MEE
MJA3
• 2009

MJA1
• 1992

MJA2
• 2000

• 2008

2015

Resultatenbrochure convenanten
Meerjarenafspraken energie-efficiëntie
In opdracht van de ministeries van Economische Zaken, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Infrastructuur en Milieu

>> Duurzaam, Agrarisch, Innovatief en Internationaal Ondernemen

Convenanten in historisch perspectief
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst

MJA1
In 1992 werd gestart met het
convenant Meerjaren­afspraken
energie-efficiëntie, op initiatief
van het ministerie van
Economische Zaken. In dit
convenant maakte de overheid
met het bedrijfs­leven en
instellingen vrijwillige, maar
niet vrij­blijvende, afspraken
over energie-efficiëntie. Doel:
de hoeveelheid benodigde
energie per eenheid product of
dienst verminderen,
met een jaarlijkse energieefficiëntieverbetering van 2%.
In MJA1 lag de focus op proces­efficiëntie.

Bijlagen

MJA2
Na afloop van MJA1 in 2000
zetten de partijen dit
convenant voort in MJA2.
De grote industriële bedrijven
zijn overgegaan naar het
Convenant Benchmarking.
Bij MJA2 waren behalve het
ministerie van Economische
Zaken ook de ministeries van
Volks­huisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer
en Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit betrokken.
MJA2 had een geplande
looptijd tot 2012. Ook in
MJA2 lag de focus op proces­
efficiëntie, maar was er
verbreding naar onder meer
duurzame energie en
ketenefficiëntie.

MJA3
Gezien de resultaten van
MJA als instrument is in 2008
gekozen voor intensivering,
verlenging en verbreding van
MJA2: MJA3. Bij MJA3 zijn de
ministeries van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijks­relaties,
Economische Zaken,
Infrastructuur en Milieu
betrokken. De VNG en het IPO
zijn betrokken namens de
bevoegde gezagen. De
intensivering betekent onder
meer dat bedrijven zich
inspannen voor 30% energieefficiëntieverbetering in de
periode 2005-2020. Ook zijn
routekaarten ontwikkeld voor
2030. Verder ligt er meer focus
op keten­efficiëntie en sectorover­stijgende samenwerking.

MEE
MEE is in 2009 ondertekend en
gebaseerd op de structuur van
MJA3. MEE is een vervolg op
het Convenant Benchmarking.
Bij MEE zijn de ministeries van
Economische Zaken, Infra­
structuur en Milieu en
Financiën betrokken. MEE is
bedoeld voor grote, industriële
bedrijven die verplicht
meedoen aan het
emissiehandelssysteem van de
Europese Unie: het Emissions
Trading System (ETS). De
MEE-deelnemers vallen geheel
of gedeeltelijk onder het ETS.

MEE
• 2009

MJA1
• 1992

MJA2
• 2000

MJA3
• 2008

02

Inhoud
Inhoud
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

Voorwoord

04

Leeswijzer

06

Overzicht interviews

1 Samenvatting resultaten 2015

07

08

1.1

Inleiding

08

1.2

Landelijk resultaat versus convenantresultaat

09

1.3

Resultaten over 2015

09

1.4

Realisatie voorgenomen besparing EEP’s

10

1.5

Bereikte energie-efficiëntie per convenant

10

1.6

Meerjarenafspraken: resultaten op de lange termijn

12

2 Bereikte resultaten MEE-convenant

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant

23

3.1

Deelnemers MJA3-convenant

23

3.2

Resultaten over 2015

23

3.3

Resultaten EEP’s 2013-2016

24

3.4

Convenantresultaten 2005-2015

25

3.5

Besparing door procesefficiëntie MJA3

27

3.6

Besparing door ketenefficiëntie MJA3

29

3.7

Toepassing duurzame energie MJA3

31

3.8

Energiegebruik MJA3-deelnemers

31

Interview: verzekeraar a.s.r

34

Begrippenlijst

36

13 Bijlagen

39

2.1

Deelnemers MEE-convenant

13

I – Drie pijlers

39

2.2

Resultaten over 2015

14

II – Landelijk resultaat en convenantresultaat

40

2.3

Resultaten EEP’s 2013-2016

15

III – Resultaten MEE-sectoren 2015 t.o.v. 2014

41

2.4

Convenantresultaten 2009-2015

16

IV – Resultaten MJA3-sectoren 2015 t.o.v. 2014

42

2.5

Besparing door procesefficiëntie MEE

17

2.6

Besparing door ketenefficiëntie MEE

18

Colofon

44

2.7

Energiegebruik MEE-deelnemers

19

Interview: papierfabrikant Parenco

21

03

Voorwoord
Inhoud
Voorwoord
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

Het afgelopen jaar is een aantal belangrijke stappen gezet voor de energietransitie naar een duurzame
economie. Het klimaatakkoord dat 195 landen eind 2015 in Parijs sloten om de gemiddelde
temperatuurstijging van de aarde te beperken tot twee graden Celsius – en wellicht zelfs tot 1,5 graad –
maakt grote sprongen richting de energietransitie steeds urgenter. De uitdaging voor Nederlandse
bedrijven is om, mede door verregaande energiebesparing, hun concurrentiepositie te versterken.
De doelstellingen uit het nationale Energieakkoord verhogen de noodzaak om actie te blijven
ondernemen op energiebesparing.
In 2015 zette het economisch herstel door dat in 2014 is ingezet. Dit is goed voor het bedrijfsleven, de
werkgelegenheid én de Nederlandse economie. Bovendien biedt een herstellende economie kansen voor
het bedrijfsleven om verdere energiebesparingsmaatregelen te treffen. Over het jaar 2015 is dit effect nog
niet zichtbaar.
In 2015 liepen de resultaten voor zowel het MJA3- als het MEE-convenant terug in vergelijking met de
eerste twee jaren van de EEP-periode, 2013 tot en met 2016. Dit heeft mogelijk te maken met lage
mondiale energieprijzen. Ook speelt mee dat er de laatste twee jaar van deze EEP-periode vooralsnog
weinig concrete projecten zijn gepland. De meeste projecten startten in de eerste twee jaar.
De gerealiseerde efficiëntieverbetering voor de convenanten ligt nog wel boven de totale voorgenomen
besparingen, maar dat mag niet leiden tot zelfgenoegzaamheid. Het is van belang dat energiebesparing
binnen het bedrijfsleven hoog op de agenda blijft staan en tot uitdrukking komt in het uitvoeren van
ambitieuze energiebesparingsplannen.
In 2015 is samen met de deelnemers aan de convenanten besloten de voorwaarden voor het verstrekken
van Voortgangsverklaringen (VGV’s) aan te scherpen en nauwkeuriger toe te passen. Ik constateer dat de
bedrijven die deelnemen aan de convenanten deze aanscherping serieus hebben opgepakt en adequaat
tot uitvoering hebben gebracht. Dit versterkt de gezamenlijke ambitie om de doelen uit het
Energieakkoord voor 2020 te behalen.

04

Voorwoord
Inhoud
Voorwoord
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE

Terwijl de convenantsbedrijven nu nog bezig zijn met het behalen van de resultaten die zijn afgesproken in
de huidige EEP-periode, zijn ze inmiddels ook volop bezig met het opstellen van nieuwe EEP’s voor de
aankomende periode van 2017 tot en met 2020. Deze zullen dit najaar worden ingediend. Voor deze
periode is gezamenlijk uitgesproken om de convenanten te versterken in het kader van de afspraken uit het
Energieakkoord. In 2017 zullen tevens gesprekken starten tussen convenantspartijen over energiebesparing
na 2020.
In mijn eerste jaar als voorzitter heb ik het dynamische krachtenveld tussen overheid en bedrijfsleven van
dichtbij mogen aanschouwen. Vanaf dit jaar zal het belang toenemen om concrete energiebesparings­
resultaten te bereiken. Daarom blijft het belangrijk om ambitie te tonen binnen de convenanten. Dankzij
wederzijds vertrouwen en de constructieve opstelling van alle partijen lopen de doelstellingen op het
gebied van energie-efficiëntie voor een groot deel parallel. Op basis daarvan kunnen we de toekomst met
vertrouwen tegemoet zien.

Resultaten MJA3
Begrippenlijst

Ton Hoff
Voorzitter van de Commissie MEE en het Platform MJA3

Bijlagen

05

Leeswijzer
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst

Deze resultatenbrochure toont de resultaten van de energie­
convenanten MEE en MJA3 over het jaar 2015. Daarnaast beschrijft de
brochure ook in welke mate de deelnemende bedrijven (als onderdeel
van een economische sector) hun ambities voor de periode 2013-2016
realiseren én wat de besparingen binnen de gehele looptijd van de
convenanten zijn. De brochure is bedoeld voor leden van de Tweede
Kamer, de deelnemende bedrijven, bevoegde gezagen, instellingen en
iedereen die betrokken is bij of geïnteresseerd is in energie-efficiëntie
en de voortgang van de convenanten.
Met de Meerjarenafspraken energie-efficiëntie (MJA3/MEE) dragen
het ministerie van Economische Zaken, het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en het ministerie van
Infrastructuur en Milieu bij aan het behalen van 20% CO₂-reductie in
2020 en het realiseren van de energiebesparingsdoelen in het
Energieakkoord voor duurzame groei. De energieconvenanten zijn
voor de industrie het instrument om energiebesparing te stimuleren.
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) faciliteert de
afspraken, stimuleert de bedrijven hoge ambities te realiseren en
monitort de resultaten.

Beide convenanten staan uiteraard niet op zichzelf. Ze maken deel uit
van een breder speelveld dat onder invloed van ontwikkelingen bij
zowel overheid als bedrijfsleven voortdurend in beweging is.
Hoofdstuk 1 beschrijft de belangrijkste resultaten van beide
convenanten. De resultaten van de sectoren die deelnemen aan het
MEE-convenant staan in hoofdstuk 2. En in hoofdstuk 3 zijn de
resultaten van de MJA3-sectoren beschreven. In de begrippenlijst
worden relevante convenantbegrippen toegelicht. De bijlagen geven
tabellen met resultaten van de afzonderlijke sectoren en uitleg over
de berekeningsmethodiek.

Bijlagen

06

Interviews
Inhoud

“In twee jaar bespaarden we 392 TJ
op het totale energiegebruik”

Voorwoord
Interviews
Interviews

Jan Wattenberg, milieu- en energiecoördinator, Parenco
> pagina 21

Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

“Na drie jaar verbouwen zijn we
50 procent energiezuiniger”
Adri Meijdam, energiebeheerder, a.s.r.
> pagina 34

07

1 Samenvatting resultaten 2015
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten
totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

1.1 Inleiding
Energieconvenanten
De overheid en het Nederlandse bedrijfsleven werken via twee
energieconvenanten samen aan de verbetering van de energieefficiëntie van bedrijven in een groot aantal sectoren. Het convenant
Meerjarenafspraak energie-efficiëntie ETS-ondernemingen (MEE)
beschrijft de afspraken met bedrijven die onder het emissiehandels­
systeem van de Europese Unie vallen. Het convenant Meerjaren­
afspraak energie-efficiëntie (MJA3) is voornamelijk afgesloten met
sectoren die niet onder het emissiehandelssysteem vallen.
Een groot deel van het Nederlandse bedrijfsleven participeert in deze
convenanten. Eind 2015 namen 1097 bedrijven en instellingen deel:
aan de MEE 108 bedrijven verdeeld over 7 sectoren en aan de MJA3
989 bedrijven verdeeld over 33 sectoren. Jaarlijks gebruiken deze
bedrijven samen zo’n 820 PJ1 primaire energie. De bedrijven
vertegenwoordigen daarmee zo’n 80% van het totale industriële
energiegebruik in Nederland. Dat is bij benadering een kwart van het
totale energiegebruik in ons land.
Energie-efficiëntie via totaalaanpak
De convenanten zijn opgesteld om een significante verbetering van
de energie-efficiëntie binnen het bedrijfsleven te realiseren.
Deelnemende bedrijven richten zich ten minste op energie­
besparingsmaatregelen die binnen vijf jaar zijn terug te verdienen,
1	
Dit is energiegebruik voor energiedoeleinden, dus exclusief het gebruik van

energiedragers als grondstof (bijvoorbeeld aardgas voor ammoniak of aardolie voor
benzine). Dit zogenoemde non-energetisch gebruik bedraagt ruim 400 PJ (circa de
helft van het industrieel energiegebruik; bron: Energietrends 2012). Als het nonenergetisch gebruik ook wordt meegerekend, beslaan de convenanten ruim 35%
van het Nederlands energiegebruik.

