2009 - 2015

Stroomgebiedbeheerplan Rijndelta
													

Nederland

2009 - 2015

Stroomgebiedbeheerplan Rijndelta
													

De informatie opgenomen in dit stroomgebiedbeheerplan betreft uitsluitend
de gegevens over het Nederlandse deel van het stroomgebied Rijndelta.

De informatie over de Duitse delen van het stroomgebied Rijndelta (Nedersaksen
en Noordrijn-Westfalen) wordt in een beperkte oplage gepubliceerd in een
gecombineerde Nederlandse-Duitse versie van het stroomgebiedbeheerplan Rijndelta.

22 december 2009

Nederland en Duitsland

4
7

		

Inleiding

15

1		

Beschrijving stroomgebied Rijn

30

		
		
		
		

1.1
1.2
1.3
1.4

39

2		

Economische analyse van het watergebruik

		
		
		

2.1
2.2
2.3

16
20
26

41
42
42

Algemene gebiedsbeschrijving
Oppervlaktewater
Grondwater
Beschermde gebieden

Economische beschrijving van het stroomgebied
Trends tot en met 2015
Kostenterugwinning voor waterdiensten

71
72
75

78
80
81

82

48
49
51
55
58

61
68
69

3		

Milieudoelstellingen

		
3.1
		
3.2
		
3.3
		
3.4
		
3.5
			
		
3.6
		
3.7
		
3.8

Inleiding
Status oppervlaktewaterlichamen en motivering
Oppervlaktewater
Grondwater
Relatie met milieudoelstellingen beschermde
gebieden
Ontheffingen
Internationale harmonisatie doelen
Juridische verankering van de KRW-doelen

Monitoring en huidige toestand

		
4.1
		
4.2
			
		
4.3
		
4.4
		
4.5
			
		
4.6

Inleiding
Meetprogramma monitoring oppervlaktewaterlichamen
Meetprogramma grondwaterlichamen
Aanvullende monitoring beschermde gebieden
Coördinatie monitoringprogramma’s in het
internationale stroomgebieddistrict
Eerste resultaten KRW-monitoringprogramma’s

5		
		

Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

129

		
		
		
		

5.1
5.2
5.3
5.4

131

6		

Maatregelenprogramma

99

100
47

4		

119
127

132
136

144
163
174

		
6.1
		
6.2
			
		
6.3
		
6.4
		
6.5

Oppervlaktewater
Grondwater
Afstemming Grondwater – Oppervlaktewater
Kennisleemten

Inleiding
Maatregelen communautaire
waterbeschermingswetgeving
Basismaatregelen nationaal beleid
Aanvullende regionale KRW-maatregelen 2010-2015
Doorkijk aanpak 2016-2027

5

183

		
6.6
		
6.7
			
		
6.8
		
6.9
		
6.10

187

7		

174
177

180
182

189
189
191

191

192

195

196
196
198
198
199

Extra maatregelen
Kosteneffectiviteitsanalyse (KEA) onderbouwing maatregelenprogramma
Relatie milieudoelstellingen en vergunningverlening
Indicatief doelbereik KRW-maatregelenprogramma
Kosten en baten KRW-maatregelenprogramma

Klimaatverandering

		
7.1
		
7.2
		
7.3
			
		
7.4
			
		
7.5
			

Inleiding
Verwachte klimaatverandering
Verwachte effecten van klimaatverandering op
waterkwaliteit en ecologie van watersystemen
Klimaatrobuustheid van het voorgenomen
maatregelenprogramma
Klimaatverandering in het tweede
stroomgebiedbeheerplan

8		
		

Register gedetailleerde programma’s
en beheerplannen

		
		
		
		
		

8.1
8.2
8.3
8.4
8.5

Inleiding
Rijk
Provincie
Waterschap
Gemeente

201
202
202

208

213
215
215
216

216
217

9		

Voorlichting en raadpleging van het publiek

		
9.1
		
9.2
			
		
9.3
			

Inleiding
Voorlichting en raadpleging van het publiek
op nationaal niveau
Voorlichting en raadpleging van het publiek
op regionaal niveau

10		

Lijst bevoegde autoriteiten

		
10.1
		
10.2
		
10.3
			
		
10.4
		
10.5
			

Internationale coördinatie
Bevoegde autoriteiten waterbeheer
Juridische status van de autoriteiten en
relevante wetgeving
Kerntaken KRW van de bevoegde autoriteiten
Namen en adressen van de bevoegde
autoriteiten

223

		

Afkortingen en begrippenlijst

229

		

Literatuur en websites

232

		

Inhoud DVD: overzicht kaarten en bijlagen

6

Inleiding

Samenvatting
De Kaderrichtlijn Water heeft tot doel de oppervlaktewateren - waaronder ook overgangswater
en kustwater - en het grondwater in de Europese Unie te beschermen en te verbeteren en
het duurzaam gebruik van water te bevorderen.
De doelstellingen van de KRW moeten op 22 december 2015 zijn bereikt. Deze termijn kan
onder bepaalde voorwaarden worden verlengd met maximaal twee periodes van zes jaar.
De uiterste datum komt daarmee op 2027.
De Kaderrichtlijn Water geeft voor alle landen in de Europese Unie een kader voor de
bescherming en verbetering van de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater en
van de kwantiteit van het grondwater.
De richtlijn moedigt alle belanghebbenden aan om actief deel te nemen aan activiteiten
om in ieders belang een goede waterkwaliteit te realiseren.
Het stroomgebied Rijndelta omvat het gehele Nederlandse stroomgebied van de Rijn alsmede
een klein deel van het Duitse oppervlak van het internationale stroomgebieddistrict Rijn.
Het onderhavige plan betreft het Nederlandse deel van het stroomgebied Rijndelta met daarin
onder meer een beschrijving van dit deel van het stroomgebied, de doelen voor de oppervlakteen grondwaterlichamen en een samenvatting van de maatregelen die genomen gaan worden.

7

Inleiding
8

Kaderrichtlijn Water
Waarom ons grond- en oppervlaktewater
beschermen?

Betekenis van de Europese Kaderrichtlijn Water

Wat vraagt de Kaderrichtlijn Water?

De Europese Kaderrichtlijn Water (krw) is op

De richtlijn verplicht de eu-lidstaten tot een uniforme

Water speelt een zeer belangrijke rol in ons dagelijks

22 december 2000 officieel van kracht geworden

werkwijze en een aantal duidelijke producten

leven. Voldoende water van een goede kwaliteit voor-

door opname in het Publicatieblad van de Europese

(zie tijdschema) voor het bereiken van de gestelde

ziet in de basisbehoeften van de mens. Goede kwaliteit

Gemeenschappen (eg/2000/60). De lidstaten hebben

doelen. Voor ieder stroomgebieddistrict 2 – al dan

van grond- en oppervlaktewater is ook van groot

daarmee de verplichting op zich genomen om de

niet internationaal – moeten de betrokken landen

belang voor de economische ontwikkeling

kwaliteit van alle Europese wateren in een goede

een stroomgebiedbeheerplan opstellen. Deze eerste

(bijvoorbeeld landbouw, visserij, energieopwekking,

toestand te brengen en te houden. Als kaderrichtlijn

stroomgebiedbeheerplannen dienen uiterlijk

industrie, transport en toerisme) en voor de natuur.

omvat deze nieuwe richtlijn een aantal al bestaande

22 december 2009 te zijn vastgesteld.

eu-richtlijnen op het gebied van waterkwaliteit.
Dat voldoende water van goede kwaliteit niet

Nieuw aan de Kaderrichtlijn Water is de expliciete

Nederland maakt deel uit van vier stroomgebied-

vanzelfsprekend is, hebben we de afgelopen decennia

aandacht voor goede ecologische kwaliteit van

districten, namelijk die van de Eems, Maas, Rijn

proefondervindelijk vast kunnen stellen. In de jaren

oppervlaktewateren en de keuze om bij het water­

en Schelde. Nederland stelt net als andere landen

’60 en ’70 van de vorige eeuw waren veel wateren

beheer het stroomgebied 1 centraal te stellen. Dit

stroomgebiedbeheerplannen op voor de nationale

zwaar vervuild en kwam massale vissterfte door

laatste is met name van belang omdat water zich

delen van deze internationale stroomgebieddistricten.

zuurstofloosheid van het water regelmatig voor.

niet aan grenzen houdt en voor het bereiken van

Bijzonder aan de Rijn is dat het (internationale)

Vanaf de jaren ’70 zijn er veel maatregelen genomen

een goede waterkwaliteit de inzet van alle lidstaten

stroomgebieddistrict Rijn is opgedeeld in (inter-

en is er fors geïnvesteerd in nieuwe waterzuiverings-

nodig is. Bovendien wordt er op deze wijze zorg

nationale) werkgebieden. Het Rijnstroomgebied­

installaties en het overschakelen naar schone

voor gedragen dat alle burgers in de Europese Unie

district kent negen werkgebieden, waarvan het

productietechnologieën. Behalve nationale wet- en

kunnen rekenen op een goede kwaliteit en een

werkgebied Rijndelta voor 90 procent in Nederland

regelgeving zijn sinds midden jaren ’70 op Europees

eerlijke verdeling van water. De richtlijn schrijft voor

en 10 procent in Duitsland ligt.

niveau afspraken gemaakt om de waterkwaliteit te

dat er analyses moeten worden uitgevoerd naar de

Naast het opstellen van een nationaal beheerplan

verbeteren. Deze EU-richtlijnen richten zich op

toestand van de wateren en de oorzaak van een

Rijndelta werken de acht eu-lidstaten in het internati-

bepaalde onderdelen van de waterkwaliteit, zoals

slechte chemische, kwantitatieve of ecologische

onale stroomgebieddistrict Rijn nauw samen. Zij

gevaarlijke stoffen, stedelijk afvalwater, vissen en

toestand. Daarnaast is er ook aandacht voor het

onderzoeken daarbij welke problemen in het gehele

schelpdieren, drinkwater of nitraat.

actief betrekken van belanghebbenden bij de gehele

stroomgebied spelen en welke maatregelen zij

Al deze wet- en regelgeving en daaruit volgende maat-

planvorming. De Kaderrichtlijn Water is in de

gezamenlijk moeten nemen om uiteindelijk deze

regelen hebben er voor gezorgd dat de waterkwaliteit

Nederlandse wetgeving verankerd met de

problemen op te lossen. Gezamenlijk stellen zij een

sindsdien flink is verbeterd. Desondanks is van een

Implementatiewet eg-kaderrichtlijn water (2005)

overkoepelend internationaal beheerplan Rijn op.

goede kwaliteit van grond- en oppervlaktewateren

en de Waterwet (2009).

Een samenvatting van dit overkoepelende plan is in

op veel plaatsen nog geen sprake.

het stroomgebiedbeheerplan Rijndelta opgenomen
(zie bijlage A).

Tijdschema
Inleiding

De uitvoering van de richtlijn verloopt in duidelijk gemarkeerde stappen.
2004 Rapportage karakterisering stroomgebied
In bijlage vii van de Kaderrichtlijn Water is een

•

een algemene beschrijving van de kenmerken van het stroomgebieddistrict;

overzicht opgenomen van de elementen die verplicht

•

een samenvatting van de menselijke belastingen en de effecten daarvan op de toestand van het

in het stroomgebiedbeheerplan opgenomen moeten

oppervlaktewater en het grondwater;

worden. In bijlage B is aangegeven waar welk element

•

een economische analyse van het watergebruik;

uit bijlage vii in dit rapport te vinden is.

•

een register van de beschermde gebieden.

2006 Rapportage monitoringprogramma
		

Een krw-monitoringprogramma voor oppervlaktewater, grondwater en beschermde gebieden.

2006 Tijdschema en werkprogramma
		

Tijdschema en werkprogramma voor het opstellen van het stroomgebiedbeheerplan. Publicatie en
gedurende zes maanden voor opmerkingen ter beschikking stellen van het publiek, met inbegrip van

		

de gebruikers.

2007 Overzicht belangrijkste waterbeheerkwesties
		

Publicatie en gedurende zes maanden voor opmerkingen ter beschikking stellen van het publiek,
met inbegrip van de gebruikers.

2008 Ontwerp-stroomgebiedbeheerplan
		

Publicatie en gedurende zes maanden voor opmerkingen ter beschikking stellen van het publiek,
met inbegrip van de gebruikers (iedere zes jaar).

2009 Stroomgebiedbeheerplan
		

Publicatie (iedere zes jaar).

2012 Voortgangsrapportage maatregelenprogramma
1

Een stroomgebied is het gebied vanwaar al het over het oppervlak
lopende water via een reeks stromen, rivieren en eventueel meren

2

		

Een tussentijds verslag over voortgang en uitvoering van het maatregelenprogramma (iedere zes jaar).

door één riviermond, estuarium of delta in zee stroomt.

2013 Update analyse & beoordeling

Een stroomgebieddistrict wordt gevormd door één of meer aan

		

Het toetsen en zo nodig bijwerken van de karakterisering van het stroomgebied en de beoordeling van

elkaar grenzende stroomgebieden met bijbehorende grond- en

de effecten van menselijke activiteiten op de toestand van het oppervlaktewater en het grondwater

kustwateren en dat als voornaamste eenheid voor stroomgebied-

(iedere zes jaar).

beheer is beschreven.

9

Inleiding

Status van het stroomgebied­
beheerplan Rijndelta

10

Het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan Rijndelta heeft

Milieueffectrapportage voor plannen (planmer)

het formele kader voor toekomstige projectmer-

in Nederland van 22 december 2008 tot en met 22 juni

Sinds 2004 is het op grond van Europese Richtlijn

plichtige of projectmer-beoordelingsplichtige

2009 voor inspraak ter inzage gelegen. In de Nota van

2001/42/eg verplicht een strategische milieubeoorde-

besluiten over waterkwaliteitsmaatregelen.

Antwoord Stroomgebiedbeheerplannen

ling uit te voeren voor plannen waarin keuzes worden

(www.kaderrichtlijnwater.nl/sgbp) heeft het rijk

gemaakt die uiteindelijk kunnen leiden tot activiteiten

In 2008 is door Nederland een planMER

aangegeven hoe is omgegaan met de zienswijzen op

of concrete projectbesluiten met mogelijk nadelige

(www.kaderrichtlijnwater.nl/sgbp) opgesteld, waarin

het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan Rijndelta en op

gevolgen voor het milieu. In 2006 is deze richtlijn in

de cumulatieve effecten van de maatregelen uit het

de drie andere ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen

Nederland geïmplementeerd in de Wet milieubeheer

stroomgebiedbeheerplan zijn beschouwd. De effecten

(Eems, Maas en Schelde). Zie ook hoofdstuk 9.

en het hieraan gekoppelde Besluit op de milieueffect-

zijn op kwalitatieve wijze op stroomgebiedniveau

rapportage 1994 (Besluit m.e.r. 1994). Daarmee is de

beschreven.

Op basis van de opmerkingen naar aanleiding van

procedure voor de milieueffectrapportage voor

het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan Rijndelta,

plannen (planmer) geïntroduceerd, naast de al eerder

Het Nederlandse planMER sgbp’s vormt een bijlage

in samenhang met de opmerkingen over de overige

bekende milieueffectrapportage voor projectbesluiten

bij het planMER voor het Nationaal Waterplan. Het

plannen van de verantwoordelijke overheden in

(projectmer). Een planmer is nodig voor wettelijk of

totale planMER (Nationaal Waterplan én de vier

Nederland, en op basis van voortschrijdend inzicht,

bestuursrechtelijk verplichte plannen die:

stroomgebiedbeheerplannen) is positief getoetst door

is het stroomgebiedbeheerplan Rijndelta aangepast.

1 het kader vormen voor toekomstige projectmer-

de Commissie voor de milieueffectrapportage 3.

plichtige of projectmer-beoordelingsplichtige
Het onderhavige definitieve stroomgebiedbeheerplan

besluiten, of

Rijndelta is op 27 november 2009 door de Nederlandse

2 waarvoor een passende beoordeling nodig is op

ministerraad vastgesteld. Het stroomgebiedbeheer-

grond van de Natuurbeschermingswet 1998.

plan Rijndelta is op 22 december 2009 gepubliceerd.
Hoewel het stroomgebiedbeheerplan Rijndelta niet
De Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat

expliciet in het Besluit m.e.r. 1994 wordt genoemd,

verstuurt het definitieve stroomgebiedbeheerplan

is het plan wel planmer-plichtig. Als bijlage is het

Rijndelta, samen met de plannen voor Eems, Maas en

stroomgebiedbeheerplan Rijndelta immers formeel

Schelde aan de Europese Commissie. Nederland zal

onderdeel van het Nationaal Waterplan, dat op grond

uiterlijk 22 maart 2010 ook op elektronische wijze

van het Besluit m.e.r. 1994 een planmer-plichtig plan

door middel van ‘reporting sheets’ aan de Europese

is. Daarnaast bevat het stroomgebiedbeheerplan

Commissie rapporteren over de inhoud van de

Rijndelta een pakket uit te voeren maatregelen

stroomgebiedbeheerplannen.

waaraan Nederland zich heeft gecommitteerd.
Het stroomgebiedbeheerplan Rijndelta vormt zo

3

Commissie voor de milieueffectrapportage, Nationaal Waterplan,
Toetsingsadvies over het milieueffectrapport 16 juli 2009 /
rapportnummer 2211-45.

Inleiding

Samenwerkingsproces
op hoofdlijnen
Gemeenten, waterschappen, provincies en het rijk

zuflüsse in Nordrhein-Westfalen (nrw) en Vechte in

stroomgebieden.

hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor

Niedersachsen (ni)) en vier in Nederland (Rijn-West,

Daarnaast heeft in het Landelijk Bestuurlijk Overleg

de uitvoering van de Kaderrichtlijn Water. De

Rijn-Midden, Rijn-Oost en Rijn-Noord).

bevoegdheden van de verschillende partijen zijn

Regio’s (lbor) overleg plaatsgehad tussen de
voorzitters van de regionale bestuurlijke overleggen

beschreven in hoofdstuk 10. De plannen waarin het

In Nederland is voor elk subwerkgebied een Regio-

en de Staatssecretaris over de meer praktische zaken

beleid van deze partijen ten aanzien van de Kader-

naal Bestuurlijk Overleg (rbo) ingesteld. De voor­

en de voortgang van de regionale planvorming.

richtlijn Water wordt vastgelegd, staan beschreven in

bereiding van het rbo vond plaats in het Regionaal

Op landelijk niveau heeft het Overlegorgaan Water

hoofdstuk 8. Verder gaat hoofdstuk 9 in op de wijze

Ambtelijk Overleg (rao), waaronder een aantal

en Noordzee (own) gefungeerd als klankbordgroep.

waarop het publiek bij de totstandkoming van het

werkgroepen waren ingesteld.

In dit overlegorgaan zijn de belangrijkste landelijk

stroomgebiedbeheerplan is betrokken.

Per subwerkgebied was ook een klankbordgroep

opererende maatschappelijke organisaties vertegen-

actief met daarin vertegenwoordigd de verschillende

woordigd.

Dit stroomgebiedbeheerplan is het resultaat van

belanghebbenden uit het gebied. Deze klankbord-

jarenlange intensieve samenwerking tussen alle bij

groepen hebben de Regionaal Bestuurlijk Overleggen

Internationale afstemming Rijndelta

het waterbeheer betrokken partijen. In Nederland

geadviseerd.

In het werkgebied Rijndelta vindt intensief bilateraal

hebben daartoe in een uitgebreide overlegstructuur

overleg plaats tussen Nederland en de aangrenzende

waterschappen, gemeenten, provincies, Rijkswater-

Nationale afstemming

deelstaten Nordrhein-Westfalen en Niedersachsen.

staat en beleidsdepartementen in overleg met maat-

In Nederland is de Staatssecretaris van Verkeer en

De samenwerking in het werkgebied Rijndelta vindt

schappelijke organisaties toegewerkt naar een stroom-

Waterstaat eindverantwoordelijk voor de uitvoering

onder eindverantwoordelijkheid van Nederland in

gebiedbeheerplan dat voldoet aan de eisen van de

van de Kaderrichtlijn Water. Bij de implementatie

internationale organen op meerdere niveaus plaats.

Kaderrichtlijn Water en dat afgestemd is met de ver-

heeft het Nationaal Wateroverleg (nwo) 4 , onder

De ’Internationale Stuurgroep Rijndelta’ is verant-

antwoordelijke waterbeheerders. Ook de afstemming

voorzitterschap van de staatssecretaris, een belang-

woordelijk voor de grensoverschrijdende afstemming

tussen de landen binnen het stroom­gebied heeft veel

rijke rol. Deelnemers aan dit overleg zijn gedeputeer-

en neemt de beslissingen ten aanzien van de samen-

aandacht gekregen. Maatschappelijke organisaties

den van provincies namens het Interprovinciaal

werking. Op het daaronder liggende niveau zijn in de

zijn zowel op regionaal, nationaal als internationaal

Overleg (ipo), dijkgraven namens de Unie van

’Internationale werkgroep Rijndelta’ deskundigen

niveau in de gelegenheid gesteld om hun inbreng in

Waterschappen (UvW), vertegenwoordigers van de

van de verantwoordelijke gespecialiseerde instanties

dit proces te leveren (zie ook hoofdstuk 9). Dit alles

Vereniging van Nederlandse Gemeenten (vng) en

en met handhaving belaste instanties werkzaam. Ter

heeft uiteindelijk geleid tot een breed gedragen plan.

ambtelijke vertegenwoordigers van de ministeries

uitvoering van de besluiten van de Stuurgroep maakt

van Verkeer en Waterstaat ( VenW), Landbouw,

dit orgaan concrete afspraken over de gezamenlijke

Regionale afstemming

Natuur en Voedselkwaliteit (lnv) en Volkshuisves-

uitvoering van de vereiste werkzaamheden voor de

Het stroomgebied/werkgebied Rijndelta is onderver-

ting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (vrom).

implementatie van de Europese Kaderrichtlijn Water.

deeld in zeven subwerkgebieden (zie paragraaf 1.1),

Het nwo heeft geadviseerd over de landelijke kaders

drie in Duitsland (IJsselmeerzuflüsse, Deltarhein­

voor de regionale uitvoering in de vier Nederlandse

4

Voorheen Landelijk Bestuurlijk Overleg Water (LBOW).

11

Inleiding
12

Figuur 0-1		 Indeling internationaal stroomgebieddistrict Rijn

Internationale afstemming heeft met name

werpen die relevant zijn voor de plannen en

plaatsgevonden voor wat betreft de monitoring

rapportages van het gehele stroomgebieddistrict.

van de wateren (meetnetten), de beoordeling van

Een beknopte weergave van het opgestelde

de toestand van de waterlichamen, de boven­

internationale afstemmingsdocument is

regionaal belangrijke waterbeheerkwesties en

opgenomen in bijlage A.

procedures voor de aanwijzing van sterk veranderde en kunstmatige wateren, voor de gebruik-

Internationale afstemming Europese Unie

making van uitzonderingsbepalingen en voor

De internationale afstemming en harmonisatie

de economische analyse.

van de krw-implementatie voor alle eu-landen
is uitgewerkt in een Common Implementation

De internationale afstemming heeft vruchten

Strategy. In dat verband zijn bijvoorbeeld de

afgeworpen en een belangrijke impuls gegeven

Guidance Documents, een soort handreikingen,

aan een geharmoniseerd beheer, met het oog op

opgesteld voor de uitwerking van de verschil-

de gemeenschappelijke doelen en een gecoördi-

lende onderwerpen uit de Kaderrichtlijn Water.

neerde verbetering van de toestand van de
wateren. Daar waar nodig zal in de opmaat naar

Nederland en Duitsland nemen actief deel aan

de volgende stroomgebiedbeheerplannen in 2015

de intercalibratieprogramma’s die ervoor zorgen

verder worden ingezet op internationale samen-

dat monitoringresultaten van de lidstaten

werking. De voltooide stroomgebiedbeheer­

onderling vergelijkbaar worden.

plannen en die van onze buurlanden vormen

Daarnaast organiseerden beide landen de

een goede basis om hierover nadere afspraken

afgelopen jaren workshops met het doel van

te maken.

een geharmoniseerde implementatie van
onderwerpen met een hoge prioriteit.

Internationale afstemming stroomgebieddistrict Rijn
De acht eu-lidstaten van het stroomgebieddistrict
Rijn hebben de implementatie van de Kaderrichtlijn Water onderling afgestemd. Daarbij heeft ook
nauw overleg plaatsgevonden met Zwitserland.
Dit overleg vond plaats in het Coördinerings­
comité Rijn (Rijnwater­d irecteurenoverleg).
Dit overleg heeft zich gericht op de grotere onder-

Leeswijzer
Hoofdstuk 1 		

Beschrijving stroomgebied

geeft een beschrijving van de algemene kenmerken van het stroomgebied en van de grond- en oppervlaktewaterlichamen en een overzicht van de beschermde gebieden.

Hoofdstuk 2 		

Economische analyse van het watergebruik

brengt de belangrijkste economische sectoren in het stroomgebied in kaart, de invloed van deze sectoren op het water en de toekomstige ontwikkelingen.
Ook is hier beschreven in welke mate de gebruikers van waterdiensten betalen voor deze diensten.

Milieudoelstellingen

geeft een overzicht van en toelichting op de milieudoelstellingen voor grond- en oppervlaktewaterlichamen.

Hoofdstuk 4 		

Monitoring en huidige toestand

beschrijft de meetnetten voor oppervlaktewater en grondwater. Tevens wordt aangegeven wat op basis van die meetnetten de huidige toestand is van de grond- en
oppervlaktewaterlichamen. Het verschil met de doelen, zoals opgenomen in hoofdstuk 3, wordt zo zichtbaar.

Hoofdstuk 5 		

Significante belastingen en effecten van menselijke activiteiten

beschrijft de belangrijkste menselijke activiteiten c.q. ingrepen in de waterlichamen, die ten grondslag liggen aan een ontoereikende kwaliteit van het oppervlaktewater en
het grondwater (hoofdstuk 4). Deze belastingen vormen de aanknopingspunten voor het nemen van maatregelen (hoofdstuk 6).

Hoofdstuk 6 		

Maatregelenprogramma

geeft een samenvatting van alle maatregelen die de waterschappen, provincies en gemeenten in het stroomgebied alsmede de rijksoverheid voor geheel Nederland en de
Europese Commissie voor de gehele Europese Unie in de periode 2009-2015 nemen om de doelen deels of geheel in 2015 te bereiken. In dit hoofdstuk wordt ook de relatie
gelegd tussen maatregelen en de belangrijkste belastingen voor grond- en oppervlaktewater.

Hoofdstuk 7 		

Klimaatverandering

gaat in op de verwachte klimaatverandering in het werkgebied Rijndelta en de invloed hiervan op de waterkwaliteit. Daarnaast is er in Nederland een globale check gedaan
op de klimaatrobuustheid van het voorgestelde maatregelenprogramma. Hiermee wordt een opmaat gegeven naar het volgende stroomgebiedbeheerplan in 2015.

Hoofdstuk 8 		

Register gedetailleerde programma’s en beheerplannen

geeft het register van alle plannen en besluiten waarin bovengenoemde doelen en maatregelen in het stroomgebied zijn vastgelegd.

Hoofdstuk 9 		

Voorlichting en raadpleging van het publiek

beschrijft op welke wijze in het stroomgebied Rijndelta invulling is gegeven aan participatie en inspraak door maatschappelijke organisaties en burgers bij de
totstandkoming van het stroomgebiedbeheerplan. Daarbij is tevens aangegeven welke achtergrondinformatie aanwezig is en hoe die te raadplegen is.

Hoofdstuk 10

Lijst bevoegde autoriteiten

geeft een overzicht en de contactgegevens van de bevoegde autoriteiten in het stroomgebied.
•
•
•
•

Inleiding

Hoofdstuk 3 		

Voor uitleg over afkortingen en begrippen is een lijst opgenomen.
De literatuurlijst geeft een overzicht van de gebruikte literatuur.
De juiste verwijzing naar dit stroomgebiedbeheerplan staat in het colofon.
Nadere toelichtingen en kaarten staan in respectievelijk de bijlagen en de kaartenatlas. Deze staan op bijgevoegde cd-rom en kunnen tevens worden gedownload via
www.kaderrichtlijnwater.nl/sgbp. Een overzicht van de kaarten en bijlagen wordt gegeven op pagina 232.
• Via www.kaderrichtlijnwater.nl/sgbp kunnen de achtergronddocumenten behorend bij dit stroomgebiedbeheerplan gedownload worden.

