Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 595

Samenvoeging van de gemeenten Rijnwaarden
en Zevenaar

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 30 januari 2017
Inhoudsopgave
1.
2.
3.

blz.

Inleiding
Voorgeschiedenis en totstandkoming herindelingsadvies
Toets aan het Beleidskader gemeentelijke herindeling

1
1
3

1. Inleiding
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van de vragen en opmerkingen
in het verslag. De leden van de fracties van de VVD, de PvdA en het CDA
hechten eraan, of merken op, dat de herindeling door de gemeenten zelf
is geïnitieerd en dus vrijwillig en van onderop tot stand komt. De leden
van de fracties van de VVD, PvdA, het CDA en D66 hebben enkele vragen
en opmerkingen. Bij de beantwoording heb ik zoveel mogelijk de volgorde
van het verslag aangehouden. Een aantal vragen heb ik samengenomen
omdat deze eenzelfde onderwerp raken.
2. Voorgeschiedenis en totstandkoming herindelingsadvies
De leden van de CDA-fractie merken op dat de gemeenten Rijnwaarden,
Zevenaar, Duiven en Westervoort kennelijk sinds 2011 actief samenwerken. Zij vragen waarin die samenwerking bestond en welke consequenties de voorgestelde herindeling heeft voor de samenwerking.
De vier gemeenten hebben een gemeenschappelijke regeling onder de
naam «Samenwerking de Liemers». Binnen deze gemeenschappelijke
regeling zijn de sociale dienst, de inkoop en de ICT ondergebracht. Buiten
het feit dat na de voorgestelde samenvoeging de gemeenschappelijke
regeling niet langer uit vier gemeenten maar uit drie gemeenten zal
bestaan, zijn er geen consequenties: de regeling blijft in stand.

kst-34595-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 595, nr. 6

1

De leden van de D66-fractie vragen waarom het draagvlak voor de brede
herindeling, ter vergroting van de bestuurskracht in de gehele Liemerse
regio, na de gemeenteraadsverkiezingen van 2014 ontvallen is. Zij vragen
welke argumenten en gevoelens daaraan ten grondslag lagen en welke
verhoudingen tussen voor- en tegenstanders, zowel maatschappelijk als
politiek, er bestonden en bestaan ten aanzien van een dergelijke brede
Liemerse herindeling.
Als gevolg van de gemeenteraadsverkiezingen in 2014 veranderde de
politieke situatie in met name Westervoort en Duiven zodanig dat het
politieke draagvlak voor samenvoeging van alle vier de Liemerse
gemeenten verdween. Binnen de gemeenteraden van Rijnwaarden en
Zevenaar bestond nog wel voldoende draagvlak voor een brede herindeling met alle vier de Liemerse gemeenten.
In de gemeente Duiven had de lokale partij «Lokaal Alternatief» in de
verkiezingscampagne kenbaar gemaakt te vrezen dat met een grootschalige Liemerse herindeling de menselijke maat uit het oog verloren zou
worden. Een samenvoeging van Duiven met alleen Westervoort zou
volgens deze partij voldoende schaalgrootte opleveren. Deze lokale partij
werd na de gemeenteraadsverkiezingen de grootste partij in de gemeente
en vormde een coalitie samen met de VVD en het CDA. Het gevormde
college van Duiven vindt dat gemeentelijke herindeling in de Liemers voor
Duiven geen meerwaarde heeft. In plaats daarvan opteert het voor
intensievere samenwerking met andere gemeenten in de Liemers op
terreinen waar dat voor de gemeente Duiven meerwaarde heeft.
In de gemeente Westervoort huldigde het CDA, welke na de verkiezingen
de grootste partij was geworden en een college vormde met VVD en D66,
het standpunt dat Westervoort de eigen bestuurlijke autonomie en
identiteit niet zomaar zou moeten opgeven. De partij zag geen
aantoonbare meerwaarde in een samengaan met de Liemerse
gemeenten. Het college van de gemeente Westervoort hecht veel waarde
aan zelfstandigheid, al erkent het dat daarvoor verdergaande samenwerking noodzakelijk is.
Uit het feit dat de tegenstanders van één grote Liemerse gemeente als
grootste partijen uit de gemeenteraadsverkiezingen naar voren kwamen,
kan worden geconcludeerd dat in Duiven en Westervoort voor deze
herindelingsvariant geen maatschappelijk draagvlak aanwezig was. Dit
leidde er toe dat tijdens de coalitieonderhandelingen in beide gemeenten
werd bepaald dat herindeling van de vier Liemerse gemeenten niet langer
aan de orde was.
De leden van de D66-fractie vragen of hun indruk juist is dat zowel de
provincie als de regering liever een samenvoeging van vier gemeenten
hadden gezien.
Een samenvoeging van Rijnwaarden, Zevenaar, Duiven en Westervoort
werd op basis van de bevindingen van de adviescommissie De Graaf als
het meest optimaal gezien. Door de provincie is een afweging gemaakt op
basis van de lokale en regionale omstandigheden, ontwikkelingen en
context. Het blijven vasthouden aan een samenvoeging van alle vier de
Liemerse gemeenten, bijvoorbeeld door het instellen van provinciaal
initiatief, werd gezien de urgente problematiek van de gemeente
Rijnwaarden niet verstandig geacht. Een samenvoeging van Rijnwaarden
en Zevenaar wordt zowel door de provincie als door mij als een goed
alternatief gezien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 595, nr. 6

