Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 341

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 december 2014
Hierbij bied ik uw Kamer, vanuit mijn coördinerende verantwoordelijkheid
voor cybersecurity, de eerste voortgangsbrief over de implementatie van
het werkprogramma bij de tweede Nationale Cyber Security Strategie
(NCSS 2) aan.1
Het werkprogramma van de NCSS 2 loopt tot en met 2016 en bouwt voort
op het fundament dat in de eerste Nationale Cyber Security Strategie is
gelegd. De NCSS 2 geeft het strategische kader weer waarbinnen de
Nederlandse cyber security-activiteiten worden vormgegeven. Dit gebeurt
interdepartementaal en publiek-privaat. De inzet van de NCSS 2 is
Nederland internationaal leidend te maken op het gebied van
cybersecurity.
De NCSS 2 en de activiteiten die daarbinnen plaatsvinden vormen dan
ook de basis voor de Nederlandse inbreng in, en werken toe naar, de
Global Conference on Cyber Space 2015 (GCCS 2015) in Den Haag en het
Nederlandse EU voorzitterschap in 2016. Op 16 en 17 april 2015 is
Nederland gastheer van de GCCS 2015, een internationale top met
nationale vertegenwoordigers op ministerieel niveau, internationale
organisaties en leiders uit de particuliere sector. De GCCS 2015 versterkt
de Nederlandse positie in de internationale samenwerking op het domein
van cybersecurity en cyberspace, zodat dreigingen internationaal kunnen
worden aangepakt en de kansen van het internet optimaal worden benut.
De GCCS 2015 in Den Haag is de vierde in een reeks van cyberspace
conferenties na Londen 2011, Boedapest 2012 en Seoel 2013. Met de
GCCS 2015 werkt Nederland actief mee aan een open, vrij en veilig
internet. Tijdens het Nederlandse EU voorzitterschap zal cybersecurity ook
één van de speerpunten zijn waarbij de nadruk onder andere wordt
gelegd op nauwere Europese samenwerking, de bestrijding van cybercrime en publiek-private samenwerking.

1

kst-26643-341
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Kamerstuk 26 643, nr. 291

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

1

Sinds het verschijnen van de NCSS 2 in 2013 is de internationale
veiligheidsomgeving voor Nederland veranderd. In de, op 14 november
door de Minister van Buitenlandse Zaken aan uw Kamer gezonden
beleidsbrief: «Internationale veiligheid – turbulente tijden in een instabiele
omgeving»,2 geschetste ontwikkelingen raken ook het cyberdomein. De
consequenties van deze ontwikkelingen worden bezien en meegenomen
in de verdere ontwikkeling van de Nederlandse cybersecurity aanpak.
Om invulling te geven aan de ambities in de NCSS 2 zijn vijf doelstellingen geformuleerd:
1. Nederland is weerbaar tegen cyberaanvallen en beschermt zijn vitale
belangen in het cyberdomein;
2. Nederland pakt cybercriminaliteit aan;
3. Nederland investeert in veilige en privacybeschermende ICTproducten en -diensten;
4. Nederland bouwt coalities voor vrijheid, veiligheid en vrede in het
cyberdomein; en
5. Nederland beschikt over voldoende cybersecuritykennis en -kunde en
investeert in ICT-innovatie om onze cybersecuritydoelstellingen te
behalen.
Om deze doelstellingen te halen zijn in het werkprogramma 10 speerpunten en 37 actiepunten geformuleerd die door middel van publiekprivate samenwerking worden gerealiseerd. 2014 was het eerste volle jaar
van uitvoering van de nieuwe strategie. De resultaten treft u hieronder
aan, in het besef dat de uitvoering in volle gang is en in 2015 en 2016
verder vorm krijgt. De publiek-private Cyber Security Raad monitort de
uitvoering van de NCSS-2 nauwgezet. De CSR heeft zijn waardering
uitgesproken voor de ingezette lijn, maar stelt tegelijkertijd dat een
constante inzet noodzakelijk blijft.
Hieronder informeer ik uw Kamer, aan de hand van de 10 speerpunten,
over de voortgang van het werkprogramma van de NCSS 2. In de bijlage
bij deze brief is het volledige overzicht van de voortgang op alle 37
actielijnen opgenomen.
Voortgang NCSS2
Aanpak vitaal: risicoanalyses, veiligheidseisen en informatiedeling
Vitale infrastructuur is cruciaal voor het goed functioneren van onze
samenleving. Onder vitale infrastructuur verstaan we producten, diensten
en de onderliggende processen die, als zij uitvallen, maatschappelijke
ontwrichting kunnen veroorzaken. Het is daarom belangrijk om deze vitale
processen en objecten te beschermen tegen uitval door storingen,
rampen, sabotage of aanslagen. Om het beschermingsniveau van de
vitale sectoren in Nederland hoog te houden, werken overheid en
bedrijfsleven samen aan het verder verbeteren van continuïteit en security
door meer focus en samenhang aan te brengen. Daarom heeft in het
afgelopen jaar een «herijking» van de vitale sectoren plaatsgevonden.
Doel van deze herijking is om een actuele lijst van vitale diensten en
processen te definiëren, die een goede basis vormt voor samenhang en
prioriteitsstelling van verdere verhoging van de weerbaarheid van vitale
sectoren. Belangrijk is dat beschermingsmaatregelen van individuele
bedrijven of organisaties die onderdeel vormen van een vitale infrastructuur, goed in verhouding staan tot de risico’s die soms sector
overstijgend kunnen zijn. De samenhang tussen fysieke security en
cybersecurity is daarbij een bijzonder aandachtspunt. Het resultaat van dit
2

