Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

32 620

Beleidsdoelstellingen op het gebied van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Nr. 274

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 april 2022
In de procedurevergadering van 13 oktober 2021 heeft de vaste
commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport verzocht om een
reactie op het bericht op NOS.nl: «Deskundigen zien strijdige belangen bij
Alzheimercentrum Amsterdam en neuroloog.»1 Mijn excuses voor de late
beantwoording.2 Hierbij geef ik u mijn reactie.
In het artikel wordt de casus toegelicht van Philip Scheltens, neuroloog bij
het Alzheimercentrum Amsterdam, onderdeel van UMC (Universitair
Medisch Centrum) Amsterdam. De heer Scheltens bekleedt naast zijn
baan als neuroloog verschillende andere functies.3 Aan de hand van drie
voorbeelden schetst de auteur van het artikel het spanningsveld tussen
het belang van samenwerking tussen zorg, academische wereld en
bedrijfsleven enerzijds, en het risico op (de schijn van) belangenverstrengeling anderzijds. Het is, erkent ook de auteur, vrij gebruikelijk dat iemand
in deze positie verschillende rollen vervult. In veel gevallen is het ook
wenselijk, tegelijkertijd is er een reëel risico op oneigenlijke beïnvloeding
of belangenverstrengeling. Mede daarom wijst de auteur op het grote
belang van transparantie over die functies en relaties. De auteur citeert
enkele leden van Uw Kamer, waarbij de vraag wordt gesteld hoe de
Minister tegen deze kwestie aankijkt en wat de Minister hier aan gaat
doen, ook met betrekking tot alle UMC’s.

1

https://nos.nl/l/2401411
Mij is bekend dat er op 20 april 2022 enkele nieuwe berichten zijn gepubliceerd over belangenconflicten bij het Alzheimercentrum. Om de beantwoording van het verzoek van de Vaste
Kamercommissie niet nog langer op te houden, is ervoor gekozen in deze reactie niet inhoudelijk op deze berichten in te gaan.
3
Overzicht nevenfuncties Prof. dr. Philip Scheltens (Amsterdam UMC). Een van zijn functies is
die van Lid van de Raad van Advies van de Nationale Dementiestrategie.
2

kst-32620-274
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 620, nr. 274

1

Het is in de eerste plaats de rol van de betrokken actoren om te oordelen
over het handelen in de aangehaalde voorbeelden. Daarnaast houdt de
IGJ ook in deze sector risico-gestuurd toezicht. Graag informeer ik u over
de waarborgen in wet- en regelgeving en gedragscodes ter voorkoming
van ongewenste beïnvloeding en (de schijn van) belangenverstrengeling.
Ook zal ik nader ingaan op het spanningsveld tussen het belang van
samenwerking en verbinding enerzijds en het risico van belangenverstrengeling anderzijds. Ik ga daarbij ook in op de bijzondere rol van de
UMC’s binnen de zorg. Tenslotte, naar aanleiding van het bericht is er
contact geweest met de Nederlandse Federatie van UMC’s (NFU) en met
UMC Amsterdam. Ik heb hen gevraagd wat er is gedaan met de lessen uit
deze casus. Daar zal ik aan het slot van dezer brief een korte terugkoppeling van geven.
Heldere kaders
Het nieuwsbericht belicht met verschillende voorbeelden hoe de interactie
tussen zorg, wetenschap en bedrijfsleven risico’s op rolverwarring en
verstrengeling van belangen geeft. Dergelijke rolverwarring en verstrengeling van belangen is uitermate onwenselijk. Patiënten moeten er altijd
op kunnen vertrouwen dat de zorg die zij geboden krijgen, alleen geboden
wordt omdat deze zorg medisch gezien op dat moment de beste keuze is.
Onze wet- en regelgeving bevat waarborgen om deze risico’s te minimaliseren. Ook hebben beroepsgroepen, branchepartijen en de IGJ (Inspectie
Gezondheidszorg en Jeugd) hier onderling en met elkaar goede afspraken
over gemaakt. Een rode draad daarin is het belang van transparantie.
Openheid over functies, belangen en financiële transacties is een
randvoorwaarde voor het minimaliseren van het risico op belangenverstrengeling en oneigenlijke beïnvloeding.
Ik belicht graag een aantal van deze wettelijke en niet-wettelijke
waarborgen. Daarbij betracht ik geen volledigheid. Ik beoog een beeld te
geven van de verschillende perspectieven van waaruit transparantie
wordt nagestreefd en belangenverstrengeling en oneigenlijke
beïnvloeding zoveel mogelijk wordt voorkomen.
Beleidsregels gunstbetoon en Transparantieregister Zorg
Goed vormgegeven en transparante samenwerking tussen zorgprofessionals en farmaceutische of hulpmiddelenbedrijven maakt het mogelijk om
zorginnovaties te ontwikkelen of kennis daarover met elkaar te delen.
Hierdoor kunnen veelbelovende behandelingen beschikbaar komen voor
patiënten die daar baat bij hebben. Om oneigenlijke beïnvloeding van
zorgverleners te voorkomen mogen farmaceutische bedrijven en
hulpmiddelenbedrijven maar in een beperkt aantal situaties vergoedingen
geven aan zorgverleners of zorgaanbieders. Een bedrijf mag een
zorgverlener bijvoorbeeld een vergoeding geven voor het geven van een
lezing of voor bepaalde reiskosten. Wat er wel en niet mag op het gebied
van reclame en gunstbetoon is geregeld in Geneesmiddelenwet en in de
Beleidsregels gunstbetoon.4 De IGJ houdt toezicht op de naleving van
deze beleidsregels. De farmaceutische sector en de hulpmiddelensector
hebben in aansluiting op de beleidsregels gedragscodes geformuleerd.
Wanneer een vergoeding van een farmaceutisch bedrijf of hulpmiddelenbedrijf aan zorgverleners is toegestaan moet deze vergoeding in de
meeste gevallen geregistreerd worden in het Transparantieregister

