Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

32 623

Actuele situatie in Noord-Afrika en het
Midden-Oosten

Nr. 93

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 15 mei 2013
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken en de algemene commissie
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking hebben op
27 maart 2013 overleg gevoerd met minister Timmermans van Buitenlandse Zaken en minister Ploumen voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over:
– de brief van de minister van Buitenlandse Zaken van 22 maart
2013 houdende een reactie op het verzoek van de commissie
over de ontwikkelingen in de Arabische regio (Kamerstuk
32 623, nr. 88).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Eijsink
De voorzitter van de vaste commissie voor algemene commissie voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
De Roon
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Van Toor

kst-32623-93
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

1

Voorzitter: Eijsink
Griffier: Van Toor
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Van Bommel, Bonis, Ten
Broeke, Eijsink, Van Ojik, Omtzigt, De Roon en Sjoerdsma
en minister Timmermans van Buitenlandse Zaken en minister Ploumen
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, die vergezeld
zijn van enkele ambtenaren van hun ministerie.
Aanvang 14.05 uur
De voorzitter: Ik open de vergadering. Ik heet de bewindslieden van
Buitenlandse Zaken en van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking van harte welkom. Ik heet natuurlijk ook hun medewerkers en de
mensen op de publieke tribune van harte welkom.
We bespreken vanmiddag met de ministers de brief over de ontwikkelingen in de Arabische regio. De spreektijd bedraagt zes minuten. Verder
sta ik maximaal twee interrupties toe.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Laat ik beginnen met het uitspreken
van een woord van waardering voor de helderheid, de overzichtelijkheid
en de toegankelijkheid van de brief die de Kamer van de minister van
Buitenlandse Zaken heeft gekregen over de ontwikkelingen in de
Arabische regio. Toch ben ik ook teleurgesteld over de brief. De brief gaat
namelijk vooral over het verloop van de zogenaamde democratische
transitie in de Arabische regio en de reactie van de regering daarop. Het
beleid van de regering is vooral van een hoog OS-gehalte. En daar blijft
het dan ook bij. Ik zou het een eendimensionale brief willen noemen.
In de procedurevergadering van de Kamercommissie voor Buitenlandse
Zaken hebben we besloten om de regering om een brief te verzoeken en
om vandaag een debat te organiseren over de Arabische regio. Ik herinner
me nog heel goed dat toen ook is besproken dat de commissie behoefte
had aan informatie en een debat over de grotere samenhang tussen de
gebeurtenissen in de Arabische regio. Ik meen dat het de heer Van Ojik
was die daar de meeste woorden aan wijdde. Ik heb hem daarin toen
gesteund. Welk beeld de heer Van Ojik had en heeft bij die grotere
samenhang, gaat hij ons zo meteen hopelijk zelf vertellen. Ik had toen zelf
in ieder geval de verwachting dat de minister een beeld zou schetsen van
de geopolitieke samenhang en van de belangen, niet in de laatste plaats
economische belangen, van de spelers in de regio en van de spelers van
buiten de regio die acteren in die regio. Verder wilde ik natuurlijk een
analyse en een beeld van hoe dat doorwerkt in hun politieke en militaire
handelen. En aan die verwachting voldoet de brief van de regering niet!
Waarom de brief niet voldoet, zal ik met een voorbeeld verduidelijken. Iran
wordt in zijn inkomsten gehinderd door de boycot tegen dat land. Iran had
daarvoor een oplossing gevonden, namelijk de aanleg van een gaspijplijn
Iran-Irak-Syrië. Dat gas moest komen uit een gasveld in de Arabische Golf,
een gasveld dat Iran deelt met Qatar. In 2011 tekenden Iran, Irak en Syrië
een overeenkomst over de aanleg van die pijplijn. Terwijl in 2011 de
laatste hand aan die overeenkomst werd gelegd, ontstond er echter in
Syrië – ineens! – verzet tegen het regime van Assad. Het regime
reageerde daarop als een stier op een rode lap, helemaal fout natuurlijk.
Het Syrische verzet had en heeft nog steeds een soennitische signatuur en
het soennitische Qatar was er dan ook als de kippen bij om het verzet in
Syrië snel tot een grote brand uit te laten slaan met als voor Qatar gunstig
gevolg: voorlopig geen gaspijplijn Iran-Irak-Syrië. Maar het verhaal gaat
nog veel verder, want Qatar en zijn grote buurland en partner SaudiArabië voelen zich bedreigd door Iran, waarschijnlijk terecht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

2

Dat betekent dat het verder opstoken van de strijd in Syrië een goede
mogelijkheid is om de sjiitische as Iran-Irak-Syrië-Libanon te verzwakken.
En wat zien we dan? We zien dat Qatar en Saudi-Arabië op grote schaal
wapens leveren aan strijdgroepen in Syrië. En die leveringen vinden
plaats via Turkije. Er waren in de loop van het afgelopen jaar al heel veel
aanwijzingen daarvoor en het artikel in de New York Times van 24 maart
jongstleden van Chivers en Schmitt toont op overtuigende wijze aan dat
met name vanaf het najaar van 2012 de wapenleveringen vooral vanuit
Qatar via Turkije exponentieel toenamen. Het gaat om wapenleveringen
waarvan, gelet op de omvang en de route, zeer aannemelijk is dat Turkije
daarvan op de hoogte was en is. Volgens het artikel in de New York Times
bevestigt Turkije zelfs zenders aan de vrachtwagens die de wapens vanaf
Ankara en andere vliegvelden naar Syrië vervoeren. Met andere woorden:
Turkije kan als medeplichtig aan die wapenleveranties worden
beschouwd. En dat alles kan Syrië natuurlijk niet zijn ontgaan.
Daarmee kom ik terug bij het najaar van 2012, toen er opeens die grote
toename was van het aantal wapenleveranties. Dat was ook de periode
waarin opeens de stationering van de Nederlandse Patriot-raketten in
Turkije aan de orde kwam. Waarom was dat ook alweer? De informatie die
wij kregen, was dat er geruime tijd tevoren een grensincident had
plaatsgevonden waarbij een Turks dorp vanuit Syrië was beschoten. Maar
daarna is dat niet meer gebeurd! Er was vanuit Syrië – die reden kwam er
volgens de regering ook nog eens bij – een raket afgeschoten die in
Noordwest-Syrië en dus niet in Turkije was terechtgekomen. Onze
regering vond dat voldoende reden om onze Patriot-raketten voor een jaar
in Turkije te stationeren met daaraan het prijskaartje van 42 miljoen euro,
te voldoen door de Nederlandse belastingbetaler.
Veel aannemelijker is natuurlijk dat Turkije behoefte had aan bescherming
door Patriot-raketten vanwege haar medeplichtigheid aan die wapenleveranties aan de Syrische strijdgroepen, want dat Syrië die tsunami van
wapens zou willen keren, wellicht met geweld tegen Turkije, was natuurlijk
niet ondenkbaar. Het zou dan ook de conclusie kunnen zijn dat onze
Patriot-raketten in Turkije staan, omdat Qatar en Saudi-Arabië, maar
vooral Qatar, met Turkije als medeplichtige tegen de sjiitische as een
oorlog by proxy voeren in Syrië. Daar zijn we dus mooi ingetuind!
Het was ook Qatar dat ineens een rol ging spelen bij het bestrijden van het
regime Kadhafi. En wat stond daar tegenover? Daar stond tegenover dat
Qatar een geweldige deal kon sluiten met de opstandelingen in Benghazi
over – jawel! – olie die daar kan worden gewonnen. En wij maar denken
dat het om democratisering en de rechtsstaat gaat.
Ik gaf een voorbeeld van achterliggende motieven die kunnen verklaren
waarom bepaalde dingen in de Arabische regio gebeuren zoals ze zijn
gebeurd. Juist dit soort analyses – er zijn natuurlijk nog veel meer
gebeurtenissen die je zo kunt analyseren – en de duiding van dit soort
geopolitieke en economische belangen en verbanden zou ik graag van de
regering krijgen. Ik vraag de minister daarom of hij bereid is om aan die
behoefte tegemoet te komen door de Kamer op korte termijn een brief te
sturen waarin juist deze dimensie gelegd wordt bovenop de brief die wij
vandaag bespreken.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Voorzitter. Anders dan collega De Roon
misschien denkt, zal ik in mijn bijdrage niet zozeer ingaan op de geopolitieke situatie in de regio als wel op de situatie van de bevolking in de
landen in de Arabische regio. Ik blijf daarmee wat dichter bij de brief. Ik
probeer mij daarmee ook wat meer te beperken tot punten waarop wij de
regering kunnen vragen om wat meer te doen. Ik zeg dat niet omdat ik
vind dat het kabinet weinig zou doen. Ik sluit mij namelijk aan bij de
complimenten voor de brief. Ik voeg daar nog aan toe dat ik denk dat
Nederland en de Nederlandse regering heel actieve spelers zijn in de
Arabische regio. Daarover hebben wij de regering overigens al vaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

3

complimenten gemaakt. Juist de situatie en de soms wrede trekken van
uitzichtloosheid en hopeloosheid in de regio verplichten ons om telkens
weer te bedenken of we wat we al doen, kunnen aanvullen of kunnen
verbeteren binnen de kaders van wat we al doen. In de mij resterende vijf
minuten zal ik proberen om daarvoor een aantal suggesties te doen.
Het is duidelijk dat de Arabische Lente de mensen die daarvoor streden,
nog lang niet heeft gebracht wat ze daarvan hadden gehoopt en verwacht.
Ik zeg dat heel kort door de bocht, maar volgens mij weet iedereen wat ik
bedoel. Er zijn nog heel veel obstakels op weg naar vrijheid en democratie
en die zullen – helaas gaat het vaker zo – met vallen en opstaan worden
weggewerkt. In heel veel landen die wij vandaag onder de titel «Arabische
regio» bespreken – Egypte, Tunesië, Libië en Syrië – is sprake van een
steeds verdere beperking van de ruimte voor vrouwen, minderheden,
critici van de regering en het maatschappelijk middenveld. De nieuwe
machthebbers in de landen van de Arabische regio grijpen naar instrumenten en middelen die eerder gebruikt werden door hun voorgangers,
de gewraakte dictators tegen wie door de bevolking zo hard is gestreden.
De Egyptische Moslimbroederschap lijkt bijvoorbeeld zo druk met het
bestendigen van de eigen macht dat het niet doorheeft dat de steun voor
de eigen partij in de Egyptische samenleving steeds verder afbrokkelt en
uiteindelijk helemaal lijkt te verdwijnen.
Vrouwen dreigen hun positie en rechten volledig te verliezen. De
conservatieve regering van bijvoorbeeld Egypte laat het na, vrouwen te
beschermen en daders van aanranding op het Tahrirplein – we kennen
allemaal de verhalen – te vervolgen. De regering probeert ondertussen
aan alle kanten de rechten van vrouwen verder in te perken, via de eigen
wetgeving en via internationale fora. In Tunesië bepaalt artikel 28 van de
ontwerptekst van de nieuwe grondwet dat vrouwen complementair zijn en
dus niet gelijk aan mannen, terwijl Tunesië juist een traditie kende van
heel grote vrouwenparticipatie. In Libië worden vrouwelijke activisten
bedreigd, ontvoerd en mishandeld door religieuze extremisten en
ondertussen worden in Syrië door beide partijen verkrachting en geweld
tegen vrouwen gebruikt als instrument in de oorlog.
De minister van Buitenlandse Zaken heeft eerder aangegeven dat de
participatie van vrouwen een prioriteit is in het beleid voor de Arabische
regio en dat Nederland in dezen een voortrekkersrol heeft binnen de EU.
Vanuit de EU wordt ook naar Nederland gekeken. Ik roep de bewindslieden op om deze positie te gebruiken. Is de minister bereid om een
brede agenda voor de Arabische regio op te stellen en om duidelijke
doelen en instrumenten aan te geven? Hieronder kunnen zaken vallen als
de inzet op vrouwenquota, geoormerkte financiering van vrouwenorganisaties, bevordering van actieve deelname van vrouwenorganisaties aan
vredesbesprekingen et cetera. Is de minister bereid, gender alsnog tot een
onderdeel te maken van de meerjarige werkplannen van de ambassades
in de regio? Is de minister ten slotte bereid om geld vrij te maken specifiek
voor organisaties die zich in Syrië en in Syrische vluchtelingenkampen
inzetten om geweld tegen vrouwen, kindhuwelijken en prostitutie tegen te
gaan?
Niet alleen de positie van vrouwen, maar ook de positie van minderheden,
critici van regeringen en maatschappelijke organisaties staat in alle landen
van de Arabische regio enorm onder druk. In Egypte wordt het ngo’s op
dit moment vrijwel onmogelijk gemaakt om te werken. Is de minister van
plan om er bij de Egyptische regering op aan te dringen dat de nieuwe
restrictieve ngo-wetgeving niet wordt ingevoerd? En hoe gaat de minister
er druk op zetten dat het democratische proces in deze landen geen
teruggang kent?
Wat GroenLinks betreft gebeurt dit niet alleen door negatieve ontwikkelingen te straffen, maar juist ook door positieve ontwikkelingen te
belonen. Wij zijn groot voorstander van het instellen van heldere
benchmarks en doelstellingen bij het aangaan van relaties, financieel of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

4

anderszins, maar het «more for more, less for less»-principe kent ook het
risico dat tegenvallende ontwikkelingen leiden tot afzijdigheid. De inzet
van de minister om vooral in te zetten op landen en thema’s die kansrijk
zijn – we hebben dat in de brief kunnen lezen – vergroot dit risico.
De situatie in Syrië verslechtert per minuut. Ik ga niet al die verschrikkelijke cijfers herhalen die we dagelijks in de krant kunnen lezen. Ik zou er
een concrete vraag over willen stellen. Duitsland heeft recentelijk
aangekondigd 5.000 Syrische vluchtelingen op te nemen en Europees
Commissaris Malmström heeft andere lidstaten opgeroepen om dit
voorbeeld te volgen. Hoe staat Nederland hiertegenover? Ik roep de
Nederlandse regering op om het voorbeeld van Duitsland te volgen en het
appel van de Europees Commissaris recht te doen.
Een deel van de vluchtelingen die in de buurlanden van Syrië aankomen,
is van Palestijnse afkomst. Zowel Libanon als Jordanië geeft deze
Palestijnen niet dezelfde zorg en rechten als Syrische vluchtelingen die
niet van Palestijnse afkomst zijn. Jordanië stuurt hen zelfs terug de grens
over. Is de minister bereid er hard op in te zetten dat alle vluchtelingen
een juiste behandeling krijgen?
De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Voordat ik wat algemene punten
naar voren breng, ga ik in op de situatie in en rond Syrië, omdat Syrië
naar de opvatting van de SP de grootste brandhaard is in de Arabische
regio. Bovendien zien we ontwikkelingen waar ook Nederland en Europa
direct en indirect mee te maken hebben.
In de brief van de minister staat: de inzet van Nederland is gericht op het
beëindigen van het geweld en het bereiken van een politieke oplossing
voor het conflict. Gezien dat uitgangspunt kan Nederland niet zwijgen
wanneer onze bondgenoten voorstellen om wapens te leveren aan de
opstandelingen. Dan kan Nederland niet zwijgen wanneer Amerika
aangeeft toe te staan, goed te keuren dat Qatar en Saudi-Arabië wapens
leveren aan de opstandelingen in Syrië. De gematigde leider van de
oppositie, de man op wie het Westen zijn hoop had gevestigd, is
teruggetreden en met hem een aantal andere krachten waarop we onze
hoop hadden gevestigd. Met het oog daarop kan en mag Nederland niet
zwijgen wanneer het conflict verder van buitenaf wordt gevoed. De heer
De Roon noemde het een oorlog by proxy. Dat is het inderdaad. Dat is het
al veel langer en wanneer de tekenen daarvan nu direct via
NAVO-bondgenoot Turkije zichtbaar worden en openlijk worden uitgesproken, moet Nederland daar een tegenwicht voor zijn. Zijn wij dat niet,
dan kunnen wij die zinnen in de brief over een geweldloze politieke
oplossing niet waarmaken. We zouden die paragraaf dan onmiddellijk
moeten verwijderen.
Mijn zorg dat het geweld in Syrië alleen maar zal toenemen, wordt door
iedereen gedeeld. Het is dan ook vooral de vraag wat ons met het oog
daarop te doen staat. In een algemeen overleg over de Raad Buitenlandse
Zaken hebben we gesproken over de verlenging van het wapenembargo.
We hebben de minister toen de ruimte gegeven om eventueel mee te
bewegen met Europese ontwikkelingen. Die ontwikkelingen zijn geen
werkelijkheid geworden en daarover ben ik blij, maar het roept wel de
vraag op welk standpunt de minister nu denkt in te gaan nemen. Wat is
zijn verwachting van de houding van de Europese voorstanders van de
verruiming van het wapenembargo? Ik vraag dat, omdat een verstandig
politicus, Kofi Annan, heeft gezegd dat het inmiddels te laat is om het
conflict in Syrië met militaire middelen te beslechten. Kortom, er zijn
allerlei geluiden en ontwikkelingen die ons zouden moeten dwingen om in
elke zin meer aandacht te besteden aan het vraagstuk Syrië. Ik zeg «in elke
zin», want we zullen zeker ook meer aandacht moeten besteden aan de
vluchtelingen. Ik heb daar de vorige keer al het een en ander over gezegd
en ik zal dat nu niet herhalen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

5

De brief van de bewindslieden is op een aantal onderdelen heel precies.
Dank daarvoor! Over de positie van vrouwen en minderheden en over de
economische neergang is de brief heel duidelijk. Het zijn allemaal
ontwikkelingen die inderdaad voor een parlement in het vrije Westen een
uitstekende maatstaf zijn om de ontwikkelingen in de regio aan af te
meten. Dat we aspecten uit die thema’s als conditionaliteit nemen voor de
steun van Nederland en Europa aan ngo’s, ontwikkelingen en zo mogelijk
aan regeringen, is een goede zaak. «More for more, less for less» is wat
de SP betreft een uitstekend principe, zolang het maar aan heldere
mensenrechtencriteria te toetsen is. Als het wordt gezien als een richting,
een beweging op grond waarvan wij kunnen zeggen «het gaat daar
redelijk goed», dan is mijn fractie er niet tevreden mee. We zullen dan ook
moeten kijken naar concrete, het liefst meetbare, resultaten en ontwikkelingen. Ik denk dan bijvoorbeeld aan de positie van vrouwen en de mate
waarin vrouwen kunnen deelnemen aan het openbaar bestuur en aan
maatschappelijke ontwikkelingen en organisaties. Dat is een kwestie van
tellen! Soms is de participatie van vrouwen letterlijk te meten en als dat zo
is, kun je het natuurlijk vergelijken met de situatie daarvoor. Als we dat
doen, zullen we moeten vaststellen dat de situatie in sommige landen in
deze situatie er niet op vooruit maar erop achteruit gaat. «More for more,
less for less» zou dus in die gevallen uitkomen op «less for less». Ik noem
dit voorbeeld, omdat ik graag van de regering wil horen of zij op dezelfde
wijze dit principe zal hanteren. Dat zou namelijk betekenen dat de
bewindslieden naar de Kamer terug moeten komen om op een aantal van
deze terreinen – religieuze minderheden, etnische minderheden, de
positie van vrouwen en homoseksuelen – aan te tonen dat het inderdaad
beter gaat, dat meer steun gerechtvaardigd is en dat men terecht
vertrouwen heeft in deze landen.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Ik steun de benadering van de regering,
maar ik zie ook risico’s. Als het «less for less» wordt in plaats van «more
for more», dreig je namelijk geleidelijk terecht te komen in een positie van
afzijdigheid. Aan die op zichzelf gerechtvaardigde conditionaliteiten is dan
immers niet voldaan. Ziet de heer Van Bommel dat risico ook?
De heer Van Bommel (SP): Ik zie dat risico wel degelijk. Het algemene
adagium «more for more, less for less» mag in mijn ogen dan ook niet
betekenen dat je vervolgens achteroverleunt en als een boekhouder
bekijkt wat de ontwikkelingen zijn. Binnen dat instrument zul je naar
gelaagdheid moeten zoeken. Als bijvoorbeeld blijkt dat de overheid niet
levert, dan kun je je aandacht verplaatsen naar maatschappelijke
organisaties. Als die ook niet leveren, kunnen we kijken naar zusterorganisaties in andere landen die samenwerken met organisaties in dat land.
Binnen het principe «more for more, less for less» kun je met andere
woorden op zoek gaan naar verschillende lagen om te voorkomen wat de
heer Van Ojik nu suggereert. Het is namelijk een terechte angst dat je in
een neerwaartse spiraal terechtkomt wanneer je wat minder gaat doen
telkens wanneer het in een bepaald land slechter gaat. De participatie van
de groepen die ik zojuist noemde, moet ons doel zijn. Een ander doel is
wat mij betreft een eerlijkere verdeling van de welvaart. Ik ben namelijk
bezorgd dat er samenlevingen ontstaan waarin de mensen die het voor
het zeggen hebben, het voor zichzelf en verwante groepen goed regelen.
Mensen die aan de onderkant hangen, kunnen daardoor niet langer
deelnemen aan de samenleving. Ik deel de zorg van de heer Van Ojik,
maar ik denk wel dat het negatieve gevolg dat hij schetst, ondervangen
kan worden.
Mevrouw Bonis (PvdA): Hoe beoordeelt de heer Van Bommel de
termijnen? Ik vraag dat, omdat in de brief staat dat de blik nadrukkelijk
gericht dient te zijn op de lange termijn. Ik ben dat heel erg met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