conform de Wet milieubeheer. Daarnaast hebben zij de mogelijkheid
om projecten met een terugverdientijd van meer dan vijf jaar in hun
plannen op te nemen.
Om hun ambities concreet te maken stellen de deelnemers iedere
vier jaar hun energie-efficiëntieplannen (EEP’s) op. In een EEP
verwoordt het bedrijf welke maatregelen het in de komende vier jaar
neemt om de energie-efficiëntie te verbeteren. Hierbij maken de
bedrijven onderscheid tussen zekere, voorwaardelijke en onzekere
maatregelen. De verwachte besparing door zekere maatregelen levert
de minimale voorgenomen besparing. De zekere en voorwaardelijke
maatregelen samen bepalen de maximale voorgenomen besparing.
Op basis van de EEP’s voeren de bedrijven hun energiebesparende
maatregelen uit. De huidige EEP’s bevatten maatregelen die zijn
gepland voor de periode 2013 tot en met 2016 (EEP-periode). RVO.nl
monitort de uitvoering.
De convenantdeelnemers kunnen drie typen maatregelen treffen om
hun energie-efficiëntie te verbeteren: procesefficiëntie,
ketenefficiëntie en duurzame energie (zie bijlage I).
Aanscherping convenanten
Evaluatie van de convenanten bevestigt dat de convenantaanpak een
goede basis biedt om energie-efficiëntie te vergroten. De evaluatie
heeft tevens uitgewezen dat het MEE-convenant aan kracht kan
winnen door de afspraken minder vrijblijvend te maken. Met de
industrie is hierover in 2015 overeenstemming bereikt. Zo wordt de
kwaliteit van de EEP’s verbeterd en de naleving van de afspraken
beter geborgd. Ook bij het MJA3-convenant wordt de naleving van de
afspraken beter gecontroleerd. Bovendien worden consequenties
verbonden aan het niet naleven van de afspraken in het EEP. Ieder
deelnemend bedrijf ontvangt jaarlijks een voortgangsverklaring (VGV)

08

1 Samenvatting resultaten 2015
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten
totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

als de geplande, zekere maatregelen in het EEP zijn uitgevoerd,
en daarmee de minimale voorgenomen besparing is gerealiseerd.
Over 2015 ontvingen 1.056 convenantbedrijven een voortgangs­
verklaring, terwijl 40 MJA3-bedrijven een verklaring werd
onthouden.

1.2 Landelijk resultaat versus
convenantresultaat
Volgens afspraken in 2010 wordt in de convenanten onderscheid
gemaakt tussen het landelijk resultaat en het convenantresultaat.
Het landelijk resultaat is gerelateerd aan besparingen binnen
Nederland en neemt alleen procesefficiëntie en de binnenlandse
productieketen mee. In dit resultaat wordt hoofdzakelijk
gerapporteerd over de bereikte energiebesparing. Het
convenantresultaat neemt daarnaast ook andere resultaten mee
waarover afspraken in de convenanten zijn gemaakt en waar
convenantbedrijven zich voor inspannen: de productieketen
buitenland, de productketen en de inzet van duurzame energie
(zie bijlage II).

op 5,7 PJ (1,0%) voor MEE en 4,3 PJ (1,8%) voor MJA3 (zie ook
tabel 1 en 2 op de volgende pagina's). Dit komt overeen met het
energiegebruik van circa 170.000 Nederlandse huishoudens. Figuur 1.1
toont de jaarlijkse verbetering in het landelijk resultaat, in relatie tot
het eigen energiegebruik. Sinds de start van de huidige EEP-periode
in 2013 is zowel bij MJA3 als MEE een dalende trend te zien.
Figuur 1.1 - Jaarlijkse verbetering in landelijk resultaat in % van het eigen
energiegebruik
4,5%
MJA3

4,0%

MEE*

Gemiddeld

3,5%
Aandeel energiegebruik →

Inhoud

3,0%
2,5%
2,0%
1,5%
1,0%
0,5%

1.3 Resultaten over 2015

0,0%
2008

Landelijk resultaat
Voor beide convenanten geldt dat de meeste energie wordt bespaard
op het gebied van procesefficiëntie, oftewel door de genomen
maatregelen binnen de bedrijven zelf. In 2015 is op dit gebied binnen
het MEE-convenant een besparing gerealiseerd van 5,4 PJ (0,9%).
Binnen het MJA3-convenant is 3,9 PJ (1,6%) bespaard. Daarnaast
leveren maatregelen in de binnenlandse productieketen ten opzichte
van 2014 voor MEE een extra besparing van 0,3 PJ (0,1%) op. Voor
MJA3 is dit 0,5 PJ (0,3%). Het landelijk resultaat in 2015 komt daarmee

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

* Vanwege de start van het MEE-convenant in 2009 zijn de eerste resultaten afkomstig uit 2010

Convenantresultaat
In 2015 is met het MEE-convenant een convenantresultaat
gerealiseerd van 11,4 PJ (2,0%) ten opzichte van 2014. Dit is inclusief
de buitenlandse productieketen en de productketen. Voor het
MJA3-convenant bedraagt het convenantresultaat 13,6 PJ (6,7%).
Dit is inclusief de buitenlandse productieketen, de productketen en
de inzet van duurzame energie.

09

1 Samenvatting resultaten 2015
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten
totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst

1.4 Realisatie voorgenomen besparing EEP’s
EEP’s staan voor een termijn van vier jaar vast; 2015 is het derde jaar
van de EEP-periode 2013-2016. Voor het MJA3-convenant geldt dat de
maximale voorgenomen besparing van alle deelnemers al is
gerealiseerd: de maximale voorgenomen besparing bedraagt 15,7%.
De totaal gerealiseerde efficiëntieverbetering tot en met 2015 is
16,8%. In beide gevallen gaat het om besparingen inclusief de
buitenlandse productieketen, de productketen en duurzame energie.
Vooral de maatregelen in de olie- en gasproducerende industrie
leveren aan dit resultaat een relatief grote bijdrage.

1.5 Bereikte energie-efficiëntie per
convenant
Tabel 1 laat de bereikte energie-efficiëntie van het MEE-convenant
zien per categorie. Ten opzichte van de start van het convenant in
2009 bedraagt de bereikte procesefficiëntieverbetering 45,6 PJ
(7,4%) en de verbetering in de binnenlandse productieketen 7,8 PJ
(1,3%). Het landelijk resultaat voor MEE komt daarmee op 53,4 PJ
(8,7%). Dat is gemiddeld 1,5% per jaar over de looptijd van het
convenant. Het bereikte convenantresultaat ten opzichte van de start
van het convenant bedraagt 72 PJ (11,9%). Dat is gemiddeld 2,0% per
jaar over de looptijd van het convenant.

Ook het MEE-convenant loopt qua uitvoering van de EEP’s op
schema: hier is voor het hele convenant de maximale voorgenomen
besparing (5,7%) na drie jaar gerealiseerd. De totaal gerealiseerde
efficiëntieverbetering tot en met 2015 bedraagt 6,4%. Dit is inclusief
besparingen binnen de productketen en de buitenlandse
productieketen.
Tabel 1 - Resultaten MEE in 2015

Bijlagen

Resultaten

t.o.v. 2014 (PJ)

t.o.v. 2014 (%)

t.o.v. 2009 (PJ)

t.o.v. 2009 (%)

5,4
0,1

0,9%
0,1%

45,6
8,3

7,4%
1,4%

Procesefficiëntie*
Productieketenefficiëntie
- binnenland*
- buitenland
Productketenefficiëntie
- binnenland
- buitenland
Convenantresultaat

11,4

2,0%

72,0

11,9%

Landelijk resultaat

5,7

1,0%

53,4

8,7%

0,3
-0,2
5,9

0,1%
0,0%
1,1%

2,1
3,9

7,8
0,5
18,1

0,4%
0,7%

1,3%
0,1%
3,1%

6,1
12,0

1,0%
2,1%

* Voor het bepalen van de besparing in Nederland (landelijk resultaat) tellen volgens de convenantafspraken naast de maatregelen uit procesefficiëntie alleen de ketenbesparingen uit
de productieketen in het binnenland mee (zie bijlage II).

10

1 Samenvatting resultaten 2015
Inhoud
Voorwoord
Interviews

In tabel 2 worden de energie-efficiëntieresultaten van het MJA3convenant weergegeven. De bereikte procesefficiëntie-verbetering
ten opzichte van de start van het convenant in 2005 bedraagt 46,5 PJ
(19,5%) en de efficiëntieverbetering van de binnenlandse
productieketen bedraagt 8,3 PJ (2,9%).
Tabel 2 - Resultaten MJA3 in 2015
Resultaten

Resultaten totaal
Resultaten
totaal

Efficiëntieverbetering

Resultaten MEE
Resultaten MJA3

Samen levert dit een landelijk resultaat op van 54,8 PJ (22,4%).
Dat is gemiddeld 2,2% per jaar over de periode 2005 tot 2015.
Het convenantresultaat bedraagt 110,1 PJ (45,5%) sinds de start van
het convenant. Dat is gemiddeld 4,6% per jaar over de periode 2005
tot 2015.

Inzet duurzame energie

Procesefficiëntie*
Productieketenefficiëntie
- binnenland*
- buitenland
Productketenefficiëntie
- binnenland
- buitenland
Opwekking duurzame energie
Inkoop duurzame energie

t.o.v. 2014 (PJ)

t.o.v. 2014 (%)

t.o.v. 2005 (PJ)

t.o.v. 2005 (%)

3,9
-0,1

1,6%
0,0%

46,5
8,9

19,5%
3,1%

0,5
-0,5
1,7

0,3%
-0,3%
0,7%

0,5
1,2

8,3
0,6
6,0

0,2%
0,5%

2,9%
0,2%
2,5%

2,6
3,5

1,1%
1,4%

Begrippenlijst

Convenantresultaat

0,0
8,1
13,6

0,0%
4,4%
6,7%

1,8
46,9
110,1

1,2%
19,2%
45,5%

Landelijk resultaat

4,3

Bijlagen

* Voor het bepalen van de besparing binnen Nederland (landelijk resultaat) tellen volgens de convenantafspraken naast de maatregelen uit procesefficiëntie alleen de ketenbesparingen
uit de productieketen in het binnenland mee (zie bijlage II). Totalen kunnen door afronding verschillen.

1,8%

54,8

22,4%

11

1 Samenvatting resultaten 2015
Inhoud

1.6 Meerjarenafspraken: resultaten op de
lange termijn

Figuur 1.2 - Resultaten MEE-convenant 2009-2015
50%
Procesefﬁciëntie

Resultaten totaal
Resultaten
totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

De MJA3-deelnemers hebben de ambitie om in de periode van
2005-2020 een efficiëntieverbetering van 30% te realiseren door
maatregelen in procesefficiëntie, ketenefficiëntie en duurzame
energie2. Het convenantresultaat van deze categorieën gezamenlijk
bedraagt 45,5% (waarvan 19,1% door de inkoop van duurzame
energie; zie figuur 1.3). Daarmee is de doelstelling van 30% in 2020
feitelijk al gerealiseerd. Een andere ambitie van MJA3-deelnemers is
om 20% procesefficiëntieverbetering te realiseren in 2020. Deze is
met 19,5% in 2015 bijna gehaald.

Ketenefﬁciëntie

40%
Aandeel energiegebruik →

Interviews

De convenanten kennen een looptijd tot en met 2020. Daarom is het
belangrijk de resultaten ook in het licht van de totale periode te
bekijken. De figuren 1.2 en 1.3 tonen de resultaten over de looptijd
van de convenanten tot nu toe. Daaruit blijkt de realisatie van een
stabiele besparing. MEE bereikt in 2015 ten opzichte van de start van
het convenant in 2009 een convenantresultaat energieefficiëntieverbetering van 11,9% (zie figuur 1.2). Het grootste deel
daarvan (7,4%) is toe te schrijven aan procesefficiëntie.