4

Beleidsregels gunstbetoon Geneesmiddelenwet 2018 – BWBR0040672 (overheid.nl); Beleidsregels gunstbetoon Wet medische hulpmiddelen – BWBR0046550 (overheid.nl)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 620, nr. 274

2

Zorg.5Daarmee is voor patiënten inzichtelijk in hoeverre een behandelaar
een financiële relatie heeft met een bedrijf. Uit de jaarlijkse evaluatie van
het register, die ik u onlangs heb toegestuurd (Kamerstuk 32 620, nr. 272),
blijkt dat het register doeltreffend en effectief is.
Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO)
De auteur van het nieuwsbericht gaat kort in op geneesmiddelenonderzoek bij patiënten en de grenzen tussen behandeling en onderzoek.
Voor dergelijk onderzoek zijn heldere regels. Veel klinisch onderzoek valt
onder de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen. Dit
onderzoek wordt getoetst door een medisch-ethische commissie (METC)
of de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO). Ook voor
klinisch onderzoek dat niet onder de WMO valt,6 is een toetsingskader
ontwikkeld dat in lijn ligt met de WMO, met veelal voorafgaande
goedkeuring door een toetsingscommissie en openbaarmaking in
registers. Over eventuele deelname aan al dan niet WMO-plichtig
onderzoek moet de patiënt van tevoren goed worden ingelicht. De IGJ
houdt risico-gestuurd toezicht in de vorm van inspecties en incidententoezicht (in geval van meldingen).
Gedragscode wetenschappelijke integriteit
Ook binnen de wetenschap is transparantie over belangen en relaties de
norm. De gedragscode wetenschappelijke integriteit7 definieert principes
van wetenschappelijke integriteit, normen voor goede onderzoekspraktijken en zorgplichten voor de instellingen. Deze code wordt onderschreven door onder meer de Koninklijke Nederlandse Akademie van
Wetenschappen (KNAW) en de NFU. Een belangrijk uitgangspunt in de
code is om openheid te betrachten over de rol van externe belanghebbenden en over mogelijke belangenconflicten.
Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling
In deze opsomming wil ik verder de Code ter voorkoming van oneigenlijke
beïnvloeding door belangenverstrengeling8 noemen. Deze is mede
opgesteld door de Federatie van Medisch Specialisten (FMS). De code
wordt onderschreven door organisaties die verantwoordelijk zijn voor de
totstandkoming van wetenschappelijke adviesrapporten en richtlijnen.
Transparantie over de relaties en belangen van de deskundigen van de
commissies achter deze rapporten en richtlijnen staat in deze code
centraal. De code geeft drie uitgangspunten voor organisaties bij het
ontwikkelen van beleid omtrent belangenverstrengeling: transparantie,
proportionaliteit en verantwoordelijkheid. Deze uitgangspunten zijn mijns
inziens breder toepasbaar.
Dit stelsel van wet- en regelgeving, richtlijnen en codes geeft duidelijkheid
aan de actoren op het snijvlak van zorg, wetenschap en bedrijfsleven,
zonder dat door overregulering de ruimte voor onderlinge kruisbestuiving
wordt weggenomen.
5

Www.transparantieregister.nl
Onderzoek waarbij geen (invasieve) handeling of gedragswijze wordt opgelegd aan
deelnemers van het onderzoek (zoals observationeel onderzoek), of waarbij het onderzoek niet
als een medisch wetenschappelijk onderzoek geldt (zoals gedragswetenschappelijk onderzoek),
of (retrospectief) gegevensonderzoek.
7
Nederlandse gedragscode wetenschappelijke integriteit 2018.pdf (universiteitenvannederland.nl)
8
Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling (Zorginstituut Nederland)
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 620, nr. 274