13

14

1			 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

Samenvatting
Rijndelta is één van de negen werkgebieden van het internationale stroomgebied Rijn.
Het Rijndeltagebied ligt voor het grootste deel (90%) in Nederland, het overige deel in
Duitsland. Het Nederlandse deel van Rijndelta kent vier deelgebieden: Rijn-West, Rijn-Midden,
Rijn-Oost en Rijn-Noord. Het Duitse deel kent drie deelgebieden: IJsselmeerzuflüsse,
Deltarheinzuflüsse en Vechte.
In het Nederlandse deel zijn 491 oppervlaktewaterlichamen en 11 grondwaterlichamen
onderscheiden. In de oppervlaktewaterlichamen komen 27 van de 35 door Nederland
onderscheiden watertypen voor. Bijna alle oppervlaktewaterlichamen zijn sterk veranderd of
door de mens gegraven (kunstmatig), met uitzondering van de Waddenzee, de Waddenzeekustzone, de Noordzee-kustzone en het Naardermeer.
Verder zijn in het Nederlandse deel van Rijndelta ook veel Europees beschermde gebieden
aanwezig, die relaties hebben met grond- en/of oppervlaktewater. Het gaat in totaal om
110 Natura 2000-gebieden, twee schelpdierwateren en 392 zwemwateren. Ook bevinden
zich in dit deel van Rijndelta negen oppervlaktewaterlichamen en negen grondwaterlichamen
met (grond)wateronttrekkingen bestemd voor menselijke consumptie.

15

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta
16

Kaart 1 Rijndelta, een werkgebied in het stroomgebied Rijn, onderverdeeld in zeven deelgebieden

1.1
		

Algemene
gebiedsbeschrijving

1.1.1

Ligging en begrenzing

Algemeen
Rijndelta is één van de negen werkgebieden waarin
het stroomgebied van de Rijn is opgedeeld. Rijndelta
ligt het meest benedenstrooms en ontvangt bij de
Duits-Nederlandse grens water van de Rijn vanuit het
werkgebied Duitse Nederrijn (Niederrhein). In het
westen en noorden grenst het aan de Noordzee, in het
oosten aan het stroomgebied Eems en in het zuidwesten aan het stroomgebied Maas (kaart 1).
Rijndelta ligt voor het grootste deel in Nederland
(90%), het overige deel is Duits grondgebied. Het
gebied beslaat in Nederland de provincies NoordHolland, Gelderland, Utrecht, Flevoland, Overijssel,
Friesland en delen van Zuid-Holland, Noord-Brabant,
Drenthe en Groningen. Met uitzondering van
Rottumerplaat behoren ook de Nederlandse
Waddeneilanden tot het werkgebied Rijndelta.
De oppervlakte van Rijndelta tot één zeemijl beslaat
ongeveer 31.800 km 2; dat is een kleine 20% van de
totale oppervlakte van het stroomgebieddistrict van
de Rijn (186.000 km 2). De kustlijn in Rijndelta heeft
een lengte van 640 km (inclusief Waddeneilanden,
zonder Rottumerplaat). Binnen het Nederlandse
deel van Rijndelta is een oppervlakte van ongeveer
3.420 vierkante km 2 zoet water en overgangswater
en zo’n 3.060 km 2 zeewater (Nederlandse kustwateren
tot één zeemijl en Waddenzee). Ruim eenvijfde van
het oppervlak is dus bedekt met water.

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

Indeling in deelgebieden

aangetakt. Grote zoetwateroppervlakken liggen

gemiddeld 2 ºC in de koudste maanden en 17 ºC in

Om in het werkgebied Rijndelta helder over het

centraal in het IJsselmeergebied. De meren in

de warmste maanden.

Nederlandse oppervlaktewatersysteem te kunnen

Zuid-Holland, Utrecht en Friesland beslaan

rapporteren is de onderstaande indeling gehanteerd

samen eveneens een relatief groot oppervlak.

Klimaatverandering

van vijf deelgebieden (zie kaart 1 en figuur 1-1):

De Waddenzee is een groot zoutwateroppervlak.

Het klimaat in Europa verandert. Inmiddels staat

• Hoofdstroom Rijn (rijkswateren);

vast dat de temperatuur stijgt, dat de neerslag qua

• Rijn-West;

Rijnwater is niet weg te denken uit het lage westelijk

hoeveelheid en intensiteit toeneemt en dat de

• Rijn-Oost;

en noordelijk deel van Rijndelta. In droge tijden wordt

neerslagverdeling zal veranderen.

• Rijn-Midden;

het rivierwater namelijk gebruikt om verzilting van

Meteorologen verwachten in Noordwest-Europa

• Rijn-Noord.

de rivierarmen en van de polders te voorkomen en

nattere winters en drogere zomers. Buien zullen – ook

om watertekorten aan te vullen. Rijnwater beïnvloedt

’s zomers – in korte tijd meer neerslag brengen dan nu

Tot de eenheid Hoofdstroom Rijn (rijkswateren)

hierbij ook de kwaliteit van het oppervlaktewater

het geval is. De temperatuurstijging leidt bovendien

behoren de grote rivieren in Nederland die door het

tot in de verst afgelegen gebieden van Friesland,

wereldwijd tot een stijging van de zeespiegel.

deelgebied Rijn-West naar het westen lopen, de

Groningen, Drenthe en Noord-Holland.

aftakking naar het noorden via de IJssel (Rijn-Oost)

Door de stijgende zeespiegel zal de afvoer van water

en het Ketelmeer en het IJsselmeer (Rijn-Midden).

Inpoldering en het afsluiten van de Zuiderzee,

naar de Noordzee en de Waddenzee op termijn

Ook de kustwateren van Rijn-West (de Nederlandse

de Middelzee en de Lauwerszee hebben het areaal

moeilijker worden. Tevens zal het zoute zeewater

kust) en Rijn-Noord (de Waddenzee en de wadden­

kustwater de laatste eeuwen behoorlijk verkleind.

verder landinwaarts dringen. Dit kan gevolgen

kusten), waarin de hoofdstroom uitmondt, worden

Grootschalige zeeweringen voorkomen dat de kust

hebben voor onder meer drinkwatervoorziening,

tot deze eenheid gerekend.

zich in zuidelijke richting verplaatst.

landbouw en natuur. Ook de kusterosie wordt groter.
Onduidelijk is nog wat de zeespiegelstijging en

Bovenstaande gebiedsindeling is in dit stroomgebied-

Klimaat

bodemdaling op termijn betekenen voor de Wadden-

in de beschrijvingen een toegevoegde waarde heeft

Neerslag en temperatuur

intensiteit kunnen op veel plaatsen tot wateroverlast

(herkenbaarheid en/of onderbouwing).

De gemiddelde neerslag in het werkgebied Rijndelta

leiden. Daarnaast zullen er ook problemen ontstaan

varieert van 700 tot 830 millimeter per jaar. In het

met betrekking tot watertekort en verdroging als

westen valt iets meer neerslag dan in het oosten. In

gevolg van de hogere temperaturen in combinatie

de maanden april tot en met augustus is er een klein

met droge periodes.

beheerplan alleen in de paragrafen gebruikt waar dit

1.1.2

Watersysteem

1.1.3

zee. De hogere neerslag en de toegenomen neerslag­

De Rijn en zijn belangrijkste vertakkingen IJssel,

neerslagtekort, in de herfst- en wintermaanden een

Waal en Nederrijn vormen samen met de

groot neerslagoverschot. Over het hele jaar genomen

In hoofdstuk 7 wordt nader ingegaan op de gevolgen

(Overijsselse) Vecht de grote, stromende wateren

heeft werkgebied Rijndelta een neerslagoverschot

van de klimaatverandering.

in Rijndelta. Op de hogere zandgronden zijn beken

van gemiddeld 240 millimeter. De temperatuur is

17

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

Figuur 1‑1 Naamgeving en ordening van de verschillende deelgebieden

Rijn

ein
er r h
Nie d

Mosse

n
Mit telr hei

Main

Ne ck ar

r hein
O b er

ein
hr h

Hoc

A lp

en

r he

in-

Bo

den

Werkgebied (B-niveau)

l-S aar

see

Stroomgebied(district) (A-niveau)

Rijndelta
Hoofdstroom Rijn
IJsselmeerzuflüsse
(NRW)

Vechte (NI)

RijnWest

RijnMidden

RijnNoord

RijnOost

or d
R

No
ijn-

o st
-O
Rijn

Rijn-M

Rijn-West

Vechte

uflü
e er z
elm
I Jss

id d e n

sse

l d)

Wi

Die

e+

nzu

üss

in z

rhe

lt a

D el

t ar

ufl

h ei

Subwerkgebied
(C-niveau)

flüs

se

Beschrijvingseenheid

(D e

18

Het grondwater bevat brak water dat afkomstig is

Hoogteligging

van mariene afzettingen in de ondergrond (Holo-

De hoogteverschillen in Rijndelta worden bepaald door

Bodemopbouw

ceen). Verzoetend regionaal grondwater dringt het

de hoge stuwwallen in het midden en oosten en de diepe

De geologische geschiedenis heeft in Rijndelta geleid

verzilte gebied binnen vanaf de Utrechtse Heuvel-

droogmakerijen in het midden en westen. Globaal helt het

tot een grillige en discontinue bodemopbouw. In het

rug en de kustduinen. De nog niet stabiele grond-

gebied van zuidoost naar noordwest. Het hoogste punt

uiterste oosten, in en rond het Münsterland, komen

watersituatie maakt dat de waterkwaliteit (onder

(170 meter +NAP) ligt in Duitsland (IJsselmeerzuflüsse)

reliëfrijke gesteenten voor (Krijt). Het oostelijk deel in

meer chloride en fosfaat) in bepaalde gebieden

en het laagste punt (7 meter –NAP) bevindt zich in de

ruimere zin bestaat voornamelijk uit hoger gelegen

tussen seizoenen en jaren aan veranderingen

Zuidplas­polder bij Nieuwerkerk aan den IJssel.

zandgronden (Pleistoceen). Jongere gronden met klei

onderhevig is. Om een zo stabiel mogelijke - zoete

en zand (Holoceen) zijn te vinden in het grotendeels

- waterkwaliteit voor landbouw en waternatuur te

Bodemdaling

onder zeeniveau gelegen westen en noorden. Deze

bereiken, vindt vaak water­a anvoer van buiten het

Het werkgebied Rijndelta ligt al ruim zestig miljoen jaar in

gronden liggen op oudere kleien en zanden, al dan

gebied plaats.

de randzone van het dalende deel van het Noordzeebekken.

1.1.4

Bodemopbouw en reliëf

Het noordwesten van Nederland en het Nederlands deel van

niet met een laag veen ertussen. Veen op oudere
kleien en zanden komt veel voor in het westen van

Reliëf

het continentaal plat dalen, terwijl de oost- en zuidranden

Rijndelta. In de droogmakerijen liggen de oudere

In het rivierengebied wisselen de hoger gelegen

van het bekken omhoogkomen. De as van kanteling ligt

kleien en zanden aan de oppervlakte. In het oostelijke

oeverwallen (zand) en stroomruggen (kalkrijke,

ruwweg langs de lijn Breda-Amersfoort-Emmen. Deze

rivierengebied domineren komkleien en stroomgordel-

lichte klei) af met de laaggelegen komgronden

bodembeweging is natuurlijk van aard. Hij veroorzaakt in

zanden. De bodemomstandigheden maken dat het

(klei). De stuwwallen en dekzandgebieden in het

het noordwesten een daling van gemiddeld vijfentwintig

waterleven (planten en dieren) in het noorden en

noorden, midden en oosten geven het meeste reliëf.

millimeter per eeuw. In het zuidoosten stijgt de bodem

westen van nature past bij de hier aanwezige relatief

De hoogteverschillen zijn hier de kracht achter

gemiddeld enkele millimeters per eeuw. Dat is veel minder

voedselrijke omstandigheden (afzettingen van rivier

afstromend grondwater en oppervlaktewater.

dan de bodemdaling door ontwatering en gaswinning.

en zee). Op de hogere (zand)gronden in de duinen en

Regenwater dat in de bodem infiltreert vult het

in het midden en oosten van Rijndelta is het water­

grondwater aan. In de aangrenzende lage delen

Het laagland van Rijndelta ligt voor een belangrijk deel

leven van nature vaak afhankelijk van voedselarmere

komt schoon en zoet grondwater naar boven (kwel).

onder het zeeniveau. Om het land bewoonbaar te houden,

omstandigheden.

Op de flanken ontspringen natuurlijke beken en

moet overtollig water worden afgevoerd. Hiervoor zijn vele

gegraven wateren (sprengen). In Duitsland (West-

watergangen gegraven. In de toekomst verslechtert deze

Als gevolg van de bodemopbouw kent het westen van

en Midden-Münsterland) bevinden zich de hoogst

situatie. Door zetting en inklinking zet de bodemdaling

Rijndelta een uiterst complex systeem van grond­

gelegen gebieden.

voort. Dit is het gevolg van (verdergaande) ontwatering

waterbewegingen. Dit wordt nog versterkt door de

De bergkammen en heuvels bestaan uit kalk,

voor landbouw en stedelijke bebouwing. Rond 1500 lag het

vele polders met verschillende (grond)waterpeilen.

mergel, krijt en zandsteen. Hiertussen liggen

grootste deel van het noordwesten van Rijndelta ongeveer

Het ingewikkelde uitwisselingspatroon van zoet, zout

vlakkere zandgebieden.

één meter boven de zeespiegel. Sindsdien is de bodem

en brak grondwater is nog steeds niet in evenwicht.

1,5 tot 2,5 meter gedaald.

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

Hoogteligging en bodemdaling

19

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta
20

1.2

Oppervlaktewater
Methodiek voor begrenzing, typering
en status

In het westen en noorden ligt een groot deel van het

oppervlaktewater ligt voornamelijk in Rijn-West

Nederlandse laagland: poldergebieden, IJsselmeer­

en Rijn-Noord.

1.2.1
		

Waddenzee. De meeste hoogteverschillen met ook

De overige ruim 10% van Rijndelta wordt door de

De Kaderrichtlijn Water vraagt lidstaten om het

zoete grondwaterstromen zijn te vinden in de

bewoners gebruikt voor wonen, werken, recreatie

oppervlaktewater te begrenzen in waterlichamen

duingebieden. In het IJsselmeergebied zijn na de

en mobiliteit. De grootste concentratie stedelijk

en vervolgens in te delen naar watertype en status.

afsluiting van de vroegere Zuiderzee de Flevopolders

gebied bevindt zich in de Randstad (Rijn-West).

Aanduiding van de status vindt plaats op grond van

gebied en kustgebieden langs de Noordzee en

aangelegd. Op een enkel voormalig eiland na zijn

de inrichting van de wateren. Deze zogenoemde

deze nieuwe landgebieden vlak (voormalige Zuider-

De verdeling van de verschillende vormen van

hydromorfologie kan natuurlijk, sterk veranderd

zeebodem). Zuidelijk Flevoland en de Veluwerand­

ruimtegebruik over Rijndelta is te zien in op

of kunstmatig zijn.

meren ontvangen kwelwater vanuit het hooggelegen

kaart 2 (cbs-Bodemstatistiek 2000-2003).

Veluwemassief. Door de passage via voormalige

Watertypen – dus plassen, beken en dergelijke – en

zeeafzettingen is de kwaliteit van de kwel in Zuidelijk

de status worden onderscheiden, omdat die bepalend

Flevoland plaatselijk van minder goede kwaliteit

zijn voor de ecologische doelstellingen. In een

(onder meer chloride en fosfaat).

laagveenplas komen van nature nu eenmaal andere
vissen en planten voor dan in een beek of een

1.1.5

Ruimtegebuik

kunstmatig water zoals een sloot.

Ongeveer de helft van Rijndelta is in gebruik door de

Begrenzen van de oppervlaktewaterlichamen

landbouw. In het oosten en noorden loopt dat op tot

Voor het begrenzen van de oppervlaktewaterlichamen

ruim 70%.

zijn de uitgangspunten gevolgd van het in Europees
verband vastgestelde richtsnoer voor het identificeren

In Rijn-Midden komt relatief de meeste natuur voor:

van waterlichamen [2] . Dit betekent dat alle wateren

bijna eenderde van het oppervlak. Ook Rijn-Oost

als oppervlaktewaterlichaam zijn aangemerkt die een

en de Duitse gebieden dragen belangrijk bij aan

achterliggend stroomgebied hebben van minimaal

het totale natuuraandeel van ruim 10% in Rijndelta.

10 km 2 óf minimaal 50 ha groot zijn.

Bijna eenderde van Rijndelta is oppervlaktewater.

Ook voor poldergebieden is de benadering van stroom-

Het overgrote deel daarvan ligt binnen de hoofd-

gebieden gehanteerd. Dit betekent dat een polder­

stroom van de Rijn (voornamelijk zout water van

water, dat achter een gemaal ligt, is aangemerkt als

de Waddenzee en de kustwateren en zoet water van

waterlichaam als het bijbehorende poldergebied een

het Marker- en IJsselmeer). Het resterende, zoete

oppervlakte heeft van minimaal 10 km 2. Aanvullend

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

hierop zijn in poldergebieden nog zogenoemde

Waterlichamen als basiseenheden voor de krw

‘waterrijke gebieden’ aangewezen. Dit betreft
gebieden van minimaal 250 ha met een percentage
open water van 20% of meer. In die gebieden bevindt
zich een grote dichtheid van kleine wateren zoals
sloten, vaarten en/of plassen.
Bij het kustwater is sprake van een tweedeling in

Waterlichamen zijn de kleinste eenheden die de KRW onderscheidt.
Ze worden ook wel aangeduid als compliance checking units. Een water­
lichaam is de basiseenheid voor de beschrijving van de toestand en uit­
eindelijk ook voor de te nemen maatregelen. De meeste informatie voor
de Kaderrichtlijn Water wordt daarom, voor zover mogelijk, verzameld en
beoordeeld op het niveau van waterlichamen.

waterlichamen, namelijk een territoriaal deel en een
kustwaterdeel. Dit heeft te maken met de verschillende
doelen die de krw in deze gebieden voorschrijft
(zie hoofdstuk 3). Verder is langs de Waddenzee,
grenzend aan het vaste land, een morfologisch

Het voorgaande betekent niet dat alle informatie in de tekst op het niveau
van afzonderlijke waterlichamen gepresenteerd is. Voor de overzichtelijkheid
van het stroomgebiedbeheerplan is sommige informatie voor grotere
eenheden samengevat (zie indeling paragraaf 1.1.1).

afwijkende zone begrensd waarbinnen de kwelders
en de havens liggen.
In enkele gevallen zijn duinwateren als waterlichaam
aangemerkt, ook als deze niet aan de groottecriteria
voldoen (50 ha wateroppervlak of 10 km 2 stroom­
gebied). Dit geldt bijvoorbeeld voor de meeste
duinplassen (al dan niet Natura 2000-gebied) en
voor een aantal wateren voor drinkwaterbereiding
(infiltratieplassen).
Het totale wateroppervlak van het Nederlandse deel
van Rijndelta bedraagt 6.480 km 2 (inclusief 1-mijlszone Noordzeekust en Waddenzee). Van het
Nederlandse deel is 92% aangewezen als water­
lichaam. Dit betekent dat 8% van het wateroppervlak
valt onder de niet aangewezen kleine wateren.
Dit laatste is 15% als het wordt bepaald voor alleen
het zoete water (geen kust- of overgangswater).

In de artikel 5-rapportage van het stroomgebied Rijndelta is voor Nederland
een voorlopige begrenzing van de oppervlaktewaterlichamen opgenomen [1] .
Daarbij werd aangegeven dat voor het stroomgebiedbeheerplan een nadere
uitwerking zou plaatsvinden. In het voorliggende plan is dit geëffectueerd.
Het heeft tot de volgende twee belangrijke veranderingen geleid.
De zogenoemde ‘virtuele’ vlakvormige waterlichamen in met name de
poldergebieden zijn omgezet in concreet begrensde oppervlaktewater­
lichamen. Verder maken de bovenlopen van de rivieren en beken, met een
eigen stroomgebied van minder dan 10 km2, geen onderdeel meer uit van een
KRW-oppervlaktewaterlichaam.

21

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta
22

De waterkwaliteit in de kleine wateren mag het

watertypen opgenomen [3][4] . Deze bijlage bevat

realiseren van de krw-doelen in de oppervlaktewater-

ook een overzicht en korte omschrijving van de

lichamen waarin ze uitmonden niet belemmeren.

27 watertypen die voorkomen in het stroomgebied

Voor de doelstellingen die gelden in de kleine

Rijndelta.

wateren die niet als waterlichaam zijn aangewezen,

1.2.2
		

Oppervlaktewaterlichamen en
typologie

In het Nederlandse deel van het stroomgebied Rijndelta
zijn in totaal 491 oppervlaktewaterlichamen onder­

wordt verwezen naar hoofdstuk 3.

Bepalen van de status van de oppervlaktewaterlichamen

scheiden met de in tabel 1-1 weergegeven verdeling

Voor de ligging, begrenzing en naamgeving van de

Voor het bepalen van de ecologische doelstellingen

zijn gebufferde kanalen (M3) en langzaam stromende

oppervlaktewaterlichamen wordt verwezen naar

is behalve het watertype ook de status van een

midden- en benedenlopen van beken op zand (R5).

kaarten 3 en 4.

waterlichaam relevant. Deze status wordt bepaald

Veel aanwezig zijn ook zoete gebufferde sloten (M1a),

over de watertypen. De meest voorkomende watertypen

aan de hand van de toestand en oorsprong van vorm

laagveenvaarten en -kanalen (M10) en ondiepe

Typeren van oppervlaktewaterlichamen

en inrichting van de wateren. Deze zogenoemde

gebufferde plassen (M14). In omvang het grootst zijn

De Kaderrichtlijn Water onderscheidt en beschrijft

hydromorfologie kan natuurlijk, sterk veranderd

de ondiepe gebufferde plassen (M14), grote diepe

vier categorieën wateren: meren, rivieren, overgangs-

of kunstmatig zijn.

gebufferde meren (M21), grote rivieren (R7 en R8),
kustwateren en het overgangswater. De ligging van

wateren en kustwateren. Deze categorieën zijn,
rekening houdend met de desbetreffende ecoregio,

Een waterlichaam is ‘kunstmatig’ wanneer het door

de watertypen (hoofdindeling) in het stroomgebied

onderverdeeld in watertypen. Het werkgebied

mensenhand is ontstaan op een plek waar voorheen

staat weergegeven in figuur 1-2. Voor de ligging van

Rijndelta ligt volledig in ecoregio 14 – centrale

geen water aanwezig was. Verder is een van nature

de afzonderlijke oppervlaktewaterlichamen met

vlaktes.

voorkomend meer, rivier, overgangswater of kust­

aanduiding van het watertype wordt verwezen naar

water, dat door menselijke ingrepen niet meer de

kaart 5.

Nederland heeft zelf watertypen vastgesteld, met

oorspronkelijke morfologie heeft en onvoldoende kan

een vergelijkbare mate van detail als de typering

worden hersteld, als ‘sterk veranderd’ aan te merken.

Aan twee oppervlaktewaterlichamen (kustwater:

uit de Kaderrichtlijn Water (systeem A). Belangrijke

Voor het aanwijzen van een waterlichaam als ‘sterk

territoriaal) is geen type toegekend, aangezien hier

kenmerken in deze typering zijn bijvoorbeeld

veranderd’ is een gedegen onderbouwing c.q. motive-

alleen chemische doelstellingen van toepassing zijn

stroomsnelheid, zoutgehalte en invloed van het

ring nodig. Alleen ingrepen in de hydromorfologie

(ligt buiten 1-zeemijlszone).

getij. De Nederlandse typering bestaat in totaal uit

zijn reden om een waterlichaam sterk veranderd te

35 watertypen (inclusief subtypen), waarvan er

noemen. Een waterlichaam is dus niet als sterk

27 aanwezig zijn in het stroomgebied Rijndelta.

veranderd aan te wijzen op basis van een slechte
waterkwaliteit. De gehanteerde onderbouwing voor

In bijlage D wordt de gehanteerde Nederlandse

de aanwijzing van sterk veranderde oppervlakte­

werkwijze voor het indelen van watertypen toegelicht

waterlichamen in Rijndelta wordt toegelicht in

(systeem B). Ook is daarin de Nederlandse lijst met

hoofdstuk 3 (paragraaf 3.2).

Tabel 1-1 Aantal waterlichamen per watertype in het stroomgebied Rijndelta
Type

Omschrijving

Aantal waterlichamen per watertype
RijnNoord

Rijnmidden

RijnWest

Totaal

Percentage

32

6,5

Rijkswater

Meertypen
Meren

M14

Ondiepe gebufferde plassen

11

6

11

M20

Matig grote diepe gebufferde meren

1

3

21

M21

Grote diepe gebufferde meren

25

5,1

2

0,4

6

6

1,2

22

25

5,1

23

4,7

2

M23

Grote ondiepe kalkrijke plassen

M27

Matig grote ondiepe laagveenplassen

2

M30

Zwak brakke wateren

2

M31

4

1

20

Kleine brakke tot zoute wateren

1

3

Totaal meren

3

0,6

116

23,6

Sloten en kanalen
M1a

Zoete sloten (gebufferd)

M1b

Niet-zoete sloten (gebufferd)

M2

Zwak gebufferde sloten

M3

Gebufferde (regionale) kanalen

M6a

Grote ondiepe kanalen zonder scheepvaart

M6b

Grote ondiepe kanalen met scheepvaart

M7a

Grote diepe kanalen zonder scheepvaart

M7b

Grote diepe kanalen met scheepvaart

M8

Gebufferde laagveensloten

M10

Laagveen vaarten en kanalen

17

16

33

6,7

1

0,2

2

2

0,4

15

58

89

18,1

3

17

20

4,1

1

3

7

11

2,2

1

0,2

1

1

10

16

3,3

1
6

10

1
3
2

4

15

18

3,7

29

31

6,3

Totaal sloten en kanalen

222

45,2

Totaal meertypen (meren, sloten en kanalen)

338

68,8

R

Riviertypen

R4

Permanente langzaam stromende bovenloop op zand

2

5

1

8

1,6

R5

Langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand

3

81

14

1

99

20,2

R6

Langzaam stromend riviertje op zand/klei

1

15

2

3

21

4,3

R7

Langzaam stromende rivier/nevengeul op zand/klei

1

1

1

1

3

7

1,4

R8

Zoet getijdenwater (uitlopers rivier) op zand/klei

1

4

5

1,0

R12

Langzaam stromende middenloop/benedenloop op
veenbodem

2

5

1,0

145

29,5

2

1

Totaal rivieren
O

Overgangswateren

O2

Estuarium met matig getijverschil

2

Totaal overgangswateren

2

0,4

2

0,4

0,2

K

Kustwateren

K1

Kustwater, open en polyhalien

1

1

K2

Kustwater, beschut en polyhalien

2

2

0,4

K3

Kustwater, open en euhalien

1

1

0,2

Geen type*

2

Totaal kustwateren
Totaal

2

0,4

6

1,2

491

100

* Voor chemische doelstellingen voor kustwateren geldt een reikwijdte van 12 zeemijl en voor ecologische doelstellingen een reikwijdte van 1 mijl. Omdat er alleen voor ecologie watertypen
zijn opgesteld, zijn er waterlichamen (1-12 mijl vanuit de kust) welke geen type toegekend hebben gekregen.

