Onderwijs over de
energie­transitie en
de circulaire economie
Door Het Groene Brein en
Coöperatie Leren voor Morgen

November 2021

Inhoud
Samenvatting

3

1. Inleiding 

8

2. De vraag vanuit de arbeidsmarkt

12
12
13
14
15
16
18

Werkwijze
De relatie arbeidsmarkt en de energie­transitie en de transitie naar CE
Krapte op de arbeidsmarkt in relatie tot de energietransitie en CE
Vraag naar technici
Breder opleiden en leven lang ontwikkelen
Systeemdenken

3. Het huidige aanbod vanuit mbo, hbo en wo
Werkwijze verkenning
Algemene resultaten
Specifieke bevindingen mbo 
Specifieke bevindingen hbo 
Specifieke bevindingen wo 

4. Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt 
Onderwijs en samenwerking mbo, hbo en wo
Flexibiliteit van opleidingen 
Voldoende vaardige docenten
Samenwerking bedrijven en onderwijs
Regionale aanpak

19
19
22
25
27
28
30
31
32
33
34
36

5. Conclusie en aanbevelingen

38

Referenties

42

Appendix A: 

43

Lijst met geïnterviewde experts en belanghebbenden; lijst met
deel­nemers aan de ronde tafelbijeenkomst

Appendix B: 
Lijst met onderwijs­instellingen waarvan het aanbod is geïnventariseerd

43
45
45

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Samenvatting
We staan in Nederland (en wereldwijd) voor grote uitdagingen op
het vlak van milieu, natuur en leefomgeving. Het klimaat verandert
en sommige grondstoffen worden schaars. Ook leiden sommige
producten en materialen tot vervuiling van lucht, water en bodem,
met bijkomende risico’s voor de gezondheid en biodiversiteit. Vanuit
deze problematiek wordt er hard gewerkt om de oplossingen samen
handen en voeten te geven, onder meer in het Klimaatakkoord en het
Grond­stoffenakkoord. De energietransitie en de transitie naar een
circulaire economie (CE) krijgen concreet vorm. Bij het vormgeven
van deze transities spelen scholing en onderwijs een belangrijke rol.
Veel banen veranderen, er ontstaan nieuwe beroepen en werknemers
hebben andere kennis en competenties nodig. Zowel in het initieel
opleiden als in het verkrijgen en bijleren van duurzame skills die nodig
zijn voor deze transities zijn het mbo, hbo en wo van groot belang.
In opdracht van de Vereniging Hogescholen, de Vereniging van
Universiteiten (VSNU), MBO Raad en het Ministerie van Infrastructuur
en Waterstaat (ministerie van I&W) hebben Het Groene Brein en
de coöperatie Leren voor Morgen een verkenning uitgevoerd naar
onderwijs rondom de energietransitie en de CE-transitie. Hierbij
stonden drie vragen centraal: Wat is de vraag vanuit de arbeidsmarkt
op het vlak van deze transities? Wat is de stand van zaken in het onder­
wijs van mbo, hbo en wo op het vlak van deze transities? En wat is nodig
om het onderwijs beter te laten aansluiten op de arbeidsmarkt?

3

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Arbeidsmarkt
De energietransitie en de transitie naar een CE leiden tot een toename
in de vraag naar arbeid om beide transities vorm te geven. Ook blijkt dat
er behoefte is aan scholing om te voldoen aan de benodigde kennis en
vaardigheden, zowel in het initiële onderwijs als door middel van een
leven lang ontwikkelen. Het gaat hierbij zowel om scholing en oplei­din­
gen voor specialisten, zoals het opleidingen van experts voor opslag van
energie in waterstof, als om integratie van de onderwerpen in de oplei­
dingen voor meer reguliere beroepen, zoals verkoper en installateur.
De vraag gaat deels over het opleiden van meer technici en het bij­
scholen van technici om de transities vorm te kunnen geven. Het
opleiden van meer technici leeft sterk bij installatiebedrijven, energie­
bedrijven, netbeheerders en in de bouw. Naast de vraag naar technici
is er bij beide transities ook vraag naar mensen in de economische en
sociale disciplines. Zo zullen bijvoorbeeld verkopers bij energie­
bedrijven kennis moeten hebben van opties voor nieuwe energie en
dienen ontwerpers en inkopers rekening te houden met circulair
ontwerp. De transities vormen complexe multidisciplinaire vraag­
stukken met een brede impact op het werkveld. Daarbij is met name
een systeemaanpak belangrijk. Het integreren van systeem­denken
in onderwijs en trajecten voor leven lang ontwikkelen is dan ook van
essentieel belang.

Conclusie vraag van de arbeidsmarkt:
• De vraag vanuit de arbeidsmarkt is groot en divers en is zowel gericht
op technici als op beroepen in de hele keten van ontwerp, productie,
verkoop, installatie tot onderhoud en recycling van grondstoffen.
• Systeemdenken en ketenintegratie zijn cruciaal.
• De vraag vanuit de arbeidsmarkt blijft veranderen; we weten nog
niet precies waar die de komende jaren precies zal liggen. Daarom
is breed opleiden en een leven lang ontwikkelen van belang.

Onderwijs
De energietransitie en de transitie naar een CE zijn al langere tijd aan de
gang. Ook in het onderwijs gebeurt er daarom al veel. Anno november
2021 zijn er in het mbo 39 complete opleidingen en 140 keuzedelen met
een focus op CE of energietransitie (en duurzaamheid in het algemeen,
waarbij CE of de energietransitie een onderdeel hiervan vormen).
In het hbo gaat het om 28 opleidingen en 123 minoren. In het wo zijn er
33 masteropleidingen, 23 minoren en ruim 70 vakken gericht op deze
thema’s. Deze cijfers worden weergegeven in onderstaande grafieken.

4

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Onderwijs over CE/energietransitie/duurzaamheid naar vorm —
mbo

Onderwijs over CE/energietransitie/duurzaamheid naar vorm —
hbo

Onderwijs over CE/energietransitie/duurzaamheid naar vorm —
wo

5

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Conclusie stand van zaken onderwijs:
• Er is een groei in de integratie van de energietransitie en de transitie
naar een CE in het onderwijs ten opzichte van eerdere onderzoeken
uit 2019.
• Veel onderwijs over deze transities wordt aangeboden in de vorm
van keuze-onderdelen.
• Ketenintegratie mist veelal nog.

Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt
Uit de inventarisatie blijkt dat er al veel gebeurt en dat er op diverse
manieren wordt samengewerkt tussen bedrijven, overheden en onder­
wijs rondom de energietransitie en CE, bijvoorbeeld in de vorm van living
labs, learning communities en hubs. De grootste stap die gezet dient te
worden voor een nog krachtigere bijdrage aan beide transities is het
realiseren van meer flexibiliteit. Flexibiliteit die meer samen­werking tot
gevolg heeft. Vanuit de arbeidsmarkt en vanuit studenten en docenten is
er behoefte aan modulaire, flexibele onderwijs­programma’s. Door leer­
routes te flexibiliseren kunnen het onderwijs en de arbeidsmarkt beter
op elkaar aan gaan sluiten. Dan kunnen vragen vanuit bedrijven snel
worden ingebed in opdrachten van studenten. Ook kan dit de regionale
samenwerking en de doorlopende leerlijn van het mbo, hbo naar wo
versterken. Dit klinkt eenvoudig maar het betreft een grote onderwijs­
vernieuwing die veel voeten in de aarde heeft. Er zijn al meerdere goede
voorbeelden waar deze flexibiliteit wordt vormgegeven.

Conclusie aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt:
• Om de aansluiting tussen de arbeidsmarkt en het onderwijs te
verbeteren is vooral behoefte aan flexibel en innovatief onderwijs
met een focus op samenwerking in de regio, tussen instellingen van
verschillende onderwijssectoren en tussen onderwijs en arbeids­
markt.

6

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Aanbevelingen
Op basis van de conclusies, de gevoerde gesprekken in zowel het
onderwijs als de arbeidsmarkt en de ronde-tafelbijeenkomst komt
een aantal aanbevelingen naar voren. Deze zijn:
• Aanbeveling 1. Creëer een plek waar de gevraagde kennis en kunde
vanuit het werkveld helder en breed gedragen is geformuleerd en
voortdurend wordt bijgesteld op basis van de actuele behoefte en
ontwikkelingen.
• Aanbeveling 2. Creëer een plek waar al het onderwijsaanbod
en arbeidsmarktinformatie vindbaar is. Een plek die gedragen is
vanuit de verschillende onderwijssectoren en goed herkenbaar
is voor studenten, docenten en werkveld.
• Aanbeveling 3. Investeer in het vormen van een platform waarin
samenwerking tussen onderwijs en werkveld concreet vorm kan
krijgen. Dit platform dient snel en eenvoudig partijen in de regio, uit
verschillende onderwijslagen en beroepenveld aan elkaar te kunnen
verbinden. Bouw hierbij voort op bestaande initiatieven en probeer
de projecten die lopen te verbinden. Hierdoor kan snel en dynamisch
worden gewerkt aan een leven lang ontwikkelen.
• Aanbeveling 4. Investeer in het meer flexibel aanbieden van onder­
wijs waarin en het leven lang ontwikkelen leidend is, bijvoorbeeld
door de ontwikkeling van nieuwe onderwijsvormen. Investeer
daarmee ook in het doorontwikkelen van concepten als living labs
en het vergroten van de skills van docenten.
• Aanbeveling 5. Investeer in het borgen van actuele lessen en inhoud
die wordt aangeboden in minoren en keuzevakken in het reguliere
curriculum van opleidingen. Hierbij dient zowel aandacht te zijn
voor de doorwerking van de keuzedelen en minoren in het reguliere
onderwijs als aandacht te zijn voor het verder ontwikkelen van de
keuzevakken en minoren.

7

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

1. Inleiding
We staan in Nederland (en wereldwijd) voor grote uitdagingen op het
vlak van milieu, natuur en leefomgeving. Het klimaat verandert en
sommige grondstoffen worden schaars. Ook leiden sommige
producten en materialen tot vervuiling van lucht, water en bodem,
met bijkomende risico’s voor de gezondheid en biodiversiteit. Er is veel
maatschappelijke onrust over deze onderwerpen. De onderwerpen
spelen al enkele decennia maar zijn de laatste jaren uitgegroeid tot de
grote vraagstukken van onze tijd. Ze staan dagelijks op de voorpagina
van de krant en er komen schokkende beelden op het journaal. Ook zijn
er stevige discussies tussen voor- en tegenstanders van bepaalde
maatregelen. De klimaat- en circulaire transities zijn, kortom, transities
met een grote impact voor iedereen.

