Notitie

Nachtoperaties op grote Europese luchthavens

datum

4 juli 2019

aan

Projectdirecteur Schiphol

van

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

auteurs
Rapportnummer

Joost Zuidberg en Rogier Lieshout
2019-53

Copyright © 2020 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit deze notitie te gebruiken
in artikelen, onderzoeken en collegesyllabi, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld. Gegevens uit deze
notitie mogen niet voor commerciële doeleinden gebruikt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur(s). Toestemming kan worden verkregen via secretariaat@seo.nl

Achtergrond
Tijdens het Algemeen Overleg Luchtvaartbeleid van 25 april 2019 is gesproken over nachtvluchten
op Schiphol. Uit dat overleg is een verzoek om informatie gekomen over de geldende nachtregimes,
het aantal nachtvluchten en de toegepaste tariefdifferentiaties tussen dag- en nachtvluchten op
Londen Heathrow, Parijs Charles de Gaulle en Frankfurt. Deze notitie belicht die drie onderwerpen en maakt daarmee inzichtelijk hoe de nachtoperatie op bovenstaande luchthavens is ingericht.

Overzicht nachtregimes
Dit hoofdstuk geeft inzicht in de afbakening van de nachtperiode op de betrokken luchthavens en
beschouwt daarnaast waar mogelijk additionele bepalingen met betrekking tot (het gebruik van) de
nachtperiode
Londen Heathrow
De nachtperiode (night period) op Londen Heathrow loopt van 23:00 tot 07:00, daarvan is de night
quota period van 23:30 tot 06:00 het meest restrictief. In die periode mogen in een achtereenvolgend
zomer- en winterseizoen maximaal 5.800 vliegtuigbewegingen plaatsvinden, waarvan 3.250 in het
zomerseizoen en 2.550 in het winterseizoen. Maximaal 10 procent van de overgebleven zomercapaciteit mag gebruikt worden in het daaropvolgende winterseizoen. Bovendien mag er in die periode niet gevlogen worden met relatief lawaaiige toestellen met een quota count van 4 of hoger. Voor
aankomsten gaat het daarbij bijvoorbeeld om de Boeing 747-300 en voor vertrekken om de Airbus
A340 en de Boeing 747-400.
Naast een restrictie op het aantal vliegtuigbewegingen geldt tijdens de night quota period ook een
restrictie op de geluidsproductie. Dat quotum is de som van de quota counts van de individuele
vliegtuigbewegingen. De quota count volgt uit de cumulatieve geluidsmarge die afhangt van de gecertificeerde geluidsproductie minus de werkelijke geluidsproductie in EPNdB op drie meetpunten
(flyover, lateral en approach). De totale geluidsruimte is de resultante van het maximaal aantal vluchten

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

1

NOTITIE

vermenigvuldigd met de gemiddelde quota count. Het systeem is er op gericht om het gebruik lawaaiige toestellen te ontmoedigen. Daarnaast geldt een hoger landingsgeldtarief naarmate een toestel lawaaiiger is (zie verder). Tot slot is er een boetesysteem van kracht, waarbij luchtvaartmaatschappijen een boete van 4.000 Britse Pond per dB(A) boven de geldende geluidslimiet per vliegtuigbeweging betalen tijdens de nachtperiode.
Voor de nachtperiode buiten de night quota period (van 23:00 tot 23:30 en van 06:00 tot 07:00; de
schouderperioden) geldt een restrictie die betrekking heeft op het gebruik van vliegtuigtypen. Typen met een quota count van 8 of hoger mogen alleen in uitzonderlijke gevallen opereren in de
schouders. In de praktijk zijn dat verouderde vliegtuigtypen waar vrijwel niet meer mee wordt gevlogen in Europa. Voor aankomsten gaat het daarbij bijvoorbeeld om de Boeing 747-100/200 en
de Boeing 707 en voor vertrekken om de Boeing 747-300.
Dispensatie kan worden verleend door de Britse overheid (Secretary of State) voor vluchten van nationale of internationale importantie en door de luchthaven voor late aankomsten en vertrekken
door uitzonderlijke omstandigheden zoals stakingen, zware weersomstandigheden of vulkaanuitbarstingen.
Parijs Charles de Gaulle
De nachtperiode op Parijs Charles de Gaulle loopt van 22:00 tot 06:00. Daarmee is de periode
langer dan op Londen Heathrow en Frankfurt. Voor de periode van 00:00 tot 05:00 (vertrekken)
en van 00:30 tot 05:30 (aankomsten) geldt dat niet gebruikte of teruggegeven slots vervallen en niet
meer worden uitgegeven.1 Hierdoor neemt het beschikbare aantal nachtslots in de betreffende perioden geleidelijk af. Ter indicatie: in het seizoen 2003-2004 werden nog 22.500 slots uitgegeven
voor de periode van 00:00 tot 05:30; in 2016-20172 was dit aantal afgenomen tot 17.877. Afgaande
op de slotdeclaratie die de Franse slotcoördinator (Cohor) publiceert zijn er voor de overige uren
vallend onder de nachtperiode maximaal 182 slots beschikbaar per nacht.3 In totaal betekent dat
ruim 84.000 nachtslots per jaar.
Met betrekking tot geluidsproductie zijn er ook restricties op Parijs Charles de Gaulle. Zo mogen
vliegtuigen tussen 00:30 en 05:30 niet landen als hun gecertificeerde geluidsniveau hoger is dan
104,5 EPNdB op het approachmeetpunt. Voor vertrekkende vliegtuigen geldt hetzelfde tussen
00:00 en 05:00 bij een hogere EPNdB dan 99 op het flyovermeetpunt. Daarnaast mogen vliegtuigen
met een cumulatieve geluidsmarge op de drie meetpunten (flyover, lateral en approach) van minder
dan 10 niet landen of vertrekken van de parking stand tussen 22:00 en 06:00.