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

M

RijnOost

23

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

Toelichting clustering watertypen
De meertypen M30 en M31 zijn aangegeven als ‘kanaal of sloot’,
uitgezonderd Oostvoornse Meer (M31) en Lauwersmeer (M30) die zijn
aangegeven als ‘meer’
Type R4, R5, R6 en R12 zijn aangegeven als ‘riviertje of beek’

Figuur 1-2 		 Ligging clusters van watertypen in het stroomgebied Rijndelta

1.2.3

Oppervlaktewaterlichamen en status

Ongeveer tweederde (63%) van de waterlichamen in
het Nederlandse deel van het stroomgebied Rijndelta
is kunstmatig (tabel 1-2 en kaart 6). De meest voorkomende watertypen bij de kunstmatige waterlichamen
zijn gebufferde kanalen (M3) en laagveenvaarten
en -kanalen (M10). Veel aanwezig zijn ook de zoete
gebufferde sloten (M1a), grote (on)diepe kanalen met
scheepvaart (M6b en M7b) en gebufferde laagveen­
sloten (M8).
De overige oppervlaktewaterlichamen zijn grotendeels sterk veranderd (36%). De gehanteerde
motivaties om te komen tot een aanwijzing als sterk
veranderd water worden toegelicht in paragraaf 3.2.
In Nederland zijn de meest voorkomende sterk
veranderde oppervlaktewaterlichamen de langzaam
stromende midden- en benedenlopen van beken op
zand (R5) en de langzaam stromende riviertjes op
zand of klei (R6). Deze wateren zijn in het verleden,
veelal voor een betere ontwatering voor de landbouw
en snellere waterafvoer, genormaliseerd (recht­
getrokken en/of verdiept). Ook sterk veranderd zijn
de rivieren en nevengeulen (R7) en zoetwatergetijdenwateren (R8). Deze wateren zijn voor waterveiligheid
en scheepvaart morfologisch sterk veranderd
(dijken, kribben, afsluitingen, bochtafsnijdingen,
en dergelijken).

Tabel 1-2 Status van de oppervlaktewaterlichamen in Rijndelta
Rijn-West

Rijn-midden

Rijn-Oost

Rijn-Noord

Rijkswater

Totaal

Percentage

Sterk veranderd

23

19

99

20

15

176

35,8

Kunstmatig

223

34

30

16

6

309

62,9

Natuurlijk *

1

0

0

0

3

4

0,8

Niet van toepassing

0

0

0

0

2

2

0,4

247

53

129

36

26

491

100,0

Totaal

* Natuurlijk betekent inrichting/hydromorfologie - vrijwel- ongewijzigd.

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

Status

25
Kaart 6

Status oppervlaktewaterlichamen

Status waterlichamen op basis van hydromorfologie

Status (vrijwel)
waterlichamen
basis van hydromorfologie
ongewijzigdeop
situatie
sterk
veranderde
situatie
(vrijwel)
ongewijzigde
situatie
kunstmatig aangelegd

sterk veranderde situatie

niet van toepassing

kunstmatig aangelegd

Achtergrond

niet van toepassing

bebouwing
water
Achtergrond

stroomgebied

bebouwing

grens 1-mijlszone

water
grens
rijk
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta
26

Bij vier waterlichamen is de inrichting c.q. hydro­
morfologie - vrijwel - ongewijzigd ten opzichte van de
oorspronkelijke situatie of kan die voldoende worden

1.3

Grondwater

1.3.1
		

Methodiek voor begrenzing en
karakterisering

is een nadere beschrijving gegeven van deze
grondwaterlichamen.

hersteld. Het gaat hierbij om het Naardermeer

Voor het aanwijzen en begrenzen van grondwater­

(M14: ondiepe gebufferde plas) en Waddenzee,

lichamen is in beginsel uitgegaan van de algemene

Waddenzeekustzone en Noordzeekustzone (allen

methodiek zoals gebruikt bij de artikel 5-rapportage [1].

kustwateren). De vastelandskust van de Waddenzee

Ten opzichte daarvan is de begrenzing van de grond-

De opbouw van de Nederlandse ondergrond wordt uit-

is aangewezen als sterk veranderd oppervlaktewater-

waterlichamen in Nederland aangepast: inmiddels

gebreid beschreven en onderhouden in een REgionaal

lichaam. Het waterlichaam Noorzeekustzone is

zijn de (kleine) grondwaterlichamen vervallen die

Geohydrologisch InformatieSysteem (regis). Zowel de

inclusief buitenhavens die echter zelf zijn uitgegraven

specifiek bedoeld waren voor drinkwaterwinningen.

verbreiding van de diverse lagen als ook de geohydro-

en daarmee kunstmatig zijn.

Daarmee zijn deze kleine grondwater­l ichamen

logische karakteristieken zijn daarin opgenomen.

onderdeel geworden van de omringende

Onderstaande gegevens zijn ontleend aan regis en

(al bestaande) grondwaterlichamen.

rechtstreekse informatie van de provincies als grond-

Aan twee oppervlaktewaterlichamen (kustwater:
territoriaal) is geen status toegekend, aangezien hier

1.3.2
		

Algemene beschrijving van
grondwaterlichamen

waterbeheerder. In tabel 1-3 staan enkele specifieke

alleen chemische doelstellingen van toepassing zijn

De Kaderrichtlijn Water geeft geen randvoorwaarden

(ligt buiten 1-mijlszone).

voor het aantal of de omvang van grondwaterlichamen.

gegevens van de afzonderlijke grondwaterlichamen.

Voor de begrenzing tussen grondwaterlichamen zijn

Rijn-Oost

hydrogeologische barrières, (geo)chemische en

In Rijn-Oost zijn twee grondwaterlichamen aanwezig,

bestuurlijke grenzen gehanteerd. De verticale

bestaande uit een grondwaterlichaam met een

samenhang tussen de verschillende watervoerende

afdekkend pakket (kortweg Deklaag Rijn-Oost 5) en

zandlagen is relevant voor het beheer van deze grond-

een zandgrondwaterlichaam zonder deklaag (Zand

De waterlichamen van diverse beken en ook van

waterlichamen maar niet voor de krw. Om deze reden

Rijn-Oost). Het grondwater in zandige watervoerende

de Rijn en de Overijsselse Vecht grenzen aan opper-

zijn deze grondwaterlichamen niet verder opgedeeld.

pakketten is afkomstig van neerslag op de hogere

1.2.4
		

Grensoverschrijdende
oppervlaktewaterlichamen

zandgronden. Het komt aan de oppervlakte in lager

vlaktewaterlichamen in Duitsland (Niedersachsen
en Nordrhein-Westfalen). Gezien de relaties met

Verder is in laag Nederland onderscheid gemaakt in

het bovenstrooms gelegen water zijn de watertypen

een zoet grondwaterlichaam en een brak/zout grond-

en status voor zover nodig en mogelijk bilateraal

waterlichaam voor ieder deelstroomgebied waar dit

en in de Internationale Rijn Commissie op elkaar

relevant is.

gelegen gebieden waar het beeksystemen voedt.

afgestemd. Oppervlaktewaterlichamen die een
grens overschrijden zijn er niet.

Op basis van de hierboven beschreven methodiek zijn

5

De aanduiding ‘deklaag’ is wellicht misleidend: het grondwater­

in het stroomgebied Rijndelta 11 grondwaterlichamen

lichaam omvat immers ook het onderliggende zandpakket.

aangewezen (zie kaart 7a en 7b). In paragraaf 1.3.2.

De aanduiding ‘Zand met deklaag” is echter onhandiger
in het gebruik, hoewel strikt genomen wel juister.

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta
27
Kaart 7a

Karakterisering grondwaterlichamen

Grondwaterlichamen
duin
Grondwaterlichamen

wadden
duin

kreekgebieden
wadden
zandkreekgebieden
met deklaag
zand met deklaag

(dek)zand

(dek)zand

krijtkrijt

zoutzout
diep grondwater

diep grondwater

Achtergrond

Achtergrond
bebouwing
water

bebouwing

stroomgebied

water
grens 1-mijlszone
grens rijk
stroomgebied

grens 1-mijlszone
grens rijk

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta
28

Tabel 1-3 Kenmerken van de grondwaterlichamen in Rijndelta

Grondwaterlichaam

Oppervlak
(km 2)

Gemiddelde
dikte (m)

Aantal watervoerende
pakketten

Volume (km 3)

NLGW0003

Zand Rijn-Oost

6.141

150

1 tot 3

921

NLGW0010

Deklaag Rijn-Oost

632

240

3

151

NLGW0002

Zand Rijn-Noord

1.513

177

3

268

NLGW0007

Zout Rijn-Noord

2.113

177

3

374

NLGW0009

Deklaag Rijn-Noord

884

180

1

159

NLGW0015

Wadden Rijn-Noord

223

180

3

40

NLGW0004

Zand Rijn-Midden

3.904

177

3

691

NLGW0005

Zand Rijn-West

435

177

3

77

NLGW0012

Deklaag Rijn-West

4.044

180

3

728

NLGW0011

Zout Rijn-West

2.986

180

3

537

NLGW0016

Duin Rijn-West

642

180

1

116

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

Rijn-Noord

(Flevoland). Ondanks dat het IJsselmeer tot Rijn-Midden

In Rijn-Noord zijn vier grondwaterlichamen aanwe-

behoort, is het grondwater onder het IJsselmeer niet

zig: een zout grondwaterlichaam aan de kust met een

gerekend tot het grondwaterlichaam Rijn-Midden.

afdekkend kleipakket (Zout Rijn-Noord) en een

1.3.4
		

Grondwaterlichamen met
afhankelijke ecosystemen

Alle elf de grondwaterlichamen in het Nederlandse

zandgrondwaterlichaam (Zand Rijn-Noord) verder

Rijn-West

deel van het werkgebied Rijndelta bevatten één of

landinwaarts, de waddeneilanden (Wadden Rijn-

In Rijn-West is sprake van vier afzonderlijke grond­

meer terrestrische ecosystemen die afhankelijk zijn

Noord) en een grondwaterlichaam met een afdekkend

waterlichamen, waarvan de beschrijving is gegeven

van het grondwater. In Nederland is geïnventariseerd

kleipakket (kortweg Deklaag Rijn-Noord). Het

in tabel 1-3. De grondwaterlichamen Duin Rijn-West

waar kwetsbare natuur voorkomt die beschermd

grondwaterlichaam Wadden Rijn-Noord omvat

en Zand Rijn-West zijn zandige infiltratiegebieden die

wordt onder Natura 2000. Een nadere prioritering

overigens alleen het grondwater wat zich bevindt

worden gevoed door neerslag. Het zoete grondwater

van deze Natura 2000-gebieden heeft plaatsgevonden

onder het landoppervlak en niet onder de Waddenzee.

reikt tot grote diepte (op plaatsen meer dan 200 m)

op basis van de urgentie die verbonden is aan het

Het grondwater in de watervoerende pakketten is

maar niet in de duinen (enkele tientallen meters).

behalen van de natuurdoelen. Zie verder hoofdstuk 3.

afkomstig van neerslag op de hogere gronden.

In de grondwaterlichamen Zout Rijn-West en Deklaag

Grondwater komt weer aan de oppervlakte in de

Rijn-West treedt overwegend kwel op in diepe polders

lager gelegen gebieden waar het beeksystemen

en in drainerende waterlopen langs de stuwwallen.

voedt.

Rijn-Midden
In Rijn-Midden ligt een aaneengesloten grondwater­

1.3.3
		

Grensoverschrijdende
grondwaterlichamen

lichaam met een zandige opbouw (zie tabel 1-3).

Voor Rijn-Noord, Rijn-West en Rijn-Midden is geen

Het pakket reikt van de hydrologische basis tot

sprake van grensoverschrijdende grondwater­

het maaiveld daar waar het zand dagzoomt (Veluwe,

lichamen. In tegenstelling tot de artikel 5-rapportage

groot deel van de Gelderse Vallei en de oostrand van

worden er op dit moment geen grensoverschrijdende

de Utrechtse Heuvelrug) tot een aantal meters onder

grondwaterlichamen meer onderscheiden in Rijn-

maaiveld daar waar het zand niet aan maaiveld komt

Oost. Wel vindt grondwaterstroming over de grens
plaats in westelijke richting. Het krw-meetprogramma
is dusdanig ingericht dat de grondwaterstroming
afdoende in beeld kan worden gebracht.

29

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

1.4

Beschermde gebieden

30

1.4.1

Register Beschermde gebieden

De Kaderrichtlijn Water schrijft voor een register op

1.4.2
		

Waterlichamen met onttrekking voor
menselijke consumptie

Op dertien punten in het Nederlandse deel van het
werkgebied Rijndelta vindt oeverinfiltratie plaats.
Deze punten liggen in zes verschillende oppervlakte-

te stellen van gebieden die op grond van artikel 6

Oppervlaktewater

en bijlage IV krw zijn aangewezen als beschermd

Elk oppervlaktewaterlichaam waaruit water wordt

gebied. Het register dient voortdurend te worden

onttrokken voor de productie van drinkwater

• waterlichaam Dordtsche Biesbosch – Nieuwe

gevolgd en bijgewerkt. De beschermde gebieden die

(75/440/eeg), wordt opgenomen in het register

Merwede (oeverinfiltratiepunten Dordrecht

in dit stroomgebiedbeheerplan zijn genoemd (kaarten

Beschermde gebieden. Ook opgenomen in dit register

8 t/m 12) hebben betrekking op de situatie eind 2009.

zijn oppervlaktewaterlichamen met winningen via
oeverinfiltratie. Bij oeverinfiltratie en kunstmatige

waterlichamen, respectievelijk:

Bovenpolder en Dordrecht Polder de Biesbosch);
• waterlichaam Nieuwe Maas - Oude Maas
(benedenstrooms Hartelkanaal) (oeverinfiltratiepunt Ridderkerk);

De oppervlaktewater- en grondwaterlichamen met

infiltratie wordt oppervlaktewater via een bodem­

onttrekkingen voor menselijke consumptie (krw,

passage toegevoegd aan het grondwater. Deze

• waterlichaam Oude Maas (bovenstrooms Hartel­

artikel 7) behoren tot de beschermde gebieden en

winningen zijn daarom niet gebruikt voor het

kanaal), Spui, Noord, Dordtsche Kil, Lek tot

zijn opgenomen in het register. Dat geldt tevens voor

aanwijzen van oppervlaktewaterlichamen, maar

Hagestein (zes oeverinfiltratiepunten: Zwijndrecht,

waterlichamen waar een dergelijke onttrekking in

wel voor het aanwijzen van grondwaterlichamen

Hendrik Ido Ambacht, Bergambacht, Lekkerkerk,

de toekomst gepland is.

waaruit water wordt onttrokken voor menselijke
consumptie (zie navolgend bij grondwater).

Nieuwlekkerland, Schoonhoven, Langerak);
• waterlichaam Beneden Merwede, Boven Merwede,
Sliedrechtse Biesbosch, Waal, Afgedamde

Verder gaat het om gebieden die een beschermingsstatus hebben op grond van één of meerdere van de

In Rijndelta zijn vier punten waar direct oppervlakte-

volgende eu-richtlijnen:

water wordt gewonnen voor drinkwater, alle gelegen

• Schelpdierwaterrichtlijn (2006/113/eeg);

in Nederland. Enkele reserve-innamepunten zijn niet

• Viswaterrichtlijn (2006/44/eeg);

meegerekend. De vier innamepunten liggen in drie

•

Maas-Noord (oeverinfiltratiepunten Hardinxveld
en Dordrecht);
• waterlichaam IJssel (oeverinfiltratiepunt Engelse
Werk);

Zwemwaterrichtlijn (76/160/eeg), inmiddels

verschillende oppervlaktewaterlichamen, respectie-

• waterlichaam Vecht - Zwarte Water

vernieuwd (2006/7/eg);

velijk IJsselmeer (innamepunt Andijk), Amsterdam-

(oeverinfiltratie­punt Vechterweert).

• Nitraatrichtlijn (91/676/eeg);

Rijnkanaal Noordpand (innamepunten Nieuwersluis

• Richtlijn Stedelijk Afvalwater (91/271/eeg);

en Nieuwegein) en Waterleidingplas (innamepunt in

• Vogelrichtlijn (79/409/eeg);

Waterleidingplas behorend bij de winning Bethune-

• Habitatrichtlijn (92/43/eeg).

polder). Deze waterlichamen zijn opgenomen in het
register (kaart 8).

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

Grondwater

In Nederland zijn grondwateronttrekkingen groter

In het Nederlandse deel van Rijndelta liggen 265

dan 240 m3/dag vergunningplichtig op basis van de

locaties waar grondwater wordt gewonnen voor

Grondwaterwet.

drinkwater of dat anderszins wordt gebruikt voor
menselijke consumptie 6 . In 89% van alle grondwaterlichamen in het gebied liggen winningen voor
menselijke consumptie. Deze waterlichamen zijn
opgenomen in het register (zie kaart 9a en tabel 1-4).

1.4.4

Zwemwater en overige recreatie

De locaties die in het kader van de Zwemwater­
richtlijn (76/160/eeg en uiteindelijk 2006/7/eg)

Beschermde gebieden voor
schelpdierkweek en visvangst

als zwemwater zijn aangewezen, vallen onder de

Gebieden met economisch belangrijke populaties van

omdat er geen Europese richtlijn is die recreatieve

in het water levende planten- en diersoorten zijn

zones beschermt.

1.4.3
		

beschermde gebieden. Overige recreatieve gebieden
hoeven niet in het register te worden opgenomen

Onder water voor menselijke consumptie wordt

eveneens beschermd. In Nederland zijn dit gebieden

afgezien van drinkwater ook verstaan al het water dat

die zijn aangewezen als ‘schelpdierwater’

In het Nederlandse deel van Rijndelta liggen

in enig levensmiddelenbedrijf wordt gebruik voor de

(2006/113/eeg) of soms als water voor ‘karper-

392 zwemwaterlocaties (peildatum december 2008).

vervaardiging, behandeling, conservering of het in

en zalmachtigen’ (2006/44/eeg). In het Nederlandse

Deze zwemwateren zijn opgenomen in het register

de handel brengen van voor menselijke consumptie

deel van het werkgebied Rijndelta gaat het hierbij om

Beschermde gebieden (kaart 11).

bestemde stoffen of producten, tenzij de bevoegde

de Waddenzee en de Voordelta als schelpdierwater

autoriteiten ervan overtuigd zijn dat de kwaliteit van

(kaart 10).

1.4.5

eindproduct niet kan aantasten (98/83/eg, artikel 2).

Beide richtlijnen komen dertien jaar na de inwerking-

Nutriëntgevoelige gebieden, die op grond van de

In Nederland is de Voedsel- en Waren Autoriteit (vwa)

treding van de Kaderrichtlijn Water te vervallen. Tot

Nitraatrichtlijn (91/676/eeg) als bedreigde zone of op

het bevoegd gezag voor deze beoordeling. In de

die tijd (2013) worden deze gebieden opgenomen in

grond van de Stedelijk afvalwaterrichtlijn (91/271/eeg)

periode 2008-2009 is door de vwa een inventarisatie

het register Beschermde gebieden.

als kwetsbare gebieden zijn aangewezen, moeten in

het water de gezondheid van de levensmiddelen als

Nutriëntgevoelige gebieden

uitgevoerd naar het gebruik van water bestemd voor

het register Beschermde gebieden worden opgenomen.

menselijke consumptie door de industrie. Van de

Nederland is echter van deze verplichting ontheven

593 geregistreerde bedrijven zijn er inmiddels

omdat het voor heel het land de emissie-eisen

286 bezocht. Er blijken daarbij zestien bedrijven

hanteert die gelden voor gevoelige gebieden. Er is met

te zijn met een winning groter dan de ondergrens

andere woorden geen sprake van specifieke nutriënt-

vanuit de krw. Van deze zestien bedrijven zijn er

gevoelige c.q. beschermde gebieden in Nederland.

drie in het stroomgebied Rijndelta gelegen
(zie kaart 9a). De komende jaren wordt deze
inventarisatie verder aangevuld.
6

Zie kaart 19a in artikel-5 rapportage 2005 Karakterisering
Werkgebied Rijndelta [1] .

31

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta
32

1.4.6
		

Beschermde gebieden voor soorten
en habitats

In Nederland zijn alle Vogel- en Habitatrichtlijngebieden in meer of mindere mate afhankelijk van gronden/of oppervlaktewater. Daarom is besloten om ze

Gebieden die zijn aangewezen voor de bescherming

allemaal op te nemen in het register Beschermde

van habitats of soorten en gebaat zijn bij het behoud

gebieden. In het Nederlandse deel van Rijndelta gaat

of de verbetering van de watertoestand, komen in

het in totaal om 110 Vogel- en Habitatrichtlijngebie-

aanmerking voor het register Beschermde gebieden.

den die reeds zijn aangewezen en/of door Nederland

Het gaat om gebieden die op grond van de Habitat-

zijn aangemeld bij de Europese Commissie (kaart 12).

richtlijn (92/43/eeg) en de Vogelrichtlijn (79/409/eeg)

Hiervan zijn 59 gebieden aangewezen als Vogelricht-

zijn aangewezen als speciale beschermingszone. Deze

lijngebied en 95 gebieden als Habitatrichtlijngebied.

gebieden zijn aangemeld voor soorten en/of habitats

Voor 44 gebieden geldt dat ze een beschermde status

die op Europees niveau van belang zijn en die deel

hebben vanuit beide richtlijnen.

uitmaken van het Europese netwerk Natura 2000.

Beschermingsbeleid waarborg voor drinkwaterkwaliteit

K aart 8.
R eg is ter bes c herm d e
g eb ied en;
O pp erv laktewaterlic ham en
m et o nttrek k ing v o o r
m ens elijk e c o ns um p tie

Kaart 8

K aart 8.

Register
R eg is terBeschermde
bes c herm d e gebieden

Oppervlaktewaterlichamen
met onttrekking
g eb ied en;
O pp
erv laktewaterlic
ham en
voor
menselijke
consumptie
m et o nttrek k ing v o o r
m ens elijk e c o ns um p tie

Inname oppervlaktewater
voor bereiding van drinkwater (2009)
innamepunt oppervlaktewater
Inname oppervlaktewater
voor bereiding van drinkwater (2009)
oevergrondwaterwinning

innamepunt
oppervlaktewater
waterlichaam
met innamepunt
oevergrondwaterwinning

Achtergrond
waterlichaam met innamepunt
Achtergrond
bebouwing
bebouwing
water
water

stroomgebied

stroomgebied

grens 1-mijlszone

grens 1-mijlszone

grensrijkrijk
grens

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

Afgezien van opname in het register Beschermde gebieden komt het belang van grond- en oppervlaktewater
voor de drinkwaterbereiding vooral tot uitdrukking in KRW artikel 7.3 (geen verdere verslechtering opdat de
zuiveringsinspanning op termijn kan afnemen). Verder is er nationaal beschermingsbeleid van kracht, zoals
ook beschreven in paragraaf 6.3.4. De KRW brengt in dit bestaande beleid geen verandering teweeg.

33

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta

Tabel 1-4 Aantal winningen voor menselijke consumptie

Winningen voor menselijke consumptie

Rijn-West

Rijn-Oost

Rijn-Midden

Rijn-Noord

Totaal

88

82

72

23

265

Waarvan voor openbare drinkwatervoorziening
Aantal grondwaterlichamen waaruit onttrokken wordt voor menselijke consumptie

34
Kaart 9a

Register Beschermde gebieden
Grondwaterlichamen met onttrekking voor
menselijke consumptie

Onttrekkingspunten grondwater (2009)
grondwateronttrekking voor drinkwater
industriële grondwateronttrekking
voor drinkwater (gebaseerd op voorlopige
inventarisatie Voedsel- en Waren Autoriteit,
2008-2009)
Grondwaterlichamen met onttrekking
duin
wadden
kreekgebieden
zand met deklaag
(dek)zand
krijt
zout
diep grondwater
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk

164
3

2

1

3

9

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta
35
Kaart 10

Register beschermde gebieden
Schelpdierwater

Beschermde gebieden
Beschermde
gebieden
schelpdierwater (2009)

schelpdierwater (2009)

Achtergrond

Achtergrond
bebouwing
water
bebouwing
stroomgebied

water

grens 1-mijlszone

stroomgebied
grens rijk

grens 1-mijlszone
grens rijk

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta
36
Kaart 11

Register Beschermde gebieden
Zwemwater

Beschermde gebieden
zwemwaterlocaties (2008)
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk

1 Beschrijving stroomgebied Rijndelta
37
Kaart 12

Register Beschermde gebieden
Vogel- en habitatrichtlijn
(Natura 2000-gebieden)

Toelichting
Aangewezen en/of aangemelde gebieden
(2009).
Toelichting
Voor
de actuele begrenzing van Natura
Aangewezen en/of
gebieden op website
2000-gebieden
zieaangemelde
de detailkaarten
(2009).
http://www2.minlnv.nl/thema/groen/natuur/
Natura2000_2006/Natura2000.htm
Voor de actuele begrenzing van Natura
2000-gebieden zie de detailkaarten op website
http://www2.minlnv.nl/thema/groen/natuur/
Natura2000_2006/Natura2000.htm

Beschermde gebieden
Beschermde gebieden

vogelrichtlijngebieden
vogelrichtlijngebieden

habitatrichtlijngebieden
habitatrichtlijngebieden

vogelen habitatrichtlijn van toepassing
vogel- en habitatrichtlijn van toepassing
Achtergrond
Achtergrond
bebouwing
bebouwing
water

water

stroomgebied

stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens
1-mijlszone
grens rijk
grens rijk

38

2			 Economische analyse van het
			 watergebruik
Samenvatting
De economische analyse van het watergebruik omvat:
• een economische beschrijving van het stroomgebied;
• een analyse van de autonome ontwikkelingen;
• een beschrijving van de kostenterugwinning van waterdiensten.
Het Nederlandse deel van het Rijnstroomgebied heeft 12.2 miljoen inwoners, waar van het
grootste deel (60%) in deelgebied Rijn-West woont.
In het Nederlandse deel van het Rijnstroomgebied is de dienstensector met 69% van de
productiewaarde de belangrijkste economische sector, gevolgd door de industrie (28%).
Naar verwachting zullen alle economische sectoren in Nederland tot 2015 groeien met
uitzondering van de visserij.
Het percentage kostenterugwinning voor de vijf onderscheiden waterdiensten varieert
in Nederland van meer dan 95 tot 100%.

39

2 Economische analyse van het watergebruik
40

Tabel 2-1 Watergebruik van de belangrijkste economische sectoren in het Nederlandse deel van het werkgebied Rijndelta

(in mln m 3/jr)

Publieke watervoorziening

Eigen winning grondwater

Eigen winning oppervlaktewater

		

Totaal

Huishoudens

516

-

-

516

Landbouw en visserij

38

40

15

93

Industrie

422

582

8.607

9.611

Totaal

976

622

8.622

10.220

Tabel 2-2 Productiewaarde, intermediair verbruik, toegevoegde waarde, loonsom en arbeidsvolume van verschillende sectoren en subsectoren voor het Nederlands deel van de Rijn

Sector

Subsector

Landbouw

Akkerbouw

907

Tuinbouw
Veehouderij

Totaal

Toegevoegde waarde
(in mln euro)

Loonsom
(in mln euro)

Arbeidsvolume
(x 1000 mensjaren)

547

360

47

1,7

5.660

2.623

3.037

1.005

33,0

5.736

3.839

1.897

138

4,2

3.346

1.745

1.601

902

24,6

Totaal

15.648

8.754

6.894

2.092

63,5

331

175

157

48

0,8

2.745

695

2.049

462

5,7

Voedings- en genotmiddelenindustrie

32.120

24.744

7.376

3.706

79,4

Textiel- en lederindustrie

2.504

1.809

682

448

11,0

Papierindustrie

2.867

2.005

862

596

12,5

Delfstoffenwinning

Dienstverlening

Intermediair verbruik
(in mln euro)

Overige Landbouw

Visserij

Industrie

Produktie waarde
(in mln euro)

Uitgeverijen en drukkerijen

10.245

5.627

4.618

2.671

57,5

Chemische industrie

40.476

31.962

8.514

3.478

59,9

Metaalindustrie

31.805

21.489

10.315

7.395

160,2

Overige industrie

16.123

9.921

6.202

4.718

134,8

Bouw

46.766

29.602

17.165

11.644

271,4

Totaal

182.907

127.158

55.733

34.655

786,8

Elektriciteitsbedrijven

11.680

8.838

2.831

963

15,3

Waterleidingbedrijven

1.185

482

704

258

4,5

Vervoer over water

4.922

3.423

1.499

512

9,6

Milieudienstverlening

5.956

3.753

2.203

1.038

20,5

Overige dienstverlening

423.997

181.480

242.381

145.762

3.272,8

Totaal

447.741

197.976

249.617

148.534

649.372

334.759

314.450

185.791

4.179,5

2 Economische analyse van het watergebruik

2.1
		

Economische beschrijving
van het stroomgebied

Demografische karakteristieken

van de landbouw, delfstofwinning en visserij is

het IJsselmeer, gevolgd door het rivierengebied in

Het oppervlak van het werkgebied Rijndelta bedraagt

relatief klein (respectievelijk 2,4; 0,4 en 0,1%).