Kamerstuk 33 694, nr. 6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

2

traject wordt momenteel afgestemd met relevante partijen. Aan de
resultaten van deze inventarisatie is een programma gekoppeld voor het
opstellen van roadmaps waarin, op basis van risicoanalyses maatregelen
in kaart worden gebracht. Hiermee bieden de roadmaps een uitgangspunt
voor weerbaarheid verhogende afspraken en maatregelen. De roadmaps
zullen in de komende periode door de sectoren en vakdepartementen
verder worden ingevuld. Ook is cybersecurity geïntegreerd in de
systematiek van het Alerteringssysteem Terrorismebestrijding.
De Nationale Academie voor Crisisbeheersing heeft cybersecurity in de
basis- en verdiepingstraining opgenomen, waarbinnen een trainingsprogramma voor respons op grootschalige ICT-incidenten is opgenomen.
Binnen vitale sectoren vinden regelmatig oefeningen plaats, zowel voor
afzonderlijke als samenwerkende bedrijven. In 2015 vindt een publiekprivate ICT-crisisoefening op nationaal niveau plaats, waarvan de
voorbereiding zijn gestart. Internationaal gezien hebben de Nucleair
Security Summit (februari 2014) en de internationale oefening
@tomic2014 (februari 2014) plaatsgevonden.
Zowel publieke als private partijen vervullen bij de aanpak vitaal een
cruciale rol en worden nauw betrokken. Ook vanuit private partijen wordt
initiatief genomen. TenneT en Shell hebben een samenwerking geïnitieerd
om kwetsbaarheden, afhankelijkheden en maatregelen in de energievoorzieningsketen in kaart te brengen.
Gedragen standaarden en security en privacy by design
Veel oudere ICT systemen die thans in gebruik zijn, waren nog niet
ontwikkeld met privacy en veiligheid in gedachte. Om op de lange termijn
over veiligere ICT-systemen te kunnen beschikken, zet het kabinet in op
het stimuleren van de ontwikkeling en aanschaf van veilige hard- en
software. In 2014 is een overzicht gemaakt van relevante standaarden,
waarin onderscheid is gemaakt naar doel, doelgroep en mate van
toepassing die gebruikt kunnen worden voor het vergroten van de digitale
veiligheid van vitale processen. Er is een publiek privaat platform
internetstandaarden ingericht dat deze problematiek verder oppakt. Hierin
zullen zowel de betrokken partijen die standaarden ontwikkelen als de
partijen die deze moeten implementeren gaan plaatsnemen. Dit platform
is in september 2014 van start is gegaan.
Met het oog op het versterken van de digitale veiligheid van ICT systemen
van de rijksoverheid is in 2014 een handreiking gemaakt voor het
opnemen van security eisen bij aanbestedingen. In 2013 is «het toetsmodel Privacy Impact Assessment» (PIA) voor de Rijksdienst gepubliceerd
dat bij de ontwikkeling van nieuwe wetgeving en beleid en de hiermee
verbonden bouw van nieuwe ICT-systemen of de aanleg van grote
databestanden gebruikt kan worden. In het Rijksbrede handboek «grote
projecten» is opgenomen dat beveiligingseisen onderdeel moeten zijn van
de aanbesteding en dat het verplicht is een PIA uit te voeren. Nederland
ICT heeft in samenwerking met de Taskforce Bestuur, Informatieveiligheid
en Dienstverlening, ingesteld door de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties3, begin november 2014 een handreiking uitgebracht
voor goed opdrachtgeverschap informatieveiligheid. Het Centrum
Informatiebeveiliging en privacybescherming (CIP) heeft een handreiking
opgeleverd: «Grip op beveiliging in inkoopcontracten».

3

Kamerstuk 26 643, nr. 275

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

3

Haalbaarheidsonderzoek gescheiden netwerk vitaal
In publiek-privaat verband is in 2014 een verkenning uitgevoerd naar een
gescheiden ICT-netwerk voor (publieke en private) vitale processen. De
verkenning geeft enerzijds inzicht in het feit dat een volledig gescheiden
netwerk of het gesloten maken van delen van het internet op zichzelf geen
realistische opties zijn. Het open karakter is de intrinsieke waarde die het
internet vertegenwoordigt. Anderzijds wordt geconcludeerd dat de
onderliggende belangen beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid
blijvend beschermd dienen te worden. Dit kan betekenen dat op basis van
een uitvoerige risicoanalyse door eigenaren van informatiesystemen
wordt besloten tot het creëren van een veilige omgeving middels bij de
situatie passende (scheidings-) maatregelen, zoals o.a. ook plaatsvindt
binnen de rijksoverheid door fysieke en/of virtuele scheiding van
specifieke netwerkvoorzieningen. Voor een nadere toelichting op de
bevindingen van dit haalbaarheidsonderzoek verwijs ik uw Kamer naar
mijn brief van 24 november 20144 waarin ik uw Kamer over de bevindingen van deze verkenning heb geïnformeerd.
Versterkte aanpak cyberspionage
Cyberspionage is één van de twee grootste dreigingen waarmee
Nederland op dit moment op het gebied van cyber security wordt
geconfronteerd. Het aantal digitale spionageaanvallen is toegenomen,
evenals de complexiteit en de impact van deze aanvallen. Bijna elke
buitenlandse inlichtingendienst heeft de afgelopen jaren geïnvesteerd in
zijn digitale capaciteiten. Mede vanwege de toegenomen complexiteit en
impact van cyberaanvallen is stevig geïnvesteerd in de versterking van de
onderzoeks- en analysecapaciteiten van de Algemene Inlichtingen en
Veiligheidsdienst (AIVD), Militaire Inlichtingen en Veiligheidsdienst (MIVD)
en het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). In dit kader is in 2014 de
oprichting van de Joint Sigint Cyber Unit (JSCU) van de AIVD en MIVD
gerealiseerd en zijn de onderzoeks- en analysecapaciteiten van de AIVD en
de MIVD versterkt. Het betreft hier onder andere de personele en
organisatorische versterking van deze organisaties. Ook wordt verkend
hoe de samenwerking tussen deze partijen kan worden versterkt op het
gebied van informatiedeling over digitale aanvallen en gezamenlijke
analyses, binnen de geldende juridische kaders.
Versterking Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC)
Om adequaat invulling te geven aan zijn taken is het NCSC in personele
zin in 2014 versterkt. Hiermee is de bestaande waakdienst van het NCSC
verbreed tot een Nationaal Cyber Security Operations Center (NCSOC),
dat 24 uur per dag, 7 dagen in de week beschikbaar is als meldpunt,
nieuwe dreigingen signaleert en haar netwerk van contacten van
opvolgbare informatie voorziet. Het NCSOC moet, met hulp van het
Nationaal Detectie Netwerk (NDN), gaan zorgdragen voor het situationeel
beeld ten aanzien van cyberdreigingen. Het NDN is een samenwerkingsverband, waarbinnen NCSC, AIVD en MIVD gezamenlijk met andere
overheids- en marktpartijen optrekken, om de vroegtijdige detectie van
cyberdreigingen te faciliteren. In 2014 is het basisnetwerk ontwikkeld en
gerealiseerd dat in 2015 en verder uitgebouwd zal worden. Momenteel
bevindt het NDN zich in de pilotfase voor rijksoverheid en is de samenwerking van start gegaan door informatiedeling met private partijen in
vitale sectoren. De werking van het NDN is aanvullend op de eigen
detectie-inspanningen van de organisaties. Het NDN sluit aan op het
eveneens publiek-private Nationaal Respons Netwerk (NRN) dat, onder de
4