1

2
3

2

Zie Ministry for the Equipment, Transport, Housing, Tourism and Sea (2003): “For the following scheduling
seasons, on the basis of two consecutive scheduling periods (Winter + Summer), the above mentioned maximum number will
be reduced by the total number of unused or returned slots from carriers in application of article 3 and adjusted to the number
of weeks in the corresponding scheduling periods.”
Het meest recente jaar waarvoor data beschikbaar zijn.
Zie http://www.cohor.org/wp-content/uploads/2013/06/S19-EN.jpg, geraadpleegd op 21 juni 2019. De
relevante periode is die tussen 22:00 en 00:00 en die tussen 00:00 en 00:30 en 05:30 en 06:00 voor aankomsten en die tussen 05:00 en 06:00 voor vertrekken. Voor de overige perioden geldt een meer stringente
limiet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

NACHTOPERATIES OP GROTE EUROPESE LUCHTHAVENS

Voorts zijn late vertrekken tussen 00:00 en 05:00 zijn niet toegestaan zonder slot voor die tijdsperiode. Uitzonderingen op bovenstaande gelden onder andere voor militaire vluchten, overheidsvluchten en in noodsituaties. Tot slot gelden er gedetailleerde operationele restricties met betrekking tot aan- en uitvliegroutes en aan te houden vlieghoogtes tijdens de nachtperiode om de geluidsoverlast voor omwonenden te beperken.
Frankfurt
De nachtperiode op Frankfurt loopt van 23:00 tot 05:00. Na de opening van de vierde baan in
2012, hetgeen leidde tot meer baancapaciteit en een hogere piekuurcapaciteit, zijn geen nachtvluchten meer toegestaan. Voor de totale periode van 22:00 tot 06:00 zijn 133 slots gemiddeld per dag
beschikbaar. Effectief komt het er op neer dat die slots beschikbaar zijn voor de schouderperiode
(van 22:00 tot 23:00 en van 05:00 tot 06:00). Op jaarbasis komt dat neer op ruim 48.500 slots. De
regelgeving omtrent de slotuitgifte vermeldt verder dat de limieten van de nachtperiode betrekking
hebben op de tijd dat een vliegtuig op de baan is. Dat betekent dat vluchten een schema-aankomsttijd (slottijd) kunnen hebben van 23:00, omdat dat de tijd betreft waarop het vliegtuig aan de gate
staat (on blocks). Dat impliceert dat het vliegtuig volgens schema vóór 23:00 op de baan landt. Daarnaast volgt er uit de Official Airline Guide (OAG) dat er door luchtvaartmaatschappijen vertrekkende
vluchten zijn ingepland met een schemavertrektijd (slottijd) van 04:45 (off blocks). Deze vertrekkende vluchten mogen vanwege de nachtsluiting echter niet vóór 05:00 op de baan staan. Aan de
andere kant staan er na 22:30 tegenwoordig geen vertrekken meer ingepland. Het volgende hoofdstuk gaat in meer detail in op de verdeling van de nachtvluchten over de specifieke uren.
Aangezien er voor de nachtperiode geen slots worden uitgegeven, bestaat er geen expliciete regelgeving met betrekking tot de geluidsproductie van vliegtuigen gedurende nacht. Ook niet voor de
schouderperiodes. Wel is het zo dat in de geluidsgelden additionele tarieven in rekening worden
gebracht voor het landen en vertrekken tussen 22:00 en 06:00. De notitie gaat daar later in meer
detail op in.
Tot slot mogen vertraagde vertrekken en aankomsten (maximaal gemiddeld 7,5 per etmaal) plaatsvinden tussen 23:00 en 00:00 als de oorzaak buiten de beïnvloedingssfeer van de luchtvaartmaatschappij ligt. Tussen 00:00 en 05:00 geldt met betrekking tot vertraagde vluchten een zerotolerancebeleid.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

3

NOTITIE

Tabel 1

Overzicht karakteristieken nachtregimes

Bepaling

Londen LHR

Parijs CDG

Frankfurt FRA

Nachtperiode 23:30 – 06:004 (night quota pe- 22:00 – 06:00
riod)
Schouderperiode

23:00 – 23:30
06:00 – 07:00

Totaal aantal 475.624
vliegtuigbewegingen in
2018

23:00 – 05:00

Niet van toepassing.