8

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Er wordt hard gewerkt om oplossingen voor deze problematiek samen
handen en voeten te geven. Zowel op het vlak van klimaatverandering
als op het vlak van de circulaire economie (CE). Voor het tegengaan van
de klimaatverandering werd op 28 juni 2019 het Klimaatakkoord
gepresenteerd, wat een pakket aan maatregelen en afspraken bevat
tussen bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden. Het
doel van dit Klimaatakkoord is om 49% minder broeikasgassen uit te
stoten in 2030 ten opzichte van 1990. Het Klimaatakkoord is een
belangrijk deel van de Nederlandse invulling van het Klimaatverdrag
van Parijs. Daarin hebben landen afgesproken om in 2050 de stijging
van de gemiddelde wereldtemperatuur te beperken tot ruim onder de
2 graden Celsius. Het Klimaatakkoord bevat opgaves voor vijf sectoren:
elektriciteit, industrie, gebouwde omgeving, mobiliteit en landbouw en
landgebruik. Het kabinet nam de regie over de totstandkoming van het
Klimaatakkoord, waarbij de SER een belangrijke rol in de uitvoering
neemt.
Voor het vormgeven van de CE werd in 2017 het Grondstoffenakkoord
getekend door ruim 400 partijen, onder wie VNO-NCW, de vakbonden,
NGO’s en het kabinet. Deze partijen hebben zich gecommitteerd aan het
vormgeven van een CE in Nederland. Doelstellingen hierbij zijn om in
2050 een volledige CE te realiseren en om in 2030 een halvering van het
gebruik van de hoeveelheid primaire abiotische grondstoffen te hebben
gerealiseerd.
In deze akkoorden is naast aandacht voor de technische oplossingen
ook een belangrijke rol weggelegd voor de sociale kant van de
transities. Zowel op het vlak van draagvlak en proces, als op het vlak
van scholing en onderwijs. Geconstateerd is dat scholing en onderwijs
een belangrijke rol spelen bij het vormgeven van de energietransitie en
de transitie naar een CE. Veel banen veranderen, er ontstaan nieuwe
beroepen en werknemers hebben andere kennis en competenties
nodig1. Zowel in het initieel opleiden als in het verkrijgen en bijleren
van duurzame skills die nodig zijn voor deze transities spelen het mbo,
hbo en wo een grote rol.
In opdracht van de Vereniging Hogescholen, de Vereniging van
Universiteiten (VSNU), de MBO Raad en het Ministerie van Infrastructuur
en Waterstaat (ministerie van I&W) hebben Het Groene Brein en de
coöperatie Leren voor Morgen dan ook een verkenning uitgevoerd
naar onderwijs rondom de energietransitie en de CE-transitie. De drie
onderwijskoepels willen aan de slag gaan met het vormgeven van

1	KPMG & Circle Economy (2021) Transitie is mensenwerk. Arbeid als factor in de
circulaire economie.

9

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

flexibel onderwijs voor de arbeidsmarkt op deze transities. Om dit
goed vorm te geven hebben we verkend wat (globaal) de vraag is van
de arbeidsmarkt naar onderwijs over deze transities, wat het huidige
aanbod is vanuit het onderwijs en wat er nodig is om het onderwijs
en de arbeidsmarkt beter op elkaar te laten aansluiten.
In deze publicatie beantwoorden we de volgende drie vragen:
• Wat is de vraag van de arbeidsmarkt op het vlak van de
energie­transitie en de circulaire economie?
• Wat is het huidige aanbod vanuit mbo, hbo en wo?
• Wat geven experts aan dat nodig is om het onderwijs beter
te laten aansluiten op de arbeidsmarkt?
Om deze vragen te beantwoorden hebben we 16 experts en belang­
hebbenden geïnterviewd (zie appendix A voor een lijst met geïnter­
viewde personen). Het huidige aanbod van het onderwijs hebben we
via deskresearch verkregen en verzameld in twee onderwijskaarten.
Deze resultaten zijn gevalideerd en aangevuld door de onderwijs­
instellingen. Op basis van deze resultaten is een ronde-tafel­bijeen­
komst georganiseerd met werkgevers, deelnemers vanuit de drie
onderwijssectoren, ministerie van IenW en vanuit de arbeidsmarkt
(zie appendix A voor een lijst met deelnemers). In de ronde-tafel­
bijeenkomst zijn de bevindingen aangescherpt en is er ingegaan op
de vraag tot welke conclusies deze leiden.

Gehanteerde definities en afbakening
Bij het vormgeven van deze verkenning zijn we uitgegaan van de
volgende definities.

Energietransitie
De energietransitie gaat over de overstap van fossiele energie naar
een duurzame energievoorziening. Voor deze transitie is zuiniger
omgaan met energie en het meer en slimmer benutten van
hernieuwbare energiebronnen cruciaal om te streven naar een
energiesysteem waarbij niet tot nauwelijks CO2 vrijkomt in de
atmosfeer.

10

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Circulaire economie (CE)
De transitie naar een CE gaat over het verminderen van het gebruik van
primaire abiotische (niet-hernieuwbare) grondstoffen voor het maken
van materialen en producten. De CE-transitie levert een belangrijke
bijdrage aan verschillende maatschappelijke opgaven: CO2-emissie­
reductie, het voorkomen van biodiversiteitsverlies, verbetering van
lucht-, water- en bodemkwaliteit en grotere leveringszekerheid van
grondstoffen2.

Afbakening onderwijs
Deze inventarisatie is gericht op de initiële opleidingen in het mbo, hbo
en wo. Alle opleidingen voor mensen die al werken, zoals cursussen en
dergelijke, vallen buiten deze inventarisatie. Ook initiatieven in het
primair, voortgezet en privaatonderwijs vallen buiten de inventarisatie.
Waar we in dit rapport spreken over opleidingen en vakken, bedoelen
we ook leerroutes, minoren, majors, tracks, keuzedelen, keuzevakken,
cursussen, trainingen, etc.
Dit betekent dat we ons richten op alle initieel gefinancierde
op­leidingen van mbo-scholen, hogescholen en universiteiten
(zie appendix B).

Opbouw en opzet van de rapportage
Deze rapportage geeft de belangrijkste bevindingen van de totale
verkenning weer op hoofdlijnen. Het rapport is als volgt opgebouwd:
arbeidsmarkt, het huidige aanbod vanuit het onderwijs op mbo, hbo en
wo-niveau en aansluiting arbeidsmarkt en onderwijs. In elk hoofdstuk
wordt kort de gehanteerde methode van het onderzoek voor het
betreffende hoofdstuk beschreven. We sluiten de rapportage af
met conclusies en aanbevelingen.

2

 lanbureau voor de leefomgeving (PBL) (2021). Policy brief - mogelijke doelen voor een
P
circulaire economie. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/07/14/
policy-brief-pbl-mogelijke-doelen-circulaire-economie

11

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

2. De vraag vanuit

de arbeidsmarkt
Werkwijze

Om zicht te krijgen op de vraag vanuit de arbeidsmarkt op het vlak van
de energietransitie en de CE zijn 16 experts en belanghebbenden (zie
appendix A) vanuit zowel het onderwijs als de arbeidsmarkt geïnter­
viewd en zijn rapporten (van onder andere de SER) bestudeerd. Vanuit
deze interviews en deskstudie zijn een aantal hoofdlijnen naar voren
gekomen. Deze zijn:
• De relatie tussen de arbeidsmarkt en de energietransitie en
CE-transitie;
• Krapte op de arbeidsmarkt in relatie tot de energietransitie en
CE-transitie;
• Vraag naar technici;
• Vraag naar breder opleiden en leven lang ontwikkelen;
• Vraag naar systeemdenken.
Deze vijf hoofdlijnen worden hieronder verder uitgewerkt.

12

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

De relatie arbeidsmarkt en de energie­
transitie en de transitie naar CE
Door de transitie naar de CE en de energietransitie zullen veel banen
ontstaan, verdwijnen en vooral veranderen: zowel werk dat direct met
deze sectoren te maken heeft, als werk dat op enige afstand staat.
Daarnaast hebben de twee transities een wisselwerking op elkaar, en
worden de transities ook beïnvloed door hieraan verbonden domeinen.
Voor de energietransitie betekent dit bijvoorbeeld concreet: huizen
moeten geïsoleerd worden en zonnepanelen, warmtepompen, kabels,
netwerken en stations moeten aangelegd en vernieuwd worden. Deze
veranderingen moeten ook ontworpen worden en klanten moeten
worden geadviseerd.
Wat daarvoor nodig is, is een breed scala aan mensen, denk aan:
installateurs, monteurs, bouwers, planners, elektriciens, kabelleggers,
onderhoudsmedewerkers van installaties op zee, schilders, pijpfitters,
bouwarbeiders, timmerlieden, IT-ontwikkelaars, ingenieurs, architecten,
projectleiders in industrie en bouw, en managers in deze sectoren. De
CE-transitie vereist dat al deze mensen ook weten dat de keuze voor
bepaalde ontwerpen en materialen gevolgen heeft, en dat ze kennis
hebben over welke afvalstromen op welke manier moeten worden
ingeleverd om zo optimaal mogelijk te worden hergebruikt. Ook zijn
mensen nodig die producten en processen kunnen herontwerpen, om
op die manier minder of andere grondstoffen te gebruiken in producten.
Tot slot is er ook vraag naar competenties in omliggende domeinen.
Denk hieraan bij aan digitalisering, infrastructuur, de leefomgeving,
water, mobiliteit en samenwerkingen tussen burgers.
Om de transities richting duurzame energie, circulariteit en het anders
gebruiken van grondstoffen te realiseren en goed vorm te geven is
goede aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt vereist. Zowel
op het vlak van technieken als op het vlak van economische en sociale
aspecten. Daarnaast is er een bredere benadering nodig van deze
onderwerpen in onderwijs op allerlei terreinen, zoals economie,
technische opleidingen en planologie.

