Internationale juridische verkenning van
participatieverklaringen en integratiecontracten
Ministerie van SZW
Juli 2015
prof.mr. F.J.L. Pennings
mr. A.G.A. Pons
drs. P. Donders
drs. S. van Klaveren
drs. A.E. Britt
Projectnummer: 107720
Correspondentienummer: DH-1607-4524

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

INHOUD
HOOFDSTUK	  1	   INLEIDING	  ...............................................................................................	  1	  
1.1	  
1.2	  
1.3	  
1.4	  

AANLEIDING	  EN	  DOEL	  VAN	  HET	  ONDERZOEK	  ........................................................................	  1	  
DE	  OPDRACHT	  ..............................................................................................................	  2	  
ONDERZOEKSVERANTWOORDING	  .....................................................................................	  2	  
SCOPE	  VAN	  HET	  ONDERZOEK	  ...........................................................................................	  3	  

HOOFDSTUK	  2	   VORMGEVING	  PARTICIPATIEVERKLARINGEN	  EN	  	  
INTEGRATIECONTRACTEN	  IN	  DE	  ONDERZOCHTE	  LANDEN	   .........................	  6	  
2.1	   ACHTERGROND	  EN	  TOTSTANDKOMING	  VAN	  DE	  PARTICIPATIEVERKLARING/	  
HET	  INTEGRATIECONTRACT	  ..............................................................................................	  6	  
2.2	   DOELGROEPEN	  .............................................................................................................	  9	  
2.3	   INHOUD	  ....................................................................................................................	  12	  
2.4	   ONDERTEKENING,	  DE	  AARD	  EN	  DUUR	  VAN	  DE	  VERKLARING	  OF	  HET	  CONTRACT	  EN	  DE	  CEREMONIE	  ..	  16	  
2.5	   INFORMATIEVERSTREKKING	  EN	  UITVOERING	  ......................................................................	  19	  
2.6	   JURIDISCHE	  GRONDSLAG,	  CONSEQUENTIES	  EN	  RELATIE	  TUSSEN	  VERKLARING	  EN	  EU-­‐	  EN	  
INTERNATIONAAL	  RECHT	  ...............................................................................................	  20	  
2.7	   JURIDISCHE	  BESCHOUWING	  MET	  BETREKKING	  TOT	  VERPLICHTE	  ONDERTEKENING	  VOOR	  EU-­‐
ONDERDANEN	  ............................................................................................................	  25	  
HOOFDSTUK	  3	   MONITORING,	  EVALUATIE	  EN	  TOEKOMSTPLANNEN	  ..............................	  28	  
3.1	   MONITORING	  EN	  EVALUATIE	  .........................................................................................	  28	  
3.2	   HET	  POLITIEKE	  DEBAT	  ...................................................................................................	  31	  
3.3	   TOEKOMST	  ................................................................................................................	  32	  
HOOFDSTUK	  4	   SAMENVATTING	  ...................................................................................	  34	  
BIJLAGE	  1	  
BIJLAGE	  2	  
BIJLAGE	  3

Vragenlijst	  
	  
	  
	  
	  
	  
	  
	  
	  	  	  	  41	  
Participatieverklaring	  zoals	  in	  de	  Nederlandse	  pilots	  gehanteerd	  
	  	  	  	  49	  
Participatieverklaring	  en	  integratiecontracten	  onderzochte	  landen	  	  	  	  	  	  	  	  	  	  	  50	  

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Hoofdstuk 1
Inleiding
1.1

Aanleiding en doel van het onderzoek
In de brief van 19 december 2013 van de minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW) is de Tweede Kamer geïnformeerd over de doelstelling en
nadere uitwerking van de pilot participatieverklaring.1 In dit kader heeft een
werkgroep van Rijk en gemeenten in de tweede helft van 2013 gewerkt aan de
ontwikkeling van verschillende modellen voor een participatieverklaring. De
modellen worden sinds begin 2014 door dertien gemeenten getoetst in vijftien pilots.
Met de participatieverklaring worden de volgende doelen nagestreefd:
•
Via de participatieverklaring worden nieuwe migranten welkom geheten in de
Nederlandse samenleving, waarbij zij tegelijk gewezen worden op hun rechten
en plichten en de fundamentele waarden van de Nederlandse samenleving, de
geschreven en ongeschreven regels waarop de Nederlandse samenleving is
gestoeld en de grenzen die deze regels stellen aan gedragingen in het dagelijks
maatschappelijk verkeer.
•
Via de participatieverklaring wordt een binding tot stand gebracht tussen
migrant, gemeenten en de Nederlandse samenleving.
•
De participatieverklaring is van belang voor de nieuwkomers zelf: via de
verklaring worden nieuwkomers door betere informatie weerbaarder tegen
misbruik en uitbuiting en worden migranten wegwijs gemaakt in Nederland en in
de gemeente waar zij zich vestigen.
•
Via de participatieverklaring komen migranten in aanraking met relevante
voorzieningen ten dienste van een snelle inburgering en integratie, zoals de
brede mogelijkheden op het gebied van het leren van de Nederlandse taal, de
Nederlandse arbeidsmarkt en de lokale voorzieningen.
De pilot participatieverklaring richt zich met name op huwelijks- en gezinsmigranten,
vluchtelingen en EU-arbeidsmigranten.
De pilotfase liep in het voorjaar van 2015 af. Doel van de pilot was het verkrijgen van
zicht op de mogelijke toepasbaarheid van een landelijk model. Voor de ontwikkeling
van een Nederlandse variant van de participatieverklaring kan ook geleerd worden
van de ervaringen uit andere Europese landen. Uit een eerste inventarisatie door het
Ministerie van SZW van deze instrumenten in Duitsland, Frankrijk, Luxemburg,
Denemarken en Zwitserland blijkt dat deze sterk verschillen in vorm, inhoud en
doelstellingen.2 Aansluitend op deze eerste inventarisatie heeft het Ministerie van
SZW aan BMC opdracht gegeven juridisch onderzoek te verrichten naar de
toepassing van participatieverklaringen en integratiecontracten in de volgende
Europese landen: Frankrijk, Zwitserland, Denemarken, Oostenrijk, België
(Vlaanderen) en Duitsland. Het Ministerie van SZW wil met dit onderzoek meer
inzicht krijgen in de mogelijkheden die de verschillende participatieverklaringen en
1

http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2013/12/19/kamerbriefparticipatieverklaring.html
2
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2013/12/19/europese-voorbeelden-vanparticipatieverklaringen.htm

1/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

integratiecontracten kunnen bieden. Het gaat daarbij zowel om de inhoud en
toepassingsmodellen als om de juridische context van internationale toepassingen.
In dit rapport worden de verschillende (toepassings)modellen van
participatieverklaringen en integratiecontracten nader toegelicht.
1.2

De opdracht
De onderzoeksopdracht is door de opdrachtgever als volgt geformuleerd:
De opdracht bestaat uit het in kaart brengen van de toepassingsmodellen en de
inhoud en juridische context van vergelijkbare participatieverklaringen en
integratiecontracten in een aantal landen. In de beschrijving moet gekeken worden
naar de modellen in de volgende landen: Frankrijk, Zwitserland, Denemarken,
Oostenrijk, België (Vlaanderen) en Duitsland.
De volgende twee onderzoeksvragen staan in het project centraal:
1. Hoe worden participatieverklaringen en integratiecontracten in andere Europese
landen vormgegeven/ toegepast?
2. Wat is de juridische haalbaarheid/afdwingbaarheid van de toepassing van
(elementen van) de verschillende modellen, participatieverklaringen en
integratiecontracten gelet op het internationaal recht?
Om deze twee centrale onderzoeksvragen te beantwoorden zijn per land de
volgende deelvragen beantwoord:
•
Wat is de achtergrond van de participatieverklaring/het integratiecontract in het
betreffende land en hoe is deze tot stand gekomen?
•
Wat is de inhoud van de verklaring c.q. het contract?
•
Wat is het toepassingsmodel en hoe wordt het model uitgevoerd?
•
Wat is de juridische grondslag en context van de verklaring/het contract?
•
Is het model in het betreffende land geëvalueerd en indien ja, wat zijn de
resultaten van die evaluatie?

1.3

Onderzoeksverantwoording
Op basis van de onderzoeksvragen zijn de volgende thema’s benoemd:
•
Achtergrond/totstandkoming van het participatiecontract en het
integratiecontract
•
De inhoud
•
Het toepassingsmodel/uitvoering
•
Juridische grondslag/context
•
Monitoring/evaluatie
Deze thema’s worden in de hoofdstukken 2 en 3 van deze rapportage behandeld.
In overleg met het Ministerie van SZW hebben wij rond deze thema’s een vragenlijst
opgesteld, een format voor de landenrapportage en een werkinstructie (bijlage 1).

2/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Voor deze opdracht heeft BMC samengewerkt met prof.mr. F.J.L. Pennings,
verbonden aan de Universiteit Utrecht. Via zijn netwerk en dat van BMC zijn per land
experts benaderd om het deskundigenrapport over hun land te schrijven.
De landenrapporteurs hebben bovengenoemde documenten ontvangen en zijn
aanvullend telefonisch benaderd om de opdracht toe te lichten. Iedere rapporteur
heeft een documentenstudie uitgevoerd en aanvullende (telefonische) interviews
gehouden met onder meer overheidsvertegenwoordigers en juridische experts.
Dit rapport is gebaseerd op een analyse van de rapportage over Duitsland door
prof.dr. Stamatia Devetzi, over Denemarken door dr. Silvia Adamo, over Zwitserland
door prof.dr. Martina Caroni, over Frankrijk door prof.dr. C. Sachs Durand en over
Oostenrijk door dr. R. Klausenhofer. De rapportage over Vlaanderen is door BMC
opgesteld.
Prof. Pennings heeft de rapporten beoordeeld op kwaliteit en heeft waar nodig
aanvullende vragen gesteld. De landenrapportages vormen de basis voor dit
rapport. Deze landenrapportages zijn vervolgens door ons geanalyseerd. Eerst
hebben we de individuele rapporten bestudeerd om inzicht te krijgen in de
verschillende toepassingen en de sterke en zwakke punten die deze kennen.
Vervolgens zijn de verschillende aanpakken vergeleken: wat zijn de
overeenkomsten en de verschillen tussen de diverse participatieverklaringen en hun
toepassingsmodellen? De participatieverklaring die in de Nederlandse pilots is
gehanteerd, is opgenomen in bijlage 2.
1.4

Scope van het onderzoek
De onderzoeksvraag was in beginsel gericht op het verkrijgen van inzicht in de
toepassingsmodellen van de participatieverklaring. Tijdens het onderzoek bleek dat
alleen Denemarken een participatieverklaring kent. Deze participatieverklaring wordt
eenzijdig door de migrant ondertekend. Naast deze verklaring kent Denemarken een
integratiecontract en een integratieplan. De verklaring, het contract en het plan
hangen nauw met elkaar samen. Omdat dit verband bewust gelegd is, gaan we in
deze rapportage ook nader in op het contract en het plan. De overige landen (met
uitzondering van Oostenrijk) kennen geen participatieverklaring, maar hanteren een
integratiecontract.
De integratiecontracten zijn primair gericht op inburgering en participatie en bevatten
in alle onderzochte landen (behalve Oostenrijk) het principe van wederkerigheid.
Naast de individuele doelen die een migrant in het kader van zijn inburgering moet
bereiken bevatten de contracten soms ook bepalingen over de bijdrage van de
overheid om deze doelen te bereiken, zoals subsidies voor het volgen van
taalcursussen. De contracten worden tweezijdig ondertekend; zowel door de migrant
als door de bevoegde autoriteit. In Duitsland tekenen de migrant en de
vertegenwoordiger van het migrantenadviesbureau. Dit is geen
overheidsfunctionaris.
De integratiecontracten kennen elementen die voor de participatieverklaring en de
toepassing ervan van belang zijn. Ook kennen de contracten in enkele landen
verplichtingen die kunnen leiden tot sanctionering bij het niet nakomen ervan.

3/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Daarom gaan we in deze rapportage ook in op de integratiecontracten.
Oostenrijk kent geen instrument dat lijkt op een participatieverklaring of
integratiecontract. In Oostenrijk wordt gewerkt met de wet ‘Integrationsvereinbarung’
die eisen stelt aan het taalniveau dat migranten moeten verkrijgen om in Oostenrijk
te mogen verblijven. De voor het onderzoek relevante elementen uit de Oostenrijkse
praktijk zijn opgenomen in deze rapportage.
Duiding van de bevindingen
Bij het lezen van de volgende paragrafen moet voor ogen worden gehouden dat de
instrumenten en regelingen die aan de orde komen niet steeds dezelfde zijn. Bij de
waardering van de onderzoeksresultaten moet bijvoorbeeld rekening worden
gehouden met het onderscheid tussen de participatieverklaring en het
integratiecontract. De participatieverklaring is een opsomming van basiswaarden
van de ontvangende samenleving en de verklaring dat de migrant de
verantwoordelijkheid neemt om daarin te participeren. De migrant wordt gevraagd
deze te onderschrijven. Een dergelijke participatieverklaring komt in Denemarken
voor.
In de andere landen wordt gewerkt met integratiecontracten, waarin de migrant zich
akkoord verklaart mee te werken aan bepaalde doelstellingen, die erop gericht zijn
dat hij of zij integreert in de maatschappij, waaronder door het leren van de taal. Het
integratiecontract kent derhalve concrete afspraken tussen overheid en migrant ten
dienste van integratie, vaak gericht op taalverwerving, samenlevingskennis,
onderwijs en arbeidsinschakeling. In de onderzochte landen is door de
onderzoekers, bij gebreke aan een participatieverklaring, een beschrijving gegeven
van het integratiecontract.
Daarnaast is van belang om aan te geven dat de onderzochte landen ook integratieen inburgeringsbeleid voor nieuwkomers kennen (zie kader op de volgende pagina
over het inburgeringsbeleid voor nieuwkomers in Nederland). In sommige landen is
dit beleid in de uitvoering vervat in een integratiecontract, of zijn er contractvormen
tussen de ontvangende samenleving en migranten in het leven geroepen ter
ondersteuning en/of aanvulling van het beleid. Het integratiecontract heeft tot doel
de integratie van migranten te versnellen. Het biedt daarmee naast de verplichting
aan de migrant om bijvoorbeeld een taalcursus te volgen ook subsidie om de kosten
daarvan te ondervangen.
In dit licht kunnen er verschillen zijn tussen discussies die momenteel in Nederland
spelen over de mogelijkheden een participatieverklaring in te zetten en de wijze
waarop buitenlandse pendanten worden ingezet en gehanteerd. We hebben
geprobeerd deze zo duidelijk mogelijk in de volgende hoofdstukken te beschrijven.
Daarbij moet ten slotte nog worden opgemerkt dat veel van deze instrumenten nog
erg jong zijn en dat er weinig centraal bekende cijfers en evaluaties zijn.