22:00 – 23:00
05:00 – 06:00

480.945

512.115

Capaciteit
5.800 (3.250 tijdens het zomer- 00:00 – 05:00 voor vertrekken 0 (48.545 per jaar in de schounachtperiode, seizoen en 2.550 tijdens het
en 00:30 – 05:30 voor aankom- derperiode)
in beschikwinterseizoen).
sten: 17.877 (voor 2016/2017)
bare slots
Overige nachtperiode: 66.430
(182 per etmaal volgens runway scheduling limits)
Totaal: ca. 84.000
Late aankom- Dispensatie voor vertraagde
Late vertrekken tussen 00:00
sten en
starts en landingen waarvan de en 05:00 zijn niet toegestaan
vertrekken
oorzaak buiten de beïnvloezonder slot voor die tijdsperidingssfeer van de luchtvaartode.
maatschappij ligt.

Tussen 23:00 en 00:00 mogen
vertraagde starts en landingen
plaatsvinden waarvan de oorzaak buiten de beïnvloedingssfeer van de luchtvaartmaatschappij ligt.

Slotuitgifte

Reguliere uitgifte via de slotco- Teruggegeven en ongebruikte Geen slotuitgifte voor de nachtordinator.
slots vervallen voor de periode periode.
00:00-05:00 voor vertrekken en
de periode 00:30-05:30 voor
aankomsten. Deze worden in
het daaropvolgende jaar niet
opnieuw uitgegeven.

Toegestane
geluidsproductie in de
nachtperiode

Naast de capaciteit in vliegtuig- Vliegtuigen met een geaccuNiet van toepassing.
bewegingen geldt er een gemuleerde geluidsmarge van
luidsquotum (noise quota limit) minder dan 10 mogen niet landie momenteel een resultante den of de parking stand verlais van de gemiddelde geluids- ten in de nachtperiode.
marge en de capaciteit in vliegtuigbewegingen.
Daarnaast zijn lawaaiige toestellen met een hoge quota
count niet toegestaan in de
nacht- en schouderperiode.

Overige
bepalingen

10 procent van de ongebruikte
vliegtuigbewegingen in het zomerseizoen kunnen worden
gebruikt in het daaropvolgende
winterseizoen.5
Er geldt een boete van GBP
4.000 per dB(A) te veel per
vliegtuigbeweging gedurende
de nachtperiode.

Speciale uitvliegprocedures
tussen 00:00 en 05:00, tussen
00:30 en 05:00 en tussen
22:20 en 07:00.

De tijdstippen van de nachtperiode hebben betrekking op de
tijd dat het vliegtuig op de baan
is. Dat betekent dat een aankomst een schematijd van
23:05 mag hebben, omdat dat
de tijd is waarop het vliegtuig
aan de gate staat.

Bron:

openbaar beschikbare luchthavendocumenten en -statistieken; analyse SEO

4
5

Op Londen Heathrow wordt onderscheid gemaakt tussen de night quota period en de night period. Laatstgenoemde bevat ook de shoulder periods. Eerstgenoemde is hier daarom aangeduid als nachtperiode.
Zie https://www.heathrow.com/noise/heathrow-operations/night-flights, geraadpleegd op 14 juni 2019.

4

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

NACHTOPERATIES OP GROTE EUROPESE LUCHTHAVENS

Conclusies
Er bestaan verschillen tussen de drie grote luchthavens met betrekking tot het nachtvluchtbeleid.
Frankfurt heeft met een totale nachtsluiting op het eerste gezicht het meest restrictieve beleid,
terwijl er op Parijs Charles de Gaulle nog een substantieel aantal vluchten gedurende de nacht
wordt uitgevoerd. Londen Heathrow heeft met een limiet van een kleine 6.000 vluchten per jaar in
de nachtperiode op het eerste gezicht ook een tamelijk restrictief beleid.
Daarbij moet worden aangetekend dat de definitie van de nachtperiode verschilt tussen de luchthavens. Zo heeft Frankfurt op het oog het meest restrictieve beleid, maar hanteert het ook de
kortste nachtperiode. De volgende sectie over het werkelijke aantal nachtvluchten gaat ook in op
vergelijkbare uren in de nacht. Voor de vergelijkbaarheid met Londen Heathrow en Parijs Charles
de Gaulle is het bijvoorbeeld van belang om ook voor Frankfurt inzicht te hebben in het aantal
vluchten tussen 05:00 en 06:00. Dat uur behoort op die luchthavens immers wel tot de nachtperiode.