13

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Krapte op de arbeidsmarkt in relatie
tot de energietransitie en CE
Voor zowel de energietransitie als de CE-transitie zijn studies 3 verricht
naar de consequenties van de transities voor de arbeidsmarkt op het
vlak van groei van werkgelegenheid en krapte op de arbeidsmarkt.  
Voor de uitvoering van het Klimaatakkoord zijn er verschillende
beroepen nodig die vragen om specifieke vaardigheden. Het UWV
en ROA onderscheiden 65 beroepen die nodig zijn om de klimaat­maat­
regelen in verschillende sectoren uit te voeren. Voor de meeste van
deze beroepen geldt dat de krapte op de arbeidsmarkt de afgelopen
jaren is toegenomen. Daarnaast voorspelt het PBL in hun onderzoek4
dat de energietransitie de vraag naar arbeid licht zal doen stijgen.
Doordat er verschillende effecten van de transitie optreden op
verschillende typen werk, zal die vraag per sector en per provincie
verschillend uitpakken. De vraag naar arbeid in de elektriciteitssector
zal bijvoorbeeld naar verwachting licht stijgen, net als de vraag naar
arbeid in de machinebouw, bouw, architecten- en ingenieursbureaus
en vormen van ICT. In deze sectoren is er bijvoorbeeld vraag naar de
productie van zonnepanelen, het isoleren van woningen, energiezuinige
apparatuur en installaties, slimme meters en betaalmethodes voor
elektrisch rijden. De mate waarin deze vraag toeneemt varieert per
provincie. In Noord-Brabant zal de vraag het meest stijgen, vanwege
de hoeveelheid bedrijven in de machinebouw en bouw.
Ook de transitie naar een CE heeft consequenties voor de arbeids­
markt. Het rapport van KPMG en Circle Economy, Transitie is mensen­
werk 5, beschrijft het volgende hierover: “De transitie naar een circulaire
economie leidt niet automatisch tot een groei in werkgelegenheid. Het
aandeel van het totaal aantal banen, dat gekoppeld is aan circulaire
economie, zal wel toenemen. De voorziene knelpunten zijn daarom
niet zozeer kwantitatief, maar eerder kwalitatief van aard. Met andere
woorden: in aantallen zijn voldoende arbeidskrachten om te voldoen aan
de vraag, alleen beschikken zij mogelijk niet over de benodigde kennis
en vaardigheden”.

3	Zie onder meer onderzoek KPMG & Circle Economy (2021) Transitie is mensenwerk. Arbeid
als factor in de circulaire economie. https://www.circle-economy.com/resources/transitieis-mensenwerk-arbeid-als-factor-in-de-circulaire-economie
4

Weterings, A. et al. (2018), Effecten van de energietransitie op de regionale arbeidsmarkt –
een quickscan, Den Haag: PBL.

5	KPMG & Circle Economy (2021) Transitie is mensenwerk. Arbeid als factor in de circulaire
economie. https://www.circle-economy.com/resources/transitie-is-mensenwerk-arbeidals-factor-in-de-circulaire-economie

14

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

De studies van PBL en KPMG  laten zien dat er zowel een toename is
in de vraag naar arbeid om beide transities vorm te geven als dat er
behoefte is aan scholing om te voldoen aan de benodigde kennis en
vaardigheden, zowel in het initiële onderwijs als door middel van een
leven lang ontwikkelen.

Vraag naar technici
De behoefte aan technici leeft sterk in bijvoorbeeld installatiebedrijven,
energiebedrijven, netbeheerders, maar ook in de bouw. Dit is al langer
een probleem, maar wordt urgenter door de vergrijzing en de lage
nieuwe instroom in techniekopleidingen. Er is een tekort aan installa­
teurs, bijvoorbeeld rondom het werk van het leggen van kabels en
aansluiten van zonne- of windparken. Ook voor monteurs verandert
het werk snel en is het een uitdaging om op de hoogte te blijven van de
laatste IT-skills.
Verschillende geïnterviewde experts en belanghebbenden geven aan
dat het tekort aan technici kritischer wordt en nog verder zal toenemen.
Het tekort zit volgens hen vooral op mbo- en hbo-niveau, maar betreft
bijvoorbeeld ook IT’ers op wo-niveau. De huidige krapte op de arbeids­
markt en het grote verloop van werknemers maakt dit vraagstuk van
het tekort aan technici nog urgenter. Het zicht op de omvang van dit
tekort ontbreekt, maar als het gaat om functies waarvoor het mbo en
hbo opleiden, wordt genoemd dat duizenden vacatures moeilijk in te
vullen zijn. Netbeheerders geven aan dat nu al projecten niet door
kunnen gaan vanwege deze tekorten.
Om de aanwas van het aantal technici te vergroten, terwijl de instroom
vanuit het onderwijs minimaal is, kan de doorstroom binnen bedrijven
gestimuleerd worden door leven lang ontwikkelen en kunnen mensen
uit andere sectoren omgeschoold worden. In veel sectoren zijn echter
tekorten, wat het werven van voldoende mensen nog lastiger maakt.
Werknemers worden nu ook vaak uit het buitenland gehaald, maar dit
is soms lastig vanwege taalverschillen. Als mogelijke oplossing om
meer studenten aan te trekken, wordt ook genoemd dat er gewerkt kan
worden aan een positievere beeldvorming van techniekopleidingen.
Dit kan worden bereikt door de focus te leggen op het werken aan
maatschappelijke vraagstukken, zoals de energietransitie en CE.
Waarbij de nadruk ligt op onderwijs gericht op praktische vraagstukken
in de praktijk.

15

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Om zij-instroom te bevorderen zijn specifiek voor de energietransitie
inventarisaties gedaan naar wat nodig is om mensen van werk naar
werk te helpen. In opdracht van Human Capital Agenda’s van de top­
sectoren heeft Centerdata samen met Berenschot het ‘Instrument
Transitiepaden Klimaatakkoord’ ontwikkeld6. Dit instrument kijkt naar
wat nodig is voor mensen om van overschotberoepen de overstap te
maken naar tekortberoepen. Het is toegepast op de 25 meest
prangende energieberoepen die nodig zijn om het Klimaatakkoord
uit te voeren.
Voorbeeld: Het Sustainable Electrical Energy Centre of Expertise
(SEECE) van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen biedt praktijk­
gericht onderwijs voor zij-instromers in de techniek. In een associate
degree worden deze studenten opgeleid voor een werkplek bij een
energie-gerelateerd bedrijf.

Breder opleiden en leven lang
ontwikkelen
Naast de vraag naar technici is in de breedte vraag naar nieuwe kennis
en vaardigheden in economische- en sociale beroepen. Zo zullen
garagehouders nieuwe vaardigheden moeten opdoen om met
elektrische auto’s te kunnen werken, zullen verkopers bij energie­
bedrijven kennis moeten hebben van opties voor nieuwe energie en
zullen ontwerpers rekening moeten houden met circulair ontwerp. De
transities vormen complexe multidisciplinaire vraagstukken met een
brede impact op het werkveld, waarbij met name de systeemaanpak
en het keten-denken van belang is.
Een van de uitkomsten van de bovengenoemde inventarisaties, is
dat veel beroepen vragen om nieuwe vaardigheden en kennis om de
energietransitie en de transitie naar een CE vorm te geven. Denk hierbij
bijvoorbeeld ook aan beroepen als hoveniers, koks, architecten,
planners, gemeenteambtenaren ruimtelijke ordening en verkopers
van installaties. In bedrijven wordt vaak ervaren dat nog niet alle mede­
werkers worden meegenomen in de transities. De specifiek benodigde
vaardigheden zitten nu vaak bij een groep specialisten en er is te weinig
overdracht naar alle niveaus binnen de organisatie.

6	Centerdata (2021) Instrument Transitiepaden Arbeidsmarkt Klimaatakkoord Eindrapport.
Tilburg: Centerdata.

16

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Om de transities op de arbeidsmarkt goed vorm te kunnen geven,
zouden brede kennis en vaardigheden voor de energietransitie en CE
in veel opleidingen terug moeten komen. Voor de CE gaat dit bijvoor­
beeld om begrippen als design for circularity, de R-ladder en praktische
vaardigheden als losmaakbaar werken in de bouw. Om opleidingen te
inspireren om meer aspecten van de CE mee te nemen, heeft de
Stichting Beroepsonderwijs & Bedrijfsleven (SBB) een inspiratierapport
geschreven waarin de benodigde competenties voor klimaatadaptatie,
de energietransitie en circulariteit in beeld zijn gebracht en voor­
beelden worden gegeven om die in de praktijk te brengen.7 Ook heeft
de coöperatie Leren voor Morgen, met financiering van de
Goldschmeding Foundation en het Ministerie van I&W, het project
Circular Skills 8 opgezet. Hierin is onder meer bekeken welke compe­
tenties er nodig zijn van vmbo tot hogeschool.
Ook is er op specifieke thema’s meer kennis nodig om de transities
vorm te geven. Om- en bijscholing op het thema waterstof wordt
bij­voorbeeld vaak genoemd als belangrijk vraagstuk. Vooral private
partijen investeren daar nu in en er ligt een behoefte om dit een
betere plek te geven in het onderwijs.
Voorbeeld: In het publiek-private samenwerkingsproject Gas 2.0 hebben
mbo-scholen en het bedrijfsleven in het noorden van Nederland samen
modules en keuzedelen voor waterstoftechnologie ontwikkeld. Deze
modules en keuzedelen zijn ook te vinden op oZone, het leerplatform
voor de techniek. Daar wordt leermateriaal aangeboden voor en door
bedrijven in de technische sector.

De veranderingen op de arbeidsmarkt gedurende de transities vragen
dan ook om mensen die zich blijven ontwikkelen. Deelname van
Nederlandse volwassenen aan leven lang ontwikkelen is hoger dan
het OESO-gemiddelde, maar lager dan in veel best presterende landen
(data uit 2017) 9. Ook nemen praktisch opgeleiden in Nederland veel
minder deel aan niet-formeel en informeel leren. In het ontwikkelen van
aanbod voor leven lang ontwikkelen zou ook rekening moeten worden
gehouden met de gehele carrière van werknemers: wat zal bijvoorbeeld
in de volgende fase van de energietransitie een goede carrièrestap zijn
voor installateurs?

7

W ijnen, B., Jankie, P., Mathijssen, S., & Bekx, W. (2021) Inspiratierapport Circulaire
Economie. Zoetermeer: SBB.

8

https://www.lerenvoormorgen.org/wat-we-doen/circular-skills

9

 ociaal-Economische Raad (SER) (2019) Leven Lang Ontwikkelen. Voortgangsrapportage
S
SER Actie-agenda. Den Haag: SER.

17

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Voorbeeld: In het Practoraat Waterstof van mbo-instelling Noorderpoort
worden studenten voorbereid om te werken met waterstof. Dat doen ze
vooral aan de hand van concrete opdrachten van bedrijven.