4/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Inburgeringsbeleid nieuwkomers in Nederland
Het Nederlandse inburgeringsbeleid richt zich op het vergroten van de kennis van
de Nederlandse taal en kennis van de Nederlandse samenleving onder nieuwe
migranten (nieuwkomers). Met de recente introductie van de arbeidsmarktmodule
in de inburgering wordt daarnaast gestreefd naar een betere voorbereiding op het
verkrijgen van werk. Inburgering is daarmee de eerste belangrijke stap in het
verdere integratieproces. Derdelanders (grootste groepen: vluchtelingen en
gezinsmigranten) moeten verplicht inburgeren en overige nietinburgeringsplichtigen (zoals bijvoorbeeld EU-arbeidsmigranten) kunnen vrijwillig
deelnemen aan het inburgeringsexamen. Het inburgeringsexamen bestaat uit de
volgende onderdelen: Schrijven, Spreken, Luisteren. Lezen, Kennis Nederlandse
maatschappij (KNM) en Oriëntatie op de Nederlandse arbeidsmarkt (ONA).
Inburgeraars zijn zelf (financieel) verantwoordelijk voor de eigen inburgering. Dit
betekent dat zij zelf een geschikt taalprogramma moeten vinden. Migranten die
over te weinig middelen beschikken om hun inburgering te financieren kunnen
gebruikmaken van een sociale leenfaciliteit. Asielgerechtigden hoeven deze
lening niet terug te betalen als zij binnen de daarvoor geldende termijn aan de
inburgeringseisen voldoen. De overige leners wel.
Vanaf januari 2010 is het halen van het inburgeringsexamen als
(integratie)voorwaarde gekoppeld aan twee verblijfsvergunningen, de
verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd en die van voortgezet verblijf. Tenslotte
is het halen van het inburgeringsexamen een voorwaarde voor het verkrijgen van
het Nederlanderschap (naturalisatie). De hier genoemde voorbeelden van
vergunningen en de Nederlandse nationaliteit worden pas na verloop van tijd na
binnenkomst in Nederland door migranten verkregen.

5/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Hoofdstuk 2
Vormgeving participatieverklaringen en
integratiecontracten in de onderzochte landen
2.1

Achtergrond en totstandkoming van de participatieverklaring/het integratiecontract
In deze paragraaf beschrijven we per land wat de aanleiding was voor het invoeren
van een participatieverklaring of een integratiecontract en wat de overheid met de
verklaring of het contract wil bereiken, zowel qua beleidsdoel als voor individuele
migranten. Ook beschrijven we de relatie met andere instrumenten.
Tabel 1
Duitsland

Overzicht van verklaringen/contracten
Vorm /vormen

Naam

Contract

Integrationsvereinbarungen
Verklaring van integratie en actief burgerschap

Denemarken Verklaring, contract en plan

Integratiecontract
Integratieplan

Zwitserland

Contract

Integratiecontract

Oostenrijk

Geen contract of verklaring

N.v.t.

Vlaanderen

Contract

Inburgeringscontract

Frankrijk

Contract waaronder een
familiecontract

Contract van verwelkoming en integratie (Contrat d'accueil et d'intégration)

Duitsland
In Duitsland wordt het integratiecontract “Integrationsvereinbarung” genoemd. Het
contract is in eerste instantie in 2011 geïntroduceerd als onderdeel van een
pilotproject3, dat integratie minder vrijblijvend wilde maken. De pilot werd door de
federale overheid opgezet in achttien gemeenten. Doel van het project was het
vergroten van de betrokkenheid van zowel de (lokale) overheid als de migrant en het
creëren van een verwelkomende cultuur voor migranten. De ondertekening van het
integratiecontract vindt op vrijwillige basis plaats. Dit is een opvallende keuze, gelet
op de insteek van het pilotproject: het minder vrijblijvend maken van integratie. De
achterliggende reden ligt enerzijds in de Duitse geschiedenis en anderzijds in de
overtuiging dat afgedwongen integratieverplichtingen veel minder goed werken dan
integratie-inspanningen op basis van overeenstemming en wederzijdse inzet.
Na dit pilotproject werd het integratiecontract in 2012 in de dagelijkse praktijk van de
gemeentelijke migrantenadviesbureaus opgenomen. Het contract is nu onderdeel
van het zogeheten case management4. Dit case management analyseert de
behoeften, kennis en vaardigheden van de migrant en bevat een plan voor de
integratie. Er is een model voor het integratiecontract, maar het is niet verplicht om
3
4

Integration verbindlicher Machen, Integrationsvereinbarungen erproben.
Dit is de term die Duitsland zelf hanteert.

6/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

hiervan gebruik te maken. Bureaus mogen ook hun eigen tekst/modellen gebruiken.
Er wordt vanuit het case management per individu bekeken of van het
model gebruik wordt gemaakt. Het contract is vrijwillig en geeft de betrokkenheid
van beide partijen weer; het contract wordt in beginsel door beide partijen getekend.
Het contract legt de doelstellingen van het integratietraject vast en bevestigt de
wederzijdse betrokkenheid.
Integratie wordt door de federale Integratiecommissaris gedefinieerd als het
verzekeren van gelijke kansen voor migranten en het verzekeren van de
mogelijkheid om deel te nemen aan de Duitse samenleving op alle terreinen,
waaronder op sociaal, economisch en cultureel gebied. Om die reden moeten
migranten de Duitse taal leren en een basiskennis hebben van de Duitse
geschiedenis en het Duitse rechtssysteem. Ook moeten ze leren hoe ze kunnen
participeren in de Duitse samenleving.
Denemarken
Denemarken kent drie instrumenten die in hun onderlinge samenhang moeten
worden bezien: de verklaring van integratie en actief burgerschap, het
integratiecontract en het integratieplan. In Denemarken wordt dus onderscheid
gemaakt tussen de verklaring en het contract. De verklaring van integratie en actief
burgerschap dient als een eerste formele stap om tot de Deense maatschappij toe te
treden. De verklaring verlangt aandacht voor de Deense maatschappelijke waarden
en wil migranten er bewust van maken dat de Deense samenleving van hen
verwacht dat ze zich inzetten om te integreren als participerende burgers, op gelijke
voet met andere burgers. De verklaring geeft een algemeen overzicht van de
Deense maatschappelijke waarden en democratische beginselen. De inhoud van de
Deense verklaring lijkt op de inhoud van de Nederlandse verklaring zoals deze in de
pilots ten aanzien van de participatieverklaring wordt gehanteerd. De Deense
verklaring geeft geen verplichtingen voor de gemeente en wordt alleen door de
migrant getekend, tegelijk met het integratiecontract. Daarom gaan we later in deze
rapportage met name in op het integratiecontract.
Het integratiecontract is het document waarin de inhoud van het
integratieprogramma, de concrete doelen en middelen voor de integratie van het
individu in de Deense maatschappij zijn vastgelegd, waaronder doelen met
betrekking tot de verwerving van de Deense taal, onderwijs en werk. Het
integratiecontract wordt in tegenstelling tot de verklaring door zowel migrant als
overheid ondertekend. Duidelijk is dat de migrant door ondertekening van het
contract en de verklaring verantwoordelijk is voor de eigen integratie. Ook toont de
migrant door ondertekening de wil om actief te integreren en de Deense waarden en
normen te respecteren. De Deense overheid verklaart door het mede ondertekenen
van het contract dit integratieproces te faciliteren. Als de migrant niet voldoet aan de
voorwaarden uit het contract, dan kan dit gevolgen hebben voor het verkrijgen van
een permanente verblijfsvergunning5 (en in een later stadium eventueel

5

Lovbekendtgølse Udlændingelov (geconsolideerde vreemdelingenwet) ) no. 1021 van 19 september 2014,
art. 11(9), no. 1.

7/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

naturalisatie6) Het contract is gericht op de individuele doelen van de migrant en op
het zo snel mogelijk verkrijgen van werk of scholing (zie voor een nadere
beschrijving paragraaf 2.3). Beide documenten, contract en verklaring, dienen
tegelijkertijd te worden ondertekend.
Het integratieplan is een instrument voor vluchtelingen, migranten en hun
familieleden die in het kader van gezinshereniging naar Denemarken komen. Doel
van het plan is het bevorderen van de integratie van het gezin als geheel en het op
elkaar laten aansluiten van de ondersteuning die het gezin krijgt op het gebied van
opleiding, zoeken naar werk, maar bijvoorbeeld ook op het gebied van
gezondheidszorg.
Zwitserland
In Zwitserland wordt de federale wet betreffende vreemdelingen op het niveau van
het kanton uitgevoerd. Het kanton heeft hierbij aanzienlijke discretionaire
bevoegdheden. Het doel van het integratiecontract is de kantonbesturen een
instrument te geven dat voorwaarden verbindt aan de verlening van een (tijdelijke)
verblijfsvergunning. De betreffende overeenkomst verplicht betrokkenen de taal te
leren en/of een integratiecursus te volgen. Het integratiecontract is een
concretisering van de aanvullende voorwaarden die voor het verlengen van een
verblijfsvergunning worden gesteld. Het contract markeert de aanvang van het
integratietraject wanneer migranten Zwitserland binnenkomen.
Oostenrijk
Zoals al eerder aangegeven kent Oostenrijk geen instrument dat lijkt op een
participatieverklaring of integratiecontract. In Oostenrijk wordt gewerkt met de wet
‘Integrationsvereinbarungsgesetz’. Deze wet stelt eisen aan het taalniveau dat
migranten moeten verkrijgen om in Oostenrijk te mogen verblijven. Kern van deze
wet is dat migranten binnen twee jaar een bepaald taalniveau moeten bereiken,
namelijk A2 van het Gemeenschappelijk Europees referentiekader voor taalkennis.
De wet is sinds 2003 van kracht en is verbonden aan het verkrijgen van een
verblijfsstatus.
Vlaanderen
In 1999 vond er in Vlaanderen een pilot plaats waarin via 26 onthaalbureaus een
inburgeringsprogramma aan migranten werd aangeboden. In 2003 werd mede op
basis van de resultaten van deze pilot een decreet afgekondigd waarin aangegeven
werd dat integratie en inburgering een interactief proces is waarin de overheid de
migrant een programma aanbiedt met als doel de inburgering en integratie in de
samenleving te vergemakkelijken.
Het inburgeringsprogramma is uitgebreid en bestaat uit een primair en secundair
inburgeringstraject. Het primaire traject beoogt de zelfredzaamheid van de migrant
in Vlaanderen te bevorderen en het secundaire traject richt zich op volwaardige
participatie. Als onderdeel van het primaire traject worden afspraken tussen de
6

Art.5 Cirkulæreskrivelse om Naturalisation.(naturalisatiecirculaire) no. 9253 van 6 juni 2013

8/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

migrant en het onthaalbureau vastgelegd in een contract. Dit contract bestaat uit een
vormingsprogramma dat zich richt op de maatschappij, taal en loopbaan. Het
contract geeft aan welke cursussen gevolgd moeten worden. Het gaat dus om het
vastleggen van de deelname aan een vormingsprogramma. Onderdeel van dit
vormingsprogramma is een programma maatschappelijke oriëntatie, waarin wordt
ingegaan op de waarden en normen van de Belgische/Vlaamse samenleving. Het
contract maakt deel uit van het decreet en is daarmee wettelijk verankerd.
Frankrijk
Frankrijk kent een bindend instrument in de vorm van een contract van
verwelkoming en integratie (Contrat d'accueil et d'integration, CAI). Het contract
werd in 2003 geïntroduceerd, eerst als experiment en later in 2006 als onderdeel
van de Wet op de Immigratie en Integratie. Het contract is meer dan een wettelijke
verplichting; het wordt ook gezien als instrument voor betere integratie omdat
migranten met veel problemen kampen, zoals sociale uitsluiting, armoede en
onvoldoende integratie in de Franse maatschappij7. Het contract wordt gesloten
tussen de migrant en de arrondissementsprefect en heeft als doel controle te
houden op een goede integratie van migranten.
Omdat er in Frankrijk vaak sprake is van gezinshereniging van migranten, met name
uit Noordelijk Afrika, is in 2007 een nieuwe contractvorm ingevoerd die zich richt op
de integratie van families. Dit contract wordt door de prefect en de man en vrouw
samen ondertekend. Als er sprake is van gezinshereniging wordt door de prefect
een familiecontract aangeboden.
Beide contracten verplichten de migrant tot het doorlopen van een door de overheid
aangeboden integratieprogramma. Taal is daar een belangrijk onderdeel van.
Bij een verzoek tot verlenging van de verblijfsvergunning nemen de autoriteiten en
de rechter in aanmerking of het contract ondertekend en nageleefd wordt.
Naast het houden van controle op de integratie van migranten zijn beide contracten
ook bedoeld als instrumenten om migranten te verwelkomen en hen te
ondersteunen bij hun integratie in de Franse maatschappij.
2.2

Doelgroepen
In deze paragraaf wordt beschreven wat de doelgroepen van de
participatieverklaring en/of het participatiecontract zijn. In de volgende tabel is dit
beknopt weergegeven.
Tabel 2

Doelgroepen
Vorm/vormen

Duitsland

Contract

Denemarken Verklaring, contract en

7

Doelgroep
Primair gericht op derdelanders (vrijwillig), ook mogelijk voor EU-onderdanen
(vrijwillig)
Verplicht voor: derdelanders

In het rapport ‘Regards sur l’actualite “Politique de l’Integration” (december 2006) wordt de geschiedenis van de
immigratie in Frankrijk beschreven en de overwegingen om deze insteek voor het participatiecontract te kiezen.

9/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

plan

Cursus (vrijwillig) voor: migranten en hun gezin die naar Denemarken zijn
gekomen om te werken, studenten, au-pairs en EU-onderdanen

Zwitserland
Oostenrijk

Vlaanderen

Frankrijk

Contract
Geen contract of
verklaring
Contract

Derdelanders (in specifieke gevallen verplicht)
N.v.t.
Derdelanders (waarvan nieuwkomers verplicht)
EU-onderdanen hebben recht op traject (vrijwillig)

Contract waaronder

Derdelanders verplicht (behalve vluchtelingen en asielzoekers)

een familiecontract

EU-onderdanen vrijwillig

Onder derdelanders verstaan we mensen die geen onderdaan zijn van een lidstaat
van de Europese Unie (EU) of de Europese Economische Ruimte (EER).
Duitsland
In Duitsland is het integratiecontract primair gericht op migranten van buiten de
Europese Unie (EU). In hoeverre EU-onderdanen ermee te maken hebben, hangt af
van de vraag of ze gebruikmaken van de migrantenadviesbureaus. Het
integratiecontract is vooral bedoeld om te bevorderen dat mensen goed Duits leren.
Het contract is primair gericht op nieuwkomers, maar kan ook worden ingezet bij
oudkomers, bij wie de inburgering moeizaam verloopt. Aan het sluiten van het
contract is immers ook steun van het migrantenadviesbureau bij het volgen van een
(taal)cursus verbonden als het volgen van een cursus nodig gevonden wordt.
Er bestaat geen officiële informatie over het aantal contracten dat per jaar gesloten
wordt. Tijdens het pilottraject van een jaar werden 4.000 contracten gesloten in de
achttien deelnemende gemeenten.
Denemarken
In Denemarken zijn de doelgroepen als volgt te onderscheiden:
•
Het integratieprogramma, met inbegrip van de participatieverklaring, het
integratiecontract8 en het integratieplan, is verplicht voor vluchtelingen die
rechtmatig in Denemarken verblijven en voor migranten die in het kader van
gezinshereniging naar Denemarken gekomen zijn (behalve als de
echtgenoot/partner een werknemer of student is), aangezien de noodzaak voor
ondersteuning van integratie bij deze groepen het hoogst wordt geacht.
•
Introductiecursus (vrijwillig) voor migranten en hun gezin die naar Denemarken
zijn gekomen om te werken, studenten, au-pairs en EU-onderdanen die
gebruikmaken van hun recht op vrij verkeer.
Door de combinatie van een verplicht integratieprogramma en een vrijwillige
introductiecursus wordt geen enkele groep migranten uitgesloten. Wel is er met de

8

De verklaring is ook verplicht, maar er zijn geen juridische consequenties verbonden aan het niet tekenen ervan.
Juridische consequenties kunnen volgen uit het integratiecontract. Deze consequenties zijn beschreven in paragraaf
2.6.