Aantal nachtvluchten
Dit hoofdstuk gaat in op (de ontwikkeling van) het aantal nachtvluchten op de Londen Heathrow,
Parijs Charles de Gaulle en Frankfurt, waarbij de aantallen in beeld worden gebracht voor de door
de luchthavens gedefinieerde nachtperiodes alsook voor identieke periodes voor de drie luchthavens om het effect van verschillen in nachtperiodes te ondervangen. Het gaat daarbij niet alleen in
op de totalen, maar ook op de verdeling van het verkeer over de nacht. Dat laatste is met name van
belang omdat de drie luchthavens verschillende definities van de nachtperiode hanteren.
Totaal aantal vluchten tijdens de door de luchthavens definieerde nachtperiodes
Figuur 1 geeft een overzicht van de ontwikkeling van het totaal aantal nachtvluchten op de drie
luchthavens op basis van beschikbare luchthavenstatistieken. Daaruit blijkt allereerst dat het aantal
nachtvluchten op Parijs Charles de Gaulle aanzienlijk hoger ligt dan op de andere luchthavens,
waarbij wederom opgemerkt dient te worden dat de nachtperioden op de luchthavens sterk verschillen. Op de Parijse luchthaven neemt het aantal nachtvluchten licht toe. Die toename vindt
alleen plaats in de periode van 22:00 tot 00:00 en van 05:00 tot 06:00. Groei van het aantal nachtvluchten is in de overige uren immers niet mogelijk (zie voorgaand hoofdstuk). Totalen zijn voor
2018 niet beschikbaar uit luchthavenstatistieken. Echter, in de eerste 5 maanden van 2018 is het
aandeel van nachtvluchten in het totale aantal vluchten licht toegenomen. Er is derhalve geen reden
om aan te nemen dat het aantal nachtvluchten in 2018 is afgenomen. Een verdere toename ligt
meer voor de hand.
Verder is het aantal nachtvluchten op Londen Heathrow stabiel over de periode 2010-2018 en
benadert het ieder jaar de maximale capaciteit van 5.800 vliegtuigbewegingen.
Voor Frankfurt is de nachtsluiting sinds 2012 zichtbaar: vanaf dat jaar vindt er vrijwel geen verkeer
meer plaats tijdens de nachtperiode.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

5

NOTITIE

Figuur 1

Definitie van de nachtperiode heeft vermoedelijk grote invloed op de hoeveelheid
“nachtvluchten”6

60,000
50,000

2010
2011

40,000

2012
2013

30,000

2014
2015

20,000

2016
10,000

2017
2018

0

Londen Heathrow (23:30 06:00)
Bron:

Parijs Charles de Gaulle
(22:00 - 06:00)

Frankfurt (23:00 - 05:00)

Luchthavenstatistieken; analyse SEO

Totaal aantal schemavluchten voor identieke periodes in de nacht
In tegenstelling tot voorgaande analyse leidt een vergelijking van gelijke periodes in de nacht tot
gelijkere aantallen nachtvluchten op de drie luchthavens (zie Figuur 2). Daartoe is het aantal nachtvluchten op basis van OAG7 in beeld gebracht voor de periode 23:00 – 07:00 (de nachtvluchtperiode op Schiphol). De beschikbare luchthavenstatistieken geven immers geen aantallen op urenbasis. In 2019 varieert het aantal vluchten tussen 23:00 en 07:00 tussen ongeveer 26.600 op Frankfurt
en 32.600 op Parijs Charles de Gaulle. Hierbij moet worden aangetekend dat het ontbreken van
Expressvervoerder FedEx in de OAG data van relevante invloed kan zijn op het aantal nachtvluchten op Parijs Charles de Gaulle.8 De toename is met ruim 22 procent tussen 2016 en 2019 het
sterkst op Frankfurt. Die toename heeft vanwege de nachtsluiting tussen 23:00 en 05:00 uitsluitend
betrekking op de periode tussen 05:00 en 07:00. De groei op Parijs Charles de Gaulle bedraagt

6

7

8

6

Voor Londen Heathrow zijn de totalen voor de periode 2010-2017 een combinatie van een achtereenvolgend zomer en winterseizoen en betreft het dus de periode van april tot en met maart. Alleen voor 2018
betreft het een jaartotaal.
Hierbij moet worden opgemerkt dat de OAG alle geplande vluchten bevat en geen ad hocoperaties. Ongeplande passagecharters alsook expressvrachtoperaties zijn veelal niet opgenomen in de OAG-data. Voor
2018 staan er voor Schiphol bijna 491.000 vluchten in OAG. Het werkelijke aantal vluchten voor 2018
bedraagt bijna 500.000 vluchten, waarmee OAG 98,3 procent van de vluchten bevat. De dekkingsgraden
voor Londen Heathrow, Parijs Charles de Gaulle en Frankfurt bedragen respectievelijk 99,7 procent, 95,8
procent en 98,5 procent. Het ontbreken van de operatie van FedEx op Parijs Charles de Gaulle leidt waarschijnlijk tot een relatief lage dekkingsgraad. Zie ook voetnoot 8. Afgezien van het ontbreken van de FedEx-operatie op Parijs Charles de Gaulle, geeft een geaggregeerde analyse op basis van OAG-gegevens ons
inziens een representatief beeld van het werkelijke verkeer.
Volgend op de vorige voetnoot, speelt voor Parijs Charles de Gaulle het ontbreken van expressvervoerder
FedEx een relevante rol in het aantal door OAG gerapporteerde nachtvluchten. In 2014 voerde FedEx 23
procent van de nachtvluchten (tussen 22:00 en 06:00) uit (Comité de suivi du Groupe de travail., 2018).
Uitgaande van datzelfde aandeel voor FedEx in 2019, zou het aantal nachtvluchten voor Parijs Charles de
Gaulle een kleine 10.000 hoger zijn en daarmee uitkomen op ruim 42.000 vluchten. Op de andere luchthavens is het aantal expressvluchten beperkt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