Gelderland en Utrecht. Voor beton- en metselzand

in Nederland ligt. In het Nederlandse deel van het

Het Nederlandse deel van het Rijnstroomgebied

• De grootste concentratie van industriële bedrijven

Rijnstroomgebied wonen 12,2 miljoen mensen waaruit

draagt met een productiewaarde van 649 miljard euro

bevindt zich in de havengebieden in deelgebied

voor het Nederlandse deel een bevolkingsdichtheid

voor ongeveer 75% bij aan de totale Nederlandse

Rijn-West.

en grind is Gelderland de belangrijkste winplaats.

in totaal ca. 31.700 km 2, waarvan 90% (ca. 28.300 km 2)

van 432 inwoners per km resulteert. Zestig procent

productiewaarde. In het Nederlandse deel van

Dit geldt voor de (petro)chemische industrie

van deze bewoners woont in deelgebied Rijn-West,

de Rijndelta bedroeg de werkgelegenheid in 2004

(waaronder de rubber- en kunststofindustrie),

dat grote steden als Amsterdam, Rotterdam, Den

ongeveer 4,2 miljoen voltijdbanen.

de voedings- en genotmiddelenindustrie en

2

de metaalindustrie (waaronder de basismetaal

Haag en Utrecht omvat. Dit gebied is dan ook in
vergelijking met het overige deel van de Rijndelta

Hierna volgt een nadere toelichting op de economi-

en metaalproductenindustrie). Ook in Rijn-Oost

het meest verstedelijkt en dichtbevolkt.

sche sectoren en een aantal relevante subsectoren in

bevindt zich een aanzienlijk deel van de metaal­

het Nederlandse deel van het Rijndeltagebied.

industrie. De industrie in het Rijnstroomgebied

Economische sectoren

vertegenwoordigt ca. 64% van de totale industriële
productiewaarde in Nederland.

Nederland maakt bij de economische beschrijving op

• Binnen de sector landbouw is de grondgebonden

stroomgebiedniveau onderscheid tussen een aantal

veehouderij het meest van belang, gevolgd door

• Binnen de sector dienstverlening zijn met name de

economische sectoren. Binnen die sectoren zijn een

de tuinbouw. De grondgebonden veehouderij is

subsectoren milieudienstverlening en vervoer over

aantal specifieke subsectoren onderscheiden. Als

vooral te vinden in de Nederlandse deelgebieden

water van belang voor de toestand van het water.

criterium bij de keuze van deze subsectoren is de moge-

Rijn-Noord en Rijn-Oost. Rijn-Midden wordt

Het productieaandeel van de beide bedrijfstakken

lijke invloed op waterkwaliteit of -kwantiteit gebruikt.

gekarakteriseerd door de combinatie van grond­

in de totale dienstverlening is zeer beperkt.

gebonden veehouderij, intensieve veehouderij
Het watergebruik van de belangrijke economische
sectoren zoals particuliere huishoudens, landbouw/

en akkerbouw. Rijn-West is wat landbouw betreft

Voor een uitgebreidere beschrijving, waaronder ook

een echt tuinbouwgebied.

het watergebruik van de sectoren huishoudens,

• Van de sector visserij is de kustvisserij vooral

landbouw en visserij en industrie, zie hoofdstuk 6

uitvoerige beschrijving van het watergebruik wordt

aanwezig op de Waddenzee (Rijn-Noord) en de

van het rapport ‘Karakterisering werkgebied Rijn-

verwezen naar hoofdstuk 6 van het rapport ‘Karakte-

binnenvisserij op het IJsselmeer (Rijn-Midden).

delta’ [1] .

visserij en industrie staat in tabel 2-1. Voor een

risering werkgebied Rijndelta’ [1] .

• Van de sector delfstoffenwinning is vooral de
winning van aardgas van belang. Dit vindt

Uit het overzicht voor het Nederlandse deel van de

voornamelijk plaats in en langs de Waddenzee

Rijndelta (tabel 2-2) blijkt de dienstverlening met

(Rijn-Noord).

69% van de productiewaarde veruit de belangrijkste

Ten aanzien van de winning van zand wordt het

sector, gevolgd door de industrie (28%). Het belang

meeste ophoogzand gewonnen in de Noordzee en

41

2 Economische analyse van het watergebruik

2.2

42

Er zijn binnen het Nederlandse deel van het Rijndelta-

De winning van beton- en metselzand en van grind

In de krw staat dat om duurzaam watergebruik te

gebied prognoses per werkgebied opgesteld ten

zal naar verwachting in het Nederlandse deel van de

stimuleren lidstaten ervoor moeten zorgen dat het

aanzien van de ontwikkeling van de economische

Rijndelta met 15% stijgen, met name door toenemende

waterprijsbeleid adequate prikkels geeft aan gebruikers

sectoren tot 2015.

winning in Gelderland.

om water efficiënt te gebruiken. Daarnaast moet door

Binnen de industrie worden geen grote wijzigingen

de verschillende watergebruiksectoren (minimaal

verwacht.

uitgesplitst naar landbouw, industrie en huishoudens)

2.3
		

Trends tot en met 2015

In 2002 telde het Nederlandse deel van het werkge-

Kostenterugwinning voor
waterdiensten

een redelijke bijdrage worden geleverd in de terug-

bied Rijndelta 12.232.000 inwoners. De verwachting is
dat er tot 2015 een groei zal zijn van ruim zes procent.

Binnen de dienstverlening wordt in de periode tot 2015

winning van de kosten van waterdiensten. Hieronder

Deze groei ligt hoger dan die in het Nederlandse

de grootste groei verwacht voor de milieudienstverle-

wordt beschreven welke waterdiensten in Nederland

deel van de stroomgebieden Maas en Schelde en is

ning en het vervoer over water en door de lucht.

worden onderscheiden en wordt het huidige niveau

ongeveer gelijk aan het Nederlandse deel van het

van kostenterugwinning gepresenteerd.

Eemsstroomgebied.
Nederland heeft onderscheid gemaakt in de volgende
In de periode tot 2015 zullen in het Nederlandse deel

vijf waterdiensten:

van de Rijndelta in de landbouw de subsectoren
akkerbouw, glastuinbouw, open grondtuinbouw en

1 Productie en levering van water;

de combinatiebedrijven naar verwachting groeien. De

2 Inzameling en afvoer van hemel- en afvalwater;

productievolumes in de subsectoren grondgebonden

3 Zuivering van afvalwater;

veehouderij en intensieve veehouderij zullen echter

4 Grondwaterbeheer;

dalen.

5 Regionaal watersysteembeheer.

De inschatting is dat het aandeel van de visserij in de

Een toelichting:

economische activiteiten verder afneemt. De visserijactiviteiten zullen met een gemiddelde van iets meer

1 Productie en levering van water

dan 2 procent per jaar dalen. Voor de periode 2002 tot

De waterdienst betreft de onttrekking en eventueel

2015 leidt dat tot een afname in activiteiten met bijna

bereiding van oppervlaktewater, grondwater en

30 procent.

effluent en/of transporteren en leveren van drink-,
proces- en koelwater aan bedrijven, huishoudens

Van de delfstoffenwinning zal naar verwachting de

en de landbouw. Drinkwaterbedrijven, bedrijven

winning van ophoogzand in de Rijndelta dalen, met

en de landbouw zijn de belangrijkste leveranciers.

uitzondering van Noordzee en IJsselmeergebied,

De laatste twee categorieën leveren meestal aan

waar de winning juist zal toenemen.

zichzelf (eigen dienstverlening).

2 Economische analyse van het watergebruik

2 Inzameling en afvoer van hemel- en afvalwater

Ook de landbouw is een gebruiker. De provincie is

kwantiteit. De financiering van het waterbeheer en

De gemeenten zijn ervoor verantwoordelijk dat door

verantwoordelijk voor het kwantitatieve beheer van

het gevoerde prijsbeleid in Nederland zijn daar dan

middel van de aanleg en het beheer van een fysieke

het diepe grondwater.

ook op gebaseerd en kennen waar effectief prijsprik-

infrastructuur van met name riolerings-, infiltratie-

kels ter stimulering van de beperking van vervuiling

en drainagevoorzieningen het hemel- en afvalwater

5 Regionaal watersysteembeheer

en een efficiënt gebruik van water. Hierover is

wordt opgevangen en afgevoerd. Zij dienen dit

Betreft het beheren, onderhouden en bedienen van

uitvoerig gerapporteerd in het rapport ‘Kostenterug-

zodanig te doen dat wateroverlast (kwantiteit) en

de regionale infrastructuur die er op is gericht de

winning van waterdiensten in Nederland’. De kosten

vervuiling van grond- en oppervlaktewater (kwaliteit)

hoeveelheid water in het beheergebied te beheren

van de in Nederland onderscheiden waterdiensten

wordt voorkomen. Als gebruikers kunnen worden

met als doel wateroverlast en –tekort te voorkomen,

worden grotendeels bij de vervuilers dan wel de

onderscheiden bedrijven, huishoudens en de

alsmede alle activiteiten die zijn gericht op het

gebruikers teruggewonnen en zijn in overeen­

landbouw.

bereiken en zo goed mogelijk handhaven van

stemming met het in artikel 9, lid 1 van de

de kwaliteit van het regionale oppervlaktewater,

Kaderrichtlijn Water genoemde criterium.

3 Zuivering van afvalwater

met uitzondering van het zuiveren van afvalwater.

Via aanleg, overname, verbetering, beheer, onderhoud

Uit een overzicht van de kostenterugwinning

en bediening van zuiveringstechnische werken

Omdat het voor de verandering in de waterkwaliteit

per waterdienst (tabel 2-3) blijkt dat van de vijf

(transportgemalen en -leidingen, zuiverings- en

die kan optreden als gevolg van de waterdienst niets

onderscheiden waterdiensten er twee zijn die geen

slibverwerkingsinstallaties) ervoor zorgen dat het

uitmaakt of een overheid de waterdienst levert, of dat

volledig kostenterugwinningspercentage van

aangeboden afvalwater wordt gezuiverd en binnen de

gebruikers de waterdienst aan zichzelf leveren (eigen

100% hebben.

daarvoor geldende wettelijke eisen op het oppervlakte-

dienstverlening), wordt eigen dienstverlening gezien

water wordt geloosd. Waterschappen zijn een belang-

als onderdeel van de waterdiensten. 8

rijke leverancier van deze dienst. Bedrijven en

De eerste waterdienst betreft ‘Inzameling en afvoer
van hemelwater en afvalwater’ en heeft een ktw van

landbouw leveren deze dienst ook maar zuiveren in dat

Bij het bepalen van het niveau van kostenterug­

95%. De kosten voor deze waterdienst (investeringen

geval meestal hun eigen afvalwater. Een belangrijke

winning (ktw) van waterdiensten is rekening

en beheer en onderhoud van de riolering) worden

gebruikersgroep is huishoudens.

gehouden met milieukosten. Dit zijn de kosten die

voor het grootste gedeelte (minimaal 95%) terug­

worden gemaakt om milieuschade te voorkomen.
4 Grondwaterbeheer
Betreft het kwantitatieve beheer van het diepe

Verder is een uitsplitsing gemaakt in de bijdrage

grondwater. Dit omvat de vergunningverlening en

van bedrijven, huishoudens, landbouw en natuur.

7

Wanneer slechts een kleine hoeveelheid grondwater wordt
onttrokken, hoeft een bedrijf vaak geen vergunning aan te vragen.

handhaving rond grote onttrekkingen 7. Belangrijke

Er wordt dan geen gebruik gemaakt van de waterdienst grond-

gebruikers zijn waterbedrijven die water onttrekken

Het Nederlandse waterbeheer is al decennia lang

voor de bereiding van drinkwater en bedrijven die

gebaseerd op de principes ‘de vervuiler betaalt’ voor

water ontrekken voor proces- en koelwaterdoeleinden.

waterkwaliteit en ‘de gebruiker betaalt’ voor water-

waterbeheer. Dit geldt voor veel landbouwkundige onttrekkingen.
8

Zo wordt de waterdienst afvalwaterbehandeling geleverd door
waterschappen aan huishoudens en kleine bedrijven, terwijl grote
bedrijven nogal eens zelf hun eigen afvalwater zuiveren.

43

2 Economische analyse van het watergebruik
44

Tabel 2-3 Samenvattend overzicht kostenterugwinning voor waterdiensten
Waterdienst

KTW percentage*

Aanbieder waterdienst

Gebruiker waterdienst

KTW via

Productie en levering van water

100%

- Drinkwaterbedrijven
- Bedrijven
- Landbouw

- Huishoudens
- Bedrijven
- Landbouw

- Tarief euro/m 3
- Vastrecht
- Eigen dienstverlening

Inzameling en afvoer van hemel- en afvalwater

95%

- Gemeenten

- Huishoudens
- Bedrijven
- Landbouw

- Rioolrecht

Zuivering van afvalwater

100%

- Waterschappen
- Bedrijven
- Landbouw

- Huishoudens
- Bedrijven
- Landbouw

- Verontreinigingsheffing
- Eigen dienstverlening

Grondwaterbeheer

95%

- Provincies

- Bedrijven
- Landbouw

- Grondwaterheffing
- Grondwater­belasting

Regionaal watersysteembeheer

100%

- Waterschappen

- Huishoudens
- Bedrijven
- Landbouw
- Natuur

- Heffingen

* Afgerond op 5 procent

Tabel 2-4 Samenvatting omvang en kost- en verkoopprijs vier waterdiensten in het Nederlandse deel van Rijndelta
Omvang

Investering

Kostprijs

Verkoopprijs

Waterdienst

mln m

mln Euro

Euro/m

Euro/m 3

Productie en levering water (onttrokken/geleverd water)

10182 / 10261

291

1,2

1,46

Inzameling en afvoer hemel- en afvoerwater (afvoer via riolering)

1456

264

0,51

0,47

Zuivering afvalwater (totaal gezuiverd water)

1456

252

0,47

0,46

Grondwaterbeheer

1095

??

0,01

0,01

Kostprijs

Verkoopprijs

Eenheid

Waterkeringszorg

7881

7361

euro/km waterkering

Waterkwantiteitsbeheer

3992

3721

euro/ha oppervlakte binnenwater

Waterkwaliteitsbeheer

10

10

euro/inwoner

3

3

Tabel 2-5 Landelijk overzicht kost- en verkoopprijs dienst ‘regionaal watersysteembeheer’

Regionaal watersysteembeheer

2 Economische analyse van het watergebruik

gewonnen door middel van het rioolrecht. Het overige

Mede omdat de Europese Commissie (ec) van mening

Alles overziend is het rijk van mening dat in

deel van het geld wordt verkregen door middel van de

is dat de meeste lidstaten in 2005 te summier over de

Nederland binnen het bestaande institutionele

Onroerende Zaakbelasting (ozb), die door de gemeenten

economische analyse gerapporteerd hebben, heeft de

stelsel de gebruikers van waterdiensten een adequate

wordt geheven aan eigenaars en gebruikers van

ec in 2008 een nieuwe versie van de ‘reporting sheet

bijdrage leveren aan de kosten van de productie van

onroerende zaken. De ozb-inkomsten vallen onder

on economics’ vastgesteld. Naar aanleiding daarvan

de waterdiensten.

de algemene middelen van de gemeenten. De actoren

heeft Nederland nogmaals alle informatie die zij

Doordat de kosten voor de additionele krw-maat­

die gebruik maken van de riolering betalen op deze

verzameld en gebruikt heeft voor de verschillende

regelen gekoppeld worden aan bestaande water­

wijze ook aan de riolering.

economische analyses verzameld en waar mogelijk

diensten en de kostenterugwinningstructuur,

Het ktw-percentage is de afgelopen jaren toegenomen

geactualiseerd [7] . De informatie in dit hoofdstuk is

is er ook sprake van een adequate bijdrage van de

van 80 naar 95% ten gevolge van verdere stijging van

daar op gebaseerd. De gegevens over de omvang,

verschillende sectoren in de terugwinning van de

het aantal gemeenten dat rioolrecht heeft ingesteld [6] .

de kostprijs en de verkoopprijs van de waterdienst is

kosten voor het voorgenomen maatregelenpakket.

voor vier waterdiensten per stroomgebied te geven,
De tweede waterdienst betreft het ‘grondwaterbeheer’

in dit geval voor het Nederlandse deel van het

dat een ktw-percentage heeft van 95%. Tot de kosten

Rijnstroomgebied (tabel 2-4).

van het grondwaterbeheer behoren de provinciale
kosten voor onderzoek en uitvoering van grondwater-

Voor de dienst ‘regionaal waterbeheer’ zijn de

maatregelen, waaronder maatregelen ter bestrijding

volume- en economische gegevens uitsluitend op

van de negatieve effecten van verdroging (en overige

nationaal niveau beschikbaar (tabel 2-5). De water-

milieuschade) die kan ontstaan als gevolg van het

dienst ‘regionaal waterbeheer’ is verder uitgesplitst

onttrekken van grondwater. Het geld wordt verkregen

naar de activiteiten waterkeringszorg, water­

uit een heffing op de onttrekking van grondwater.

kwantiteitsbeheer en (passief) waterkwaliteitsbeheer.

Boven een door de provincie te bepalen drempelwaarde

Voor wat betreft de omvang is de van de volgende

moet een heffing betaald worden. De heffing komt

kengetallen uitgegaan:

dan ook voornamelijk ten laste van bedrijven die

• Waterkeringszorg: 13.450 km waterkering.

grote hoeveelheden grondwater onttrekken. De

• Waterkwantiteitsbeheer: 110.983 ha oppervlakte

hoogte van de heffing wordt door elke provincie
afzonderlijk bepaald.
Een deel van de kosten voor grondwaterbeheer
bestaat uit apparaatskosten van de provincies.
Deze worden betaald uit de algemene middelen.
Dit verklaart waarom het ktw-percentage voor deze
waterdienst niet 100% is.

regionale watersysteem.
• Waterkwaliteitsbeheer: 16,0 miljoen inwoners
waaraan dienst geleverd wordt.

45

46

3 			 Milieudoelstellingen

Samenvatting
De doelen voor het oppervlaktewater hebben een chemische en een ecologische component.
De goede chemische toestand voor oppervlaktewaterlichamen wordt uitsluitend bepaald door
Europees vastgestelde normen die zijn vastgelegd in de Richtlijn Prioritaire Stoffen.
De ecologische doelen zijn in het stroomgebied Rijndelta bepaald, gebruikmakend van landelijke
milieukwaliteitseisen, aangevuld met een nadere regionale uitwerking. De goede ecologische
toestand wordt bepaald door biologische soortgroepen, specifieke verontreinigende stoffen
(in Nederland ruim 150), en hydromorfologische en algemeen fysisch-chemische parameters.
Indien de doelen naar verwachting niet in 2015, maar later kunnen worden bereikt, is een
motivering daarvoor gegeven.
Voor de grondwaterlichamen zijn normen voor nitraat en bestrijdingsmiddelen vastgesteld voor
de gehele EU. Voor een aantal overige stoffen zijn aanvullend daarop drempelwaarden voor de
grondwaterkwaliteit in het stroomgebied Rijndelta vastgesteld. Voor grondwaterkwantiteit
gelden doelen conform Europese regelgeving.
De chemische normen en de goede ecologische toestand van oppervlaktewatertypen en de
chemische normen voor grondwater worden als milieukwaliteitseisen vastgelegd in het Besluit
kwaliteitseisen en monitoring water 2009. Afgeleide ecologische normen worden als concrete
doelstellingen voor de Kaderrichtlijn Water opgenomen in de waterplannen van rijk en provincies.

47

3 Milieudoelstellingen

3.1

48

De Kaderrichtlijn Water heeft tot doel het oppervlakte-

Inleiding
Geen achteruitgang

De milieudoelstellingen en afleidingsmethoden voor
de Kaderrichtlijn Water zijn internationaal afgestemd

en grondwater te beschermen en verbeteren.
De afgelopen decennia is de waterkwaliteit al

(paragraaf 3.7) en in Nederland juridisch vastgelegd

Dit hoofdstuk geeft een toelichting op de milieudoel-

aanzienlijk verbeterd. De Kaderrichtlijn Water

(paragraaf 3.8).

stellingen - en waar relevant het afleiden daarvan -

verplicht er voor zorg te dragen dat de toestand

die horen bij een goede kwaliteit c.q. toestand van de

van oppervlakte- en grondwaterlichamen niet

oppervlaktewaterlichamen (paragraaf 3.3), grond­

verslechtert.

waterlichamen (paragraaf 3.4) en beschermde

Van een achteruitgang is sprake als de toestand

gebieden (paragraaf 3.5).

van een stof of (een groep) parameters in een
water­l ichaam een klasse daalt. Alle waterlichamen

Uitgangspunt is dat in 2015 de oppervlaktewaterlicha-

zullen hierop eens per planperiode (zes jaar) getoetst

men in een goede ecologische en een goede chemische

worden. Dit is vastgelegd in de Wet Milieubeheer

toestand verkeren. Voor de grondwaterlichamen is het

en het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water

uitgangspunt dat in 2015 een goede chemische en een

2009. Een nadere uitwerking van de toetsing op ‘geen

goede kwantitatieve toestand bereikt zijn.

achteruitgang’ is opgenomen in het monitoringprogramma. Daarnaast is ‘geen achteruitgang’ al

De ecologische doelen worden mede bepaald door de

onderdeel of uitgangspunt voor het bestaande

status van oppervlaktewaterlichamen, waarbij onder-

milieubeleid. Dat wordt zo veel als mogelijk voort­

scheid gemaakt wordt in hydromorfologisch vrijwel

gezet. Dat betekent bijvoorbeeld dat bevorderd

ongewijzigde, sterk veranderde en kunstmatige

wordt dat lozingen indien mogelijk verplaatst

waterlichamen. De motivering voor de status­

worden naar minder kwetsbare waterlichamen.

toekenning wordt in paragraaf 3.2 beschreven.

En dat schadelijke milieuvreemde stoffen vervangen
worden door andere stoffen met een vergelijkbare

Onder voorwaarden mag het halen van de doelen

werking en minder schade aan het watermilieu.

worden uitgesteld tot 2021 of 2027. In Nederland is dit

In deze gevallen is in feite dus geen sprake van

voor veel oppervlaktewaterlichamen en enkele grond-

‘achteruitgang’. Voor water bestemd voor de

waterlichamen het geval. De onderbouwing hiervan is

bereiding van drinkwater stelt de krw dat maat­

opgenomen in paragraaf 3.6. Indien duidelijk is dat ook

regelen worden genomen met de bedoeling om

in 2027 de milieudoelstellingen niet gehaald kunnen

achteruitgang te voorkómen, teneinde het niveau

worden, is het mogelijk lagere doelen vast te stellen.

van zuivering te verlagen.

In dit eerste stroomgebiedbeheerplan is van deze
uitzonderingsmogelijkheid geen gebruik gemaakt.

3 Milieudoelstellingen

3.2
		

Status oppervlaktewaterlichamen en motivering

Het uiteindelijke doel van de krw is dat de ecologie

Een tweede belangrijke voorwaarde is het bezien of

indien mogelijk een kwantitatieve uitwerking is

van waterlichamen zoveel mogelijk een natuurlijke

er voor het milieu gunstiger, en technisch haalbare

geleverd

toestand (Goede Ecologische Toestand, get) benadert.

en betaalbare alternatieven zijn om de gebruiks-

In Nederland zijn veel wateren echter hydromorfolo-

functie(s) te realiseren (krw, artikel 4.3b).

In 80% van de gevallen leiden mogelijke alternatieven
voor de in het verleden uitgevoerde hydromorfologi-

gisch aangepast aan menselijk gebruik, of wateren
zijn door de mens aangelegd. De mate waarin hydro-

In tabel 3-1 en tabel 3-2 is een samenvattend overzicht

sche aanpassingen, tot onevenredig hoge kosten

morfologische ingrepen de ecologie beïnvloeden

opgenomen van de motiveringen die horen bij de twee

(tabel 3-2). Daarnaast blijkt dat voor ruim 40% van de

bepaalt de status van een waterlichaam. De krw biedt

bovengenoemde voorwaarden voor de aanwijzing van

waterlichamen alternatieven technisch onhaalbaar

daarom de mogelijkheid een waterlichaam de status

waterlichamen als ‘sterk veranderd’. De motiveringen

zijn, en in ruim eenderde van de waterlichamen kan

sterk veranderd of kunstmatig toe te kennen. De

per afzonderlijk waterlichaam staan in bijlage O. Een

de betreffende gebruiksfunctie niet op een haalbare

statustoekenning is essentieel voor de bepaling van

uitgebreide beschrijving van de overwegingen om

of betaalbare alternatieve wijze gerealiseerd worden.

de ecologische doelstellingen. Voor sterk veranderde

een waterlichaam als sterk veranderd aan te wijzen is

Ook voor de beoordeling van alternatieven zijn per

en kunstmatige waterlichamen mogen de doelen

beschreven in de waterplannen van rijk en provincies 9.

waterlichaam meerdere motiveringen mogelijk.

hydromorfologische beïnvloedingen in deze wateren

Vooralsnog wordt ervan uitgegaan dat de fysieke

De doelen - en veelal ook de huidige toestand – van

(Goed Ecologisch Potentieel, gep).

inrichting van de meeste watersystemen er toe leidt

de als sterk veranderd aangeduide waterlichamen

dat de goede ecologische toestand niet gerealiseerd

liggen vaak slechts een weinig lager dan de waarden

Een waterlichaam is ‘kunstmatig’ wanneer het door

kan worden. In vrijwel alle beschouwde waterlicha-

voor hydromorfologisch (vrijwel) ongestoorde

mensenhanden is ontstaan op een plek waar voor-

men zouden hydromorfologische herstelmaatregelen

wateren. Bovendien gaat het vaak maar om één of

heen geen water aanwezig was. Voor het aanwijzen

significante negatieve effecten hebben op de water-

enkele parameters. Echter, de krw gaat uit van het

van een van nature aanwezig waterlichaam als ‘sterk

huishouding (tabel 3-1). Dit heeft in veel gevallen

principe one out-all out; dus als één parameter niet

veranderd’ is een gedegen onderbouwing nodig.

betrekking op wateraan- en afvoer voor de landbouw

kan voldoen aan de goede toestand geldt dit voor het

Alleen ingrepen in de hydromorfologie zijn reden

die schade ondervindt, of de afwatering van stedelijk

hele oordeel. De statustoekenning ‘sterk veranderd’

om een waterlichaam de status ‘sterk veranderd’

gebied. In iets minder dan een kwart van de water­

wordt dan gebaseerd op deze ene parameter. Daar-

toe te kennen.

lichamen ondervindt de functie scheepvaart en/of

naast bestaat er nog onzekerheid over de effecten van

recreatie negatieve effecten als hydromorfologische

de voorgenomen maatregelen.

worden aangepast tot doelen die passen bij de

Een eerste voorwaarde voor het aanwijzen van een

ingrepen teruggedraaid of hersteld zouden worden

De krw schrijft voor dat bij een statustoekenning van

oppervlaktewaterlichaam als ‘sterk veranderd’, is dat

om de get te bereiken. Per waterlichaam zijn meer-

‘sterk veranderd’ de motivatie elke zes jaar opnieuw

het terugdraaien of herstel van de hydromorfologische

dere motiveringen mogelijk. In bijlage F is een

ingrepen om de get te bereiken tot significante

toelichting over de nadere invulling van het begrip

negatieve effecten voor de gebruiksfuncties van het

‘significante negatieve effecten’ opgenomen en

water en/of milieu zou leiden (krw, artikel 4.3a).

aangegeven dat hiermee regionaal maatwerk en

9

Aanvullend zijn motiveringen voor de statustoekenning van
waterlichamen te vinden in achterliggende documenten bij de
waterbeheerder (brondocumenten / factsheets).