6

regering eens en ik zal dat zeker ook toelichten in mijn eigen inbreng.
Conditionaliteit is verder natuurlijk een rekbaar begrip, want je moet dat
afmeten aan de tijdspanne die je eraan verbindt.
Heel veel ontwikkelingen in de regio zijn eigenlijk hinkstapsprongen. Het
is geen lineair proces en dat maakt het eveneens lastig om de conditionaliteit te definiëren. Ik begrijp dat de heer Van Bommel behoefte heeft om
voortgang te bemoedigen, aan te moedigen of af te dwingen, maar
daardoor kun je je ook in je eigen voet schieten. Ik zou daarom graag zien
dat de heer Van Bommel de regering wat meer armslag geeft.
De voorzitter: Mijnheer Van Bommel, u hoeft niet uw hele visie te
herhalen. Dat hoeft echt niet van mevrouw Bonis!
De heer Van Bommel (SP): Mevrouw Bonis heeft helemaal gelijk: de
termijnen zijn allesbepalend. De mensen die zeggen dat we van een
Arabische Lente in een Arabische Winter terecht zijn gekomen, gaan uit
van een tijdspanne van zes maanden. En zes maanden is veel te kort om
dit te kunnen beoordelen! Als een dictatuur of een repressief regime
verdwijnt, dan volgt daarop altijd een overgangsperiode die langer duurt
dan zes maanden. Het zou zelfs weleens zes jaar kunnen duren. Het is dan
ook onzin om binnen die conditionaliteit vast te leggen dat er binnen een
jaar meetbare resultaten moeten worden geboekt en dat je er anders de
stekker uit trekt. Van die school ben ik dus niet! Het gaat om de langere
termijn, maar dat laat onverlet dat je wel je hoop moet kunnen vestigen
op structuren en de ontwikkeling van structuren die op termijn die
resultaten kunnen opleveren. Dat is de kern van de zaak.
De voorzitter: U hebt nog een minuutje spreektijd over. U moet dus
afronden.
De heer Van Bommel (SP): Er moet meer aandacht komen voor de vele
doodstraffen in Saudi-Arabië en voor de mensenrechtenactivisten die in
de gevangenis worden gegooid. In het verleden had Nederland het
instrument van het volgen van mensenrechtenactivisten, omdat je op die
manier in een bepaald land heel veel kon doen. Worden de processen
tegen Mohammed al-Qahtani en Abdullah al-Hamad gevolgd? Ik vraag
dat, omdat Amnesty International heeft gesteld dat wij er zo voor kunnen
zorgen dat Saudi-Arabië weet dat er over zijn schouders wordt meegekeken.
Jordanië is een partnerland van Nederland. Er loopt een programma ter
versterking van de veiligheid en om de terroristische dreiging te beperken.
In dat verband wordt er ook gewerkt met drones. Afgelopen zondag was
er op de radio een buitengewoon indrukwekkende rapportage van Bureau
Buitenland waaruit bleek dat de inzet van drones contraproductief werkt.
De bevolking raakt daar buitengewoon door getraumatiseerd. Volgens
Jemenexpert Gregory Johnson is er hierdoor zelfs sprake van een
verdrievoudiging van de praktische steun voor Al Qaida in die regio.
Graag meer aandacht voor deze problematiek en een duidelijke uitspraak!
Ik weet dat de minister worstelt met de rechtvaardigheid, de legitimiteit en
de grondslag voor de inzet van drones. In Jemen gaat het duidelijk fout en
dan moet Nederland spreken.
Mevrouw Bonis (PvdA): Voorzitter. Twee jaar geleden keken we met grote
bewondering naar al die moedige burgers, vrouwen en jongeren voorop,
die massaal in opstand kwamen tegen hun eigen dictators, dictators die
symbool stonden voor politieke repressie en economische uitbuiting.
Misschien hoopten we toen wel dat die opstand tot snelle en substantiële
vooruitgang zou leiden. Intussen is duidelijk dat het democratiseringsproces in deze landen bepaald geen lineair traject is richting rechtsstaat.
Daarom veel dank voor de brief van de minister van Buitenlandse Zaken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

7

van 22 maart. Die brief bevat namelijk een goede weergave van de
complexe problematiek aan de zuidflank van de Europese Unie. In deze
brief schetst de minister de toegenomen instabiliteit en verwarring, het
geweld tegen en tussen burgers, de afnemende politieke ruimte voor
vrouwen, andersdenkenden, religieuzen en etnische minderheden en het
uitblijvende economische perspectief, met name voor de miljoenen
jongeren die zich aan de kant voelen staan.
Het is duidelijk dat de landen in de Arabische regio voor een enorme
uitdaging staan en dat we nog maar moeten zien waar dit transitieproces
op uitdraait. Dat is geen reden om ons te laten ontmoedigen! De
Arabische regio grenst direct aan de Europese Unie. We zitten er letterlijk
en figuurlijk aan vast. Afzijdigheid is geen optie, niet alleen omdat de
mensen in de Arabische regio recht hebben op onze steun, maar ook
omdat toenemende druk op de ketel daar automatisch leidt tot repercussies hier. Hannibal ad portas!
Blijvend engagement met de landen aan onze zuidflank is dus zowel in
hun belang als in het onze. De Partij van de Arbeid ondersteunt daarom
de keuze van het kabinet om de positieve ontwikkelingen in de Arabische
regio te steunen en de negatieve te ontmoedigen. Bij mijn fractie staat
daarbij de bestrijding van geweld bovenaan. Ik denk dan natuurlijk op dit
moment in de eerste plaats aan Syrië.
Tijdens het afgelopen Gymnichoverleg in Dublin kwam de vraag aan de
orde of de EU het wapenembargo tegen Syrië zou moeten verlichten ten
gunste van de gematigde oppositie. Ik bedank de minister voor het
verslag van dat overleg, dat ik vanochtend mocht ontvangen. Daarin
schrijft hij terecht dat de voorstanders van verlichting van het lopende
wapenembargo de tegenstanders ervan moeten overtuigen dat de
voordelen opwegen tegen de nadelen, nadelen als het risico op proliferatie, de toename van het geweld en de escalatie van het conflict naar
andere delen van de regio. Mijn fractie deelt de inschatting van de
minister dat daarover meer helderheid geboden moet worden. Kan hij
aangeven hoe deze discussie nu verder in de Raad zal worden opgepakt?
Kan hij ook aangeven welke andere wegen de EU nog openstaan om de
door ons allemaal gewenste oplossing dichterbij te brengen? Is de
minister het met mij eens dat we niet nog eens twee jaar zo door kunnen
gaan?
Hoe moet de EU reageren op de aanzwellende stroom van Syrische
vluchtelingen? Meer dan een miljoen verblijven er nu al in de buurlanden.
De stroom groeit nog dagelijks en er is natuurlijk een grens aan de
opvangcapaciteit van de regio.
De heer Van Bommel (SP): Mevrouw Bonis refereert aan wat er in de
brief staat over de inzet van de regering om het geweld in de regio te
beëindigen en om een politieke oplossing te bereiken. Ze verwijst verder
naar de uitkomst van het Gymnichoverleg. Hoe staat mevrouw Bonis dan
tegenover de Amerikaanse opstelling? Ik vraag dat, omdat Amerika
inmiddels openlijk goedkeurt dat Saudi-Arabië en Qatar wapens leveren
aan de opstandelingen. Overigens geven de Amerikanen ook zelf aan dat
ze niet kunnen bepalen waar die wapens precies terechtkomen en
kwalificeren ze zelfs een deel van de opstandelingen als een terroristische
organisatie.
Mevrouw Bonis (PvdA): In tegenstelling tot wat de heer Van Bommel
suggereert, heb ik Washington nog niet horen bevestigen dat men deze
wapenexporten goedkeurt. Ik heb de visie daarop van de administratie in
Washington nog niet gehoord en ik wil daar ook niet op vooruitlopen. Het
zijn allemaal geruchten, die wellicht waar, maar wellicht ook niet waar
zullen blijken te zijn. Het lijkt mij niet erg zinvol om daar op dit moment
over te speculeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

8

De heer Van Bommel (SP): Volgens mij blijkt uit de berichten in de
internationale media duidelijk dat die wapenleveranties worden goedgekeurd door de Verenigde Staten. Dat zou onder meer blijken uit verklaringen van woordvoerders van het CIA. Men moedigt het dus aan. Dat is
mevrouw Bonis toch zeker niet allemaal ontgaan?
Mevrouw Bonis (PvdA): Ik hoor de heer Van Bommel zeggen dat het in de
media bevestigd zou zijn. Daarmee bevestigt hij wat mij betreft alleen
maar het feit dat de regering in Washington het nog niet bevestigd heeft.
Ik denk dat de heer Van Bommel net als bijna iedereen bang is voor
proliferatie. Ik maakte daar zojuist niet voor niets een opmerking over. Het
is niet goed dat de hoeveelheid wapens in Syrië toeneemt, want het is
daar echt een heel chaotische situatie. Daartegenover staat mijn zorg dat
een grote groep burgers verpulverd dreigt te worden door de moordmachine van Assad. We zien verder dat er ook extremisten worden
bewapend door allerlei groeperingen. Ik wil met het oog daarop van de
minister horen hoe hij desondanks dat politieke kanaal denkt te kunnen
bewandelen en hoe hij beide partijen aan de onderhandelingstafel denkt
te krijgen. Dat is de zaak waar het nu om gaat. De hele internationale
gemeenschap zal zich daarvoor moeten inzetten. We zullen daarvoor de
druk op China en Rusland moeten vergroten, opdat ook de Veiligheidsraad eendrachtig gaat optreden. Zolang dat niet gebeurt, is dat
politieke traject nog ver uit beeld. Maar het is wel waarnaar we moeten
streven.
De vluchtelingenproblematiek rond Syrië leidt in Libanon tot grote
spanningen. Libanon is een klein land met een kleine bevolking, maar de
influx in dit land vanuit Syrië is al meer dan een kwart van de eigen
bevolking. Hoe kunnen we voorkomen dat daardoor het conflict in
Libanon, een land dat al een langdurige burgeroorlog achter de rug heeft,
opnieuw uitbarst?
De voorzitter: Mijnheer van Ojik, dit wordt wel uw tweede interruptie!
De heer Van Ojik (GroenLinks): Voorzitter, dat is waar, maar ik ga het toch
maar doen.
Ik verwees zojuist naar Duitsland, omdat dit land 5.000 Syrische vluchtelingen op zal nemen, en naar de oproep van de Europees Commissaris.
Hoe staat de fractie van de Partij van de Arbeid tegenover het opnemen
van extra Syrische vluchtelingen om die onaanvaardbaar grote vluchtelingendruk in de regio wat te verlichten?
Mevrouw Bonis (PvdA): De druk is inderdaad erg groot. Ik denk overigens
wel dat we de Nederlandse regering moeten complimenteren met
hetgeen zij heeft gedaan om de nood te verlichten. We hebben echt
enorm veel steun, bijna 30 miljoen, geboden.
We moeten dit conflict natuurlijk integraal benaderen. We spraken zojuist
dan ook terecht over een politieke oplossing, want die is verre verkieslijk
boven het door laten woekeren van het conflict. Dat komt immers neer op
dweilen met de kraan open. Voordat ik antwoord geef op de vraag van de
heer Van Ojik, wil ik daarom van de regering horen hoe zij in grote lijnen
het verloop van het conflict in Syrië beoordeelt.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Dat is uiteraard het goede recht van
mevrouw Bonis. Het is natuurlijk goed dat wij heel veel doen om de nood
in de vluchtelingenkampen te lenigen. GroenLinks is daar dan ook altijd
heel positief over geweest. Een van de redenen waarom de spanning in
de regio blijft oplopen, is dat steeds meer mensen op de vlucht slaan.
Deze mensen krijgen ruimschoots humanitaire hulp, onder meer uit
Nederland, maar dat laat onverlet dat de spanning tussen de vluchtelingen en de lokale bevolking alleen maar groter wordt. Dat is de reden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

9

waarom ik van mening ben dat wij meer zouden moeten doen om
mensen in Nederland op te nemen. Ik begrijp dat mevrouw Bonis wil
wachten op het antwoord van de minister, maar zij moet toch toegeven
dat je alleen echt iets aan de spanning in de regio kunt doen als je bereid
bent om meer te doen dan het vergroten van de humanitaire hulp.
Mevrouw Bonis (PvdA): Ik ben het met de heer Van Ojik eens dat
Nederland niet alleen trots kan zijn op zijn humanitaire steun aan de regio,
maar ook op zijn asielbeleid, beleid dat inhoudt dat we nu ook hier
mensen opnemen. Verder weet ik van de minister dat hij hard werkt om
een beperkt aantal Syrische studenten op te nemen, maar dat moet
uiteraard wel passen binnen de mogelijkheden van Nederland. Het is een
mooi voorbeeld van een actie om hoop te bieden aan studenten, hun
families en de mensen in hun omgeving.
Voorzitter. Nu we spreken over geweld in de regio, ontkom ik er niet aan
om ook enkele woorden te wijden aan het Midden-Oosten Vredesproces,
juist ook omdat de Palestijnse kwestie de gemoederen in de Arabische
regio vaak zo hoog doet oplaaien. Over de inzet van de ministers spraken
we al eerder, maar intussen hebben we een nieuw kabinet in Israël en is
het bezoek van president Obama aan Jeruzalem en Ramallah achter de
rug. Hoe hoog schat de minister de kans in dat het vredesproces nog dit
jaar nieuw leven wordt ingeblazen? Van het net aangetreden kabinet in
Israël wordt al gezegd dat het het meest pro-nederzettingenkabinet ooit is.
Des te relevanter lijkt mij daarom het voornemen van het kabinet om
producten uit die nederzettingen te etiketteren. Kan de minister aangeven
hoe het daarmee staat?
In dit verband wil ik ook graag nog eens aandacht vragen voor de situatie
in de Westelijke Sahara. Volgens internationaalrechtelijke uitspraken is dit
eveneens bezet gebied. In een recent debat over Egypte gaf de minister
aan bereid te zijn om zich daar nog eens over te buigen. Heeft hij hier
inmiddels gedachten over?
Met het oog op de tijd beperk ik me vanaf nu tot enkele specifieke punten.
Complimenten aan het kabinet – en dat geldt nadrukkelijk ook voor
minister Ploumen – voor de enorme inzet die wordt betracht om de
veiligheid en de democratische cultuur te bevorderen in de Arabische
regio, met economische groei als aanjager van beide. Daar kan Nederland
trots op zijn! Bij dit alles blijft het van belang om deze inspanningen voor,
door en met vrouwen en meisjes te doen. Dat kan niet genoeg worden
gezegd, iets wat ik geheel eens ben met de heer Van Ojik. Op dit moment
dreigt de revolutie haar eigen vrouwen op te eten en dat tij moet gekeerd.
De Partij van de Arbeid acht het van groot belang dat Arabische vrouwen
en meisjes beter uit deze transitiefase komen en niet slechter. Ik ben dan
ook zeer ingenomen met het voornemen van het kabinet om een dialoog
aan te gaan met islamitische partijen, partijen die over veel zaken
fundamenteel anders denken. Maar zolang dat met respect gepaard gaat
en zonder geweld, is een dialoog met hen de manier om voeling te
houden met de Arabische straat, waar miljoenen arme mensen in religie
vluchten bij gebrek aan perspectief. Daarom ben ik eveneens blij met de
aandacht van het kabinet voor de ondersteuning van beroepsonderwijs,
werkgelegenheidsstimulatie, particulieresectorontwikkeling en vooral ook
het wegnemen van handelsbarrières tussen de EU en Arabische landen.
Met name de jeugdwerkloosheid daar is een tikkende tijdbom.
Het lijkt mij bij alle Nederlandse inspanningen van groot belang dat onze
ambassades in de Arabische regio hun nuttige werk kunnen blijven doen.
De AIV benadrukte dat deze week ook al. Ik denk aan de zaken die ik
eerder noemde, maar ook aan het bijwonen van rechtszittingen; collega
Van Bommel verwees er al naar. Dat laatste vergt immers een forse
personele inzet, maar die kan soms wel veel effect sorteren in de strijd om
een eerlijk proces voor mensenrechtenactivisten, mensen die de minister
hoog in het vaandel heeft. Hoe beoordeelt de minister eigenlijk de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

10

ontwikkelingen op het Arabisch schiereiland? Ik vraag dat, omdat ik in zijn
brief de golfstaten een beetje heb gemist. Maar wellicht is er een reden
waarom deze landen niet aan bod zijn gekomen.
Terecht kijken miljoenen Arabieren naar de EU als een paradijs voor
vrijheid, recht en welvaart, vergeleken met de situatie in hun eigen
landen. Laten wij dan ook vooral naast onze buren blijven staan in deze o
zo turbulente jaren.
De heer Sjoerdsma (D66): Mevrouw Bonis vindt het van groot belang dat
de ambassades in die regio hun werk kunnen blijven doen. Betekent dat
volgens mevrouw Bonis dat deze ambassades koste wat kost opengehouden moeten worden?
Mevrouw Bonis (PvdA): De heer Sjoerdsma is zich er vast van bewust dat
de woorden «koste wat kost» in deze tijden nogal beladen zijn. We zijn
bezig met een enorme bezuinigingsoperatie die ook het ministerie van
Buitenlandse Zaken helaas heftig zal raken. We weten allemaal dat de
minister werkt aan een brief met zijn visie op het postennetwerk. Dat is
natuurlijk het moment om met hem in discussie te gaan. Ik leg mij
vandaag dus absoluut niet vast op welke ambassades wel of niet
opengehouden moeten worden. Ik benadruk vandaag wel nog een keer
dat juist de posten in deze buurlanden van de EU van onschatbare waarde
zijn voor ons buitenlandse beleid.
De heer Sjoerdsma (D66): Als u het voor het zeggen had, hield u dus in
ieder geval deze ambassades open.
Mevrouw Bonis (PvdA): Ik meen dat ik helder genoeg ben geweest. Ik
neem geen voorschot op de discussie over welke ambassade wel en
welke niet open zou moeten blijven. Er is zijn ook andere regio’s in de
wereld en de belangen moeten straks afgewogen worden. Het is een
complexe zaak en ik zie dan ook uit naar de visie van de minister hierop,
een visie die hij nog dit voorjaar naar de Kamer zal sturen.
De heer Sjoerdsma (D66): Voorzitter. De minister schrijft in zijn brief: we
leven tussen hoop en vrees. Hoop op democratie en vrees voor tegenslagen. We mogen ons ook niet laten vangen tussen hoop en vrees, want
we hebben eigenlijk slechts één optie en wel om de Arabische transitie te
laten slagen. Dat zijn we niet alleen aan de vreedzame demonstranten,
maar ook aan onszelf verplicht. Anders krijgen wij de problemen op ons
bordje: vluchtelingen, terrorisme, armoede. Het heeft dan ook heel weinig
zin om zo sterk de nadruk te leggen op wat er allemaal niet zou moeten
gebeuren: geen geld meer naar Egypte, nooit tornen aan het wapenembargo voor Syrië en geen engagement vanwege de islamitische leiders.
Dat soort absolute stellingnames past volgens mij niet bij de dilemma’s
die op dit moment bij ons voorliggen.
De minister is met een duidelijke analyse gekomen, maar zijn ambities
mogen wat mij betreft duidelijker en zijn prioriteiten scherper. Ik zie in de
Arabische regio namelijk grote verschillen. Maar onze houding moet niet
van het ene op het andere moment veranderen. We moeten consistent en
kritisch zijn en soms bekruipt mij het gevoel dat de golfstaten, staten die
in de brief eigenlijk niet voorkomen, een status aparte hebben. Ze zijn
economisch zo interessant dat ze worden ontzien op het gebied van
mensenrechten. Loopt onze geloofwaardigheid daardoor geen gevaar? De
minister schrijft dat hij wil inzetten op landen die het hoogste rendement
beloven. Welke landen zijn dat eigenlijk? Consistent zijn betekent ook dat
alle landen in transitie een beter economisch perspectief geboden moet
worden. Gaat de minister voor Handel zich binnen de EU inzetten voor
één EU-plan om de regio te stimuleren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