10/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

verplichting focus aangebracht voor die groepen waarvoor het programma
noodzakelijk wordt geacht.
De omvang van de verschillende doelgroepen is niet bekend. Er wordt geen
statistiek bijgehouden. Wel is bekend dat in 2013 6% van het totaal aantal
verblijfsvergunningen aan vluchtelingen werd verleend en dat 8% in het kader van
gezinshereniging werd verleend (van de 64.562 in totaal).
Zwitserland
Onderstaande doelgroepen worden door de federale instantie aanbevolen voor het
contract. De federale wet betreffende vreemdelingen wordt op het niveau van het
kanton uitgevoerd. Het kanton heeft hierbij aanzienlijke discretionaire
bevoegdheden.
•
•

•

Derdelanders (mensen van buiten de EU) die Zwitserland binnenkomen voor
gezinshereniging.
Derdelanders die al in Zwitserland wonen voor wie gelet op hun gedrag het
risico bestaat dat de vergunning ingetrokken wordt of niet verlengd wordt. Het
betreft dan mensen met bijvoorbeeld schulden, grote taalachterstanden,
criminele veroordelingen of afhankelijkheid van de sociale bijstand. Zij tekenen
een contract, waarin hun individuele doelen zijn opgenomen. Het doel van het
contract is dan de beperking van het risico dat men niet permanent kan
integreren.
Alle immigranten die onderwijs geven in de taal en de cultuur van het land van
herkomst.

De focus ligt derhalve op diegenen waarbij de mogelijke toekomstige problemen met
integratie het grootst worden geacht en die ondersteuning daarbij het hardst nodig
hebben. Zoals eerder aangegeven is er vanuit de overheid ook een tegenprestatie in
de vorm van het mogen volgen van door de overheid gesubsidieerde cursussen of
hulp bij schuldsanering, zodat bij prioritering door het kanton ook financiële redenen
een rol spelen.
Er zijn geen statistische gegevens over het aantal afgesloten integratiecontracten op
landelijk niveau. Wel zijn er voor een aantal kantons wat cijfers bekend. Het aantal
gesloten integratiecontracten in deze kantons varieert van 0 tot 350 per jaar. Met
name in de Frans sprekende kantons worden er weinig contracten afgesloten. Daar
is men sceptisch over de contracten.
Oostenrijk
In Oostenrijk is de wet alleen van toepassing op derdelanders. Oostenrijkse
statistieken ontbreken.
Vlaanderen
Vlaanderen onderscheidt migranten die verplicht zijn om een contract te tekenen en
deel te nemen aan een inburgeringstraject en migranten die recht hebben op een
inburgeringstraject. Doelgroep van de verplichte inburgering zijn derdelanders met

11/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

een verblijfstitel voor meer dan drie maanden en Belgische migranten: personen die
in het buitenland Belg zijn geworden en die voor het eerst naar België komen.
Migranten die recht hebben op een inburgeringstraject zijn Belgen die in het
buitenland geboren zijn en van wie ten minste één ouder ook in het buitenland
geboren is en migranten met een wettig verblijf in België. Migranten met een wettig
verblijf in België hebben alleen recht op een inburgeringstraject als hun
verblijfstatuut definitief kan worden. Voor asielzoekers geldt dat zij recht hebben op
een inburgeringstraject als de asielprocedure vier maanden of langer loopt.9
Migranten die vrijwillig aan het inburgeringstraject deelnemen tekenen ook een
contract. Ook kunnen zij boetes krijgen als zij het in het contract beschreven traject
niet volgen. Het contract is in dat geval dus wel vrijwillig, maar niet vrijblijvend.
In 2012 tekenden 17.210 inburgeraars voor het eerst het contract (dit aantal is
inclusief het Brussels hoofdstedelijk gewest). Hiervan waren 8.286 migranten
verplichte inburgeraars.
Frankrijk
In Frankrijk is het contract verplicht van toepassing op derdelanders ouder dan 18
jaar met de wens duurzaam in Frankrijk te willen verblijven. Het verplichte contract is
niet van toepassing op EU-burgers, EER-burgers en op burgers uit Zwitserland. Wel
kunnen EU-onderdanen het contract op vrijwillige basis ondertekenen. Voor
asielzoekers en vluchtelingen is het contract niet verplicht, omdat dit vanwege het
Vluchtelingenverdrag niet mogelijk is.10
In de periode van 2007 tot 2013 ondertekenden per jaar gemiddeld 100.000 mensen
het integratiecontract. De meerderheid (54%) daarvan is vrouw en afkomstig uit
Mahgreb en Sub Sahara landen. De belangrijkste motivatie is gezinshereniging. Een
belangrijk deel van de ondertekende contracten zijn dus ook familiecontracten. Dit
contract bestaat ook op vrijwillige basis.
2.3

Inhoud
Duitsland
In het Duitse integratiecontract wordt aangegeven welke doelen de migrant in de
komende twee jaar wil bereiken. Hierbij worden een aantal doelen vermeld die horen
bij de basisdoelen: taal, opleiding, werk, gezondheid, kinderen, leefomgeving,
verblijfsrecht. Deze doelen kunnen worden aangevuld. Ook wordt een plan
opgesteld om te helpen de doelen te bereiken. Het migrantenadviesbureau belooft
om te helpen bij het behalen van de gestelde doelen en contactpersonen van de
dienstverlenende instanties in te schakelen en de persoonlijke gegevens van de
betreffende migrant vertrouwelijk te behandelen. Betrokkene belooft om de
afgesproken bijeenkomsten te bezoeken en actief mee te werken om de gestelde
doelen te behalen.

9

www.kruispuntmi.be/thema/inburgeringen integratiebeleid/inburgering/wie-mag-of-moet-inburgeren
L311-9 en R 311-19 CESEDA.

10

12/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Het contract heeft derhalve als functie inzicht te geven in de wederzijdse
verantwoordelijkheden en taken op een concrete, transparante en begrijpelijke wijze.
Daarnaast is het een individueel planningsinstrument, aangezien het doelen en
stappen vastlegt waarvan de resultaten gebruikt kunnen worden voor toekomstige
aanbiedingen. Het gaat dan meestal om cursussen en diensten die nuttig zijn voor
de migrant afhankelijk van diens situatie. Deze aanbiedingen moeten dus breed
worden gezien. Het kan van alles betreffen dat nodig is om de doelstellingen,
afgesproken in de verklaring, te bereiken.
Denemarken
Het doel van het integratiecontract is de verbetering van de kwaliteit van het
integratieprogramma van de individuele migrant, doordat de gemeente zo snel
mogelijk in samenwerking met de migrant een concreet en individueel aanbod
formuleert om de integratie te faciliteren. Het contract is gericht op het zo snel
mogelijk verkrijgen van werk of scholing en het beheersen van de taal. De gemeente
helpt de migrant daarbij. Indien de gemeente een baan voor de migrant vindt dan
wordt de migrant geacht deze baan te accepteren. Als de migrant de baan weigert,
kan dat gevolgen hebben voor zijn uitkering. Wat betreft de taal is de migrant
gehouden om taallessen te volgen en bij minimaal 85% van de lessen aanwezig te
zijn. Het contract bevat zowel korte termijn- als lange termijndoelen. De doelen zijn
zo specifiek mogelijk geformuleerd en gericht op de actieve inspanningen die de
migrant moet verrichten. Als de migrant en de gemeente niet tot overeenstemming
komen over de voorwaarden van het participatiecontract, dan besluit de gemeente
definitief over de inhoud van het contract (artikel 19, lid 7 Integratiewet).
De inhoud van de Deense participatieverklaring vertoont gelijkenis met de inhoud
van de Nederlandse verklaring zoals deze in de Nederlandse pilots wordt
gehanteerd. De Deense verklaring houdt onder andere in dat de ondertekenaar
actief zal pogen te verzekeren dat hij/zij, zijn/haar echtgenote/echtgenoot/partner en
zijn/haar kinderen die in Denemarken wonen, integreren en actieve burgers in de
Deense maatschappij worden.
Hij verklaart als volgt:
•
Hij zal de Deense wetgeving volgen en de Deense democratische beginselen in
elk opzicht volgen.
•
Hij begrijpt en accepteert dat de Deense taal en kennis van de Deense
maatschappij de sleutel is tot een goed en actief leven in Denemarken. Hij zal
daarom zijn best doen om Deens te leren en zo spoedig mogelijk kennis over de
Deense maatschappij te verwerven. Hij begrijpt en accepteert dat hij Deens kan
leren door Deens onderwijs te volgen, aangeboden door het gemeentebestuur.
•
Hij begrijpt en accepteert dat de individuele burgers en hun families
verantwoordelijk zijn om zichzelf te onderhouden. Hij zal daarom proberen om
zo snel mogelijk zelf in het bestaan te voorzien.
•
Hij begrijpt en accepteert dat hij zal leren zelf in het bestaan te voorzien als hij
de activiteiten bijwoont die zijn beschreven in het integratiecontract.
•
Hij begrijpt en accepteert dat als hij solliciteert en de cursussen volgt zoals
beschreven in de integratieovereenkomst en hij toch niet in het bestaan kan
voorzien, tijdelijke sociale uitkeringen ontvangt.

13/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

•

•

•

•
•

•

•
•

Hij begrijpt en accepteert dat mannen en vrouwen gelijke verplichtingen en
rechten hebben in Denemarken en dat zowel mannen als vrouwen moeten
bijdragen aan de samenleving.
Hij begrijpt en accepteert dat het in Denemarken strafbaar is om geweld te
plegen of daarmee te dreigen tegen zijn echtgenoot en anderen, waaronder
kinderen.
Hij begrijpt en accepteert dat kinderen gelijk respect en ruimte voor
zelfexpressie wordt gegeven en dat ze zo snel mogelijk Deens leren en hun
huiswerk doen tijdens de schooljaren en dat hij actief zal meewerken met het
kinderdagverblijf en de school van het kind.
Hij begrijpt en accepteert dat besnijdenis van meisjes en het forceren van
huwelijken strafbaar zijn in Denemarken.
Hij respecteert de vrijheid en de persoonlijke integriteit van het individu, gelijke
mogelijkheden voor mannen en vrouwen en vrijheid van meningsuiting en
religie, hetgeen fundamentele grondrechten zijn in Denemarken.
Hij begrijpt en accepteert dat discriminatie op grond van ras en huidskleur en
bedreigingen tegen groepen op grond van religie of seksuele oriëntatie in
Denemarken strafbaar zijn.
Hij begrijpt en accepteert dat de Deense maatschappij terroristische daden sterk
veroordeelt.
Hij begrijpt en accepteert dat actieve betrokkenheid bij de Deense maatschappij
een voorwaarde is voor burgerschap in Denemarken, ongeacht hoe lang het
verblijf in Denemarken zal duren.

Zwitserland
Het modelintegratiecontract dat de federale autoriteit in Zwitserland aan de kantons
als instrument heeft aangeboden, bepaalt dat de overeenkomst bijdraagt aan het
bevorderen van de integratie op individueel niveau en zich oriënteert op de principes
van de wetgeving die van belang is voor vreemdelingen volgens welke principes:
•
het doel van de Zwitserse integratiepolitiek is om het vreedzaam naast elkaar
bestaan van iedereen op basis van de waarden van de federale constitutie en
wederzijds respect en verdraagzaamheid te bevorderen;
•
een succesvolle integratie het resultaat is van een wederzijds proces dat zowel
de bereidheid van de vreemdeling om te integreren als de openheid van de
Zwitserse bevolking verlangt;
•
vreemdelingen gelijke toegang tot een economisch, publiek en sociaal leven
hebben en in staat zijn eraan deel te nemen;
•
migranten in staat moeten zijn aan de Zwitserse samenleving deel te nemen en
de taal moeten leren die in de verblijfplaats wordt gesproken.
Het integratiecontract bevat expliciete voorwaarden, die voornamelijk zijn gericht op
het leren van de taal en op integratie. Tegen de bedoeling van de federale
autoriteiten in wordt in sommige kantons ook schuldhulpadvisering opgenomen in de
overeenkomst. In de meeste kantons krijgen migranten een financiële
tegemoetkoming voor het volgen van taalcursussen en integratiecursussen. De
kantons hebben aanzienlijke discretionaire bevoegdheden bij het opstellen van het
integratiecontract.

14/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Oostenrijk
De Oostenrijkse wet bevat slechts de eis om na twee jaar het vereiste taalniveau te
halen. Dit taalniveau is A2 van het Europees gemeenschappelijk kader voor
taalkennis. Als het taalniveau behaald is, krijgt de migrant een diploma en een
vergoeding van 50% van de kosten van de taalopleiding.
Vlaanderen
De Vlaamse overheid vindt het belangrijk ‘dat nieuwe burgers volop kunnen
deelnemen aan de samenleving. Inburgering kan hen helpen hun rol op te nemen
als burger, ouder, werknemer, ondernemer, student, lid van een vereniging, et
cetera.’11 Het integratiecontract regelt formeel de verplichtingen die zowel de
overheid als de inburgeraar aangaan als het gaat om welke cursussen de
inburgeraar gaat volgen en wanneer dat gebeurt. Daarmee vloeit het contract
rechtstreeks voort uit het Vlaamse inburgeringsbeleid.
Het contract wordt op individueel niveau getekend door de inburgeraar en de
ambtenaar van het onthaalbureau. Verder is het contract zakelijk opgesteld met
afspraken over te volgen cursussen en het tijdspad waarlangs de cursussen gevolgd
moeten zijn. Het accent voor de cursussen ligt op:
•
Een cursus maatschappelijke oriëntatie. Dat is een kennismaking met de
Vlaamse en Belgische samenleving.
•
Een basiscursus Nederlands als tweede taal.
•
Loopbaanoriëntatie. Dat is begeleiding naar het vinden van werk of studies en
het aanbod van cultuur en vrije tijd.
Ter ondersteuning van de uitvoering van het contract wordt een trajectbegeleider
aangesteld die de migrant begeleidt en op weg helpt bij het uitvoeren van de
afspraken in het contract. Verder staat in het contract dat de migrant minimaal 80%
van de cursussen moet bijwonen. Als het traject goed wordt afgerond, krijgt de
migrant een attest waarmee hij in het secundaire inburgeringstraject kan stappen.
Frankrijk
Het Franse contract wijst de migrant op de kernwaarden van Frankrijk, zoals gelijke
behandeling van mannen en vrouwen, democratie, vrijheid van godsdienst, et
cetera. De inhoud van het Franse contract met de focus op de Franse kernwaarden
lijkt daarmee op de inhoud van de Nederlandse verklaring zoals deze in de pilots ten
aanzien van de participatieverklaring wordt gehanteerd. Het Franse contract vraagt
de migrant de kernwaarden te onderschrijven en te accepteren. Verder verklaart de
migrant met het ondertekenen ook de wil om in Frankrijk te integreren en daartoe
een training te volgen om de waarden van de Franse maatschappij beter te
begrijpen. Het contract is opgesteld in een taal die de migrant begrijpt, dus in de taal
van het land van herkomst of in een andere taal die de migrant in voldoende mate
beheerst. Het contract wordt gesloten tussen de staat, vertegenwoordigd door de
prefect van het arrondissement van verblijf, en de migrant.