Kamerstuk 26 643, nr. 337

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

4

coördinatie van het NCSC, de gezamenlijke respons op cybersecurityincidenten versterkt. Het NRN is op 17 april 2014 met vijf organisaties
gelanceerd en wordt momenteel verder uitgebouwd.
Internationale aanpak cybercriminaliteit: actualisatie en versterking
(straf)wetgeving
In het CSBN-4 wordt geconstateerd dat cybercrime de andere grote
dreiging op het gebied van cybersecurity is, naast aanvallen door
statelijke actoren. Om de aanpak van cybercrime stevig aan te pakken
wordt de (straf)wetgeving versterkt. Hiertoe is het wetgevingstraject voor
de wet computercriminaliteit III ingezet. De wet computercriminaliteit III
geeft de Nationale Politie meer slagkracht op het gebied van o.a.
cybercrime. Het wetsvoorstel wordt in de eerste helft van 2015, enige tijd
later dan eerder was voorzien, aan de Kamer gezonden. Internationaal
wordt ingezet op het versterken van de samenwerking en het harmoniseren van wetgeving. Daarom staat het thema cybercrime op de agenda
tijdens de Global Conference on Cyberspace 2015 en het Nederlandse EU
voorzitterschap in 2016. Op operationeel niveau heeft de politie een
personele versterking van onderzoeks- en analyse-capaciteiten doorlopen
door uitbreiding van het Team High Tech Crime (THTC) van de Nationale
Politie conform eerdere afspraken. Daarnaast is er internationaal een
intensieve samenwerking tot stand gekomen tussen het THTC, EC3
(Europol) en IGCI (INTERPOL).
Cyberdiplomatie: kennisknooppunt voor Conflictpreventie
Met de Global Conference on Cyberspace 2015 levert Nederland een
bijdrage aan de vormgeving van gedragen normen voor verantwoordelijk
gedrag en de toepassing van internationaal recht in cyberspace. Ook
vertrouwenwekkende maatregelen worden besproken, die een bijdrage
kunnen leveren aan het vergroten van de internationale stabiliteit en aan
het voorkomen van escalatie van cyberconflicten. Hierbij kan gedacht
worden aan het versterken van de samenwerking tussen Computer
Emergency Respons Team’s (CERT’s), het delen van informatie over de
aanpak van cyberincidenten, nationale cyber strategieën en contactpunten. In dat kader speelt Nederland een rol in het verder vormgeven en
implementeren van zulke confidence building measures in de OVSE. Bij
het Ministerie van Buitenlandse Zaken zal na de Global Conference on
Cyberspace 2015 een Task Force Cyber vorm blijven geven aan cyberdiplomatie. Nederland zet daarnaast in op het duurzaam stimuleren van
cybercapaciteitsopbouw in internationaal verband, zowel in minder
cyber-ontwikkelde landen als in landen waar het cyberdomein relatief ver
ontwikkeld is. Het gaat daarbij om het delen van kennis en expertise op
een aantal centrale cyberthema’s tussen internationale publieke en private
partners.
Versterking civiel-militaire samenwerking
Militaire en civiele actoren zijn in het digitale domein steeds meer met
elkaar verweven. Een civiel-militaire aanpak ter vergroting van de digitale
veiligheid is daarom noodzakelijk. In 2014 zijn forse stappen gezet in de
opbouw van Defensie cybercapaciteiten. Met de lancering van het
Defensie Cyber Commando in oktober jl. is de eerste stap gezet richting
een operationele cybercapaciteit. In 2014 is tevens het Defensie Cyber
Expertise Centrum (DCEC) opgericht voor kennisontwikkeling, opleiding
van het personeel, innovatie en onderzoek. Er wordt geïnvesteerd in de
verdere ontwikkeling van het inlichtingenvermogen en operationele
cybercapaciteit en er wordt een doctrine opgesteld voor de inzet van
cybercapaciteiten in militaire operaties. In 2015 wordt de Defensie Cyber

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

5

Strategie geactualiseerd, die de komende jaren richting geeft aan de
doorontwikkeling van cybercapaciteiten bij Defensie. Met het oog op de
beschikbaarheid van voldoende gekwalificeerd personeel in het geval van
cyberincidenten is in 2014 een Defensie cyberreservistenbestand
opgericht. Dit bestand zal in de komende jaren verder worden gevuld.
Tussen het Ministerie van Veiligheid en Justitie en het Ministerie van
Defensie is regulier en nauw contact over de ontwikkeling van cybercapaciteiten en het vormgeven van de civiel-militaire samenwerking. Per op te
bouwen Defensiecapaciteit wordt bezien of en hoe deze ter ondersteuning
van civiele partijen kan worden ingezet. Om de samenwerking te
faciliteren zijn in 2014 wederzijdse detacheringen van functionarissen van
de NCSC en het Defensie Cyber Commando overeengekomen. Daarnaast
heeft de samenwerking tussen DefCERT en het NCSC een permanente en
formele status gekregen met het ondertekenen van een samenwerkingsconvenant.
Cybersecurity onderwijs
Om de behoefte aan cybersecurity onderwijs in Nederland inzichtelijk te
maken en een impuls te geven zal langs verschillende wegen onderzoek
worden gedaan en onder regie van VenJ en OCW het gesprek tussen de
betrokken partijen worden georganiseerd. Een aantal HBO-lectoren heeft
medewerking toegezegd aan de ontwikkeling van een onderwijsagenda
voor het HBO. Hierbij wordt de samenwerking gezocht met het (door OCW
gefinancierde) Regieorgaan SIA en het Cybersafety Research and
Education Network. Voor het MBO wordt aansluiting gezocht bij lopende
initiatieven rond informaticaonderwijs en het Techniekpact.
Ook is in 2014 de Cyber Security Academie opgericht, die een
post-doctorale masteropleiding cybersecurity verzorg en die recent is
gestart met 20 studenten. Het WODC heeft een onderzoek uitgezet naar de
vraag naar diverse soorten werknemers die een rol spelen bij cybersecurity en het aanbod aan onderwijs waarlangs deze worden opgeleid en
om/bijgeschoold. Dit onderzoek wordt begin 2015 opgeleverd.
Stimuleren van innovatie in cybersecurity
Om innovatie in cybersecurity te stimuleren krijgt onderzoek een impuls
en worden stappen gezet om een verbeterd inzicht te krijgen in de
onderzoek behoefte van bedrijfsleven en maatschappij en het realiseren
van een betere aansluiting tussen wetenschap en praktijk. Agentschap
NL/RvO en NWO hebben, binnen de kaders van de in 2012 gelanceerde
Nationale Cyber Security Research Agenda II (NCSRA II), een tweede
tender voor de NCSRA in juni 2014 uitgeschreven ter waarde van
ongeveer € 5,5 miljoen, ongeveer gelijk verdeeld over een SBIR
programma voor korte termijn R&D en lange termijn onderzoek.
Tot slot
De realisatie van het werkprogramma van de NCSS 2 is door betrokken
publieke en private partijen actief ter hand genomen. Hiermee worden
belangrijke stappen gezet om de weerbaarheid van Nederland te
versterken en vinden investeringen plaats om bij te blijven bij de snelle
ontwikkelingen op het cyberdomein. Het Cyber Security Beeld Nederland
(CSBN), dat een belangrijk uitgangspunt vormt voor het de NCSS 2 laat
zien dat de in het CSBN 2013 geconstateerde trends en ontwikkelingen
zich doorzetten in 2014.5 Dit bevestigt het belang van de met de NCSS 2
ingeslagen weg. Het kabinet investeert daarom ook de komende jaren, in
5