2

3. Toets aan het Beleidskader gemeentelijke herindeling
De leden van de VVD-fractie en de leden van de CDA-fractie vragen een
nadere toelichting op de toekomstige ontwikkeling en positionering van
de gemeenten Duiven en Westervoort, die nu geen onderdeel uitmaken
van de samenvoeging. De leden van de CDA-fractie informeren daarbij
ook naar de stand van zaken met betrekking tot de uitwerking van de
toekomstvisie van de gemeente Montferland en het onderzoek van de
gemeenten Westervoort en Duiven naar de mogelijkheden voor een
ambtelijke fusie.
De gemeenten Duiven en Westervoort hebben besloten om hun ambtelijke organisatie per 1 januari 2018 samen te voegen. Inmiddels is het
gezamenlijk traject om tot deze ambtelijke fusie te komen voortvarend in
gang gezet. De toekomstvisie van de gemeente Montferland, die in 2005 is
ontstaan uit de gemeenten Bergh en Didam, is vooral gericht op regionale
samenwerking. De gemeente is in staat haar taken zelfstandig uit te
voeren en heeft dan ook geen voornemen om tot herindeling over te
gaan. Om deze reden is de gemeente dan ook niet betrokken geweest bij
dit herindelingstraject.
De leden van de CDA-fractie vragen, of de voorgestelde samenvoeging
van Rijnwaarden en Zevenaar in het licht van de aanbevelingen van de
adviescommissie «Sterk bestuur in Gelderland» voldoende duurzaam is.
Ook de leden van de D66-fractie vragen of de voorgestelde oplossing
voldoende duurzaam is. Daarnaast vragen deze leden of de voordelen van
de snelle oplossing van de bestuurskrachtproblemen in Rijnwaarden
opwegen tegen de nadelen van een mogelijke nieuwe herindeling binnen
enkele jaren. Hierbij vragen de leden of de problemen in Rijnwaarden niet
op een andere wijze ondervangen hadden kunnen worden.
Een belangrijke conclusie uit het rapport van de adviescommissie «Sterk
bestuur in Gelderland» was dat er in de Liemers knopen moesten worden
doorgehakt over de bestuurlijke toekomst. De Liemerse gemeenten waren
al lange tijd in een discussie verwikkeld over hun bestuurlijke toekomst.
De onzekerheid die dit met zich meebracht hinderde niet enkel de
samenwerking tussen de Liemerse gemeenten, maar ook de belangenbehartiging van de Liemerse gemeenten in de regio en het interne functioneren van de betrokken vier gemeenten.
Aangezien de gemeente Rijnwaarden zich te klein acht om met andere
gemeenten te kunnen samenwerken, is herindeling de enig denkbare
mogelijkheid om de bestuurskrachtproblemen in de gemeente
Rijnwaarden het hoofd te bieden. Een herindeling in de Liemerse regio is
dan ook onontkoombaar. Zoals ook in de memorie van toelichting
aangegeven, werd de herindelingsvariant waarin de vier Liemerse
gemeenten in één grote gemeente op zouden gaan, het meest duurzaam
geacht. Dit betekent echter niet dat de voorgestelde samenvoeging van
Rijnwaarden en Zevenaar onvoldoende duurzaam is. Naar mijn oordeel en
dat van de provincie zal de beoogde nieuwe gemeente voldoende
bestuurskrachtig zijn. Ook geven de ontwikkelingen in de omliggende
gemeenten in de regio geen aanleiding te verwachten dat binnen
afzienbare tijd een nieuwe herindeling zal volgen. Gelet hierop ben ik van
mening dat de voorgenomen samenvoeging van Rijnwaarden en
Zevenaar voldoende duurzaam is.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat de gemeente Rijnwaarden zelf
«aan de bel trok» bij de provincie omdat bleek dat «toenemende
opgaven» de ambtelijke en bestuurlijke organisatie kwetsbaar hadden
gemaakt. Forse krimp van de ambtelijke capaciteit zou de oorzaak zijn. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 595, nr. 6