49

3 Milieudoelstellingen

Tabel 3-1 Aantal sterk veranderde waterlichamen in stroomgebied Rijndelta met motiveringen voor significante negatieve effecten op functies bij het nemen van herstelmaatregelen

50

in de hydromorfologie om GET te bereiken
Functieschade (meerdere motiveringen per waterlichaam mogelijk)
Deelgebied

Aantal sterk
veranderde
waterlichamen

Aantal sterk
veranderde
waterlichamen
waar motivering
is gegeven

Milieu
in bredere zin

Scheepvaart
of recreatie

Activiteiten
waarvoor water
wordt opgeslagen

Waterhuishouding, bescherming tegen
overstromingen,
afwatering

Rijn-Noord

20

20

11

19

Rijn-Oost

99

99

3

99

Andere duurzame
activiteiten

4

Rijn-Midden

19

19

4

1

14

1

Rijn-West

23

23

2

10

22

7

Rijkswateren

15

15

1

15

4

15

15

Totaal

176

176

7

40

4

169

27

Tabel 3-2 Aantal sterk veranderde waterlichamen in stroomgebied Rijndelta waarvoor alternatieven voor de functies zijn beschouwd en als niet beschikbaar of onhaalbaar zijn beoordeeld
Alternatieven beschouwd (meerdere motiveringen per waterlichaam mogelijk)
Deelgebied

Aantal sterk
veranderde
waterlichamen

Aantal sterk
veranderde
waterlichamen
waarvoor
alternatieven
beschouwd zijn

Geen
alternatieven
beschikbaar

Negatieve
effecten milieu

Onevenredig
hoge kosten

Rijn-Noord

20

18

17

1

6
98

68

5

12

1

Rijn-Oost

99

98

1

Rijn-Midden

19

19

8

Technisch
onhaalbaar

Rijn-West

23

16

8

10

4

Rijkswateren

15

15

11

15

4

Totaal

176

166

45

141

77

6

monitoring zal in de komende planperiode (2009-

3 Milieudoelstellingen

moet plaatsvinden. Op basis van onderzoek dan wel

3.3

Oppervlaktewater

3.3.1

Algemene beschrijving doelen

Voor de ecologische kwaliteit gelden milieudoel­
stellingen voor:

2015) moeten blijken of de maatregelen het beoogde

De doelen voor het oppervlaktewater hebben een

• biologische soortgroepen (paragraaf 3.3.3)

effect hebben. Is dat het geval dan kan de status in

chemische en een ecologische component

• hydromorfologie (paragraaf 3.3.4)

het tweede stroomgebiedbeheerplan (2015) alsnog

(zie figuur 3-1).

• algemeen fysisch-chemische parameters
(paragraaf 3.3.5)

worden gewijzigd in hydromorfologisch (vrijwel)
ongewijzigd.
Naast de hiervoor genoemde 176 sterk veranderde

Voor de chemische kwaliteit zijn voor 41 stoffen en

• specifieke verontreinigende stoffen (paragraaf

stofgroepen normen bepaald voor de gehele Europese

3.3.6), soms ook aangeduid als overige relevante

Unie (paragraaf 3.3.2).

stoffen

waterlichamen komt in het stroomgebied Rijndelta
een groot aantal waterlichamen voor die door
menselijk handelen zijn ontstaan, zoals sloten en
kanalen. Het betreft 309 van de totaal 491 waterlichamen die overeenkomstig hun ontstaansvorm de status
‘kunstmatig’ hebben.

Figuur 3-1

Opbouw en samenhang doelen van de goede toestand van oppervlaktewaterlichamen

Kwaliteitsdoelstellingen KRW oppervlaktewater
chemisch
schoon

Prioritaire stoffen
Andere bestaande
stoffen met normen
op Europees niveau

ecologisch
gezond

Inrichting
(hydromorfologie)
Specifieke
verontreinigende
stoffen

Biologie:
- algen
- waterplanten
- vissen
- kleine waterdieren
Algemeen
fysisch-chemisch,
o.a.:
- doorzicht
- N, P

51

3 Milieudoelstellingen
52

De ecologische milieudoelstellingen voor de verschil-

Van de prioritaire stoffen zijn er 13 gekenmerkt als

Op basis van deze maatlatten voor natuurlijke water-

lende watertypen stellen de lidstaten zelf vast, maar

prioritair gevaarlijk, waarvoor een verdergaande

typen kan op twee manieren de ecologische doelstelling

dit dienen de landen onderling wel te harmoniseren.

emissiedoelstelling geldt.

voor sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen

De spelregels voor dit proces zijn door de Europese

(het goed ecologisch potentieel, gep) worden afgeleid.

Commissie in verschillende documenten

Alle andere stoffen zijn geen onderdeel van de

Kern van beide benaderingen is dat rekening wordt

beschreven [8] [9] [10] .

chemische toestand, maar vallen onder de

gehouden met de ecologische effecten van onomkeer-

ecologische toestand (paragraaf 3.3.6).

bare (hydromorfologische) ingrepen. Allebei de werkwijzen zijn in Nederland (en ook in het stroomgebied

De chemische en ecologische doelen hebben betrekking op waterlichamen. Water dat niet als water­

Voor een aantal prioritaire stoffen geeft de Richtlijn

Rijndelta) toegepast voor het afleiden van ecologische

lichaam begrensd is, dient een zodanige kwaliteit te

Prioritaire stoffen naast de jaargemiddelde milieu­

doelen voor sterk veranderde en kunstmatige water-

hebben dat het behalen van de doelstellingen in de

kwaliteitsnorm ook de maximaal aanvaardbare

lichamen. Beide benaderingen leiden tot hetzelfde

waterlichamen, die met dit water in contact staan,

concentratie. Uitgangspunt is dat waar mogelijk al

ambitieniveau.

niet blijvend verhinderd wordt [11]. De beleidsdoelen en

in 2015 de kwaliteitsdoelen in de waterlichamen,

Omdat Nederland een groot aantal kunstmatige

het beleidskader voor bescherming van oppervlakte-

gemeten op de representatieve krw-meetpunten,

wateren kent die sterk op elkaar lijken (sloten en

water- en grondwaterlichamen, en overige (kleinere)

worden gerealiseerd. Een overzicht van de doel­

kanalen), hebben de waterbeheerders tevens gezamen-

wateren is beschreven in paragraaf 3.8.

stellingen voor de goede chemische toestand is

lijk een studie laten uitvoeren waarbij voor deze groep

opgenomen in bijlage E.

kunstmatige waterlichamen het ecologisch potentieel
en de bijbehorende maatlatten zijn uitgewerkt [14] .

In de kustwateren hebben de doelstellingen voor de
chemische kwaliteit een reikwijdte van 12 zeemijl.
Voor de ecologische doelen geldt een reikwijdte van
één zeemijl.

3.3.3 Doelen ecologische toestand - biologie

Een toelichting op de afleiding van de ecologische

De milieudoelstellingen voor biologie bestaan uit de

veranderde en kunstmatige waterlichamen is

parameters fytoplankton (algen), overige waterflora

opgenomen in bijlage F.

doelstellingen voor vrijwel ongestoorde, sterk

Doelen chemische toestand

(waterplanten, vastgroeiende algen, zeesla en zeewieren), macrofauna (kleine waterdieren) en vissen.

Biologische doelen in het stroomgebied Rijndelta

De goede chemische toestand (gct) wordt bepaald

Voor deze biologische parameters of onderdelen

Een samenvattend overzicht van de ecologische

door normen die op Europees niveau zijn vastgesteld

daarvan zijn per type water maatlatten ontwikkeld

doelstellingen is opgenomen in tabel 3-3. Dit zijn

voor 41 stoffen/stofgroepen uit de Richtlijn Prioritaire

voor het beschrijven van de goede ecologische

gemiddelde get- en gep-waarden voor de verschillende

Stoffen [12] . Het betreft 33 prioritaire stoffen en

toestand (get) en de overige toestandsklassen van

categorieën waterlichamen in het stroomgebied

stofgroepen uit het Besluit nummer 2455/2001/eg van

een oppervlaktewaterlichaam [13] . Middels deze

Rijndelta, inclusief de spreiding binnen die getallen

het Europees Parlement en Raad van 20 november

maatlatten wordt de ecologische toestand uitgedrukt

(de 25- en 75-percentiel waarden).

2001 en acht stoffen afkomstig van andere eu-richt­

in een Ecologische Kwaliteits Ratio (ekr), een getal

De helft van de ecologische doelstellingen bevindt

lijnen, waaronder een aantal bestrijdingsmiddelen.

tussen 0 en 1.

zich tussen deze 25- en 75-percentiel waarden, een

3.3.2.

Tabel 3-3 Ecologische doelstellingen in het stroomgebied Rijndelta

Bandbreedte
gemiddelde

25-percentiel

75-percentiel

Meren
Fytoplankton

0,58

0,60

0,60

kwart zit boven de 75-percentiel waarde, een kwart zit

Overige waterflora

0,53

0,50

0,60

onder de 25-percentiel waarde. Tabel 3-3 geeft slechts

Macrofauna

0,50

0,42

0,60

een globale indicatie van de ecologische doelstellingen;

Vis

0,52

0,50

0,60

voor de milieudoelstellingen voor afzonderlijke

Totaal fosfaat ( mg P/l)

0,14

0,09

0,11

Totaal stikstof (mg N/l)

1,66

1,30

1,80

Doorzicht (m)

0,96

0,65

0,90

oppervlaktewaterlichamen wordt verwezen naar
bijlage O.
De doelstellingen in de meren wijken voor de biologi-

Sloten en kanalen

sche soortgroepen overige waterflora, macrofauna

Fytoplankton

0,60

0,60

0,60

en vis gemiddeld een halve kwaliteitsklasse

Overige waterflora

0,59

0,60

0,60

(0,1 ekr-eenheid) af van de doelstellingen voor

Macrofauna

0,60

0,60

0,60

Vis

0,60

0,60

0,60

Totaal fosfaat ( mg P/l)

0,18

0,15

0,22

Totaal stikstof (mg N/l)

2,86

2,50

2,80

Doorzicht (m)

0,64

0,65

0,65

natuurlijke wateren. De sterk veranderde eigenschappen van de rivieren komen vooral tot uitdrukking in
de doelstellingen voor vissen en in iets mindere mate
voor macrofauna (gep-waarde gemiddeld één klasse
of 0,2 ekr-eenheden lager dan 0,6). In het stroom­
gebied Rijndelta liggen veel kunstmatige wateren

Rivieren

(sloten en kanalen) waarvoor in veel gevallen

Overige waterflora

0,55

0,53

0,60

Macrofauna

0,45

0,40

0,50

Vis

0,42

0,35

0,50

Totaal fosfaat (mg P/l)

0,14

0,14

0,14

Totaal stikstof (mg N/l)

3,86

4,00

4,00

Fytoplankton

0,60

0,60

0,60

Overige waterflora

0,49

0,49

0,60

Macrofauna

0,52

0,44

0,60

Vis

0,55

0,54

0,56

Opgelost anorganisch stikstof (mg N/l) *

0,46

0,46

0,46

landelijk afgeleide doelstellingen voor gep-waarden
zijn toegepast. In de kust- en overgangswateren
wordt de lage ekr-waarde voor overige waterflora
veroorzaakt door de beperkte mogelijkheden voor
zeegrassen in de kustzone.

Kust- en overgangswateren

3.3.4
		

Doelen ecologische toestand algemeen fysisch-chemisch

Tot de fysisch-chemische parameters behoren onder
andere temperatuur, zuurgraad, zuurstofgehalte,
zoutgehalte en nutriënten (fosfor en stikstof).

* waarde bij een saliniteit van 30 en hoger

3 Milieudoelstellingen

GET / GEP (in EKR-waarde tenzij anders vermeld)

53

3 Milieudoelstellingen
54

Bij het vaststellen van de get- en gep-waarden voor

geen oppervlaktewater mag worden ingenomen tenzij

de algemeen fysisch-chemische parameters is de

er sprake is van extreme weersomstandigheden.

biologie leidend. Doelen voor de algemeen fysisch-

Onder normale omstandigheden wordt overal aan

chemische parameters volgen dan ook uit de biologi-

deze norm voldaan.

De krw spreekt van van specifieke verontreinigende

sche beschrijvingen. get- en gep-waarden voor

De fysisch-chemische milieudoelstellingen voor de

stoffen als deze in significante hoeveelheden worden

nutriënten zijn zo veel mogelijk afgeleid op basis van

afzonderlijke oppervlaktewaterlichamen staan in

geloosd, maar er geen norm op Europees niveau is

een werkelijk waargenomen relatie tussen concentra-

bijlage O. Een samenvattend overzicht hiervan is

vastgesteld. In ieder geval vallen daaronder die stoffen

ties N/P en de biologische toestand. De afgeleide

opgenomen in tabel 3-3. Dit zijn gemiddelden en

(waaronder werkzame stoffen van bestrijdings­

waarden voor nutriënten bij een goede ecologische

ranges over de waterlichamen in het stroomgebied.

middelen) waarvoor normen zijn vastgelegd in de

toestand zijn zodanig dat de kans dat de get duurzaam blijft gehandhaafd 90% is [13][15] . Voor sterk
veranderde en kunstmatige waterlichamen is op
vergelijkbare wijze het gep-biologie als uitgangspunt

3.3.6
		

Doelen ecologische toestand specifieke verontreinigende stoffen

‘Regeling milieukwaliteitseisen gevaarlijke stoffen

3.3.5
		

Doelen ecologische toestand hydromorfologie

oppervlaktewateren’ van 2004 10.
Door de Internationale Commissie ter Bescherming

genomen voor de afleiding van nutriëntennormen.

Tot de hydromorfologie behoren hydrologische en

van de Rijn (icbr) zijn 15 stoffen geselecteerd, die

Voor de overige algemeen fysisch-chemische parame-

morfologische parameters, zoals stroomsnelheid,

voor het gehele internationale Rijnstroomdistrict als

ters zijn op vergelijkbare wijze in morfologisch

diepte en vorm van de oever.

probleemstof kunnen worden beschouwd. Dit zijn de

(vrijwel) onverstoorde waterlichamen get-waarden

Hydromorfologische parameters spelen bij de

zogenaamde Rijnstroomgebiedrelevante stoffen. De

per watertype afgeleid. Deze get-waarden zijn veelal

ecologische beoordeling een beperkte rol, namelijk

normstelling voor deze stoffen heeft plaatsgevonden

ook in de sterk veranderde en kunstmatige waterli-

alleen om een onderscheid te maken tussen de zeer

onder de icbr (zie verder paragraaf 3.7).

chamen gehanteerd als doelstelling.

goede ecologische toestand en de goede ecologische

De krw-doelstelling voor temperatuur voor hydro-

toestand. Dit is rechtstreeks verwerkt in de maat­

Voor de specifieke verontreinigende stoffen die niet

latten die voor de watertypen zijn ontwikkeld.

door de internationale stroomgebiedcommissie van

morfologisch vrijwel ongestoorde wateren is een

de Rijn geselecteerd zijn, stelt Nederland zelfstandig

maximumwaarde van 25 °C (met uitzondering van het

Bij sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen

watertype R4 (bovenlopen van beken), 18 °C). Deze

is de beoordeling van de hydromorfologie alleen

waarde geldt veelal ook voor het gep voor kunstmatige

relevant om vast te stellen of een waterlichaam

en sterk veranderde wateren omdat er veelal geen

het Maximaal Ecologisch Potentieel bereikt.

ecologische en hydromorfologische argumenten zijn
deze op een hogere waarde te stellen. Het maximum
van 25 °C is met name van belang voor warmtelozingen.

10

Op 22 december 2004 is de ‘Regeling milieukwaliteitseisen
gevaarlijke stoffen oppervlaktewateren’ van VROM en VenW
gepubliceerd in de Staatscourant nr. 247. Hiermee zijn, geheel in
overeenstemming met de eisen van de Europese richtlijn 76/464/EG
inzake gevaarlijke stoffen in het aquatische milieu, de nationale

Daarnaast is het ook van belang in verband met de

waterkwaliteitseisen (MTR-waarden) en de maatregelenprogram-

drinkwatervoorziening omdat bij hogere temperaturen

ma’s voor het bereiken van deze kwaliteitseisen juridisch bindend
vastgelegd.

3 Milieudoelstellingen

3.4

Grondwater

3.4.1

Algemene beschrijving doelen

De werkwijze om te komen tot doelstellingen voor het

methodiek die voor de normstelling van zowel de

De krw stelt in artikel 4.1b dat lidstaten maatregelen

2006/118/eg, een dochterrichtlijn van de krw. Elke

prioritaire stoffen als de stroomgebiedrelevante

moeten nemen om:

lidstaat legt deze doelstellingen vast in nationale

stoffen is gehanteerd [16] . In Nederland zijn nog niet

1 een goede toestand van grondwaterlichamen

wet- en regelgeving.

de normen vast. Dit zijn de nationaal relevante
stoffen. Hierbij is uitgegaan van de Europese

te hebben in 2015 en deze toestand te behouden;

voor alle stoffen normen volgens deze krw-methodiek
afgeleid. Voor de betreffende stoffen zijn de vigerende

grondwater zijn vastgelegd in de Grondwaterrichtlijn

2 significant stijgende trends van concentraties

De Grondwaterrichtlijn geeft ten aanzien van doelen

normen uit de Ministeriële Regeling van 2004

stoffen in het grondwaterlichaam te bepalen en

invulling aan artikel 17 van de krw en beschrijft:

overgenomen in het Besluit kwaliteitseisen en

om te buigen;

• criteria voor de beoordeling van een goede

monitoring water 2009 (Bkmw 2009).

3 inbreng van verontreinigende stoffen te beperken

Een overzicht van de normen voor de stroomgebied­

of te voorkomen (afhankelijk van of de stof

relevante stoffen en de nationaal relevante stoffen is

gevaarlijk of niet gevaarlijk is).

chemische toestand van het grondwater;
• criteria voor het vaststellen van significante en
aanhoudende stijgende trends van concentraties
stoffen en de omkering daarvan;

opgenomen in bijlage G.
Schematisch zijn de grondwaterdoelstellingen
weergegeven in figuur 3-2.

• criteria voor het bepalen van de beginpunten voor
omkeringen in trends.

De krw is er op gericht om de goede grondwatertoestand

Goede toestand

in 2015 te realiseren. Voor trends bepaalt de krw dat

De goede toestand van het grondwater bestaat uit een

de toestand op de schaal van een heel grondwater­

goede chemische toestand en een goede kwantitatieve

lichaam niet mag verslechteren. Het voorschrift om

toestand. Voor grondwaterkwantiteit gelden doelen

de inbreng van verontreinigende stoffen te voorkomen

conform Europese regelgeving. Deze doelstellingen

en beperken, bewaakt het niet verslechteren van de

zijn nader uit­gewerkt in paragraaf 3.4.2 en 3.4.3.

grondwaterkwaliteit op lokale schaal. Het kan dus

In tegenstelling tot oppervlaktewater kent de

voorkomen dat een grondwaterlichaam in een goede

Kaderrichtlijn Water voor de grondwaterlichamen niet

toestand verkeert volgens de Nederlandse protocollen

het principe van statustoekenning (hydromorfologisch

, maar dat er toch maatregelen moeten worden

(vrijwel) ongewijzigd, sterk veranderd, of kunstmatig),

genomen, omdat er sprake is van een stijgende trend

met daarvan afhankelijke aangepaste doelstellingen.

[17]

of inbreng c.q. verspreiding van verontreinigende
stoffen.

55

Figuur 3-2 De grondwaterdoelstellingen in de Kaderrichtlijn Water

KRW grondwaterdoelen

Voorkomen en beperken
van inbreng verontreinigde stoffen

3 Milieudoelstellingen

Goede toestand grondwater
halen en behouden

chemisch
schoon

Bepalen en ombuigen van
significant stijgende trends

voldoende

56

Specificaties in de Dochterrichtlijn Grondwater

Tabel 3-4 Drempelwaarden en Europese grondwaterkwaliteitsnormen per grondwaterlichaam in het stroomgebied Rijndelta

Grondwaterlichaam

Stoffen waarvoor thans drempelwaarden zijn afgeleid

Nitraten

Cl

Ni

As

Cd

Pb

Ptot

Bestrijdingsmiddelen
indiv.

som

Code

Omschrijving

mg/l

µg/l

µg/l

µg/l

µg/l

mg/l P

mg/l NO3

µg/l

µg/l

NLGW0002

Zand Rijn-Noord

140

30

15,0

0,5

11

0,6

50

0,1

0,5

NLGW0007

Zout Rijn-Noord

niet relevant

30

15,0

0,5

11

1,2

50

0,1

0,5

NLGW0009

Deklaag Rijn-Noord

140

30

15,0

0,5

11

0,3

50

0,1

0,5

NLGW0015

Wadden Rijn-Noord

240

30

15,0

0,5

11

5,4

50

0,1

0,5

NLGW0004

Zand Rijn-Midden

1990

30

15,0

0,5

11

0,8

50

0,1

0,5

NLGW0003

Zand Rijn-Oost

140

30

15,0

0,5

11

0,6

50

0,1

0,5

NLGW0010

Deklaag Rijn-Oost

160

30

15,0

0,5

11

1,6

50

0,1

0,5

NLGW0005

Zand Rijn-West

140

30

15,0

0,5

11

0,1

50

0,1

0,5

NLGW0011

Zout Rijn-West

niet relevant

30

15,0

0,5

11

9,0

50

0,1

0,5

NLGW0012

Deklaag Rijn-West

200

30

15,0

0,5

11

4,5

50

0,1

0,5

NLGW0016

Duin Rijn-West

240

30

15,0

0,5

11

6,0

50

0,1

0,5

Beginpunt voor trendomkering
(als % van drempelwaarde)

75%

75%

75%

75%

75%

75%

75%

75%

75%

3 Milieudoelstellingen

Trends
Voor trends geldt dat deze niet significant mogen

3.4.2

Chemische toestand

goede chemische toestand, ondanks overschrijding
van drempelwaarden. De testen voor nader onderzoek
zijn vastgelegd in het Protocol voor de beoordeling

stijgen. Het beginpunt voor trendomkering ligt op

De chemische doelstellingen voor grondwater worden

75% van de drempelwaarde. Dat wil zeggen dat als

uitgedrukt in drempelwaarden en communautaire

van de chemische toestand van grondwaterlichamen [17].

de concentratie stijgt tot boven 75% van de drempel-

normen. Deze drempelwaarden zijn een nieuw begrip

De resultaten (toestand) zijn beschreven in hoofdstuk 4.

waarde, maatregelen nodig zijn die moeten leiden tot

in het Nederlandse waterbeleid. De Nederlandse

trendomkering. Voor het beoordelen van trends is een

interpretatie ten aanzien van drempelwaarden is

Per grondwaterlichaam zijn voor zes stoffen (chloride,

Nederlandse handreiking opgesteld [18] . In het Bkmw

gericht op het realiseren van een basiskwaliteit voor

nikkel, arseen, cadmium, lood en fosfaat) drempel-

2009 is naar deze handreiking verwezen.

het gehele grondwaterlichaam, rekening houdend

waarden vastgesteld. Een aantal van de stoffen uit

met de mate waarin functies, die van de grondwater-

Annex II, deel B van de Grondwaterrichtlijn komt

Inbreng van verontreinigende stoffen

kwaliteit afhankelijk zijn, kunnen worden beïnvloed.

om uiteenlopende redenen vooralsnog niet voor een

Om de inbreng van verontreinigende stoffen in het

Daarnaast bestaan er Europese grondwaterkwaliteits-

drempelwaarde in aanmerking. Dit wordt nader

grondwater te voorkomen of te beperken worden

normen (als het ware Europese drempelwaarden),

toegelicht in bijlage H. De keuze van de stoffen

enerzijds preventieve maatregelen genomen, zoals

die in de Grondwaterrichtlijn zijn opgenomen,

waarvoor drempelwaarden zijn afgeleid, en de

het instellen van grondwaterbeschermingsgebieden

voor nitraten (50 mg/l) en voor werkzame stoffen

achtergronden en afleiding van de drempelwaarden

rondom drinkwaterwinningen en anderzijds cura-

in bestrijdingsmiddelen (0,1 µg/l (individueel)/

zijn beschreven in achtergronddocumenten [20][21] [22] .

tieve maatregelen om verspreiding te voorkomen dan

0,5 µg/l (totaal)).

wel te saneren (zie hoofdstuk 6). Gelet op dit reeds

De komende jaren worden de huidige drempelwaarden

bestaande beleid is gebruik van de uitzonderingen

Het grondwaterlichaam is in een goede chemische

zo nodig aangepast en wordt het aantal stoffen

bedoeld in artikel 6.3 van de Grondwaterrichtlijn (zie

toestand als de drempelwaarden en de communautaire

uitgebreid waarvoor nationaal drempelwaarden

rapport over uitzonderingsbepalingen in de krw en

normen van richtlijn eu/2006/118 in geen enkel

worden afgeleid.

de Grondwaterrichtlijn [19]) en het Europese Richt-

monitoringpunt van het krw-meetnet Grondwater-

snoer over immissies [20] waarschijnlijk slechts in

kwaliteit in dat grondwaterlichaam worden over-

Zoals aangegeven in tabel 3-4 kiest Nederland er voor

enkele gevallen nodig. Er wordt wel een voorbehoud

schreden (Grondwaterrichtlijn artikel 4.2b).

om de drempelwaarden per grondwaterlichaam te

gemaakt omdat niet in alle gevallen duidelijk is of er

Overschrijding van drempelwaarden of communau-

laten variëren, afhankelijk van de achtergrondwaarde

sprake is van grootschalige bodemverontreiniging en

taire normen leidt echter niet direct tot de beoorde-

in dat grondwaterlichaam voor die betreffende stof.

of voor 2015 verdere verspreiding via het grondwater

ling dat de toestand van het grondwaterlichaam

Voor zoute grondwaterlichamen is geen drempelwaarde

kan worden stopgezet 11.

ontoereikend is, maar tot een nader onderzoek (zie

afgeleid voor chloride, omdat deze daar van nature in

paragraaf 4.6.2). Als uit dit nader onderzoek blijkt dat

zeer hoge concentraties voorkomt.

de krw-doelstellingen niet bedreigd worden, verkeert
het betreffende grondwaterlichaam alsnog in een
11

Zie hiertoe de aanbeveling van de bestuurlijke commissie
grondwater, d.d. 28 januari 2008

57

3 Milieudoelstellingen
58

3.5
		
		

Relatie met
milieudoelstellingen
beschermde gebieden

Kwantitatieve toestand

De wijze waarop bovengenoemde vier aspecten

Gebieden die een beschermingsstatus hebben op

getoetst worden, is beschreven in de werkversie

grond van één of meerdere eu-richtlijnen zijn

In bijlage V, 2.1.2 van de krw staat aangegeven

van het Protocol kwantiteit [23] . De resultaten

aangewezen als beschermd gebied (zie paragrafen

wanneer de kwantitatieve toestand van een grond­

(huidige toestand) zijn beschreven in hoofdstuk 4.

1.4.2 t/m 1.4.6). Het gaat om waterlichamen met

3.4.3

onttrekkingen voor menselijke consumptie, gebieden

waterlichaam goed is. De grondwaterkwantiteit is in
vier thema’s gevat. Dit zijn de waterbalans, de relatie

Naast bovengenoemde thema’s wordt vanuit de krw

voor schelpdierkweek en visvangst, zwemwater als

met aquatische ecosystemen (oppervlaktewater), de

ook een verplichting gesteld aan de kwantitatieve

ook de Natura 2000-gebieden voor de bescherming

invloed van grondwater op terrestrische ecosystemen

monitoring, namelijk het bepalen van de snelheid en

van soorten en habitats.