30%
20%
10%
0%
2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Figuur 1.3 - Resultaten MJA3-convenant 2005-2015
50%
40%
Aandeel energiegebruik →

Voorwoord

Procesefﬁciëntie
Ketenefﬁciëntie

Duurzame energie
Ambitie 2020
Ambitie
procesefﬁciëntie 2020

30%
20%
10%
0%
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

2	
Binnen het MEE-convenant is geen ambitie op de lange termijn uitgesproken zoals wel

het geval is binnen het MJA3-convenant.

12

2 Bereikte resultaten MEE-convenant
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

In 2015 realiseren deelnemers aan het MEE-convenant een energie-efficiëntieverbetering van 5,7 PJ
oftewel 1,0%. Dit is het landelijk resultaat door het toepassen van maatregelen op het gebied van
procesefficiëntie en de binnenlandse productieketen. Dit resultaat is lager dan het landelijk resultaat van
1,5% uit 2014. Sinds de start van het convenant in 2009 bedraagt het landelijk resultaat 8,7%.
Binnen de EEP-periode 2013-2016 streven de MEE-deelnemers
gezamenlijk naar een efficiëntieverbetering van 5,7%. Na drie jaar
hebben zij deze voorgenomen besparing gerealiseerd met 6,4%.
Dit is het gevolg van de toepassing van maatregelen in
procesefficiëntie en ketenefficiëntie (inclusief de buitenlandse
productieketen en productketen).

2.1 Deelnemers MEE-convenant
In totaal hebben 107 bedrijven uit de zeven deelnemende sectoren
gerapporteerd over hun resultaten in 2015. Dat zijn drie bedrijven
minder dan in 2014. Een deelnemend bedrijf uit de glasindustrie heeft
geen resultaten over 2015 gerapporteerd vanwege een productiestop.
Twee bedrijven uit de chemische industrie zijn uitgetreden door een
overname, en een bedrijf in de papier- en kartonindustrie is in 2015
gesloten. In de metallurgie is één bedrijf na een faillissement weer
opnieuw toegetreden als gevolg van een doorstart. Het totale
energiegebruik van de MEE-bedrijven in 2015 bedraagt 576 PJ3
(zie figuur 2.1). Dat is ruim de helft van het totale energiegebruik
door de Nederlandse industrie.

Figuur 2.1 - Primair energiegebruik per sector in 2015
Bierbrouwerijen

3 PJ

Chemische
industrie

302 PJ

Glasindustrie

11 PJ

Metallurgische
industrie

66 PJ

Overige industrie

18 PJ

Papier- en
kartonindustrie

23 PJ

Rafﬁnaderijen

154 PJ
0

70

140

210

280

350

3	
Zie bijlage III voor een totaaloverzicht van het energiegebruik en de resultaten per

MEE-sector (2015 ten opzichte van 2014).

13

2 Bereikte resultaten MEE-convenant
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

2.2 Resultaten over 2015
De MEE-deelnemers behalen in 2015 een landelijk resultaat van
5,7 PJ, oftewel een 1,0% energie-efficiëntieverbetering ten opzichte
van 2014 (zie tabel 2.1). Dit komt overeen met het energiegebruik van
circa 95.000 huishoudens. Deze verbetering heeft betrekking op
procesefficiëntie en de binnenlandse productieketen. De product­
keten en de buitenlandse productieketen zijn in dit resultaat buiten
beschouwing gelaten. Het convenantresultaat, waarin deze
onderdelen wel worden meegenomen, bedraagt 11,4 PJ (2,0%) ten
opzichte van 2014. Dat is lager dan het convenantresultaat van 2014,
namelijk 13,8 PJ.

De behaalde efficiëntieverbetering in 2015 is vrijwel geheel toe te
schrijven aan procesefficiëntiemaatregelen: deze leveren een
besparing op van 5,4 PJ (0,9% ten opzichte van 2014). Het landelijk
resultaat van 2015 ten opzichte van 2014 (1,0%) ligt lager: 1,5%
oftewel 8,6 PJ. Dit is vooral het gevolg van een laag resultaat in de
chemische en de metallurgische industrie ten opzichte van
voorgaande jaren.
In 2015 wordt ten opzichte van 2014 een hogere besparing
gerealiseerd in de productketen. Dit is een gevolg van projecten in
productketens van de chemische industrie, metallurgische industrie,
papier- en kartonindustrie en raffinaderijen.

Tabel 2.1 - Resultaten MEE in 2015
Resultaten

t.o.v. 2014 (PJ)

Procesefficiëntie*
Productieketenefficiëntie
- binnenland*
- buitenland
Productketenefficiëntie
- binnenland
- buitenland
Convenantresultaat

5,4
0,1

t.o.v. 2014 (%)

11,4

2,0%

72,0

11,9%

Landelijk resultaat

5,7

1,0%

53,4

8,7%

0,9%
0,1%
0,3
-0,2

5,9

t.o.v. 2009 (PJ)

t.o.v. 2009 (%)

45,6
8,3

7,4%
1,4%

0,1%
0,0%
1,1%

2,1
3,9

7,8
0,5
18,1

0,4%
0,7%

1,3%
0,1%
3,1%

6,1
12,0

1,0%
2,1%

* Voor het bepalen van de besparing in Nederland (landelijk resultaat) tellen volgens de convenantafspraken naast de maatregelen uit procesefficiëntie alleen de ketenbesparingen uit
de productieketen in het binnenland mee (zij bijlage II).

14

2 Bereikte resultaten MEE-convenant
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

2.3 Resultaten EEP’s 2013-2016
In 2012 hebben alle deelnemende MEE-bedrijven een energieefficiëntieplan (EEP) opgesteld. Hierin zijn de besparingsmaatregelen
opgenomen die de bedrijven in de periode 2013-2016 van plan zijn uit
te voeren. Figuur 2.2 geeft de minimale en maximale voorgenomen
besparing weer voor de periode 2013-2016, afgezet tegen de realisatie
tot en met 2015. De voorgenomen en gerealiseerde besparing
omvatten ook de productketen en de productieketen in het
buitenland, oftewel alle typen besparingen binnen de categorie
ketenefficiëntie.
Voor het MEE-convenant ligt de maximale voorgenomen besparing
voor de huidige EEP-periode op 5,7%. In 2015 is het bereikte resultaat
6,4%. Daarmee is de maximale voorgenomen besparing al
gerealiseerd. Wel moet het effect van ketenmaatregelen ieder jaar
opnieuw worden bereikt en aangetoond. Dit komt doordat deze
maatregelen, in tegenstelling tot maatregelen in procesefficiëntie,
niet (altijd) structureel van aard zijn. Maatregelen die over efficiëntere
distributie of het toepassen van duurzame grondstoffen gaan,
kunnen immers worden teruggedraaid.
Een van de redenen voor het behalen van de voorgenomen besparing
binnen drie jaar is de planningstermijn van de EEP’s. De meeste
projecten zijn in de eerste twee jaar van de EEP-periode gepland,
omdat veel bedrijven niet zeker zijn van projecten die drie of vier jaar
in de toekomst liggen. De voorgenomen besparing wordt hierdoor te
laag ingeschat. Ook komt het voor dat projecten in de plannen zijn
opgenomen zonder indicatie van de besparing, omdat hier nog te
weinig over bekend is.

Figuur 2.2 - Realisatie van voorgenomen EEP-besparingen in het
MEE-convenant
7%

6,4%

6%
Aandeel energiegebruik →

Inhoud

5%
4%
3%
2%
1%
0%
2013

Maximaal
voorgenomen
besparing

2014

2015

Minimaal
voorgenomen
besparing

2016

Resultaat

Figuur 2.3 vergelijkt per sector de besparingen tot en met 2015 met de
sectorambities voor de lopende EEP-periode (2013-2016). Dit is
inclusief de besparingen in de productketen en het buitenland. Net
als in 2014 realiseert de metallurgische industrie in 2015 de grootste
besparing in relatie tot het eigen energiegebruik. Dit komt door één
ketenproject gericht op de productie van staal met een hogere sterkte
en een lichter gewicht. Het project leidt tot brandstofbesparingen van
voertuigen. De metallurgische industrie, chemische industrie en
raffinaderijen hebben hun maximale voorgenomen besparing
(2013-2016) inmiddels gerealiseerd. Door het treffen van aanvullende
maatregelen bij bedrijven ligt de gerealiseerde procesefficiëntie­
verbetering van deze sectoren inmiddels hoger dan de door henzelf
afgegeven ambitie voor de EEP-periode.

15

2 Bereikte resultaten MEE-convenant
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

De sector papier- en kartonindustrie heeft in deze EEP-periode
(2013-2016) een relatief lage realisatie in vergelijking met de
voorgenomen besparing. De lage realisatie heeft te maken met goede
ketenresultaten van de sector in 2012, het referentiejaar van de
EEP-periode 2013-2016. Het ketenresultaat in 2013, 2014 en 2015
wordt vergeleken met dit referentiejaar. Door een lagere afzet van
gerecyclede producten in de jaren na 2012 is de gerealiseerde
efficiëntieverbetering in de keten lager.

Figuur 2.3 - Maximale voorgenomen besparing voor 2013-2016 versus de
gerealiseerde besparing per sector, percentage ten opzichte van het eigen
energiegebruik

2.4 Convenantresultaten 2009-2015
Het MEE-convenant loopt van 2009 tot en met 2020. Figuur 2.4 toont
de MEE-resultaten over de periode 2009-2015. Sinds 2009 is er een
procesefficiëntieverbetering bereikt van 7,4% en een verbetering van
4,5% door maatregelen in de keten. Het totale convenantresultaat
komt daarmee op 11,9%, oftewel 72,0 PJ.

Figuur 2.4 - Resultaten MEE-convenant 2009-2015
14%

Metallurgische
industrie

Procesefﬁciëntie
Voorgenomen
besparing
Procesefﬁciëntie

Bierbrouwerijen
Chemische
industrie

Ketenefﬁciëntie

Glasindustrie
Papier- en
kartonindustrie
Overige industrie

Ketenefﬁciëntie

12%
Aandeel energiegebruik →

Inhoud

10%
8%
6%
4%
2%

Rafﬁnaderijen
0%
0%

5%

10%

15%

20%

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

16

2 Bereikte resultaten MEE-convenant
2.5 Besparing door procesefficiëntie MEE

Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
MEE
Resultaten MJA3

De MEE-deelnemers behalen in 2015 een procesefficiëntiebesparing
van 5,4 PJ (0,9%) ten opzichte van 2014 door de uitvoering van
energie-efficiëntiemaatregelen gericht op de interne bedrijfs­
processen. Daarmee valt het besparingstempo terug ten opzichte
van 2014 (7,3 PJ / 1,2% ten opzichte van 2013). Dit is ook te zien in
figuur 2.5.

Figuur 2.6 toont de prestaties van 2009 tot en met 2015 op het gebied
van procesefficiëntie per MEE-sector. De prestaties zijn gerelateerd
aan het eigen energiegebruik van een sector. Dit geeft een beeld van
de omvang van de efficiëntieverbetering. De bierbrouwerijen
realiseren met ruim 12% de hoogste procesefficiëntieverbetering
sinds 2009, gevolgd door de papier- en kartonindustrie en
metallurgische industrie. Absoluut gezien bereikt de chemische
industrie de hoogste besparing in procesefficiëntie (23,5 PJ).

Het grootste deel van de besparing in 2015 is gerealiseerd door
procesmaatregelen. Een voorbeeld van een grote maatregel die is
uitgevoerd bij een raffinaderij is het plaatsen van een extra
warmtewisselaar tijdens een uitgebreide onderhoudsstop in 2015.

Figuur 2.6 - Besparing door procesefficiëntie MEE-sectoren sinds 2009,
gerelateerd aan het eigen energiegebruik

Figuur 2.5 - Besparing door procesefficiëntie MEE-convenant t.o.v. het
referentiejaar 2009

Begrippenlijst

50

Procesefﬁciëntie per jaar

Besparing cumulatief

Bierbrouwerijen
Papier- en
kartonindustrie

40

Besparing (PJ) →

Bijlagen

30

20

10,4% (2,6 PJ)

Metallurgische
industrie

9,3% (6,4 PJ)

Overige industrie

9,3% (1,8 PJ)

Chemische
industrie

10

0

13,0% (0,5 PJ)

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

7,0% (23,5 PJ)

Rafﬁnaderijen

6,5% (10,1 PJ)

Glasindustrie

6,2% (0,8 PJ)
0%

5%

10%

15%

20%

17

2 Bereikte resultaten MEE-convenant
2.6 Besparing door ketenefficiëntie MEE

Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal

Figuur 2.7 laat de ontwikkeling van de totale productie- en
productketenefficiëntie (zowel binnen- als buitenland) zien sinds
2009. Het totale resultaat in ketenefficiëntie stijgt in 2015 met 6 PJ,
oftewel 1,1% ten opzichte van 2014. Dit komt voor 1,0% voor rekening
van de productketen en voor 0,1% van de productieketen. De totale
ketenbesparing in 2015 komt neer op 33,7 PJ. Dat is 26,4 PJ hoger dan
in 2009; dit effect is gelijk aan 4,5% ten opzichte van het eigen
energiegebruik.