Systeemdenken
Een kwestie vanuit de arbeidsmarkt die overkoepelend is voor zowel de
energietransitie als de transitie naar de CE, is het gebrek aan systeem­
denken. Systeemdenken is een wetenschappelijke benadering die
tracht overzicht van het geheel te behouden, in plaats van zich te
concentreren op afzonderlijke onderdelen zonder te overwegen welke
rol deze delen in het groter geheel spelen.
Bedrijven geven steeds vaker aan dat afgestudeerden vaardigheden
moeten hebben op het gebied van systeemdenken. Dat betekent dat
ze integratief kunnen denken, kunnen communiceren met mensen van
andere disciplines en bij vraagstukken de systeemimpact kunnen
overzien. Ze hebben dan de vaardigheden om andere stakeholders te
betrekken, aanpalende vraagstukken te overdenken en te denken in
termen van transities. Dit levert ‘constructief kritische’ studenten op.
Studenten kunnen dan bijvoorbeeld kritisch kijken naar het chemisch
recyclen van plastic en de afweging maken of chemisch of mechanisch
recyclen de beste keuze is. Een ander voorbeeld is dat een installateur
bijvoorbeeld goed kan samenwerken met mensen uit de bouw en
rekening kan houden met de veranderende context waarin installaties
aangelegd moeten worden. Hiervoor zijn ook sociale skills nodig:
kritisch denken, samenwerken, communiceren en reflecteren.
Daarmee kunnen werknemers anticiperen op de veranderende context
van het werk.
Er werd opgemerkt dat deze vaardigheden rondom systeemdenken nu
vooral in wo-, hbo- en mbo-niveau 3 en 4 worden ontwikkeld en nog te
weinig voorkomen in mbo-niveau 1 en 2. Waar technische skills soms
nog wel aan te leren zijn in een bedrijf, zijn deze vaardigheden op het
vlak van systeemdenken essentieel om in het onderwijs op te nemen.
Voorbeeld: In Kenniscentrum Mission Zero van de Haagse Hogeschool
wordt multidisciplinair onderzoek gedaan, vanuit een technologische,
economische, maatschappelijke en bestuurlijke blik. Het onderwijs is
multidisciplinair en moedigt studenten aan om vraagstukken die te
maken hebben met de energietransitie en de transitie voor CE vanuit al
deze invalshoeken te bekijken.

18

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

3. Het huidige aanbod
vanuit mbo, hbo en
wo
Werkwijze verkenning
Om het huidige aanbod te inventariseren zijn verkenningen gedaan van
het onderwijs in mbo, hbo en wo. Voor het overzicht van het aanbod in
het mbo, hbo en wo zijn allereerst de websites van de MBO-Raad, SBB,
Vereniging Hogescholen en VSNU geraadpleegd om een overzicht te
maken van alle bekostigde instellingen in Nederland, in totaal 61 mboscholen, 36 hogescholen en 14 universiteiten, die meegenomen zijn in
de verkenning (zie appendix A). Per onderwijsinstelling is er gekeken
naar een vorige verkenning van Het Groene Brein en Duurzaam Door
naar opleidingen rondom duurzaamheid uit 2015-2016 en een ver­
kenning van Het Groene Brein van onderwijs over de CE uit 2019-2020.
Deze overzichten zijn vervolgens nagekeken en geactualiseerd.
Om een precies beeld te krijgen zijn de websites geraadpleegd van
de onderwijsinstellingen, alsmede de online opleidingsgidsen en
studie­gidsen, websites zoals kiesopmaat.nl, studiekeuze123.nl en
biobasednetwork.eu. De websites van de onderwijsinstanties zijn
geraadpleegd en vervolgens zijn alle opleidingsbeschrijvingen en
studiegidsen op opleidingsniveau, minorniveau en vakniveau
bestudeerd. Er is nagegaan of de term ‘energietransitie’,
‘duurzaamheid’ en/of ‘circulaire economie’ wordt genoemd in de

19

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

opleidings­beschrijving, of een aanverwante term zoals ‘biobased’,
‘energy’, ‘sustainability, grondstoffen en/of ‘wind/solar’ (zie kader met
gebruikte termen).
Waar we spreken over opleidingen en vakken, bedoelen we ook leer­
routes, minoren, majors, tracks, keuzedelen, keuzevakken, cursussen,
trainingen, etc.
Gebruikte termen
CE: De opleidingen en vakken in de richting van de CE zijn toegevoegd wanneer
ze over het economische systeem van gesloten kringlopen gingen, zoals
bijvoorbeeld over de businessmodellen van de CE of hoe materialen en
grondstoffen kunnen worden hergebruikt en hun waarde zo min mogelijk
verliezen. Daarbij is de volgende definitie van CE gehanteerd: ‘Een circulaire
economie is een economisch systeem van gesloten kringlopen waarin grond­
stoffen, onderdelen en producten hun waarde zo min mogelijk verliezen,
hernieuwbare energiebronnen worden gebruikt en systeemdenken centraal
staat.’10
Energietransitie: De opleidingen en vakken in de richting van de energie­
transitie zijn alleen toegevoegd als ze ofwel over de transitie van energie,
of over specifiek een van de duurzame energiebronnen zoals wind, zon of
biomassa gingen.
Duurzaamheid (algemeen): duurzaamheid (algemeen) is een categorie waar­
onder energietransitie en CE vallen, dus wanneer de opleidingen en vakken in
de richting van duurzaamheid (algemeen) zijn toebedeeld gaan deze niet
specifiek over CE of de energietransitie. Ze gaan dan algemener over duurzame
ontwikkelingen op het gebied van economische, sociale en leefomgevings­
behoeften, klimaatverandering en de wereld of steden of bijvoorbeeld
voedselsystemen toekomstbestendig maken. Hierin spelen de CE en de
energietransitie wel een rol.

Kernthema of subthema
Als de termen, of een aanverwante term, is genoemd in de opleidings­
beschrijving is er een gradatie toebedeeld van de mate waarin een
opleiding, minor of cursus over de CE, energietransitie of duurzaam­
heid in het algemeen gaat: als kernthema of subthema. Wanneer in een
opleiding of vak naast een van de bovengenoemde thema’s ook nog
andere thema’s worden besproken, is de gradatie subthema toe­

10 H
 et Groene Brein (2021) Kenniskaart Circulaire Economie. https://kenniskaarten.hetgroenebrein.nl/kenniskaart-circulaire-economie/is-definitie-circulaire-economie/

20

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

bedeeld. Wanneer heel duidelijk de opleiding of het vak over dit thema
gaat, is de gradatie kernthema toebedeeld. Ook zijn de websites van
de onderwijsinstellingen opgezocht met de bovengenoemde termen
om naderhand te kijken of er nog andere opleidingen of vakken
tevoorschijn kwamen.

Validatie
Als laatste hebben de onderwijsraden de in dit onderzoek opgebouwde
database ter validatie naar de onderwijsinstellingen gestuurd om te
kijken of het overzicht volledig is, of dat er volgens deze instellingen
nog opleidingen of vakken missen. Indien dit het geval was, zijn deze
toegevoegd aan de database als zij inderdaad aantoonbaar over de CE,
energietransitie of duurzaamheid gaan. In de gevallen dat de
instellingen niet hebben gereageerd zijn de door de onderzoekers
verzamelde data ongewijzigd gelaten in de database.
Voor het mbo is er een overzicht gemaakt van alle instellingen, die
vervolgens op dezelfde manier zijn onderzocht als het hbo en wo.
Websites van onder ander de onderwijsinstellingen zelf en het SBB
zijn geraadpleegd. De resultaten hebben we grafisch weergegeven voor
alle drie de onderwijsniveaus. Hierin is de vorm van het onderwijs, zoals
een opleiding of een vak, opgenomen en de focus van het onderwijs
onder­verdeeld in CE, energietransitie en duurzaamheid.

Reflectie validiteit werkwijze
Bovenstaande werkwijze leidt tot een overzicht van opleidingen en
vakken die zich duidelijk profileren op het vlak van de energietransitie
of de CE. Opleidingen en vakken waarbij wel aandacht is voor de
thematieken maar waarbij deze aandacht niet expliciet terugkomt in
de titels en beschrijvingen vallen in deze werkwijze buiten de scope.
Het kan zijn dat er opleidingen en vakken zijn, die wel helemaal de
principes van de CE en de energietransitie volgen, maar die woorden
niet gebruiken in hun omschrijvingen van de opleidingen en/of vakken.
Deze vallen in deze inventarisatie buiten de scope.  Daarmee is een
limitatie van het onderzoek dat de inventarisatie niet volledig sluitend
is. De inschatting van de onderzoekers is, door de vele gesprekken en
het inzicht in de stand van het onderwijs op dit vlak, dat dit slechts
zelden voorkomt omdat aandacht aan de energietransitie en de CE
vaak wordt gezien als onderscheidend criterium en daarom mee­
genomen wordt in de beschrijving.

21

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Tezamen met de werkwijze om via beschrijvingen op websites te
zoeken, betekent dit dat de inventarisatie geen volledige dekking geeft.
De breedte van het zoekproces en de toegepaste manier van validatie
geven volgens ons wel het meest betrouwbare en valide beeld dat
binnen de kaders van dit onderzoek mogelijk was.

Algemene resultaten
Het resultaat van de verkenning is zichtbaar in een kaart over hbo- en
wo- onderwijs en een kaart over mbo-onderwijs (zie ook de landkaarten
hieronder). In de resultaten vinden we drie punten die voor het
onderwijs op alle niveaus gelden:
• We constateren een groei in de integratie van duurzame
transities in het onderwijs
• We constateren dat veel onderwijs over deze transities
keuze-onderdelen zijn
• We constateren dat ketenintegratie veelal nog mist
Hieronder worden deze drie hoofdpunten nader toegelicht. Na een
toelichting op deze drie hoofdpunten volgt een nadere precisering
per onderwijssector; mbo, hbo en wo.