Kamerstuk 26 643, nr. 285

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

6

publiek-private participatie, samen met kennisinstellingen en vitale
sectoren, onverminderd in cybersecurity. De ontwikkelingen in het
cyberdomein zullen daarbij nauwlettend worden gevolgd zodat, wanneer
dat nodig is naar aanleiding van technische of maatschappelijke ontwikkelingen, acties aangescherpt of geïntensiveerd worden en actief kan
worden ingespeeld op ontwikkelingen.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
I.W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

7

Bijlage:

Stand van zaken werkprogramma NCSS-2
Doelstelling 1: Nederland is weerbaar tegen cyberaanvallen en
beschermt zijn vitale belangen in het cyberdomein (actiepunten 1
tot en met 15)
Doelstelling 1 van de NCCS-2 richt zich op het versterken van de
weerbaarheid van de Nederlandse maatschappij tegen cyberaanvallen die
gericht zijn op de vitale belangen van Nederland. Zowel publieke als
private partijen vervullen hierbij een cruciale rol. Zij verenigen zich als
netwerken op alle niveaus en in diverse samenstellingen. Om dit mogelijk
te maken is een aantal publiek-private samenwerkingsvormen in het leven
geroepen op strategisch, tactisch en operationeel niveau (onder andere
Information Sharing and Analysis Centres (ISAC’s) en internationale
Computer Emergency Respons Team’s (CERT’s). Ook zijn diverse private
initiatieven genomen zoals een Proof of Concept dat door TenneT en Shell
is geïnitieerd voor de verhoging van de weerbaarheid van de energievoorzieningsketen. Bij de versterking van de weerbaarheid wordt ingezet op
operationele capaciteiten (detectiecapaciteiten, duidingscapaciteiten,
alerteringsmogelijkheden, responscapaciteiten, crisisbeheersing) en het
stimuleren van het gebruik van veilige ICT bij de rijksoverheid en in de
vitale infrastructuur.
Aanpak vitaal (actiepunten 1 en 11)
Vitale infrastructuur is cruciaal voor het goed functioneren van onze
samenleving. Onder vitale infrastructuur verstaan we producten, diensten
en de onderliggende processen die, als zij uitvallen, maatschappelijke
ontwrichting kunnen veroorzaken. Het is daarom belangrijk om deze vitale
processen en objecten te beschermen tegen uitval door storingen,
rampen, sabotage of aanslagen. Om het beschermingsniveau van de
vitale sectoren in Nederland hoog te houden, werken overheid en
bedrijfsleven samen aan het verder verbeteren van continuïteit en security
door meer focus en samenhang aan te brengen. Daarom heeft in het
afgelopen jaar een «herijking» van de vitale sectoren plaatsgevonden.
Doel van deze herijking is om een actuele lijst van vitale diensten en
processen te definiëren, die een goede basis vormt voor samenhang en
prioriteitsstelling van verdere verhoging van de weerbaarheid van vitale
sectoren. Belangrijk is dat beschermingsmaatregelen van individuele
bedrijven of organisaties die onderdeel vormen van een vitale infrastructuur, goed in verhouding staan tot de risico’s die soms sector
overstijgend kunnen zijn. De samenhang tussen fysieke security en
cybersecurity is daarbij een bijzonder aandachtspunt. Het resultaat van dit
traject wordt momenteel afgestemd met relevante partijen. Aan de
resultaten van deze inventarisatie is een programma gekoppeld voor het
opstellen van roadmaps waarin, op basis van risicoanalyses maatregelen
in kaart worden gebracht. Hiermee bieden de roadmaps een uitgangspunt
voor weerbaarheid verhogende afspraken en maatregelen. De roadmaps
zullen in de komende periode door de sectoren en vakdepartementen
verder worden ingevuld. Aanpalend aan de aanpak vitaal wordt ook de
problematiek van legacysytemen in kaart gebracht. Ook is cybersecurity
geïntegreerd in de systematiek van het Alerteringssysteem Terrorismebestrijding.
De Nationale Academie voor Crisisbeheersing heeft cybersecurity in de
basis- en verdiepingstraining opgenomen, waarbinnen een trainingsprogramma voor respons op grootschalige ICT-incidenten is opgenomen.
Binnen vitale sectoren vinden regelmatig oefeningen plaats, zowel voor
afzonderlijke als samenwerkende bedrijven. In 2015 vindt een publiekprivate ICT-crisisoefening op nationaal niveau plaats, waarvan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