Resultaten MEE
Resultaten
MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst

40

Besparing (PJ) →

Figuur 2.8 toont de verbetering in ketenefficiëntie van de MEEsectoren in 2015 sinds de start van het convenant. Relatief gezien
realiseren de papier- en kartonindustrie, metallurgische industrie en
bierbrouwerijen de hoogste besparingen in de keten. In absolute zin
dragen vooral de chemische industrie, metallurgische industrie en
papier- en kartonindustrie bij aan het ketenresultaat van MEE.

Figuur 2.8 - Besparing per MEE-sector door efficiëntie in productie- en
productketen sinds 2009, gerelateerd aan het eigen energiegebruik

Figuur 2.7 - Besparing door ketenefficiëntie MEE-convenant vanaf 2009

Bijlagen

De meeste ketenefficiëntie bereiken de bedrijven in 2015 door
verminderd energiegebruik tijdens productgebruik (38%),
materiaalbesparing (24%) en optimalisatie van de functievervulling
(16%). De vermindering van het energiegebruik tijdens
productgebruik komt door enkele grote maatregelen in de chemische
en metallurgische industrie. Projecten die hieraan bijdragen zijn
bijvoorbeeld de inzet van lichtgewicht materialen, het produceren
van smeerolie met een lagere weerstand of hergebruik van papier.

35

Papier- en
kartonindustrie

30

Metallurgische
industrie

25

Bierbrouwerijen

20

Glasindustrie

4,1% (0,5 PJ)

15

Chemische
industrie

4,0% (11,9 PJ)

10

Overige industrie

Productieketen

Productketen

Niveau 2009

5
0

17,5% (3,9 PJ)
13,5% (8,9 PJ)
6,2% (0,2 PJ)

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Productketen

0,4% (0,7 PJ)

Rafﬁnaderijen
2009

Productieketen

2,0% (0,4 PJ)

0%

5%

10%

15%

20%

18

2 Bereikte resultaten MEE-convenant
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

2.7 Energiegebruik MEE-deelnemers
Ontwikkeling van het energiegebruik
Sinds de start van het MEE-convenant is sprake van een daling in
het totale energiegebruik (een afname van 608 PJ in 2010 tot 576 PJ
in 2015) door de deelnemende bedrijven. Naast uitgevoerde
procesefficiëntiemaatregelen hebben veranderingen in de productie
een grote invloed op de ontwikkeling van het energiegebruik.
Het aandeel elektriciteit is sinds de start van de convenantperiode
toegenomen, tegenover een afname van het aandeel aardgas.
Dit komt onder meer door een daling van de energieproductie uit
een warmtekrachtkoppeling.
In figuur 2.9 zijn de verschillende oorzaken achter de verandering van
het energiegebruik grafisch weergegeven in een decompositiegrafiek.
De kolom links geeft het energiegebruik in 2014 weer, de rechterkolom laat het energiegebruik in 2015 zien. De kolommen daartussen
tonen de verschillende oorzaken en hun effect op het energiegebruik.
Door uitgevoerde besparingsmaatregelen is in 2015 een besparend
effect van 5,4 PJ (0,9%) behaald ten opzichte van 2014. In totaal daalt
het energiegebruik met 6,4 PJ (1,1%). Dat is ook toe te schrijven aan
de productiedaling in de chemische industrie. Een lagere productie in
alle sectoren zorgt voor een besparend effect van 3,6 PJ. Er zijn echter
grote verschillen tussen bedrijven. Sommige bedrijven hebben een
productiestijging van tientallen procenten, terwijl andere bedrijven
de productie zien dalen in dezelfde ordegrootte. Het effect van
toe-en uittredende bedrijven is beperkt (0,02 PJ). Overige factoren,
zoals klimaatinvloeden, incidenten en de veranderde inzet van
warmtekrachtcentrales hebben over het geheel een verhogend effect
van 2,2 PJ. Ten slotte blijft een niet direct te verklaren restpost over
van 0,4 PJ (0,1% van het totale energiegebruik).

Figuur 2.9 - Ontwikkeling van het energiegebruik in het MEE-convenant
per energiedrager
590

580
Energie (PJ primair) →

Inhoud

570

582,9

-5,4

-3,6

+2,2

+ 0,4

576,5

560

550
Energiegebruik 2014

Overige invloedsfactoren (verhogend)

Procesefﬁciëntie (verlagend)

Onverklaard (verhogend)

Volume-effect (verlagend)

Energiegebruik 2015

Energiekosten
Energiegebruik vormt een belangrijke kostenpost voor de
deelnemende bedrijven. Jaarlijks gebruiken de MEE-deelnemers
gezamenlijk bijna 576 PJ aan energie. Een schatting van de totale
energiekosten is noodzakelijkerwijs grof. Dat komt doordat ongeveer
de helft van de benodigde energie bij een beperkt aantal bedrijven
wordt geleverd door verbranding van speciale gassen, zoals
raffinaderijgas en restgassen. Het gaat dan om deels bedrijfseigen
restgassen en deels restgassen van derden.
De meeste bedrijven doen in de EEP’s 2013-2016 een opgave van de
energietarieven voor elektriciteit en aardgas. Op basis van die opgave
worden de totale jaarlijkse kosten voor elektriciteit en gas in 2015

19

2 Bereikte resultaten MEE-convenant
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal

geschat op € 3,1 miljard. Dit is een voorzichtige schatting, gebaseerd
op gangbare prijzen voor petroleum en kolenproducten. Voor de
overige brandstoffen worden de kosten op circa € 2,4 miljard geschat.
De totale energiekosten van de MEE-deelnemers wordt daarmee
geschat op €5,5 miljard.
In 2015 voeren de MEE-bedrijven nieuwe procesefficiëntieprojecten
uit die 5,4 PJ (0,9%) aan directe besparingen opleveren. Dit betekent
dat deze projecten bijdragen aan een jaarlijkse besparing op
energiekosten van circa € 50 miljoen (0,9% van € 5,5 miljard aan
totale energiekosten).

Resultaten MEE
Resultaten
MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

20

MEE - interview papierfabrikant Parenco

Jan Wattenberg, milieu- en energiecoördinator, Parenco:
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

“Met de rookgascondensor
besparen we 214 TJ”
Papierfabrikant en MEE-deelnemer Parenco investeerde afgelopen
jaar in de ombouw van een tijdens de crisis overbodig geworden
papiermachine. Naast een verdubbeling van de productie verwacht
het bedrijf door allerlei maatregelen een sterk verbeterde energieefficiëntie van het productieproces.
Hoe belangrijk is energie-efficiëntie voor
Parenco?
“Wij worden gedreven door eigen, duidelijke doelstellingen om
energie te besparen. Die zijn vooral gericht op het primaire
energiegebruik. In 2013 was ons totale energiegebruik 4.272 TJ, in
2015 was dat 3.880 TJ. Waar we in 2013 13,8 GJ per ton geproduceerd
papier aan energie gebruikten, willen we toe naar 9,5 GJ in 2018. Dat
is een reductie van zo’n 30 procent. In 2015 zaten we al op 10,0 GJ.
Dat zijn overigens de doelstellingen voor één papiermachine. Onze
tweede papiermachine werd tijdens de crisis overbodig vanwege
overproductie. Die machine is sinds augustus 2016 na een radicale
ombouw weer in gebruik. Niet als krantenpapier-, maar als
verpakkingspapiermachine met gerecycled karton in plaats van een
mix van gerecycled papier en vers hout. Onze langetermijn­
doelstelling voor CO₂-reductie stamt uit de periode dat beide
machines nog in bedrijf waren. Het doel voor 2008-2020 is een
vermindering van 80 procent, oftewel van 200 naar 40 kiloton
uitstoot. Wat betreft energiegebruik verwachten we de komende
jaren een stijging in absolute zin, maar een verbeterde energie-

efficiëntie van het productieproces
door de invoering van diverse maatregelen.”

Welke maatregelen moeten zorgen voor
het behalen van die doelstellingen?
“In ons energie-efficiëntieplan 2013-2016 formuleerden we
maatregelen die we inmiddels hebben onderzocht dan wel
uitgevoerd. De grootste maatregel die we namen, was de plaatsing
van een rookgascondensor om energie terug te winnen uit de warme
rookgassen binnen de energiecentrale. Hiermee besparen we jaarlijks
214 TJ aan warmte. Gebruik van deze restwarmte zorgt voor een
afname in de behoefte aan verse stoom. Om verder op energie te
besparen, is de stoomturbine stilgezet. Als gevolg van de lage
elektriciteitsprijs is het commercieel niet meer interessant om zelf
elektriciteit op te wekken. Bijkomstig voordeel is dat het energieverlies binnen het stoomproces, de lozing van koelwater, daardoor
niet meer optreedt. Ook perslucht is een grote verbruiker van energie.
Met name lekkages en ontbrekende regelingen zijn vaak stille
energievreters. Dat geldt niet alleen voor ons, maar voor de industrie

21

MEE - interview papierfabrikant Parenco

Jan Wattenberg, milieu- en energiecoördinator, Parenco:
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

in het algemeen. Door periodieke controles op lekkages – we
gebruiken daarvoor onder meer een richtmicrofoon die sissende
geluiden oppikt – en een regeling voor de perslucht­compressoren
besparen we tot op heden zo’n 10 procent op het gehele
persluchtgebruik.”

En verder?
“Door beter inzicht en onderzoek zijn er nog maar twee in plaats van
de gebruikelijke drie vacuümpompen voor wateronttrekking bij de
papiermachine in bedrijf. Het bleek dat we hiermee ook voldoende
ontwateringscapaciteit hebben. Dat bespaart ongeveer 28,8 TJ per
jaar. Daarnaast gebruiken we al sinds de jaren 80 een wervelbedoven
voor de verbranding van reststromen, zoals papierslib en sinds enkele
jaren ook snoeihout afkomstig uit de omgeving van de fabriek.
Daarmee wekken we meteen een deel van onze benodigde energie
op, wat bespaart op aardgasgebruik. Tevens gebruiken we een
state-of-the-art schoenpers die efficiënter perst en we rollen
langzaamaan ledverlichting in de hele fabriek uit. En we maken
steeds meer gebruik van slimme software voor de regeling van
diverse processen. Hiermee kan vraag en aanbod nauwkeurig op
elkaar afgestemd worden, ter ondersteuning van de procesoperators.
In maart 2016 zijn we ISO 50001 gecertificeerd, de internationale
norm voor energiemanagementsystemen.”

Wat staat er wat betreft energie-ambities
nog op de agenda?
“De stoomproductie voor de omgebouwde verpakkingspapier­
machine draait volledig op aardgas, omdat de papiermachine alle
geproduceerde warmte al gebruikt. Daarom zoeken we naar
alternatieven voor een warmtebron. Een van de opties is ultradiepe
geothermie, ook wel bekend als aardwarmte. Sinds 2011 onderzoeken
we de haalbaarheid om warmte op 6 à 7 kilometer diepte uit de
bodem te winnen. Een zeer innovatief en kostbaar project. Parenco
wil de aardwarmtebron niet zelf exploiteren, maar afnemer worden

van zo’n twee derde van de warmte. Het resterende deel zou
bijvoorbeeld via een warmtenetwerk naar nabijgelegen gemeenten
kunnen gaan. Geothermie is het speerpunt van onze energieambities de komende jaren en onderdeel van onze CO₂-doelstelling
in 2020. De Vereniging van Nederlandse Papier- en Kartonfabrieken
(VNP) ondersteunt ons actief in het behalen van deze ambities, want
die zijn ook belangrijk voor gezamenlijke sectorresultaten. Ze
ondersteunen met onder meer gesprekken met overheden.”