11

http://www.inburgering.be/?lang=nl

15/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Het verschil met het familiecontract is dat dit getekend wordt door zowel man als
vrouw en dat de nadruk van het contract ligt op de rechten en plichten van ouders.
Ook moeten beide ouders een training volgen en zorgen voor onderwijs voor hun
kinderen. In het contract staat vermeld dat Frankrijk een leerplicht kent.
Ook de verplichtingen van de Franse Staat zijn in het contract opgenomen, zoals het
verzorgen van een welkomstbijeenkomst, het verrichten van een medisch
gezondheidsonderzoek, het vaststellen van het taalniveau van de migrant, een
informatiedag over de Franse waarden, het verstrekken van informatie over de
Franse samenleving, publieke dienstverlening en van informatie over werk en
professionele vaardigheden. Ook regelt de staat indien nodig een gesprek met een
sociaal werker over specifieke behoeften van de migrant en een taalcursus (inclusief
examen en diploma) om het noodzakelijke taalniveau te bereiken. De professionele
vaardigheden worden geëvalueerd en op basis daarvan kan een baan worden
aangeboden. Deze evaluatie is niet verplicht voor jongeren onder de 18 jaar en
ouderen boven de 55 jaar. In het familiecontract ligt de nadruk wat meer op
taalvaardigheid, met name voor vrouwen, gelijkheid van mannen en vrouwen,
bescherming van kinderen en de verplichting van kinderen om naar school te gaan.
In bijlage 3 zijn de participatieverklaringen en integratiecontracten van de
onderzochte landen opgenomen.
2.4

Ondertekening, de aard en duur van de verklaring of het contract en de ceremonie
In deze paragraaf beschrijven we per land of ondertekening van de
participatieverklaring en/of het integratiecontract verplicht is, wie de ondertekenaars
zijn en op welk moment er getekend wordt. In tabel 3 is hiervan een overzicht
opgenomen.
Alleen bij de Deense participatieverklaring is er sprake van een eenzijdige
ondertekening door de migrant, omdat het hier puur gaat om de onderschrijving van
de Deense normen en waarden door de migrant. Het Deense integratiecontract en
bijbehorend plan worden wel tweezijdig ondertekend. Ondertekening van de
verklaring, het contract en het plan is verplicht.
Oostenrijk kent zoals al eerder aangegeven geen participatieverklaring of een
integratiecontract. In de overige onderzochte landen worden alleen
integratiecontracten gehanteerd en geen participatieverklaringen. Deze contracten
zijn primair gericht op inburgering en participatie van de individuele migrant en
worden vanwege de wederzijdse verplichtingen tweezijdig ondertekend. Alleen in
Duitsland vindt de ondertekening op vrijwillige basis plaats. In de overige landen is
ondertekening van het contract voor bepaalde groepen verplicht gesteld, waarbij
voor Zwitserland moet worden opgemerkt dat de verplichting om te ondertekenen
alleen in specifieke gevallen geldt. In geen van de onderzochte landen zijn EUonderdanen verplicht om het contract te tekenen. Dit in verband met het EU-recht
(zie ook paragraaf 2.7).
In de onderzochte landen vindt ondertekening plaats aan het begin van het traject
om de migranten zo snel mogelijk kennis te laten maken met de samenleving en om

16/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

de integratie van deze nieuwe migranten zo snel mogelijk in gang te zetten. Aan
migranten wordt in een voor hen begrijpelijke taal uitgelegd wat ze ondertekenen.
Tabel 3

Aard van het contract, ondertekenaars en moment van tekenen
Aard

Duitsland

Ondertekenaar

Moment

Adviseur van het migrantenbureau Redelijk aan het begin (als er overeenstemming

Vrijwillig

en individuele migrant

is over alle doelstellingen van de migrant)

Verklaring: migrant
Denemarken Verplicht

Contract: gemeentelijke autoriteit

Na verkrijgen verblijfsstatus

en individuele migrant

Zwitserland

Alleen in specifieke
gevallen verplicht

Oostenrijk

N.v.t.

Vlaanderen

Verplicht

Kantonnale autoriteiten en
individuele migrant (kan ook op

Na verkrijgen verblijfsstatus

gezinsniveau)
N.v.t.
Ambtenaar van het Onthaalbureau
en individuele migrant

N.v.t.
Na verkrijgen van verblijfsstatus

Prefect van het arrondissement en
Frankrijk

Verplicht

individuele migrant of beide

Na verkrijgen van verblijfsstatus

echtgenoten

De volgende tabel geeft inzicht in de looptijd van de verklaring en/of het contract.
De duur van de verklaring en/of het contract is in de onderzochte landen voor een
bepaalde tijd en relatief kort, omdat deze ook gekoppeld is aan het behalen van
individuele doelstellingen. Dit betekent vanzelfsprekend niet dat de onderschrijving
van waarden en normen ook een beperkte geldigheid heeft. De veronderstelling is
dat deze waarden en normen na het succesvol afsluiten van het inburgeringstraject
verankerd zijn in het wezen van de persoon; de migrant is immers volledig
ingeburgerd. Bovendien is vaak aan ondertekening van het contract ondersteuning
door middel van cursussen of anderszins (bijvoorbeeld
werkervaringsplaatsen/scholing) gekoppeld. Ook om deze reden is de duur van het
contract beperkt in tijd.
Tabel 4

Looptijd van de verklaring en/of het contract
Duur

Duitsland

Bepaalde tijd (gemiddelde duur onbekend)

Denemarken

Bepaalde tijd (3 jaar/tot ontvangen permanente verblijfsvergunning)

Zwitserland

Bepaalde tijd (meestal 1 jaar, varieert per kanton)

Oostenrijk

Wet bevat eis om binnen 2 jaar taalniveau te halen

Vlaanderen
Frankrijk

17/67

Bepaalde tijd voor het primair inburgeringstraject: 1 jaar
Onbepaalde tijd voor secondair inburgeringstraject: individueel bepaald
Bepaalde tijd (1 jaar met optie tot verlening)

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Duitsland
Het contract wordt getekend door de adviseur van het migrantenbureau en door de
migrant. Het contract heeft betrekking op individuen en wordt dus niet voor het gezin
getekend. Het is een vrijwillig contract. Een vrijwillige insteek wordt als essentieel
beschouwd om de inburgering en participatie te laten slagen, omdat dan de
motivatie uit de migrant zelf komt en daarmee de slagingskans groter is. Als er een
verplichting en sancties zouden zijn, dan zouden deze contraproductief werken, is
de gedachte.
Het contract wordt ondertekend als er overeenstemming is over de doelstellingen
van de migrant. De looptijd van het contract is voor een bepaalde tijd, aangezien de
gestelde doelen binnen twee jaar bereikt moeten zijn (volgens het model) of volgens
de afgesproken periode.
Denemarken
De migrant en de gemeentelijke autoriteit die het integratieprogramma uitvoert,
tekenen het contract, tenzij de migrant niet in staat is dit te doen, bijvoorbeeld in
geval van ziekte of een handicap/beperking. De integratie van kinderen kan
onderdeel vormen van het programma of plan, maar kinderen zijn geen partij bij het
contract. De verklaring en het (integratie)contract worden getekend aan het begin
van het verblijf van de migrant in Denemarken, zodra hij/zij een verblijfsvergunning
heeft gekregen. De wet bepaalt dat het contract getekend wordt binnen één maand
nadat de gemeente de verantwoordelijkheid voor de migrant heeft overgenomen. De
voorwaarden en doelstellingen van het contract zijn geldig tot het moment dat de
migrant een permanente verblijfsvergunning krijgt. De activiteiten van het contract
hebben evenwel een geldigheid van drie jaar. Als de vreemdeling nog niet zelf kan
voorzien in zijn bestaan aan het eind van deze periode, dan wordt hij of zij in een
banenplan opgenomen. Ondertekening van de verklaring en het integratiecontract is
verplicht.
Zwitserland
De individuele migrant en de autoriteiten van het kanton tekenen het contract. Het is
daarnaast ook mogelijk dat contracten op gezinsniveau worden getekend en dan
door beide echtelieden, maar dat gebeurt tot dusver niet. Het contract wordt
getekend als de verblijfsvergunning wordt verleend. Bij migranten die niet voldoende
geïntegreerd zijn in de Zwitserse samenleving kan de ondertekening ook
plaatsvinden bij de vernieuwing van de verblijfsvergunning. Het contract is geldig
voor een bepaalde tijd, meestal voor één jaar, namelijk tot de verlenging van de
verblijfsvergunning. In sommige kantons is het contract ook geldig tot het doel
bereikt is en dan voor een maximale periode, variërend van 2 tot 4 jaar.
Als de kantonnale autoriteiten het noodzakelijk vinden om een contract te sluiten is
de migrant verplicht om het contract te ondertekenen.
Oostenrijk
Voor Oostenrijk is het tekenen van een contract niet van toepassing. Wel is er een
wettelijke eis dat de migrant na twee jaar het vereiste taalniveau bereikt moet

18/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

hebben. De eis geldt niet voor asielzoekers en migranten die op humanitaire
gronden in Oostenrijk verblijven.
Frankrijk
Het contract wordt getekend door de prefect van het arrondissement en de migrant
als het om een individueel contract gaat of door de man en vrouw als het om een
familiecontract gaat. Het contract wordt getekend als de migrant een verblijfsstatus
heeft. Het contract is één jaar geldig met een optie tot verlenging van nog een jaar.
Ondertekening van het contract is verplicht.
Vlaanderen
Het contract wordt getekend door de migrant en de ambtenaar van het
onthaalbureau. De migrant meldt zich bij de gemeente als hij/zij in het bezit is van
een verblijfsstatus. Het contract wordt getekend binnen drie maanden nadat de
migrant zich bij de gemeente heeft gemeld. In het contract wordt een tijdspad
vastgelegd. Dit tijdspad wordt voor verplichte inburgeraars individueel bepaald;
afhankelijk van de situatie wordt een tijdspad afgesproken waarbinnen gestelde
doelen moeten worden behaald. Na afronding van het inburgeringstraject ontvangt
de migrant een attest van inburgering. Ondertekening van het contract is verplicht.
Het primair inburgeringstraject moet binnen een jaar worden afgerond.
Ceremonie
In geen van de onderzochte landen vindt een ceremonie plaats bij het tekenen van
de verklaring/het contract. Wel is er in diverse gemeenten in Vlaanderen een
ceremonie als de migrant het attest behaalt.
2.5

Informatieverstrekking en uitvoering
Duitsland
In Duitsland zijn adviesbureaus voor migranten verantwoordelijk voor het opstellen
van de verklaring. Dit zijn geen publieke organisaties, maar particuliere, zoals
confessionele instellingen. Reden voor deze opzet is het creëren van voldoende
vertrouwen bij de migranten. Door de vreemdelingendiensten worden migranten
naar een adviesbureau verwezen. Bij het adviesbureau wordt het case management
in gang gezet; het bureau onderzoekt de situatie en verstrekt de migrant informatie
en advies.
In Duitsland is de samenwerking tussen instanties een essentieel element, om de
beloften van de zijde van het migrantenadviesbureau te kunnen waarmaken.
Gemeenten worden nauw betrokken bij de organisatie, aangezien zij ook een
belangrijk gedeelte van de ondersteuning moeten bieden. Ook de monitoring van de
individuele trajecten is bij de migrantenadviesbureaus belegd.
Denemarken
De gemeente is verantwoordelijk voor het verstrekken van informatie en voor het
laten tekenen van de participatieverklaring en voor het opstellen en laten tekenen
van het participatiecontract. Ook stelt de gemeente samen met de migrant een
participatieplan op. Bij het opstellen van het integratiecontract en het integratieplan

19/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

hebben gemeenten beleidsvrijheid. Wel heeft het Ministerie van Kinderen,
Emancipatie en Integratie richtsnoeren gegeven voor het opstellen van
integratiecontracten en integratieplannen. De gemeente monitort ook of de migrant
de verplichtingen uit het integratiecontract nakomt.
Zwitserland
Het kanton verstrekt informatie aan de migranten. De kantonnale
immigratieautoriteiten nodigen alle migranten uit de doelgroep uit voor een
persoonlijk gesprek. Tijdens dit gesprek worden de kansen en uitdagingen voor de
integratie van de migrant besproken en wordt bezien of een integratiecontract
noodzakelijk c.q. wenselijk is. Voordat een verblijfsvergunning wordt verlengd
beoordelen de autoriteiten van het kanton of aan de doelstellingen van het contract
is voldaan.
Vlaanderen
Gemeenten verstrekken de eerste informatie als een migrant zich inschrijft in de
gemeente en verwijzen daarna naar een onthaalbureau. De gemeente informeert
het onthaalbureau, dat vervolgens schriftelijk contact zoekt met de migrant. De
migrant moet zich binnen drie maanden melden bij het onthaalbureau. Het
onthaalbureau begeleidt de migrant en is verantwoordelijk voor het opstellen van het
contract. Er wordt vervolgens een trajectbegeleider benoemd die ook wel optreedt
als vertrouwenspersoon van de migrant. Het onthaalbureau monitort de nakoming
van het contract.
Frankrijk
Frankrijk steekt veel energie in het informeren van (potentiële) migranten middels
brochures en websites. Ook heeft het Office Francais Immigration Integration (OFII)
kantoren in veel landen van herkomst, met name in Noord-Afrika en de Mahgreb
landen. Mensen die van plan zijn om naar Frankrijk te gaan, kunnen dan al in het
herkomstland informatie verkrijgen. In Frankrijk heet het OFII de migrant welkom en
stelt het taalniveau vast op basis waarvan taalcursussen in het contract worden
opgenomen. Ook is het OFII verantwoordelijk voor het opstellen, begeleiden en
monitoren van het contract.
2.6

Juridische grondslag, consequenties en relatie tussen verklaring en EU- en internationaal recht
Zoals al eerder aangegeven kent alleen Denemarken een participatieverklaring en
kent Oostenrijk geen verklaring of contract. De overige onderzochte landen kennen
alleen integratiecontracten. In de volgende tabel wordt het juridisch kader van de
diverse instrumenten weergegeven. Daarnaast is in de tabel opgenomen welke
consequenties in de onderzochte landen worden verbonden aan het niet tekenen of
aan het niet nakomen van het integratiecontract. Hierbij moet worden opgemerkt dat
deze consequenties niet direct voortvloeien uit de integratiecontracten, maar uit de
wet- en regelgeving op het gebied van inburgering, participatie, vreemdelingenrecht
en sociale zekerheid.

