb

Kantoor en eigen woonhuis Goessen

55

Maastricht

Bonnefantenstraat 15

Lb

Conservatorium

501

Margraten

Amerikaanse Begraafplaats 1

Lb

Netherlands American Cemetery and Memorial

615

Marknesse

Voorsterweg 28

Fl

Waterloopkundig Laboratorium De Voorst
(Waterloopbos)

263

Meerssen

Pastoor Dominicus Hexstraat 25

Lb

H. Jozef Arbeiderkerk

389

Mijdrecht

Groot-Mijdrechtstraat 81

Utr

Kantoor Johnson-Wax

179

Nagele

Ring 15

Fl

Gereformeerde kerk

401

Nieuw-Balinge

Hoogeveenseweg

Dr

Munitiemagazijnencomplex

273

Nijmegen

Keizer Karelplein 32h

Gld

Stadsschouwburg

553

Odiliapeel

Oudedijk 43

NB

Kerk vd H Kruisvinding

407

Otterlo

Houtkampweg 6

Gld

Beeldentuin Kröller-Müller Museum

561

628 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Pagina

Plaatsnaam

Adres

Provincie

Object

Rotterdam

Weena 10

ZH

Hilton Hotel

185

Rotterdam

Offenbachlaan 5

ZH

Huis van Buchem Hillegersberg

61

Rotterdam

Delftseplein 31

ZH

Stationspostgebouw

145

Rotterdam

Hang 18

ZH

St. Dominicus met parochiehuis (Steigerkerk)

413

Rotterdam

Slinge 775

ZH

St. Bavokerk

423

Rotterdam

Schouwburgplein 50/ Kruisstraat 2

ZH

Concertgebouw De Doelen

569

Spijkenisse

Berenplaat

ZH

Drinkwaterleidingbedrijf Berenplaat

281

Stavoren

Stadsfenne 33

Fr

J.L. Hooglandgemaal

289

Stellendam

N57

ZH

Sluizen in stormvloedkering Haringvliet

295

Tilburg

Spoorlaan 35

NB

NS Station

303

Tilburg

Hogeschoollaan 225

NB

Aula Universiteit Tilburg

507

Tilburg

Louis Bouwmeesterplein 1

NB

Stadsschouwburg

579

Tilburg

Kapelhof 6

NB

Kapel Onze Lieve Vrouw Ter Nood

621

Utrecht

Rijnkade 1

Utr

SHV-kantoor

191

Venlo

Wolweverstraat 2

Lb

Nicolaaskerk

433

Wassenaar

Wassenaarseweg 220 (Den Haag)

ZH

Hoofdkantoor ANWB

197

Zaltbommel

Steenweg 90, bij

Gld

Watertoren

309

Zeist

Woudenbergseweg 56-58

Utr

KNVB-paviljoens

585

Zierikzee/
Colijnsplaat

Deltaweg

Zl

Zeelandbrug

315

Zwolle

Willemsvaart 21

Ov

Kantoor Schrale's Beton

203

Adviesaanvraag 2013 aan de Raad voor Cultuur

Pagina

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | 629

630 | Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Colofon
Opdrachtgever
Leonard de Wit
Leden selectiewerkgroep
Iris Contant, Gerhard Eshuis (secretaris), Mariël Kok, Hilde van Meeteren, Jon van Rooijen,
Michiel Verweij, Ben de Vries (voorzitter), Eva Wijdeveld, Kiki Zagt
Leden klankbordgroep RCE
Anita Blom, Marije de Heer Kloots-de Korte, Dorothee Koper-Mosterd, Marieke Kuipers,
Peter Nijhof, Tjeu Otten, Alie van Veenendaal, Simone Vermaat
en verder met medewerking van:
Dorien Berkelmans, Ria Bos, Annemiek de Bruijn, Elly Dijkstra-van Gelder, Taco Hermans,
Karina de Jong, Eloy Koldeweij, Natascha Lensvelt, Albert Reinstra, Silvia Ristjouw, Kris Roderburg,
Harrie Schuit, Rudi van Straten, Peter Timmer, Judith Toebast, Hendrik Jan Tolboom
Fotografie: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; foto’s omslag en schutbladen Evoluon, Eindhoven;
p.10 Zeelandbrug, Zierikzee / Colijnsplaat; p.16 R.K. Kerk Gregorius de Grote, Brunssum;
p.21 Woonhuis Goessen, Maastricht; p.67 Raadhuis, Velsen; p.151 ANWB hoofdkantoor, Wassenaar;
p.211 Stuwcomplex Hagestein; p.319 Paaskerk, Amstelveen; p.441 Conservatorium, Maastricht;
p.513 De Doelen, Rotterdam; p.593 Amerikaanse begraafplaats, Margraten;
p.626 St. Bavokerk, Rotterdam.
Tekst inleiding: Marieke Kuipers
Tekst toelichting: Ben de Vries
Eindredactie: Gerhard Eshuis, Jarno Pors, Ben de Vries
Productieleider: Jarno Pors
Opmaak en productie: uNiek-Design, Almere
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Smallepad 5 | 3811 MG Amersfoort
Postbus 1600 | 3800 BP Amersfoort
033 – 421 7 421 | fax 033 – 421 7 799
info@cultureelerfgoed.nl
www.cultureelerfgoed.nl
maart 2013

In het kader van het Beschermingsprogramma
Wederopbouw 1959-1965 zijn 89 “Monumenten van
de prille welvaartsstaat” door de Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed geselecteerd. De Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap vraagt de
Raad voor Cultuur een advies uit te brengen over
dit selectievoorstel.