Wat merken jullie van de betrokkenheid
van de sector?
“Een uitvloeisel van de door de VNP opgestelde Energietransitie
Papierketen zijn de werkgroepen. Daarin zitten we met collega’s uit
de sector om de tafel. We overleggen over bijvoorbeeld
ketenbesparing en het benutten van alternatieve vezels voor
papierproductie, zoals biobased producten als gras. Ook het
efficiënter inzetten van energie komt herhaaldelijk aan bod, waarbij
hergebruik van restwarmte een belangrijk thema is.
Kennisuitwisseling is binnen de papier- en kartonsector belangrijk.
Als een bepaald type warmtewisselaar bevalt, delen we deze kennis.
We leren graag van elkaar door open en transparant te zijn binnen de
gestelde kaders van de mededingingsrichtlijn.”

Hoe zien jullie de toekomst?
“Als papierfabrikant zagen we in ons meer dan honderdjarige bestaan
veel veranderen. Dat geldt voor zowel het proces van papier maken
als voor de inrichting van onze organisatie. De crisis had impact op
onze sector, maar we merken dat er inmiddels weer ruimte komt.
Niet voor niets investeerden we een slordige 100 miljoen euro in de
ombouw van de papiermachine. Die kan zo de vraag van de
kartonindustrie naar halffabricaten bedienen. En ook de
advertentiemarkt neemt weer toe. Gunstig voor onze papiermachine,
die 100 procent gerecycled papier gebruikt voor de productie van
publicatiepapier voor de advertentiesector.”

22

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3
Begrippenlijst

In 2015 is door de MJA3-deelnemers een energie-efficiëntieverbetering van 4,3 PJ oftewel 1,8%
gerealiseerd. Dit is het landelijk resultaat en betreft de procesefficiëntie en de binnenlandse
productieketen. Dit resultaat is lager dan het landelijk resultaat van 3,9% uit 2014. Sinds de start van het
convenant in 2005 bedraagt het landelijk resultaat 22,4%.
In de huidige EEP-periode 2013-2016 streven de MJA3-bedrijven
naar een efficiëntieverbetering van 15,7%. Na drie jaar hebben zij
deze maximale voorgenomen besparing reeds gerealiseerd. De
deelnemers hebben de ambitie om in 2020 een convenantresultaat
(inclusief duurzame energie en ketenefficiëntie in de productketen
en in het buitenland) van 30% te realiseren ten opzichte van 2005,
waarvan 20% in het proces. Dit doel is al ruimschoots bereikt: het
totaalresultaat bedraagt inmiddels 45,5%. Hiervan is 19,2% een
gevolg van de inkoop van duurzame energie. Sinds de start van het
convenant in 2005 bedraagt de besparing in het proces 19,5%.
Daarmee is ook deze ambitie voor 2020 bijna behaald.

3.1 Deelnemers MJA3-convenant
Bijlagen

In 2015 nemen 33 sectoren met in totaal bijna 1.000 bedrijven deel
aan het MJA3-convenant. In dit verslagjaar zijn 11 bedrijven
toegetreden; 22 bedrijven zijn om uiteenlopende redenen
uitgetreden. In totaal hebben 961 bedrijven een monitoringrapport
ingediend over 2015. Het energiegebruik van de MJA3-bedrijven
bedraagt in 2015 in totaal circa 246 PJ4. Dat is ongeveer een
vijfde van het totale energiegebruik binnen de industrie.
Ruim 100 deelnemende bedrijven participeren ook in het
4	
Zie bijlage IV voor het energiegebruik en de resultaten per MJA3-sector

(2015 ten opzichte van 2014).

emissiehandelssysteem. Dit zijn bedrijven die al deelnamen aan het
MJA3-convenant voordat het MEE-convenant werd afgesloten.

3.2 Resultaten over 2015
Tabel 3.1 toont de bereikte resultaten ten opzichte van 2014 en het
startjaar van het MJA3-convenant in 2005 (referentiejaar). In 2015
realiseren de MJA3-deelnemers 3,9 PJ (1,6%) efficiëntieverbetering
door procesefficiëntiemaatregelen, ten opzichte van 2014. Deze
waarde is lager dan in 2014, toen de efficiëntieverbetering 7,1 PJ
(2,8%) bedroeg. Vooral de ICT-sector en koffiebranderijen leveren in
2015 een grote bijdrage; zij realiseren een verbetering van meer dan
4% door procesefficiëntiemaatregelen.
Door maatregelen op het gebied van ketenefficiëntie realiseren de
MJA3-bedrijven in 2015 een besparing van 1,6 PJ (0,7%) ten opzichte
van 2014. Dit is vooral te danken aan meer hergebruik van materialen,
zoals kunststof. De besparing in de productieketen in het buitenland
daalt juist door verandering in de modal shift: het vervoer van
producten gaat in 2015 vaker per vliegtuig dan via de scheepvaart.
De besparing in 2015 door procesmaatregelen en de binnenlandse
productieketen vormt het landelijk resultaat. In 2015 bedraagt dit
4,3 PJ (1,8%), ten opzichte van 2014, wat overeenkomt met het
energiegebruik van bijna 75.000 huishoudens.

23

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
Inhoud

Tabel 3.1 - Resultaten MJA3 in 2015
Resultaten

Voorwoord

Efficiëntieverbetering

Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

Inzet duurzame energie

t.o.v. 2014 (PJ)
Procesefficiëntie*
Productieketenefficiëntie
- binnenland*
- buitenland
Productketenefficiëntie
- binnenland
- buitenland
Opwekking duurzame energie
Inkoop duurzame energie

3,9
-0,1

t.o.v. 2014 (%)
1,6%
0,0%

0,5
-0,5
1,7

t.o.v. 2005 (PJ)
46,5
8,9

0,3%
-0,3%
0,7%

0,5
1,2

t.o.v. 2005 (%)
19,5%
3,1%

8,3
0,6
6,0

0,2%
0,5%

2,9%
0,2%
2,5%

2,6
3,5

1,1%
1,4%

Convenantresultaat

0,0
8,1
13,6

0,0%
4,4%
6,7%

1,8
46,9
110,1

1,2%
19,2%
45,5%

Landelijk resultaat

4,3

1,8%

54,8

22,4%

* Voor het bepalen van de besparing in Nederland (landelijk resultaat) tellen volgens de convenantafspraken naast de maatregelen uit procesefficiëntie alleen de ketenbesparingen uit
de productieketen in het binnenland mee (zie bijlage II). Totalen kunnen door afronding verschillen.

De eigen opwekking van duurzame energie blijft in 2015 gelijk aan
2014 en is zichtbaar in de sectoren afvalwaterzuiveringsbeheer,
wetenschappelijk onderwijs, aardappelverwerkende industrie en
overige industrie. De inkoop van duurzame energie stijgt in 2015
verder met 8,1 PJ naar een totaal van 48,8 PJ. Dit is een stijging van
46,9 PJ ten opzichte van de start van het convenant in 2005. Met
name bedrijven in de dienstensectoren kopen een groot deel van hun
elektriciteit duurzaam in.

3.3 Resultaten EEP’s 2013-2016
In 2012 hebben alle MJA3-deelnemers een EEP opgesteld. Voor het
hele MJA3-convenant ligt de maximale voorgenomen besparing voor
deze EEP-periode op 15,7%. De minimale voorgenomen besparing
bedraagt 8,6% (zie figuur 3.1). De totale gerealiseerde
efficiëntieverbetering tot en met 2015 is 16,8%. Daarmee is de
maximale voorgenomen besparing van 15,7% al gerealiseerd. Dit
resultaat is vooral toe te schrijven aan grootschalige maatregelen in
de olie- en gasproducerende industrie, zoals de toepassing van
energiezuinige compressoren. Toch ontvangen 40 MJA3-bedrijven
over 2015 geen voortgangsverklaring.

24

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
Inhoud

Figuur 3.1 - Realisatie van voorgenomen EEP-besparingen in het MJA3convenant (procesefficiëntie, ketenefficiëntie en duurzame energie)
18%

Voorwoord

Figuur 3.3 - Resultaten MJA3-convenant 2005-2015

50%

16,8%

16%
40%

Resultaten totaal
Resultaten MEE

Aandeel energiegebruik →

Interviews

Aandeel energiegebruik →

14%
12%
10%
8%
6%
4%

Begrippenlijst
Bijlagen

Ketenefﬁciëntie

Duurzame energie
Ambitie 2020
Ambitie procesefﬁciëntie 2020

30%
20%
10%

2%
0%

0%

Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3

Procesefﬁciëntie

2013
Maximaal
voorgenomen
besparing

2014

2015
Minimaal
voorgenomen
besparing

2016

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

Resultaat

Figuur 3.2 (op de volgende pagina) laat voor MJA3 de besparingen per
sector zien van 2013 tot en met 2015, afgezet tegen de voorgenomen
besparing in de lopende EEP-periode 2013-2016. De resultaten
worden weergegeven in percentages ten opzichte van het eigen
energiegebruik. Elf sectoren realiseren de maximale voorgenomen
besparing voor deze EEP-periode al in 2015. De textielindustrie en de
railsector bereiken in relatie tot het eigen energiegebruik het beste
resultaat.

3.4 Convenantresultaten 2005-2015
De MJA3-deelnemers hebben de ambitie om in de periode 2005-2020
een resultaat van 30% bereiken. Hiervan moet 20% behaald worden
door procesefficiëntie en de rest via maatregelen in ketenefficiëntie
of duurzame energie. Het totale convenantresultaat dat sinds 2005 is
gerealiseerd, bedraagt 45,5%. Dit is inclusief besparingen in de
productketen, de buitenlandse productieketen en duurzame energie.
Hiervan wordt 19,2% bereikt door de inkoop van duurzame energie.
De besparing door procesefficiëntie bedraagt 19,5%, gemiddeld 2,0%
per jaar sinds de start van het convenant. Figuur 3.3 geeft een
overzicht van de gerealiseerde energie-efficiëntieverbeteringen
tussen 2005 en 2015.

25

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
Inhoud

Figuur 3.2 - Maximale voorgenomen besparing voor 2013-2016 versus de gerealiseerde besparing t/m 2015 per MJA3-sector (procesefficiëntie, ketenefficiëntie en
duurzame energie) ten opzichte van eigen energiegebruik
Textielindustrie

Voorwoord

Railsector
Financiële dienstverleners
ICT-sector

Interviews

Kofﬁebranderijen
Wetenschappelijk onderwijs
Afvalwaterzuiveringsbeheer

Resultaten totaal

Zuivelindustrie
Overige industrie
Tapijtindustrie

Resultaten MEE

Meelfabrikanten
Hoger beroepsonderwijs
Tankopslag en -overslagbedrijven

Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3
Begrippenlijst

Margarine-, vetten- en oliënindustrie
Rubber- en kunststoﬁndustrie
Grofkeramische industrie
Metallurgische industrie
Universitair medische centra
Oppervlaktebehandelende industrie

Bijlagen

Textielservicebedrijven
Frisdranken-, waters- en sappenproducenten
Olie- en gasproducerende industrie
Diervoederindustrie
Chemische industrie
Groenten- en fruitverwerkende industrie
Kalkzandsteen- en cellenbetonindustrie
Gieterijen
Maximale voorgenomen besparing

Asfaltindustrie

Realisatie

Aardappelverwerkende industrie
Cacao-industrie
Koel- en vrieshuizen
Vleesverwerkende industrie
Fijnkeramische industrie
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

26

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

3.5 Besparing door procesefficiëntie MJA3
In 2015 besparen de MJA3-deelnemers 3,9 PJ in het proces. Dit is een
efficiëntieverbetering van 1,6%. In 2014 was dit 7,1 PJ (2,8%). De
bereikte besparing is lager dan de voorafgaande jaren toen een
aantal grote warmtekrachtinstallaties en gascompressoren werd
vernieuwd. In 2015 realiseren twee sectoren een besparing van meer
dan 4%. De ICT-sector bereikt een besparing van ruim 5%, onder
meer door de bestaande transmissie- en telefonieplatforms verder te
optimaliseren. De koffiebranderijen realiseren over 2015 een
verbetering van bijna 7%. Dit komt grotendeels door één omvangrijk
project, waarin een bedrijf de renovatie van een fabriek aangrijpt om
een energie-efficiënter vriesdroogproces te installeren.
In 2015 is ruim 90% van de besparingen gerealiseerd door het treffen
van maatregelen in het productieproces en in de installaties en
gebouwen, de zogenaamde utilities. De inbreng vanuit de
zogenaamde strategische projecten is relatief gering, maar in lijn met
de voorgaande jaren. Het zijn projecten die zich primair richten op het
verbeteren van de marktpositie van de bedrijven. Ten opzichte van
2014 is de procentuele inbreng van maatregelen door energiezorg en
gedrag (good housekeeping) ongeveer gehalveerd.
Figuur 3.4 geeft de ontwikkeling weer van procesefficiëntie­
maatregelen ten opzichte van het referentiejaar 2005. De kolommen
geven de jaarlijks behaalde procesefficiëntiebesparingen weer, de lijn
laat de som van de besparingen zien vanaf 2006 (cumulatief). De
cumulatieve besparing door procesefficiëntiemaatregelen loopt in
2015 op tot 46,5 PJ ten opzichte van 2005.