11

In de Arabische Lente eisten de stemlozen hun stem op en wij moeten dat
geluid versterken. Ik denk dan in de eerste plaats aan vrouwen, want voor
die groep vraagt mijn partij D66 vandaag speciale aandacht. Vrouwen
waren cruciaal voor de revolutie, maar nu de buit binnen is, mogen ze
terug naar de keuken. Bijltjesdag voor de vrouwen! De minister gaat met
Hivos en PricewaterhouseCoopers een programma oprichten. Dat is mooi,
maar wat gaan we precies doen? Hoe gaat Nederland zijn leidende rol
binnen de Europese Unie invullen? Welke rol spelen vrouwenrechten
binnen het «more for more, less for less»-beleid? Ik vraag het kabinet
verder om de regio onze unieke expertise aan te bieden bij het schrijven
en implementeren van nationale actieplannen voor VN-resolutie 1325. Ik
hoorde daar vandaag brede steun voor.
Ook geografisch zou Nederland wat mij betreft werk moeten maken van
het versterken van het geluid van stemlozen. Ik denk dan aan de Westelijke Sahara, het gebied waar de Arabische Lente eigenlijk begonnen is.
Het is namelijk het enige land in Afrika dat nooit gedekolonialiseerd is. Is
het niet de hoogste tijd dat de Europese Unie deze impasse doorbreekt? Is
het vrijhandelsakkoord met Marokko niet een goede gelegenheid om de
druk een beetje op te voeren?
Steun voor de autoriteiten die dat verdienen, maar altijd steun voor de
bevolking en het maatschappelijk middenveld. Daar moet namelijk
uiteindelijk die broodnodige verandering vandaan komen. Doen we dat
wel voldoende? Bevroren steun aan regeringen blijkt in de praktijk heel
lastig aan te wenden voor het maatschappelijk middenveld. Neem Egypte:
een doorn in het oog van mijn fractie. Kunnen we dit makkelijker maken?
De AIV suggereerde niet zo heel lang geleden een verruiming van de
zogenaamde mobiliteitspartnerschappen. Nu komen studenten, ondernemers en journalisten de Europese Unie praktisch niet in, zelfs niet voor
een heel korte periode. Gaat de minister daaraan iets doen?
Het is van cruciaal belang dat we weten wat er op de grond speelt. Het
spijt mij dan ook dat het kabinet ervoor kiest om te korten op ambassades.
Hoe gaan we daarmee om in het geval van de Arabische regio? Is er
conform het AIV-advies nog wel voldoende analysecapaciteit op de
posten? Is er nog wel voldoende capaciteit om processen te volgen en om
mensenrechtenverdedigers te faciliteren? Kunnen ambassades in de
buurlanden van Syrië voldoende aandacht besteden aan de gevolgen van
die crisis?
Voorzitter. Mijn laatste punt betreft de Europese Unie. Mijn fractie vond en
vindt de directe reactie van de Europese Unie op de omwenteling
voldoende, maar we mogen niet inzakken. Ik licht er een zorgpunt uit waar
de Europese Unie volgens mij het verschil zou kunnen maken: het
hervormen van de veiligheidssector, het onder civiel gezag brengen van
politie en leger, het voorkomen van staatsgrepen. Dat is allemaal cruciaal,
maar de Europese Unie laat hier kansen liggen. Wil de minister hierop
inzetten?
Laten we ons dit derde jaar van de transitie nog meer inzetten om
goedwillende krachten te steunen en om autoritaire krachten tegen te
gaan. Laten we de onvoorspelbare democratie blijven steunen boven
voorspelbare dictatuur.
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. De Arabische straat is sinds de
opstand tegen repressieve regimes – overigens met wisselende
uitkomsten en met wisselend succes en zeker met wisselde drijfveren –
niet uit onze aandacht verdwenen. En dat is maar goed ook. Zoals bekend
had de VVD niets met de naïviteit van veel partijen over de mensen die
het Tahrirplein zijn opgegaan. Ik heb het destijds ook zelf bezocht. Het
minimumloon zou overal worden ingevoerd. Het klonk allemaal prachtig,
maar vandaag hebben we te maken met de keiharde realiteit van landen
die het moeilijke pad naar de democratie proberen te vinden. Ik heb ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

12

niets met het alarmisme van uiterst rechts, dat het liefst met de rug naar
de ontwikkelingen en dus ook naar het buitenland toe staat.
Waar het op aan komt, is dat we ons realiseren in welke omgeving we
wonen, leven en moeten werken. De Europese omgeving is een omgeving
waar de Pax Americana is verdwenen. Het is een omgeving waarin we
onze eigen boontjes moeten doppen. We zullen zelf onze veiligheidsparaplu moeten gaan ophouden. We zullen namelijk niet meer te hulp
worden geschoten door anderen. En dus heeft Europa behoefte aan een
buurtwacht, een Europese buurtwacht. Met 44.000 kilometer zeegrens en
9.000 kilometer landsgrens is het van uitermate groot belang dat Europa
eindelijk eens werk maakt van een serieus Europees veiligheidsbeleid en
buitenlands beleid. Dat moeten we echter niet doen op de highbrow
manier waarop we dat tot nu toe deden en ook niet met het zouteloze
proza dat we elke dag van Ashton over ons uitgestort krijgen. Dat is
namelijk buitengrenspolitiek en de ontwikkelingen in de Arabische regio
bewijzen dat eens temeer.
De VVD vindt al langer dat we initiatieven moeten ontwikkelen voor
landen met een forse marine, zoals Nederland, die de benodigde
capaciteiten hebben voor grenstoezicht. Ik hoor graag van de minister of
hij op dat vlak initiatieven zal ontplooien. Ik weet dat zijn collega van
Defensie al heeft aangegeven het serieus te willen onderzoeken. Daar zou
bij horen dat we Frontex upgraden tot een echte Europese kustwacht met
alle bijbehorende bevoegdheden, dus ook met de bevoegdheid om
vluchtelingen op te pakken en ze het liefst regionaal terug te plaatsen.
Dat is vanuit ons perspectief de negatieve kant van wat er in de Arabische
straten gebeurt. Die negatieve kanten krijgen terecht heel veel aandacht.
Tegelijkertijd kunnen we ons om die reden niet permitteren om de regio
de rug toe te keren. Onze belangen zijn hier namelijk direct in het geding.
Twee derde van de bevolking is onder de 30 jaar en deze jonge bevolking
in relatief arme landen kijkt aan tegen voormalige rijke en corrupte
bovenlagen. Dat is natuurlijk de reden waarom zij het bootje naar de
overkant nemen. Europa en zeker Nederland dienen zich hierover zorgen
te maken.
Zoals ik al zei: we kunnen de regio niet de rug toekeren. Arabische landen
liggen dichtbij. Het zijn potentiele broeinesten voor terroristen en
bootvluchtelingen. Tegelijkertijd zijn het ook afzetgebieden en partners om
rust en stabiliteit in de regio te kunnen garanderen en waarborgen.
Europa moet baas in eigen huis worden. In de rest van de wereld zijn wij
een nichespeler. Dat zij zo, maar de VVD zit daar niet mee. Dat is volgens
ons namelijk een realistische inschatting.
De brief van de ministers is helder; dank daarvoor. De analyse is ook kloek
en die ga ik hier niet nog een keer overdoen. Ik haal er een paar punten
uit. Ten eerste het belang van het ontstaan van een middenklasse. De
programma’s van Nederland om daaraan en aan de democratie een kleine
bijdrage te leveren, staan bekend onder de naam Matra-Zuid. Bij al dit
soort programma’s speelt het probleem dat de hulp die wij bieden aan
deze landen, zo moeilijk conditioneel te maken valt. Dat is eerder in
andere debatten ook al aan de orde geweest. Waarom wordt Matra-Zuid
zo veel via multilaterale kanalen ingezet? Ik zou zelf veel liever zien dat wij
die 16 miljoen zouden «bilateraliseren». Het is geen mooi woord, maar de
ministers snappen ongetwijfeld wat ik bedoel.
De samenwerking met de International Labour Organization is een goed
voorbeeld. Ik vind die samenwerking namelijk niet erg zinvol. Zinvol zijn
daarentegen wel programma’s als dat van PricewaterhouseCoopers en
Hivos, waar heel veel extra geld voor is ingezet, zo’n 5,8 miljoen. Het lijkt
mij dat de regering dan ook meer dan voldoende aandacht heeft besteed
aan vrouwenrechten, want dat is de kern van een aantal programma’s.
Vrouwenrechten hoeven wat mij betreft dan ook niet aan allerlei nieuwe
voorwaarden te worden gekoppeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

13

Dus graag de hulp bilateraliseren, opdat we die ook kunnen conditionaliseren. Dat is namelijk een wens die breed in de Kamer leeft. Dus graag
een opvatting van de regering over het meer bilateraal uitvoeren van de
Matra-programma’s.
Mevrouw Bonis (PvdA): Onderkent de heer Ten Broeke dat aan verdere
bilateralisering van de hulp het risico kleeft van versnippering? Als we
allemaal eigen condities, voorwaarden, ijkpunten en meetpunten aan onze
hulp verbinden, dan worden de landen waar die hulp naartoe gaat en al
die kleine, zwakke hulporganisaties daar natuurlijk niet blij van.
Integendeel: ze zullen daar gek van worden. Erkent de heer Ten Broeke
met andere woorden dat het heel nuttig is om te streven naar meer
coördinatie en om meer gezamenlijk op te trekken bij het verstrekken van
hulp?
Ik heb met enige verbazing geluisterd naar de analyse van de heer Ten
Broeke van de ontwikkelingen in de Arabische wereld. Ik hoorde hem
namelijk alleen maar teksten voorlezen waaruit zou blijken dat het van
belang is voor Europa dat we die ontwikkelingen in goede banen leiden. Ik
hoop toch echt dat de heer Ten Broeke, omwille van de miljoenen mensen
in de Arabische regio, ook enig belang hecht aan het versterken van de
mensenrechten en de democratiseringsprocessen.
De heer Ten Broeke (VVD): Mevrouw Bonis is nog meer dan ik bekend
met het geven van veel geld. Ze is daar ongetwijfeld nog beter in. De
gevaren die zij ziet, zullen ongetwijfeld ook worden gedeeld door haar
voormalige collega’s op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Tegelijkertijd zal ze als volksvertegenwoordiger hebben gemerkt dat ze legitimiteit moet kunnen verschaffen en ook accountable moet zijn voor het
geld dat wij bij belastingbetalers weghalen. Je ziet dan soms dat de
multilaterale hulp moeizaam aan conditionaliteit te verbinden is. Ik heb op
zichzelf dus geen kritiek op dergelijke bestedingen. Ik heb er zelf ook een
voorbeeld van gegeven, maar ik zou wel graag zien dat we daar conditionaliteit in brengen. Dat is een wens die breed leeft in de Kamer, een wens
die ook mevrouw Bonis ondersteunt. We zoeken naar mogelijkheden om
dat te doen. Via multilaterale kanalen is dat een kwestie van zeer lange
adem en soms stuit het ook op weerstand. De heer Timmermans heeft dat
helder aangegeven in het vorige debat. Hij heeft er zelfs her en der
onbegrip over uitgesproken. Ik zou dan ook zeggen: daar waar wij het zo
eens zijn met elkaar, moeten we die kans niet laten lopen; het gaat om
forse bedragen.
Ik sprak inderdaad over het belang van Europa. De heer Sjoerdsma gaat
mij daar ongetwijfeld nog een compliment voor geven, maar dat betekent
nog niet dat ik de noden van de vrijheidzoekende bevolking in de
Arabische staten niet helder voor ogen zou hebben of niet zou ondersteunen. Ik heb daar al vele woorden aan gewijd en als mevrouw Bonis
mij in tweede termijn een minuut van haar spreektijd gunt, dan zal ik daar
nog een paar woorden aan toevoegen.
Mevrouw Bonis (PvdA): Waarom zou de heer Ten Broeke van mijn
spreektijd gebruik willen maken om dit toch belangrijke punt te maken? Ik
heb hem dit punt niet horen maken, maar ik ben hoe dan ook blij dat hij
het alsnog doet.
Ik vind het een beetje flauw om te suggereren dat bepaalde partijen of
individuen heel strikt met geld omgaan en anderen minder, dat multilaterale hulp per definitie slecht besteed zou zijn en dat bilaterale hulp dat
niet is. Mijn punt was nu juist dat we allemaal gebaat zijn bij goede
afstemming en met overleg met de organisaties zelf als we de hulp
efficiënter en effectiever willen maken. We moeten ons in ieder geval niet
richten op onze kleine wensjes en wensen, laat staan dat wij die plakken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

14

op potjes die dan ook weer gaan prolifereren. Dat leidt tot niets. Het is
juist een kwestie van efficiëntie en efficiency wat mij betreft.
De voorzitter: Dat is een opmerking en geen vraag.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik ben het daar ook mee eens. Mijn
opmerking had alleen maar de bedoeling om aan te geven ...
Mevrouw Bonis (PvdA): Dan zijn we het verder eens.
De voorzitter: Mijnheer Ten Broeke, ik vraag u om verder te gaan met uw
betoog. U hebt nog één minuut.
De heer Ten Broeke (VVD): Mijn opmerking strekte er ook alleen maar toe
om aan te geven dat ik denk dat mevrouw Bonis op dat vlak meer
expertise heeft dan ik. Die efficiency moeten we inderdaad altijd proberen
vast te houden.
Voorzitter. De regering schrijft dat in landen in voormalig communistisch
Europa strenger hervormd zou zijn als er uitzicht was geweest op
regionale samenwerking met de EU en de Raad van Europa. Deze
instanties zijn niet toegankelijk voor de Arabische landen. Daarom wordt
er heel vaak gewezen naar de Arabische Liga, maar hoe realistisch is dit
alternatief, gezien het feit dat er daar de afgelopen dagen uitsluitend en
alleen is gesproken over het Midden-Oosten Vredesproces? Zelfs Syrië
wordt genegeerd!
Op dit moment drijft Nederland meer handel met Marokko dan Marokko
en Algerije handel drijven met elkaar. Liggen er niet meer kansen voor
economische integratie in de regio, bijvoorbeeld via de Unie van de
Arabische Maghreb? En zo ja, hoe gaan we die dan ondersteunen? We
hebben hierover al vaker met de minister gesproken, maar hoe gaat hij
het vormgeven?
In veel Arabische landen speelt het probleem dat de seculiere oppositie te
gefragmenteerd is. Verkiezingsprogramma’s zijn vaak erg onrealistisch; ik
gaf er al een voorbeeld van. De VVD ziet hier ook een mogelijke rol voor
Matra weggelegd en dat is misschien wel weer een typisch Nederlandse
invalshoek. Ik denk daarbij bijvoorbeeld aan het Politieke Partijen
Programma. Hoe beoordeelt de regering die bilaterale mogelijkheid? Ziet
de regering verder ook mogelijkheden om Matra in te zetten om allerlei
coalities te faciliteren? Ik vraag dat, omdat ik tot mijn spijt zie dat de
bereidheid in Egypte om deel te nemen aan het politiek proces niet heel
erg groot lijkt te zijn, ook al is de democratie daar op dit moment
uitermate fragiel.
Ik heb al aangegeven dat het van het allergrootste belang is voor
Nederland en Europa om vrijhandel met de Arabische regio zo veel
mogelijk vorm en ruimte te geven. In de brief is te lezen dat het in ieder
geval heeft geleid tot het heropenen van de onderhandelingen met
Marokko, Egypte, Tunesië en Jordanië. Verder zet de regering in op het
Programma Uitzending Managers, «het PUM» in de volksmond, het
aanbieden van postdocopleidingen en het private sector investeringsprogramma. Ziet de regering ook mogelijkheden om deze activiteiten om de
economie te versterken, te koppelen aan het Matra-programma? Op deze
manier kan Nederland dan de krachten van het bilaterale programma
– misschien is dat het punt dat mevrouw Bonis voor ogen had – combineren met het reeds aanwezige multilaterale netwerk.
De heer Omtzigt (CDA): Voorzitter. Tweeënhalf jaar na het begin van de
opstand in de Arabische wereld maken we vandaag de tussenbalans op.
Zonder te generaliseren kunnen we gerust zeggen dat het beeld niet heel
erg rooskleurig is. Het eerdere enthousiasme dat iedereen voelde bij het
zien van mensen die ten strijde trokken voor meer vrijheid, is snel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

15

omgeslagen in scepsis, omdat de heersende autoritaire regimes zijn
vervangen door autoritaire moslimregimes of door chaos. De politieke
vrijheid is in naam groter en er zijn verkiezingen gehouden, maar de
positie van kwetsbare groepen is slechter dan voorheen. De minister stelt
in zijn brief dat er over het algemeen meer politieke vrijheid is. Dat lijkt
ook zo, als we uitgaan van de officiële statements en de meeste wetten
die zijn aangenomen. In de praktijk zien we echter dat minderheden het
slechter hebben, dat de bewegingsvrijheid van ngo’s wordt beperkt en dat
de positie van vrouwen moeilijker is geworden.
Dit alles geeft te denken. Ik wijs bijvoorbeeld op het statement van het
Moslimbroederschap over het VN-vrouwenrechtenverdrag. Daarin staan
tien redenen om het niet met dat verdrag eens te zijn. Ik zal die redenen
niet allemaal noemen, maar tjonge, tjonge, je zou eens gelijke erfdelen
krijgen voor vrouwen en mannen! Je zou de mogelijkheid moeten
invoeren dat vrouwen aangifte kunnen doen van seksueel geweld binnen
het huwelijk. Je zou gelijkheid binnen het huwelijk krijgen. Wat ernstig!
Polygamie en bruidsschatten zouden afgeschaft worden en de vrouw zou
zonder toestemming van de man mogen reizen, werken en contraceptie
gebruiken. Dat zet de huidige leidende partij in Egypte op haar website
om aan te geven waarom zij niet akkoord gaat met het verdrag. Een
betere ondersteuning van het betoog van mevrouw Bonis kan ik niet
geven. Met de vrouwenrechten is het bijzonder slecht gesteld.
Het vorige kabinet had twee duidelijke speerpunten ten aanzien van de
Arabische regio, namelijk godsdienstvrijheid en vrouwenrechten. Hierover
lezen we weinig terug in de eerste brief. Juist op die punten vindt
verslechtering plaats. Hoe zal de regering invulling geven aan deze
speerpunten?
De heer Ten Broeke (VVD): Ik probeer weer eens niet van mijn stoel te
vallen, maar ik geloof mijn oren niet. Te weinig aandacht voor vrouwenrechten en geloofsvrijheid? Ik weet niet of wij dezelfde brief onder ogen
hebben gehad. Laten we het even concentreren op de vrouwenrechten:
deze coalitie heeft daarvoor nog weer 5,8 miljoen uitgetrokken. Dat is echt
een fors bedrag. Ik weet niet in welke film u bent beland, maar ik werk hier
met een regeringsbrief waarin op dat punt fors extra wordt bijgedragen. Ik
snap uw opmerking dus evenmin als de opmerking van de heer
Sjoerdsma over de ambassades in de Arabische landen, waarvoor we
juist hebben bijgeplust. Kunt u tekst en uitleg geven over waar u dat idee
vandaan haalt?
De heer Omtzigt (CDA): Ik snap uw vraag. Het gaat niet alleen om de
inzet in geld. Het gaat ook om wat er uiteindelijk wordt bereikt. We hebben
hier constant discussies over de vraag of dit wel of niet in de voorwaarden
zit. Wij zien dit niet in de voorwaarden. Een van mijn vragen is dus hoe wij
ervoor gaan zorgen dat dit wel in de EU-voorwaarden terechtkomt, want
anders krijgen we die verbetering niet.
De heer Ten Broeke (VVD): Dit begint een beetje opmerkelijk te worden.
We hebben het volgens mij in drie of vier debatten juist over die
voorwaarden gehad. Ik heb in mijn tekst aangegeven dat we Kamerbreed
allemaal zoeken naar conditionaliteit. De heer Omtzigt dient daarover aan
de lopende band moties in, meestal over toezeggingen die al van de
regering zijn ontvangen. Ik wil graag van hem weten waarop die kritiek is
gericht. Het gaat kennelijk niet om het geld, want dat is meer dan genoeg.
Over welke voorwaarden heeft hij het dan? We delen allemaal die
voorwaarden. Ik kan mij voorstellen dat we nog niet zover zijn dat we ten
behoeve van de geloofsvrijheid, net als in Nederland, artikelen uit de
strafwet hebben weten te verwijderen, want wij zijn hier een paar stapjes
verder. Daar wordt echter behoorlijk op ingezet. De doelen waarop deze
regering zich richt, zijn ook niet anders dan de doelen van de vorige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