3

Het belang van alertheid
Gezien de bijzondere positie van de UMC’s zullen deze organisaties en de
professionals die er werken nog meer dan anderen alert moeten zijn op de
risico’s van ongewenste beïnvloeding en belangenverstrengeling. De acht
Nederlandse UMC’s hebben namelijk naast hun ziekenhuisfunctie nóg drie
publieke functies, het leveren van topreferente patiëntenzorg, het
verrichten van wetenschappelijk onderzoek en het aanbieden van
onderwijs.9 Vanwege deze bijzondere plek in het zorglandschap opereren
de UMC’s en de aldaar werkzame medisch professionals regelmatig op
het snijvlak van het publieke en het private domein. Boegbeelden binnen
hun vakgebied combineren vaak verschillende rollen en functies tegelijkertijd. Dat resulteert in waardevolle kruisbestuiving tussen disciplines en
domeinen, met zorginnovatie als opbrengst. Maar het combineren van
functies mag nooit behandelkeuzes beïnvloeden. En ook bij de UMC’s
geldt dat medisch professionals altijd transparant moeten zijn over de rol
van waaruit zij handelen. Zeker tegenover de patiënt.
Ik acht het van belang dat UMC’s en andere actoren reflecteren op casus
zoals deze, en steeds kritisch kijken of wat wij met elkaar hebben
afgesproken ook in de praktijk zijn weerslag vindt.
NFU
De NFU heeft mij laten weten dat voor haar goed bestuur en toezicht
belangrijke voorwaarden voor goede zorg zijn. De NFU benadrukt dat zij
de Governance Code zorg 202210 onderschrijft, en deze na de vaststelling
bestuurlijk onder de aandacht heeft gebracht van alle UMC’s. In deze code
staat onder meer dat zorgorganisaties vanwege hun maatschappelijke
functie en doelstelling bij iedere vorm en schijn van belangenverstrengeling een bijzondere mate van alertheid en zorgvuldigheid moeten
hebben. Verder wijst ook de NFU op het belang van de hierboven al
aangehaalde Gedragscode wetenschappelijke integriteit en de Code ter
voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling.
Deze handvatten zijn volgens de NFU actueel. Toch heeft de NFU naar
aanleiding van de signalen uit de casus de gemaakte afspraken en
bestaande kaders nog eens goed bezien. De NFU heeft geconcludeerd dat
de kaders een stevige basis bieden voor de UMC’s om de integriteit in
zorg en wetenschap te borgen. De kaders zijn volgens de NFU goed
bekend bij de UMC’s.
UMC Amsterdam
Ook UMC Amsterdam heb ik gevraagd welke stappen de organisatie
ondernomen heeft naar aanleiding van deze casus. Amsterdam UMC
heeft mij laten weten dat zij – mede in het licht van alle berichtgeving – de
eigen werkwijze kritisch tegen het licht heeft gehouden. Waar nodig zijn
procedures en werkafspraken aangescherpt.
Amsterdam UMC kent een regeling nevenwerkzaamheden die voor alle
medewerkers van Amsterdam UMC van toepassing is. Deze regeling is
recent herzien en heeft tot doel belangenverstrengeling te voorkomen
door heldere normering en handhaving. Het is nu makkelijker dan
voorheen om nevenactiviteiten te registreren. Nevenfuncties van
hoogleraren worden proactief gepubliceerd. UMC Amsterdam zegt actief
9

Zie ook de brief over de maatschappelijke rol van de UMC’s aan Uw kamer van 12 juli 2019
(Kamerstuk 33 278, nr. 8).
10
Governancecode Zorg 2022 (governancecodezorg.nl)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 620, nr. 274

4

toe te zien op naleving van de regeling nevenwerkzaamheden. De
communicatie over het belang van naleving is geïntensiveerd. Dit geldt
ook voor andere regelingen waaraan onderzoekers of zorgverleners zich
moeten conformeren, zoals de hierboven genoemde gedragscodes op het
gebied van transparantie.
Tot slot
Met deze brief hoop ik u voldoende geïnformeerd te hebben over de wijze
waarop in wet- en regelgeving het risico op belangenverstrengeling
geminimaliseerd wordt, en transparantie gewaarborgd. Ik verwacht van
zorgorganisaties, zorgprofessionals en andere actoren dat zij binnen de
kaders van genoemde wetgeving, regelgeving, codes en richtlijnen
zorgvuldig en integer opereren. Alleen dan kan (de schijn van)
ongewenste beïnvloeding en belangenverstrengeling voorkomen worden,
en kan succesvolle kruisbestuiving tussen zorg, wetenschap en bedrijfsleven plaatsvinden, ten gunste van de gezondheid van de patiënt.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.J. Kuipers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 32 620, nr. 274

5