20/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Aan vluchtelingen en gezinsmigranten worden in geen van de onderzochte
landen sancties opgelegd in de verblijfrechtelijke sfeer. Dit zou vanwege
internationale wetgeving (het Vluchtelingenverdrag, het EVRM en de Europese
gezinsherenigingsrichtlijn) ook zeer grote problemen opleveren of onmogelijk
zijn.
Tabel 5
Onderwerp

Juridisch kader

Wettelijke basis

Consequenties op basis van andere wet- en
regelgeving
Migranten die weigeren deel te nemen aan een
integratiecursus kunnen een boete krijgen of
uitkering kan verlaagd worden (§ 31 SGB II).
Ook kan de verkenging van de verblijfsvergunning
worden geweigerd als men niet aan voorwaarden
Er is geen wettelijk kader voor het
voldoet; deze voorwaarden zijn in het
Duitsland
integratiecontract.
integratiecontract vaak uitgewerkt (§ 8
Aufenthaltsgesetz).
Het verband tussen deze gevolgen en het
integratiecontract is dus slechts indirect; de
gevolgen volgen uit andere wetten, zoals de
hievoor genoemde.
Geen consequenties die direct uit de Als men niet de voorwaarden vervult van het
participatieverklaring en het
integratiecontract, dan kan dit een rol spelen bij het
integratiecontract voort vloeien.
verkrijgen van een permanente verblijfsvergunning.
Geconsolideerde Vreemdelingenwet
In de wet op de bijstand (Lovbekendtgørelse nr.
(Lovbekendtgølse Udlændingelov)
1193 af 13.11.2014 om aktiv socialpolitik) is
no. 1021 van 19.09.2014, art. 11,
bepaald dat uitkeringen kunnen worden verlaagd of
sect. 3, no. 6; art. 19, sect. 1, no. 3
beëindigd als immigranten niet komen opdagen bij
van de geconsolideerde wet op de
werkgerelateerde activiteiten of zich niet registreren
integratie van vreemdelingen in
Denemarken
bij een arbeidsbureau.
Denemarken (Integratie Act),
Dit verband met het integratiecontract is dus
Lovbekendtgørelse no. 1094 of
indirect en sancties volgen uit andere wetten.
07.10.2014 om integration af
udlændinge i Danmark
In het integratiecontract kunnen eveneens
(integrationsloven) geven een
voorwaarden, afspraken opgenomen zijn met
regeling voor het integratiecontract.
betrekking tot het volgen van taalcursussen en/of
het aanvaarden van banen.

Zwitserland

Federale wet op buitenlandse
onderdanen en in een verordening.

Oostenrijk

Er is geen contract. Wel de
Integrationsvereinbarungsgesetz,
die eisen stelt aan het taalniveau.

21/67

Consequenties niet-nakoming op
basis van contract
Geen consequenties die direct uit
het integratiecontract voort vloeien.

Geen consequenties die direct uit
het integratiecontract voort vloeien.

Als men het contract niet tekent of naleeft
kan dit de beslissing van de kantonnale autoriteit
om een verblijfsvergunning te verlengen negatief
beïnvloeden.
Tot dusver slechts zeer zelden toegepast.

N.v.t.

Niet vervullen van de voorwaarden van de wet,
namelijk het bereiken van het gewenste taalniveau
kan consequenties hebben voor het verblijfsrecht.
Dit geldt niet voor vluchtelingen en migranten die op
humanitaire basis in Oostenrijk verblijven.

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Decreet betreffende het Vlaamse
Integratie- en inburgeringsbeleid
7 juni 2013.

Vlaanderen

L 311-9 Code d'entrée et de séjour
des étrangers et des demandeurs
d'asile CESEDA.

Frankrijk

Bij niet tekenen of niet naleving kan
administratieve boete (€ 50 tot
€ 5.000) worden opgelegd. Daarbij
wordt rekening gehouden met de
ernst van de inbreuk en, in
voorkomend geval, met
verzachtende omstandigheden.12
Geen consequenties die direct uit
het integratiecontract voort vloeien.

Ook kan gekort worden op de bijstandsuitkering,
maar dat gebeurt niet alleen om het niet tekenen of
niet naleven, maar om bijkomende factoren, zoals
onvoldoende taalkennis.

Als men de overeenkomst niet nakomt, kan de
verblijfsvergunning geweigerd worden. In de praktijk
lijkt deze sanctie niet te worden toegepast.

Duitsland
Juridische basis
In Duitsland is het integratiecontract geïntroduceerd op initiatief van de vorige
commissaris voor migratie, vluchtelingen en integratie. Het contract is onderdeel van
het case management waarbij de migrantenbureaus alle aspecten en behoeften van
een individu bekijken. Er is geen wettelijke grondslag voor het contract of het case
management. Niet-naleving van het integratiecontract kan hooguit consequenties
hebben als daar gevolgen aan verbonden worden voor andere wetten. Indien de
vreemdelingenwet bijvoorbeeld verlangt dat men aan een bepaalde voorwaarde
voldoet om een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd te verkrijgen, dan kan het
integratiecontract een uitwerking van die voorwaarde bevatten. Als men die
voorwaarde niet nakomt dan is dit van belang voor de beslissing over de toekenning
van de verblijfsvergunning. Het niet nakomen van de voorwaarden uit het
integratiecontract heeft dus geen directe en automatische gevolgen.
In verband met het vrijwillige karakter van het contract zijn er in Duitsland geen
problemen met EU- of internationaal recht.
Gevolgen van het niet tekenen of niet nakomen van het integratiecontract
Er zijn geen juridische gevolgen verbonden aan het niet ondertekenen van het
contract als zodanig. Wel kunnen er juridische gevolgen verbonden worden aan het
niet volgen van integratiecursussen. Migranten kunnen dan te maken krijgen met
boetes en vermindering van uitkeringen. Ook kan de verlenging van de
verblijfsvergunning worden geweigerd. Deze sancties vloeien voort uit het
inburgeringsbeleid of het sociale zekerheidsbeleid. In de praktijk blijkt dat deze
sancties vrijwel nooit worden toegepast.
Denemarken
Juridische basis
Het integratiecontract is gebaseerd op de wet over de Integratie van
vreemdelingen.13 Denemarken neemt een speciale positie in met betrekking tot
derdelandsonderdanen van de EU; zo is het land niet gebonden aan de richtlijn over
gezinshereniging. Ook heeft Denemarken een aparte status met betrekking tot het
vrij verkeer van personen, asiel en immigratie, zoals afgesproken in de
Schengenakkoorden. Naast de richtlijn inzake gezinshereniging zijn ook de
12
13

Decreet betreffende het Vlaamse integratie- en inburgeringsbeleid 2013 artikel 40 §1 en §2
Lovbekendtgølse Udlændingelov) no. 1021 van 19.09.2014.

22/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

richtlijnen betreffende de “Blue Card”14, en de richtlijn inzake langdurig verblijf
derdelandsonderdanen15 niet geïmplementeerd. Wanneer een
derdelandsonderdaan via een andere EU-lidstaat naar Denemarken wil dan is
daarvoor een toeristen visum of werk/studie toestemming nodig. De richtlijn inzake
verblijf is wel door Denemarken geïmplementeerd, waardoor migranten die een
recht op verblijf in Denemarken hebben niet zomaar kunnen worden uitgezet. Dit
geldt bijvoorbeeld voor derdelandsonderdanen die getrouwd zijn met een EU-burger
die in Denemarken gaat werken of diensten verleend. Denemarken heeft een
bedenktijd van zes maanden bedongen voordat het land beslist om eventuele
nieuwe regels in nationale wetgeving om te zetten.
Voor EU-onderdanen zijn het integratieprogramma, -plan en -contract niet verplicht.
De introductiecursus wordt hen slechts aangeboden. Er zijn dus voor EUonderdanen geen problemen met EU- of internationaal recht. Er worden in het
nationale rapport geen procedures beschreven waaruit zou blijken dat de huidige
voorwaarden bestreden zijn door niet-EU-onderdanen. Bovendien leidt nietnakoming van de elementen van de participatieverklaring en het integratiecontract
niet rechtstreeks tot sancties, maar indirect, via de band van de voorwaarden voor
de verblijfsvergunning en uitkeringsvoorwaarden.
Gevolgen van het niet tekenen of niet nakomen van het integratiecontract
Als er sancties zijn voor het niet naleven van de voorwaarden van de overeenkomst
dan moeten deze duidelijk gespecificeerd staan in het contract. De gevolgen voor de
uitkeringen als men zich niet aan de voorwaarden van het contract houdt, staan in
de betreffende uitkeringswet. Dat kan dus betekenen dat de migrant geen sociale
bijstand krijgt als hij/zij zich niet houdt aan de afspraken (zoals het volgen van
taalcursussen of het aanvaarden van banen). Ook kunnen er gevolgen zijn voor het
permanent verblijfsrecht en naturalisatie16, namelijk als niet voldaan is aan de
voorwaarden uit die wetten. Het niet tekenen van de verklaring of het contract en het
niet nakomen van de voorwaarden uit het contract zijn een indicatie dat niet aan de
voorwaarden uit deze wetten is voldaan. Het niet tekenen van de verklaring in
combinatie met het contract kan negatieve gevolgen hebben voor het permanent
verblijfsrecht of naturalisatie. Gemeenten hebben de verplichting de migrant hier ook
op te wijzen. Er zijn geen data beschikbaar in hoeverre het niet naleven van het
contract ook daadwerkelijk het permanente verblijfsrecht of de naturalisatie
beïnvloedt.
Zwitserland
Juridische basis
In Zwitserland biedt de Vreemdelingenwet de mogelijkheid om voorwaarden te
verbinden aan de verblijfsvergunning en de Federale Integratieverordening biedt de
14

Richtlijn inzake de voorwaarden van toelating en verblijf van derdelanders
voor het doel van hooggekwalificeerde arbeid (‘EU Blue Card’). Richtlijn 2009/50/EEG

15

RICHTLIJN 2004/114/EG VAN DE RAAD van 13 december 2004
betreffende de voorwaarden voor de toelating van onderdanen van derde landen met het oog op
studie, scholierenuitwisseling, onbezoldigde opleiding of vrijwilligerswerk.
16
Lovbekendtgølse Udlændingelov (Vreemdelingenwet) no. 1021 of 19.09.2014, art. 11, sect. 9, no. 1.
Art. 5 Cirkulæreskrivelse om Naturalisation) (naturalisatiecirculaire).

23/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

mogelijkheid om integratiecontracten af te sluiten. De integratiecontracten worden
niet opgelegd aan EU-onderdanen. Zwitserland is immers een lidstaat van de
Europese Economische Ruimte (EER) waarbinnen het vrij verkeer van werknemers
een fundamenteel recht is; bovendien geldt het verdrag EU-Zwitserland, waarin ook
vrij verkeer geregeld is. Met betrekking tot de derdelanders heeft de Europese
Commissie tegen racisme en intolerantie in 2014 een rapport geschreven en ervoor
gewaarschuwd dat onvoldoende kennis van taal voor analfabeten niet te snel
negatieve gevolgen mag hebben voor hun verblijfsvergunning.17
Gevolgen van het niet tekenen of niet nakomen van het integratiecontract
Het weigeren om een integratiecontract te tekenen heeft niet direct gevolgen voor de
sociale zekerheid of het mogen volgen van een opleiding. Het wordt echter wel
gezien als een schending van de verplichting mee te werken aan integratie en dit
kan gevolgen hebben voor de verblijfsvergunning. In de praktijk blijkt dat deze
gevolgen hier zeer zelden aan verbonden worden. In totaal is nu één geval bekend
dat een verblijfsvergunning niet verlengd wordt; hierover loopt nog een gerechtelijke
procedure. Het is niet bekend waarom er geen sancties worden toegepast.
Frankrijk
Juridische basis
In Frankrijk is zowel het individuele als familie-integratiecontract gebaseerd op de
Wet Immigratie en Integratie, alsmede op de EU-richtlijn inzake het recht op
gezinshereniging. Het familiecontract is gebaseerd op artikel 7 van de EU- richtlijn
2003/86 van 22 september 2003 inzake het recht op gezinshereniging. Lid 2 van dit
artikel staat het toe om integratievoorwaarden te stellen aan het recht op
gezinshereniging. Voor zover ons bekend is er geen jurisprudentie beschikbaar over
het stellen van deze voorwaarden. Het contract wordt gezien als een stimulans om
in Frankrijk te mogen blijven en te integreren en niet zo zeer als een
handhavingsinstrument. De integratiecontracten worden niet opgelegd aan EUonderdanen. Er zijn dus geen problemen met EU- of internationaal recht voor EUonderdanen.
Gevolgen van het niet tekenen of niet nakomen van het integratiecontract
Het contract is gebaseerd op een wettelijke regeling.18 Als het contract niet wordt
nageleefd dan kan de bevoegde autoriteit (burgemeester) het verblijf in Frankrijk
beperken of weigeren.19 In de praktijk lijkt deze sanctie niet te worden toegepast.20
Het is niet bekend waarom er geen sancties worden toegepast.
Vlaanderen
Juridische basis
Het contract is verankerd in de wet en wel het decreet Inburgering.