16

regering, zeg ik tegen de heer Omtzigt. Ik zou dus graag willen weten waar
deze forse kritiek van de heer Omtzigt op slaat.
De voorzitter: Ik neem aan dat de heer Omtzigt de brief nu al helemaal
heeft gehoord via de heer Ten Broeke.
De heer Omtzigt (CDA): Ik zal de brief er straks in de tweede termijn bij
pakken. Als ik nu de brief kan krijgen, kan ik het ook direct laten zien.
De voorzitter: Wellicht kunt u verder gaan met uw tekst en de heer Ten
Broeke in de tweede termijn antwoord geven? Ik vraag u om verder te
gaan met uw inbreng.
De heer Omtzigt (CDA): Op het punt van de vrijhandelsakkoorden heb ik
een vraag over de versnelde onderhandelingen met Jordanië en Egypte.
Wat zijn de minimale voorwaarden die Europa stelt en wordt er een
memorandum of understanding opgenomen waarin minimale
voorwaarden worden gesteld aan die samenwerking?
Ik sluit mij aan bij de vragen over Mali, als dat binnen de agenda valt.
Nederland onderzoekt nu weer hoe de veiligheid en de rechtsorde kunnen
worden versterkt, maar wat is op dit punt precies de strategie van de
regering?
Tot slot het stuk uit de New York Times, waar mijn collega van de
PVV-fractie over begon. Er zijn 160 grote vliegtuigen vol wapens geleverd
via Qatar en Turkije, met medewerking van de CIA. Heeft de regering
signalen van de bondgenoten ontvangen, vooral van Turkije en de VS,
waaruit blijkt of deze zaken zijn geleverd? Is de regering op enig moment
hierover geïnformeerd? Zo niet, heeft zij bij de bondgenoten dan
opheldering gevraagd over wat er precies is gebeurd? Het maakt immers
nogal verschil uit: zijn wij daar ter verdediging van het Turkse grondgebied terwijl de Turken in principe geen acties ondernemen of zijn de
Turken actief bij het conflict betrokken? Hetzelfde geldt voor de VS.
Daarop krijg ik graag een reactie, inclusief de data.
De heer Sjoerdsma (D66): Hoewel ik de zorgen op het punt van het
wapenembargo wel snap, vraag ik mij toch een beetje af waarom de heer
Omtzigt nu zo veel aandacht heeft voor deze wapenleveranties. Toen het
ging over de wapenleveranties van Iran over het luchtruim van Irak,
zweeg hij eigenlijk. We hebben nu een situatie bereikt waarin wij
constateren dat het wapenembargo werkt tegen de opstandelingen die wij
eventueel zouden willen steunen en in het voordeel van Assad en
jihadistische elementen. Waarom dus zo veel aandacht voor deze
wapenleveranties en zo stil over de eerdere wapenleveranties van Iran en
Rusland?
De heer Omtzigt (CDA): In eerdere inbrengen heb ik wel degelijk
gevraagd om te bekijken hoe er een gezamenlijke boycot kon komen, juist
van landen als Iran, China en Rusland. Ja, ook zij moeten stoppen, maar
waarom besteed ik zo veel aandacht aan deze wapenleveranties? Omdat
dit wapenleveranties zijn van onze bondgenoten, met wie wij samen in
Turkije zitten. Dat maakt het cruciaal anders, want wij werken samen met
deze bondgenoten en wij verdedigen hun grondgebied. Bij de uitzending
is ook toegezegd dat wij zo spoedig mogelijk geïnformeerd zouden
worden als zaken daar zouden veranderen. Ik ben dus heel benieuwd of
het klopt dat er 160 vliegtuigen vol apparatuur vooral via Turkije en in
mindere mate via Jordanië zijn gegaan. Dat zou betekenen dat wij hier op
een andere manier geïnformeerd zouden zijn dan wij geïnformeerd
hadden moeten zijn bij de uitzending van de Patriots. Daarom stel ik dit
hier aan de orde. Daarmee keur ik wapenleveranties van Rusland aan het
regime van Assad op geen enkele wijze goed.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

17

De voorzitter: Ik dank de Kamer voor de inbreng in de eerste termijn.
De vergadering wordt van 15.14 uur tot 15.20 uur geschorst.
De voorzitter: Per woordvoerder zijn er maximaal drie interrupties van
de beantwoording door beide bewindspersonen.
Minister Timmermans: Mevrouw de voorzitter. Veel dank aan de leden
van de commissie voor hun inbreng in de eerste termijn en voor hun
vriendelijke opmerkingen over de brief. De inbrengen van alle woordvoerders maken duidelijk dat iedereen zoekt naar de beste manier om met
een zeer complexe situatie om te gaan. Niemand ontkent de complexiteit
van de situatie en geen van de woordvoerders komt met eendimensionale
analyses of antwoorden. Eigenlijk is dat precies dezelfde positie als de
positie van de Nederlandse regering en ook van andere landen: je
probeert in een razend complexe omgeving en in een razend complexe
situatie, waarin de ontwikkelingen soms razendsnel gaan en soms
helemaal niet bewegen, vooruitgang te boeken en het beste te doen wat
mogelijk is. Soms is dat inderdaad «more for more» en «less for less» en
soms ook niet, want je moet altijd proberen om een paar stappen vooruit
te denken over het effect dat je met je stappen bereikt.
Ik ben het eens met de analyse van de heer De Roon dat er veel meer aan
de hand is dan alleen datgene wat je aan de oppervlakte ziet of wat
eenvoudige analyses laten zien. Er is veel meer aan de hand dan
omwentelingen en regimeveranderingen in individuele landen. Het is
evident dat, als er onderhuids en heel diep in het lichaam niets aan de
hand was, de zelfverbranding van één Tunesische jongen die niet meer
voor corruptie wilde betalen, niet tot al die omwentelingen zou hebben
geleid. Kennelijk lag er een enorm rotsblok op de rand van een ravijn en
heeft dat rotsblok een klein duwtje gekregen, waardoor het is gaan rollen.
Er was dus veel meer aan de hand, en ook al heel lang.
Uiteraard is de zaak heel lang in die afgesloten snelkookpan gebleven,
eerst vanwege het Oost-Westconflict. Dat was jarenlang de reden waarom
daar niets mocht bewegen en waarom alles zo moest blijven, want er was
maar één ding belangrijk voor de hele wereld, namelijk stabiliteit. Dat daar
dictators aan de gang waren en dat bevolkingen werden onderdrukt, was
niet het allerbelangrijkste. Het belangrijkste was dat die regio niet nog
meer problemen voor de rest van de wereld zou veroorzaken. Natuurlijk
waren daar proxyverhoudingen; het woord «proxy» is door vele woordvoerders gebruikt. Natuurlijk probeerden de Amerikanen en de NAVO via
Israël, Egypte en Saudi-Arabië hun invloed te laten gelden. De Sovjet-Unie
probeerde dat via Egypte, Irak en Iran – althans: eerst wel maar later weer
niet – en via Syrië. Uiteindelijk stond het lot van de bevolking ergens
onderaan het prioriteitenlijstje. Het ging veel meer om de vraag hoe wij
konden voorkomen dat die regio tot een nieuw warm conflict zou leiden in
de Koude Oorlog.
Door het einde van de Koude Oorlog – zoiets heeft altijd een heel lang
naijleffect – en door andere ontwikkelingen, die paradoxaal genoeg ook te
maken hebben met beter onderwijs en een betere toegang tot onderwijs
en tot economische elementen – kortom: door al die interne en externe
ontwikkelingen – is het deksel van die snelkookpan gegaan. Dat betekent
dat die pan overkookt. Dat overkoken stopt niet door te zeggen dat die pan
niet mag overkoken; dat ben ik zeer met de heer Van Ojik eens.
De heer De Roon heeft er gelijk in dat allerlei krachten proberen hun
gevestigde belangen daar in die nieuwe context te handhaven of uit te
breiden. Dat is logisch. Er is in Syrië geen proxy war tussen het Westen en
de voormalige Sovjet-Unie ofwel Rusland. Het gaat vooral tussen sjiieten
en soennieten. Die analyse hebben wij hier overigens al vaker gemaakt.
Sommige landen denken dat zij daarbij veel kunnen winnen en andere
landen denken dat zij veel moeten inboeten. Die spelen daarbij een rol.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

18

Ook energie heeft daar natuurlijk heel veel mee te maken. De heer De
Roon heeft er ook gelijk in dat dit iets wereldwijds is. Het gaat niet alleen
om de regio zelf. Het simpele feit dat de VS van massieve energieimporteur energie-exporteur worden, heeft voor die regio ook enorme
gevolgen. Ook het feit dat er nu een nieuwe race ontstaat op basis van
fracking naar schaliegas en dat alle landen onderzoeken wat dit voor hun
individuele energiepositie betekent, heeft verregaande gevolgen.
Ik zeg dit zo breed omdat ik de kritiek van de heer De Roon wel begrijp als
hij zegt dat dit onderwerp niet te smal moet worden gemaakt. Dit
onderwerp heeft wereldwijde repercussies en zal ook – dat sluit aan bij
een opmerking van de heer Ten Broeke – in toenemende mate vooral op
het Europese bordje komen te liggen. Juist vanwege die energieveranderingen zal het voor de VS minder een prioriteit zijn om in die regio een
dominante positie in te nemen en zullen de Amerikanen zeggen dat zij,
met de ook aan hun kant in de toekomst beperkte middelen, andere
prioriteiten hebben: «Brave Europeanen, voor wie wij – ook uit eigenbelang – zo veel hebben gedaan, jullie moeten nu zelf jullie boontjes
doppen in de eigen regio.» Zij zien de hele wijde Middellandse Zee,
inclusief Afrika, in toenemende mate als onze regio. Er komt dus een
gigantische verantwoordelijkheid op ons af. Die wordt nu uitgekristalliseerd in de regio waarover wij het vandaag hebben. Later zal die
verantwoordelijkheid ook in Afrika duidelijker worden en misschien ook
ten oosten van de grenzen van de Europese Unie.
De heer De Roon, de heer Van Bommel en de heer Omtzigt hebben vragen
gesteld over de Patriots. Ik wil daar geen enkel misverstand over laten
bestaan: de reden van die Patriots is zoals die met de Kamer is besproken.
Daar doe ik niets aan af; daar heb ik niets aan toe te voegen. Die reden
staat nog steeds. Die Patriots zijn daarheen gegaan om de burgerbevolking in Turkije te beschermen tegen mogelijke aanvallen met scuds
vanuit Syrië. Die reden staat nog steeds. Als je ziet hoeveel scuds bijna
dagelijks worden gelanceerd in Syrië, vind ik het ook terecht dat die
Patriots daar staan. Ik vind nog steeds dat wij daar met steun van de
Kamer een verstandige en juiste beslissing hebben genomen. Die
beslissing vloeit overigens ook rechtstreeks voort uit wat wij zien als
bondgenootschappelijke solidariteit met, in dit geval, NAVO-bondgenoot
Turkije. Er is bij mij geen enkele kennis aanwezig over wapentransporten
door of via Turkije of met bondgenoten naar Syrië, maar ik zie ook op de
grond dat er wapens zijn. Ik ben het eens met iedereen, dus ook met Kofi
Annan, die zegt: als er aan één ding geen tekort is in Syrië, zijn dat
wapens. Die zijn overal en die moeten natuurlijk ook ergens vandaan
komen. Als wij aanwijzingen, geruchten of vermoedens krijgen, vragen wij
daar altijd naar. Een tijd geleden was er een gerucht dat Kroatië massaal
wapens geleverd zou hebben. Ik heb dat meteen aan de Kroaten gevraagd
en die hebben dit categorisch ontkend. We hebben er volgens mij ook
eens naar gevraagd bij Saudi-Arabië, maar dat gaf geen antwoord. Dat is
ook een antwoord, maar we hebben het wel gevraagd; dat wil niet zeggen
dat je ook antwoord krijgt.
Er mag dus geen misverstand over zijn dat het kabinet, net zo goed als de
Kamer, volstrekte helderheid wil over de afspraken die wij in
NAVO-verband hebben gemaakt over de bescherming van het grondgebied en van de bevolking van een van onze bondgenoten. We willen
ook niet dat die wapens anders worden ingezet. Die discussie hebben we
vorige week ook gevoerd naar aanleiding van de interpretatie van
uitspraken van een hoge Amerikaanse NAVO-generaal, die ook tot
misverstanden hebben geleid. Ook die misverstanden over de inzet van
de Patriots hebben we meteen opgehelderd.
De heer Omtzigt (CDA): Het is goed dat de regering aan Saoedi-Arabië
heeft gevraagd wat er aan de hand is, maar heeft de regering die vraag
recentelijk ook gesteld aan Turkije en de VS? Zijn de verhalen in bijvoor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

19

beeld de New York Times over 160 vliegtuigen vol wapens die merendeels
via Turkije naar Syrië vervoerd worden, gecheckt bij de Turkse autoriteiten? Verlenen zij daar medewerking aan? Die vliegtuigen landen dan
immers op Turkse vliegvelden en die wapens gaan door Turkse grensposten in de richting van Syrië, als die verhalen kloppen. En wat was het
antwoord van de Turkse en de Amerikaanse autoriteiten hierop?
Minister Timmermans: Ik heb vorige week niet heel specifiek met mijn
Turkse collega gesproken over het artikel in de New York Times, want dat
artikel was toen volgens mij nog niet verschenen; althans, het was mij
toen niet bekend. Mijn Turkse collega gaf daarbij aan dat Turkije sterk
voorstander is van het opheffen van het Europese wapenembargo. Verder
ging hij niet in op deze kwestie. Hij heeft op geen enkele manier geïndiceerd dat Turkije wapens levert aan of doorvoert naar Syrië. Het is voor
mij echt compleet onmogelijk om de gegevens en de uitspraken die in de
New York Times stonden, te bevestigen of te verifiëren. Ik kan het iedere
keer navragen en ik krijg dan geen duidelijk antwoord dat dit niet aan de
orde is.
Wat de bewapening van de rebellen betreft, kan ik mij de frustratie aan
Franse, Britse en Turkse kant ook ontzettend goed voorstellen. De enige
partij die voortdurend en gemakkelijk aan wapens komt, is het regime van
Assad. Daar hoor ik de heer Omtzigt niet over, maar ik neem aan dat dat
niet bewust gebeurt. De Russen zeggen tegen mij: nee, dat zijn geen
wapenleveranties; dat zijn gewoon contracten die wij uitvoeren. Het is
maar hoe je het noemt, maar het is een feit dat Assad volledige toegang
heeft tot alle wapensystemen waarover hij ooit afspraken heeft gemaakt
met de Russen. Die wapensystemen krijgt hij gewoon geleverd. Verder
mag je natuurlijk aannemen dat ook Iran een grote leverancier van
materieel is. Het punt is dat juist degenen van wie je hoopt dat zij niet de
overhand krijgen, een gemakkelijke toegang tot wapens hebben. Degenen
van wie je hoopt dat zij de overhand krijgen, hebben geen toegang tot
wapens. Natuurlijk zet de Europese Unie zich er keihard voor in om een
wapenembargo tot stand te brengen dat door elke staat en door iedereen
gerespecteerd wordt, maar als dat niet lukt, kan ik mij wel voorstellen dat
sommige landen, cru uitgedrukt, zeggen: dan moeten we op een andere
manier een level playing field tot stand brengen. Dat zou dan kunnen door
ook die anderen te bewapenen. Nogmaals: in het Gymnichoverleg heb ik
duidelijk gezegd dat degenen die dat voorstaan, een heel grote verantwoordelijkheid hebben om in ieder geval duidelijk te maken dat zij kunnen
garanderen dat eventuele geleverde wapens niet daar terechtkomen waar
zij nog meer ellende veroorzaken, elders in de regio of elders in de wereld.
Zolang wij die verzekering niet of in sterk onvoldoende mate hebben, kan
ik mij niet voorstellen dat wij zouden instemmen met een versoepeling
van het wapenembargo. Ik kan het die landen echter niet kwalijk nemen
dat zij die discussie voeren, want ik deel hun frustratie – die ook is
verwoord door Mouaz al-Khatib – over het feit dat juist degenen van wie
je hoopt dat zij een constructieve rol kunnen spelen in de toekomst van
Syrië, door deze omstandigheden gemarginaliseerd dreigen te worden.
De heer Omtzigt (CDA): De heer Al-Khatib opent vandaag niet voor niets
een ambassade in Doha, in Qatar. Mijn vraag was niet of wij dit wenselijk
vinden; daar denken wij ook verschillend over, maar ik snap die discussie
heel goed. Toen wij hier besloten om Patriots uit te zenden, lag hier een
heldere toezegging van de minister dat de Turken ons zouden informeren
indien zij acties zouden ondernemen in de zin van wapenleveranties,
offensieve acties of wat dan ook. Ik concludeer hieruit dat de Turken geen
informatie hebben verschaft aan de Nederlandse regering. Ik verzoek de
minister om officieel aan de Turkse partners te vragen of zij actief hebben
meegeholpen aan wapenleveranties. Ik vind dat wij het recht hebben om
dat te weten omdat wij daar militairen aan de grens stationeren. We

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

20

kunnen hier verschillend over denken, maar ik vraag de regering of zij
hiertoe bereid is.
Minister Timmermans: Ik moet mijn irritatie een beetje beteugelen. De
heer Omtzigt verdraait het altijd een klein beetje. Nu verdraait hij de
afspraken die we met de Kamer hebben gemaakt bij de inzet van de
Patriots. De afspraak was heel duidelijk: als de Turken militaire acties in
Syrië gaan uitvoeren, willen wij daarover van tevoren worden ingelicht,
want dat heeft een rechtstreeks effect op de inzet van onze Patriots en op
de afspraken die we hebben gemaakt. Die afspraak staat en ik heb er
absoluut vertrouwen in dat de Turken zich aan die afspraak zullen houden.
Andere afspraken met de Turken hebben wij niet gemaakt. Uiteraard ben
ik altijd bereid om aan de Turken te vragen «doen jullie dit?», «werken
jullie hieraan mee?» of «wat gebeurt er precies?». Dat wil ik graag doen,
maar dat heeft niets te maken met conditionaliteit ten aanzien van de inzet
van de Patriots, want daarover hebben wij, ook met de Kamer, een zeer
heldere afspraak gemaakt. Ik zal mij aan de letter en aan de geest van die
afspraak houden, want dat heb ik met de Kamer afgesproken.
De heer Van Bommel (SP): Terecht is al vanaf een heel vroeg stadium in
dit conflict kritiek geleverd op Rusland, dat doorging met het leveren van
wapens aan Syrië. Of het nou ging om het uitdienen van contracten of
anderszins, die kritiek is geleverd, internationaal vanuit Europa, door
organisaties zoals Amnesty International en ook vanuit de Kamer; er
stonden Kamerleden, onder wie ikzelf, bij de Russische ambassade op de
stoep om daartegen te demonstreren. De vraag is echter of de geloofwaardigheid van het Westen niet ernstig wordt ondermijnd als de
Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry zegt dat de VS
landen die wapens willen leveren aan opstandelingen in Syrië, geen
strobreed in de weg zullen leggen. Dat heeft Kerry gezegd en dat geldt als
een directe aanmoediging voor wapenleveranties, bijvoorbeeld vanuit
staten als Saudi-Arabië en Qatar. Daarmee blijft er voor Nederland, dat
tegen wapenleveranties is, weinig anders over dan zijn stem te verheffen
tegen de Amerikanen, die deze aanmoediging uitspreken.
De voorzitter: Mijnheer Van Bommel, dit is nog niet uw tweede termijn.
Wat is uw vraag?
De heer Van Bommel (SP): Waarom spreekt Nederland zich niet uit
wanneer die aanmoediging door de Amerikanen wordt uitgesproken?
Minister Timmermans: Zoals ik zojuist al heb gezegd: ik kan wel begrip
opbrengen voor landen die inmiddels zo gefrustreerd zijn over het feit dat
er sprake is van compleet onevenredige verhoudingen omdat sommige
landen eindeloos veel wapens naar het gebied brengen. Ik kan wel begrip
opbrengen voor landen die zeggen: het alternatief dat wij hebben, is om
dan zelf ook wapens te gaan leveren aan degenen van wie wij hopen dat
zij de overhand krijgen of althans een prominente rol kunnen gaan spelen.
Ik ben er echter niet van overtuigd dat de negatieve effecten daarvan op
dit moment te mitigeren zijn. Met andere woorden: ik denk dat de
negatieve kanten op dit moment groter zijn dan de positieve kanten, maar
het is niet zwart-wit. Het is heel makkelijk om het zwart-wit te maken en
dan als Pontius Pilatus je handen in onschuld te wassen door te zeggen
dat je je nergens aan hebt bezondigd. Dat is heel gemakkelijk, maar
tegelijkertijd is de realiteit op de grond dat er nu door die eindeloze
wapenleveranties een voordeel geldt voor degenen van wie je hoopt,
zeker wat betreft het regime, dat zij niet de overhand krijgen. Dat geldt wat
mij betreft zeker ook voor de salafisten die van wapens worden voorzien.
Was het maar zwart-wit! Was het maar «Band of brothers»-materiaal,
waarbij je helder kunt zien wie de goeden en wie de slechten zijn en hoe je

