Verslag van de vergadering van de
Bouwbegeleidingscommissie op 6 november 2019

Griffie commissies Bestuur en Onderwijs
Bouwbegeleidingscommissie
R. Konings

Aanwezige leden: mevrouw Tellegen (commissievoorzitter, VVD), de heer Ronnes
(CDA), mevrouw Diks (GL), mevrouw Broeders en de heer Roza (namens het
fractiepersoneel) en mevrouw Nollen (namens het ambtelijk personeel) en de heer
Dronkers (namens de OR)
Aanwezige adviseurs: mevrouw Roos (Griffier), de heer Van Rhijn (directeur
huisvesting en financiën van de Tweede Kamer), de heer De Bruijn (integraal
adviseur), mevrouw Wouters (projectleider renovatie van de Tweede Kamer), de heer
Unger (programmadirecteur renovatie van het RVB) en de heer Kuijpers (architect van
het RVB)
Griffier: mevrouw Konings
Adjunct-griffier: mevrouw Burger
Afwezig met bericht van verhindering: de heer Kops (PVV), de heer De Groot (D66),
mevrouw Beckerman (SP), mevrouw Tielens-Tripels (namens het ambtelijk personeel),
de heer Van Noord (architect). Afwezig zonder bericht van verhindering: mevrouw
Kuiken (PvdA) en de heer Öztürk (DENK)
ALGEMEEN
1. Opening en mededelingen
De commissievoorzitter heet iedereen van harte welkom.
Marc Unger wordt voorgesteld. Hij is de nieuwe programmadirecteur van het
Rijksvastgoedbedrijf (RVB).
2. Conceptverslag BBC-vergadering van 15 oktober 2019
Het verslag wordt zonder wijzigingen vastgesteld.
Naar aanleiding van het verslag vraagt een BBC-lid naar de stand van zaken van de
governance-notitie. De commissievoorzitter laat weten dat dit stuk met het RVB
besproken wordt en daarna conform afspraak weer terugkomt in de BBC.
3. Terugkoppeling Presidiumvergadering
De commissievoorzitter praat de leden bij over de laatste Presidiumvergadering. De
integraal adviseur Pi de Bruijn en de architect van het RVB hebben daar de
samenstelling van het nieuwe architectenteam toegelicht, zoals eerder in de BBC is
gebeurd. De commissievoorzitter stelt voor om de architecten een keer uit te nodigen