NACHTOPERATIES OP GROTE EUROPESE LUCHTHAVENS

bijna 8 procent. Hierin hoeft het ontbreken van FedEx geen rol te spelen, omdat de expressvervoeder voor alle jaren ontbreekt in de OAG data. Op Londen Heathrow is het aantal stabiel, hetgeen samenhangt met de capaciteitsschaarste op de Londense hubluchthaven. In lijn hiermee loopt
het aandeel vluchten tussen 23:00 en 07:00 op Frankfurt licht op, terwijl dat aandeel op de andere
twee luchthavens min of meer stabiel is.
Figuur 2

Vergelijking van identieke tijdsperioden leidt tot een gelijker beeld tussen de luchthavens

35,000
30,000
25,000
2016

20,000

2017
15,000

2018
2019

10,000
5,000
0
Londen Heathrow (23:00 07:00)
Bron:

Parijs Charles de Gaulle
(23:00 - 07:00)

Frankfurt (23:00 - 07:00)

OAG; analyse SEO

Verdeling nachtvluchten
Een blik op het aantal vluchten per uur in de periode van 22:00 tot 07:00 (de periode waarin alle
nacht- en schouderperiodes van de onderzochte luchthavens vallen) voor 2019 laat een evenwichtiger beeld zien tussen de luchthavens dan de vergelijking van het totaal aantal vluchten tijdens de
nachtperiodes (zie Figuur 3 en Figuur 4). Dat komt door het feit dat de nachtperiodes op de luchthavens van elkaar afwijken.
Met name met betrekking tot het aantal vertrekkende vluchten in de periode van 22:00 tot 07:00
zit er nauwelijks verschil tussen de luchthavens. Frankfurt telt in de periode met ruim 17.000 vertrekken het grootste aantal vliegtuigbewegingen en Parijs Charles de Gaulle met een kleine 16.000
het kleinste aantal. Op Londen Heathrow vinden er op basis van OAG tussen 23:00 en 06:00 in
zijn geheel geen vertrekkende vluchten plaats. Op Frankfurt vindt er door de nachtsluiting tussen
23:00 en 05:00 geen verkeer plaats. Echter, zoals eerder vermeld, zijn er al wel vertrekken gepland
vanaf 04:45. In de praktijk gaat het daarbij vermoedelijk om vluchten die een schemavertrektijd
(slottijd) hebben van 04:45 (off blocks), maar niet vóór 05:00 (tijd die van belang is voor het label
“nachtvlucht”) op de baan staan. Waar op Londen Heathrow en Frankfurt geen vertrekken plaatsvinden in de diepe nacht, staan er op Parijs Charles de Gaulle nog wel vluchten gepland tussen
23:00 en 04:00. Met name in de uren vanaf 23:00 en 01:00 is er nog een substantieel aantal vertrekken gepland.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

7

NOTITIE

Het aantal aankomende vluchten tussen 22:00 en 07:00 is het grootst op Parijs Charles de Gaulle.
In 2018 zijn er bijna 33.500 vluchten gepland in die periode. Dat aantal is op Frankfurt met ruim
22.500 aankomende vluchten het kleinst. Op alle luchthavens vindt het grootste deel van de aankomende vluchten plaats tussen 22:00 en 23:00 en tussen 05:00 en 07:00. Op Parijs Charles de
Gaulle is er ook nog een substantieel aantal aankomsten gepland tussen 23:00 en 00:00, terwijl op
Londen Heathrow de aankomstpiek al begint om 04:45.
Tot slot moet ook hier worden opgemerkt, dat de operatie van FedEx in de data ontbreekt. Het is
niet bekend tijdens welke uren de nachtvluchten van de expressvervoerder plaatsvinden. Gegeven
de vermoedelijke omvang van die operatie (een kleine 10.000), ligt het werkelijke aantal nachtvluchten tijdens één of meerdere uren op Parijs Charles de Gaulle zichtbaar hoger.
Het aantal vertrekkende vluchten in de periode 22:00 – 07:00 in 2019