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

21

aan de overwinning kunt komen. De situatie is echter zo complex
geworden dat er alleen een politieke oplossing mogelijk is, waarvoor die
partijen met elkaar aan tafel moeten gaan zitten; ook dat ben ik met Kofi
Annan eens. Daar moet je echter aan toevoegen: als Assad eindeloos
wordt bewapend en daardoor een militaire oplossing kan afdwingen, is er
ook geen politieke oplossing meer mogelijk die recht doet aan de wensen
van de Syrische bevolking. Dat is een dilemma waar wij allemaal voor
staan, zowel degenen die voor wapenleveranties zijn als degenen die
daartegen zijn.
De heer Van Bommel (SP): De minister heeft kennelijk wel een exact
inzicht in wapenleveranties aan het regime, maar geen enkel inzicht
– kennelijk niet eens een bevestiging van een vermoeden – in wapenleveranties aan opstandelingen. Dat verbaast mij. Daar mag hij de Kamer wat
mij betreft meer informatie over geven, want als hij hier vier keer zegt dat
Assad eindeloos wordt bewapend, wil ik weleens weten waarop dat
gebaseerd is. Ik hoop namelijk dat dat niet juist is, maar het probleem zit
in het uitgangspunt van de regering. Ik ben het eens met dat
uitgangspunt, dat ook in de brief staat: het geweld moet worden
beëindigd, er moet een politieke oplossing komen en er moeten dus geen
wapenleveranties plaatsvinden. Dan helpt het niet als je met een dubbele
tong spreekt en aan de ene kant begrip hebt en wijst op de frustratie bij
andere landen, maar aan de andere kant zelf geen garantie ziet dat die
wapens niet in verkeerde handen terechtkomen. Niet voor niets kwalificeren de Amerikanen een deel van de oppositie als «terroristisch» en
beschouwen zij elke medewerking aan Al-Nusra als strafbaar, maar die
mensen doen het zware werk op de grond en zullen straks een deel van de
macht opeisen. Dat is toch een rationele argumentatie waar niemand
omheen kan?
Minister Timmermans: De heer Van Bommel vraagt mij om te veroordelen wat minister Kerry heeft gezegd. Dat doe ik niet, want ik kan de door
Kerry gemaakte afweging volgen. Ik ben het er niet mee eens; dat zeg ik
wel tegen Kerry. Net als heel veel andere EU-landen heb ik gezegd dat wij
er niet van overtuigd zijn dat de nadelen van het nu leveren van wapens
kleiner zijn dan de voordelen. Daar zijn wij niet van overtuigd, met name
in verband met de vraag waar die wapens mogelijk terechtkomen. Je
moet je toch niet voorstellen dat wij wapens leveren die vervolgens hier
of elders worden gebruikt voor terroristische activiteiten? Garanties zullen
op dit punt nooit voor 100% te geven zijn; voldoende garanties en
voldoende zekerheid moeten wel te bereiken zijn, maar die heb ik niet. Dat
geldt ook voor heel veel andere Europese landen. Vandaar dat wij er,
anders dan Frankrijk en Engeland, niet van overtuigd zijn dat het op dit
moment wijs en verstandig is om wapens te leveren en om het wapenembargo ten aanzien van Syrië op te heffen. Tegelijkertijd moet ik de heer
Van Bommel, die ik al heel lang ken en van wie ik weet dat hij allesbehalve
naïef is, toch voorhouden dat ook hij weet dat de Russen op forse schaal
wapens aan Assad leveren. Dat zeggen de Russen ook gewoon; zij zeggen
dat zij contracten hebben met de Syrische regering en dat zij die
contracten nakomen. Daar kunnen tussen ons dus geen misverstanden
over zijn. Het is evident dat ook de andere kant wapens krijgt, want ook
die heeft wapens. Ik weet echter niet waar die wapens vandaan komen en
wie die levert. Als ik daar informatie over heb, zal ik die met de Kamer
delen, maar ik weet het niet. Ik weet wel dat men wapens heeft en het lijkt
mij ook evident dat die wapens gefinancierd worden in de regio. Als ik
daar namen en rugnummers op kan plakken, zou ik dat zeker doen, maar
dat kan ik niet.
De voorzitter: Er is ook een vraag van de heer De Roon en daarna van de
heer Van Ojik.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

22

De heer De Roon (PVV): Mijn vraag is inmiddels in voldoende mate
behandeld dankzij de vorige interrupties. Ik zie dus van mijn interruptie af.
De voorzitter: U hebt uw interruptie bewaard, met dank aan uw
collega’s.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Ik luister heel goed naar wat de minister
zegt. Hij zegt dat hij een andere afweging maakt dan andere landen, maar
dat hij die landen moeilijk kan veroordelen – we hebben het in dat
verband gehad over de VS en we weten dit ook van Groot-Brittannië en
Frankrijk – want de balans dreigt nu definitief verstoord te raken in de
richting die we eigenlijk niet willen. Wordt er nu alles aan gedaan wat
mogelijk is om de wapenstroom waarvan we weten dat die er is, te
voorkomen? Rusland kan wel zeggen dat het gewoon contracten uitdient,
maar dat doet niets af aan het feit dat het gaat om wapenleveranties die
de balans steeds verder verstoren. Worden de mogelijkheden benut om
maximale druk uit te oefenen op Rusland en andere wapenleveranciers,
waarvan we weten dat zij wapens leveren? Het lijkt erop dat we onze
energie straks alleen richten op de discussie over de vraag of er wapens
naar de opstandelingen mogen, terwijl de discussie moet gaan over de
vraag hoe we kunnen voorkomen dat er wapens naar Assad gaan.
Minister Timmermans: Uiteraard, uiteraard. Dat geldt voor alle contacten
die ik heb, alle afspraken die wij maken in de Europese Unie. Als ik met
Lavrov spreek, zeg ik dat. We zeggen dit ook in VN-verband, in de
Veiligheidsraad. De permanente en niet-permanente Europese leden van
de Veiligheidsraad hameren hier iedere keer op. Dat is natuurlijk het
eerste spoor dat je moet volgen. Een politieke oplossing is de enige
oplossing; daar is iedereen het mee eens. Vervolgens is de ideale
benadering dat niemand nog wapens levert aan die regio. Dat zou moeten
gebeuren en dus zou de VN-Veiligheidsraad een wapenembargo voor
Syrië moeten afkondigen waaraan vervolgens de hele internationale
gemeenschap zich houdt. Uiteraard is dat de primaire inzet waarvoor wij
strijden, maar we zien ook dat met name Rusland niet bereid is om te
bewegen; dat heeft met die proxies te maken. Tegen ons gebruiken de
Russen daarbij vaak het argument dat zij contracten met hun bondgenoot
Assad hebben en dat zij niet van plan zijn om zomaar zittende regeringen
te laten vallen. Als een Russische regering dat zegt, weet je dat daar ook
een hele wereld achter zit. De heer Van Ojik heeft echter volkomen gelijk:
dat is de koninklijke weg die de internationale gemeenschap idealiter zou
moeten bewandelen, maar helaas niet bewandelt. Helaas is Rusland er
vooralsnog niet toe te bewegen om dat pad te bewandelen, maar we
zullen blijven drukken op dat punt.
De heer Van Ojik (GroenLinks): De minister zegt dat dit uiteraard de
koninklijke weg is, maar het lijkt erop dat landen als Groot-Brittannië,
Frankrijk en de VS die koninklijke weg opgeven door te zeggen dat het
kennelijk niet lukt om die weg te bewandelen en dat zij daarom maar dat
andere gaan doen, terwijl wij de risico’s daarvan te groot vinden. Kan het
uitgangspunt dat we op dit punt blijven drukken, echt nog worden
uitgedragen als het erop lijkt dat je de handdoek in de ring hebt gegooid
en als je zegt dat we dan maar wapens gaan leveren aan de andere partij?
Dat is toch een precaire situatie?
Minister Timmermans: De situatie is buitengewoon precair, uiteraard. Ik
wil dit benadrukken omdat ik ook zie dat de afweging die de Britten en
Fransen maken, niet minder consciëntieus en bewust wordt gemaakt dan
de afweging die wij maken. Een overgrote meerderheid van de
EU-lidstaten vindt de risico’s op dit moment echter te groot. Dat zullen we
ook blijven uitdragen. Daaraan gekoppeld vind ik wel dat we het embargo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

23

moeten herzien, met name op het punt van de niet-wapengerelateerde
elementen die te maken hebben met economische ontwikkeling. Ik vind
dat de Europese Unie het op Syrië rustende embargo met betrekking tot
economische en andere elementen moet toespitsen op Assad en het
regime en moet verlichten voor de coalitie. Daar werk ik nu samen met
mijn Duitse collega hard aan voor de volgende Raad Buitenlandse Zaken.
Ik vind dat de Europese Unie dat spoor zou moeten volgen en niet het
spoor van wapenleveranties. Tegelijkertijd zie je dat één partij wel
voortdurend wapens krijgt – terwijl je vreest dat de ellende nog generaties
zal duren als die partij de overhand krijgt – en een andere partij niet. Die
ene partij gaat met die wapens bovendien op de gruwelijkste manier
tekeer tegen een burgerbevolking die zich niet kan beschermen. Men
wacht bijvoorbeeld gewoon totdat de rijen voor de bakker staan en blaast
de mensen dan met vliegtuigen weg. Dat is wat Assad doet. Ik benadruk
nogmaals dat ik mij daarom kan voorstellen dat je op een gegeven
moment zegt: nu ga ik die mensen helpen om zich daartegen teweer te
stellen.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik denk dat de heer Timmermans het dilemma
dat ons allemaal raakt, zojuist op een niet mis te verstane wijze uiteen
heeft gezet. Daarvoor zei hij iets interessants, namelijk dat hij zich er met
zijn Duitse collega voor wil inzetten om in ieder geval het bestaande
embargo – ik neem aan dat we het dan niet per se over het wapenembargo hebben – te verlichten voor de officiële, door ons erkende oppositie.
Dat vind ik interessant. Dit past ook bij de lijn die volgens mij in grote
mate op steun van de Kamer kan rekenen. Dat zullen we straks wel zien,
maar heb ik het goed begrepen dat dit ook is ingezet in Dublin? Dan heeft
de ruimte die de heer Timmermans vorige week heeft gekregen, immers
ook zin gehad, zeker als hij dit samen doet met zijn Duitse collega, die zich
in de pers ook heel nadrukkelijk over het wapenembargo heeft uitgelaten.
Kan de heer Timmermans daar helder over zijn?
Minister Timmermans: Ja, dat is precies wat wij vorige week samen
hebben gedaan, nadat we natuurlijk onze teleurstelling hadden uitgesproken over het feit dat die discussie is geïnitieerd in de media en niet in
de kring van de ministers van Buitenlandse Zaken. Dat laatste lijkt ons
productiever, want zoals de heer Ten Broeke heel goed weet: als de een op
het ene uiterste gaat staan, wordt de ander welhaast gedwongen om via
de publiciteit het andere uiterste in te nemen. Dat maakt vervolgens het
vinden van een compromis ingewikkelder. Het is echter inderdaad zo dat
Nederland en Duitsland – daar hebben zich een aantal andere landen bij
aangesloten – in de vergadering helder hebben gezegd dat wij ook naar
andere manieren moeten zoeken om het embargo te verlichten op
terreinen die niet met wapens te maken hebben, maar die er wel voor
kunnen zorgen dat er investeringen en hulpgoederen komen, dat er ook
bij de Syrische bevolking perspectief ontstaat en dat de coalitie in staat is
om een zekere economische en sociale toekomst voor het land op te
bouwen. Dat is precies de inzet die wij hebben gekozen en waarvan ik
hoop dat die ook door anderen omarmd kan worden.
De heer Ten Broeke (VVD): Ik kan nu al zeggen dat mijn fractie dit zal
omarmen. Ik voeg daaraan toe dat we er ook al een aantal keren voor
hebben gepleit om daarbij alle alternatieve infrastructuren niet uit te
sluiten. Een deel van het nu nog geldende embargo is zo generiek en
algemeen dat juist die alternatieve infrastructuren daarvan uitgesloten
lijken te zijn. Dat debat hebben we al eerder gevoerd. Voor de humanitaire
leveranties maar ook voor andere goederen van economisch belang lijkt
het mij dus van groot belang om die initiatieven in ieder geval voort te
zetten om de maximale flexibiliteit te benutten. Dat is een herhaling van
wat ik vorige week heb gezegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

24

Minister Timmermans: Dat is een duidelijk signaal van de VVD-fractie.
De heer Sjoerdsma (D66): Ook mijn fractie zou economische versoepeling van het embargo verwelkomen, maar als er geen EU-consensus is,
is er vanaf 1 juni geen embargo meer. Iedereen aan mijn rechterzijde
maakt zich grote zorgen over het vervolg van deze discussie, maar hoe
schat de minister de positie van Frankrijk en Engeland in? Willen zij
uiteindelijk vasthouden aan de EU-consensus, waarbij de meerderheid
tegen wapenleveranties is? Of verwacht de minister dat zij een Alleingang
maken, waarna het een soort free for all wordt met betrekking tot het
leveren van wapens?
Minister Timmermans: Dit is echt een ontzettend goede vraag van de
heer Sjoerdsma. Die vraag stel ik mijzelf dagelijks. Ik denk op dit moment
dat dit heel sterk zal afhangen van wat er de komende weken zal
gebeuren. Er is bij de Britten en de Fransen een oprechte wens om tot
EU-consensus te komen, maar tegelijkertijd is er een diepgevoelde
analyse dat het tijd wordt dat ook de coalitie de beschikking krijgt over
meer wapens. Ik weet nog niet wat uiteindelijk eind mei de doorslag zal
geven. Ik hoop dat de opstelling van Nederland, Duitsland en een aantal
andere landen kan helpen om op andere terreinen perspectief te bieden,
waarmee het voor Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk toch aantrekkelijk
blijft om aan boord te blijven bij een consensus over een EU-embargo. De
heer Sjoerdsma heeft echter volkomen gelijk: als we het niet eens worden,
loopt het embargo gewoon af op 1 juni. Dan kan iedereen doen wat hij
wil. Ik sluit niet uit dat er dan vrij snel wapens geleverd zullen worden en
waarschijnlijk niet alleen door Engeland en Frankrijk.
De heer Sjoerdsma (D66): Dan heb je de situatie 31 mei–1 juni. Op 31 mei
wordt nog niets geleverd en is er geen overeenstemming aan wie we
leveren, maar op 1 juni zou dat plotseling wel kunnen. Gingen Frankrijk en
Engeland in de vergadering waar de minister bij was, in op de door
Nederland en andere landen neergelegde zorgen over proliferatie en op
de visie van de buurlanden? En werken Frankrijk en Engeland op de een of
andere manier aan het wegnemen van die zorgen als we naar die situatie
zouden gaan? Zijn we het er dan in ieder geval over eens naar wie die
wapens zouden gaan als dat zou moeten gebeuren?
Minister Timmermans: Ja, daar wordt echt op ingegaan door Frankrijk en
het Verenigd Koninkrijk. Ze hebben ook gezegd dat zij nog meer informatie zullen geven en dat zij zullen nadenken over hoe je met tracking en
tracing precies zou kunnen weten waar individuele wapens zijn en hoe je
die onder controle kunt houden. Ze willen ook nog meer analyse geven
van wat zich op de grond afspeelt. We hebben het nog helemaal niet
gehad – daar heeft de Kamer ook geen vragen over gesteld – over de
chemische wapens, waarover wij ons allemaal verschrikkelijk veel zorgen
maken. Ook daarover willen zij ons informatie geven en daar willen zij ons
bij betrekken. Op het vlak van het hebben en kunnen analyseren van
informatie zijn wij zelf ook geen kleine speler. Ik heb hier afgelopen week
nog uitvoerig over gesproken met de directeur-generaal van de OPCW in
Den Haag, die op verzoek van de VN, het Syrische regime, het Verenigd
Koninkrijk en Frankrijk een rol gaat spelen op dit punt. Dat zijn dus ook
zaken die we in de gaten gaan houden. Puur theoretisch, om aan te geven
hoe ingewikkeld deze kwestie is: als er grote aanwijzingen komen dat het
regime bereid zou zijn om wapens in te zetten die een enorme impact
zouden hebben voor de hele veiligheid, niet alleen in de regio zelf maar
nog veel breder, ontstaat voor de internationale gemeenschap natuurlijk
een nieuwe afweging over hoe daarmee moet worden omgegaan en hoe
daarop moet worden gereageerd. Ik hoop dat u begrijpt wat ik bedoel. Er
zijn dan immers ineens heel andere zaken aan de orde. Maar goed, dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

25

zijn zaken waarover we in EU-verband uitvoerig spreken. Ik wil ook in alle
helderheid zeggen dat de houding van de Britten en de Fransen niet
neerkomt op: we willen consensus, maar die consensus moet betekenen
dat wij onze zin krijgen. Die houding nemen zij niet in, maar zij pleiten wel
sterk voor hun standpunt. Nogmaals: ik weet niet waar dat eind mei landt.
Dat zal ook afhankelijk zijn van heel veel externe omstandigheden en
factoren.
De voorzitter: Ik verzoek u om verder te gaan met uw betoog, zodat er
ook tijd overblijft voor de minister van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking.
Minister Timmermans: Excuus daarvoor.
De voorzitter: Nee, helemaal niet, maar gaat u maar verder. Er zijn nog
veel vragen van de leden niet beantwoord.
Minister Timmermans: Zeker. Ik zal proberen om die vragen snel te
beantwoorden.
De heer Van Ojik en mevrouw Bonis vroegen naar de situatie van de
vluchtelingen. Ook daarop zal minister Ploumen nader ingaan, maar over
het principe van het opnemen van vluchtelingen wil ik wel iets zeggen. Er
werd verwezen naar wat de Duitsers onlangs bekend hebben gemaakt.
Met ingang van juni zullen zij 3.000 vluchtelingen opnemen en later in het
jaar nog eens 2.000. Duitsland heeft de Europese Commissie ook
gevraagd om een conferentie van lidstaten te organiseren over de
herhuisvesting van Syrische vluchtelingen in de EU. Ik vind dat Nederland
constructief aan die conferentie moet meedoen om ook met de andere
lidstaten te spreken over dit probleem. Nederland heeft op dit punt een
algemeen aanbod gedaan aan de UNHCR, maar ik wil er geen enkel
misverstand over laten bestaan dat wij van oordeel zijn dat het veel
belangrijker is om de regio te helpen om in de regio vluchtelingen op te
vangen dan te stimuleren dat de vluchtelingen buiten de regio terechtkomen. Dat is de opstelling van de Nederlandse regering. Minister
Ploumen zal hier uitvoerig op ingaan, maar in die zin willen wij er vooral
voor zorgen dat de regio wordt geholpen. Mevrouw Bonis zei terecht dat
we op dat vlak in de afgelopen tijd ook al veel hebben gedaan. We zullen
– dat zal ik zelf ook doen – andere landen ook ertoe stimuleren om veel
meer te doen voor de regio. Als je ziet welke lasten op de schouders van
landen als Turkije en Libanon rusten, vind ik eerlijk gezegd ook dat je van
de Arabische regio een forsere inspanning zou mogen vragen bij het
geven van assistentie. De Arabische Liga, waar de heer Ten Broeke over
sprak, vergadert wel heel vaak hierover en «pledget» ook enorm veel,
maar komt op allerlei vlakken heel slecht over de brug. Ik vind dat wij de
Arabische Liga ook op dat punt zullen moeten aanspreken.
De lidstaten van de Arabische Liga delen één taal en over het algemeen
één religie, maar daarmee houdt het op. Verder zijn zij, zoals onlangs ook
weer bleek, zeer sterk verdeeld. Ja, hun kritiek op Israël delen ze ook wel,
maar verder zijn ze onderling heel sterk verdeeld en weinig slagkrachtig.
Op het punt van het ondersteunen van Mouaz Al-Khatib en de coalitie
heeft de Arabische Liga volgens mij echter wel verstandige stappen gezet
om die coalitie in een goede positie te brengen. Dat is niet eenvoudig voor
de Arabische Liga, die de nationale soevereiniteit zo groot schrijft dat zij in
het verleden bereid is geweest om alles met de mantel der liefde te
bedekken. Ik zie daar dus ook wel enige vooruitgang en ook ruimte voor
dialoog, maar daar hebben wij het vorige week al over gehad in het kader
van de verhouding met regionale organisaties.
Minister Ploumen zal, gelet op haar belangstelling daarvoor, volgens mij
ook ingaan op de positie van vrouwen in de regio, maar ik bevestig
nogmaals dat dit een topprioriteit is voor Nederland. Wij krijgen op dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