(landnatuur), en het voorkomen van intrusies (zout­

stromingsrichting van grondwater over de landsgrens

indringing). De goede kwantitatieve toestand van een

(krw bijlage V, 2.2). Doelstellingen hiervoor zijn

Beschermde gebieden mogen deel uitmaken van een

grondwaterlichaam hangt af van alle bovengenoemde

echter niet scherp verwoord in de krw. Het thema

groter waterlichaam of een deel van het waterlichaam

aspecten.

“monitoring grensoverschrijdend grondwater” is

kan begrensd worden als beschermd gebied. Wanneer

volledigheidshalve wel toegevoegd in hoofdstuk 4.

meerdere milieudoelstellingen betrekking hebben op

Voor de waterbalans is het krw-doel dat op lange

een bepaald waterlichaam of een als beschermd gebied

termijn de gemiddelde jaarlijkse aanvulling groter

begrensd deel daarvan, is de strengste van toepassing

dan of ten minste gelijk is aan de gemiddelde

(krw artikel 4, lid 2). Deze relatie wordt onderstaand

jaarlijkse onttrekking. De doelstelling voor de relatie

per categorie beschermd gebied beschreven.

met aquatische ecosystemen is niet gekwantificeerd,
maar uitgewerkt in een toets waarmee vastgesteld

Nederland heeft er voor gekozen geen nitraatgevoelige

kan worden of het grondwaterregime beperkend is

gebieden aan te wijzen, maar de Nitraatrichtlijn van

voor de goede toestand van het oppervlaktewater­

toepassing te verklaren voor haar gehele grond­

lichaam. Voor de beoordeling van de invloed van

gebied. Dat betekent dat de in de Nitraatrichtlijn

grondwater op terrestrische ecosystemen is gekeken

opgenomen norm van 50 mg nitraat/l van toepassing

naar eventuele achteruitgang van stijghoogten ten

is op al het grond- en oppervlaktewater.

opzichte van 2000. Vooralsnog zijn in Nederland
alleen de grondwaterafhankelijke terrestrische
Natura 2000-gebieden (vhr) in beschouwing
genomen met een krw-opgave vanuit verdroging
(zie figuur 6-1 in paragraaf 6.2.2).

3 Milieudoelstellingen

3.5.1
		

Waterlichamen met onttrekking voor
menselijke consumptie

3.5.2
		

Schelpdierwater en water voor
karperachtigen

3.5.3

Zwemwater

Per zwemwater gelden de normen van de Zwemwater-

Zowel de krw als de Grondwaterrichtlijn vereisen een

Gebieden die zijn aangewezen als ‘schelpdierwater’ of

richtlijn in de begrensde badzone. Ook hier geldt dat

specifieke bescherming van oppervlakte- en grond-

als ‘water voor karperachtigen’ zijn opgenomen in het

de normen van die richtlijn niet voor het hele opper-

waterlichamen waaruit water wordt onttrokken ten

register Beschermde gebieden. Schelpdieren en vissen

vlaktewaterlichaam van toepassing zijn. De eisen

behoeve van de bereiding van water dat is bestemd

zijn reeds integraal onderdeel van de maatlatten

voor zwemwater zijn in tegenstelling tot de eisen van

voor menselijke consumptie. Voor deze waterlicha-

waarmee de ecologische toestand volgens krw

de krw meer toegespitst op volksgezondheid. De

men gelden milieukwaliteitseisen en streefwaarden.

beschreven wordt. De krw biedt daarmee afdoende

belangrijkste parameters van de Zwemwaterrichtlijn

Aan de milieukwaliteitseisen dient met ingang van

bescherming voor deze gebieden. Beide richtlijnen

hebben daarom de functie een beeld te geven over de

22 december 2009 te worden voldaan. Streefwaarden

komen dan ook 13 jaar na de inwerkingtreding van de

aanwezigheid van ziekteverwekkende bacteriën en

zijn er op gericht dat de kwaliteit van oppervlakte­

Kaderrichtlijn te vervallen. Aanvullende kwaliteits­

zijn voor de ecologische kwaliteit niet van belang.

waterlichamen waarin een waterwin­locatie voor

eisen zijn niet van toepassing. Mede op verzoek van

Een uitzondering hierop vormen de toxinevormende

de bereiding van drinkwater is gelegen, zodanig

de Europese Commissie wordt nog onderzocht of daar-

cyanobacteriën. Deze worden door de krw ook als

verbetert dat het niveau van zuivering van het

mee ook het beschermingsniveau van de aangewezen

onderdeel van de ecologische kwaliteit beschouwd.

onttrokken water kan worden verlaagd.

schelpdierwateren afdoende wordt gewaarborgd voor

Bloeien van algen vormen een onderdeel van de

De milieukwaliteitseisen en streefwaarden gelden

de bacteriologische parameters (faecale coli-bacteriën)

Nederlandse maatlatten voor de meren en de kust­

alleen ter plaatse van het innamepunt en niet voor

uit de Schelpdierwaterrichtlijn. Deze bacteriologische

wateren (Phaeocystis). De signalering van algen­

het hele oppervlaktewaterlichaam waaruit de

parameters, welke zich richten op de voedselveiligheid,

bloeien volgens de krw-maatlatten kan aanleiding

wateronttrekking plaatsvindt.

maken geen verplicht onderdeel uit van de krw.

geven tot passende beheermaatregelen in zwem­

De milieukwaliteitseisen en streefwaarden voor

wateren. De Zwemwaterrichtlijn bevat evenwel

oppervlaktewater waaruit water wordt onttrokken

geen aanvullende of strengere kwaliteitseisen in

voor de bereiding van drinkwater, zijn vastgelegd in

vergelijking met krw.

het Bkmw 2009, en weergegeven in bijlage I. Voor
grondwater geldt als streefwaarde een zodanige
kwaliteit dat het niveau van zuivering van het
onttrokken water kan worden verlaagd.
In hoofdstuk 4.6.1 is een overzicht opgenomen van de
stoffen, waarvan gebleken is dat zij mogelijk een
probleem vormen bij de bereiding van drinkwater na
onttrekking uit oppervlaktewater.

59

3 Milieudoelstellingen
60

strengere watercondities nodig zijn én de conclusie is

gekoppelde gevolgen voor bestaande vergunningen

dat die voor behoud en ontwikkeling van de Natura

en nieuwe activiteiten ongewijzigd. Bij een eventueel

Parallel aan de totstandkoming van het stroomgebied­

2000-doelen per se moeten gelden voor het hele

besluit tot aanpassing van natuurdoelen (maatwerk)

beheerplan wordt volop gewerkt aan het vastleggen

oppervlaktewaterlichaam, dan wordt die strengste

worden effecten op bestaande vergunningen en

van de instandhoudingsdoelen voor Natura 2000-

waarde als krw-doel opgenomen in het tweede

nieuwe activiteiten meegewogen.

gebieden in aanwijzingsbesluiten 12. De Natura 2000

stroomgebiedbeheerplan.

De afstemming van doelen en de weergave daarvan

3.5.4

Natura 2000-gebieden

in het stroomgebiedbeheerplan beperkt zich tot die

instandhoudingsdoelen zijn momenteel echter nog
niet definitief vastgesteld. Verdere afstemming van

Dat betekent niet dat er nu geen afstemming

delen van de doelstellingen van de beschermde

de normen voor grond- en oppervlaktewaterlichamen

heeft plaatsgevonden. Daar waar mogelijk heeft

gebieden die een relatie hebben met de ecologische

is pas mogelijk na het definitief vaststellen van de

afstemming van doelen en maatregelen plaatsgevonden

of chemische kwaliteit van het water.

instandhoudingsdoelen en beheerplannen Natura

in de regionale krw-gebiedsprocessen in de periode

2000. Instandhoudingsdoelen zijn omschreven in

2006-2009. De maatregelen, die bijdragen aan het

termen van kernopgaven (behoud en herstel) voor de

bereiken van de Natura 2000-doelen, waarover

voorkomende habitattypen en soorten. Het voorkomen

partijen in de gebiedsprocessen overeenstemming

van habitattypen en soorten is vaak gerelateerd aan

hebben bereikt, zijn in dit stroomgebiedbeheerplan

de kwaliteit en kwantiteit van oppervlaktewater en/of

opgenomen. Zo heeft voor rijkswateren de afstemming

grondwater. Om die reden zijn de gewenste/vereiste

van milieudoel­stellingen tussen krw en Natura 2000

watercondities kwalitatief omschreven in de ‘knel-

merendeels al plaatsgevonden.

punten- en kansenanalyses’ van het ministerie van

12

Van de 162 Natura 2000-gebieden zijn er 158 in ontwerp aangewezen
(stand van zaken oktober 2009). De overige ontwerpen worden later
gepubliceerd. Het proces om deze vast te stellen als definitief
aanwijzingsbesluit is gaande. Per oktober 2009 zijn 15 gebieden
definitief vastgesteld, de rest volgt later in 2009 en 2010.
De beheerplannen van al deze gebieden moeten binnen drie jaar

lnv. De watercondities zijn indicatief aangegeven in

In enkele gebieden staat het beoogde areaal en/of

nadat het aanwijzingsbesluit definitief is, zijn opgesteld. In de

de database van lnv met ecologische vereisten van

de aantallen van beschermde soorten door autonome

meeste gebieden (onder meer alle rijkswateren) is ook het proces

Natura 2000-gebieden.

ontwikkelingen onder druk. Effectieve en betaalbare

van het opstellen van de beheerplannen reeds in gang gezet.

Bij overlap met een krw-waterlichaam is het nodig

maatregelen zijn echter nog niet bekend.

om na te gaan of de biologische Natura 2000-doelen

Voor de betreffende gebieden (Markermeer en

leiden tot extra strenge milieudoelstellingen voor het

IJsselmeer) hebben Rijkswaterstaat en het ministerie

beheerplannen en de aanwijzingsbesluiten. Dit houdt in dat er eerst

hele waterlichaam. Vaak komen de relevante habitat-

van lnv nader onderzoek afgesproken. Dit houdt in

concept-beheerplannen door de provincies kunnen worden

typen en/of soorten plaatselijk voor in een gebied. Dit

dat het effect van autonome ontwikkeling op de

opgesteld, alvorens het rijk de definitieve aanwijzingsbesluiten

kan leiden tot specifieke eisen aan de watercondities

natuurdoelen in beeld wordt gebracht en mogelijke

voor een locatie. Pas na afronding van de Natura

maatregelen worden verkend. Dit onderzoek kan

2000-beheerplanprocessen zijn de definitieve biologi-

leiden tot een bijstelling van de natuurdoelen

sche doelen (omvang, plaats en tijd) en ook de

(maatwerk). Op de korte termijn blijven de huidige

economisch onbetaalbaar zijn. Na oplevering van de concept-

specifieke watercondities bekend. Als dan blijkt dat

instandhoudingsdoelen en – eventueel – daaraan

beheerplannen vindt definitieve vaststelling van de aanwijzings­

De Minister van LNV heeft voor de Natura 2000-gebieden,
waarvoor de provincie het bevoegd gezag is voor de beheerplannen,
de mogelijkheid geboden een koppeling te maken tussen de

vaststelt. Dit maakt het mogelijk om de instandhoudingsdoelen,
zoals opgenomen in de ontwerpaanwijzingsbesluiten, nog aan te
kunnen passen. Dit is aan de orde wanneer uit het beheerplanproces
blijkt dat instandhoudingsdoelen ecologisch onhaalbaar of

besluiten voor deze Natura 2000-gebieden plaats in 2010.

Ontheffingen

3.6.1

Inleiding

3 Milieudoelstellingen

In bijlage V van de krw wordt gesteld dat ‘de grondwaterstand geen zodanige antropogene verandering

3.6

Natuurlijke omstandigheden kunnen als reden
worden aangevoerd als pas na een zekere periode

ondergaat dat significante schade wordt toegebracht

De Kaderrichtlijn Water biedt verschillende vormen

waarin de biologische of hydrologische systemen zich

aan terrestrische ecosystemen die rechtstreeks van

van ontheffing voor het halen van de milieudoel­

aanpassen, duidelijk wordt of de uitgevoerde maat-

het grondwater afhankelijk zijn’. In verdroging­

stellingen 13:

regelen effect hebben. De ervaring leert dat dit soms

gevoelige Natura 2000-gebieden kunnen eisen ten

• Termijnverlenging voor het behalen van de

tien jaar of nog langer kan duren.

aanzien van terrestrische ecosystemen een extra

doelstellingen (fasering)

opgave voor de grondwaterkwantiteit betekenen,

• Minder strenge milieudoelstellingen

In veel gevallen maken technische factoren termijn-

bovenop het voorschrift van evenwicht tussen

• Tijdelijke achteruitgang

verlenging noodzakelijk. Dit is het geval bij water­

onttrekken en aanvullen. Watervereisten voor Natura

• Niet halen doelen als gevolg van nieuwe verande-

systemen waarvoor eerst de nodige advisering en

2000-gebieden zijn meegenomen in de afleiding van

ringen of nieuwe duurzame ontwikkelingen.

conceptontwikkeling nodig is om kostenefficiënte

het Gewenste Grond- en Oppervlaktewaterregime

Om van deze ontheffingen gebruik te kunnen maken,

maatregelen op het gebied van de landbouw te

ggor (kwantiteit) van grondwater. De hydrologische

moet aan voorwaarden worden voldaan. In de

ontwikkelen (planningsduur) of als de oorzaak van

maatregelen die achteruitgang tegengaan zijn

volgende paragrafen wordt hier nader op ingegaan.

vastgestelde belastingen onbekend is en er eerst

opgenomen in de krw-maatregelenprogramma’s
(voor zover bekend en gedekt door financiering
vanuit provinciale gelden in het kader van ilg),
zoals opgenomen in dit stroomgebiedbeheerplan
(zie paragraaf 6.2.2).

aanvullend onderzoek moet worden gedaan.

3.6.2
		

Termijnverlenging voor het behalen
van de doelstellingen

In bepaalde andere gevallen geven economische
redenen de doorslag. Dit kan bijvoorbeeld het geval

De termijnen voor het halen van de milieudoelstellingen

zijn als uitvoering van alle voor een kostendrager

kunnen met twee keer zes jaar worden verlengd van

noodzakelijke maatregelen in korte tijd tot een sterke

2015 tot 2021 of 2027. Als de natuurlijke omstandigheden

toename van de belastingen zou leiden of als bij een

dusdanig zijn dat de doelstellingen niet binnen die

gestegen vraag – waarvan momenteel inderdaad

termijnen kunnen worden gehaald, mag de gefaseerde

sprake is door de druk op de beschikbare grond –

deadline zelfs worden verplaatst tot na 2027. Deze

de noodzakelijke grond niet tegen marktconforme

termijnverlengingen kunnen worden toegepast als

prijzen beschikbaar is.

de verbetering van de watertoestand technisch niet
haalbaar of onevenredig kostbaar is, of natuurlijke
omstandigheden tijdige verbetering beletten. Vaak
spelen verschillende factoren, die elkaar wederzijds
beïnvloeden of aanvullen gelijktijdig een rol.

13

De statustoekenning ‘sterk veranderd’ en ‘kunstmatig’ wordt niet
gezien als ontheffing (op de milieudoelstelling GET). Voor waterlichamen met een dergelijke statusaanduiding gelden eigenstandige
doelen en beoordelingscriteria. De hier genoemde ontheffingen zijn
ook van toepassing op de milieudoelstellingen voor sterk veranderde
en kunstmatige waterlichamen.

61

3 Milieudoelstellingen
62

Uit de toestandsbeoordeling blijkt dat het voor het

analyse van de resultaten, maar ook omvangrijke

Oppervlaktewater

merendeel van de oppervlaktewaterlichamen en een

financiële en personele middelen om de vereiste

In tabel 3-5 is per deelgebied aangegeven voor

groot deel van de grondwaterlichamen niet mogelijk

maatregelen uit te voeren. Het hele proces – van het

hoeveel oppervlaktewaterlichamen het niet haalbaar

zal zijn al in 2015 een goede toestand of een goed

eerste concept en de afstemming ter plaatse en de

is om de doelstellingen in 2015 te behalen, en om

ecologisch potentieel te bereiken. Hiervoor zouden

goedkeuring en implementatie van de maatregelen

welke reden dat het geval is. Vaak spelen meerdere

over het hele gebied in een relatief kort tijdsbestek

tot en met de monitoring van de effectiviteit ervan –

argumenten tegelijkertijd een rol. In bijlage O is per

aanzienlijke knelpunten moeten worden opgeheven.

neemt dikwijls meerdere jaren in beslag. Vooral bij

waterlichaam een nadere aanduiding gegeven van de

het grondwater kan worden gesproken van een zeer

argumenten die deze fasering rechtvaardigen. Een

De sinds het jaar 2005 uitgevoerde inventarisaties en

lange uitvoeringsduur en een zeer trage werking

uitgebreidere beschrijving van de overwegingen voor

beoordelingen hebben aangetoond dat een hele reeks

(meerdere decennia) van de maatregelen.

fasering is beschreven in de waterplannen van rijk en

significante belastingen het bereiken van de doelen

provincies.

in de weg staat. Vermindering van de toevoer van

In het werkgebied Rijndelta wordt dan ook in alle

verontreinigende stoffen en nutriënten naar het

watercategorieën voor veel waterlichamen een beroep

In het stroomgebied van de Rijndelta is het in ruim

oppervlaktewater en het grondwater en verbetering

gedaan op de mogelijkheid van termijnverlenging,

85% van de waterlichamen niet mogelijk om al in 2015

van de hydromorfologie vergen niet alleen een

waarvoor uiteenlopende door de krw toegestane

aan alle doelstellingen te voldoen. Dat wordt vaak

gefundeerd gegevensonderzoek en een grondige

redenen worden aangevoerd.

veroorzaakt door het niet tijdig halen van doelstel­
lingen voor een beperkt aantal parameters.

Tabel 3-5 Aantal oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebied Rijndelta met specificatie van de motivatie voor het bereiken van de doelstellingen na 2015
Motivering (meerdere keuzes mogelijk per waterlichaam)
Deelgebied

Aantal waterlichamen waarvoor
motivering is gegeven

Natuurlijke
omstandigheden

Onevenredig
kostbaar

Technisch
onhaalbaar

Rijn-Noord

36

26

22

34

Rijn-Oost

105

26

55

80

Rijn-Midden

45

20

22

22

86

Rijn-West

218

Rijn-Rijkswaterstaat

18

Totaal

422

158

132

167

4

17

235

320

Tabel 3-6 Aantal grondwaterlichamen in het stroomgebied Rijndelta met motivatie voor het bereiken van de doelstellingen na 2015.
Aantal grondwaterlichamen

Aantal grondwaterlichamen
in goede toestand 2015

Aantal grondwaterlichamen niet in
goede toestand in 2015

Motivering geen doelbereik

Rijn-Noord

4

2

2

natuurlijke omstandigheden 14

Rijn-Oost

2

1

1

natuurlijke omstandigheden 15

Rijn-Midden

1

1

0

Rijn-West

4

4

0

Totaal Rijndelta

11

8 (63%)

3 (27%)

3 Milieudoelstellingen

Deelgebied

Voor het behalen van de krw-doelstellingen is een

Grondwater

wetgeving waaronder het beschermde gebied is

aantal grootschalige gebiedsprocessen opgestart.

In alle grondwaterlichamen wordt reeds voldaan aan

ingesteld. Volgens krw bijlage IV geldt dit ook voor

De doorlooptijd van deze processen is onder andere

de doelstellingen voor de goede grondwatertoestand

de Natura 2000-gebieden (eu-Vogelrichtlijn en

afhankelijk van het vrijkomen van landbouwgronden

(kwantiteit). Termijnverlenging voor grondwater-

eu-Habitatrichtlijn). De Vogel- en Habitatrichtlijnen

en juridische procedures. Daardoor hebben dit soort

kwantiteit is dus niet aan de orde.

kennen echter zelf geen deadline. Het regime van

processen in de regel een tijdsbestek van 10 tot

Voor chemie is de verwachting dat acht van de 11

doelbereik en eventuele fasering daarvan volgens de

20 jaar. Uitvoering van deze processen binnen de

grondwaterlichamen in 2015 in de goede chemische

krw zijn daarom onverkort ook van toepassing op

planperiode van dit stroomgebiedbeheerplan stuit

toestand zijn. In het grondwaterlichaam Deklaag

beschermde gebieden, zoals die voor Natura 2000.

op te grote financiële of technische beperkingen.

Rijn-Oost echter niet, vanwege chloride (komt van

Bovenstaande is in overeenstemming met het

Ook efficiënte inzet van beschikbare capaciteit

nature in concentraties voor boven de nu vastgestelde

Europese richtsnoer over ontheffingen op de

rechtvaardigt een spreiding van de maatregelen over

drempelwaarde). Ook in de grondwaterlichamen Zout

milieudoelstellingen [24] .

de periode tot 2027. Bij een gespreide uitvoering van

Rijn-Noord (arseen en fosfaat) en Wadden Rijn-Noord

maatregelen zal ook aangesloten kunnen worden

(chloride) vindt als gevolg van hoge natuurlijke

De mogelijkheid van ontheffingen, met name fasering

bij gebruikelijke onderhoudscycli (bijvoorbeeld

achtergrondgehalten fasering van de doelstellingen

geldt onder meer ook voor de 110 Natura 2000-gebieden

baggeren) van de waterbeheerders. Zo kan het geheel

plaats. Zie tabel 3-6. Een nadere motivatie is

gelegen in het Nederlandse Rijnstroomgebied. De

aan maatregelen worden uitgevoerd, zonder dat

opgenomen in waterplannen van de provincie.

randvoorwaarde bij fasering voor deze gebieden is dat

onevenredig hoge kosten in deze planperiode moeten

er geen verslechtering mag optreden. Beleidsmatig is

worden gemaakt. Om de lastenstijging als gevolg van

Op de grondwaterdoelstelling om de inbreng van

hier op nationaal niveau invulling aan gegeven via een

maatregelen voor het bereiken van de goede toestand

verontreinigende stoffen in het grondwater te voor-

selectie van zogeheten ´sense-of-urgency gebieden´.

binnen een maatschappelijk acceptabele bandbreedte

komen of te beperken is een aantal uitzonderingen

In deze gebieden zijn vóór 2015 aanvullende maat­

te houden, wordt tenslotte voor veel waterlichamen

(Grondwaterrichtlijn, artikel 6, lid 3) mogelijk.

regelen nodig om onomkeerbare achteruitgang van

gekozen voor een gefaseerde uitvoering van het

Van deze uitzonderingen dient een inventarisatie te

soorten en/of habitats te voorkomen. In het stroom­

maatregelenpakket in de periode na 2015.

worden bijgehouden met het oog op kennisgeving,

gebied Rijn gaat het om in totaal 22 gebieden waar

op verzoek, aan de Europese Commissie. Deze hoeven

op grond van watercondities op korte termijn maat-

Ondanks internationale afspraken in het Rijndistrict

dus niet gemeld te worden in de stroomgebiedbeheer-

regelen benodigd zijn (zie paragraaf 6.2.2). Voor de

om te streven naar een reductie van de totale stikstof-

plannen. Wel moet er worden gemonitoord.

resterende 88 Natura 2000-gebieden respectievelijk

vracht met 15-20% wordt waarschijnlijk het gewenste

de bijbehorende grond- en of oppervlaktewater­

doel voor stikstof in de kustwateren niet gehaald,

Beschermde gebieden

zodat een gezamenlijke termijnverlenging is voorzien.

Mogelijkheden van ontheffingen gelden ook voor
beschermde gebieden. Fasering van normen en

14

Dit voor zover niet anders is bepaald in de Europese

Grondwaterlichamen Zout Rijn-Noord (arseen en fosfaat) en Wadden
Rijn-Noord (chloride) in 2015 naar verwachting ontoereikend.

doelstellingen voor Natura 2000 is dus toegestaan.
15

Grondwaterlichaam Deklaag Rijn-Oost (chloride) in 2015 naar
verwachting ontoereikend.

63

3 Milieudoelstellingen
64

lichamen zijn de mogelijkheden van ontheffing

inrichting en beheer van watersystemen ná 2015

situaties van watertekorten en droogtes zijn, op grond

toepasbaar. Uitsluitsel hierover is te geven na

nog kosteneffectief kunnen worden uitgevoerd.

waarvan een beroep gedaan kan worden op deze

vaststelling van de benodigde watercondities en

De onzekerheden vormen het belangrijkste argument

ontheffingsbepaling in de krw waarbij tijdelijke

maatregelen in de beheerplannen.

om een doelverlaging niet nu al te kwantificeren,

achteruitgang van de watertoestand is toegestaan.

maar stapsgewijs tot en met 2027 de uitvoering ter

De resultaten hiervan zullen in het tweede stroom­

hand te nemen en in 2021 te bezien voor welke

gebiedbeheerplan verwerkt worden.

3.6.3

Minder strenge milieudoelstellingen

Het is waarschijnlijk dat niet voor alle veront­

parameters en in welke mate doelverlaging moet
worden geconcretiseerd.

gewenste doel in 2027 kan worden gerealiseerd. Voor
verontreinigende stoffen betreft dit met name enkele

Hieronder zijn de voorwaarden (“en passende
indicatoren”) opgenomen waaronder deze (uitzonder-

reinigende stoffen en ecologische parameters het

3.6.4

Tijdelijke achteruitgang

lijke of redelijkerwijs niet te voorziene) omstandig­
heden mogen worden aangevoerd als reden voor

pak’s, tbt, en een aantal bestrijdingsmiddelen en

Een tijdelijke achteruitgang van de toestand van de

een tijdelijke achteruitgang van de watertoestand.

voor ecologie geldt dit voor stikstof en fosfaat, en

waterlichamen is toegestaan indien zich door natuur-

Van een tijdelijke achteruitgang is geen sprake

de vegetatie in de Waddenzee. Daarnaast ligt er voor

lijke omstandigheden of overmacht uitzonderlijke

indien en zolang een tijdelijke verslechtering van de

de prioritaire stoffen een opgave om verontreiniging

of redelijkerwijs niet te voorziene omstandigheden

kwaliteit tussen 2009 en 2015 niet leidt tot een andere

geleidelijk te verminderen, en voor de prioritaire

voordoen. Natuurlijke omstandigheden verwijzen

beoordeling op basis van de krw-toestandklassen.

gevaarlijke stoffen een opgave om de emissies,

daarbij naar gebeurtenissen zoals extreme over­

lozingen en verliezen tot nul terug te brengen.

stromingen en langdurige droogteperioden; over-

Om realisatie van deze doelen dichterbij te brengen

macht verwijst naar omstandigheden die veroor-

richtlijn (2007/60/eg d.d. 23 oktober 2007) mogelijke

is Nederland in belangrijke mate afhankelijk van

zaakt worden door niet te voorziene ongevallen.

criteria waaronder tijdelijke achteruitgang van de

maatregelen van de Europese Commissie en boven-

Deze uitzonderingsbepaling verschilt dus van de

waterkwaliteit is toegestaan. Overstromingen

stroomse landen. Toch wordt in dit stroomgebied­

hiervoor beschreven ontheffingen in die zin dat het

kunnen immers ook milieuschade veroorzaken.

beheerplan nog niet tot doelverlaging overgegaan.

niet bedoeld is om (vooraf) alternatieve doelstellingen

De Hoogwaterrichtlijn verdeelt extreme over­

te formuleren. Veeleer biedt deze uitzonderings­

stromingen in de volgende categorieën:

Enerzijds bestaan er onzekerheden met betrekking

bepaling de mogelijkheid om achteraf, nadat zich

a kleine kans op overstromingen of scenario’s

tot de opgaven die resteren na uitvoering van het

een uitzonderlijke of onvoorziene situatie heeft

bestaande en reeds voorgenomen beleid en van het

voorgedaan, een verklaring te kunnen geven waarom

aanvullende maatregelenprogramma 2010-2015.

de doelstelling in het waterlichaam niet behaald is.