Figuur 3.4 - Besparing door procesefficiëntie MJA3-convenant t.o.v. het
referentiejaar 2005
50

Procesefﬁciëntie per jaar

Besparing cumulatief

45
40
35
Besparing (PJ) →

Inhoud

30
25
20
15
10
5
0

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

Figuur 3.5 (op de volgende pagina) toont eveneens de besparing in
procesefficiëntie van de MJA3-sectoren ten opzichte van 2005. Hier is
de besparing gerelateerd aan het eigen energiegebruik van de sector.
Procentueel gezien hebben de sectoren textielservicebedrijven en
margarine-, vetten-, en oliënindustrie inmiddels de grootste
besparingen bereikt. De hoogste absolute procesefficiëntie­
besparingen sinds 2005 zijn bereikt binnen de ICT-sector, chemische
industrie, olie- en gasproducerende industrie en overige industrie.

27

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
Inhoud

Figuur 3.5 - Besparing door procesefficiëntie MJA3-sectoren sinds 2005, gerelateerd aan het eigen energiegebruik
Margarine-, vetten- en oliënindustrie

Voorwoord

Textielservicebedrijven
Overige industrie
ICT-sector

Interviews

Railsector
Universitair medische centra
Oppervlaktebehandelende industrie

Resultaten totaal

Financiële dienstverleners
Kofﬁebranderijen
Tankopslag en -overslagbedrijven
Kalkzandsteen- en cellenbetonindustrie

Resultaten MEE

Groenten- en fruitverwerkende industrie
Tapijtindustrie
Metallurgische industrie

Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3

Textielindustrie
Zuivelindustrie
Chemische industrie

Begrippenlijst

Rubber- en kunststoﬁndustrie
Aardappelverwerkende industrie
Vleesverwerkende industrie

Bijlagen

Wetenschappelijk onderwijs
Olie- en gasproducerende industrie
Koel- en vrieshuizen
Hoger beroepsonderwijs
Frisdranken-, waters- en sappenproducenten
Gieterijen
Grofkeramische industrie
Fijnkeramische industrie
Afvalwaterzuiveringsbeheer
Asfaltindustrie
Cacao-industrie
Meelfabrikanten
Diervoederindustrie*
0%
* De sector diervoederindustrie is toegetreden in 2013

5%

10%

15%

20%

25%

30%

28

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
3.6 Besparing door ketenefficiëntie MJA3

Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3
Begrippenlijst

In 2015 behalen de MJA3-sectoren gezamenlijk een energieefficiëntieresultaat van 19,5 PJ in de keten. Dit is een groei van 1,6 PJ
(0,7%) ten opzichte van 2014, maar een lagere groei dan in het
voorgaande jaar (2,9 PJ / 1,4%). De groei in 2015 heeft vooral
betrekking op de productketen. De ICT-sector,
afvalwaterzuiveringsbeheer, rubber- en kunststofindustrie en
grofkeramische industrie leveren de grootste bijdrage aan de groei in
2015. De ketenefficiëntie moet jaarlijks opnieuw worden vastgesteld
en wordt mede bepaald door de productieomvang. Dit betekent dat
er jaarlijks toe- en afnamen in ketenefficiëntie zijn bij afzonderlijke
bedrijven als gevolg van de natuurlijke fluctuaties in de
productieomvang. Figuur 3.6 geeft de ontwikkeling van
ketenefficiëntie weer vanaf 2005.

De belangrijkste typen ketenmaatregelen zijn de vermindering van
het energiegebruik tijdens productgebruik (31%) en materiaal­
besparing (25%). Ook de optimalisatie van productafdanking en
-herverwerking (16%) draagt substantieel bij. Samenwerking op
locatie neemt als ketenmaatregel een relatief groter aandeel in ten
opzichte van 2014. Dit komt vooral door een groot warmteuitwisselingsproject in de chemische sector, gericht op het benutten
van stoom van een naburig bedrijf.
Figuur 3.7 (op de volgende pagina) toont de prestaties van de
ketenefficiëntie per sector, verdeeld over productie- en productketen.
Duidelijk is te zien dat over het algemeen relatief meer besparing
plaatsvindt in de productieketen, maar dat bepaalde sectoren juist in
de productketen veel besparen. Dit geldt met name voor de sectoren
rubber- en kunststofindustrie, textielindustrie en overige industrie.

Figuur 3.6 - Besparing door ketenefficiëntie MJA3-convenant met referentiejaar
2005.
20

Bijlagen

Productieketen

Productketen

Niveau 2005

18
16
Besparing (PJ) →

14
12
10
8
6
4
2
0

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

29

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
Inhoud

Figuur 3.7 - Besparing per MJA3-sector door efficiëntie in productie- en productketen sinds 2005, gerelateerd aan het eigen energiegebruik
Metallurgische industrie

Voorwoord

Rubber- en kunststoﬁndustrie
Overige industrie
Grofkeramische industrie

Interviews

Afvalwaterzuiveringsbeheer
Tankopslag en -overslagbedrijven
Textielindustrie
Frisdranken-, waters- en sappenproducenten

Resultaten totaal

Cacao-industrie
Kofﬁebranderijen
Asfaltindustrie

Resultaten MEE

ICT-sector
Groenten- en fruitverwerkende industrie
Gieterijen

Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3

Aardappelverwerkende industrie
Meelfabrikanten
Textielservicebedrijven

Begrippenlijst

Financiële dienstverleners
Chemische industrie
Zuivelindustrie

Bijlagen

Kalkzandsteen- en cellenbetonindustrie
Oppervlaktebehandelende industrie
Hoger beroepsonderwijs
Diervoederindustrie*
Vleesverwerkende industrie
Koel- en vrieshuizen
Wetenschappelijk onderwijs
Universitair medische centra

Productketen

Margarine-, vetten- en oliënindustrie

Productieketen

Railsector
Olie- en gasproducerende industrie
Fijnkeramische industrie
Tapijtindustrie
-5%

* De sector diervoederindustrie is toegetreden in 2013

0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

40%

30

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
3.7 Toepassing duurzame energie MJA3

Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE

De eigen opwekking van duurzame energie blijft in 2015 ongeveer
gelijk aan de opwekking in 2014: omgerekend naar primaire energie is
dit 7% van het totale effect van duurzame energiemaatregelen. Het
overige deel bestaat uit inkoop van duurzame energie. Het grootste
deel van de eigen opwekking betreft de winning van energie uit
afvalstromen en biomassa (85%).
De inkoop van duurzame energie stijgt in 2015 met 8,1 PJ ten opzichte
van 2014, naar 48,8 PJ. Dit is een stijging van 46,9 PJ ten opzichte van
2005 (zie figuur 3.8). Deze sterke groei is vooral te danken aan de
railsector (4,4 PJ) en ICT-sector (2 PJ).

Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3
Begrippenlijst

Figuur 3.8 - Inkoop en eigen opwekking duurzame energie in het
MJA3-convenant t.o.v. 2005.
60

Bijlagen

Inkoop

Eigen opwekking

Niveau 2005

Besparing (PJ) →

50
40
30
20
10
0

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

Figuur 3.9 (op de volgende pagina) toont het aandeel duurzame
energie per sector, onderverdeeld in opwekking en inkoop van
duurzame energie. Het betreft hier het verschil tussen 2015 en de
start van het convenant in 2005. In de meeste sectoren bestaat het
grootste gedeelte uit inkoop van duurzame energie. Alleen de sector
afvalwaterzuiveringsbeheer doet op grote schaal aan opwekking,
middels vergisting van afvalwaterslib. Deze sector laat een aandeel
van meer dan 100% zien. Dit komt doordat het opgewekte biogas
voor een groot gedeelte wordt doorgeleverd aan andere partijen in
de vorm van warmte en stoom. Ook de sectoren wetenschappelijk
onderwijs en koffiebranderijen wekken een belangrijk aandeel zelf
duurzaam op.

3.8 Energiegebruik MJA3-deelnemers
Ontwikkeling van het energiegebruik
Sinds de start van het MJA3-convenant is sprake van een stijging in
het totale energiegebruik (van 163 PJ in 2005 naar 246 PJ in 2015)
door de deelnemende bedrijven. Ondanks de resultaten op het
gebied van energie-efficiëntie groeit het energiegebruik. In 2010 vond
een sterke groei van het convenant plaats door de toetreding van
enkele nieuwe sectoren (met name door de toetreding van de
ICT-sector) en van twintig chemische bedrijven uit het Convenant
Benchmarking. Ook in de jaren daarna zijn nieuwe bedrijven en
sectoren toegetreden en zijn bedrijven meer gaan produceren.
Aardgas en elektriciteit maken respectievelijk 38% en 55% uit van het
totale gebruik. Het aandeel elektriciteit is in de laatste vier jaar
toegenomen, tegenover een afname van het aandeel aardgas. Dit
heeft meerdere oorzaken: de relatief gunstige prijs voor elektriciteit
ten opzichte van aardgas, de groei van sectoren die vooral elektriciteit
gebruiken (zoals de ICT-sector), maar ook verdergaande elektrificatie
in bijvoorbeeld de olie- en gasproducerende industrie.

31

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
Inhoud

Figuur 3.9 - Aandeel duurzame energie per MJA3-sector in 2015 ten opzichte van 2005, gerelateerd aan het eigen energiegebruik
Afvalwaterzuiveringsbeheer

Voorwoord

Financiële dienstverleners
ICT-sector
Hoger beroepsonderwijs

Interviews

Wetenschappelijk onderwijs
Railsector
Overige industrie
Textielindustrie

Resultaten totaal

Universitair medische centra
Zuivelindustrie
Tapijtindustrie

Resultaten MEE

Frisdranken-, waters- en sappenproducenten
Fijnkeramische industrie
Kofﬁebranderijen

Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3

Meelfabrikanten
Asfaltindustrie
Grofkeramische industrie

Begrippenlijst

Metallurgische industrie
Oppervlaktebehandelende industrie
Koel- en vrieshuizen

Bijlagen

Aardappelverwerkende industrie
Textielservicebedrijven
Groenten- en fruitverwerkende industrie
Margarine-, vetten- en oliënindustrie
Vleesverwerkende industrie
Chemische industrie

Eigen opwekking

Gieterijen

Inkoop

Diervoederindustrie*
Tankopslag en -overslagbedrijven
Olie- en gasproducerende industrie
Cacao-industrie
Kalkzandsteen- en cellenbetonindustrie
Rubber- en kunststoﬁndustrie

-10%
* De sector diervoederindustrie is toegetreden in 2013

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

110%

32

3 Bereikte resultaten MJA3-convenant
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal

Figuur 3.10 geeft de verschillende oorzaken achter de verandering in
het energiegebruik in 2015 grafisch weer. De kolom links toont het
energiegebruik in 2014, de kolom rechts laat het energiegebruik in
2015 zien. De kolommen daartussen geven de verschillende oorzaken
aan. Het uitvoeren van procesefficiëntiemaatregelen heeft een
besparend effect van 3,9 PJ. Het energiegebruik groeit met 3,8 PJ
door een hogere productie (het volume-effect). Daarvan is 0,6 PJ het
gevolg van toe- en uittredende bedrijven. Daarnaast voeren
deelnemende bedrijven verschillende invloedfactoren op, zoals
klimaat en incidenten, met een netto verhogend effect van 1,3 PJ.
Ten slotte blijft een onverklaarde restpost over van 1,8 PJ (0,7%).