26

punt ook credits van onze partners in de regio en daarbuiten. Die credits
moeten we ook gebruiken. Wat je namelijk ook mag vinden en zeggen van
wat zich daar nu afspeelt, we moeten vrouwen niet alleen beschermen
tegen de dreigende achteruitgang van hun rechten, maar we moeten ons
vooral realiseren dat zonder een sterke positie van vrouwen deze regio
nooit uit de ellende zal komen. Misschien is dat een afstandelijkere maar
eveneens realistische benadering van deze kwestie. Als je vrouwen niet in
een positie brengt om de oplossing aan te leveren, zal het probleem zich
eindeloos voortzetten. Dat zou ons uitgangspunt moeten zijn.
Matra-Zuid zetten wij daar ook voor in. De heer Ten Broeke waarschuwde
dat je dat niet zo multilateraal moet inzetten dat je je eigen identiteit en
prioriteiten daarin verliest. Dat is een goed punt. Ik zal daar extra op
letten, maar het enige criterium dat wij echt hanteren, is uiteindelijk dat de
hulp effectief moet zijn: je moet met die hulp de mensen bereiken die je
wilt bereiken en de hulp moet ook de veranderingen tot stand brengen die
je tot stand wilt brengen. Dat is ook de ervaring die we met Matra in het
transformatieproces in Centraal- en Oost-Europa hebben opgedaan. Dat
was een van de succesvolste instrumenten van maatschappelijke en
politieke transformatie, met bescheiden middelen en over een lange reeks
van jaren. Ik wil er alles aan doen wat in mijn mogelijkheden ligt om
ervoor te zorgen dat Matra-Zuid hetzelfde effect zal krijgen op de
Arabische wereld.
Er zijn ook vragen gesteld over het vredesproces in het Midden-Oosten.
Volgens mij is de kans dat er vooruitgang wordt geboekt, wel aanwezig. Ik
zie ook dat er positieve stappen zijn gezet. Het bezoek van president
Obama aan de regio en vervolgens de verklaring van collega Kerry dat hij
dit gaat oppakken en eraan gaat werken, zijn positieve signalen. Ik vind
het ook onomwonden een heel positief signaal dat premier Netanyahu
zijn excuses heeft aangeboden aan Turkije. Dat is een goede stap naar
normalisering van de betrekkingen tussen twee landen die elkaar altijd
kritisch hebben benaderd maar die elkaar ook altijd hebben gezien als
goede partners. Het is heel belangrijk voor die regio dat dat partnerschap,
als ik het zo mag noemen, wordt hersteld. Ik denk dat iedereen daarvan
kan profiteren.
Het is waar dat de Golfstaten, zoals de heer Sjoerdsma opmerkte, niet zo’n
prominente plaats hebben gekregen in de brief. Als ik het huiselijk mag
zeggen: daar hebben wij ook niet zo veel hoofdpijn van. Er zijn natuurlijk
wel uitdagingen met de Golfstaten en ik kom daar graag een keer bij de
Kamer op terug, maar de hoofdpijn zit elders, namelijk daar waar op dit
moment de grootste transformatie plaatsvindt. Ik zie wel dat de Golfstaten
zich in toenemende mate realiseren dat de transitie niet aan hen voorbij
zal gaan. In mijn dialoog met die landen, die ik overigens altijd als
bijzonder plezierig ervaar, zie ik dat besef ook groeien. Men vraagt zich af
hoe men daarmee moet omgaan. Ik kan de Kamer verzekeren dat dit
boeiend is.
De heer Van Bommel heeft gevraagd naar het volgen van de processen in
Saudi-Arabië. Zowel Nederland als de EU is tot de conclusie gekomen dat
het bijwonen van de twee processen van Al-Qahtani en Al-Hamad
contraproductief zou uitwerken. De heer Al-Qahtani is in contact met onze
ambassade. Hierbij blijkt ook dat de openbaarheid van de processen veel
belangrijker is dan het bijwonen van de processen, omdat mensen dan
kennis kunnen nemen van wat er gebeurt. Daar zullen we ook op blijven
letten. Waarnemers van buiten Saudi-Arabië hebben toestemming nodig
van de autoriteiten om waar te kunnen nemen. Er is nog geen antwoord
gekomen op de vraag van de EU-delegatie hoe we die toestemming
kunnen verkrijgen. In dat stadium verkeren we nu. Ik vind het wel
ontzettend belangrijk dat wij als EU op dit punt eensgezind optreden en
één policy ontwikkelen die dan door de EU en haar lidstaten ter plekke
gevolgd gaat worden. Daar werken we nu hard aan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

27

De heer Sjoerdsma en mevrouw Bonis hebben vragen gesteld over de
Westelijke Sahara. Het is terecht dat daar aandacht voor is. Dit is één van
de vergeten conflicten. Het gaat om de Sahara, maar als er één frozen
conflict is, is het dat conflict. Dat heeft ook te maken met de ingewikkelde
internationaalrechtelijke situatie. Over de status is immers niemand het
eens. Je kunt internationaalrechtelijk dus ook moeilijk een positie
innemen. We willen op dat punt in ieder geval absoluut de neutraliteit
bewaren. Alleen de Verenigde Naties kunnen daar in de positie worden
gebracht om iets te doen. Ik vind ook dat Christopher Ross, de speciale
gezant van de secretaris-generaal van de VN, in positie moet worden
gebracht. Wat vinden de heer Sjoerdsma en mevrouw Bonis ervan als ik
probeer om op korte termijn contact met hem op te nemen en om van
hemzelf te horen wat de situatie nu is? Laat ik dat eens doen om dat van
hemzelf te horen en om te bekijken wat Nederland zou kunnen doen om
zijn positie te verbeteren of om het proces in VN-kader los te trekken. Laat
ik het verzoek van de leden Sjoerdsma en Bonis zo oppikken.
De heer Sjoerdsma (D66): Ik dank de minister voor dit aanbod. Is het
mogelijk om van dat gesprek met de heer Ross dan een kort verslag te
krijgen over wat de inzet van Nederland zal worden aan de hand van dat
gesprek? Om er één ding uit te halen: de minister wil wat zwaarder
inzetten op het VN-kader en wat minder op de lijn van de Europese Unie.
Volgens mij ligt het mandaat van de VN-missie in de Westelijke Sahara op
30 april voor. Een van de grote pijnpunten van die missie is dat zij geen
monitoringscapaciteit heeft op het gebied van de mensenrechten. Volgens
mij is dit de enige VN-missie in een conflictgebied die deze capaciteit niet
heeft. Wellicht zou dat dus een van de punten kunnen zijn die Nederland
in dat gesprek naar voren zou kunnen brengen.
Minister Timmermans: Ik zal dit in de hele breedte van dit probleem
bezien. Ik zal de Kamer hierover inlichten wanneer ik de heer Ross heb
gesproken en dan zal ik dat in dat bredere kader gieten. Ik begrijp dat ik
dat voor 30 juni moet doen als het nog effect wil hebben. O, 30 april; zo
snel al. Ik zal mij haasten.
De voorzitter: Deze toezegging staat.
Minister Timmermans: De heer Omtzigt heeft vragen gesteld over de
prioriteiten. Ik ben al ingegaan op de prioriteit «vrouwen» en daar zal
collega Ploumen nog veel verder op ingaan. Godsdienstvrijheid is
natuurlijk ook een prioriteit, maar die is door de recente ontwikkelingen in
de Arabische regio wel aangescherpt. Ik zou bijna willen zeggen dat het
nu gaat om de vrijheid van geweten. Het gaat niet alleen om godsdienstige minderheden, maar ook om andere minderheden en om andere
opvattingen. Het gaat ook om de heel simpele vraag of je de vrijheid hebt
om te denken wat je denkt en te vinden wat je vindt. Die vrijheid wordt
soms ter discussie gesteld op religieuze gronden. Er is op dat punt dus
iets heel fundamenteels aan de orde. Uiteraard is dat een topprioriteit in
deze turbulente tijd en zal die godsdienstvrijheid voor ons een prioriteit
blijven.
Ik wil afsluiten met één opmerking. Dit is een grote, fundamentele
transitie die fundamenteler is dan de transitie in Centraal- en Oost-Europa,
omdat er in heel veel Centraal- en Oost-Europese landen nog een
herinnering was aan de situatie van voor de Sovjet-occupatie en communistische oppressie. Al was die herinnering ver weg, men kon ergens bij
aanhaken en ergens op voortbouwen. Dat is de mensen in de Arabische
wereld, op een paar kleine uitzonderingen na, niet vergund. Zij hebben
niets waarop zij kunnen terugvallen. Zij moeten alles opnieuw uitvinden.
Zo ingewikkeld is het. Van dat proces moeten wij deelgenoot zijn. Ik zeg
het de heer Van Ojik na: we moeten niet te snel weglopen als het niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

28

goed gaat, want weglopen zal het nog slechter laten gaan. Wij moeten er
alles aan doen om te stimuleren dat het daar waar het goed gaat, nog
beter gaat en dat we daar waar het slecht gaat, die ontwikkeling stoppen.
Dat is, heel kort gezegd, de kern van onze inzet in die regio. Daarbij zullen
wij fouten maken, resultaten boeken en teleurstellingen ondergaan. Ik wil
met grote regelmaat bij de Kamer terugkomen om daarover te spreken en
het mandaat te verkrijgen om dit beleid zo voort te zetten.
De heer De Roon (PVV): Ik stel het op prijs dat de minister heeft toegegeven dat het wenselijk is om ons blikveld op wat er in de Arabische regio
gebeurt, niet te verengen tot hetgeen in deze brief staat, omdat er meer
speelt en wij daarvoor ook oog moeten hebben. Ik heb echter geen
antwoord gekregen op mijn vraag of hij ook bereid is in een vervolgbrief
zijn visie uiteen te zetten op juist die andere dimensie, de economische en
machtspolitieke verhoudingen en het handelen van staten op basis
daarvan. Wil hij daarvan een analyse geven en ingaan op de vraag wat die
verhoudingen betekenen voor Nederland en voor het Nederlandse beleid
ten aanzien van wat er in die regio gebeurt? Ik zou heel graag eens een
keer daarover met de regering van gedachten wisselen.
Minister Timmermans: Laat ik nou denken dat wij dat net gedaan
hebben. Ik zal dit in volgende brieven inderdaad breder doen als de Kamer
dat wenst. Ik kan de Kamer ter informatie een toespraak toesturen die ik
deze week heb gehouden over de grote wereldenergievraagstukken die
hiermee te maken hebben. Ik zal aan dit soort kwesties ook veel aandacht
besteden bij de opstelling van de memorie van toelichting bij de
begroting, want dit zijn wezenlijke zaken. Dat wil ik allemaal doen, maar
om apart een extra brief hierover te sturen, vind ik wat ver gaan net nu wij
er hier zo fundamenteel over spreken. De heer De Roon heeft een punt dat
wij dit in breder verband moeten zien en ik zal hiermee in het vervolg bij
de opstelling van brieven en memories van toelichting meer rekening
houden dan ik tot nu toe heb gedaan.
De heer De Roon (PVV): Ik betreur het dat de minister zich zo opstelt. Hij
onderkent het belang, maar hij schuift dit voor zich uit naar de begroting
in het najaar en raadt ons aan een toespraak te lezen die hij heeft
gegeven. Een aantal van die punten is vandaag inderdaad aan de orde
geweest, maar ik ben van mening dat dit maar kleine aspecten zijn van
een heel groot plaatje. Ik heb geprobeerd in mijn inbreng bij wijze van
voorbeeld een analyse te geven van de manier waarop het handelen van
Qatar naar mijn mening moet worden beoordeeld en geïnterpreteerd, en
van de betekenis daarvan voor Nederland in het geval van de plaatsing
van de Patriots. De minister heeft daarop gereageerd, maar zo kun je heel
veel gedragingen van staten in die regio analyseren. Je moet daarbij niet
afgaan op wat zij zeggen, maar op wat zij doen, wat daarachter zit en
welke belangen en machtsverhoudingen daarbij in het geding zijn. Ik
begrijp dat de minister niet tot een ander standpunt zal komen, maar ik wil
toch zeggen dat ik het betreur dat hij ons daarvoor naar het najaar
verwijst.
De voorzitter: Dank u wel, mijnheer De Roon. Dat is een opmerking en de
minister heeft die goed verstaan, begrijp ik. Het woord is nu aan de
minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
Neem mij niet kwalijk. Ik zie dat de heer Sjoerdsma nog iets wil vragen,
maar ik geef nu toch graag het woord aan minister Ploumen. Mag ik hem,
gezien de tijd, vragen hier in tweede termijn op terug te komen? Ik geef
hem daarvoor dan extra gelegenheid; hij krijgt een paar extra seconden.
Minister Ploumen: Voorzitter. Ik geef mijn minuutje heel graag aan de
heer Sjoerdsma als dit de zaak nog meer in der minne zal schikken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

29

Naar aanleiding van de vragen die de leden van de commissies hebben
gesteld, zal ik op twee punten nader ingaan. Ik zal met name ingaan op de
positie van vrouwen in de regio, maar ook specifiek op hun positie in de
vluchtelingenkampen. De heer Van Ojik heeft daarnaar gevraagd.
Daarnaast zal ik de vragen beantwoorden over de handelsbetrekkingen en
handelsakkoorden die al dan niet worden gesloten met landen in de regio.
Nederland heeft inderdaad ruim bijgedragen aan de inspanningen van de
internationale gemeenschap om vluchtelingen op te vangen in de regio.
Het heeft dat ook vol overtuiging gedaan, onder meer via UNHCR en het
World Food Programma, maar ook via kleinere ngo’s. In de gesprekken
die ik onlangs heb gevoerd met de heer Guterres, de baas van UNHCR, en
mevrouw Amos van UN OCHA, is dit ruim aan de orde gekomen, want dit
houdt ons allen zeer bezig. De positie van vrouwen in de kampen verdient
extra aandacht. Zon vluchtelingenkamp is natuurlijk bedoeld als een
veilige haven, maar voor vrouwen is het dat vaak niet. Gelukkig realiseren
hulporganisaties zich dat. Dit geldt voor zowel de multilaterale organisaties als de maatschappelijke organisaties en de ngo’s die zich daarmee
bezighouden.
De UNHCR heeft binnen dat grotere programma vooral aandacht voor
zwangere vrouwen en alleenstaande moeders. Men traint hulpverleners in
het omgaan met slachtoffers van seksueel geweld buiten de vluchtelingenkampen, maar ook binnen de kampen waar het erg genoeg ook
gebeurt. Er is aandacht voor preventieve maatregelen onder meer door
middel van informatiecampagnes. Bij de fysieke inrichting van de
vluchtelingenkampen wordt ook met dit aspect rekening gehouden. Wij
hebben in overleg met UN Women hiervoor extra aandacht gevraagd in
het kader van het MENA Fonds, want het kan niet vaak genoeg worden
gezegd dat die kampen ook voor vrouwen een veilige haven moeten zijn.
De heer Sjoerdsma heeft gevraagd of ik bereid ben om Nederlandse
expertise in te zetten voor een nationaal actieplan in het kader van
resolutie 1325. Dat ben ik zeker. Dat past ook bij onze inzet om vrouwenorganisaties in de regio te steunen. De heer Van Ojik heeft hier ook naar
gevraagd. Er is 5,8 miljoen vrijgemaakt voor Women on the Frontline met
als doel de versterking van de vrouwenorganisaties in de regio. Het is één
ding om je stem te laten horen, maar het is een ander ding om dat ook
duurzaam te kunnen doen en in staat te zijn om niet alleen de mensen te
organiseren die om je heen staan, maar ook bijvoorbeeld campagnes op
het platteland te organiseren. Dat is het doel van dit fonds.
Aan een aantal onderdelen zijn concrete doelstellingen verbonden. Ik
noem er één: het aantal vrouwen in het bestuur van bedrijven en in de
overheid moet worden verhoogd van 9% naar 30%. Overigens lijkt mij dit
een doelstelling die ook door andere regio’s in de wereld zou kunnen
worden nagestreefd, niet in het minst door ons eigen land.
Nederland is ook financier van een internationaal partnership dat tot doel
heeft de economische en politieke participatie van vrouwen te versterken,
het Equal Futures Partnership to Expand Womens Political and Economic
Participation. In 2013 wordt hieraan 5 miljoen besteed. Daarnaast steunen
wij een groot aantal initiatieven van vrouwenorganisaties in de regio,
soms van internationale ngo’s als Oxfam Novib, met name op het thema
van vrouwelijk leiderschap en politieke rechten van vrouwen. Dit heeft
niet alleen onze aandacht bij het bepleiten van de participatie van
vrouwen, maar wij leveren ook boter bij de vis. Sociale verandering kost
geld en Nederland is een erkend financier en lobbyist op dit punt.
Daarmee spreekt het ook vanzelf dat gender en vrouwenrechten
onderdeel moeten zijn van de meerjarige strategische plannen die door
onze ambassades in de regio zijn en worden ontwikkeld. U kunt zich
voorstellen dat het kabinet nog eens precies moet kijken of wij dit moeten
intensiveren. Collega Timmermans heeft ook al gesproken over zijn
commitment. Dit heeft dus absoluut onze aandacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

30

De heer Van Ojik (GroenLinks): Er gebeurt al heel veel. De minister heeft
dat ook gezegd en niemand ontkent dat. Integendeel, Nederland loopt hier
inderdaad voorop. Het onderwerp heeft duidelijk topprioriteit. Ik heb in
eerste termijn gevraagd of het niet goed zou zijn om al die activiteiten die
zich op veel terreinen afspelen – veel meer dan in de brief worden
genoemd – in hun samenhang te bezien en te zoeken naar een integrale
aanpak. Ik heb gesproken over een brede agenda voor de Arabische regio,
maar je kunt het noemen zo je wilt. Als die integrale aanpak wordt
uitgewerkt, wordt duidelijk waar bijvoorbeeld nog extra dwarsverbanden
kunnen worden gelegd en versterkt. Wij kunnen dan proberen dit in
Europa – waar wij er kennelijk goed opstaan – in te brengen als een
voorbeeld voor een Europese benadering. Ik zou graag zien dat het
kabinet dat doet.
Minister Ploumen: Alle initiatieven die ik noemde, zijn vanuit mijn
perspectief natuurlijk onderdeel van z’n geïntegreerde benadering, het zijn
geen losse onderdelen. Dit is een sympathiek voorstel, maar misschien is
het verstandig om even de nota af te wachten die ik de komende weken
zal uitbrengen en de nota die collega Timmermans zal uitbrengen over het
mensenrechtenbeleid. Ik zie dat daar reikhalzend naar uit wordt gekeken.
Misschien is het goed die nota’s even af te wachten, want ik kan mij
voorstellen dat daarin veel van de punten naar voren komen die de heer
Van Ojik nu adresseert. Collega Timmermans en ik vragen aandacht voor
dit onderwerp binnen de EU maar ook in onze bilaterale contacten. Ik
vraag dus even uitstel, niet omdat ik het niet sympathiek zou vinden, maar
meer omdat ik een beetje aarzel om beleidskader op beleidskader te
stapelen en dan weer een ander framework op te zetten. Daarin zit mijn
aarzeling zonder dat er een nieuw perspectief op de zaak komt.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Het laatste begrijp ik. Het gaat mij om de
integraliteit van de aanpak en dus niet alleen om het klassieke
OS-instrumentarium. Het gaat mij juist om de dwarsverbanden met de
diplomatieke inspanningen, de handelsmissies, de investeringsinstrumenten et cetera. Vervolgens zou Nederland zich hier internationaal sterk
voor moeten maken opdat dit ook in de EU de aanpak wordt. Ik wil best
wachten tot morgen, ik begrijp dat de nota dan wellicht komt, maar veel
langer moet het niet duren.
Minister Ploumen: Ik dank de heer Van Ojik voor deze gelegenheid om
hem diep in de ogen te kijken en te wachten wie het eerste knippert. Ik zou
het op prijs stellen om inderdaad even te wachten op de nota die een
dezer weken zal verschijnen en ook op de mensenrechtennota. Daarmee
gaat geen tijd verloren. Nogmaals, ik aarzel omdat wij moeten oppassen
dat wij niet het ene bureaucratische kader op het andere stapelen. Als de
heer Van Ojik van mening is dat dit echt iets toevoegt, ben ik daar graag
toe bereid.
De heer Van Bommel (SP): De minister is begonnen met het nader
duiden van de positie van de vrouw. Zij heeft daarbij gesteld dat
Nederland door middel van steun aan Nederlandse organisaties indirect
via partnerorganisaties probeert de positie van de vrouw te versterken.
Dat lijkt mij een verstandige inzet. Je kunt vaak ook niet rechtstreeks te
werk gaan, want dan kom je bijvoorbeeld in de sfeer van politieke
bewegingen die je zou moeten gaan steunen. Dat is ongewenst. Je wordt
daarmee te veel partij in het geheel. Toch wordt ook internationaal
gesignaleerd dat het aantal actieve vrouwelijke politici is afgenomen in
landen in deze regio waar sprake is van transitie. Ondanks het feit dat de
landen opengaan, er wordt meegekeken en indirect de versterking van de
positie van de vrouwen wordt gesteund, is het resultaat gering, in ieder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