Figuur 1 Kaart met hbo- en wo-opleidingen

Figuur 2 Kaart met mbo-opleidingen

22

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Groei in integratie duurzame transities
in onderwijs
Om te kunnen constateren of het aantal opleidingen en vakken is
toe­genomen, hebben we de vergelijking gemaakt met eerdere onder­
zoeken die op dit vlak zijn uitgevoerd. Met name de onderzoeken
vanuit Het Groene Brein uit 2015 11,12 en uit 2019 13. Het lastige is dat
deze onderzoeken met andere opdrachten vanuit opdrachtgevers
zijn opgezet, waardoor er geen één-op-één vergelijking te maken valt.
Bij het onderzoek uit 2015 was het verzoek vanuit de Tweede Kamer
gedaan om inzicht te krijgen in de mate van integratie van het brede
begrip duurzaamheid in het onderwijs van alle sectoren (basisschool
tot en met universiteit). In het onderzoek uit 2019 was de vraag gericht
op opleidingen in het hbo en wo op het vlak van de CE. We hebben alle
resultaten nogmaals bekeken.
Uit de vergelijking hebben wij geconstateerd dat de gegevens uit het
rapport van 2015 moeilijk vergelijkbaar zijn omdat in dat rapport veel
breder is gekeken. De gegevens uit 2019 zijn enigszins bruikbaar voor
een vergelijking, waarbij aangegeven moet worden dat in 2019 de
definitie iets scherper was afgebakend en meer was gefocust op CE.
De gegevens zijn dus niet één-op-één door te trekken, maar als we
ze globaal vergelijken, geven ze wel een beeld van de groei.
In hoofdlijnen komt uit de vergelijking het volgende:
– Mbo: In 2015 bleken er nog weinig specifieke opleidingen te zijn
in het mbo en waren ook de keuzedelen nog sterk in ontwikkeling.
Inmiddels is er een totaalaanbod van 223 vakken, keuzedelen, leer­
lijnen en opleidingen, waarvan 39 complete opleidingen. Die waren
er in 2015 nog bijna allemaal niet. In het mbo is dus een sterke groei
waarneembaar.  
– Hbo: In 2019 zijn er 46 opleidingen, minoren, majors en vakken
gevonden op het vlak van de CE. In 2021 zijn dit er voor het hbo
in totaal 169 (CE, energietransitie en duurzaamheid algemeen),
waarvan 37 over de CE. De groei zit vooral in het aanbod van
minoren.
– Wo: In 2019 waren er in het wo 59 opleidingen, minoren, master­
tracks en vakken op het vlak van de CE. In 2021 hebben we er 153
gevonden (CE, energietransitie en duurzaamheid algemeen),
waarvan 40 over de CE.

11

Het Groene Brein (2015) Rapportage Duurzaam Onderwijs.

12

SustainableMotion (2015) Onderzoek “Circulaire Economie Opleidingen”. SustainableMotion.

13

https://hetgroenebrein.nl/opleidingen-rond-de-circulaire-economie-in-kaart/

23

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Op basis van bovenstaande vergelijking constateren wij dat er globaal
gezien een groei is in het aantal opleidingen en vakken over de CE,
energietransitie en duurzaamheid. Wel zijn er, van de onderzochte
bekostigde instellingen, nog een aantal instellingen die nog geen enkel
(expliciet benoemd) aanbod op dit gebied hebben. Dit gaat over 25% van
de mbo-instellingen en ruim 40% van de hbo-instellingen. Op het hbo
zijn dit voornamelijk instellingen met een focus op kunst. In het mbo
betreft het een aantal vakscholen, maar zijn er ook een aantal ROC’s en
AOC’s die nog geen herkenbaar aanbod hebben. In het wo hebben alle
onderzochte instellingen een expliciet aanbod op het vlak van de CE,
energietransitie en/of duurzaamheid.

Keuze-onderdelen
Relatief veel onderwijs in de richting van CE, energietransitie en duur­
zaamheid wordt aangeboden als keuze-onderdeel. Dit is te zien als
keuzedeel in het mbo (grafiek 1), minor op het hbo (grafiek 4) en keuze­
vakken op wo (grafiek 6). Deze onderdelen zijn soms samen met partijen
uit de praktijk ontwikkeld om zo snel en flexibel in te kunnen spelen op
de vraag vanuit de arbeidsmarkt. Dat kan mooie kansen bieden om dit
flexibele aanbod door te ontwikkelen (zie H3). We vonden relatief
minder onderwijs waarin de onderwerpen CE, energietransitie en duur­
zaamheid algeheel geïntegreerd zijn in het onderwijs, maar dit zou ook
kunnen komen doordat dit lastig zichtbaar is in de beschrijving (zie ook
alinea over reflectie op werkwijze). Verder zijn er weinig (verplichte)
opties tot stages of leren in de praktijk; wellicht gebeurt dit wel, maar
in onze verkenning vonden we dit niet terug in beschrijvingen van
opleidingen en vakken.

Ketenintegratie
Voor de CE en energietransitie zijn op verschillende niveaus ver­schil­
lende competenties nodig. We vinden veel opleidingen die zich richten
op installatie en techniek, terwijl de transities voor alle beroepen in de
keten van groot belang zijn. Vooral op het mbo valt op dat er minder
aanbod is aan onderwijs over de ketenonderdelen zoals ontwerp,
verkoop en advies in de richting van de CE en energietransitie.

24

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Specifieke bevindingen mbo
In het mbo zijn er veel initiatieven. De focus op het mbo ligt vooral op
de energietransitie en duurzaamheid (algemeen) (grafiek 2). Het aanbod
vanuit het mbo is met name op niveau 3 en 4 en nauwelijks op niveau
1 en 2 (grafiek 3). Wat betreft de sectoren bevindt het aanbod zich
vooral in de sectoren Techniek en Gebouwde omgeving, en Voedsel,
Groen en Gastvrijheid.
Uit de interviews komen er nog twee observaties naar voren die
specifiek voor het mbo gelden en die hun weerslag hebben op het
aangeboden onderwijs:
• In het mbo zijn namen van opleidingen landelijk bepaald. Aan de
naam kun je dus niet aflezen of de CE of de energietransitie daar
een onderdeel van is. Het aanleggen van zonnepanelen wordt
dan bijvoorbeeld niet apart benoemd. Doordat we ook naar de
beschrijvingen hebben gekeken hebben we dit grotendeels
ondervangen, maar niet voor 100%.
• Instellingen ervaren een spanning tussen vernieuwing in opleidingen
en het aantrekken van voldoende studenten daarvoor, met als voor­
beeld onderwijs over de ontwikkeling van warmtenetten. De vraag
naar deze opleiding vanuit de beroepspraktijk is er, maar de ver­
wachting vanuit de instellingen is dat het maar weinig studenten
trekt. Ook zijn er in de praktijk nog nauwelijks opdrachten hierover,
waardoor het voor bedrijven lastig is om te investeren in opleidingen.
We geven hier de grafieken weer met de bevindingen in het mbo,
met een onderscheid in:
• Onderwijs naar vorm;
• Onderwijs naar focusgebied;
• Aantal opleidingen naar niveau.

25

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Onderwijs naar vorm — mbo

Grafiek 1 Onderwijs naar vorm – mbo

Focus — mbo

Grafiek 2 Focus – mbo

Aantal opleidingen naar niveau — mbo

Grafiek 3 Aantal opleidingen naar niveau – mbo

26

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Specifieke bevindingen hbo
In het hbo is er veel keuze in minoren (grafiek 4). De focus van de
opleidingen, minoren en mastertracks in het hbo is redelijk gelijk
verdeeld over de CE, energietransitie en duurzaamheid (algemeen)
(grafiek 5). Het valt op dat veel aanbod van het hbo zich focust op
duurzame bouw. Hieronder volgen de grafieken met de bevindingen
in het hbo, met een onderscheid in:
• Onderwijs naar vorm;
• Onderwijs naar focusgebied.

Onderwijs naar vorm — hbo

Grafiek 4 Onderwijs naar vorm – hbo

Focus — hbo

Grafiek 5 Focus – hbo

27

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Specifieke bevindingen wo
Het wo biedt vooral veel onderwijs aan in de vorm van vakken (grafiek 6).
Van het wo-aanbod van opleidingen is bijna twee derde deel op master­
niveau. De focus van de opleidingen, minoren en vakken in het wo ligt
vooral op de energietransitie, maar ook redelijk veel op de CE en duur­
zaamheid (algemeen) (grafiek 7). Wo-opleidingen zijn vooral technisch
van aard en de vakken zijn vaak technisch of economisch.
Hieronder volgende de grafieken met de bevindingen in het wo,
met een onderscheid in:
• Onderwijs naar vorm;
• Onderwijs naar focusgebied.

Onderwijs naar vorm — wo

Grafiek 6 Onderwijs naar vorm – wo

28

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Focus — wo

Grafiek 7 Focusgebied - wo

29

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

4. Aansluiting onderwijs
en arbeidsmarkt

Werkwijze onderwijs en arbeidsmarkt
Bij de verkenning van het onderwijs is veel gekeken naar het aanbod
van alle instellingen via websites. Deze bevindingen zijn aangevuld met
uitkomsten van interviews en de ronde-tafelbijeenkomst. Voor de
aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt is vooral gebruik gemaakt
van interviews en bestaande rapporten (van onder meer de SER). De
bevindingen zijn vervolgens voorgelegd bij de ronde-tafelbijeenkomst,
waar ze zijn aangescherpt.

Aandachtspunten onderwijs en
arbeidsmarkt
Uit de interviews, de literatuur en de ronde-tafelbijeenkomst
kwamen verschillende aandachtspunten naar voren om onderwijs
en arbeidsmarkt gericht op de energietransitie en de transitie naar
een CE beter op elkaar te laten aansluiten:
1. Samenwerking tussen mbo, hbo en wo
2. Interdisciplinair onderwijs
3. Flexibiliteit opleidingen
4. Vaardigheid docenten
5. Samenwerking tussen bedrijven en het onderwijs
6. Regionale aanpak
Hieronder lichten we deze aandachtspunten verder toe.

30

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Onderwijs en samenwerking
mbo, hbo en wo
In de interviews kwam sterk naar voren dat het mbo, hbo en wo samen
moeten werken om het onderwijs en de arbeidsmarkt beter op elkaar
te laten aansluiten. Deze partijen hebben elkaar nodig, aangezien zij in
het werkveld veel met elkaar te maken hebben en systeemvragen
vanuit alle niveaus benaderd worden. Een theoretische ontwikkeling
uit het wo wordt bijvoorbeeld in hbo en mbo aan de praktijk getoetst,
of andersom. Nieuwe ontwikkelingen uit hbo- en wo-onderzoek kunnen
worden meegenomen in de opleidingen op het mbo. En terugkoppeling
vanuit de uitvoering of praktische vraagstukken uit het mbo kunnen
input vormen voor onderzoek en onderwijs in het hbo en wo.
Geïnterviewde experts en belanghebbenden geven duidelijk aan dat
een betere samenwerking zowel gewenst is binnen het onderwijs als
op het gebied van onderzoek en innovatie.
Voorbeeld: Een voorbeeld van een betere samenwerking tussen mbo-,
hbo- en wo-instellingen die gewenst is, is een wijkgerichte aanpak van
de energietransitie. Mbo’ers zouden de manier waarop zij installatiewerk
doen, kunnen verduurzamen. Hbo’ers kunnen zich buigen over de vraag
hoe je zo’n wijkaanpak inricht, en wo’ers kunnen onderzoeken hoe je een
lerende cyclus van de ene wijk naar de andere kunt krijgen. Door de
informatie te delen en van elkaar te leren wordt zowel het leerproces
van de mbo-, hbo- en wo-studenten versterkt als de doorwerking in de
praktijk vergroot.