Figuur 3

Aantal vetrekkende vluchten per uur

10000
9000

22:00-22:59
8000

23:00-23:59

7000

00:00-00:59

6000

01:00-01:59

5000

02:00-02:59

4000

03:00-03:59

3000

04:00-04:59

2000

05:00-05:59

1000

06:00-06:59

0
Londen Heathrow
Bron:

Parijs Charles de Gaulle

Frankfurt

OAG; analyse SEO

Het aantal aankomende vluchten in de periode 22:00 – 07:00 in 2019

Figuur 4

Aantal aankomende vluchten per uur

16000
14000

22:00-22:59

12000

23:00-23:59
00:00-00:59

10000

01:00-01:59
8000

02:00-02:59

6000

03:00-03:59
04:00-04:59

4000

05:00-05:59
2000

06:00-06:59

0
Londen Heathrow
Bron:

8

Parijs Charles de Gaulle

Frankfurt

OAG; analyse SEO

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

NACHTOPERATIES OP GROTE EUROPESE LUCHTHAVENS

Type luchtvaartmaatschappijen
Als grootste gebruikers maken met name de hub carriers gebruik van de periode van 22:00 tot
07:00. Bovendien is met name de vroege ochtend van belang voor de eerste inkomende en daaropvolgende uitgaande wave van het overstapsysteem van hub carriers. Op Frankfurt is het aandeel
van de hub carrier (Lufthansa) met name voor vertrekkende vluchten hoog: meer dan 60 procent.
Lufthansa zorgt voor bijna 40 procent van de aankomende vluchten tussen 22:00 en 07:00. Op
Londen Heathrow en Parijs Charles de Gaulle is het aandeel van de hub carrier vooral hoog voor
aankomende vluchten: beide ongeveer 50 procent. Het aandeel van de hub carrier in het aantal
geplande vertrekkende vluchten is ruim 30 procent op Londen Heathrow en bijna 40 procent op
Parijs Charles de Gaulle.
Voorts voeren op Londen Heathrow met name andere netwerkmaatschappijen vluchten uit tussen
22:00 en 07:00. Met name op Frankfurt spelen ook leisuremaatschappijen als Condor, TUIFly en
SunExpress een rol. Bijna 15 procent van de vertrekkende vluchten worden uitgevoerd door dergelijke luchtvaartmaatschappijen. Op zowel Parijs Charles de Gaulle (easyJet en Norwegian) en
Frankfurt (Ryanair en easyJet) zorgen low-cost carriers voor 5 tot 10 procent van de inkomende
en uitgaande vliegtuigbewegingen. Op basis van OAG voeren vrachtmaatschappijen slechts hooguit enkele procenten van de vluchten tussen 22:00 en 07:00 uit op zowel Parijs Charles de Gaulle
en Frankfurt.
Conclusies
De variatie in het totaal aantal nachtvluchten tussen de drie luchthavens wordt vooral veroorzaakt
door verschillende definities van de nachtperiode. Als specifieke uren met elkaar worden vergeleken zijn de verschillen in aantal aankomende en met name vertrekkende vluchten aanzienlijk kleiner. In zijn algemeenheid geldt dat op alle luchthavens geen tot beperkt verkeer plaatsvindt tussen
23:00 en 05:00, met uitzondering van een grote vertrekpiek op Parijs Charles de Gaulle tussen 23:00
en 00:00 en een kleinere piek van vertrekkende vluchten tussen 01:00 en 02:00. Daarnaast moet
worden opgemerkt dat de relatief omvangrijke Expressoperatie van FedEx niet in de gebruikte
gegevens (OAG) is opgenomen, waardoor het aantal nachtvluchten voor Parijs Charles de Gaulle
onderschat wordt. Echter, ook als daarvoor wordt gecorrigeerd wordt ontstaat er een kleiner verschil tussen de luchthavens dan in de vergelijking op basis van verschillende definities van de nachtperiode.

Geldende tariefdifferentiaties
Differentiaties tussen dag- en nachtoperaties in de havengeldtarieven worden met name toegepast
in de landingsgelden,9 geluidsgelden en parkeergelden. Die gelden vormen met name op Parijs
Charles de Gaulle en Frankfurt een relatief klein deel van de totale luchthavengelden en overheidsheffingen: allemaal individueel minder dan 10 procent en gezamenlijk (landingsgelden, geluidsgelden en parkeergelden) tussen de 12 en 16 procent (op basis van tarieven voor 2019). Op Londen
Heathrow vormen de landingsgelden, geluidsgelden en parkeergelden ruim 25 procent van wat

9

In de praktijk betreffen dit op sommige luchthavens start- en landingsgelden, omdat op die luchthavens
het tarief ook voor starts in rekening wordt gebracht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

9

NOTITIE

luchthavens moeten betalen aan luchthavengelden en overheidsheffingen (op basis van tarieven
voor 2019). Hieronder volgt een beschrijving van de geldende differentiaties naar dag en nacht op
de drie onderzochte luchthavens. Tabel 2 bevat een samenvatting.
Tabel 2

Overzicht tariefdifferentiaties

Havengeld

Londen LHR

Landingsgelden

De landingsgelden in de night
quota period (23:30 – 06:00)
In de nacht geldt een toeslag
zijn 2,5 keer zo duur als daarvan 50 procent op de lanbuiten. Bovendien gelden er
dingsgelden.
differentiaties naar geluidsmarge in de landingsgelden.