31

geval in numeriek opzicht. Welke verklaring heeft de minister voor dat
feit? Wat zal zij doen om hierin verandering te brengen?
Minister Ploumen: Ik verwijs de heer Van Bommel naar zijn eigen
woorden. Hij zei in zijn inbreng dat wij niet moeten doen alsof de
Arabische Lente en de Arabische Winter in zes maanden zijn afgerond.
Dat geldt ook voor deze kwestie. De dingen komen niet vanzelf goed. Dat
zegt de heer Van Bommel overigens ook niet, maar ik wil ook niet dat mijn
woorden zo worden begrepen. Juist daarom kiezen wij voor een heel
gerichte inzet. Vrouwen moeten worden aangemoedigd. Er zijn bepaalde
geledingen van vrouwen die voor het eerst kennismaken met de
mogelijkheid om te participeren. Zij hebben nadrukkelijk behoefte aan
opleiding. Ik hecht eraan om een zo breed mogelijk scala aan groepen te
ondersteunen. Er zijn de meer activistische groepen. Terecht signaleert de
heer Van Bommel dat het goed is om hen niet rechtstreeks te steunen.
Daarnaast zijn er groepen vrouwen die meer tot de mainstream behoren.
Juist onder deze omstandigheden is het heel belangrijk dat de politieke
participatie zo breed mogelijk wordt bevorderd. De verschillende
programma’s kennen natuurlijk formele evaluatiemomenten, maar ik zou
dit over een jaar eens bij elkaar willen voegen om te zien waar wij nu
precies staan en na te gaan of de interventies wel goed zijn. Het voordeel
van de fondsen is dat ze tamelijk flexibel zijn. Ik heb onlangs nog zo’n
fonds ingesteld met Hivos en PricewaterhouseCoopers. Niet alles is in
beton gegoten en als wordt geconstateerd dat het elders beter kan, kan
daar snel op worden ingespeeld. Ik deel de behoefte van de heer Van
Bommel om op een zeker moment vast te stellen waar wij staan.
De heer Van Bommel (SP): Het doet mij deugd dat de minister ook die
behoefte voelt. Wij hebben het heel plat gezegd over Nederlands
belastinggeld dat wordt besteed om ontwikkelingen in die regio te
bevorderen. Wij moeten dan ook op enig moment kunnen vaststellen dat
die ontwikkeling er is. De minister stelt voor om na een jaar te kijken hoe
op die verschillende criteria wordt gescoord. Ik zie dit als een toezegging
dat de minister daarmee ook zal terugkomen naar de Kamer. Dan resteert
alleen nog de vraag wanneer zij dat jaar laat ingaan. De ontwikkelingen
zijn natuurlijk al enige tijd aan de gang. Wil zij dat jaar vandaag laten
ingaan of een half jaar geleden? Wanneer kan de Kamer een dergelijke
evaluatie tegemoetzien zodat wij daar concreet over kunnen spreken?
Minister Ploumen: Ik vind niets plats aan Nederlands belastinggeld, maar
ik begrijp wat de heer Van Bommel bedoelt. Wij willen natuurlijk allemaal
waar voor ons geld en de vrouwen in die regio wel als eersten, denk ik. Dit
kabinet is begin november vorig jaar aangetreden. Wij hebben een aantal
intensiveringen voorgesteld. Die zijn net ingegaan. Ik kan mij voorstellen
dat ik volgend voorjaar nog eens scherp kijk. Mocht er in de loop van dat
jaar iets gebeuren waarvan wij allen menen dat het niet zo goed is, dan
kan de heer Van Bommel er zeker van zijn dat ik niet met een eventuele
koersverlegging op die evaluatie wacht.
De voorzitter: Mijnheer Van Bommel, de toezeggingen nemen wij graag
voor u mee.
De heer Sjoerdsma (D66): Ik heb ook nog een vraag op het risico af dat
de minister toch wordt verleid om een tipje van de sluier van haar nota op
te lichten ook al komt die een dezer weken. Het is mooi dat de minister
toezegt om assistentie te verlenen aan landen in de Arabische regio bij het
opstellen van de actieplannen in het kader van resolutie 1325.
Kan dit wat concreter worden gemaakt? Hoe wil de minister dit doen?
Voor welke landen geldt dit aanbod?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

32

Minister Ploumen: Ik ging graag in op de vraag of wij nog wat meer
kunnen doen met de Nederlandse expertise. Ik zeg dat graag toe. Ik wil
echter nog heel precies bekijken waar dit het beste aan de orde is. Ik wil
daarover ook nog overleg hebben met collega Timmermans. Wij beiden
hechten zeer aan vrouwenrechten als mensenrechten. Dit komt op een
later moment naar de Kamer. Dit is waarschijnlijk ook weer zo’n
toezegging.
De voorzitter: Dit staat genoteerd, maar de heer Sjoerdsma laat het
hierbij.
Wilt u uw betoog vervolgen?
Minister Ploumen: Dat zal ik graag doen en in een zo hoog mogelijk
tempo.
De heer Omtzigt heeft gevraagd wat de minimumvoorwaarden zijn voor
handelsakkoorden met landen in deze regio en hoe het daarmee staat. De
EU heeft al langere tijd associatieakkoorden met de meeste landen in deze
regio. Een vrijhandelsdeel met afspraken over de handel in goederen en
doelstellingen voor de afbouw van invoertarieven maakt daarvan
onderdeel uit. Na de omwentelingen is besloten om dit verder uit te
diepen. Eind 2011 zijn hiervoor onderhandelingsmandaten vastgesteld.
Deze handelsakkoorden zijn meer omvattend en ambitieuzer dan de
afspraken in het kader van de associatieakkoorden. Het gaat dan ook over
dienstenverkeer, investeringen, intellectueel eigendom en eigenlijk alles
wat altijd al onderdeel uitmaakt van dergelijke afspraken. Die onderhandelingen duren doorgaans jaren en dat zal in deze regio niet anders zijn. De
algemene voorwaarden die gelden voor de EU om besprekingen te
starten, gelden ook voor deze regio. Ik noem bijvoorbeeld het
WTO-lidmaatschap. Jordanië en Egypte voldoen aan de voorwaarden,
maar Libië bijvoorbeeld niet. Er moeten voldoende voordelen zijn voor
beide zijden en in het algemeen de bereidheid om tarieven af te bouwen
en tarifaire belemmeringen te verminderen. Nederland zet altijd in op een
duurzaamheidparagraaf en dat is hier niet anders. Daarbij mag het begrip
duurzaamheid breed worden opgevat. Het betreft dan zowel milieu als
mensenrechten. De onderhandelingen zijn gaande, maar die zullen niet
voor de zomer worden afgerond.
De heer Omtzigt (CDA): Het is goed dat die duurzaamheidparagraaf over
milieu en mensen gaat. «Mensen en milieu» zou ik zeggen, maar dat ligt
een beetje aan je inzet. Ik zou graag weten wat de minimumvoorwaarden
zijn. Ik citeerde net wat de Moslimbroederschap voorstelt voor vrouwenrechten. Dat is een behoorlijke verslechtering ten opzichte van de situatie
voor de revolutie. Is er een soort minimumvoorwaarde, ook in termen van
internationale verdragen of standaarden, waaraan participatie moet
voldoen om tot die handelsakkoorden te komen of is er alleen sprake van
een inspanningsverplichting?
Minister Ploumen: Die duurzaamheidparagraaf is nogal tailormade, maar
natuurlijk gelden er algemene internationale afspraken. Ik wijs op het
vrijhandelsakkoord dat de EU onlangs heeft gesloten met Colombia en
Peru; dit bevat een opschortende bepaling over mensenrechten. De
minimumeisen die worden gesteld, zijn meer in de zin van het
WTO-lidmaatschap en andere zijn onderwerp van onderhandeling.
De heer Omtzigt (CDA): Is de minister dan bereid zich ervoor in te zetten
dat ook in deze verdragen een opschortende paragraaf komt op het
gebied van mensenrechten en dan met name met betrekking tot vrouwen
en religieuze en andere minderheden die daar zwaar onder druk staan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

33

Minister Ploumen: Het doet mij deugd dat de heer Omtzigt pleit voor
vrouwenrechten. Dat is niet voor het eerst, maar het doet mij iedere keer
weer deugd. Mag ik het zo afspreken dat ik nog eens bij collega’s in de EU
zal sonderen op welke onderdelen overeenstemming kan worden bereikt?
Ik wil dit met een zo breed mogelijke coalitie van collega’s doen. Ik zal dan
op een gepast moment terugkomen, bijvoorbeeld in het kader van een
RBZ Handel, en de Kamer informeren over de verhoudingen.
De heer Sjoerdsma vroeg of ik mij binnen de EU zal inzetten voor
geïntegreerd handelsbeleid voor de regio. Het antwoord is ja en dat zal
geen verbazing wekken. Het gaat dan inderdaad ook om het verbeteren
van de markttoegang en het ondersteunen van het mkb. Nederland heeft
op dit terrein veel te bieden. Daarnaast gaat de aandacht uit naar de
herstructurering van de economie, want dat is natuurlijk een belangrijk
onderdeel van het streven om van een Arabische Winter weer in de
Arabische Lente te komen.
De heer Sjoerdsma heeft verder gevraagd of extra wordt ingezet op een of
een aantal van de landen in de Arabische regio. Voor de handelsmogelijkheden is de inzet gericht op de Golfstaten. Mijn positie daarin is inmiddels
bekend. Ook in het kader van handelsbetrekkingen moet de dialoog zo
breed mogelijk zijn. Ik ken mijn agenda niet helemaal, maar ik meen dat er
dit jaar geen handelsmissie is. Volgend jaar wellicht wel en dan is het
vanzelfsprekend dat daarin maatschappelijk verantwoord ondernemen
aan de orde komt, waaronder mensenrechten maar natuurlijk ook
arbeidsrechten.
De voorzitter: Ik dank de bewindslieden voor hun beantwoording in
eerste termijn. Ik stel voor over te gaan tot de tweede termijn. De leden
krijgen ieder twee minuten.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Ik ga nog even in op de inhoud van de
brief die ik al heb aangeduid als voornamelijk een ontwikkelingssamenwerkingsbrief. De inhoud van die brief wekt de indruk van een ongekend
vertrouwen in de maakbaarheid van de islamitische en Arabische wereld
op het punt van democratie en mensenrechten. Ik zal mijn standpunt heel
kort toelichten aan de hand van twee landen.
Ik begin met Tunesië. Ik citeer iemand uit dat land. «Demonstraties
worden met geweld neergeslagen. Er is censuur en er wordt weer als
vanouds gemarteld. De mensen en het gedrag zijn hetzelfde gebleven. Als
de mensen niet protesteren zal het nog erger worden dan onder Ben Ali.»
Dit wordt gezegd door de Tunesische advocate Radhia Nasraoui die onder
Ben Ali een van de weinige advocaten was die de islamisten verdedigden.
Ze komt nu van een koude kermis thuis en is geschokt dat Ennadha zich
houdt aan de beloftes om islam en politiek gescheiden te houden. Voor de
PVV is dit natuurlijk alles behalve een verrassing, want de islam is volgens
ons gewoon een politieke ideologie.
Dan een voorbeeld uit Egypte. De regering spreekt over compromisloosheid van partijen die in Egypte oppositie voeren tegen de islamitische
machthebbers. De Nederlandse regering maakt zich daarmee schuldig aan
paternalisme. Ik vind het behoorlijk cru om tegen mensen die onder een
islamitisch bewind zuchten, te zeggen wat zij wel of niet moeten doen. De
oppositiegroepen in Egypte hebben groot gelijk dat zij niet willen
meedoen aan verkiezingen die alleen als vijgenblad dienen om islamitische dictatoriale praktijken te verhullen. Deze mensen hebben aan den
lijve ondervonden dat je geen compromissen kunt sluiten met de islam.
Hoe kunnen de EU en Nederland van de islamoppositie in Egypte eisen
dat die compromissen sluit met sharia-invoerders terwijl het Europese Hof
voor de Rechten van de Mens in 2003 nog heeft geoordeeld dat de sharia
leidt tot mensenrechtenschendingen en dat een Europees land mag
verbieden dat een partij de sharia wil invoeren? In dit geval ging het om
Turkije. Hoe kun je op die manier omgaan met mensen in Egypte?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

34

De voorzitter: Ik sta één interruptie toe in tweede termijn, maar ik zeg
erbij dat wij wel om vijf uur klaar moeten en willen zijn met dit debat. Ik
geef geen ruimte voor debat met elkaar. Wij hebben al ruim de tijd
genomen. Dit is ook een belangrijk onderwerp voor iedereen, maar ik
vraag u echt om het in tweede termijn kort te houden.
Mevrouw Bonis (PvdA): Ik begrijp dat de heer De Roon over de islamitische wereld zegt: «plus que ça change, plus que çareste la même chose»
omdat hij daar zo graag over spreekt. Dan zijn wij weer terug bij af. Het is
niet goed of het deugt niet als je het etiket moslim op je voorhoofd hebt.
Hoe zouden naar zijn mening Nederland en de EU moeten omgaan met
dit belangrijke gebied om ons heen waar miljoenen mensen snakken naar
meer democratie en mensenrechten? Hoe zou hij die mensen willen
helpen?
De voorzitter: Mijnheer De Roon, een kort antwoord graag.
De heer De Roon (PVV): Hopelijk niet korter dan het betoog van mevrouw
Bonis.
De voorzitter: U ziet ik doe een poging.
De heer De Roon (PVV): Dat hele oproer in de Arabische wereld was voor
de grote Arabische volksmassa bepaald geen streven naar vrijheid,
democratie en rechtstaat. Het was een broodoproer en een verzet tegen
dictators die zij gecorrumpeerd oordeelden door westerse invloed. Dat is
ook precies de reden waarom de protesten nu nog onverminderd
doorgaan. Het gaat economisch slecht, de werkloosheid neemt nog steeds
toe en bovendien worden nieuwe dictators als Morsi nog steeds door het
Westen ondersteund. De PVV zegt: dat moeten wij vooral niet doen, stop
daarmee en steun alleen die mensen in die landen die werkelijk een
democratische en vrije samenleving en rechtstaat nastreven.
De heer Omtzigt (CDA): Ik was blij verrast dat de heer De Roon het Hof In
Straatsburg citeerde, omdat hij vorige week nog heeft gestemd voor
opheffing van het EVRM. Het EVRM is het enige verdrag waarin vrijheid
van geloof en van geloofsafval geregeld zijn. Is de heer De Roon nu ook
bereid te zeggen dat hij zich heeft vergist en dat het EVRM best nuttig zou
kunnen zijn in Europa?
De heer De Roon (PVV): Wij kennen in Nederland geen beperkingen van
geloof en geloofsafval. Dat is voldoende reden om te zeggen dat voor mij
het Verdrag voor de Rechten van de Mensen niet hoeft te worden
toegepast op de manier waarop dat nu nog in bepaalde gevallen wordt
gedaan in Europa.
De heer Van Ojik (GroenLinks): Voorzitter. Dank aan de bewindslieden. Ik
ben dit debat ingegaan met als doel de ruimte te verkennen waarin wij
misschien nog iets extra’s kunnen doen in die verschrikkelijk gecompliceerde situatie daar. Dit is voor zo’n debat een beperkte doelstelling. Ik
heb mij dus niet gericht op het brede geopolitieke verhaal, hoe interessant
ook, maar vooral op de mensen in de regio die zich zo hebben ingezet
voor de omwenteling en de Arabische Lente en daarvan zo veel hebben
verwacht.
Welke ruimte is er nog om iets extra’s te doen? Net als minister Ploumen
zit ik daarbij niet te wachten op bureaucratie of beleidskaders, op nieuwe
stukken papier die wij hier dan weer kunnen bespreken zonder dat er iets
verandert. Ik heb gezegd wat er naar mijn mening zou moeten gebeuren:
integraliteit, een visie op gender, een visie op de positie van vrouwen op
alle verschillende beleidsterreinen die niet alleen met ontwikkelingssa-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

35

menwerking hebben te maken en zelfs niet alleen met buitenlands beleid,
maar bijvoorbeeld ook de economische samenwerking betreffen. Ik ben
best bereid te wachten op de nota van de minister. Ik weet niet wanneer
wij die tegemoet kunnen zien, maar ik weet wel dat wij die op 15 april
zullen bespreken in de Kamer. Ik ben uiteraard bereid daarop te wachten
en dan het debat te voeren.
Ik heb niet alleen gesproken over de positie van vrouwen, maar überhaupt
over de positie van vrouwenorganisaties en andere ngo’s. Het maatschappelijk middenveld staat er zeer slecht voor. Ik vraag de bewindslieden
nogmaals wat zij van plan zijn om op dat punt in de richting van de landen
in kwestie te doen.
De heer Van Bommel (SP): Voorzitter. Ik heb uit de mond van de minister
van Buitenlandse Zaken genoteerd dat hij het niet eens is met zijn
Amerikaanse ambtgenoot John Kerry en dat hij dat ook zal zeggen. Het is
belangrijk om dit te markeren. Dit is toch een hoofdpunt van beleid
aangaande de regio op dit moment. Wij praten over steun. Over financiële
steun wordt al gediscussieerd, maar als dan praktische militaire steun aan
de orde is, is dat volgens mij toch een van de hoofdzaken die moeten
worden besproken.
De minister is niet ingegaan op mijn opmerking over de inzet van drones
in Jemen. Ik krijg daar toch graag een reactie op, omdat dit een grote
steen des aanstoots is geworden. Die zou zelfs hebben geleid tot een
verdrievoudiging van de steun aan Al Qaida in een relatief korte periode.
Ik heb in eerste termijn duidelijk gezegd dat mijn fractie het eens is met de
conditionaliteit bij hulp aan landen en organisaties. De positie van
vrouwen en minderheden, maar ook de ontwikkeling in de richting van
democratie en rechtstaat moeten daarbij worden gevolgd. Ik ben blij met
de toezegging van de minister dat hij volgend voorjaar met een evaluatie
zal komen over de positie van de vrouw in de regio.
Ik heb ook benadrukt dat economische ontwikkeling van grote betekenis is
om te komen tot een verdere gang in de richting van democratie en
rechtstaat in deze regio. Dat zal nog een hele slag worden. Als nu onder
druk van het IMF, bijvoorbeeld in Egypte, aan een deal met het IMF de
voorwaarde wordt gesteld die er in de praktijk op neerkomt dat een
staatssubsidie voor brood moet worden opgeheven, zijn wij op de
verkeerde weg. Is dit bericht waar? Is dit een voorwaarde van het IMF? Zo
ja, deelt de minister dan de opvatting van mijn fractie dat dit niet de
bedoeling kan zijn, dat daarmee de onrust opnieuw zal worden versterkt
en dat de zwakke groepen in die samenleving het slachtoffer worden van
de ontwikkelingen die daar nu worden gecreëerd? Hier is een duidelijke
uitspraak van de Nederlandse regering op zijn plaats.
Mevrouw Bonis (PvdA): Voorzitter. Ik hoop dat mijn twee minuten ook zo
lang mogen duren. Ik dank de bewindslieden voor hun antwoorden. De
minister van Buitenlandse Zaken zegt dat in deze regio het deksel niet
meer op de pan kan worden gelegd. Dat helpt niet meer en dus moeten
wij de stoom een kans geven om een uitweg te vinden.
Ik vraag aandacht voor vijf korte punten. Ik ben blij met de weloverwogen
woorden van de minister over Syrië. Ik ga helemaal mee in zijn redenering
en zijn beschrijving van wat in Gymnich is gebeurd. Wil de minister ons
op de hoogte houden, want de ernst en omvang van dit conflict
overstijgen alles waarover wij vandaag spreken? In dit verband ben ik blij
met de actie die de Nederlandse hulporganisaties hebben aangekondigd.
Dan rechtsom naar de Golf. Ik heb gehoord wat de minister heeft gezegd.
Die regio bezorgt ons toch iets minder hoofdpijn dan de Mahreb of de
Levant. Dat snap ik, maar ook daar zien wij goede signalen van een
transitie, bijvoorbeeld in Bahrein. Ik zou daar bij een volgende
gelegenheid graag wat meer aandacht voor vragen en ook voor het
schiereiland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