(herhalingsperiode groter of gelijk aan100 jaar);

Anderzijds is er onzekerheid ten aanzien van

In Europees verband wordt gewerkt aan de ontwik­

c grote kans op overstromingen, indien van toepassing.

aanvullende maatregelen die in Europees verband,

keling van indicatoren en drempelwaarden voor

op basis van nationaal beleid (mestbeleid, aanpak

situaties van watertekorten en droogtes, waarbij

Het is zeer aannemelijk dat bij overstromingen

diffuse bronnen) en ten aanzien van herstel,

wordt aangegeven wat normale en bovennormale

vallend onder categorie (a) een ontheffingsmogelijk-

Voor overstromingen biedt de Europese Hoogwater-

van buitengewone gebeurtenissen;
b middelgrote kans op overstromingen

Figuur 3-3 Verdringingsreeks: prioritering van verdeling van zoet water bij uitzonderlijk droge omstandigheden
Categorie 1

Categorie 2

Categorie 3

Categorie 4

Veiligheid en voorkomen van
onomkeerbare schade

Nutsvoorzieningen

Kleinschalig hoogwaardig gebruik

Overige belangen (economische
afweging, ook voor natuur)

1 stabiliteit van waterkering
2 klink en zetting (veen en hoogveen)
3 natuur (gebonden aan bodemgesteldheid)

1 drinkwatervoorziening
2 energievoorziening

• tijdelijke beregening kapitaalintensieve
gewassen
• proceswater

•
•
•
•
•
•

Binnen de categorieën 1 en 2 is een prioriteitsvolgorde. Binnen de categorieën 3 en 4 vindt onderlinge prioritering plaats gericht op zo min mogelijk economische en maatschappelijke schade.

3 Milieudoelstellingen

scheepvaart
landbouw
natuur (zolang geen onomkeerbare schade optreedt)
industrie
waterrecreatie
binnenvisserij

heid voor tijdelijke achteruitgang bestaat. Ook

komen, komt de Landelijke Coördinatiecommissie

Voor de temperatuurdoelstelling is binnen de

65

overstromingen die vaker voor kunnen komen,

Waterverdeling (lcw) bijeen. De werkwijze van deze

normstelling een week per jaar overschrijding

kunnen aanleiding zijn om een beroep te doen op de

commissie is in een Draaiboek lcw vastgelegd. In

toegestaan (98 percentiel). In normale weerjaren is

ontheffing om tijdelijke achteruitgang toe te staan,

watertekortsituaties bepaalt deze commissie de ver-

het halen van de doelstelling in alle wateren moge-

indien de gevolgen van die overstromingen net zo

deling van het beschikbare rijkswater onder de water-

lijk. In uitzonderlijk warme en droge jaren is een

uitzonderlijk of redelijkerwijs onvoorzien zijn als

vragers. De verdeling gebeurt zoveel mogelijk aan de

overschrijding evenwel mogelijk met name voor die

bij overstromingen uit categorie (a).

hand van de Verdringingsreeks waarin de prioritering

wateren waaraan energiecentrales zijn gelegen.

In het volgende stroomgebiedbeheerplan (2015-2021)

voor de verdeling van zoet water onder uitzonderlijk

gaat voor

gaat voor

gaat voor

zal afstemming plaatsvinden met de Overstromings­

droge omstandigheden vastgelegd is (zie figuur 3-3).

De zomer van 2006 was uitzonderlijk warm en droog,

risicobeheerplannen (orbp) die in het kader van de

De verdringingsreeks is er op gericht schade voor

Hierdoor is voor een aantal wateren de temperatuur-

Richtlijn Overstromingsrisico’s (ror) uiterlijk 22

functies (inclusief natuur) zoveel als mogelijk te beperken.

norm niet gehaald. Gezien het feit dat de overschrijding

december 2015 worden opgesteld. In de Overstro-

In diverse regio’s is de landelijke Verdringingsreeks uit-

van de doelstelling een uitzondering is, heeft het rijk

mingsrisicobeheerplannen dienen alle aspecten van

gewerkt in de vorm van regionale verdringingsreeksen.

besloten geen aanvullende maatregelen te nemen in

overstromingsrisicobeheer behandeld te worden,

de planperiode 2009-2015. Voor de beoordeling van

waarbij onder andere rekening gehouden dient te

Zodra prioritering van de waterverdeling op basis

koelwaterlozingen blijft het bestaande emissiebeleid

worden met de milieudoelstellingen van de krw.

van een lcw-advies of een advies van een regionale

gehandhaafd.

commissie waterverdeling aan de orde is, is sprake
In het algemeen is er in Nederland voldoende (zoet)

van een uitzonderlijke of extreme situatie. Tijdelijke

Indien door uitzonderlijke omstandigheden niet aan

water beschikbaar, zeker in laag Nederland waar

achteruitgang van de watertoestand is dan toegestaan

de temperatuurdoelstelling kan worden voldaan,

water vanuit het hoofdsysteem kan worden aan­

(met name voor die regio’s/watersystemen waar de

zal aan het einde van de planperiode op grond van

gevoerd. Een groot deel van het zoete water wordt

watertoevoer wordt verminderd). Hierbij valt te denken

artikel 4.6 van de krw een beroep op uitzonderlijke

vanuit het buitenland aangevoerd. Bij Pannerden en

aan schade aan watervegetatie door lage waterstanden,

omstandigheden worden gedaan.

de IJsselkop wordt het water verdeeld over de Waal,

te hoge watertemperatuur (uit onderzoek blijkt dat

Rijn en IJssel waardoor het IJsselmeer, de Zuidweste-

schade aan het ecosysteem steeds evidenter wordt bij

Klimaatverandering kan gevolgen hebben voor de

lijke Delta en de Nieuwe Waterweg van zoetwater

temperaturen verder boven de 25°C), of te hoge

frequentie en intensiteit van het optreden van de hier-

worden voorzien. Incidenteel treden in de zomer

concentraties verontreinigende stoffen door vermin-

voor beschreven uitzonderlijke situaties. Door de

tijdens langdurig droge perioden watertekorten op,

dering van de verdunning. Indien als gevolg van

landen in het Rijnstroomdistrict worden momenteel

met als gevolg schade voor sectoren als landbouw,

prioritering van de waterverdeling op basis van een

de effecten van klimaatverandering gekwantificeerd.

industrie en scheepvaart en voor natuur. Als er

lcw-advies of een advies van een regionale commis-

Hierdoor ontstaat inzicht in de gevolgen van klimaat-

bovenregionale watertekortproblemen ontstaan,

sie waterverdeling een tijdelijke achteruitgang van de

verandering op de duur en frequentie van hoog- en

of als de rivierafvoeren van de Rijn of de Maas bij de

watertoestand wordt vast­gesteld, is deze op grond

laagwater en de watertemperatuur. In Maaskader

Nederlandse landsgrens onder een bepaalde waarde

van artikel 4-6 krw gerechtvaardigd.

wordt een vergelijkbare aanpak gevolgd. In afwachting

3 Milieudoelstellingen
66

van de resultaten van de internationale studies

eisen die betrekking hebben op veiligheidssystemen,

zullen eventuele extra maatregelen pas in het tweede

noodplannen, ruimtelijke ordening en de versterking

stroomgebiedbeheerplan worden opgenomen. Indien

van de inspectie- en voorlichtingsvoorschriften.

3.6.5
		
		

vanwege klimaatverandering wetenschappelijk

Voor het internationale stroomgebieddistrict Rijn is

Onder voorwaarden is het toegestaan de goede

voldoende onderbouwd kan worden, zullen de

een waarschuwings- en alarmeringssysteem opgesteld.

grondwatertoestand, het get of gep niet te behalen

doelstellingen voor de watertemperatuur hier

Bij calamiteiten en/of overschrijding van bepaalde

dan wel hoeft achteruitgang van de toestand niet

te zijner tijd op worden aangepast. Hierbij wordt

“triggerwaarden” treedt een systeem in werking

voorkomen te worden. Eén en ander is toelaatbaar

internationale samenwerking nagestreefd.

waarbij landen elkaar onderling waarschuwen en

indien de oorzaak ligt in nieuwe veranderingen van

Een nadere beschrijving van de te verwachten

maatregelen treffen om de gevolgen van calamiteiten

de fysische kenmerken van een oppervlaktewater-

effecten van klimaatverandering wordt gegeven

te beperken (risicoschatting, waarschuwen van

lichaam of door wijzigingen in de toestand van grond-

in hoofdstuk 7.

gebruikers, voorkómen van vervolgschade en

waterlichamen. Voorbeelden van projecten/ingrepen

opsporen van de veroorzaker). Ook in de stroom­

die hieronder vallen zijn programma’s voor bescher-

Bij zware ongevallen of calamiteiten kan ernstige

gebieden Maas en Schelde zijn initiatieven in

ming tegen overstroming en toekomstige scheep-

watervervuiling optreden, waardoor sprake kan zijn

voorbereiding voor een gezamenlijke waarschuwings-

vaartprojecten. De achteruitgang van de toestand van

van tijdelijke achteruitgang van de watertoestand.

en alarmeringsaanpak.

een waterlichaam die is veroorzaakt door vervuiling

Voorbeelden zijn de afstroming van grote hoeveel­

Omdat de milieuschade van een zwaar ongeval of

vanuit puntbronnen of vanuit diffuse bronnen valt

heden verontreinigd bluswater in waterlichamen,

calamiteit van veel verschillende factoren afhankelijk

hier evenwel niet onder.

of aanvaringen van schepen waarbij een deel van de

is, kan niet op voorhand worden aangegeven welke

lading in het water terechtkomt. In het verleden zijn

ongevallen of calamiteiten leiden tot een beroep op

Daarnaast is achteruitgang van een zeer goede naar

al veel afspraken gemaakt en preventieve maatregelen

artikel 4-6 van de krw.

een goede toestand van een oppervlaktewaterlichaam

structurele verhoging van de watertemperatuur

genomen, gericht op het voorkomen van calamiteiten.

Niet halen doelen als gevolg van
nieuwe veranderingen of nieuwe
duurzame ontwikkelingen

geoorloofd als deze het gevolg is van nieuwe duur-

Voorbeelden zijn het vervoer van gevaarlijke stoffen

In het volgende stroomgebiedbeheerplan wordt

zame activiteiten van menselijke ontwikkeling. Welke

in gecompartimenteerde en dubbelwandige schepen,

indien nodig voor de geldigheidsperiode van het

activiteiten hiervoor kunnen worden aangemerkt,

en de verplichting voor bepaalde bedrijven om een

huidige plan een overzicht opgenomen van de

wordt bepaald in het besluitvormingsproces.

opvang te hebben voor verontreinigd bluswater.

situaties waarin de hiervoor beschreven uitzonder-

De Seveso-richtlijn, in Nederlandse regelgeving

lijke of redelijkerwijs niet te voorziene omstandig­

Op grond van artikel 5 van de krw moet informatie

vastgelegd in het Besluit Risico’s Zware Ongevallen

heden zich hebben voorgedaan, de maatregelen die

worden verzameld over toekomstige morfologische

(brzo 1999), heeft de preventie ten doel van zware

genomen zijn en de effecten daarvan.

veranderingen van de oppervlaktewaterlichamen en

ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen zijn betrokken,

wijzigingen in de toestand van grondwaterlichamen.

alsmede de beperking van de gevolgen daarvan voor

Aandachtspunten hierbij zijn die veranderingen of

mens en milieu. De brzo 1999 bevat onder andere

wijzigingen waarvan niet met zekerheid is vast te stel-

3 Milieudoelstellingen

len dat er geen achteruitgang optreedt of waarvan

geschikte hulpmiddelen om deze ontheffings­

leefruimte en/of foerageergebied verliezen. Deze

onzeker is of het get c.q. gep of de goede grondwater-

mogelijkheid uit de krw te onderbouwen.

effecten op de natuur worden binnen het water­

worden aangetoond dat het doel niet kan worden

Iedere waterbeheerder heeft een inventarisatie

de landaanwinning in de Noordzee een groot

bereikt met voor het milieu gunstigere alternatieven

uitgevoerd van omvangrijke nieuwe ontwikkelingen

bodembeschermingsgebied in te stellen. Dit

die technisch haalbaar zijn en niet onevenredig

binnen de planperiode (2009-2015). Hierbij zijn

zeegebied heeft een oppervlakte van 25.000 ha

kostbaar. Wanneer er geen alternatieven zijn, zal

toekomstige morfologische veranderingen van de

beschermde zeebodem, met daarin rustgebieden

moeten worden onderzocht welke maatregelen wel

oppervlaktewaterlichamen en wijzigingen in de grond-

voor diverse diersoorten. Bodemberoerende

mogelijk zijn om de significante effecten te mitigeren.

waterlichamen die mogelijk leiden tot significante

visserij wordt in dit gebied verboden. Ter mitigatie

Als er geen zodanige mitigatie mogelijk is, zal worden

negatieve effecten op één of meerdere waterlichamen

van de veranderende flora in de Voornse duinen

beoordeeld of toepassing van de ontheffing op grond

geïnventariseerd. Het resultaat is te onderscheiden in

komt bij Hoek van Holland een nieuw duingebied

van artikel 4, zevende lid, krw mogelijk is.

projecten die al in de besluitvorming zijn getoetst (1)

van ongeveer 35 ha. De aanleg van de Tweede

en projecten die het besluitvormingstraject nog

Maasvlakte vormt, door deze mitigerende maat­

moeten doorlopen (2).

regelen, naar verwachting (op grond van de

toestand gehaald wordt 16 . In die gevallen zal moeten

Of de ontheffing van artikel 4, zevende lid, krw

lichaam gemitigeerd door ten zuidwesten van

huidige inzichten) geen beletsel voor het bereiken

toegepast wordt, zal worden bepaald in het besluitvormingsproces. Hier wordt afgewogen of de redenen

van de milieudoelstellingen (geen achteruitgang

1 De projecten/ingrepen die al in de besluitvorming

voor de veranderingen of wijzigingen van hoger

zijn getoetst, en op grond daarvan zo nodig van

en het halen van het get/gep of de goede grond­

openbaar belang zijn en/of het nut van het bereiken

mitigerende maatregelen zijn voorzien, vormen

watertoestand) in het waterlichaam.

van de krw-doelstellingen voor milieu en samen­

naar verwachting (op grond van de huidige

leving wordt overtroffen door het nut van de nieuwe

inzichten) geen beletsel voor het bereiken van de

2 Daarnaast zijn er nog projecten die zich in een

veranderingen en wijzigingen voor de gezondheid

milieudoelstellingen (geen achteruitgang en het

vroeg stadium van het planproces bevinden,

van de mens, de handhaving van de veiligheid van

halen van het get/gep of de goede grondwater­

waarbij de concrete beoordeling van effecten nog

de mens of duurzame ontwikkeling. Kortom, er dient

toestand). Daarom wordt voor deze projecten geen

moet plaatsvinden. Indien wordt ingeschat dat

te worden aangetoond dat het belang van de nieuwe

beroep gedaan op de ontheffing van artikel 4,

door uitvoering van deze projecten een goede

verandering of wijziging groter is dan het belang

zevende lid, krw.

grondwatertoestand, get of gep niet wordt bereikt

van het bereiken van de krw-doelstellingen. Deze

Een voorbeeld hiervan is de uitbreiding van de

beslissing dient zorgvuldig tot stand te komen,

haven van Rotterdam met de aanleg van de Tweede

waarbij alle benodigde informatie die op dat moment

Maasvlakte. Door deze landuitbreiding in de

beschikbaar is dient te worden meegenomen. Deze

Voordelta verdwijnen ongeveer 2.500 ha permanent

toets lijkt sterk op de toets die bij de aanwijzing van

overstroomde zandbanken op de zeebodem met

waterlichamen als sterk veranderd of kunstmatig is

een diepte van 0 tot -20 meter. Als gevolg van de

aangetaste toestand van het waterlichaam binnen korte tijd weer

gevolgd. Een planmer, mer en/of watertoets zijn

aanleg zal een aantal dier- en plantensoorten

herstelt, zonder dat herstelmaatregelen moeten worden genomen,

16

Wanneer sprake is van achteruitgang van de toestand van een
waterlichaam en dit leidt niet tot een verandering van de toestandsklasse, hoeft geen beroep te worden gedaan op deze ontheffing. Ook
wanneer een project tot een tijdelijke achteruitgang leidt, waarbij de

hoeft geen beroep te worden gedaan op dit artikel.

67

3 Milieudoelstellingen
68

of achteruitgang van de toestand van een water­

komende planperiode worden in het volgende

Voor een aantal biologische soortgroepen en water­

lichaam plaatsvindt, dan vindt toetsing aan de

stroomgebiedbeheerplan verantwoord. Voordat

typen, waaronder de overgangswateren en de grote

stappen van artikel 4, zevende lid krw plaats.

toestemming voor een project/ingreep wordt verleend

rivieren, heeft nog geen intercalibratie plaats­

Dit zijn de volgende projecten:

zal in het besluitvormingsproces de toets van dit

gevonden. Het intercalibratieproces wordt de

artikel worden doorlopen.

komende jaren voortgezet. De resultaten zullen

• Verdieping vaarweg de Boontjes
(drempel verwijderen);
• Bypass Kampen (Randmeren-Oost);
• Almere Pampus (Markermeer);
• Renovatie en aanpassing Afsluitdijk (IJsselmeer);
• Vaarwegverbetering boven IJssel;

doorwerken in het volgende stroomgebiedbeheerplan.

3.7
		

Internationale
harmonisatie van doelen

• Nieuwe concessie aan Frisia (zoutfabriek) voor
winning;

Voor 13 van de 15 geselecteerde stroomgebiedrelevante
stoffen en stofgroepen zijn in de internationale
stroomgebiedcommissie van de Rijn afspraken
gemaakt over de normen. Deze normen zijn vast­

Met het oog op een eenduidige implementatie in

gelegd in het Bkmw 2009 en zijn daardoor ook in de

• Gaswinning Franeker;

Europa van de krw en gelijkwaardige ambitie voor

andere Nederlandse delen van de stroomgebieden

• Kleinere nieuwe gaswinningen (10-20 stuks).

de krw-doelstellingen (level playing field) hebben

van toepassing. Voor koper en pcb’s worden voorals-

de lidstaten een aantal biologische parameters

nog de vigerende normen uit de Ministeriële Regeling

Een nadere beschrijving van de projecten is te vinden

internationaal afgestemd in een harmonisatieproces

van 2004 overgenomen in het Bkmw 2009. Voor pcb’s

in de paragrafen 3.1.3, 4.1.6, 6.1.3, 7.2.6, 9.1.3, 10.2.6,

(intercalibratie). De resultaten hiervan zijn door de

wordt getracht op het niveau van de eu te komen tot

12.1.3 en 13.2.6 van het programma Waterbeheer 21e

Europese Commissie aangenomen op 30 oktober

internationaal geharmoniseerde normstelling.

eeuw, Kaderrichtlijn Water en Natura 2000 behorende

2008 [25] .
In het stroomgebied Rijndelta is geen sprake van

bij het Beheer- en Ontwikkelplan voor de Rijkswateren
2010-2015.

De geharmoniseerde waarden voor de biologische

grensoverschrijdende grondwaterlichamen. De

toestandsbeschrijving zijn al verwerkt in de

afgeleide drempelwaarden hebben betrekking op

Mochten de uitkomsten van het besluitvormings­

Nederlandse maatlatten. Voor het Rijnstroomgebied

de betreffende (binnen Nederland gelegen) grond­

proces leiden tot een beroep op de ontheffing van

is de intercalibratie met name relevant voor de

waterlichamen. Internationale afstemming bij het

artikel 4, zevende lid, krw, dan zullen de redenen

kustwateren, de beken en meren. Voor kustwateren

bepalen van de doelen is dan ook niet aan de orde.

voor veranderingen van de fysische kenmerken van

is intercalibratie uitgevoerd voor de parameters

Wel wordt er internationaal afgestemd over

een oppervlaktewaterlichaam of wijzigingen in de

macrofauna, fytoplankton (waaronder chlorofyl-a)

monitoring (hoofdstuk 4) en maatregelen

toestand van grondwaterlichamen specifiek worden

en angiospermen (zeegrassen). Voor de beken heeft

(hoofdstuk 6).

vermeld en toegelicht in het volgende stroomgebied-

harmonisatie plaatsgevonden voor de parameters

beheerplan. Ook nieuwe veranderingen of wijzigingen,

macrofauna en fytobenthos. Voor meren zijn de

die nog niet voorzienbaar waren tijdens de ontwikke-

parameters fytoplankton en waterplanten geïnter­

ling van de waterplannen, die zich voordoen in de

calibreerd.

3 Milieudoelstellingen

3.8
		

Juridische verankering
van de KRW-doelen

Het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water 2009

De beleidsdoelen en het beleidskader voor bescherming

Een groot aantal stoffen staat niet in het Bkmw 2009.

(Bkmw 2009) is gebaseerd op hoofdstuk 5 van de Wet

van oppervlaktewater- en grondwaterlichamen volgen

De wijze waarop de waterbeheerder bij het uitoefenen

milieubeheer en implementeert de Europese milieu­

uit de Waterwet, de Wet milieubeheer en de daarop

van taken en bevoegdheden hiermee om dient te

kwaliteitsnormen van de volgende richtlijnen:

gebaseerde regelgeving. Het algemeen beleidskader

gaan, zal nader uitgewerkt worden in het “Handboek

• Kaderrichtlijn Water, die sinds 2000 van kracht is;

voor het preventieve beleid betreft de toepassing van

waterbeheer, deelrapport leidraad vergunningen

• Richtlijn Grondwater, die sinds 2006 van kracht is;

het brongerichte spoor en is gericht op alle wateren.

en algemene regels directe lozingen”. Dit onderdeel

• Richtlijn Prioritaire stoffen, die sinds 2009 van

van het Handboek betreft een actualisatie van de
Wat betreft de doelstellingen stelt het rijk met het

”Leidraad Kaderrichtlijn Water voor de vergunning-

Bkmw 2009 doelstellingen vast voor krw-water­

verlening en handhaving in het kader van de Wvo”.

Deze milieukwaliteitsnormen worden conform de

lichamen. Buiten de krw-waterlichamen bepaalt de

Deze actualisatie staat gepland voor eind 2009/begin

kracht is.

Nederlandse wetgeving vertaald in milieukwaliteits­

beheerder de doelstellingen met betrekking tot de

2010. Daarbij zullen bekende (mtr) normen worden

eisen. Het Bkmw 2009 bevat dus de milieukwaliteits­

waterkwaliteit. Overeenkomstig het Nationaal

vermeld en – als die niet beschikbaar zijn – een

eisen voor de Goede Ecologische Toestand (get), en

Waterplan geldt dat de getalswaarden uit het Bkmw

methodiek om met deze stoffen om te gaan bij

de Goede Chemische Toestand (gct). Voor grondwater

2009 bruikbaar zijn voor alle wateren als afwegings-

afwegingen.

bevat het Bkmw 2009 de milieukwaliteitseisen voor

kader voor het maken van beoordelingen (waaronder

de Goede Chemische Toestand (gct, communautaire

ook de emissietoets).

milieukwaliteitseisen en drempelwaarden) en een
Goede Kwantitatieve Toestand (gkt). Daarnaast

Met betrekking tot de oppervlaktewateren buiten de

worden de milieukwaliteitseisen en streefwaarden

krw-waterlichamen zijn de getalswaarden uit het

voor oppervlaktewater bestemd voor de bereiding van

Bkmw 2009 voor de biologische en fysisch-chemische

voor menselijke consumptie bestemd water opgenomen.

parameters (waaronder nutriënten) beperkt toepasbaar.
Deze zijn immers specifiek voor de krw-waterlichamen

De status ´sterk veranderd´ en ´kunstmatig´ (voor

afgeleid. Hiervoor ligt een regionale invulling meer in

oppervlaktewater), en fasering en doelverlaging (voor

de rede, bijvoorbeeld door het afleiden van gebieds-

grond- en oppervlaktewater) komen tot stand na een

gedifferentieerde normen en het vaststellen hiervan

maatschappelijke afweging. De bijbehorende normen

in de provinciale waterplannen. Bij het ontbreken van

en motivering zijn vermeld in het stroomgebied­

gebiedsgedifferentieerde normen voor deze parameters

beheerplan en conform de Implementatiewet

kunnen de getalswaarden uit het Bkmw 2009 worden

eg-Kaderrichtlijn Water nader toegelicht in de

gebruikt als vertrekpunt bij de beoordeling van deze

waterplannen van rijk en provincies. Vanuit het

wateren.

Bkmw 2009 wordt een basis geboden om deze
maatschappelijk afgeleide doelen af te leiden.

69

70

4 			 Monitoring en huidige toestand
Samenvatting
De Kaderrichtlijn Water onderscheidt drie soorten monitoring:
toestand- en trendmonitoring, operationele monitoring en monitoring
voor nader onderzoek. Het opstellen van de monitoringprogramma’s
in Nederland heeft zich tot nu toe gericht op de toestand- en trendmonitoring en operationele monitoring. Voor de toestandbeoordeling
van de waterlichamen worden de meet­resultaten (toestand- en
trend en operationeel) afgezet tegen de doelstellingen. Uitbreiding
van monitoring voor beschermde gebieden is vooralsnog niet nodig.
Voor grond- en oppervlaktewater worden al aanvullende metingen
gedaan in beschermde gebieden. In dit stroomgebiedbeheerplan is
het geactualiseerde monitoringprogramma opgenomen zoals dat
vanaf 2010 operationeel zal zijn.

Oppervlaktewater 			
Voor de oppervlaktewaterkwaliteit zijn voor de toestand- en trendmonitoring in het stroomgebied Rijndelta per onderdeel (chemie,
biologie, fysische-chemie en hydromorfologie) tussen 47 en 72
KRW-meetlocaties aangewezen. Voor de operationele monitoring
zijn dat tussen 220 en 496 meetlocaties.
De chemische toestand op basis van het principe ‘one out – all out’
is voor 80% van de oppervlaktewaterlichamen als ‘goed’ beoordeeld.
De meest voorkomende normoverschrijdende stof is som benzo(g,h,i)
peryleen en indeno(1,2,3-c,d)pyreen (5-10% waterlichamen). In 2-5%
van de oppervlaktewaterlichamen overschrijden cadmium en kwik
(zware metalen), som benzo(b)fluorantheen/benzo(k)fluorantheen
en benzo(a)pyreen (beide PAK) en tributyltin de norm. Tributyltin
komt vooral voor in de grote rijkswateren.

Diverse biologische en algemeen fysisch-chemische parameters
voldoen in de oppervlaktewaterlichamen aan de doelen. Met name
stikstof, fosfaat, doorzicht en waterplanten (overige waterflora)
voldoen vaak niet aan de doelen. Van de specifieke verontreinigende
stoffen overschrijdt vooral koper de norm (50-75% waterlichamen),
en in iets mindere mate geldt dit ook voor zink en ammonium (2550% waterlichamen). Verder voldoen in diverse oppervlaktewater­
lichamen onder meer een aantal PCB´s en bestrijdingsmiddelen niet
aan de norm. De ecologische toestand per waterlichaam wordt
bepaald door de slechtste score voor één van de biologische en
fysisch-chemische parameters. Ondanks het feit dat vaak meerdere
parameters goed scoren, maakt dit dat slechts 2% van de opper­
vlaktewaterlichamen op basis van de eerste KRW-metingen een
eindbeoordeling ‘goed’ krijgt.

Grondwater 				
In totaal zijn er 773 meetpunten aangewezen voor kwantiteit
en 511 voor kwaliteit van grondwater, waarvan 36 ook zijn bedoeld
voor operationele monitoring.
Bij beoordeling is in het stroomgebied Rijndelta gebleken, dat alle
grondwaterlichamen in kwantitatieve zin in goede toestand verkeren.
Het eindoordeel over de chemische toestand is goed voor acht van
de elf beschouwde grondwaterlichamen. Voor drie grondwater­
lichamen is een overschrijding geconstateerd van één of meer
drempelwaarden voor chloride, arseen en fosfaat.