Het Associate degree (Ad) heeft veel potentie om die brug tussen mbo
en hbo te slaan. Dit verkorte hbo-programma vormt een overgang
tussen de twee onderwijsvormen. Dit onderwijs wordt vaak ontwikkeld
samen met het bedrijfsleven en kan een mooie flexibele manier zijn om
in te spelen op de vraag van het bedrijfsleven.

Interdisciplinair onderwijs
Veel opleidingen zijn nog disciplinair ingericht. Projecten waarbij
studenten uit verschillende disciplines samen aan een opdracht
werken zijn vaak lastig in te richten, doordat structuren niet op elkaar
aansluiten. Dit ligt zowel op het vlak van hele praktische zaken zoals
roosters, leermiddelen en inrichting van de leeromgeving, als op het
vlak van erkenning van competenties en studiepunten. Wat goed bevalt
zijn living labs, waarin meerdere disciplines samenkomen.

31

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Ook wordt er steeds meer geëxperimenteerd met onderwijs door alle
lagen heen, bijvoorbeeld via hackathons. Dit vraagt wel nieuwe vaardig­
heden van begeleiders.
Voorbeeld: De Hogeschool Zuyd heeft het Living Lab WOOW opgezet.
Hierin werken studenten, docenten, overheden en bedrijven samen op
het vlak van wonen, energietransitie en de CE. WOOW staat hierbij voor
wonen, opleiden, ondernemen en werken. Gezamenlijk wordt gewerkt
aan de wijk van de toekomst.

In het opleiden van voldoende en goed gekwalificeerde mensen is het
ook van belang dat het onderwijs met betrekking tot de energietransitie
en CE met goede doorlopende leerlijnen wordt ingericht. Met een door­
lopende verticale leerlijn sluit onderwijs van de verschillende niveaus
op elkaar aan, waardoor studenten eenvoudiger hun leerweg kunnen
vormgeven en kennis kunnen doorontwikkelen.  

Flexibiliteit van opleidingen
Vanuit de arbeidsmarkt en vanuit studenten en docenten bestaat
behoefte aan flexibele onderwijsprogramma’s. Door leerroutes te
flexibiliseren kunnen het onderwijs en de arbeidsmarkt beter op elkaar
aan gaan sluiten. Zo kan bijvoorbeeld de studie elektrotechniek blijven
bestaan maar flexibel worden gemaakt met verschillende modules en
vakken in de richting van de energietransitie, bijvoorbeeld wind-of
zonne-energie. Op deze manier kan de opleiding snel en gemakkelijk
worden aangepast op specifieke kennis en vaardigheden die nodig zijn
op de arbeidsmarkt, terwijl de brede basis blijft bestaan. De ontwikke­
ling naar flexibel onderwijs zien we al in het grote aanbod aan keuzeonderdelen.
Ook kunnen deze flexibele modules en programma’s gebruikt worden
door zij-instromers, door personen met een andere (technische)
achtergrond of worden gebruikt om het leven lang ontwikkelen
te stimuleren. Daarvoor zijn er bijvoorbeeld in het mbo al flexibele
beroepsonderwijstrajecten ontwikkeld, gericht op leven lang
ontwikkelen. Daarvan zijn er ook trajecten die gericht zijn op de
energietransitie. In de interviews werd benoemd dat leerroutes nog
verder kunnen flexibiliseren en modulair gemaakt kunnen worden
op een manier die aansluit bij wat werkenden zoeken. Denk daarbij
bijvoorbeeld aan flexibele modules van een beperkt aantal weken,
zodat het ook behapbaar is voor werkenden. Er is een grote omslag
nodig om het onderwijs adaptief en responsief te maken richting
de arbeidsmarkt.

32

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

In de interviews werd benadrukt dat het in het mbo lastig is om adaptief
te zijn, omdat regelgeving en structuur in de weg staan, zoals
kwalificatiedossiers en eisen aan examinering. Een voorbeeld van een
belemmerende regel is bijvoorbeeld een onderwijsruimte om nieuwe
technologie uit te proberen waarin nu niet geëxamineerd mag worden.
Ook de actualiteit van faciliteiten speelt een rol. Hoe zorg je er bijvoor­
beeld voor dat nieuwe dure technologieën, installaties en systemen
tijdig voor studenten beschikbaar zijn. Doe je dat op school of is dit
beschikbaar binnen of via een bedrijf? En hoe bekostig je dat?
In het aanbod van het mbo-onderwijs is zichtbaar dat er nu veel keuze­
delen worden ontwikkeld, maar verdere verdieping hiervan is nodig om
de aansluiting op de arbeidsmarkt beter te maken. Voor Techniek en
Gebouwde Omgeving zijn er veel keuzedelen met mbo-certificaten,
die door het onderwijs en bedrijfsleven ontwikkeld zijn om zelfstandig
betekenis te hebben op de arbeidsmarkt. Deze worden echter nog
weinig ingezet. Het zou goed zijn om te kijken waarom dit het geval
is en hoe dit kan worden verbeterd.

Voldoende vaardige docenten
Om het onderwijs en de arbeidsmarkt beter op elkaar te laten aan­
sluiten, is het van belang dat er voldoende en goed geschoolde
docenten aanwezig zijn. Op sommige gebieden, zoals ICT en specifieke
onderdelen van de energietransitie, wordt opgemerkt dat er op dit
moment tekorten zijn of dat skills van docenten niet up to date zijn.
Het is van belang voor de transitie dat docenten op de hoogte zijn van
de laatste ontwikkelingen/actualiteiten en dat docenten kritisch en
innovatief zijn. Ook ICT-skills van docenten zijn vaak niet voldoende.
Docenten zijn vaak enthousiast over vakinhoud en willen vanuit daar
met innovaties aan de slag. Het samenwerken met bedrijven in het
vormgeven van het onderwijs, lesmateriaal en praktijkcasussen kan
hierbij helpen. Een model zou kunnen zijn dat bijvoorbeeld mbo-scholen
zich inzetten om de basis van vakmanschap aan te leren en bedrijven
en/of private partijen actualiteit en specifieke expertise bijbrengen.
Ook kunnen in het mbo practoren bijvoorbeeld nog meer dan nu samen
met docenten aan de slag om het onderwijs te vernieuwen en wordt er
nagedacht over de mogelijkheden van meer hybride docenten
(docenten die parttime in dienst van de school, maar een deel van de
week ook in de beroepspraktijk werkzaam zijn).

33

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Uit de interviews komt naar voren dat het onderwerp van kennis en
vaardigheid van docenten vooral gebaat is bij vertrouwen in docenten
en bij voldoende ruimte om te innoveren en te leren. Geconstateerd
wordt dat er hiervoor naast vertrouwen in docenten ook voldoende
tijd en capaciteit voor nodig is.

Samenwerking bedrijven en onderwijs
Samenwerking tussen bedrijven en het onderwijs kan bijdragen aan
een goede voorbereiding van studenten op veranderende beroepen en
innovaties. Uit de interviews blijkt dat veel mooie projecten ontstaan
als professionals uit het werkveld, die veel weten over de energie­
transitie en CE, gaan samenwerken met mensen die veel weten over
onderwijs. Bij een goede samenwerking kunnen studenten bijvoorbeeld
werken aan echte vraagstukken vanuit bedrijven terwijl ze begeleid
worden vanuit het onderwijs.
Voorbeeld: In de projecten van BuildUp Skills ontwikkelen bedrijven en
onderwijs samen e-learning modules voor de bouw- en installatiesector.
Hiermee kunnen mensen in de bouw en installatie beschikken over de
laatste kennis op het gebied van duurzaamheid. Docenten kunnen deze
materialen direct gebruiken in hun lessen.

Bedrijven kunnen zo een rol spelen in het vormgeven van opdrachten,
het meedenken over onderwijs, opties bieden om praktisch aan de slag te
gaan met innovaties in het bedrijf (bijvoorbeeld met nieuwe technologie)
en het aanbieden van stages en aansluitende banen. Voor bedrijven kan
deze samenwerking complex zijn omdat ze zelf nog midden in de transitie
zitten. Bijscholing en goed opgeleide studenten kunnen deze bedrijven
dan ook helpen om die transitie in hun bedrijf te realiseren.
De samenwerking zal anders zijn met grote bedrijven dan met het
midden- en kleinbedrijf (mkb). Waar veel grote bedrijven vaak met een
specifieke afdeling inzetten op de CE of energietransitie, is het lastiger
om kleinere bedrijven te bereiken. Tegelijkertijd zijn kleinere bedrijven
vaak wendbaarder, en kan één nieuwe medewerker of een samen­
werking met een studententeam met de juiste kennis en vaardigheden
om in te spelen op de transitie al een groot verschil maken. Hoewel het
voor veel bedrijven een grote inspanning vraagt om direct samen te
werken met onderwijs, kan het voordeel voor grotere bedrijven zijn dat
afgestudeerden voor hen beter zijn opgeleid en beter bekend zijn met
wat er speelt op de arbeidsmarkt. Het mkb zou eerder een rol kunnen
spelen in het aandragen van casussen en het begeleiden van stages.

34

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Voorbeeld: ROC Tilburg heeft geïnvesteerd in een Technieklokaal waarin
allerlei nieuwe technologieën samenkomen in een ruimte. Zie voor meer
goede voorbeelden: https://duurzaammbo.nl/initiatieven.

Geconstateerd wordt dat er op hoofdlijnen en in het hogere manage­
ment wel veel is georganiseerd op het vlak van samenwerking werkveld
en onderwijs. Ook vinden we diverse mooie voorbeelden, zoals in de
kaders is geïllustreerd. Maar tegelijkertijd stellen we vast dat het nog
vaak lastig is om studenten te laten werken aan vraagstukken van
bedrijven. Ofwel omdat het contact op de werkvloer er niet is. Ofwel
omdat het net op dat moment niet past in het rooster.
Er is in den brede vooral behoefte aan meer verbinding in concrete
situaties en dus aan partijen die het onderwijs helpen om rondom
concrete vraagstukken in contact te zijn met het bedrijfsleven.  
Voorbeeld: In de hub ‘Towards a Circular Economy and Society’ werken
onderzoekers en studenten van de Universiteit Utrecht samen met een
grote groep aan stakeholders van binnen en buiten de universiteit. De
hub verbindt partijen en bouwt in Utrecht aan een netwerk om mensen
over disciplinaire grenzen te verbinden rondom circulariteit.