8

voorbereiding zijn gestart. Internationaal gezien hebben de NSS (februari
2014) en de internationale oefening @tomic2014 (februari 2014) plaatsgevonden.
Zowel publieke als private partijen vervullen bij de aanpak vitaal een
cruciale rol en worden nauw betrokken. Ook vanuit private partijen wordt
initiatief genomen. TenneT en Shell hebben een samenwerking geïnitieerd
om kwetsbaarheden, afhankelijkheden en maatregelen in de energievoorzieningsketen in kaart te brengen.
Gedragen standaarden en security en privacy by design (actiepunten 2 en
3)
Veel oudere ICT systemen waren nog niet ontwikkeld met privacy en
veiligheid in gedachten. Om op de lange termijn over veiligere ICT
systemen te kunnen beschikken, zet het kabinet in op het stimuleren van
de ontwikkeling en aanschaf van veilige hard- en software. In 2014 is een
overzicht gemaakt van relevante standaarden, waarin onderscheid is
gemaakt naar doel, doelgroep en mate van toepassing die gebruikt
kunnen worden voor het vergroten van de digitale veiligheid van vitale
processen. Er is een publiek privaat platform internetstandaarden
ingericht dat deze problematiek verder oppakt. Hierin zullen zowel de
betrokken partijen die standaarden ontwikkelen als de partijen die deze
moeten implementeren gaan plaatsnemen. Dit platform is in september
2014 van start is gegaan.
Met het oog op het versterken van de digitale veiligheid van ICT systemen
van de rijksoverheid is in 2014 een handreiking gemaakt voor het
opnemen van security eisen bij aanbestedingen. In 2013 is «het toetsmodel Privacy Impact Assessment» (PIA) voor de Rijksdienst gepubliceerd
dat de bij ontwikkeling van nieuwe wetgeving en beleid en de hiermee
verbonden bouw van nieuwe ICT-systemen of de aanleg van grote
databestanden gebruikt kan worden. In het Rijksbrede handboek «grote
projecten» is opgenomen dat beveiligingseisen onderdeel moeten zijn van
de aanbesteding en dat het verplicht is een PIA uit te voeren. Nederland
ICT heeft in samenwerking met de Taskforce Bestuur Informatieveiligheid
en Dienstverlening, ingesteld door de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties6, begin november 2014 een handreiking uitgebracht
voor goed opdrachtgeverschap informatieveiligheid. Het Centrum
Informatiebeveiliging en privacybescherming (CIP) heeft een handreiking
opgeleverd: «Grip op beveiliging in inkoopcontracten». Als opvolging van
dit actiepunt wordt nu verder gedacht aan certificering (voor ISO 27001)
van interne en externe leveranciers.
Haalbaarheidsonderzoek gescheiden netwerk vitaal (actiepunt 4)
In 2014 is in publiek-privaat verband is een verkenning uitgevoerd naar
een gescheiden ICT-netwerk voor (publieke en private) vitale processen.
De verkenning geeft inzicht in het feit dat een volledig gescheiden netwerk
op zichzelf geen realistische optie is. Dit geldt eveneens voor het gesloten
maken van delen van het internet. Dit onderschrijft het door het kabinet
gehechte belang aan een open en vrij internet. Het open karakter is de
intrinsieke waarde die het internet vertegenwoordigt. Dit laat onverlet dat
de verkenning tevens laat zien dat het van belang is om de onderliggende
belangen: beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid blijvend te
beschermen. Dit kan betekenen dat op basis van een uitvoerige risicoanalyse, in het kader waarvan kosten en baten in vergelijking met
verschillende alternatieven en/of aanvullende maatregelen vergeleken
6

Kamerstuk 26 643, nr. 275

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

9

kunnen worden, door eigenaren van informatiesystemen wordt besloten
tot het creëren van een veilige omgeving middels bij de situatie passende
(scheidings-)maatregelen, zoals o.a. ook plaatsvindt binnen de rijksoverheid door fysieke en/of virtuele scheiding van specifieke netwerkvoorzieningen. In mijn brief van 24 november 20147 heb ik uw Kamer over de
bevindingen van deze verkenning geïnformeerd.
Versterken detectie-, onderzoek- en analysecapaciteiten ten behoeve van
onder andere aanpak cyberspionage (actiepunt 5 en 9)
Cyberspionage is één van de twee grootste dreigingen waarmee
Nederland op dit moment op het gebied van cyber security wordt
geconfronteerd. Het aantal digitale spionageaanvallen is toegenomen
evenals de complexiteit en de impact van deze aanvallen. Bijna elke
buitenlandse inlichtingendienst heeft de afgelopen jaren geïnvesteerd in
zijn digitale capaciteiten. Mede vanwege de toegenomen complexiteit en
impact van cyberaanvallen is stevig geïnvesteerd in de versterking van de
onderzoeks- en analysecapaciteiten van de AIVD MIVD en het NCSC. In dit
kader is in 2014 de oprichting van de Joint Sigint Cyber Unit (JSCU) van
de AIVD en MIVD gerealiseerd en zijn de onderzoeks- en analysecapaciteiten van de AIVD en de MIVD versterkt. Het betreft hier onder andere de
personele en organisatorische versterking van deze organisaties. Ook
wordt verkend hoe de samenwerking tussen deze partijen kan worden
versterkt op het gebied van informatiedeling over digitale aanvallen en
gezamenlijke analyses, binnen de geldende juridische kaders.
Versterking Defensie cybercapaciteiten (Actiepunten 6, 14 en 15)
De versterking van de cybercapaciteiten van Defensie vormt de militaire
pijler van de NCSC 2. Defensie richt zich op de versterking van zijn digitale
weerbaarheid en het inlichtingenvermogen in het digitale domein. Een
andere prioriteit betreft het vermogen om cyberoperaties uit te voeren ter
ondersteuning van de driehoofdtaken van de krijgsmacht. In 2014 zijn
forse stappen gezet. Zo is het Defensie Cyber Expertise Centrum (DCEC)
opgericht voor kennisontwikkeling, opleiding van het personeel, innovatie
en onderzoek. Ook heeft de MIVD de capaciteit voor inlichtingenvergaring
via het digitale domein verder versterkt, waarbij de dienst nauw samenwerkt met de AIVD in de Joint Sigint Cyber Unit. Met de lancering van het
Defensie Cyber Commando in oktober jl. is de eerste stap gezet richting
een operationele cybercapaciteit. Het is nu vooral van belang op deze
fundamenten voort te bouwen en cybercapaciteiten verder in te bedden
als integraal onderdeel van het militaire optreden. Naar verwachting zal
het DCC eind 2015 operationeel zijn. In de periode 2014–2015 worden
verdere maatregelen genomen om de beschikbaarheid en inzetbaarheid
van kritieke defensienetwerken en systemen te garanderen. Ook wordt
geïnvesteerd in verdere ontwikkeling van het inlichtingenvermogen en
operationele cybercapaciteit en wordt een doctrine opgesteld voor de
inzet van cybercapaciteiten in militaire operaties. In 2015 wordt de
Defensie Cyber Strategie geactualiseerd. De actualisering van de strategie
zal de komende jaren richting geven aan de doorontwikkeling van
cybercapaciteiten bij Defensie. Defensie zal onder andere investeren in de
kennis en deskundigheid van haar personeel op het gebied van cyber, in
relevante opleidingen, cyberwapens, detectiesystemen, een cyberlaboratorium en in capaciteit ten behoeve van datavergaring en analyse. Met het
oog op de beschikbaarheid van voldoende gekwalificeerd personeel in het
geval van cyberincidenten is in 2014 een Defensie cyberreservistenbestand opgericht. Dit bestand zal in de komende jaren verder worden
gevuld.
7