3

leden vragen hoeveel gemeenten in Nederland dergelijke signalen hebben
afgegeven en in welke mate dergelijke signalen leiden tot proactief
handelen zoals de gemeente Rijnwaarden heeft getoond. Deze leden
menen dat de gemeente Rijnwaarden een voorbeeldfunctie zou moeten
hebben en vragen of de regering deze mening deelt. Voorts vragen deze
leden of de regering het beleid gaat aanpassen naar aanleiding van de
stap die de gemeente Rijnwaarden heeft gezet.
Met de leden van de PvdA-fractie ben ik het eens dat het prijzenswaardig
is dat Rijnwaarden zelf een signaal bij de provincie heeft afgegeven. Dat
een gemeente uit zichzelf constateert dat een zelfstandig voortbestaan
niet langer opportuun is, komt vaker voor: dit betreft het merendeel van
de gemeentelijke herindelingen die van onderaf zijn ontstaan. Dat een
gemeente bij de provincie om hulp vraagt, komt echter minder vaak voor.
Binnen de provincie Gelderland is een soortgelijk signaal eerder
afgegeven door de gemeente Millingen aan de Rijn. Dat leidde in 2015 tot
de vrijwillige samenvoeging van Millingen aan de Rijn met Ubbergen en
Groesbeek tot de huidige gemeente Berg en Dal.
Hoewel het signaal van de gemeente Rijnwaarden prijzenswaardig is, ben
ik van mening dat het te ver gaat om de gemeente Rijnwaarden als
voorbeeld te stellen voor andere gemeenten. Zoals hierboven al gesteld,
is de bezinning op de eigen bestuurlijke toekomst iets wat gemeenten al
in voldoende mate doen. Daar waar gemeenten niet in staat zijn zich te
beraden op hun bestuurlijke toekomst ligt er reeds een rol voor de
provincie, zoals ook wordt beschreven in het Beleidskader gemeentelijke
herindeling. Ik zie dan ook geen aanleiding om het beleid ten aanzien van
gemeentelijke herindelingen aan te passen.
De leden van de CDA-fractie lezen dat de beoogde nieuwe gemeente voor
de (dorps)kernen in het landelijk gebied in een harmonisatietraject beleid
zal ontwikkelen. Zij vragen wat onder een harmonisatietraject moet
worden verstaan, mede in het licht van de opmerkingen over het behoud
van voorzieningen in de kernen die hebben geleid tot concretisering in het
herindelingsadvies.
Met het harmonisatietraject wordt het traject voorafgaand aan de feitelijke
samenvoeging bedoeld waarin een belangrijk deel van het beleid van de
gemeenten Rijnwaarden en Zevenaar wordt geharmoniseerd. Eén van de
onderwerpen van het harmonisatietraject is het dorps- en kernenbeleid.
Kern van dit dorps- en kernenbeleid wordt dat de voorzieningen die
bijdragen aan de leefbaarheid zoveel mogelijk in stand worden gehouden.
Dit is in het herindelingsadvies concreter uitgewerkt.
De leden van de CDA-fractie lezen in de memorie van toelichting dat
Zevenaar als gemeentenaam al bestaat sinds het ontstaan van de
Nederlandse gemeenten na de Napoleontische tijd in 1815. De leden van
de CDA-fractie stellen echter vast dat de gemeente Zevenaar in 1815 tot
het Koninkrijk Pruisen behoorde en pas in 1816 aan het Koninkrijk der
Nederlanden werd toegevoegd. Zij vragen dan ook of de Minister bereid is
deze vergissing in de memorie van toelichting te herstellen.
De leden van de CDA-fractie hebben gelijk dat Zevenaar in 1815 tot het
Koninkrijk Pruisen behoorde en pas in 1816 aan het Koninkrijk der
Nederlanden werd toegevoegd. Dat onderstreept dat Zevenaar als
gemeentenaam een lange historie heeft en daarmee de voorkeur heeft als
naam van te nieuw te vormen gemeente.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 595, nr. 6

4

De leden van de D66-fractie vragen of hun indruk klopt dat de samenvoeging van Rijnwaarden en Zevenaar geen einde maakt aan de schaalgroottediscussie in het gebied. De leden vragen hierbij hoe enerzijds
gesteld kan worden dat de overige Liemerse gemeenten zich op hun
toekomst oriënteren en anderzijds dat de nieuw te vormen gemeente
Zevenaar niet binnen afzienbare tijd te maken krijgt met een herindeling.
De overige Liemerse gemeenten oriënteren zich op een andere wijze dan
herindeling op hun toekomst. Zoals reeds toegelicht in het antwoord op
de vraag van de fracties van de VVD en het CDA over de toekomstige
positionering van de omliggende gemeenten, hebben de gemeenten
Duiven en Westerwoort besloten om per 1 januari 2018 hun ambtelijke
organisaties samen te voegen. Met de samenvoeging van Rijnwaarden en
Zevenaar is dan ook een bevredigend einde gekomen aan de structuurdiscussie in de regio: naar verwachting zijn herindelingsinitatieven binnen
afzienbare tijd niet meer aan de orde. Zelfs als de gemeenten Duiven en
Westervoort wel met een herindelingstraject te maken zouden krijgen,
hoeft dit nog niet te betekenen dat de nieuwe gemeente Zevenaar in dit
herindelingstraject wordt betrokken. Een dergelijke herindelingsdiscussie
zou zich namelijk ook kunnen uitstrekken tot andere gemeenten in de
regio. De vier Liemerse gemeenten zijn wat dat betreft niet tot elkaar
veroordeeld.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 595, nr. 6

5