Parijs CDG

Frankfurt FRA

Geen differentiatie.

In de door de Franse luchtvaartautoriteit ingestelde ge- Op Frankfurt gelden separate
luidsheffing geldt een driegeluidsgelden. Voor de nachtmaal zo hoog tarief per verperiode (23:00 – 05:00) geldt
Geluidsgelden/
trek tussen 18:00 en 22:00 en een driemaal zo hoog tarief
Geen separate geluidsgelden.
geluidsheffingen
een zes- tot tienmaal (afhan- als gedurende de dag. In de
kelijk van de geluidscategoschouderperiodes (22:00 –
rie) zo hoog tarief voor ver23:00 en 05:00 – 06:00) is het
trekken tussen 22:00 en
tarief 1,5 keer zo hoog.
06:00.

Parkeergelden

Bron:

Tussen 22:00 en 06:00 worden geen parkeergelden in
rekening gebracht.

Tussen 23:00 en 07:00 worden geen parkeergelden in
Voor de nachtperiode geldt
rekening gebracht, met uiteen gereduceerd tarief.
zondering van de base
charge voor pier-side stands.

Openbare havengeldregelingen; analyse SEO

Londen Heathrow
De landingsgelden per vliegtuigbeweging zijn in de night quota period (23:30 – 06:00) 2,5 keer zo duur
als daarbuiten. Bovendien gelden er differentiaties naar geluidsmarge in de landingsgelden. Er worden geen separate geluidsgelden in rekening gebracht. Op Londen Heathrow zijn landings- en geluidsgelden daarmee geïntegreerd. Daarnaast worden er tussen 22:00 en 06:00 geen parkeergelden
in rekening gebracht.
Parijs Charles de Gaulle
De noise level coefficient die wordt toegepast op de landingsgelden is tussen 22:00 en 06:00 anderhalf
keer zo hoog als overdag. Dat betekent dat de landingsgelden voor een identieke landing in de
nacht anderhalf keer zo hoog is als op de dag. In de op Franse luchthavens door de luchtvaartautoriteit toegepaste geluidsheffing gelden driemaal hogere tarieven tussen 18:00 en 22:00 en tot tienmaal hogere tarieven voor de lawaaiigste vliegtuigtypen tussen 22:00 en 06:00. Voor minder lawaaiige typen wordt zes keer zoveel betaald tijdens de nacht. Parkeergelden zijn ook op Parijs Charles
de Gaulle juist lager tijdens de nacht. Er wordt dan alleen het basis tarief voor het parkeren aan een
boarding bridge betaald. Additionele tarieven die tijdens de dag wel gelden, worden tussen 23:00 en
07:00 niet in rekening gebracht.

10

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

NACHTOPERATIES OP GROTE EUROPESE LUCHTHAVENS

Frankfurt
Frankfurt differentieert niet tussen dag en nacht in de landingsgelden. In de separate geluidsgelden
wordt wel gedifferentieerd. Voor de nachtperiode (23:00 – 05:00) geldt een driemaal zo hoog tarief
als gedurende de dag. In de schouderperiodes (22:00 – 23:00 en 05:00 – 06:00) is het tarief 1,5 keer
zo hoog. Net als op de andere twee luchthavens, is het parkeertarief in de nacht juist lager. Afhankelijk van de parkeertijd betaalt een luchtvaartmaatschappij in de nacht minimaal de helft minder.
Conclusies
Op alle luchthavens geldt een differentiatie tussen dag- en nachtoperaties in de landingsgelden
en/of geluidsgelden of –heffingen. In alle gevallen is er sprake van hogere tarieven in de nacht.
Daarnaast zijn de parkeertarieven tijdens de nacht juist op alle luchthavens lager dan gedurende de
dag.
Daarbij moet worden aangetekend dat met name op Parijs Charles de Gaulle en Frankfurt alle
havengelden waarin wordt gedifferentieerd tussen dag en nacht een klein deel uitmaken van de
totale luchthavengelden en overheidsheffingen: allemaal minder dan 10 procent. De landingsgelden
op Londen Heathrow zijn met ongeveer 25 procent van de totale luchthavengelden en overheidsopbrengsten het meest relevant in de vergelijking.