Kamerstuk 26 643, nr. 337

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

10

Versterking cybersecurity medeoverheden (Actiepunten 7 en 8)
Om het bewustzijn over cybersecurity van medeoverheden te versterken
is door de Taskforce Bestuur en Informatieveiligheid Dienstverlening in
2014 gewerkt aan het committeren van medeoverheden aan een
versterkte aanpak van informatieveiligheid. Middels verschillende
activiteiten en instrumenten is gewerkt aan het creëren van bewustzijn bij
bestuurders en managers bij de overheid. Mede naar aanleiding hiervan is
recentelijk een verklaring getekend door vertegenwoordigers van het Rijk,
provincies, gemeenten, waterschappen en de Manifestgroep, waarmee
wordt bekrachtigd dat informatieveiligheid ook na de beëindiging van de
Taskforce Bestuur en Informatieveiligheid Dienstverlening begin 2015,
blijvend aandacht krijgt. Daarnaast worden in 2015, met koepelvertegenwoordigers bij de overheid, verantwoordelijkheden benoemd en
procedures afgesproken voor organisatie overstijgende incidenten in het
openbaar bestuur die geen crisis zijn.
Versterking Nationaal Cyber Security Centrum (Actiepunt 10)
Om adequaat invulling te geven aan zijn taken is het NCSC op het
personele vlak in 2014 versterkt door een uitbreiding. Hiermee is de
bestaande waakdienst van het NCSC verbreed tot een Nationaal Cyber
Security Operations Center (NCSOC), dat 24 uur per dag, 7 dagen in de
week beschikbaar is als meldpunt, nieuwe dreigingen signaleert en haar
netwerk van contacten van opvolgbare informatie voorziet. Het NCSOC
moet, met hulp van het Nationaal Detectie Netwerk (NDN) gaan
zorgdragen voor het situationeel beeld ten aanzien van cyberdreigingen.
Het NDN is een samenwerkingsverband, waarbinnen NCSC, AIVD en
MIVD gezamenlijk met andere overheids- en marktpartijen optrekken, om
de vroegtijdige detectie van cyberdreigingen, waaronder spionage, te
faciliteren. In 2014 is het basisnetwerk ontwikkeld en gerealiseerd dat in
2015 en verder uitgebouwd zal worden. Momenteel bevindt het NDN zich
in de pilotfase voor rijksoverheid en is de samenwerking van start gegaan
door informatiedeling met private partijen in vitale sectoren. Hierbij zijn
de mogelijkheden van NDN aanvullend aan de eigen detectieinspanningen van de organisatie Het NDN sluit aan op het eveneens
publiek-private Nationaal Respons Netwerk (NRN) dat, onder de coördinatie van het NCSC, de gezamenlijke respons op cybersecurity-incidenten
versterkt. Het NRN is op 17 april 2014 met vijf organisaties gelanceerd en
wordt momenteel verder uitgebouwd.
In 2015 te initiëren actiepunten (Actiepunten 12 en 13)
De realisatie van een aantal actiepunten start in 2015 zodat de bevindingen van andere trajecten kunnen worden meegenomen. Zo wordt de
versterking van de bestaande sectorale toezichthouders door het
opnemen van cybersecurity vereisten in 2015 gestart zodat de (eerste)
bevindingen uit de aanpak voor de bescherming van de vitale infrastructuur in dit traject kunnen worden meegenomen. Dit geldt ook voor de
verkenning naar de mogelijkheid van accreditatie van bedrijven die als
«digitale brandweer» ingeschakeld kunnen worden.
Doelstelling 2: Nederland pakt cybercriminaliteit aan (actiepunten 16 tot en met 22)
In het CSBN-4 wordt geconstateerd dat cybercrime de andere grote
dreiging op het gebied van cybersecurity is, samen met aanvallen door
statelijke actoren. Doelstelling 2 richt zich op het versterken van de aanpak
van cybercriminaliteit zowel doormiddel van de versterking van (straf)wet-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

11

geving als door een versterking van de opsporing en vervolging van
cybercrime.
Internationale aanpak cybercriminaliteit: actualisatie en versterking
(straf)wetgeving (Actiepunten 16 en 17)
Om de aanpak van cybercrime stevig aan te pakken wordt (straf)wetgeving versterkt. Hiertoe is het wetgevingstraject voor de wet computercriminaliteit III ingezet. De wet computercriminaliteit III geeft de Politie
meer slagkracht op het gebied van o.a. cybercrime. Het wetsvoorstel
wordt in de eerste helft van 2015, enige tijd later dan eerder was voorzien,
aan de Kamer gezonden. Internationaal wordt ingezet op het versterken
van de samenwerking en het harmoniseren van wetgeving. Daarom staat
het thema cybercrime op de agenda tijdens de Global Conference on
Cyberspace 2015. Op operationeel niveau is er sprake van een intensieve
samenwerking tussen de het Team High Tech Crime (THTC) van de
Nationale Politie, EC3 (Europol) en IGCI (INTERPOL).
Versterking opsporing en vervolging cybercrime (Actiepunten 18, 19, 20
en 21)
De Politie heeft een personele versterking van onderzoeks- en analysecapaciteiten doorlopen door uitbreiding van het THTC conform eerdere
afspraken. In 2014 is de versterking van de opsporing en vervolging van
cybercrime opgenomen in de landelijke prioriteiten van de Politie en zal
het Team High Tech Crime van de Politie 20 onderzoeken doen. Ook is de
aanpak van cybercrime een prioriteit in de Veiligheidsagenda 2015 – 2018.
Afgesproken is dat het aantal cybercrime-onderzoeken zal worden
uitgebreid naar 360 onderzoeken in 2018, uitgevoerd zowel door de
landelijk eenheid als de regionale eenheden. Het aantal complexe zaken
loopt op tot 50 zaken in 2018, waaronder minstens 20 zaken door het
THTC. Daarnaast kreeg de samenwerking tussen het Openbaar Ministerie,
de politie en de financiële sector op het gebied van cybercrime o.a. vorm
in de Electronic Crimes Task Force.
Verbeteren procedures intake en registratie voor melding en aangifte van
cybercrime. (Actiepunt 22)
De activiteiten om de doelstelling te behalen vloeien voort uit de
Landelijke Prioriteiten Politie 2011–2014 om de procedures voor de intake
en registratie voor melding en aangifte van cybercrime te verbeteren. Dit
traject is in gang gezet. Het doel is landelijk meer zicht te krijgen op
daders, zaken en aangiftes en leidt tot een update van de Handreiking
intake van internet gerelateerde criminaliteit, opleidingen voor politiepersoneel en de borging en verbetering van bestaande initiatieven in de
staande organisatie van de Politie.
Doelstelling 3: Nederland investeert in veilige en privacybeschermende ICT-producten en -diensten (actiepunten 23 en 24)
Veel oudere ICT-producten zijn niet gebouwd met veiligheid en privacy in
gedachte. Om op de lange termijn over veiligere ICT systemen te kunnen
beschikken wordt ingezet op het stimuleren van de ontwikkeling veilige
hard- en software en het vergroten van de bewustwording ten aanzien
van veilig internetten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