pagina 1/5

om kennis te laten maken met de BBC-leden. Dat vinden alle aanwezigen een goed
idee al hoeft dat gezien de volle agenda’s niet op korte termijn.
De programmadirecteur renovatie meldt dat het contract tussen het RVB en het bureau
Architecten Cie. inmiddels is getekend.
4. Omgang met BBC-stukken
De leden van de BBC hebben gevraagd in hoeverre zij agendastukken (agenda’s,
achterliggende stukken, etc.) met collega’s (Kamerleden, ambtenaren en/of
fractiepersoneel) kunnen bespreken. Het gaat hier in de regel om stukken die nog in
voorbereiding zijn en dus niet openbaar zijn. Er ligt een voorstel voor een werkwijze
voor, dat ook is afgestemd met het RVB. De BBC-leden geven aan zich er goed in te
kunnen vinden. De werkwijze houdt in dat de agendastukken die de BBC-leden
ontvangen in principe voor intern gebruik zijn, dat leden de agendastukken kunnen
laten zien aan collega’s, en er ook in algemene zin met collega's over kunnen spreken.
Zij kunnen de stukken echter niet doorsturen of verder verspreiden. Een BBC-lid vraagt
of het woord ‘collega’ opgevat mag worden als ‘Kamerlid, ambtenaar en
fractiepersoneel’. De commissievoorzitter bevestigt dit. Een ander BBC-lid vraagt of het
een idee is om per BBC-advies aan het Presidium te bekijken of dit openbaar gemaakt
kan worden. De commissievoorzitter en een aantal BBC-leden geven aan dat het goed
is om één lijn te trekken, dat het in die gevallen volstaat de kern van het advies in het
verslag te verwoorden. Daarbij moedigt zij de commissieleden aan om de verslagen
goed te controleren.
TIJDELIJKE HUISVESTING
Geen agendapunten.
RENOVATIE
5. Planning
De BBC wordt op hoofdlijnen geïnformeerd over de planning voor de komende periode.
De commissievoorzitter licht toe dat het uitstel van de verhuizing met een jaar helaas
niet betekent dat er meer tijd is voor de beoordeling van de stukken. Er is met de
wisseling van architecten namelijk veel tijd verloren gegaan; er is geen tijd te
verliezen. De programmadirecteur renovatie van het RVB vult aan dat er inderdaad
veel werk voor de boeg is. Conform de huidige planning moet het VO eind februari
gereed zijn. Dat betekent dat de nieuwe architecten voor de gebouwdelen in slechts
drie maanden de ontwerpen moeten opleveren. Daarna is er een goedkeuringsperiode
nodig waarin de ontwerpen worden getoetst en indien nodig worden aangepast. De
ambitie is om in mei 2020 het Definitief Ontwerp (DO) op hoofdlijnen gereed te
hebben, wat dan rond de zomer is uitgewerkt tot een DO. De ambitie is om in het
laatste kwartaal van 2020 een omgevingsvergunning voor de renovatie aan te vragen.
De BBC krijgt in de eerstvolgende vergadering op 19 november het VO Buitenruimte
voorgelegd.
Diverse BBC-leden vragen naar de voortgang van de gesprekken met Nieuwspoort. Dit
is één van de grote ontwerpkeuzes die gemaakt moeten worden (zie agendapunt 7).
De architect van het RVB licht toe dat de gesprekken met Nieuwspoort nog gaande zijn.
In die gesprekken, waarbij Nieuwspoort, het RVB en de voorzitter van de Stuurgroep
Renovatie Binnenhof aan tafel zitten, wordt onder meer de eigen visie van Nieuwspoort
besproken. Het is ook van belang wat de visie van alle andere Binnenhofgebruikers op
(de rol van) Nieuwspoort is. Een BBC-lid vraagt wat er in het Programma van Eisen
(PvE) over Nieuwspoort is opgenomen. De projectleider renovatie van het de Kamer
geeft aan dat daarin inderdaad staat dat er een relatie met Nieuwspoort is. De Griffier
verduidelijkt dat Nieuwspoort een zelfstandige gebruiker van het Binnenhof is (officieel
huurder bij het RVB), maar tegelijkertijd geldt dat de huisvesting van Nieuwspoort een
kwestie is die het Binnenhof als geheel raakt. Diverse BBC-leden en de