17

http://www.news.admin.ch/NSBSubscriber/message/attachments/36507.pdf.
L 311-9 Code d'entrée et de séjour des étrangers et des demandeurs d'asile, (CESEDA)
Art. L 311-9 al. 2 CESEDA
20
Projet de loi relatif au droit des étrangers en France, NOR : INTX1412529/Bleue-22 juillet 2014, p.8,
http://www.legifrance.gouv.fr/content/download/6319/95589/version/1/file/ei_droit_etrangers_cm_23.07.2014.pdf.
18
19

24/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

De integratiecontracten worden niet opgelegd aan EU-onderdanen. Er zijn dus geen
problemen met EU- of internationaal recht. Wel kunnen EU-onderdanen vrijwillig het
contract tekenen.
Gevolgen van het niet tekenen of niet nakomen van het integratiecontract
Het ondertekenen van het contract is verplicht voor derdelanders. Het is geen
voorwaarde voor een uitkering of voor het recht op verblijf. Er zijn sancties mogelijk
als een migrant zijn verplichtingen niet nakomt. Wie een integratiecontract
ondertekent, gaat het engagement aan om regelmatig het vormingsprogramma te
volgen. Dat wil zeggen dat de migrant tijdens elk onderdeel van het
vormingsprogramma minstens 80% van alle cursussen moet bijwonen. Het niet
tekenen of naleven van de afspraken resulteert in een geldboete.
Deze boete kan hoog oplopen, maar ligt in de regel tussen de € 50 en € 200. Deze
sancties gelden ook voor EU-onderdanen die vrijwillig een contract tekenen. Omdat
EU-onderdanen het contract vrijwillig ondertekenen en vrijwillig de aan het contract
gekoppelde voorwaarden accepteren, is het opleggen van boetes naar verwachting
niet in strijd met het EU- of internationaal recht. Het opleggen van deze boetes wordt
daadwerkelijk in praktijk gebracht.
Oostenrijk
Oostenrijk kent geen participatieverklaring of contract, maar stelt wel strenge eisen
aan het beheersen van de taal. Als migranten na twee jaar niet het vereiste
taalniveau beheersen dan wordt het recht op verblijf beëindigd. Dit geldt echter niet
voor vluchtelingen en migranten die om humanitaire redenen in Oostenrijk
verblijven. Er zijn geen gegevens bekend waaruit blijkt dat dit (beëindiging van het
verblijf) in de praktijk ook daadwerkelijk gebeurt.
2.7

Juridische beschouwing met betrekking tot verplichte ondertekening voor EU-onderdanen
In geen van de onderzochte landen behoren EU-onderdanen tot de (verplichte)
doelgroep van de participatieverklaring of het integratiecontract. Daarom wordt er in
de landenrapportages niet nader ingegaan op de vraag of de participatieverklaring of
het integratiecontract ook opgelegd kan worden aan EU-onderdanen. Aangezien
dergelijke verplichtingen in de praktijk niet bestaan is, is er ook geen jurisprudentie
over dit onderwerp.
Hieronder geven wij kort een schets waarom verplichtende participatieverklaringen
en integratiecontracten problemen kunnen opleveren met het EU-recht voor EUonderdanen, om welke redenen de onderzochte landen deze verklaringen aan deze
doelgroep niet verplicht opleggen.
Als men aan het niet tekenen van een participatieverklaring of integratiecontract of
het niet nakomen ervan consequenties verbindt voor de verblijfsstatus, dan heeft
men te maken met onder andere EU-Richtlijn 2004/38, de EU-Richtlijn vrij verkeer
en verblijf op het grondgebied van de lidstaten voor de burgers van de Unie en hun
familieleden. Indien men het niet nakomen van een verplichting consequenties wil
laten hebben voor het verblijfsrecht, dan zijn artikel 7, artikel 14 en artikel 16 van

25/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

deze EU-Richtlijn van belang. Deze artikelen vermelden de voorwaarden voor
(voortgezet) verblijf. De bepalingen geven een limitatieve opsomming. Een taaleis
valt daar bijvoorbeeld niet onder.
Indien men sancties wil verbinden in de sfeer van uitkeringen, dan heeft men bij
werknemers en zelfstandigen te maken met EU-Verordening 883/2004, de
verordening betreffende de coördinatie van de sociale zekerheidsstelsels. Deze
verordening staat geen onderscheid toe op basis van nationaliteit op het terrein van
uitkeringen, behalve als er redenen liggen in de sfeer van de openbare orde,
veiligheid en gezondheid. Sancties met betrekking tot uitkeringen die onder deze
verordening vallen zijn dus niet te treffen.
Ook de boetes bij het niet tekenen van de verklaring of het contract zijn
problematisch bij economisch actieven, aangezien deze een onderscheid maken
naar nationaliteit (ze worden immers alleen opgelegd aan vreemdelingen). Ook hier
gelden als uitzonderingsgrond alleen openbare orde, veiligheid en gezondheid.
De vraag luidt dan of de onderschrijving van de waarden van de
participatieverklaring of het integratiecontract nodig is voor de openbare orde. Is
deze bedreigd? En mag niet verwacht worden dat betrokkenen de waarden al
onderschrijven op basis van hun achtergrond, een ander EU-land, dat immers een
gemeenschappelijk waardenpatroon heeft als onderdeel van de EU? En is het niet
mogelijk om eventuele overtredingen van de waarden met het bestaande (straf-,
civiel, uitkerings-)recht op te lossen? Dit is in feite de wijze waarop andere EU-staten
in ons onderzoek met deze kwestie omgaan, ook voor niet-EU-onderdanen.
Voor mensen uit andere EU-lidstaten, bijvoorbeeld uit Oost-Europa, die hier naartoe
gedetacheerd worden, geldt dat alleen voorwaarden gesteld kunnen worden die
passen binnen het vrij verkeer van diensten-bepalingen, inclusief Richtlijn 96/97, de
detacheringsrichtlijn. We hebben het dan over voorwaarden in het licht van art. 3.10,
die voldoen aan de eis dat het bepalingen van openbare orde zijn, waarvan niet kan
worden afgeweken en die voldoen aan algemene eisen van dwingend belang.21
Aangezien de betreffende bepalingen niet gelden voor de eigen bevolking en
aangezien de betreffende bepalingen betreffende de waarden ook al zouden moeten
gelden in het land van herkomst is het sterk de vraag of deze nog een keer expliciet
verlangd mogen worden van gedetacheerde werknemers. Verblijfsrecht speelt voor
hen in beginsel niet (ze worden geacht weer terug te gaan).
Problemen met EU-recht kunnen zich overigens ook voordoen bij derdelanders. Zo
zijn voor Turken bijvoorbeeld Besluit 1/80 en Besluit 3/80 van belang. Deze
verbieden onder andere onderscheid op basis van nationaliteit. Aangezien in de
meeste onderzochte landen ruimte bestaat om al of niet sancties toe te passen is er
gelegenheid om rekening te houden met toepasselijk EU- en internationaal recht.
Om deze reden worden niet alle doelgroepen vermeld in de onderscheiden
regelingen over het opleggen van sancties. Alleen in de Belgische situatie is de
boete direct gekoppeld aan het niet tekenen van het integratiecontract.
21

Zaak 319/06, Cie vs Luxemburg, o. 32

26/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

In de evaluaties en monitoring, zoals beschreven in de rapporten, wordt over de
verhouding tussen de participatieverklaring en integratiecontracten en de genoemde
groepen overigens weinig opgemerkt; hun bijzondere positie wordt kennelijk als
vanzelfsprekend aangenomen.
De participatieverklaringen en integratiecontracten bevatten ook een tegenprestatie
van de overheid, namelijk subsidie voor bijvoorbeeld taalcursussen of
arbeidsintegratie (en soms zelfs schuldhulpverlening). Vandaar dat ook EUonderdanen die hier behoefte aan kunnen hebben in een aantal landen de
mogelijkheid is geboden om de verklaring of het contract op vrijwillige basis te
tekenen.

27/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Hoofdstuk 3
Monitoring, evaluatie en toekomstplannen
3.1

Monitoring en evaluatie
Duitsland
Het pilotproject rond de invoering van het integratiecontract is indertijd beoordeeld
door een groep academische instituten. Het huidige contract wordt alleen intern
gemonitord in het kader van het case management. Het gaat dan om de vraag of de
in het contract gestelde doelen gehaald zijn. Uit het onderzoek van de nationale
rapporteur bleek, ook na overleg met de autoriteiten, dat informatie hierover niet
centraal geregistreerd wordt.
Uit de evaluatie van het pilotproject22 blijkt dat de structuur voor advies en
ondersteunende diensten verbeterd was en dat motivatie van de migranten
verhoogd was ten opzichte van de nulsituatie. Wel hadden veel adviseurs kritiek op
de voorwaarde van de handtekening; deze zou de vertrouwensrelatie onder druk
zetten. Migranten waren overwegend positief. Ze waren zeer tevreden met de
adviesdienst. Minder dan 10% had bezwaren tegen het tekenen. De meerderheid
van de migranten vond dat de tweezijdige ondertekening betekent dat ze gelijk
behandeld worden en serieus genomen worden. Goed samenwerkende
(overheids)diensten zijn noodzakelijk om de tegenprestatie van de overheid waar te
maken. De adviseurs waren kritischer over de verklaringen dan de migranten zelf.
Denemarken
Het integratiecontract wordt niet systematisch gemonitord. Er zijn dan ook geen
gegevens beschikbaar. Het contract wordt gezien als een van de elementen van
integratiepolitiek. Wel meet de Nationale Integratiebarometer23 de voortgang van de
doeleinden van het actieplan van 2011 over de integratie. De barometer is gericht op
migranten uit niet-westerse landen. Hierbij wordt gekeken naar negen gebieden:
werk, opleiding, Deense taalvaardigheid, burgerschap, gelijke behandeling,
zelfbeschikking over hun leven, ondersteuning, huisvesting en criminaliteit. In het
actieplan zijn middellange termijn doelstellingen (2014-2020) opgesteld, onder
andere op het gebied van integratie- en immigratiebeleid. De thema’s burgerlijk recht,
heldere wetgeving, transparantie en respect voor de medemens staan centraal in dit
plan. Uit de Nationale Integratiebarometer van 2013 blijkt dat de meeste
taalcursussen worden gevolgd door mensen van Europese origine. Het gaat daarbij
vooral om arbeidsgedreven migratie. Dat heeft ertoe geleid dat de taalcursussen zijn
aangepast en meer op werk gericht zijn.
Uit een evaluatie van de integratieplannen in 2005 blijkt dat het van belang is dat de
gemeente voldoende middelen heeft om de ambtenaar te laten uitzoeken waar de
22

Endbericht der wissenschaftlichen Begleitung des Modellprojekts „Integration verbindlicher machen Integrationsvereinbarungen erproben“(Abschlussbericht),
23
www.ingetrationsbarometer.dk

28/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

migrant behoefte aan heeft en dat het belangrijk is om binnen één maand een
contract te sluiten.24 Ook bleek dat migranten vaak niet begrepen wat ze tekenden,
omdat ze de taal onvoldoende beheersten en het Deense systeem niet kenden.
Zwitserland
Er is geen centrale monitoring. Als er gemonitord wordt dan vindt dat op
kantonniveau plaats. Gegevens zijn verder niet bekend. In Zwitserland zijn er wel in
2010, 2012 en 2013 verschillende pilotprojecten, zowel op kanton- als gemeentelijk
niveau geëvalueerd.25 Uit de evaluaties blijkt dat de contracten alleen effectief zijn
als er sancties op staan. Ook zijn ze alleen effectief als ze specifiek op de behoeften
van een individu gericht zijn en niet als instrument voor een standaardsystematiek of
algemeen gebruik. Van belang is dat de migrant goed geïnformeerd is over de
maatregel en de informatie begrepen heeft. Ook coaching en advisering richting de
migrant zijn van belang.
Oostenrijk
Oostenrijk kent geen contract of verklaring. Alleen de taalvaardigheden worden
gemonitord. Indien nodig wordt het taalniveau geëvalueerd en bijgesteld. Het
taalniveau wordt beoordeeld naar Europese normen, maar ook of het niveau voor
migranten voldoende is om te participeren in de Oostenrijkse maatschappij. Indien
nodig wordt het taalniveau en het taalonderwijs bijgesteld. Een evaluatie van het
taalbeleid is niet beschikbaar.
Frankrijk
Er vindt in Frankrijk geen centrale monitoring naar de werking van het contract
plaats. Wel zijn er een aantal evaluaties uitgevoerd. De resultaten van deze
evaluaties zijn over het algemeen positief. Wel wordt er voortdurend gewezen op het
belang van zorgvuldige en duidelijke communicatie naar migranten toe om
misverstanden te voorkomen. Ook wordt het belang benadrukt van
informatieverstrekking reeds in het land van herkomst.
Vlaanderen
In Vlaanderen wordt niet zo zeer de werking van het contract gemonitord maar het
inburgeringstraject als geheel. Er zijn diverse onderzoeken uitgevoerd. Het
HIVA Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving heeft in 2010 een
evaluatieonderzoek inburgering uitgevoerd.26

24

Rambøll Management (2005) Temarevision – individuelle kontrakter, Ministeriet for Flygtninge, Indvandrere og
Integration.
25
Evaluatie van de pilotprojecten van de introductie van de integratiecontract in de kantons van f Aargau, BaselLandschaft, Basel-Stadt, Solothurn en Zürich door de Hogeschool van Noord-west Zwitserland voor de FOM en de
vijf kantons in 2010, Evaluatie van het pilotproject ‘Integratiecontract’ in de gemeente Ostermundigen (Bern) door
het Zwitsers forum voor migratiestudies voor het Ministerie van sociale zaken van het kanton van Bern en de
kantonale migratie-autoriteiten in 2012, Evaluatie van het integratiecontract in St. Gallen door de Hogeschool Noordwest Zwitserland voor de kantonale autoriteiten van St. Gallen in 2013).
26
Evaluatieonderzoek Inburgering, deel 1 t/m 4 (HIVA, Onderzoeksinstituut voor arbeid en samenleving / Katholieke
Universiteit Leuven) Onderzoek in opdracht van het Agentschap voor Binnenlands Bestuur, de VDAB en het
Departement Onderwijs, 2010.

29/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Belangrijke resultaten van evaluatieonderzoeken zijn (zonder uitputtend te kunnen
zijn):
•
Maatwerk is belangrijk, dus zowel beter inspelen op het niveau van de
inburgeraar, als de thuis- en werksituatie).
•
De rol van trajectbegeleider is cruciaal (dus blijven inzetten op de competenties
van die trajectbegeleiders).
•
Een cursus Maatschappelijke Oriëntatie in eigen taal is zeer belangrijk.
•
Een centrale intake is belangrijk (liefst met alle partijen onder één dak, met
bijvoorbeeld openingstijden op elkaar afgestemd).
•
VDAB, OCMW is belangrijk (en kan altijd beter).
•
‘Taal leren’ is een wervende factor voor migranten.
•
Het taalniveau moet omhoog (voor mensen die het kunnen) zonder het aanbod
voor laaggeletterden uit het oog te verliezen.
•
De kwaliteit van de verschillende vormen van taalonderwijs moet omhoog (met
name dus bij de Centra voor Basiseducatie).
•
De waarde van het attest van inburgering moet omhoog.
•
Aansluiting tussen primair en secundair traject moet vloeiender (nu nog punt
van uitval voor velen).
Succesvol aan de huidige procedure zijn:
•
De centrale intake (liefst alle spelers onder één dak).
•
De goede samenwerking tussen Huis van het Nederlands en Onthaalbureaus.
•
De goede samenwerking tussen Huis van het Nederlands en aanbieders NT2.
•
Continuïteit in de personeelsbezetting bij Onthaalbureaus.
•
De regisseursrol van trajectbegeleider.
•
De noodzaak van het overtuigen van ‘oudkomers’ (meerwaarde van traject voor
hen helder maken).
•
Het faciliteren van mensen zodat ze kunnen deelnemen (kinderopvang, verkorte
avond- en weekendopleidingen, et cetera).
•
Het snel reageren op uitval (randvoorwaarde hiervoor onder andere snelle
informatie-uitwisseling).
•
Het bieden van meer maatwerk (echt rekening houden met diversiteit van de
doelgroep).
•
Het niveau van het Nederlands: hoger voor wie het kan, realistischer (lager)
waar nodig voor analfabeten.
Op basis van het onderzoek van de HIVA 2010 zijn een aantal conclusies
geformuleerd. Allereerst is geconcludeerd dat het inburgeringsbeleid werkt, maar
effectiever kan zijn. Ten tweede bereiken onthaalbureaus hun publiek beter dan
voorheen. Echter, er is nog ruimte voor verbetering wat betreft het vergroten van het
bereik en het verhogen van de participatie. Ten derde blijven maatwerk en vraag- en
doelgerichtheid noodzakelijk. Tot slot werd de waarde van het attest in 2010 te
beperkt geacht, waardoor onvoldoende kon worden ingeschat in hoeverre werd
bijgedragen aan de doelstelling van het beleid. Een aanbeveling voor betere
monitoring is betere trajectbegeleiding.