12

Verbeteren en of ontwikkelen van standaarden om veiligheid en privacy
van ICT-producten en -diensten te bevorderen (actiepunt 23)
Er wordt ingezet op het verbeteren en of ontwikkelen van internationale
standaarden die gebruikt worden om veiligheid en privacy van
ICT-producten en -diensten te bevorderen. Dit gebeurt zoveel mogelijk in
internationaal verband. Het betreft hier een langdurige inspanning
waarvoor in de NCSS-2 de eerste aanzet en kaders worden neergezet. In
2014 is hiervoor een normenkader ontwikkeld door o.a. Security Academy
en iComply in nauwe samenwerking met het Ministerie van Economische
Zaken en ECP Platform voor de informatiesamenleving. Het «Normenkader Secure Software» is in mei 2014 gelanceerd en sindsdien is het met
succes getest bij diverse software- ontwikkelorganisaties. Momenteel
wordt met private partners gekeken naar een business case om hier een
vervolg aan te geven. Ook is er in 2014 een overzicht van relevante
(internationale) gremia waarbinnen over standaarden en de toepassing
daarvan wordt gesproken opgesteld. Daarnaast is er een gespreksagenda
opgesteld ten behoeve van internationaal overleg. Aan de hand van deze
agenda zal de komende jaren in relevante gremia worden ingezet op het
verbeteren van standaarden om de veiligheid en privacy van
ICT-producten en -diensten te bevorderen. De adoptie van standaarden is
reeds aan de orde geweest tijdens de IGF in Istanbul en zal aan de orde
komen tijdens de Global Conference on Cyberspace 2.
Lanceren bewustwordingscampagnes (actiepunt 24)
Van 27 oktober tot en met 6 november jl. vond wederom met de succes de
derde editie van de landelijke bewustwordingscampagne Alert Online
plaats. Aan Alert Online namen ruim 140 partners deel uit publiek, privaat
en wetenschap. In de campagneperiode zetten alle partners zich in om
intern en extern het online veiligheidsbewustzijn te vergroten bij overheid,
bedrijfsleven en consumenten. Tijdens Alert Online hebben rond de
externe 80 evenementen plaats gevonden en een groot aantal interne
campagnes. Privacy was een van de thema’s binnen het overkoepelend
thema «kennis over cyber security». Daarnaast kwamen thema’s als cyber
security onderwijs, onderzoek, innovaties, en de online veiligheid van
jongeren aan de orde in de campagne-activiteiten. Tijdens Alert Online is
ook de website veiliginternetten.nl gelanceerd. Op veiliginternetten.nl
worden consumenten en het midden- en kleinbedrijf geïnformeerd over
wat zij zelf kunnen doen en laten om veilig online te zijn. Veiliginternetten.nl is samenwerking tussen het Ministerie van Economische Zaken,
Veiligheid en Justitie en ECP-Platform voor de informatiesamenleving.
Ook volgend jaar wordt onverminderd ingezet op cyber security
awareness en zal van 26 oktober tot en met 6 november 2015 weer de
campagne Alert Online plaatsvinden.
Doelstelling 4: Nederland bouwt coalities voor vrijheid, veiligheid
en vrede in het cyberdomein (actiepunten 25 tot en met 30)
Door het wereldwijde en grensoverschrijdende karakter van cyberspace is
internationale samenwerking onontbeerlijk voor het oplossen van
uitdagingen omtrent cyber security en bredere vraagstukken ten aanzien
van het internet. Om daarbij de Nederlandse belangen te behartigen
versterkt Nederland zijn internationale diplomatieke profiel op een aantal
cybergebieden als internetvrijheid en internationale vrede en veiligheid.
De voornaamste activiteit daarvoor is de organisatie van de Global
Conference on Cyberspace in april 2015, waarmee ook een aantal
internationale actiepunten van de NCSS 2 deels wordt uitgevoerd en het
Nederlandse EU-voorzitterschap van 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