Resultaten MEE
Resultaten
Resultaten MJA3
MJA3

Figuur 3.10 - Verklaring van de ontwikkeling van het energiegebruik 2014/2015
in het MJA3-convenant
270
260

Begrippenlijst

250
Energie (PJ primair) →

Bijlagen

Besparingen op energiekosten
De besparingen op het energiegebruik zijn ook economisch van
groot belang voor de bedrijven. Gezamenlijk gebruiken de MJA3deelnemers jaarlijks 246 PJ. Circa 93% van dit energiegebruik bestaat
uit aardgas en elektriciteit. De rest betreft warmte en overige
brandstoffen. De bedrijven hebben in hun EEP’s opgegeven welke
tarieven zij betalen voor de inkoop van hun energie. Op basis van die
opgave is indicatief berekend dat de totale energiekosten van de
convenantdeelnemers circa € 2,5 miljard bedragen. In 2015 voeren de
MJA3-bedrijven nieuwe projecten uit die 3,9 PJ aan besparingen
opleveren. Dit komt overeen met een besparing op energiekosten
van circa € 40 miljoen. Als de effecten van de projecten die zijn
gestart in de periode 2006-2015 worden meegeteld, komen de totale
jaarlijkse besparingen uit op bijna € 476 miljoen.

240
246,3

-3,9

+3,8

+1,3

-1,8

245,8

230
220
210
200
Energiegebruik 2014

Overige invloedsfactoren (verhogend)

Procesefﬁciëntie (verlagend)

Onverklaard (verlagend)

Volume-effect (verhogend)

Energiegebruik 2015

33

MJA - interview verzekeraar a.s.r.

Adri Meijdam, energiebeheerder, a.s.r.:
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

“625.000 m³ minder aardgas en 6,8 miljoen
kWh elektriciteitsbesparing in drie jaar”
a.s.r. heeft haar hoofdkantoor duurzaam en toekomstgericht gerenoveerd.
Het resultaat is een energiebesparing van 50 procent. Door het pand
volledig te strippen en opnieuw af te bouwen, kon de verzekeraar
vergaande energie- en verduurzamingsmaatregelen doorvoeren.
Hoe staat a.s.r. er na de renovatie voor
wat betreft energie-efficiëntie?
“We begonnen eind 2012 met de grondige renovatie van het
hoofdkantoor. In december 2015 was de oplevering. In drie
verschillende fasen sloopten we het pand gedeeltelijk tot het casco,
waarna het gebouw opnieuw afgebouwd werd. Op die manier
konden we grote stappen zetten in de verduurzaming van het
gebouw en zowel energie besparen als maatregelen treffen om
energie duurzaam op te wekken. Opmerkelijk was dat tijdens de
renovatie grote delen van het kantoorgebouw in gebruik zijn
gebleven. Na drie jaar verbouwen zijn we 50 procent energiezuiniger
geworden ten opzichte van de oude situatie. In het MJA3-convenant
is afgesproken dat bedrijven zich inspannen voor een 30 procent
energie-efficiëntieverbetering in de periode 2005-2020. Wij hebben
als deelnemer bewezen dat dit haalbaar is.”

Hoe dragen bouwkundige maatregelen bij
aan een energiezuinig pand?
“De betonnen gevel vervingen we door een dubbelwandige
klimaatgevel met een grote glazen buitenwand met driedubbel glas.
Er komt zo meer daglicht naar binnen, wat het comfort binnenin ten

goede komt.
Zonwering aan de
binnenkant kaatst in
de zomer de hitte
terug die door de
ramen komt. De rest van
de warmte wordt door
middel van de
convectiewerking in de spouw
van de klimaatgevel naar buiten
geventileerd. In de winter gebruiken we de
klimaatgevel juist om de warmte van de zon vast te houden. De gevel
houdt dan de kou buiten en als de zonwering ’s nachts naar beneden
is, helpt die mee de warmte binnen te houden. Door de optimale
gebouwisolatie is ons gasverbruik fors teruggelopen. Gebruikten we
eerst 800.000 m³ gas per jaar, nu is dat nog maar maximaal 175.000
m³. Het elektriciteitsgebruik daalde van 13,5 naar 6,7 miljoen kWh.
Dat komt mede door het in gebruik nemen van nieuwe ICTapparatuur. Daarnaast namen we afscheid van het bij a.s.r. inpandige
datacentrum. Dat scheelt aanzienlijk in het energiegebruik.”

34

MJA - interview verzekeraar a.s.r.

Adri Meijdam, energiebeheerder, a.s.r.:
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

Welke technische maatregelen kent
het gebouw?
“In de bodem ligt een installatie voor de opslag van warmte en
koude. ‘s Zomers koelen we via een warmtewisselaar direct met
water die aan de koudebron onttrokken wordt. In de winter levert de
bron warmte aan de warmtepompen, die het gebouw verwarmen.
Afgifte van warmte en koude gaat via klimaatplafonds. Gebruikers
kunnen zelf de binnentemperatuur beïnvloeden door het bedienen
van een ruimtethermostaat. De verlichting wordt grotendeels
middels aanwezigheidssensoren gestuurd, net als de ventilatie in de
vergaderzalen. Daarnaast gebruiken we luchtbehandelingskasten met
een warmtewiel voor warmteterugwinning. Het rendement daarop is
70 procent. Om te weten of het gebouw in de praktijk ook echt zo
energiezuinig is, monitoren we het energiegebruik uitgebreid.
Daarvoor ontwikkelden we software in samenwerking met
installateurs. Deze zogenoemde energiespiegels zijn een nuttig
instrument om het totale gebruik in de gaten te houden én om te
gebruiken in de communicatie naar onze kantoorgebruikers en
klanten.”

Waar liggen kansen voor energiebesparing
in de sector?
“Ons kantoor laat zien dat er veel mogelijk is voor onze sector. Dat
begint al door te kiezen voor renovatie en hergebruik van een
gebouw in plaats van nieuwbouw. Met het nieuwe gebouw gingen
we van traditioneel kantoorgebruik naar een moderne
overlegomgeving. Dat houdt in dat mensen primair thuiswerken en
voor besprekingen op kantoor aanwezig zijn. In het huidige pand van
a.s.r. zijn 2.850 werkplekken voor circa 3.500 interne medewerkers.

Met zo’n 30 procent van de medewerkers die vanuit huis werkt,
besparen we enorm op CO₂-uitstoot. Mobiliteit bepaalt immers een
groot aandeel in de uitstoot van onze sector. Naast het thuiswerken
stimuleren we ook elektrisch vervoer. Op ons parkeerterrein staan
43 laadpalen voor elektrische auto’s, bestemd voor werknemers en
bezoekers. Jaarlijks is daarvoor ongeveer 40.000 kWh aan energie
nodig. Die wordt opgewekt door 1.100 PV-panelen op ons dak, samen
goed voor een totale opwekking van zo’n 140.000 kWh per jaar.
Auto’s die door onze laadpalen zijn gevoed, rijden dus op zonneenergie. Door de renovatie zijn we een stuk wijzer geworden. In de
halfjaarlijkse overleggen met collegadienstverleners in onze sector
delen we die kennis en ervaring graag.”

Is het mogelijk om een volledig
energieneutraal kantoor te worden?
“Wat ons betreft is de volgende stap eerst CO₂-neutraal. De komende
periode gaan we aan de hand van de energiespiegels bekijken hoe
het gebouw functioneert en waar we kunnen optimaliseren. We
willen vaststellen of de WKO-installatie het gehele gebouw kan
koelen. Verder onderzoeken we of het aardgasgebruik naar bijna nul
teruggebracht kan worden en of er een alternatieve verwarmingsbron
ingezet kan worden die CO₂-neutraal is. Of we ooit energieneutraal
worden, is nu nog niet te zeggen. We blijven zoeken naar
verbeteringen; de renovatie betekent zeker niet het einde van onze
energie-ambities. Op dit moment zijn we vooral trots op wat er is
bereikt: een halvering van het energiegebruik, de sprong van
energielabel G naar A++ en het verkrijgen van het BREEAM-certificaat
Excellent.”

35

Begrippenlijst
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Begrippenlijst
Bijlagen

Aanvullende maatregelen
Maatregelen die niet zijn opgenomen in het energie-efficiëntieplan,
maar wel door een bedrijf zijn uitgevoerd.

Convenant Benchmarking
Een convenant dat de Nederlandse overheid en de energie-intensieve
industrie sloten op 6 juli 1999. In de periode 1999-2009 vielen de
grootste energiegebruikers onder dit convenant. Doel was de
CO2- uitstoot te verminderen door efficiënter om te gaan met
energie. Bedrijven die deelnamen aan het Convenant Benchmarking
en verplicht zijn deel te nemen aan het Europese systeem van
emissiehandel (ETS) zijn automatisch overgegaan naar het
MEE-convenant.

Convenantresultaat
Het totaal aan gerealiseerde energie-efficiëntie door het nemen van
maatregelen in procesefficiëntie en ketenefficiëntie (MEE). Voor het
MJA3-convenant worden ook maatregelen op het gebied van
duurzame energie meegeteld.

Duurzame energie
Energie die wordt opgewekt uit duurzame bronnen, zoals zonne- en
windenergie, waterkracht en energie uit biomassa.

Energie-efficiëntie
De hoeveelheid gebruikte energie per eenheid productie. De
(energie-)efficiëntieverbeteringen in het productieproces en in de
productieketen in Nederland samen leiden tot de energieefficiëntieverbetering op convenantniveau. Dit wordt ook het
landelijk resultaat genoemd.

Energie-efficiëntieplan (EEP)
Het vierjaarlijkse plan waarin bedrijven beschrijven hoe ze komen tot
energie-efficiëntieverbeteringen. In het plan staat wanneer welke
maatregelen worden uitgevoerd. Het is een verplicht element bij de
Meerjarenafspraken energie-efficiëntie, voor zowel MJA als MEE. Elk
bedrijf dat deelneemt moet binnen negen maanden na toetreding tot
het convenant een concept-EEP opstellen.

Finaal of secundair energiegebruik
Het gebruik van energie door bedrijven, uitgedrukt in joule (J), zoals
elektriciteit, gas, warmte of olie.

Ketenefficiëntie
Het verminderen van energiegebruik over de hele levenscyclus van
een product. Energiebesparing door uitvoering van projecten wordt
bereikt in alle delen van de keten: productiefase (productieketen) of
gebruiksfase (productketen), in of buiten Nederland. Ketenefficiëntie
in de productieketen wordt bereikt door materiaalbesparing,
samenwerking op locatie, optimalisatie van distributie en
optimalisatie van afdanking en herverwerking. Ketenefficiëntie in de
productketen wordt bereikt door vermindering van het energie­
gebruik tijdens productgebruik en door optimalisatie van de
levensduur.

Landelijk resultaat
Resultaat in energie-efficiëntieverbetering door maatregelen in
procesefficiëntie en de binnenlandse productieketen. Het resultaat
dat wordt bereikt door maatregelen in de buitenlandse productie­
keten, de productketen en door de inzet van duurzame energie is hier
buiten beschouwing gelaten.

36

Begrippenlijst
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Begrippenlijst

Maximale voorgenomen besparing
De verwachte besparing door zekere en voorwaardelijke maatregelen
die staan gepland in het energie-efficiëntieplan (EEP). Hierbij gaat het
om alle geplande rendabele maatregelen, ongeacht of er sprake is
van een technische, economische en/of organisatorische
belemmering om deze uit te voeren.

Meerjarenplan (MJP)
Brancheorganisaties en productschappen zijn, in het kader van de
Meerjarenafspraken energie-efficiëntie (MJA én MEE), verplicht om
een meerjarenplan (MJP) te maken. Het MJP bevat de kwalitatieve en
kwantitatieve doelstellingen voor de implementatie van
systematische energiezorg, verbetering van procesefficiëntie,
ketenefficiëntie en duurzame energie van de ondernemingen die bij
de brancheorganisatie / het productschap zijn aangesloten. De EEP’s
van de aangesloten leden vormen de basis voor het MJP, dat elke vier
jaar wordt geactualiseerd. In 2013 zijn de sectoren gestart met een
nieuw MJP dat loopt tot en met 2016. Zie ook www.rvo.nl/mja.

Minimale voorgenomen besparing
Bijlagen

De verwachte besparing door zekere maatregelen die staan gepland
in het energie-efficiëntieplan (EEP). Zekere maatregelen zijn
rendabele maatregelen waarbij geen sprake is van een technische,
economische en/of organisatorische belemmering om deze uit te
voeren.