In het mbo is de organisatie SBB actief, waarin beroepsonderwijs en
bedrijfsleven intensief samenwerken. Geïnterviewde experts en
belanghebbenden zijn tevreden over de structuur van het SBB waarbij
uitwisseling tussen het bedrijfsleven en mbo onderwijs vormgegeven
wordt. Vaak gebaseerd op ontwikkelingen in de regio’s met Regionale
Investeringsfondsen (RIF’s) en practoraten. Om deze samenwerking
ook op de werkvloer vorm te geven kan het nodig zijn om docenten een
incentive te geven om met bedrijven samen te werken. In het hbo
gebeurt dit al in de Centres of Expertise (CoE’s) en door de inzet en
betrokkenheid van lectoren op dit vlak. Hier kan goed op
doorontwikkeld worden.  
Voorbeeld: Katapult is een netwerk van meer dan 450 samenwerkings­
verbanden tussen onderwijs en bedrijfsleven die de samenwerking
tussen onderwijs, bedrijfsleven en maatschappij willen verbeteren.
In dit netwerk werken docenten, studenten en bedrijven samen aan
het opschalen, doorstarten en verbeteren van bestaande initiatieven.
Katapult heeft publiek-private samenwerkingsverbanden op een
landkaart in beeld gebracht: https://netwerk.wijzijnkatapult.nl/

35

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Samenwerking in learning communities, waarin stakeholders uit onder­
wijs, wetenschap en praktijk gezamenlijk werken op het grensvlak van
leren, werken en innoveren, blijkt in de praktijk goed te werken14.
Learning communities worden gestimuleerd vanuit de Human Capital
Agenda’s van de Topsectoren, die de doelstelling hebben om in 2023
100 learning communities te realiseren. Daarbij worden lectoraten en
practoraten betrokken om innovaties in de praktijk te brengen en
nieuwe technologie in het onderwijs te krijgen. Geïnterviewde experts
en belanghebbenden geven aan dat er een enorme verscheidenheid
aan initiatieven bestaan, die goed verder samengebracht kunnen
worden.

Zichtbaarheid van opleidingen
en baankansen
Voor scholieren, studenten en mensen die zich willen omscholen is het
niet altijd even duidelijk welke opleidingen er zijn op het gebied van de
energietransitie en CE-transitie. Wel leeft er veel enthousiasme over
het werken aan deze transities – meer dan voor werken in bijvoorbeeld
techniek. Er is behoefte aan een betere zichtbaarheid van welke
opleidingen en vakken er zijn in diverse domeinen en niveaus, waar
die toe opleiden en wat de arbeidsmarktmogelijkheden zijn.

Regionale aanpak
Om wendbaarheid te organiseren en vroeg te signaleren waar gaten en
tekorten vallen op de arbeidsmarkt op gebied van de energietransitie
en de transitie naar de CE, is een regionale aanpak aan te bevelen. Een
aanpak die niet alleen op regionale samenwerking is gericht maar ook
op regionale specialisatie. Zo is het bijvoorbeeld mogelijk voor Zeeland
om zich te richten op windenergie op zee en voor Noord-Brabant op de
bouw.
Voorbeeld: In ‘Mensen maken de transitie’, begeleid door de SER, werken
bouwbedrijven, installateurs, netbeheerders, werknemersorganisaties
en onderwijs- en onderzoeksinstellingen samen. Ze verbinden onderwijs
en arbeidsmarkt in een wijkgerichte verduurzamingsaanpak.

14  Topsectoren (2019) Samen aan de slag. Roadmap Human Capital Topsectoren 2020-2023.
https://www.topsectoren.nl/publicaties/kamerstukken/2019/november/12-11-19/roadmaphc-topsectoren

36

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Scholen willen graag een goede match maken tussen opleiding en
de regionale behoefte. Van bedrijven is daarvoor een heldere vraag­
articulatie nodig. Hiervoor zijn goede samenwerkingsverbanden en
experts vanuit het bedrijf noodzakelijk. Voor deze regionale samen­
werkingsverbanden kan gebruik gemaakt worden van bestaande
constructies zoals Publiek Private Samenwerkingen (PPS) en de
Centres of Excellence (CoE). Hiervoor zou het echter goed zijn om
dit in een meer structurele, programmatische aanpak vorm te geven,
met zekerheid van financiering.
Om ervoor te zorgen dat zulke regionale samenwerkingsverbanden iets
opleveren waar de praktijk bij gebaat is, kunnen brancheorganisaties
uitgenodigd worden in klankbordgroepen. Ook kunnen de regio’s van
elkaar leren. Goede initiatieven en best practices kunnen met elkaar
gedeeld worden. Om de samenwerking te bestendigen is borging nodig
van samenwerkingsprojecten op de lange termijn, bijvoorbeeld door
inbedding in bestaande structuren.
Voorbeeld: Directe verbinding tussen onderwijs en bedrijfsleven leggen
blijkt in de praktijk soms lastig omdat de taal, cultuur en structuur sterk
kan verschillen. De New Energy Coalition is een regionale schakel tussen
partijen om deze verschillen te overbruggen. Het is een Stichting/net­
werkorganisatie waarin onderwijs, overheid en ondernemers/mkb’ers
met elkaar samenwerken om de regionale uitdagingen op het terrein
van Energie in de Noordelijke provincies (Groningen, Friesland en
Noord-Holland) op te lossen. Momenteel is een nieuw project in voor­
bereiding ‘Waterstof werkt’ die gaat inzetten op kennisontwikkeling
op terrein van waterstof.

37

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

5. Conclusie en

aanbevelingen

In dit rapport hebben we drie hoofdvragen onderzocht rondom de CE
en de energietransitie:
• Wat is de vraag vanuit de arbeidsmarkt?
• Wat is het huidige aanbod vanuit mbo, hbo en wo?
• Wat geven experts aan dat nodig is om het onderwijs beter te laten
aansluiten op de arbeidsmarkt?

Conclusies
Hieronder trekken we op basis van het onderzoek conclusies met
daarin een antwoord op de drie hoofdvragen. Telkens wordt eerst de
hoofdconclusie weergegeven, gevolgd door een korte toelichting.
Conclusie 1. De vraag vanuit de arbeidsmarkt in relatie tot transities
naar duurzaamheid is groot en divers en is zowel gericht op technici
als op daaraan verwante beroepen in de hele keten van ontwerp,
productie, verkoop, installatie tot onderhoud en recycling van
grondstoffen.
De vraag gaat hierbij zowel over specialisten die een complete opleiding
hebben gevolgd op het vlak van de energietransitie of de CE als over
de integratie van de inhoud en het systeemdenken in bestaande
opleidingen. Hierdoor is er zowel behoefte aan specialisten zoals
rondom waterstof als aan mensen die in huidige reguliere beroepen
vorm kunnen geven aan de energietransitie en de transitie naar een CE.
De vraag geldt voor alle niveaus; mbo, hbo en wo.

38

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Conclusie 2. Er is een groei in opleidingen en (keuze)vakken op het
vlak van CE en de energietransitie in het aanbod van mbo, hbo en wo.
Met een focus op keuzedelen en nog beperkt aandacht voor
systeemdenken en ketenintegratie.
In de vergelijking met eerdere studies vanuit Het Groene Brein zien we
dat er over het algemeen een groei is in opleidingen, minoren en vakken
over de CE, energietransitie en duurzaamheid. Zo zijn er in het mbo
39 complete opleidingen en 140 keuzedelen. In het hbo zijn er
28 opleidingen en 123 minoren. In het wo zijn er 33 masteropleidingen,
23 minoren en ruim 70 vakken.
Wel zijn er, van de onderzochte bekostigde instellingen, nog een
aantal instellingen die nog geen enkel (expliciet benoemd) aanbod
op dit gebied hebben. Dit gaat over 25% van de mbo-instellingen en
ruim 40% van de hbo-instellingen. Op het hbo zijn dit voornamelijk
instel­lingen met een focus op kunst. In het mbo geldt dit voor een aan­tal
vak­scholen, maar ook voor een aantal ROC/AOC. In het wo hebben alle
onderzochte instellingen een expliciet aanbod op het vlak van de CE,
energietransitie en/of duurzaamheid. Naast de groei van het aanbod
constateren wij dat relatief veel onderwijs dat specifiek ingaat op CE
en de energietransitie wordt aangeboden als keuze-onderdeel.
In het onderzochte onderwijs is nog weinig aandacht voor keten­
integratie en nog weinig aandacht voor systeemdenken. Met name
in het mbo constateren wij een focus op installatie en techniek en
nog minder op de keten van ontwerp, productie, verkoop tot advies.

Conclusie 3. Om de aansluiting arbeidsmarkt en onderwijs te ver­
beteren is vooral behoefte aan flexibel en innovatief onderwijs
met een focus op samenwerking in de regio, samenwerking tussen
instellingen van verschillende onderwijssectoren en samenwerking
tussen onderwijs en arbeidsmarkt.
We constateren dat samenwerking op verschillende vlakken van
essentieel belang is voor beide transities. Dit gaat zowel over samen­
werking tussen verschillende disciplines, als in samenwerking in de
keten van ontwerp, productie, verkoop en advies. Het gaat ook over
samenwerking tussen opleidingen van verschillende niveaus (mbo, hbo
en wo), en over de samenwerking in de regio en tussen arbeidsmarkt en
onderwijs. Deze mate van samenwerking is gebaat bij een onderwijs­
aanpak die flexibel is, waarbij studenten en mensen die al werkzaam
zijn samenwerken aan concrete vraagstukken. Vraagstukken die vaak
liggen op het snijvlak van innovaties in producten, diensten en bedrijfs­
processen en gevolgen hebben voor de skills waarover de betrokken
professionals moeten beschikken. Voorbeelden waar dit goed werkt
zijn onder meer living labs.