30/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

3.2

Het politieke debat
Duitsland
Er is momenteel weinig of geen debat over het integratiecontract, dat werd
ingevoerd door de federale integratiecommissaris. Wel werd er een universitair
onderzoek gedaan naar deze verklaringen in verschillende landen.27 In 2009
ontstond er wel een debat toen verplichte integratiecontracten werden voorgesteld.
In dit contract werd het leren van Duits verplicht gesteld en ook de bereidheid om
deel te nemen aan de maatschappij. Over dit voorstel werd verschillend gedacht en
met name vanuit de migrantenhoek werd het zwaar bekritiseerd. Uiteindelijk werd
het huidige, vrijwillige contract geïntroduceerd. Bij de introductie was er wel kritiek.
Er werd gewezen op het risico dat migranten zich gecontroleerd voelen door de
staat. Ook werden vragen gesteld over wat aan de migranten geboden wordt
tegenover de verplichtingen die voor hen gelden.
Denemarken
Bij de overgang naar een individueel contract in 2002 was er consensus over de
positieve kanten van een bindende participatieverklaring en een bindend contract
voor integratie. Het contract helpt de rechten en plichten waarop de Deense
samenleving gebaseerd is te specificeren en ook een werkgerichte integratie af te
stemmen op de kwalificaties van de individuele migrant. Er was echter ook kritiek
dat de sancties niet duidelijk waren als de gemeente de verplichtingen niet nakwam
en dat ook de verplichtingen voor de gemeenten niet gespecificeerd zijn.28 Ook werd
de periode waarin het contract moest worden gesloten bekritiseerd, aangezien deze
vaak te kort is om de vaardigheden van de migranten en de relevante activiteiten te
bepalen.
Zwitserland
In Zwitserland wordt als argument tegen het contract aangevoerd dat er te veel
uitzonderingen zijn op het moeten sluiten van de contracten, zodat het effect op de
integratie minimaal is. Ook wordt het contract discriminerend gevonden, omdat het
slechts met bepaalde groepen migranten wordt gesloten. Gelet op de grote
meerderheid van migranten die de taal willen leren zou er geen reden zijn om een
regeling te maken die het leren van de taal aan alle migranten oplegt. Migranten
zouden meer gemotiveerd zijn om de taal te leren als dit op vrijwillige basis gebeurt.
Ook de financiële lasten voor de kantons worden als tegenargument genoemd.
Oostenrijk
De wetgeving staat niet ter discussie. Wel zijn er plannen om de bepalingen van de
wet te koppelen aan een individueel trajectplan. Deze plannen zijn echter nog niet
uitgewerkt en concreet.

27

http://cms.uni-konstanz.de/wissenschaftsforum/veranstaltungen/veranstaltungsarchiv/veranstaltungen2011/integration-per-unterschrift/.
28
Voorbereidend werk voor de Commissie Rapport BTL 150 2001/2

31/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Vlaanderen
Het politieke debat concentreert zich met name op de thema’s integratie als
gedeelde verantwoordelijkheid en de mogelijkheid om het inburgeringstraject ook
voor EU-burgers te verplichten. Dit laatst genoemde thema heeft vooral betrekking
op de arbeidsmigratie uit landen als Roemenië, Bulgarije en Polen. Het politiek
debat zal niet zo snel leiden tot verandering van het contract zelf, maar wellicht wel
tot verandering van de inburgeringstrajecten (primair en secundair).
Frankrijk
Het politieke debat loopt vooral langs de links-rechtslijn met als gemeenschappelijke
noemer dat controle op immigratie noodzakelijk is. Rechts wil immigratie daarbij tot
een minimum beperken, terwijl links vooral controle op illegale immigratie wil. Het
debat lijkt te tenderen naar een aanscherping van de wetgeving. Over het algemeen
staat het instrument van het contract niet als zodanig ter discussie. Wel is er kritiek
van met name migrantenorganisaties op het gebruik van het instrument om
immigratie te controleren in plaats van hulp te bieden bij de integratie.
3.3

Toekomst
In deze paragraaf beschrijven we per land of er plannen zijn om de
participatieverklaring of het integratiecontract aan te passen. Onderstaande tabel
bevat een beknopt overzicht hiervan.
Tabel 6

Toekomstplannen
Behouden status quo

Duitsland

Eventuele aanpassingen

Ja

Denemarken Discussie

Eventueel samenvoegen integratieplan en integratiecontract

Zwitserland

Discussie

Wens om meer uniformiteit aan te brengen

Oostenrijk

Discussie

Wellicht werken naar individueel integratieplan

Vlaanderen

Discussie

Wel centraliseren van inburgeringsbeleid en verhogen van taaleisen

Frankrijk

Discussie

Voorstel tot meer nadruk op taal, maatschappelijke integratie, meer info voor
in land van herkomst, et cetera

Duitsland
Ondertekening van het integratiecontract vindt plaats op vrijwillige basis en er zijn
geen plannen om dit te wijzigen zolang het contract onderdeel is van het case
management. Verder wordt het contract niet als prioriteit gezien.
Denemarken
Er wordt gediscussieerd of het integratieplan en -contract kunnen worden
samengevoegd. Dit kan de administratieve lasten verminderen, omdat er dan geen
twee documenten opgesteld dienen te worden die toegespitst zijn op de
doelstellingen van de individuele migrant. Er bestaat hierbij een voorkeur voor een
integratieplan, aangezien dat niet in termen van rechten en verplichtingen is

32/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

verwoord en daarmee meer als een aanbod voor de migranten geldt.29 Het
verplichte contract zou dan komen te vervallen.30
Zwitserland
De federale overheid streefde een meer uniform gebruik van de contracten na, met
name in die situaties waar op basis van incidenten een ongunstige ontwikkeling
verwacht kon worden voor wat betreft de integratie van de migrant. Dit voorstel werd
echter niet aangenomen. In november 2014 was er een burgerinitiatief in de stad
Basel om integratiecontracten verplicht te stellen. Het voorstel werd verworpen. In
plaats daarvan worden verplichte kennismakingsgesprekken met de kantonnale
migratie-autoriteiten georganiseerd. De contracten worden net als nu alleen in
specifieke gevallen gesloten.
Oostenrijk
In Oostenrijk bestaan plannen om ook een soort individueel integratieplan in te
voeren. De plannen zijn echter nog weinig concreet.
Vlaanderen
Er zijn plannen om de onthaalbureaus te centraliseren in een agentschap voor
inburgering en integratie. Deze centralisatie moet in 2015 concreet worden en heeft
als doel het vergroten van de efficiency en van de flexibiliteit van de organisatie,
waardoor de organisatie beter kan inspelen op gewijzigde omstandigheden. Verder
zijn er wensen om het taalniveau te verhogen en in te zetten op een
resultaatsverplichting in plaats van een inspanningsverplichting tot taalverwerving.
Problematisch hierbij is wel dat resultaten eenduidig getoetst moeten worden. Hier is
nog discussie over. Tenslotte wil men in de toekomst meer nadruk leggen op
maatschappelijke oriëntatie met daarin de waarden en normen van de Vlaamse
samenleving.
Frankrijk
In 2014 is een nieuw voorstel voor een wet in het Franse parlement in behandeling
genomen, waarin er meer nadruk ligt op de taal, maatschappelijke integratie, betere
informatie over Frankrijk en beschikbaarheid van deze informatie in het land van
herkomst. Ook een betere inschatting van de sociale en professionele
mogelijkheden van de migrant wordt gewenst. Het contract als zodanig blijft
gehandhaafd.

29

Informatie verkregen door de rapporteur uit een e-mailwisseling met het Deense agentschap voor arbeidsmarkt en
aanwerving van het Ministerie van Werkgelegenheid.
Aangezien de sancties toch opgelegd kunnen worden (via de bepalingen van verblijfsrecht en uitkeringen), is het
contract vooral een manier om het aanbod en de verplichtingen te specificeren. Dat kan ook op een andere manier,
zoals in een plan, zonder dat dit gevolgen hoeft te hebben voor de integratiedoelstellingen.

30

33/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Hoofdstuk 4
Samenvatting
Inhoud van de participatieverklaring en de integratiecontracten
Van de onderzochte landen, kent alleen Denemarken een participatieverklaring.
Naast deze verklaring wordt daar gewerkt met een integratiecontract en een
integratieplan die nauw met elkaar samenhangen. In de overige onderzochte landen
(behalve Oostenrijk) hanteert men alleen een integratiecontract. In deze landen zijn
de contracten over het algemeen ingebed in bredere inburgeringsprogramma’s en
integratietrajecten, die er op gericht zijn om de integratie van migranten te
versnellen. Alleen Oostenrijk kent beide instrumenten niet.
De Deense participatieverklaring komt overeen met de participatieverklaring die in
de Nederlandse pilots is gebruikt. De Deense verklaring van integratie en actief
burgerschap dient als een algemene inleiding om tot de Deense maatschappij toe te
treden. De verklaring verlangt aandacht voor de Deense maatschappelijke waarden
en wil migranten er bewust van maken dat de Deense maatschappij verwacht dat ze
zich inzetten om te integreren en te participeren op gelijke voet met andere burgers.
De verklaring geeft een algemeen overzicht van de Deense maatschappelijke
waarden en democratische beginselen. De verklaring wordt niet los gezien van twee
andere instrumenten: het bredere integratiecontract en het integratieplan. In het
contract en plan worden individuele doelen van de migranten beschreven.
De integratiecontracten zijn primair gericht op de inburgering en participatie van de
migrant en bevatten het principe van wederkerigheid; de contracten worden in
vrijwel alle onderzochte landen door zowel de migrant als door de bevoegde
autoriteit ondertekend. In Duitsland tekenen de migrant en de casemanager van het
migrantenadviesbureau. Dit is geen vertegenwoordiger van de overheid. Alleen de
Deense participatieverklaring wordt eenzijdig door de migrant ondertekend. Echter,
het Deense integratiecontract kent weer wel het principe van wederkerigheid.
In de contracten worden de te bereiken individuele doelen ten aanzien van
inburgering, taalverwerving en participatie opgenomen. Zo wordt in het Duitse
integratiecontract opgenomen welke doelen de migrant over een periode van twee
jaar wil bereiken. Hetzelfde geldt voor Zwitserland waar in het contract expliciete
bepalingen worden opgenomen over het leren van de taal. Ook in Frankrijk bevat
het contract afspraken over het bereiken van het gewenste taalniveau. Opvallend is
dat in Frankrijk het contract wordt opgesteld in een taal die de migrant begrijpt/in een
taal die de migrant al spreekt. In Vlaanderen wordt in het integratiecontract
opgenomen welke cursussen de migrant gaat volgen in het kader van de inburgering
en wanneer dat gebeurt. Het Vlaamse contract bestaat uit een vormingsprogramma
dat zich richt op de maatschappij, taalverwerving en het verkrijgen van een baan.
Het Deense integratiecontract is gericht op het zo snel mogelijk verkrijgen van werk

34/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

of scholing. Het contract is ingedeeld in zowel korte termijn doelen als lange termijn
doelen.
De contracten bevatten ook bepalingen over de bijdrage van de overheid aan het
realiseren van deze doelen, zoals het verstrekken van subsidies voor het volgen van
taalcursussen. De contracten bevatten daarnaast vaak bepalingen over normen,
waarden en integratie. Zo bevat het Franse integratiecontract bepalingen over de
kernwaarden van Frankrijk en is in Vlaanderen de cursus maatschappelijke
oriëntatie onderdeel van het cursuspakket. Tijdens deze cursus komen kennis van
de Belgische samenleving en de Belgische normen en waarden aan de orde.
Frankrijk kent naast een individueel contract ook een contract op familieniveau, dat
zich richt op de integratie van de familie. Het contract op familieniveau wordt
toegepast als er sprake is van gezinshereniging, waar kinderen bij zijn betrokken.
Migranten kunnen niet kiezen welk contract van toepassing is. Deze keuze wordt
gemaakt door de autoriteiten. Dit contract wordt door de prefect en beide ouders
samen ondertekend. De nadruk van het contract ligt op de rechten en plichten van
ouders. Beide ouders moeten een training volgen en zorgen voor onderwijs voor hun
kinderen. Het familiecontract is in 2007 ingevoerd, omdat er in Frankrijk veel sprake
is van gezinshereniging. Ook in Zwitserland bestaat de mogelijkheid dat het contract
op gezinsniveau wordt ondertekend. In de praktijk gebeurt dit tot dusver echter niet.
In de overige landen vindt ondertekening plaats op individueel niveau.
Doelgroepen en mate van verplichting
De Deense participatieverklaring en de in de overige landen gehanteerde
integratiecontracten zijn primair gericht op derdelanders. Daarnaast bieden
Vlaanderen, Duitsland, Denemarken en Frankrijk migranten uit de EU ook
contracten aan.
De ondertekening van het integratiecontract is in Duitsland vrijwillig. Duitsland heeft
gekozen voor een vrijwillige basis, omdat verplichting en sancties als
contraproductief worden gezien. Een vrijwillige basis (insteek) wordt als essentieel
beschouwd om de inburgering en participatie te laten slagen, omdat dan de
motivatie uit de migrant zelf komt en daarmee de slagingskans groter is.
In de andere onderzochte landen is ondertekening van het contract verplicht.
Ondertekening van de contracten die Vlaanderen, Duitsland, Denemarken en
Frankrijk aan migranten uit de EU aanbieden, vindt echter vanwege het EU-recht op
vrijwillige basis plaats. In Frankrijk vindt de ondertekening van het contract door
asielzoekers en vluchtelingen ook op vrijwillige basis plaats.
Juridische basis en consequenties van het niet tekenen of niet nakomen van het
integratiecontract
Zoals al eerder aangegeven, kent alleen Denemarken een participatieverklaring en
kent Oostenrijk geen verklaring of contract. De overige onderzochte landen kennen
integratiecontracten, die voortvloeien uit het migratiebeleid, inburgerings- en
integratiebeleid of dit beleid ondersteunen. Het niet tekenen of niet nakomen van het