Onzekere maatregelen
De effecten van deze maatregelen in termen van energiebesparing en
rentabiliteit zijn nog niet bekend. Om die reden gelden deze
maatregelen als onzeker. Een onzekere maatregel wordt omschreven
als een maatregel waarvoor eerst nader onderzoek nodig is voordat
besloten kan worden tot uitvoering. Wel wordt aangegeven welke
stappen genomen worden om de haalbaarheid te onderzoeken. Van
een onzekere maatregel kan de besparingsomvang niet als
betrouwbaar gekwantificeerd worden.

PJ (petajoule) en TJ (terajoule)

Rekeneenheden voor energiegebruik: 1 PJ = 1015 joule en
1 TJ = 1012 joule.

Primair energiegebruik
De hoeveelheid energie die nodig is om de benodigde secundaire
energie te produceren. Bijvoorbeeld de energie-inhoud van kolen,
olie of gas die nodig is om elektriciteit te produceren.

Procesefficiëntie
Besparing van (fossiele) energie op interne bedrijfsprocessen die een
belangrijke bijdrage levert aan verbetering van de energie-efficiëntie.
Samen met de verandering in het productievolume en de overige
invloeden op het productieproces verklaren de besparende
maatregelen de verandering in het energiegebruik.

Procesmaatregelen
Energie-efficiënte maatregelen die direct invloed hebben op het
productieproces in het bedrijf.

37

Begrippenlijst
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Begrippenlijst
Bijlagen

Rendabele energiebesparende maatregelen
De maatregelen met een positieve netto contante waarde bij een
interne rentevoet van 15%; als alternatief kan een terugverdientijd tot
en met vijf jaar worden gehanteerd.

Routekaart
Een routekaart is een langetermijnactieplan, opgesteld door een
MJA3- of MEE-sector, om in het jaar 2030 slagvaardiger en
concurrerender te zijn. De routekaart maakt inzichtelijk welke
technologische en niet-technologische aspecten mogelijk invulling
kunnen geven aan de strategische sectorvisie over de periode tot
2030. De routekaart laat zien hoe deze aspecten omgezet kunnen
worden in acties.

Voorwaardelijke maatregelen
Rendabele maatregelen waarbij sprake is van een technische,
economische en/of organisatorische belemmering om deze uit te
voeren. In het energie-efficiëntieplan wordt de maatregel als
voorwaardelijk gekwalificeerd, met vermelding van de concrete
belemmering die de uitvoering nog in de weg staat.

Zekere maatregelen
Rendabele maatregelen waarbij geen sprake is van een technische,
economische en/of organisatorische belemmering om deze uit te
voeren. Deze maatregelen worden in het energie-efficiëntieplan als
zeker gekwalificeerd.

38

Bijlagen
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen
Bijlagen

Bijlage I
Drie pijlers
Bedrijven kunnen drie typen maatregelen treffen om hun energieefficiëntie te verbeteren: procesefficiëntie, ketenefficiëntie en
duurzame energie.
Wat betreft het eigen productieproces geven de bedrijven jaarlijks op
welke nieuwe energiebesparende maatregelen zij hebben getroffen
en hoe groot de energiebesparing is die hiermee is gerealiseerd. Dit
zijn maatregelen in procesefficiëntie die tot een lager elektriciteitsen/of brandstof­verbruik van het bedrijf leiden en daarmee de
procesefficiëntie verbeteren. Dit is het directe energiegebruik van het
bedrijf (zie figuur 1).
Verbetering van de ketenefficiëntie ontstaat wanneer de besparende
maatregelen leiden tot een lager energiegebruik in de keten vóór het
bedrijf (de productieketen) of in de keten ná het bedrijf (de
productketen) en welke geïntroduceerd worden door de convenant­
deelnemer. Dit is het indirect energiegebruik van het bedrijf.
Energiebesparingsprojecten in de productieketen kunnen gericht zijn
op materiaalbesparing, het optimaliseren van productafdanking of
productherverwerking en de distributie van producten. Projecten in
de productketen richten zich op het verminderen van energiegebruik
tijdens het productgebruik en de optimalisatie van de
functievervulling of de levensduur. Een bedrijf mag een deel van de
energiebesparing in de keten aan zijn eigen energieprestatie
toerekenen.

Figuur 1 - Procesefficiëntie en ketenefficiëntie
Ketenefﬁciëntie
productieketen

Procesefﬁciëntie

Ketenefﬁciëntie
productketen

Direct energiegebruik
Grondstoffase

Distributiefase

Productiefase

Gebruiksfase

Indirect
energiegebruik
Afdankingsfase

Zowel voor de productieketen als de productketen wordt onderscheid
gemaakt tussen binnen- en buitenland. De binnenlandse productie­
keten maakt, naast procesefficiëntie, onderdeel uit van het landelijk
resultaat.
Binnen de MJA3 worden ook afspraken gemaakt over de inzet en/of
eigen opwekking van duurzame energie. De deelnemende bedrijven
rapporteren ieder jaar over de hoeveelheid zelf opgewekte en/of
ingekochte duurzame energie.

39

Bijlagen
Inhoud
Voorwoord
Interviews

Bijlage II
Schema 1 – Landelijk resultaat en convenantresultaat
Landelijk resultaat MEE

Convenantresultaat MEE

Procesefficiëntie
Ketenefficiëntie
– productieketen binnenland

Procesefficiëntie
Ketenefficiëntie
- productieketen binnenland
- productieketen buitenland
- productketen

Landelijk resultaat MJA3

Convenantresultaat MJA3

Procesefficiëntie
Ketenefficiëntie
– productieketen binnenland

Procesefficiëntie
Ketenefficiëntie
- productieketen binnenland
- productieketen buitenland
- productketen
Duurzame energie
- eigen opwekking
- inkoop van duurzame energie

Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen
Bijlagen

40

Bijlagen
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal

Bijlage III - Resultaten MEE-sectoren 2015 ten opzichte van 2014
Primair energiegebruik (TJ)

Procesefficiëntie

Productieketenefficiëntie

Productketenefficiëntie

Bierbrouwerijen
Chemische industrie
Glasindustrie
Metallurgische industrie
Overige industrie
Papier- en kartonindustrie
Raffinaderijen

3.266
301.861
11.242
65.722
17.653
22.556
154.176

0,6%
0,9%
0,6%
0,6%
1,4%
1,5%
1,0%

0,4%
0,3%
-0,2%
0,0%
0,5%
-0,4%
0,0%

0,0%
0,8%
0,9%
3,1%
0,0%
5,1%
0,3%

Totaal

576.476

0,9%

0,1%

1,1%

Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen
Bijlagen

41

Bijlagen
Inhoud

Bijlage IV - Resultaten MJA3-sectoren 2015 ten opzichte van 2014

Voorwoord

Cluster

Sector

Interviews

Industrie

Afvalwaterzuiveringsbeheer
Asfaltindustrie
Chemische industrie
Fijnkeramische industrie
Gieterijen
Grofkeramische industrie
ICT-sector
Kalkzandsteen- en
cellenbetonindustrie
Koel- en vrieshuizen
Metallurgische industrie
Olie- en gasproducerende
industrie
Oppervlaktebehandelende
industrie
Overige industrie
Rubber- en
kunststofindustrie
Tankopslag
en -overslagbedrijven
Tapijtindustrie
Textielindustrie
Textielservicebedrijven

Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen
Bijlagen

Subtotaal industrie

Primair
energie­
gebruik (TJ)

Proces­
efficiëntie­

Productie­
keten­
efficiëntie

Product­
keten­
efficiëntie

Opwekking
duurzame
energie

Inkoop
duurzame
energie

7.539
2.515
36.715
980
2.345
7.544
16.372
870

1,4%
0,6%
0,8%
1,4%
0,9%
0,8%
5,1%
2,6%

3,9%
-0,9%
-0,6%
0,0%
0,2%
-1,0%
0,4%
0,1%

4,0%
-0,1%
0,1%
0,0%
0,0%
0,0%
-2,2%
0,0%

0,2%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
-0,1%
0,0%
0,0%

0,5%
0,9%
0,1%
-1,1%
0,5%
-0,6%
13,7%
0,0%

2.992
3.759
48.289

1,2%
2,1%
1,4%

-0,1%
-2,8%
-0,1%

0,0%
0,0%
0,0%

0,0%
0,0%
0,0%

-1,8%
-0,4%
0,0%

1.652

3,3%

-1,5%

0,0%

0,2%

2,1%

12.995
10.246

3,2%
1,0%

-3,2%
1,3%

4,7%
9,9%

0,0%
0,0%

7,8%
-0,1%

2.462

2,0%

-1,5%

0,0%

0,0%

0,1%

688
1.661
1.468

1,4%
1,9%
1,2%

-1,7%
-0,6%
0,1%

0,0%
8,8%
-0,2%

0,0%
0,0%
0,0%

6,6%
7,1%
0,1%

161.092

1,8%

2,0%

0,0%

0,0%

1,9%

(vervolg tabel bijlage IV op volgende pagina)

42

Bijlagen
Inhoud
Voorwoord

Cluster

Sector

Voeding

Aardappelverwerkende
industrie
Cacao-industrie
Diervoederindustrie
Frisdranken-, waters- en
sappenproducenten
Groenten- en
fruitverwerkende industrie
Koffiebranderijen
Margarine-, vetten- en
oliënindustrie
Meelfabrikanten
Vleesverwerkende industrie
Zuivelindustrie

Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst

Subtotaal voeding
Diensten

Bijlagen
Bijlagen
Subtotaal diensten
Vervoer
Totaal

Primair
energie­
gebruik (TJ)

Proces­
efficiëntie­

Productie­
keten­
efficiëntie

Product­
keten­
efficiëntie

Opwekking
duurzame
energie

Inkoop
duurzame
energie

9.127

0,5%

0,2%

0,0%

0,0%

0,7%

2.331
5.261
1.260

1,2%
1,1%
1,9%

0,3%
-0,6%
2,2%

0,0%
0,1%
0,0%

0,0%
0,0%
0,0%

0,0%
0,1%
-0,8%

2.470

1,0%

2,1%

-0,1%

0,1%

-0,4%

1.126
9.142

6,9%
0,3%

0,1%
0,0%

0,7%
0,0%

3,0%
0,0%

3,8%
1,6%

1.062
4.058
19.617

0,4%
1,0%
1,1%

0,4%
-0,3%
0,2%

0,0%
0,1%
0,0%

0,0%
0,0%
0,0%

-1,8%
-1,3%
13,0%

Financiële dienstverleners
Hoger beroepsonderwijs
Universitair medische centra
Wetenschappelijk onderwijs

55.456
2.895
1.903
5.275
5.321

1,0%
3,0%
2,0%
2,0%
1,8%

0,3%
1,1%
0,7%
0,2%
-0,1%

0,0%
-0,6%
0,2%
0,1%
0,0%

0,0%
-0,3%
0,2%
-0,1%
0,2%

1,7%
16,9%
5,7%
5,1%
9,9%

Railsector

15.394
13.636

2,1%
0,4%

0,0%
0,0%

0,0%
0,0%

-0,3%
0,0%

0,9%
34,0%

245.577

1,6%

0,0%

0,7%

0,0%

4,4%

43

Colofon
Inhoud
Voorwoord
Interviews
Resultaten totaal
Resultaten MEE
Resultaten MJA3
Begrippenlijst
Bijlagen

Dit is een publicatie van:
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
Croeselaan 15 | 3521 BJ Utrecht
Postbus 8242 | 3503 RE Utrecht
t +31 (0) 88 042 42 42
f +31 (0) 88 602 90 23
e klantcontact@rvo.nl
www.rvo.nl/mja
Deze publicatie is tot stand gekomen in opdracht van de ministeries van Economische Zaken,
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Infrastructuur en Milieu.
© Rijksdienst voor Ondernemend Nederland | september 2016
Publicatienummer: RVO-058-1601/BR-DUZA
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland stimuleert duurzaam, agrarisch, innovatief en
internationaal ondernemen. Met subsidies, het vinden van zakenpartners, kennis en het voldoen
aan wet- en regel­geving. RVO.nl werkt in opdracht van ministeries en de Europese Unie.
RVO.nl is een onderdeel van het ministerie van Economische Zaken.
Hoewel deze publicatie met de grootst mogelijke zorg is samengesteld kan de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele fouten.

44