39

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Aanbevelingen
Op basis van bovenstaande conclusies komen wij tot de volgende
aanbevelingen. Ook hier volgt per aanbeveling de hoofdlijn, gevolgd
door een korte uitwerking. Deze aanbevelingen zijn bedoeld voor
beleidsmakers in en rondom het onderwijs.
Aanbeveling 1. Creëer een plek (bijvoorbeeld in de cloud) waar de
gevraagde kennis en kunde helder en breed gedragen zijn geformuleerd
en actueel worden gehouden. Voor zowel de vraagarticulatie als het
aanbod van onderwijs is er meer zichtbaarheid en helderheid gewenst.
Zorg dat deze aanpak actueel wordt gehouden. Nu is de vraag
versnipperd gearticuleerd. Een ook het aanbod is niet helder
weergegeven.
Aanbeveling 2. Creëer dus ook een plek (bijvoorbeeld in de cloud)
waar al het onderwijsaanbod in energie en CE vindbaar is, inclusief
stageplaatsen. Een plek die gedragen is vanuit de verschillende
onderwijssectoren en goed herkenbaar is voor studenten en werkveld.
Zorg er ook voor dat deze actueel worden gehouden.
Aanbeveling 3. Investeer in het ontwikkelen van een platform waarin
samenwerking concreet vorm kan krijgen. Dit platform dient snel en
eenvoudig partijen in de regio, uit verschillende onderwijslagen en
beroepenveld aan elkaar te kunnen verbinden. Waarbij partijen
gezamenlijk kunnen werken aan het ontwikkelen van aanbod en een­
voudig aan kunnen sluiten bij initiatieven van anderen. Bouw hierbij
voort op bestaande initiatieven en probeer de projecten die lopen bij
elkaar te brengen.
Aanbeveling 4. Investeer in het verder flexibel aanbieden van onder­
wijs. Investeer daarmee ook in het doorontwikkelen van concepten als
living labs. Het verdient aanbeveling om mensen die werkzaam zijn en
mensen in opleiding vanuit verschillende disciplines en niveaus te laten
samenwerken aan concrete vraagstukken vanuit de praktijk. Dit vraagt
veel van de skills van docenten en de onderwijsstructuur (onder meer
rondom het verstrekken van studiepunten, mbo-certificaten en
diploma’s). Investeer daarom in skills bij docenten en in het opzetten
van concrete vormen van samenwerkingen in de regio, zoals living labs.
Aanbeveling 5. Investeer in het borgen van de actualiteit van de
onderwijsinhoud die wordt aangeboden in minoren en keuzedelen in
het reguliere curriculum van opleidingen, zowel initieel als post-initieel.
Hierbij dient zowel aandacht te zijn voor de doorwerking van de keuze­
delen en minoren in het reguliere onderwijs als aandacht te zijn voor de
verdere ontwikkeling van dit keuze-onderwijs.

40

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Reflectie op aanpak
De gevolgde aanpak van het uitgevoerde onderzoek geeft een helder
beeld van de vraag vanuit de arbeidsmarkt en de stand van zaken in het
onderwijs. De gevolgde aanpak kent echter ook haar beperkingen
waardoor deze verkenning niet volledig dekkend kan zijn. Een aan­
beveling voor vervolgonderzoek is om meer dan in deze inventarisatie
te kijken naar opleidingen waarin de energietransitie en de CE zijn
geïntegreerd. Dit kan zorgen voor een nog fijnmaziger beeld van het
aanbod in het onderwijs. Een andere aanbeveling is om jaarlijks de
inventarisatie te actualiseren (zie ook aanbevelingen 1 en 2) en uit te
breiden. Het resultaat hiervan kan zijn dat ook beter dan tot nu toe
de mogelijke groei van de onderwerpen in het onderwijs gevolgd kan
worden.

Nawoord van de onderzoekers
Wij hopen van harte dat dit onderzoek leidt tot een gedegen aanpak
van vervolgstappen op het vlak van onderwijs en leven lang ontwikkelen
rondom de energietransitie en CE. Waarbij versnippering wordt voor­
komen en samenwerking verder wordt versterkt. De Coöperatie Leren
voor Morgen en Het Groene Brein zijn gaarne bereid om hier mede vorm
en inhoud aan te geven.

41

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Referenties
Centerdata (2021) Instrument Transitiepaden Arbeidsmarkt Klimaatakkoord
Eindrapport. Tilburg: Centerdata.
Het Groene Brein (2015) Rapportage Duurzaam Onderwijs.
Het Groene Brein (2019) Onderwijskaart circulaire economie.
https://hetgroenebrein.nl/opleidingen-rond-de-circulaire-economie-in-kaart/
KPMG & Circle Economy (2021) Transitie is mensenwerk. Arbeid als factor in de
circulaire economie. https://www.circle-economy.com/resources/transitie-ismensenwerk-arbeid-als-factor-in-de-circulaire-economie
Planbureau voor de leefomgeving (2021). Policy brief - mogelijke doelen voor een
circulaire economie. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2021/07/14/policy-brief-pbl-mogelijke-doelen-circulaire-economie
Sociaal-Economische Raad (SER) (2019) Leven Lang Ontwikkelen.
Voortgangsrapportage SER Actie-agenda. Den Haag: SER.
SustainableMotion (2015) Onderzoek “Circulaire Economie Opleidingen”.
Topsectoren (2019) Samen aan de slag. Roadmap Human Capital Topsectoren 20202023. https://www.topsectoren.nl/publicaties/kamerstukken/2019/
november/12-11-19/roadmap-hc-topsectoren
Weterings, A. et al. (2018), Effecten van de energietransitie op de regionale
arbeidsmarkt – een quickscan. Den Haag: PBL.
Wijnen, B., Jankie, P., Mathijssen, S., & Bekx, W. (2021) Inspiratierapport Circulaire
Economie. Zoetermeer: SBB.

42

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Appendix A:
Lijst met geïnterviewde experts en belanghebbenden; lijst met deel­nemers aan de
ronde tafelbijeenkomst
Interviews
– HaagseHogeschool,MissionZero
– NewEnergyCoalition
– BuildUpSkills/ISSO
– SEECE
– FutureFit(WENBenO&Ofondsen)
– HumanCapitalAgendaTopsectorEnergie
– MondriaanCollege–HaagseHogeschool
– HumanCapitalAgendaTopsectorChemie,Water
– EnergieNederland
– UniversiteitUtrecht,SustainableChemistry&Catalysis;
Circularity Hub
– SER
– KoningWillemICollege
– MBORaad
– EnergieNederland
– HaagseHogeschool,MissionZero
– MensenMakendeTransitie

Deelnemers ronde-tafelbijeenkomst 20 september 2021
– LerenvoorMorgen
– MondriaanCollege
– SmartCirculair
– ISSO/BuildUpSkills
– Technasium
– HogeschoolvanAmsterdam
– Energiecommissaris
– RVO
– StudentenvoorMorgen
– VerenigingvanHogescholen
– MinisterieI&W
– MinisterieI&W
– MBORaad

43

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

– VSNU
– MBORaad
– MensenMakendeTransitie
– SER
– Windesheim

44

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Appendix B:
Lijst met onderwijs­instellingen waarvan
het aanbod is geïnventariseerd
Mbo-instellingen
– Aeres MBO

– Regio College

– Albeda

– Rijn IJssel

– Alfa-college

– ROC A12

– Aventus

– ROC Da Vinci College

– Cibap

– ROC de Leijgraaf

– CITAVERDE college

– ROC Friese Poort

(01/08: Yuverta)

– ROC Horizon College

– Clusius College

– ROC Kop van Noord-Holland

– Curio

– ROC Midden Nederland

– Deltion College

– ROC Mondriaan

– Drenthe College

– ROC Nijmegen

– Friesland College

– ROC Nova College

– Gilde Opleidingen

– ROC Rivor

– Graafschap College

– ROC Ter AA

– Grafisch Lyceum Rotterdam

– ROC Tilburg

– Grafisch Lyceum Utrecht

– ROC TOP

– Helicon Opleidingen (01/08: Yuverta)

– ROC van Amsterdam

– Herman Brood Academie (MBO Utrecht)

– ROC van Twente

– Hoornbeeck College

– Scalda

– Hout en Meubileringscollege (HMC)

– SG De Rooi Pannen

– Koning Willem I College

– SintLucas

– Landstede MBO

– SOMA College

– Leidse Instrumentmakers School (LIS)

– STC MBO College

– Lentiz

– Summa College

– MBO Amersfoort

– SVO Vakopleiding Food

– MBO Menso Alting

– Techniek College Rotterdam

– MBO Rijnland

(onderdeel van Zadkine en Albeda)

– MBO Utrecht

– Terra MBO

– Mediacollege Amsterdam

– VISTA College

– Nimeto

– Wellant MBO (01/08: Yuverta)

– Noorderpoort

– Zadkine

– Nordwin College (01-08: Aeres MBO)

– Zone College

45

Onderwijs over de energietransitie en de circulaire economie

Hbo-instellingen
– Aeres Hogeschool

– Hogeschool Leiden

– Amsterdamse Hogeschool voor de

– Hogeschool Rotterdam

Kunsten

– Hogeschool van Amsterdam

– ArtEZ University of the Arts

– Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

– Avans Hogeschool

– Hogeschool Viaa

– Breda University of Applied Sciences

– Hogeschool voor de Kunsten Utrecht

– Christelijke Hogeschool Ede

– Hotelschool The Hague

– Codarts Rotterdam

– Hogeschool Utrecht

– Design Academy Eindhoven

– HZ University of Applied Sciences

– Driestar Hogeschool

– Inselinge Hogeschool

– Fontys Hogescholen

– Maritime Campus

– Gerrit Rietveld Academie

– Marnix Academie

– Haagse Hogeschool

– NHL Stenden

– Hanzehogeschool Groningen

– Saxion

– HAS Hogeschool

– Thomas More Hogeschool

– Hogeschool de Kempel

– Van Hall Larenstein

– Hogeschool Inholland

– Windesheim

– Hogeschool iPabo

– Zuyd Hogeschool

– Hogeschool KPZ

Wo-instellingen
– Eindhoven University of Technology

– TU Delft

– Erasmus Universiteit Rotterdam

– UTwente

– Maastricht University

– Universiteit Utrecht

– Open Universiteit

– Universiteit Leiden

– Radboud Universiteit Nijmegen

– Universiteit van Amsterdam

– Rijksuniversiteit Groningen

– Vrije Universiteit

– Tilburg University

– Wageningen University & Research

46

Het Groene Brein
November 2021
Zuid-Hollandlaan 7
2596AL Den Haag
www.hetgroenebrein.nl
Auteurs & onderzoekers
Leren voor Morgen:
Hilda Weges
Roos Slagter
Het Groene Brein:
Antoine Heideveld
Eva Leferink
Marjolijn de Boer
Vormgeving
Brigitte Vos, vosviscom
Foto’s
Pexels:
Anastasia Shuraeva (19)
Artem Podrez (33)
Unsplash:
Benjamin Brunner (38)
Jeswin Thomas (1, 12)
Karsten Wurth (8)
Michael Marais (18)
Nick Fewings (3)
Philippe Bout (44)
Priscilla du Preez (30)