35/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

integratiecontract kan consequenties hebben voor de migrant. Echter, deze
consequenties zijn in de onderzochte landen niet direct gekoppeld aan de naleving
van het integratiecontract, maar vloeien voort uit de wet- en regelgeving op het
gebied van inburgering, participatie, vreemdelingenrecht en sociale zekerheid.
Alleen Vlaanderen, waar het integratiecontract het centrale instrument is van het
inburgeringsbeleid, kent consequenties die rechtstreeks uit het integratiecontract
voortvloeien; indien een migrant het contract niet tekent of de verplichtingen uit het
contract niet nakomt, kan er een geldboete van € 50 tot € 5.000 worden opgelegd. In
de praktijk ligt de hoogte van de boete tussen de € 50 en € 200.
Aan vluchtelingen en gezinsmigranten worden in geen van de onderzochte landen
sancties opgelegd in de verblijfrechtelijke sfeer, omdat dit vanwege internationale
wetgeving (het Vluchtelingenverdrag, het EVRM en de Europese
gezinsherenigingsrichtlijn) niet mogelijk is. Zoals al eerder aangegeven is in geen
van de onderzochte landen de ondertekening van de participatieverklaring of het
integratiecontract verplicht voor EU-onderdanen vanwege het EU-recht.
In Duitsland is het integratiecontract onderdeel van het case management waarbij
de migrantenbureaus alle aspecten en behoeften van een individu bekijken. Er is
geen wettelijke grondslag voor het contract of het case management. In verband
met het vrijwillige karakter van het contract zijn er in Duitsland geen problemen met
EU- of internationaal recht. Er zijn geen juridische gevolgen verbonden aan het niet
ondertekenen van het contract als zodanig. Wel kunnen er juridische gevolgen
verbonden worden aan het niet volgen van integratiecursussen, maar die hebben
een andere wettelijke basis. Migranten kunnen dan te maken krijgen met boetes en
vermindering van uitkeringen. Ook kan de verlenging van de verblijfsvergunning
worden geweigerd. Deze consequenties vloeien voort uit het inburgeringsbeleid of
het sociale zekerheidsbeleid. In de praktijk blijkt dat deze sancties vrijwel nooit
worden toegepast.
De Deense participatieverklaring en het integratiecontract zijn gebaseerd op de wet
over de Integratie van vreemdelingen. Als er consequenties zijn verbonden aan het
niet naleven van de voorwaarden van het contract, dan moeten deze duidelijk
gespecificeerd staan in het contract. De consequenties vloeien niet rechtstreeks
voort uit het contract, maar uit andere wet- en regelgeving, zoals de wet op de
bijstand en het vreemdelingenrecht. Als een migrant een door de gemeente
aangeboden baan niet accepteert, kan dat betekenen dat hij/zij geen of minder
sociale bijstand krijgt. Ook kunnen er gevolgen zijn voor het permanent verblijfsrecht
en naturalisatie31, namelijk als niet voldaan is aan de voorwaarden uit die wetten.
Gemeenten hebben de verplichting de migrant hier ook op te wijzen. Er zijn geen
data beschikbaar in hoeverre het niet naleven van het contract ook daadwerkelijk
het permanente verblijfsrecht of de naturalisatie beïnvloedt.
In Zwitserland biedt de Vreemdelingenwet de mogelijkheid om voorwaarden te
verbinden aan de verblijfsvergunning en de Federale Integratieverordening biedt de
31

Lovbekendtgølse Udlændingelov (Vreemdelingenwet) no. 1021 of 19.09.2014, art. 11, sect. 9, no. 1.
Art. 5 Cirkulæreskrivelse om Naturalisation) (naturalisatiecirculaire).

36/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

mogelijkheid om integratiecontracten af te sluiten. Het weigeren om een
integratiecontract te tekenen heeft niet direct gevolgen voor de sociale zekerheid of
het mogen volgen van een opleiding. Het wordt echter wel gezien als een schending
van de verplichting mee te werken aan integratie en dit kan gevolgen hebben voor
de verlenging van de verblijfsvergunning. In de praktijk blijkt dat deze gevolgen hier
echter zeer zelden aan verbonden worden. In totaal is nu één geval bekend dat een
verblijfsvergunning niet verlengd wordt; hierover loopt nog een gerechtelijke
procedure. Het is niet bekend waarom er geen consequenties aan worden
verbonden aan het niet nakomen van het contract.
In Frankrijk is zowel het individuele als familie-integratiecontract gebaseerd op de
Wet Immigratie en Integratie, alsmede op de EU-richtlijn inzake het recht op
gezinshereniging. Het familiecontract is gebaseerd op artikel 7 van de EU- richtlijn
2003/86 van 22 september 2003 inzake het recht op gezinshereniging. Lid 2 van dit
artikel staat het toe om integratievoorwaarden te stellen aan het recht op
gezinshereniging. Het contract is dus gebaseerd op een wettelijke regeling32.
Voor zover ons bekend is er geen jurisprudentie beschikbaar over het stellen van
deze voorwaarden. Als het contract niet wordt nageleefd dan kan de bevoegde
autoriteit (burgemeester) het verblijf in Frankrijk beperken of weigeren.33 In de
praktijk lijkt deze sanctie niet te worden toegepast.34 Het is niet bekend waarom er
geen sancties worden toegepast.
Het Vlaamse integratiecontract is verankerd in de wet en wel in het decreet
Inburgering. Het ondertekenen van het contract is geen voorwaarde voor een
uitkering of voor het recht op verblijf. Er kunnen consequenties worden verbonden
aan het niet nakomen van het contract. Wie een integratiecontract ondertekent, gaat
het engagement aan om regelmatig het vormingsprogramma te volgen. Dat wil
zeggen dat de migrant tijdens elk onderdeel van het vormingsprogramma minstens
80% van alle cursussen moet bijwonen. Het niet tekenen of naleven van de
afspraken resulteert in een geldboete. Deze boete kan hoog oplopen, maar ligt in de
regel tussen de € 50 en € 200. Deze consequentie geldt ook voor EU-onderdanen
die het contract vrijwillig ondertekenen. Omdat EU-onderdanen het contract vrijwillig
ondertekenen en vrijwillig de aan het contract gekoppelde voorwaarden accepteren,
is het opleggen van een boete naar verwachting niet in strijd met het EU- of
internationaal recht. Het opleggen van bovengenoemde boete wordt daadwerkelijk
in praktijk gebracht.
Oostenrijk kent geen participatieverklaring of contract, maar stelt wel strenge eisen
aan het beheersen van de taal. Als migranten na twee jaar niet het vereiste
taalniveau beheersen dan wordt het recht op verblijf beëindigd. Dit geldt echter niet
voor vluchtelingen en migranten die om humanitaire redenen in Oostenrijk
verblijven. Er zijn geen gegevens bekend waaruit blijkt dat dit in de praktijk ook
daadwerkelijk gebeurt.
32

L 311-9 Code d'entrée et de séjour des étrangers et des demandeurs d'asile, (CESEDA)
Art. L 311-9 al. 2 CESEDA
34
Projet de loi relatif au droit des étrangers en France, NOR : INTX1412529/Bleue-22 juillet 2014, p.8,
http://www.legifrance.gouv.fr/content/download/6319/95589/version/1/file/ei_droit_etrangers_cm_23.07.2014.pdf.
33

37/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Moment van ondertekening, ceremonie en looptijd van het contract
In Vlaanderen, Zwitserland, Denemarken en Frankrijk ondertekenen migranten na
het verkrijgen van een verblijfsstatus. In Duitsland vindt ondertekening plaats als er
overeenstemming is over de doelen van de migrant. Geen van de onderzochte
landen kent een ceremonie bij de ondertekening van het contract.
In alle onderzochte landen heeft de verklaring/het contract een looptijd van een
bepaalde duur. In Denemarken gaat het om drie jaar voor de participatieverklaring,
het participatiecontract en het participatieplan. In Frankrijk, Zwitserland en
Vlaanderen gaat het om één jaar. De gemiddelde duur van het Duitse contract is
niet bekend. De duur van de verklaring/het contract is in de onderzochte landen voor
een bepaalde tijd en relatief kort, omdat deze ook gekoppeld is aan het behalen van
individuele doelstellingen. Dit betekent vanzelfsprekend niet dat de onderschrijving
van waarden en normen ook een beperkte geldigheid heeft. De veronderstelling is
dat deze waarden en normen na het succesvol afsluiten van het inburgeringstraject
verankerd zijn in het wezen van de persoon; de migrant is immers volledig
ingeburgerd. Bovendien is de duur gekoppeld aan de duur van de ondersteuning
van de integratie, bijvoorbeeld in de vorm van taalcursussen.
Informatieverstrekking en uitvoering
De informatieverstrekking en de uitvoering zijn op verschillende manieren
georganiseerd, maar liggen in geen van de onderzochte landen bij de centrale
overheid. In Duitsland liggen deze taken bij de adviesbureaus voor migranten en in
Frankrijk bij de migrantenkantoren. In Vlaanderen verwijzen gemeenten naar
onthaalbureaus die vervolgens zorg dragen voor het opstellen van het contract en
de uitvoering ervan. De autoriteiten van het kanton zorgen in Zwitserland voor de
informatieverstrekking en uitvoering. Denemarken heeft deze taken bij gemeenten
belegd. Met uitzondering van Duitsland zijn de uitvoering en de organisatie in alle
onderzochte landen bij een overheidsinstantie belegd. De Duitse
migrantenadviesbureaus zijn private instellingen op non-profit basis, vaak gelieerd
aan kerken of organisaties op levensbeschouwelijke grondslag, die werken met
vrijwilligers. Overheidsuitvoering van deze taken wordt in Duitsland ongewenst
gevonden.
Monitoring, evaluatie en toekomstplannen
In geen van de onderzochte landen is er een centrale monitoring van de werking van
de participatieverklaring/het participatiecontract. Wel zijn er diverse evaluaties
beschikbaar. In Duitsland is het pilotproject rond de invoering van de
participatieverklaring geëvalueerd35. Uit de evaluatie blijkt dat de structuur voor de
adviesdiensten en ondersteunende diensten verbeterd was en dat de motivatie van
de migranten verhoogd was. Migranten waren overwegend positief. Minder dan 10%
van de migranten die deel uit maakten van de pilot, had bezwaren tegen het
tekenen. De meerderheid van de migranten vond het feit dat het contract tweezijdig
ondertekend wordt, betekent dat ze gelijk behandeld worden en serieus genomen
35

Endbericht der wissenschaftlichen Begleitung des Modellprojekts „Integration verbindlicher machen Integrationsvereinbarungen erproben“(Abschlussbericht),

38/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

worden. Voor Duitsland was de pilot en het politieke debat hierover aanleiding om
het ondertekenen van de participatieverklaring niet verplicht te stellen.
Zwitserse evaluaties36 geven aan dat de contracten alleen effectief zijn als er
sancties op staan vanwege de afschrikkende werking die er van het opleggen van
sancties uitgaat. Ook zijn ze alleen effectief als ze specifiek op de behoeften van
een individu gericht zijn en niet als instrument voor een standaardsystematiek of
algemeen gebruik. Van belang is dat de migrant goed geïnformeerd is over de
maatregel en de informatie begrepen heeft. Verder zijn coaching en advisering van
belang.
Het belang van een goede informatieverstrekking blijkt ook uit een Deense
evaluatie37. Daarnaast blijkt uit deze evaluatie dat migranten vaak niet begrepen wat
ze tekenden, omdat ze de taal onvoldoende beheersten en het Deense systeem niet
kenden. Ook in Franse evaluaties wordt er gewezen op het belang van zorgvuldige
en duidelijke communicatie naar migranten toe om misverstanden te voorkomen.
Hierbij wordt benadrukt dat informatieverstrekking reeds in het land van herkomst
belangrijk is.
In Vlaanderen zijn diverse evaluaties38 uitgevoerd. Belangrijke uitkomst hiervan is
dat maatwerk voor de migrant belangrijk is. Om dit maatwerk te kunnen bieden is de
regisseursrol van de trajectbegeleider van belang. Hetzelfde geldt voor een cursus
maatschappelijke oriëntatie in de eigen taal.
Toekomst
Duitsland heeft geen plannen om in de toekomst de participatieverklaring aan te
passen en/of om de vrijwillige basis te laten vervallen voor een verplichting. In de
overige onderzochte landen is er wel discussie over de huidige systematiek. Zo
heeft Zwitserland de wens om meer uniformiteit aan te brengen en overweegt
Denemarken de samenvoeging van de algemene participatieverklaring en het op de
individuele migrant toegespitste integratiecontract. Dit om de administratieve lasten
te verminderen. Oostenrijk overweegt om een individueel integratieplan in te gaan
voeren. In Vlaanderen zijn er plannen om de onthaalbureaus te centraliseren in een
agentschap voor inburgering en integratie. Doel van deze centralisatie is het
vergroten van de efficiency. Verder zijn er wensen om het taalniveau te verhogen en
in te zetten op een resultaatverplichting in plaats van een inspanningsverplichting
rond taalverwerving.39
36

Evaluatie van de pilotprojecten van de introductie van het integratiecontract in de kantons van f Aargau, BaselLandschaft, Basel-Stadt, Solothurn en Zürich door de Hogeschool van Noord-west Zwitserland voor de FOM en de
vijf kantons in 2010, Evaluatie van het pilotproject ‘Integratiecontract’ in de gemeente Ostermundigen (Bern) door
het Zwitsers forum voor migratiestudies voor het Ministerie van Sociale Zaken van het kanton van Bern en de
kantonale migratie-autoriteiten in 2012, Evaluatie van het integratiecontract in St.Gallen door de Hogeschool Noordwest Zwitserland voor de kantonale autoriteiten van St.Gallen in 2013)
37
Rambøll Management (2005) Temarevision – individuelle kontrakter, Ministeriet for Flygtninge, Indvandrere og
Integration.
38
HIVA 2010.
39
http://www.inburgering.be/sites/default/files/inburgering/BVR%20artikel%2025_ondertekend_20140321.pdf
Inzake Besluit van de Vlaamse regering betreffende het integratie- en inburgeringsbeleid.
http://www.inburgering.be/sites/default/files/inburgering/20140228%20BVR%20hoger%20taalniveau%20inburgering
_ondertekende%20versie.pdf
Inzake besluit Vlaamse regering betreffende het integratie- en inburgeringsbeleid meer specifiek de taal

39/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

40/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Bijlage 1 Vragenlijst

41/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

42/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

43/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

44/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

45/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

46/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

47/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

48/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Bijlage 2 Participatieverklaring zoals in de Nederlandse
pilots gehanteerd

49/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

Bijlage 3 Participatieverklaringen en
integratiecontracten onderzochte landen
1. Duitsland

50/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

2. Denemarken

51/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

52/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

53/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

3. Zwitserland

54/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

55/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

56/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

4. Vlaanderen

57/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

58/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

59/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

60/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

61/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

62/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

63/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

64/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

5. Frankrijk

65/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

66/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

67/67

INTERNATIONALE JURIDISCHE VERKENNING VAN PARTICIPATIEVERKLARINGEN EN INTEGRATIECONTRACTEN

TELEFOON	  	  

070	  -­‐	  310	  3800	  
E-­‐MAIL	  

info@bmconderzoek.nl	  
WEBSITE	  

www.bmconderzoek.nl

68/67