Belangrijkste bevindingen en scope
Deze notitie biedt inzicht in de geldende nachtregimes en tariefdifferentiaties en (de uitwerking
daarvan op) de werkelijke nachtvluchten op de drie grote Europese hubluchthavens: Londen
Heathrow, Parijs Charles de Gaulle en Frankfurt. Waar Londen Heathrow en met name Frankfurt
op het eerste gezicht het meest restrictieve nachtregime hanteren met respectievelijk een laag aantal
beschikbare vluchten en een totale sluiting tussen 23:00 en 05:00 laat het werkelijke gebruik van de
nachtelijke uren tussen 23:00 en 07:00 (de nachtperiode zoals die geldt op Schiphol) aanzienlijk
kleinere verschillen zien tussen de luchthavens. Het grootste deel van de vluchten tussen 23:00 en
07:00 vindt op alle drie de luchthavens plaats in de ochtenduren tussen 05:00 en 07:00.
In 2019 ligt het aantal geplande vluchten tussen 23:00 en 07:00 op de drie luchthavens tussen ongeveer 26.600 op Frankfurt en ongeveer 32.600 op Parijs Charles de Gaulle.10 Die totalen wijken
niet af van wat er in die periode op Schiphol gebeurt.
Tot slot dient te worden benadrukt dat deze notitie voorziet in een informatiebehoefte met betrekking tot de nachtvluchtsituatie op Londen Heathrow, Parijs Charles de Gaulle en Frankfurt. Deze
notitie is niet bedoeld om een expliciete vergelijking met Schiphol te maken. Daarnaast is het van

10

Zoals gezegd ontbreken hierbij ongeplande vluchten. Voor Londen Heathrow en Frankfurt is de dekkingsgraad van de databron 98,5 procent of meer. Voor Parijs Charles de Gaulle is de dekkingsgraad bijna 96
procent. Daarin ontbreekt met name de Expressoperatie van FedEx die ook voor een belangrijk deel in de
nacht plaatsvindt. Uitgaande van aandelen uit 2014, is het geschatte aantal nachtvluchten van FedEx op
Parijs Charles de Gaulle een kleine 10.000. Daarmee zou het aantal nachtvluchten op Parijs Charles de
Gaulle op ruim 42.000 komen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

11

NOTITIE

groot belang te onderkennen dat alvorens wordt overgegaan op het op welke manier dan ook aanpassen van een nachtregime een juridische toets en een inschatting van de economische effecten
van een dergelijke aanpassing zeer aanbevelenswaardig is.

Gebruikte bronnen
Comité de suivi du Groupe de travail (2018). Vols de Nuit à Paris-Charles de Gaulle.
https://www.ecologique-solidaire.gouv.fr/sites/default/files/Compilation_rapport_GUYOT_V4F_web-1.pdf.
Commision Consultative de l’Environment de l’Aerodrome Paris-Charles de Gaulle (2018).
Procès-verbal de la réunion du 3 julliet 2018. http://www.entrevoisins.org/SiteCollectionDocuments/Verbatim_CCE/PV_CCE_CDG_3juillet2018.pdf.
Department for Transport (2017). Night flight restrictions at Heathrow, Gatwick and Stansted,
decision
document.
https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/627890/night-flight-restrictions-at-heathrow-gatwick-andstansted-decision-document.pdf.
Hessisches Ministerium für Wirtschaft, Energie, Verkehr und Landesentwicklung (2018). Informationen rund um das thema nachtflüge in Frankfurt. https://wirtschaft.hessen.de/sites/default/files/media/hmwvl/18-08-29_faq_nachtfluege_online.pdf.
Heathrow
(2016).
Night
flights
information
pack.
https://www.heathrow.com/file_source/HeathrowNoise/Static/HCNF_Night_Flights_Information_Pack_Nov_2016.pdf.
Ministère de la Transition Écologique et Solidaire & DGAC (2017). Applicable legal framework at
Paris Charles de Gaulle Airport in order to prevent air noise pollution. https://www.ecologiquesolidaire.gouv.fr/sites/default/files/V4F_guide_restrictions_GB.pdf.
Ministry for the Equipment, Transport, Housing, Tourism and Sea (2003). Order of November
06th, 2003 relative to night slot allocation at Paris – Charles-de-Gaulle airport. http://cohor.fr/web/wp-content/uploads/2013/06/arretes_2003_11_06_CDG_EN.pdf.

Informatie & disclaimer
Dit document is opgesteld door SEO Economisch Onderzoek (SEO) voor het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat in overeenkomst met ons onderzoeksvoorstel d.d. 6 mei 2019. SEO,
haar medewerkers en vertegenwoordigers aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid of verantwoordelijkheid voor de gevolgen van enige handeling door derden op basis van de in dit document
vervatte informatie of voor enig besluit waaraan die informatie ten grondslag ligt.

12

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

NACHTOPERATIES OP GROTE EUROPESE LUCHTHAVENS

De informatie en data die voor het schrijven van dit document zijn verzameld, zijn grotendeels
verkregen uit openbare bronnen. De dataverzameling en bewerking van data is nauwkeurig en met
grote zorg uitgevoerd. SEO heeft echter geen audit op de oorspronkelijke data uitgevoerd, en kan
daarmee geen garanties geven ten aanzien van de juistheid van deze oorspronkelijke data.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

13