13

Voeren van cyberdiplomatie, gedragsnormen en vertrouwenwekkende
maatregelen (actiepunt 25)
Met de Global Conference on Cyberspace 2015 levert Nederland een
bijdrage aan de vormgeving van gedragen normen voor verantwoordelijk
gedrag en de toepassing van internationaal recht in cyberspace. Ook
vertrouwenwekkende maatregelen worden besproken, die een bijdrage
kunnen leveren aan het vergroten van de internationale stabiliteit en aan
het voorkomen van escalatie van cyberconflicten. Hierbij kan gedacht
worden aan het versterken van de samenwerking tussen Computer
Emergency Respons Team’s (CERT), het delen van informatie over de
aanpak van cyberincidenten, nationale cyber strategieën, en contactpunten. In dat kader speelt Nederland een rol in het verder vormgeven en
implementeren van zulke confidence building measures in de OVSE. Bij
het Ministerie van Buitenlandse Zaken zal na de Global Conference on
Cyberspace 2015 een Task Force Cyber vorm blijven geven aan cyberdiplomatie.
High level bijeenkomsten en kennisknooppunt internationaal recht en
conflictpreventie (actiepunt 26)
Het streven om high level bijeenkomsten te organiseren wordt ingevuld
met de GCCS 2015. De toepassing van het internationaal recht in
cyberspace en conflictpreventie worden daar uitgebreid besproken onder
het thema internationale stabiliteit. Ter voorbereiding daarvan worden
wereldwijd een aantal inhoudelijke bijeenkomsten georganiseerd. Ook
wordt bezien of in 2015 op deze onderwerpen een kennisknooppunt kan
worden vormgegeven in Nederland.
Nederland blijft internationaal het voortouw nemen op het terrein van
internetvrijheid (actiepunt 27)
Nederland blijft internationaal het voortouw nemen op het terrein van
internetvrijheid, onder andere met de Freedom Online Coalitie (FOC), en
inzetten op een krachtige Europese aanpak van privacybescherming en
fundamentele rechten en waarden vis-à-vis derde landen. Internetvrijheid
zal op de GCCS 2015 aan de orde komen als een hoofdthema.
Actieve deelname in internationale cyberevenementen (actiepunt 28)
Om de Nederlandse belangen te behartigen en de eigen visie voor het
voetlicht te brengen participeert de Nederlandse overheid de komende
jaren versterkt in cyber-gerelateerde internationale cyberconferenties,
multi-stakeholderevenementen en besluitvormende evenementen.
Nederland zet in op cybercapaciteitsopbouw in internationaal verband
(actiepunt 29)
Nederland zet in op het duurzaam stimuleren van cybercapaciteitsopbouw
in internationaal verband, zowel in minder cyber-ontwikkelde landen als in
landen waar het cyberdomein relatief verder ontwikkeld is. Het gaat
daarbij om het delen van kennis en expertise op een aantal centrale
cyberthema’s tussen internationale publieke en private partners
Versterking civiel-militaire samenwerking (actiepunt 30)
Militaire en civiele actoren zijn in het digitale domein steeds meer met
elkaar verweven. Een civiel-militaire aanpak ter vergroting van de digitale
veiligheid is daarom noodzakelijk. In het kader van de NCSS 2 worden
mogelijkheden uitgewerkt voor de nationale inzet van de digitale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

14

capaciteiten van Defensie op verzoek van civiele autoriteiten. Tussen het
Ministerie van Veiligheid en Justitie en het Ministerie van Defensie is
regulier en nauw contact over de ontwikkeling van cybercapaciteiten en
het vormgeven van de civiel-militaire samenwerking. Per op te bouwen
Defensiecapaciteit wordt bezien of en hoe deze ter ondersteuning van
civiele partijen kan worden ingezet. Om de samenwerking te faciliteren
zijn in 2014 wederzijdse detacheringen van functionarissen van de NCSC
en het Defensie Cyber Commando overeengekomen. Daarnaast heeft de
samenwerking tussen DefCERT en het NCSC een permanente en formele
status gekregen middels een samenwerkingsconvenant.
Doelstelling 5: Nederland beschikt over voldoende cybersecuritykennis en -kunde en investeert in ICT-innovatie om onze cybersecuritydoelstellingen te behalen (actiepunten 31 tot en met 37)
Onder doelstelling 5 vallen het versterken van het cyber security
onderwijs en onderzoek, het creëren van meer stageplekken, het
versterken van de Nederlandse kennispositie en de aansluiting van cyber
security onderzoek op de behoefte van het bedrijfsleven.
Versterken cybersecurity onderwijs (Actiepunt 31, 32 en 33)
Om de behoefte aan cybersecurity onderwijs in Nederland inzichtelijk te
maken en een impuls te geven zal langs verschillende wegen onderzoek
worden gedaan en onder regie van VenJ en OCW het gesprek tussen de
betrokken partijen worden georganiseerd. Een aantal HBO-lectoren heeft
medewerking toegezegd aan de ontwikkeling van een onderwijsagenda
voor het HBO. Hierbij wordt de samenwerking gezocht met het (door OCW
gefinancierde) Regieorgaan SIA en het Cybersafety Research and
Education Network. Voor het MBO wordt aansluiting gezocht bij lopende
initiatieven rond informaticaonderwijs en het Techniekpact. Ook is in 2014
de Cyber Security Academie opgericht, die een post-doctorale masteropleiding cybersecurity verzorg en die recent is gestart met 20 studenten.
Het WODC heeft een onderzoek uitgezet naar de vraag naar diverse
soorten werknemers die een rol spelen bij cybersecurity werknemers en
het aanbod aan onderwijs waarlangs deze worden opgeleid en
om/bijgeschoold. Dit onderzoek wordt begin 2015 opgeleverd.
Ontwikkelen van een cyber Defensie opleidings- en trainingstraject met
private partijen en Regionale opleidingscentra (Actiepunt 34)
Samen met onderwijsinstellingen worden cyber Defensie opleidings- en
trainingstrajecten ontwikkeld die aansluiten bij behoefte aan cyberexpertise binnen Defensie. Momenteel volgen 14 personen een opleiding
bij een private partij. De eerste klas is in 2015 klaar.
Stimuleren van innovatie in cybersecurity (actiepunt 34, 36, 37)
Om innovatie in cybersecurity te stimuleren krijgt onderzoek een impuls
en worden stappen gezet om een verbeterd inzicht te krijgen in de
onderzoek behoefte van bedrijfsleven en maatschappij en het realiseren
van een betere aansluiting tussen wetenschap en praktijk. Agentschap
NL/RvO en NWO hebben, binnen de kaders van de in 2012 gelanceerde
Nationale Cyber Security Research Agenda II (NCSRA II), een tweede
tender voor de NCSRA in juni 2014 uitgeschreven ter waarde van
ongeveer € 5,5 miljoen, ongeveer gelijk verdeeld over een SBIR
programma voor korte termijn R&D en lange termijn onderzoek. In 2015
wordt een cybersecurity platform voor bedrijven, kennis- en (hoger)onderwijsinstellingen gelanceerd. Het inrichtingsplan voor dit cybersecurity
research & education platform is gereed. In 2015 wordt door TNO en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

15

NWO een plan opgesteld voor een verbeterd inzicht in de onderzoek
behoeften van bedrijfsleven en maatschappij en het creëren van een
sterkere verbinding en aansluiting tussen vragers en aanbieders met
lopend en toekomstig onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 643, nr. 341

16