36

De minister is voorzichtig positief over het Midden-Oosten Vredesproces.
Hij ziet kansen voor hervatting van dat proces. Ik krijg graag nog een korte
reactie op de stand van zaken van de etiketteringkwestie, omdat die door
veel Arabieren wordt gevolgd.
Ik dank de minister voor zijn toezegging met betrekking tot de Sahara. Hij
zal een gesprek aangaan met Christopher Ross en daaraan ontlenen wat
Nederland en de EU nog meer kunnen doen, ook in termen van handelsakkoorden die worden hernieuwd.
Mijn laatste punt betreft de vrouwen. Ik hoor collega’s vragen om meer
conditionaliteit, scherpere punten en kortere termijnen. Er wordt over één
jaar gesproken. Dat vind ik erg kort. Ik wijs erop dat in Nederland na de
Tweede Wereldoorlog ook sprake was van een enorme terugval van de
participatie van vrouwen. Pas ver na afloop van die oorlog werd het artikel
over handelingsbekwaamheid afgeschaft. Vrouwen konden niet eens een
eigen bankrekening openen. Laten wij toch vooral de ruimte openhouden
om de regio te volgen en bij te staan en niet onszelf vastpinnen op
kortetermijnresultaten die niet geboekt zullen worden, hoe wij daar ook
naar kijken. Ik denk aan een van de voorgangers van minister Ploumen,
minister De Koning. Hij zei: «je kunt wel aan de blaadjes trekken, maar
daar gaat de plant niet harder van groeien». Dat is een mooi gezegde in
dit verband.
De heer Sjoerdsma (D66): Voorzitter. Ik dank de bewindslieden voor de
beantwoording. Wat blijft hangen is het gevoel van een proces met een
lange adem en dat vergt een langetermijnvisie en conditionaliteit met
geduld. Ik doel dan op het maatschappelijke middenveld en de versterking
van de stem van de stemlozen, of dat nu religieuze minderheden zijn of
vrouwen of de mensen in de westelijke Sahara. Ik dank beide ministers
voor de toezeggingen op die twee onderwerpen.
Er zijn nog twee vragen over van de eerste termijn. De eerste heeft
betrekking op de aanbeveling van de AIV over de mobiliteitspartnerschappen, de mogelijkheden voor journalisten, studenten en ondernemers om naar de Europese Unie te komen al is het voor een heel korte
termijn. Ik begrijp dat een dergelijke uitwisseling tegenwoordig vrijwel
onmogelijk is.
De tweede vraag heeft betrekking op de rol van de Europese Unie bij de
hervorming van de veiligheidssector in de Noord-Afrikaanse regio. Wij
kunnen daaraan een cruciale bijdrage leveren zeker nu die rechtsorde
wankelt en langzaamaan afbrokkelt. Wij hebben daarvoor de expertise.
Ik gebruik de extra minuut niet.
De voorzitter: Dat is heel coulant van u. U hebt zelfs maar één minuut en
tien seconden gebruikt. Dank voor uw medewerking.
De heer Ten Broeke (VVD): Voorzitter. Allereerst dank voor de beantwoording van de zijde van de regering. Een paar vragen die ik heb
gesteld, zijn niet beantwoord. In de eerste plaats over het Matraprogramma dat centraal staat in onze bilaterale verhoudingen. In het
fonds zit 15 miljoen. Wij ontvingen zojuist een mooie folder van de
activiteiten die worden verricht. Een aantal ervan ken ik, want ik heb daar
zelf ook wel eens aan meegedaan. Die zitten ook in de bilaterale sfeer;
bijvoorbeeld politieke partijen. Ik denk dat dit belangrijk geld is dat door
ambassades goed kan worden gebruikt en dat zij heel gericht kunnen
inzetten. Het is belangrijk dat wij daaraan die conditionaliteit kunnen
koppelen. Dat wil niet zeggen dat ik daarmee uitsluit dat de bestaande
netwerken worden ingezet, maar ik wijs erop dat dit geld is waarover wij
nog echt volledig zelfbeschikking kunnen hebben. Als je het toevoegt aan
de grote stromen die nu al die kant opgaan – wij hebben daarover
bijvoorbeeld gesproken tijdens het debat over Egypte – dan kun je je
afvragen wat dan nog het relatieve verschil is dat je daarmee kunt maken,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

37

terwijl hier nu juist wel die conditionaliteit aan de orde is waarin
Nederland duidelijk verder wil gaan dan andere landen.
Ik heb daarnaast een vraag gesteld over de vrijhandelsovereenkomsten
met de Arabische regio. De brief is daarover heel helder. Dit heeft ook een
aanzet gegeven voor de onderhandelingen die nu met Marokko, Egypte,
Tunesië en Jordanië worden gevoerd. Daar zit ook het programma van de
uitgezonden managers in. Mijn vraag was of Matra voor een deel daarop
gericht en geënt zou moeten worden.
Als ik toch verwijs naar de vrijhandelsovereenkomsten, wil ik het punt
herhalen dat ik laatst nog met de heer Omtzigt heb gemaakt, namelijk dat
wij daarbij de terugnameovereenkomsten zouden moeten willen
betrekken. Dat is een oud punt dat ons zeer aangelegen is.
De heer Timmermans is wel ingegaan op mijn opmerking dat wij die
veiligheidsparaplu niet aan een ander kunnen overlaten en dat wij nu onze
eigen boontjes moeten doppen, zoals hij dat zojuist zei. Met 150.000
illegalen die alleen al in 2011 uit die regio naar Europa zijn gekomen – ik
geef toe dat velen met het vliegtuig zijn gekomen en met een visum –
moet er een regionaal veiligheids- en migratiebeleid worden gevoerd.
Daartoe behoren het aankleden van Frontex, het opplussen van de
bevoegdheden, een regionale opvang en wat mij betreft ook een
kustwacht die Europees wordt georganiseerd. Ik zou graag zien dat de
regering aangeeft dat zij die urgentie ziet en deelt en dat zij dit daar waar
wij steun verlenen – bilateraal, multilateraal maar ook met handelsverdragen – medeonderdeel maakt van de urgentie die Europa moet voelen
om in deze regio zelf weer over de toekomst te kunnen meebeslissen.
De heer Omtzigt (CDA): Voorzitter. Ik kom terug op de twee hoofdpunten
van mijn inbreng. Ik blijf wat verbaasd over de verhouding die wij met
Turkije hebben: een land dat zich hier individueel met een pleegkind
bemoeit terwijl wij moeite hebben om uit te vinden of daar 160 grote
vliegtuigen met wapens door gaan. Ik hoop toch dat hierover wat opener
wordt gecommuniceerd. Dit kan natuurlijk in beslotenheid met de Kamer
worden gedeeld, want ook in het debat over de uitzending hebben wij
gewisseld dat wij voortdurend de consultatie met de Turken zullen zoeken
opdat wij op de hoogte blijven van de plannen die Turkije zou kunnen
ontwikkelen of ten uitvoer brengen. Op het moment dat anderen
bewapenen – en daar kun je voor of tegen zijn; ik snap alle genuanceerde
opmerkingen – moet je daarvan als partner op de hoogte zijn. Wij hopen
dat dit in een volgende brief ook gebeurt opdat wij weten wat er aan de
hand is.
Ik dank voor de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking dat zij terugkomt op de wijze waarop rechten van minderheden en vrouwen – en misschien ook wel de terugname van uitgeprocedeerde asielzoekers waarover de heer Ten Broeke zojuist sprak – kunnen
worden meegenomen als onderdeel van grotere akkoorden over vrije
handel en economische ontwikkeling. Dan kunnen wij elkaar daarop
aanspreken. Ik hoop van harte dat in die akkoorden ook ontbindingsclausules worden opgenomen met voorwaarden die duidelijk worden
geformuleerd. Dat zal niet voor 100% volgens de Nederlandse standaard
gebeuren, dat snap ik wel, maar er moet wel een minimum aan rechten
worden opgenomen. Verder zou het geen unanimiteit van alle Europese
landen mogen vereisen om die ontbindende clausule in te roepen, want
dan blijft het ook een dode letter.
De voorzitter: De leden hebben een aantal nieuwe vragen gesteld. Ik
erken dat dit een belangrijk debat is, maar ik kijk naar de klok en houd u
voor dat er geen gelegenheid meer is voor interrupties in het antwoord in
tweede termijn. Daarnaast verzoek ik de bewindslieden om het kort te
houden en uitlokking van een nieuw debat te voorkomen. Zij hebben een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

38

aantal toezeggingen gedaan die ik na afloop van hun antwoord zal
voorlezen.
Minister Timmermans: Mevrouw de voorzitter. Ik dank de Kamer voor de
inbreng in tweede termijn. Ik zal de vragen snel beantwoorden.
De heer De Roon heeft een opmerking gemaakt en geen vraag gesteld. Hij
heeft kritiek op de opzet. Ik verzeker hem dat wij hem blijven informeren.
Hij sprak over paternalisme. Hij zegt tegen één miljard mensen: «u vindt
wel dat u een godsdienst heeft, maar die heeft u helemaal niet, u hangt
alleen maar een ideologie aan». Als dat niet het toppunt van paternalisme
is, dat je één miljard mensen ontzegt dat zij zelf bepalen of zij een
godsdienst hebben, dan weet ik het ook niet meer.
De aanvallen met drones in Jemen worden vooraf goedgekeurd door de
Jeminitische autoriteiten. De Amerikanen doen dus iets wat de
Jemenieten vragen. De Jemenieten maken dan ook de afweging. Hierdoor
zijn die aanvallen in internationaalrechtelijke zin gedekt. Recent zijn er
geen aanvallen geweest. Ik heb begrip voor de opmerking van de heer
Van Bommel dat die aanvallen onwenselijke effecten hebben. Wij kunnen
daar een mening over hebben en wij kunnen die ook delen, maar het is
aan de Jemenitische autoriteiten om dit zelf te wegen. Je moet ook de
context wegen om daarover een oordeel te kunnen geven. De vraag is wat
er met die droneaanvallen wordt gedaan. Er zijn ook conflicten binnen
Jemen waarvan je je kunt voorstellen dat de autoriteiten daartegen
optreden. Nogmaals, er zijn recent geen aanvallen geweest.
Wij hebben advies gevraagd aan de commissie voor volkenrechtelijke
vraagstukken, omdat dit een heel fundamenteel issue is en van groot
belang, ook voor de toekomst, gelet op het feit dat er straks nauwelijks
een land ter wereld zal zijn waar drones – in welke vorm dan ook –
onderdeel zullen uitmaken van de veiligheidsmix voor zowel de binnenlandse als de internationale veiligheid. De juridische vraagstukken
hieromtrent zijn dan ook van het grootste belang.
Egypte onderhandelt nog met het IMF over de te hanteren voorwaarden.
Ik weet niet of daarbij ook iets wordt afgesproken over brood, maar dat
het IMF vraagt dat subsidies worden afgebouwd, lijkt mij niet onlogisch. Ik
weet echter niet in welk stadium de onderhandelingen zich nu bevinden.
Dat er pijnlijke hervormingen aan de orde zullen komen, lijkt mij evident,
maar als de onderhandelingen succesvol kunnen worden afgerond, krijgt
Egypte enorme mogelijkheden om leningen af te sluiten waarmee het
weer kan investeren.
De heer Sjoerdsma sprak over de security sector reform. Die is natuurlijk
van essentieel belang en moet een essentieel onderdeel of misschien zelfs
wel de kern vormen van het veiligheidsdeel van het nabuurschapsbeleid.
Als je kijkt naar de rol van het leger in Egypte en van militairen in andere
landen die soms positief, maar soms ook uitermate negatief is, dan is het
een gerechtvaardigde wens van een land om een security sector te
hebben. Tegelijkertijd is het een gerechtvaardigde wens van de bevolking
en van de internationale gemeenschap dat die security sector niet wordt
gebruikt om de eigen bevolking te onderdrukken. Dit leidt tot het belang
van die hervormingen. Wij zullen daarop blijven drukken.
De opmerking over de mobiliteitspartnerschappen sluit aan bij een punt
dat de heer Ten Broeke heeft gemaakt over de veiligheid. Je kunt nog
zulke hoge schuttingen bouwen en nog zo veel schepen in de Middellandse Zee laten varen, maar als je geen actief mobiliteitsbeleid hebt
waardoor ook mensen die je wilt hebben, voor een poosje kunnen komen
en dan weer teruggaan, als je geen actief ontwikkelingssamenwerkingsbeleid hebt waardoor onderwijs kan worden genoten in de eigen regio en
elders en er weer kan worden geïnvesteerd in de economie van die
landen, en als er geen perspectieven zijn waardoor mensen met miljoenen
tegelijk aan de wandel gaan uit de regio, zijn er in de wereld niet
voldoende schepen te vinden om hen tegen te houden. Ja, er moet veel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

39

beter worden gepatrouilleerd in de Middellandse Zee. Ja, wij moeten op
dat punt veel meer samenwerken en de zuidelijke lidstaten niet in de steek
laten. Ja, daar hebben wij Frontex en andere instrumenten keihard bij
nodig. Tegelijkertijd is ook een geïntegreerde benadering voor migratie,
ontwikkeling en perspectief in de regio nodig. In die combinatie moeten
wij een goed evenwicht vinden. Dan komen wij zowel de heer Sjoerdsma
als de heer Ten Broeke tegemoet en doen wij vooral iets goeds voor onze
eigen veiligheid.
Natuurlijk moeten in die partnerschapsovereenkomsten ook terug en
overname heel nadrukkelijk worden opgenomen. Dat hebben wij vorige
week al besproken. Dit onderwerp wordt apart uitonderhandeld. Het is
bekend dat de Nederlandse regering hier groot belang aan hecht.
De heer Ten Broeke heeft gesproken over Matra-Zuid. Ik wijs erop dat het
zelf doen geen doel op zich moet worden. Ik ben ook tevreden als wij
binnen een ander kader met het poolen met andere ressources afspraken
kunnen maken over de specifieke bestemming van de Nederlandse
bijdrage. Het gaat mij om het te bereiken resultaat, niet om de vraag of er
een rood-wit-blauw vlaggetje op staat. Dat wij daar verstandig mee om
moeten gaan, ben ik absoluut van mening met de heer Ten Broeke. Het
mooie van het Matra-programma is dat de ambassades daar zo’n grote rol
in krijgen en dat zij kunnen pinpointen met «Pummers», met Kamerleden
en anderen als er iets moet gebeuren dat kan helpen om de democratisering op gang te brengen.
De heer Omtzigt is verbaasd over mijn opmerkingen over Turkije. Ik ben
ook wel eens verbaasd over de verschillende verhalen die ik uit het CDA
hoor over Turkije. Het maakt nogal verschil of je de Eerste Kamerfractie bij
monde van de heer Van der Linden hoort over Turkije of de heer Omtzigt.
Ik weet niet hoe men dit allemaal binnen één partij kan accommoderen,
maar het is evident dat wij de onderwerpen die de heer Omtzigt aankaart,
met de Turken bespreken. Ik heb daarover niet voor niets vorige week
uitgebreid gesproken met mijn collega Davutoglu. Zijn perspectief is ook
waardevol voor mij. Als je ziet wat zij op hun bordje krijgen wat betreft
vluchtelingen uit Syrië en wat zij hebben geïnvesteerd in een poging om
tot een politieke oplossing te komen. Zij hebben eindeloze gesprekken
gevoerd. Hij vertelde dat hij eens acht uur achter elkaar – en nog in de
Ramadan ook – met Assad heeft gesproken en dat na afloop bleek dat
Assad lak had aan alles wat toen naar zijn mening was afgesproken. Ik kan
mij voorstellen dat de frustratie aan Turkse kant op dit punt groot is. Ik
vind ook dat Turkije meer credits verdient voor het feit dat het toch een
zware last draagt voor de vluchtelingen.
Mevrouw Bonis heeft gevraagd naar de etikettering. Daar zijn wij mee
bezig; dat hebben wij vorige week ook tijdens het Vragenuurtje besproken.
Ik heb daar niets aan toe te voegen. Wij hechten eraan dat de gemaakte
afspraak wordt nageleefd en dat uitvoering wordt gegeven aan wat in mei
vorig jaar is gebeurd. Wij zullen dat op een manier doen die zeer breed in
de Europese Unie wordt overgenomen en gevolgd. Ik heb dit al
meermalen in de Kamer gezegd.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Ik wil opmerken dat de minister door
mij te beschuldigen van paternalisme, een persoonlijk feit heeft gemaakt.
Ik wil gelegenheid hebben om daarop te reageren en ik zal dat kort doen.
De voorzitter: U verzoekt mij om te reageren op een persoonlijk feit. Ik
geef u daarvoor heel even de gelegenheid. Ik deel uw mening niet
helemaal, maar goed.
De heer De Roon (PVV): De minister zegt dat ik zou hebben gezegd dat
moslims niet mogen vinden dat de islam een religie is. Dat heb ik niet
gezegd. Zij mogen dat best vinden en zeggen. Dat is vrijheid van
meningsuiting. Ik heb daarover een andere mening. Die mag ik ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

40

uitspreken. Ik heb gezegd dat de islam volgens mij een politieke ideologie
is. Daar is niets mis mee, dat is geen paternalisme, dat is een verschil van
mening. Tenzij de minister een verschil van mening wil definiëren als
paternalisme, maar ik denk niet dat hij dat bedoelt. De minister heeft mijn
woorden verkeerd neergezet. Ik accepteer dat niet.
De voorzitter: Ik dank de heer De Roon. Ik begrijp dat de minister goed
heeft meegeluisterd. Ik geef nu graag het woord aan de minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking voor de tweede
termijn.
Minister Ploumen: Voorzitter. Ik heb nog drie vragen gehoord van de
leden van de commissie. Daarvoor dank.
Ik begin met de vraag van de heer Van Ojik hoe wij omgaan met de
verminderde ruimte voor maatschappelijke organisaties. Dit is een
onderwerp dat natuurlijk voortdurend een plaats krijgt in onze bilaterale
dialoog met landen, maar dat zeer zeker ook wordt opgebracht in
EU-verband. Het is goed dat de heer Van Ojik weet dat wij ons zeer
bewust zijn van die krimpende ruimte en dat wij daar, net als hij, niet
gerust op zijn. Dit heeft dus absoluut onze aandacht.
Mevrouw Bonis heeft natuurlijk gelijk, maar ik heb de heer Van Bommel
niet zo verstaan dat hij van mening is dat als er een evaluatie komt,
daarmee ook het onderwerp klaar is. Wij zijn het er allemaal over eens dat
dit over een jaar niet zo is. Ik ben echter wel van mening dat het over een
jaar een goed moment is om te kijken waar wij staan en om na te gaan of
onze interventie de beste is die wij kunnen doen. Volgens mij zijn wij het
daarover allemaal eens.
De heer Ten Broeke vroeg nog of het Matra-programma kan worden
omgebouwd, omdat het ook belangrijk is dat wij ons richten op economische ontwikkeling. Dit laatste ben ik zeer met hem eens. Hij wordt ook
op zijn wenken bediend, omdat uit het investeringsprogramma voor de
private sector wordt bijgedragen aan die economische ontwikkeling. In
deze regio zijn het met name bedrijven in het mkb die daarvan gebruikmaken, tot ons genoegen. Hetzelfde geldt voor de inzet van PUM die zich
natuurlijk ook in dat kader afspeelt. Matra richt zich dan toch meer op
versterking van bestuur en politiek. Volgens mij kunnen die twee goed
naast elkaar bestaan.
Collega Timmermans heeft al iets gezegd over het nut van vlaggetjes
planten. Misschien moet je eerst kijken naar de effectiviteit en dan de
vraag stellen of dat vlaggetje iets toevoegt. Ik kan mij voorstellen dat de
heer Ten Broeke – ondanks zijn vaderlandsliefde die wij met hem delen –
het daarmee geheel eens is.
De voorzitter: Ik dank de bewindslieden voor de beantwoording in
tweede termijn. Er zijn vier toezeggingen gedaan. Dat zijn de volgende:
− De minister van Buitenlandse Zaken zal contact opnemen met de
Speciale Vertegenwoordiger van de VN de heer Ross over de Westelijke Sahara, en de Kamer voor 30 april over de uitkomst daarvan
informeren;
− De minister van Buitenlandse Zaken zal in toekomstige brieven en in
de memorie van toelichting bij de begroting extra aandacht schenken
aan geopolitieke belangen en machtsverhoudingen in de Arabische
regio;
− De minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
zal volgend voorjaar een evaluatie uitbrengen van het hulpprogramma
en de ondersteuning van vrouwenorganisaties. Zij zal op een later
moment ook in landenprogramma’s op dat onderwerp ingaan en die
aan de Kamer sturen;
− De minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
zal de Kamer informeren over de uitkomsten van het overleg met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

41

EU-collega’s voor Handel over toevoegen en opschorten clausule in
verband met de positie van minderheden in de handelsverdragen
tussen de EU en de landen in de Arabische regio.
De heer Omtzigt (CDA): Het woordje «vrouwen» mag nog aan de laatste
toezegging worden toegevoegd.
De voorzitter: De positie van vrouwen en minderheden, uiteraard!
Mijnheer Omtzigt, u heeft vijf vrouwen thuis, hoe kan ik dit vergeten? Ik
zal dit eraan toevoegen. Ik geloof dat ik nu aan uitlokking doe.
De heer Sjoerdsma (D66): Voorzitter. Ik verstond de derde toezegging niet
goed. Heeft die betrekking op resolutie 1325?
De voorzitter: Die heeft onder andere betrekking op resolutie 1325, de
ondersteuning van vrouwenorganisaties. Als u dat wilt, zetten wij daar
«1325» bij.
Een laatste opmerking van de heer De Roon.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Ik vraag u om het verslag van dit
algemeen overleg op de plenaire agenda te laten plaatsen.
De voorzitter: Hierbij dus een verzoek van de heer De Roon om een
vervolgoverleg in een VAO.
Ik dank de bewindslieden, de medewerkers en de aanwezigen op de
publieke tribune voor hun belangstelling voor dit belangrijke en interessante algemeen overleg. Ik dank de leden.
Sluiting: 17.15 uur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 32 623, nr. 93

42