pagina 2/5

commissievoorzitter vragen in hoeverre het ontwerp voor Nieuwspoort een vraag is
voor de BBC-leden als gebruikers van het Kamergebouw. De uitkomst van de
gesprekken zijn vanwege de gevolgen voor het ontwerp voor de Kamer als geheel voor
de BBC van belang. De commissievoorzitter benadrukt dat er eerst intensief met
Nieuwspoort zelf overlegd zal moeten worden.
6. Beoordeling van het huidige VO (Herziene VO 17 mei 2019)
Aan de hand van een (vooraf toegezonden) presentatie geeft het Ontwerpatelier,
waarin de specialisten van de Tweede Kamer, de Architekten Cie. en het
Rijksvastgoedbedrijf samenwerken, een presentatie over de beoordeling die het zij
hebben gemaakt van de ontwerpvoorstellen van het vorige architectenteam o.l.v. OMA.
Deze stap zal essentieel worden voor de doorstart van het ontwerpproces, omdat
duidelijk wordt wat er wel en niet overgenomen dient te worden van de vorige
ontwerpvoorstellen. De BBC wordt gevraagd hierover advies uit te brengen aan het
Presidium.
Ten eerste worden de algemene uitgangspunten besproken. Alle BBC-leden
onderschrijven de algemene uitgangspunten, maar stellen voor om daarin een aantal
zaken te verduidelijken, namelijk:
dat de zogenaamde vergadertorens van de Nieuwbouw bedoeld zijn voor het
primaire proces en niet voor andere doeleinden;
wat stijgpunten zijn;
wat de relatie met het PvE is. De leden zijn bezorgd of er niet te veel lijstjes
met uitgangspunten circuleren, wat tot verwarring kan leiden. De integraal
adviseur verduidelijkt dat deze uitgangspunten een praktische vertaling zijn
van het PvE en dat de essentie daarvan is weergegeven.
Een BBC-lid merkt op dat bovenstaande uitgangspunten voor hem een nadere
uitwerking van de begrippen sober en doelmatig vormen.
Ten tweede worden alle aanpassingen van het vorige architectenteam, per gebouwdeel,
doorgelopen. Voor alle aanpassingen heeft het Ontwerpatelier de afweging gemaakt:
De aanpassing is gewenst en kan verder worden uitgewerkt (groen);
Een aanpassing is gewenst, er dient echter een alternatieve oplossing te
worden onderzocht (bijvoorbeeld een meer sobere oplossing) (oranje);
De aanpassing is onwenselijk of, in het kader van sober- en doelmatigheid, niet
noodzakelijk (rood).
In totaal zijn er 88 voorstellen van het vorige architectenteam opnieuw beoordeeld.
Deze beoordeling is richtinggevend voor de uitwerking van de gebouwdelen en
opdrachten aan de deelarchitecten.
De BBC gaat akkoord met alle afwegingen zoals gemaakt door het Ontwerpatelier,
behalve met:
1. Het voorstel voor de gewelfde ruimte in gebouwdeel J. Het Ontwerpatelier raadt
af om in deze ruimte het Statenlokaal onder te brengen omdat het Statenlokaal
op een meer centrale positie beter tot zijn recht komt. De BBC wil de
mogelijkheid om hier iets te veranderen wel open houden, aangezien er
behoefte is om ergens in het gebouw een rustige plek te creëren om informeel
te kunnen overleggen. Dit moet integraal ten opzichte van het hele gebouw
worden bekeken;
2. Het voorstel voor het Terras Cour in gebouwdeel J. Het Ontwerpatelier maakt
zich zorgen over overlast in de binnentuin en raadt het gebruik van de
binnentuin als terras af. De BBC wil alle buitenruimtes graag in samenhang met
elkaar kunnen beoordelen en wil daar het Terras Cour ook bij kunnen
betrekken.
Deze punten worden opgenomen in het advies aan het Presidium.
Daarnaast zijn per gebouwdeel aandachtspunten naar voren gebracht. Het
Ontwerpatelier zal dit betrekken bij het maken van de ontwerpen. Het gaat om:

pagina 3/5

Gebouwdeel A
Indien mogelijk wil een deel van de BBC-leden de fietsenstalling graag
behouden. De fietsenstalling wordt door bewoners van gebouwdeel A veel
gebruikt. De BBC-leden merken wel op dat de fietsenstallingen beoordeeld
moeten worden op beveiliging;
Een BBC-lid geeft aan dat in gesprekken met collega’s naar voren gekomen is
dat er behoefte is aan kleedruimten zoals die nu in gebouwdeel A aanwezig
zijn;
Een BBC-lid merkt op dat zij het voorstel van het vorige ontwerpteam voor de
Oude Zaal mooi vindt. Een ander BBC-lid merkt op dat de Oude Zaal zo
praktisch mogelijk moet worden ingericht, zodat hij multifunctioneel ingezet
kan worden. Nog een BBC-lid adviseert om toiletten beter te positioneren;
De scanstraat bij Ingang Binnenhof 1A kan mooier.
Gebouwdeel B
Diverse BBC-leden merken op dat de kantoorgangen van gebouwdeel B
rommelig zijn. Het is veel kruip-door-sluip-door en de vaat en prullenbakken
staan te veel in het zicht bij de entree, het zou goed zijn als dat wordt
aangepakt;
Een BBC-lid vult aan dat de overgang van de Nieuwbouw naar de ‘oude tijd’
van gebouwdeel B groot is en vraagt of dit wat minder abrupt kan;
Een lid merkt op dat het bij dit gebouwdeel van belang is naar de toekomst te
kijken en bijvoorbeeld rekening te houden met de mogelijkheid dat een andere
fractie hier komt te zitten.
Gebouwdeel C
De BBC-leden zijn van mening dat de smalle gangen en kantoorruimten in dit
gebouwdeel onwenselijk zijn en dat een betere kamerindeling wenselijk is.
Gebouwdeel H
Diverse BBC-leden merken op dat er behoefte is aan rustige, informele plekken
in de Statenpassage om te overleggen, aangezien het altijd erg druk is bij het
Statenlokaal. (Kleine) fracties hebben zelf immers nauwelijks overlegruimten
(zie ook hierboven onder 1);
Gevraagd wordt of er een andere afwerking van de muur van gebouwdeel H
aan de kant van de Statenpassage mogelijk is.
Gebouwdeel J
Zie hierboven onder 1 en 2.
Gebouwdeel K
De BBC-leden zijn positief uit over het in glorie herstellen van de
zuilenkolommen.
De commissievoorzitter vraagt in hoeverre de Kunstcommissie van de Tweede Kamer
wordt betrokken bij de toekomst / het al dan niet hergebruiken van de individuele
kunstwerken. Het Ontwerpatelier bevestigt dat dit inderdaad belangrijk is.
Omwille van de tijd wordt besloten om gebouwdeel N en de parkeergarage op een
ander moment te bespreken. De commissievoorzitter neemt contact op met de BBCleden die niet aanwezig waren om hen te vragen of zij nog aanvullende opmerkingen
hebben over de gebouwdelen die vandaag zijn besproken. Vervolgens zal een advies
aan het Presidium worden opgesteld.
7. Stand van zaken uitstaande ontwerpkeuzes
Het Ontwerpatelier meldt dat er nog drie grote ontwerpkeuzes gemaakt moeten
worden. Dat zijn 1) Nieuwspoort, 2) de plek van de publieksentree, en 3) de expeditie.
Benadrukt wordt dat zonder een besluit over Nieuwspoort de huidige situatie het
uitgangspunt blijft voor het VO maar dat voor een verbeterde functionaliteit van de

pagina 4/5

begane grond van de Tweede Kamer een besluit behulpzaam is. De stand van zaken
met betrekking tot Nieuwspoort is bij agendapunt 5 aan de orde geweest.
Wat betreft de publieksentree worden de mogelijke locaties kort toegelicht. Deze opties
worden beoordeeld op basis van het toetsingskader (gebruikswaarde, belevingswaarde,
toekomstwaarde, omgevingswaarde en monumentwaarde), aangevuld met kosten, tijd
en risico’s. Publieksvriendelijkheid en veiligheid spelen hierbij een heel belangrijke rol.
Het Ontwerpteam gaat alle opties voor de publieksentree op deze manier beoordelen
en legt deze ter beoordeling voor aan de BBC.
Wat betreft de expeditie is de keuze die voorligt of deze in de parkeergarage moet
komen of op een andere plek. De BBC vraagt wat hun rol is in de advisering over de
expeditie.
OVERIG
8. Rondvraag en sluiting
De programmadirecteur renovatie van het RVB nodigt de BBC-leden uit om binnenkort
samen met hem een rondje door het gebouw te maken.
De commissievoorzitter bedankt alle leden voor hun aanwezigheid en sluit de
vergadering.

pagina 5/5