71

4 Monitoring en huidige toestand

4.1

72

De Kaderrichtlijn Water onderscheidt drie soorten

Monitoring voor nader onderzoek heeft als doel:

en/of een ontoereikende ecologische toestand.

metingen: toestand- en trendmonitoring, operationele

• inzicht te verschaffen in nog onbekende oorzaken

De uitgewerkte ‘monitoring nader onderzoek’ wordt

Inleiding

monitoring en monitoring voor nader onderzoek.

van een niet goede toestand van een oppervlakte-

opgenomen bij het verder optimaliseren van het

Monitoring voor nader onderzoek is alleen van toe-

waterlichaam, zodat alsnog maatregelen te nemen

monitoringprogramma in de periode 2010-2015.

passing op oppervlaktewater. Het monitoren betreft

zijn;

In dit stroomgebiedbeheerplan is het geactualiseerde

voor grondwater het meten van stoffen en water­

• het beoordelen en volgen van de toestand van

kwantiteit en voor oppervlaktewater het meten van

oppervlaktewaterlichamen bij calamiteuze

zowel stoffen als aanwezigheid van planten en dieren

lozingen, zodat met specifieke maatregelen

en ook de hydromorfologie van een waterlichaam.

ongewenste effecten op de toestand te voorkomen

In het geval van een calamiteit met lozing in het water

Doelen voor stoffen in waterbodems (sediment)

zijn.

beschikt Nederland over een alarmeringsysteem op de

monitoringprogramma opgenomen zoals dat
operationeel zal zijn vanaf 2010.

landsgrenzen en bij innamepunten voor drink­w ater.

en in planten of dieren worden niet gehanteerd

Stand van zaken

Daarnaast is Nederland ingedeeld in 25 veiligheids­

Het opstellen van de monitoringprogramma’s heeft

regio’s opererend onder de verant­woordelijkheid van

Toestand- en trendmonitoring is bedoeld voor:

zich tot nu toe gericht op de toestand- en trendmoni-

de Commissaris van de Koningin. Bij de provincies

• een globale beoordeling van de grond- en opper-

toring en operationele monitoring. De programma’s

zijn draaiboeken aanwezig om snel de betrokken

vlaktewaterlichamen binnen een stroomgebied;

voor zowel oppervlaktewater als grondwater zijn

overheden en deskundigen in te schakelen en de aard

• het vaststellen en beoordelen van lange termijn

vanaf december 2006 in werking. Voor oppervlakte-

en omvang van de calamiteit te analyseren. Het

trends in de toestand van de waterlichamen door

water vindt de uitvoering plaats door Rijkswaterstaat

gezamenlijke optreden van de verschillende overheden

menselijke activiteiten en veranderingen in

en de waterschappen en voor grondwater zijn dat de

wordt gecoördineerd door de burgemeester van de

natuurlijke omstandigheden;

provincies. De programma’s voor toestand- en

gemeente waar zich een calamiteit voordoet. De

trendmonitoring en operationele monitoring worden

waterbeheerders hebben draaiboeken voor het

jaarlijks aangevuld c.q. geoptimaliseerd.

optreden en bemonsteren van de betreffende wateren

(hoofdstuk 3) en zijn daarom niet gemeten.

• het aanvullen en bekrachtigen van de risico­
analyse voor menselijke belastingen;

tijdens en na de calamiteit. De ‘monitoring nader

• efficiëntere opzet van andere c.q. toekomstige
Op basis van de meetresultaten (toestand-trend en

onderzoek’ voor het beoordelen en volgen van

operationeel) afgezet tegen de doelstellingen voor de

de toestand van oppervlaktewaterlichamen bij

Operationele monitoring is bedoeld voor:

waterlichamen, wordt vanaf 2009 voor de oppervlakte-

calamiteuze lozingen, vindt dus alleen plaats als

• het volgen van de toestand van de grond- en

waterlichamen de behoefte bepaald aan de

er calamiteiten zijn.

monitoringprogramma’s.

oppervlaktewaterlichamen die in een ontoe­

‘monitoring nader onderzoek’. Daarbij is het volgende

reikende, slechte of matige toestand verkeren

voorzien. Met expertsystemen, modellen en eventueel

Richtlijnen voor uitwerking van de monitoring

en die dreigen het doel in 2015 niet te halen;

biologische of ecologische analyses wordt nader

De Kaderrichtlijn Water zelf en de verschillende

• het meten van het effect van maatregelen ter

onderzoek gedaan naar onvoldoende bekende

Europese krw-guidances voor monitoring geven aan

oorzaken van overschrijdingen van stofnormen

hoe de lidstaten hun krw-monitoringprogramma’s

verbetering van de toestand.

4 Monitoring en huidige toestand

moeten inrichten. Op basis hiervan zijn in 2006

Betrouwbaarheid en precisie meetnetten

De betrouwbaarheid en precisie van het krw-meetnet

landelijke richtlijnen opgesteld voor zowel de

Als onderdeel van het stroomgebiedbeheerplan vraagt

voor grondwaterlichamen liggen vast in de uitgangs-

oppervlaktewater- als de grondwatermonitoring

de Europese Commissie naar een schatting van de

punten die bij de opzet van het meetnet zijn gehanteerd.

(toestand- en trend­monitoring en operationele

betrouwbaarheid en precisie van de beoordelingen

Het betreft onder meer de dichtheid per grondwater­

monitoring) [26] [27] [28] [36] . Tevens is in 2006 een

van de toestand van de oppervlakte- en grondwater­

lichaam en meetfrequentie (zie paragraaf 4.3). Deze

handboek ontwikkeld waarmee een diagnostisch

lichamen verkregen met de monitoringprogramma’s.

statistische kenmerken worden na 2009 opnieuw
beschouwd bij de herziening van het krw-meetnet

instrumentarium is aangereikt voor het opzetten van

voor grondwater.

de onderzoeksmonitoring [29] . Verder is voor het

Stand van zaken

ondersteunen van het nader onderzoek een Leidraad

In 2008 is voor het karakteriseren en verbeteren van

Monitoring Gewasbeschermingsmiddelen [30] en een

de betrouwbaarheid en precisie van het krw-meetnet

Verwachting voor periode 2010-2015

Bestrijdingsmiddelenatlas ontwikkeld [31] .

voor oppervlaktewaterlichamen in Nederland een

De komende jaren worden de krw-monitoring­

statistische studie uitgevoerd. In deze studie zijn

programma’s voor oppervlaktewater en grondwater

De bovengenoemde landelijke richtlijnen voor

statistische methoden ontwikkeld die (a) aansluiten

verder geoptimaliseerd. Tevens komen steeds meer

monitoring van oppervlaktewaterlichamen zijn voor

bij krw-eisen zoals opgenomen in Europese richt-

meetgegevens beschikbaar. Dit betekent dat het beeld

het opstellen van dit stroomgebiedbeheerplan

snoeren en voorstellen [34][35]; (b) voldoende inzicht

van de chemische en ecologische toestand van de

geactualiseerd. Voor de methodische details over

geven in de betrouwbaarheid van krw-beoordelingen;

oppervlaktewaterlichamen alsook van de chemische

het selecteren c.q. aanwijzen van meetlocaties,

(c) statistisch correct zijn en (d) praktisch goed

en kwantitatieve toestand van de grondwaterlichamen

meet­f requenties per parameter en gebruik van voor

uitvoerbaar zijn. Deze statistische methodiek wordt

op basis van het krw-meetnet completer wordt en met

bemonstering en analyse gebruikte (inter)nationale

verwerkt in het geactualiseerde Protocol Toetsen en

een steeds grotere - statistische - betrouwbaarheid

standaarden wordt verwezen naar deze nieuwe

Beoordelen [32] en vervolgens ingebouwd in het

beschikbaar komt.

landelijke richtlijnen [32] . Deze informatie wordt in

toetsinstrumentarium. Hiermee kan dan de betrouw-

2010 opnieuw - digitaal - verstrekt aan de Europese

baarheid van de beoordelingen van chemische en

Internationale afstemming

Commissie samen met de oplevering van het geactua-

ecologische toestand van oppervlaktewaterlichamen

Tussen Nederland en Duitsland vindt een intensieve

liseerde monitoringprogramma (meetlocaties). Bij

op basis van het krw-meetnet berekend worden

uitwisseling van informatie plaats over de

grondwater wordt voor deze informatie verwezen

conform de Europese vereisten.

monitoring­programma’s en de onderzoeksmethode,

naar het reeds in 2007 aan­geleverde monitoring­

De aanbevelingen voor het verbeteren van de

met name in de werkgroep Rijndelta.

programma [33] .

betrouwbaarheid van het meetnet zijn overgenomen

Nederland en Duitsland zorgen de komende jaren

in de geactualiseerde richtlijn ‘monitoring opper­

voor een verdergaande optimalisering van de krw-

In dit stroomgebiedbeheerplan is daarom volstaan

vlaktewater’ en zijn door de waterbeheerders

meetnetten. Mede afhankelijk van de definitieve

met een – geactualiseerd – overzicht van de meet­

verwerkt in het monitoringprogramma 2010

vaststelling van de doelen per oppervlaktewater­

locaties voor zowel oppervlaktewater als grondwater.

(zie kader op de volgende pagina).

lichaam is tussen de betrokken waterbeheerders
nadere afstemming nodig. Momenteel is door

73

4 Monitoring en huidige toestand

Bevindingen betrouwbaarheid meetnet oppervlaktewater

74

De betrouwbaarheidsstudie heeft in hoofdlijnen de volgende resultaten opgeleverd.

Nederland iedere grensmeetlocatie opgenomen in het
krw-monitoringprogramma. Binnen het Coördinerings-

Bij de precisie en betrouwbaarheid van beoordelingen op basis van het KRW-monitoringprogramma spelen twee zaken een rol:
a ruimtelijke representativiteit van meetlocaties voor één of meerdere waterlichamen;
b temporele variatie van meetwaarden op één meetlocatie (onder meer seizoensvariatie
en jaar-tot-jaar variatie).
De grote mate van clustering van operationele monitoring, met name in de regionale
waterlichamen gaf geen betrouwbare afspiegeling van de feitelijke toestand in veel waterlichamen, gezien de vaak voorkomende verschillen in verontreinigingen en andere
belastingen van waterlichamen alsook verschillen in doelen en maatregelen. In het
KRW-monitoringprogramma van 2010, zoals opgenomen in dit stroomgebiedbeheerplan,
is dit probleem inmiddels verholpen. De mate van clustering bij de biologische en fysischchemische operationele monitoring is sterk verminderd waardoor het aantal operationale
meetlocaties ongeveer is verdubbeld.
De temporele variatie in de meetwaarden kan veel effect hebben op de beoordeling.
Bij de biologische parameters en concentraties van stoffen (chemie, algemeen fysischchemische parameters en specifieke verontreinigende stoffen) komen vaak grote
(natuurlijke) jaar-tot-jaar variaties voor. Het gebruik van slechts één jaargemiddelde is
vaak niet representatief. Waar mogelijk zijn daarom voor de toestandbeoordeling van de
oppervlaktewaterlichamen in dit stroomgebiedbeheerplan gemiddelden over meerdere
jaren gebruikt (minimaal twee jaar en bij voorkeur drie jaar) voor het verkrijgen van een
meer betrouwbare beoordeling van de toestand. Parameters waarvoor dit niet geldt zijn
temperatuur en MAC-waarde stoffen.
Het gebruiken van het gemiddelde van meerdere meetjaren voor het bepalen van een
oordeel is overgenomen in het geactualiseerde Protocol Toetsen en Beoordelen [32] .
Daarin is ook vastgelegd dat bij de aanwezigheid van een trend (gebaseerd op minimaal
vijf meetjaren) de waarde op de trendlijn bij het laatste meetjaar wordt gebruikt.

comité Rijn heeft afstemming plaatsgehad en zal
verder afstemming plaatsvinden om de stroomgebiedbrede monitoring te optimaliseren (zie paragraaf 4.5).

4 Monitoring en huidige toestand

4.2
		

Meetprogramma monitoring
oppervlaktewaterlichamen

4.2.1

Algemeen

van monitoring opgevat als een zeer uitgebreide

Keuze meetlocaties

monitoring op een beperkt aantal locaties (selectie

Voor chemie liggen de meetlocaties voor toestand- en

Meetlocaties en meetpunten

van representatieve oppervlaktewaterlichamen).

trendmonitoring meestal op locaties waar uitwisseling

Bij het meetnet voor oppervlaktewaterlichamen is

Deze monitoring betreft metingen van prioritaire

tussen verschillende watersystemen plaatsvindt,

door de waterbeheerders een verschil gemaakt tussen

stoffen, biologische parameters, algemeen fysisch-

bijvoorbeeld waar een beek of een polderwater op

meetlocaties en meetpunten.

chemische parameters, specifieke verontreinigende

het grotere ontvangende oppervlaktewater uitkomt.

stoffen en hydromorfologische parameters.

De meetlocaties voor operationele monitoring chemie
liggen veelal benedenstrooms in de waterlichamen

• een meetlocatie is een locatie, representatief voor
één of meer waterlichamen. Een meetlocatie is

De operationele monitoring heeft als doel om de

daarmee een rapportage-eenheid voor de krw-

toestand van de waterlichamen, waarvoor de doelen

monitoring (zie kaarten 13 t/m 15). Om de betrouw-

in 2015 mogelijk niet worden bereikt, te volgen en

Voor de biologische parameters, fysisch-chemische

baarheid te vergroten zijn in sommige grote

het effect van maatregelen te kunnen vaststellen.

parameters en hydromorfologie hebben de meeste

waterlichamen meerdere meetlocaties aanwezig

Operationele monitoring is selectiever wat betreft

waterbeheerders in Nederland conform de richtlijnen

voor chemie. Bij biologie en hydromorfologie is

parameters dan de toestand- en trendmonitoring.

eerst een voorzet gemaakt met de meest voor de hand

uitsluitend gebruik gemaakt van meerdere meet-

De monitoring richt zich alleen op de parameters die

liggende meetlocaties voor toestand- en trendmonito-

punten onder één meetlocatie.

de veranderingen in de toestand het beste indiceren.

ring. Vervolgens heeft een nadere selectie en verdeling

Dat kunnen zowel chemische, biologische, algemeen

plaatsgevonden van meetlocaties binnen de deel­

• een meetpunt is de feitelijke plaats waar gemeten

fysisch-chemische en hydromorfologische parameters

gebieden (Rijn-West, Rijn-Oost, Rijn-Midden, Rijn-Noord,

wordt. Bij chemie is het meetpunt gelijk aan de

als specifieke verontreinigende stoffen zijn. Voor het

rijkswateren). Daarbij is voor elke relevant voorkomende

meetlocatie. Bij biologie en hydromorfologie is er

beoordelen van de ecologische toestand worden vaak

groep waterlichamen met een bepaalde type en status

bijna altijd sprake van meerdere meetpunten voor

meerdere biologische parameters meegenomen.

minimaal één toestand- en trendmeetlocatie aan­

één parameter. De informatie vanuit de verschil-

Gezien de verwachte matige, ontoereikende of slechte

gewezen voor de ecologische parameters. Conform de

lende meetpunten wordt vervolgens geaggregeerd

toestand in 2015 geldt de operationele monitoring

geactualiseerde richtlijnen hebben de waterbeheerders

tot een waarde voor de meetlocatie.

voor vrijwel alle oppervlaktewaterlichamen in

bij de keuze van locaties voor operationele monitoring

Rijndelta. In bijna elk oppervlaktewaterlichaam waar

niet alleen gekeken naar de overeenkomst in water-

Soorten monitoring en parameters bij
oppervlaktewaterlichamen

de waterkwaliteit niet aan de doelen voldoet ligt een

type en status tussen water­l ichamen, maar ook naar

meetlocatie (monitoringprogramma 2010). Bij een

vergelijkbaarheid in doelen, verontreinigingen en

De toestand- en trendmonitoring heeft als doel de

beperkt aantal waterlichamen is de beoordeling

andere belastingen, geplande maatregelen en

algemene toestand van het betreffende (deel)stroom-

afkomstig van een operationele meetlocatie in een

autonome ontwikkelingen. De mogelijkheden tot

gebied te beoordelen en veranderingen hierin te

ander waterlichaam dat als voldoende vergelijkbaar

gebruik van uitkomsten van meetlocaties van het ene

signaleren. De gegevens worden eens per zes jaar

is beschouwd (clustering).

oppervlaktewaterlichaam voor één of meer andere

verzameld. Over het algemeen wordt deze vorm

waarvan de waterkwaliteit nog niet voldoet.

waterlichamen (clustering) zijn dan beperkt.

75

4 Monitoring en huidige toestand
76

De waterbeheerders proberen de toestand- en
trendmonitoring zoveel mogelijk met de operationele

4.2.2

Prioritaire stoffen

Het gaat in totaal om 72 meetlocaties. Op 68 van de
72 meetlocaties (kaart 14a) worden ook de algemeen

monitoring te combineren tot een gezamenlijk

Meetnet toestand- en trendmonitoring

fysisch-chemische parameters gemeten, die deel

meetnet.

(47 meetlocaties)

uitmaken van de ecologische toestand.

In Rijndelta zijn 47 meetlocaties aangewezen voor de

Meetfrequenties en gebruikte (inter)nationale
standaarden

toestand- en trendmonitoring van prioritaire stoffen

Meetnet operationele monitoring

(kaart 13a).

(496 meetlocaties)
In kaart 14b zijn de 496 meetlocaties opgenomen voor

Voor details over de meetfrequenties en gebruikte
(inter)nationale standaarden voor bemonstering en

Meetnet operationele monitoring

de operationele monitoring. De dichtheid van de

analyse wordt verwezen naar de geactualiseerde

(220 meetlocaties)

meetlocaties verschilt per regio. De belangrijkste

richtlijn voor monitoring van oppervlaktewater­

In kaart 13b zijn de 220 meetlocaties opgenomen voor

reden is het verschil in dichtheid van de aanwezige

lichamen [32] . In veel gevallen is de meetfrequentie

de operationele monitoring. De dichtheid van de meet-

oppervlaktewaterlichamen. De keuze van te meten

verhoogd ten opzichte van het monitoringprogramma

locaties verschilt per regio. Redenen zijn verschillen

parameters is afhankelijk van de waterlichaam­

2007. De gegevens worden in 2010 samen met het

in dichtheid van aanwezige oppervlaktewateren en

specifieke belastingen en parameters die een

geactualiseerde monitoringprogramma - digitaal -

verschillen in de aanwezigheid van verontreiningen

mogelijk toekomstig onvoldoende ecologische

aan de Europese Commissie verstrekt.

per gebied. Voor de parameters die gemeten worden

toestand veroorzaken en waarop de maatregelen zich

is bepalend welke stoffen mogelijk een toekomstig

richten.

Gegevens monitoringprogramma’s

slechte chemische toestand veroorzaken, welke

In kaarten 13 t/m 15 (zie kaartenbijlage) staan voor

stoffen worden geloosd (belasting) en wat de stoffen

Nederland alle meetlocaties van het monitoring­

zijn waarop maatregelen worden gericht.

4.2.4
		

4.2.3

Meetnet toestand- en trendmonitoring

programma 2010 (toestand/trend en operationeel)
voor het stroom­gebied Rijndelta voor respectievelijk
chemie, fysisch-chemische parameters, biologie,

Biologische parameters

Algemeen fysisch-chemische
parameters

(68 meetlocaties)

specifieke verontreinigende stoffen en hydro­

Meetnet toestand- en trendmonitoring

De 68 meetlocaties voor de algemeen fysisch-­

morfologie.

(72 meetlocaties)

chemische parameters, als onderdeel van de

In onderstaande paragrafen 4.2.2 t/m 4.2.6 is per

Alle vereiste biologische parameters voor de

ecologische toestand, staan in kaart 15a.

parametergroep een korte toelichting gegeven.

betreffende watertypen worden gemeten. Dit zijn:

Voor geografische gegevens wordt verwezen naar het
krw-portaal (website http://krw.ncgi.nl).

• fytoplankton (zwevende algen);

Meetnet operationele monitoring

• overige waterflora (waterplanten en vastzittende

(492 meetlocaties)

algen);

In kaart 15b zijn de 492 meetlocaties opgenomen

• macrofauna (ongewervelde waterdieren);

voor de operationele monitoring. De dichtheid van

• vissen.

de meetlocaties verschilt per regio. De belangrijkste

4 Monitoring en huidige toestand

reden is het verschil in dichtheid van de aanwezige
oppervlaktewaterlichamen en het aantal water­

4.2.6

Hydromorfologische parameters

Meetnet operationele monitoring
(235 meetlocaties)

Meetnet toestand- en trendmonitoring

In kaart 14b zijn de 235 meetlocaties opgenomen voor

(66 meetlocaties)

de operationele monitoring. De dichtheid van de

De keuze van te meten parameters is afhankelijk van

Het meten van de hydromorfologische parameters

meetlocaties verschilt per regio. Redenen zijn

de waterlichaamspecifieke belastingen en algemeen

vindt plaats in waterlichamen waar ook de biologische

verschillen in dichtheid van de aanwezige opper­

fysisch-chemische parameters die een mogelijk

en fysisch-chemische parameters worden gemeten

vlaktewaterlichamen en de mogelijkheden van

toekomstig onvoldoende ecologische toestand

(kaart 14a). Voor de meeste parameters wordt het

clustering voor de monitoring. De keuze van te

veroorzaken en waarop de maatregelen zich richten.

gehele waterlichaam beschouwd. Het gaat hierbij om

meten parameters is afhankelijk van de waterlichaam­

het hele pakket aan hydromorfologische parameters:

specifieke belastingen en hydromorfologische

hydrologie, continuïteit en morfologie. Een deel van

aspecten die een mogelijk toekomstig onvoldoende

de parameters is niet direct meetbaar, maar is af te

ecologische toestand veroorzaken en waarop de

Meetnet toestand- en trendmonitoring

leiden uit bestaande informatiebronnen. Hierbij gaat

maatregelen zich richten.

(49 meetlocaties)

het bijvoorbeeld om neerslag- en verdampinggegevens

De 49 meetlocaties voor de specifieke verontreinigende

van het knmi, waterstands- en afvoerinformatie uit

stoffen, als onderdeel van de ecologische toestand,

het programma van Rijkswaterstaat voor monitoring

staan in kaart 15a.

van de landelijke waterstaatkundige toestand

lichamen met een ontoereikende waterkwaliteit.

4.2.5

Specifieke verontreinigende stoffen

(mwtl-programma), topografische kaarten, de

Meetnet operationele monitoring

landelijke kwelkaart, de Rijkswaterstaat ecotopen-

(367 meetlocaties)

kartering alsmede de digitale leggerinformatie van de

In kaart 15b zijn de 367 meetlocaties opgenomen

waterschappen.

voor de operationele monitoring. De dichtheid van
de meetlocaties verschilt per regio. Redenen zijn

Meetgegevens over de hydromorfologie van de

verschillen in dichtheid van de aanwezige oppervlakte-

oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebied

waterlichamen en verschillen in de aanwezigheid van

Rijndelta op basis van het krw-meetprogramma

verontreinigingen per gebied. De keuze van te meten

waren in 2009 nog maar beperkt beschikbaar. Voor

parameters is afhankelijk van de waterlichaam­

de beoordeling van de huidige toestand van de

specifieke belastingen en de stoffen die een mogelijk

waterlichamen in dit stroomgebiedbeheerplan heeft

toekomstig onvoldoende ecologische toestand

dit geen consequenties (zie paragraaf 4.6.1).

veroorzaken en waarop de maatregelen zich richten.

77

4 Monitoring en huidige toestand

4.3
		

Meetprogramma
grondwaterlichamen

78

4.3.1

Algemeen

Soorten monitoring en parameters bij grond­
waterlichamen

• globaal één meetpunt per 100 km 2;

grondwater te volgen. Als minimumeis is een dicht-

• minimaal 20 meetpunten per grondwaterlichaam 17;

heid van 1 peilbuis per 250 km 2 gedefinieerd. Op basis

• een meetnet afgestemd op de homogene gebiedstypes;

van de resultaten kan steekproefsgewijs worden

• afhankelijk van de heterogeniteit van het gebied

gecontroleerd of er sprake is van trendmatige

Bij grondwater wordt onderscheid gemaakt in

en de beschikbare meetpunten kan het aantal

monitoring van de kwantitatieve en de chemische

meetpunten naar boven bijgesteld worden;

veranderingen.

toestand. Net als bij oppervlaktewater is sprake van

• metingen op een diepte van 10 en 25 meter;

Zoet-zout grensvlak

een toestand- en trendmonitoring en operationele

• gebruik makend van een conceptueel model (zowel

Het zoet-zout grensvlak heeft zowel te maken met

monitoring voor kwaliteit. Voor kwantiteit wordt dit

regionaal als lokaal) van de grondwaterstroming,

onttrekkingen (kwantiteit) als met kwaliteitsverande-

onderscheid niet gemaakt.

inclusief verdeling tussen kwel- en infiltratie­

ringen (toename chloridegehalte door intrusies). Het

gebieden.

zoet-zout meetnet wordt gebruikt om de verandering
van de ligging in het zoet-zout grensvlak te kunnen

Het meetnet voor de monitoring van de chemische
toestand moet waarborgen dat een coherent en
omvattend overzicht van de chemische toestand

4.3.2

Monitoring kwantitatieve toestand

volgen. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van verschillende soorten meetpunten zoals zoutwachters en

van het grondwater gegeven kan worden en dat kan

Het meetprogramma voor de kwantitatieve toestand

chloridemetingen. Het aantal meetpunten is beperkt

worden vastgesteld welke antropogene trends op de

van grondwater bestaat uit vier onderdelen:

en bedoeld voor het verkrijgen van een signaal voor

lange termijn tot een toename van de hoeveelheid

• monitoren van het evenwicht tussen onttrekking

eventueel optredende veranderingen De diepteligging

verontreinigende stoffen kunnen leiden.

Keuze meetlocaties
Bijzonder aan grondwatermonitoring is dat de
grondwatersituatie in de diepte kan verschillen.

en aanvulling;

van de meetpunten varieert en is afhankelijk van de

• monitoren van het zoet-zout grensvlak;

plaatselijke ligging van het zoet-zout grensvlak.

• monitoren van veranderingen van stijghoogte in

Achtergronddocumentatie [37] beschrijft de hoofdgrens

Natura 2000-gebieden;
• monitoren van de invloed op oppervlaktewater.

van het zoet-zout grensvlak (1000 mg/l chloride) in
Nederland. De monitoringpunten zijn ongeveer langs
deze grens gekozen en ingericht. De meetdichtheid is

Naast een meetlocatie is dus ook de diepte van het
peilfilter van belang (als er op meerdere dieptes wordt

Evenwicht onttrekking en aanvulling

met name gebaseerd op de lokale stroomsnelheid

gemeten dan zijn dit afzonderlijke meetpunten).

(regionale meetnet)

van het grondwater. Ook is gekeken waar probleem­

Het meetprogramma voor evenwicht tussen onttrek-

gebieden liggen voor horizontale verschuiving van

De meetpunten voor toestand- en trendmonitoring

king en aanvulling bestaat uit het meten van de diepe

het grensvlak en zijn op basis daarvan meetpunten

zijn verdeeld over de grondwaterlichamen conform

stijghoogte in een selectie van peilbuizen uit het

voorgesteld. Het meetnet moet hiervoor nog verder

de aanwijzingen in het draaiboek monitoring

bestaande primaire meetnet grondwaterkwantiteit.

grondwater [28] . Voor de grondwaterkwaliteit betekent

Deze meetnetten worden door de provincies onder-

dit:

houden en worden standaard twee keer per maand
bemeten. Dit is voldoende om de dynamiek van het

17

In het geval van Zand Rijn-Midden en Zand Rijn-West is de monitoring
geclusterd; samen voldoen deze grondwaterlichamen aan de eis van
aantallen meetpunten

4 Monitoring en huidige toestand

worden geoptimaliseerd. Daarnaast zijn extra punten
toegevoegd in kwetsbare gebieden, zoals de duinen.

Opzet meetnet kwantitatieve toestand
grondwater
In totaal zijn er 774 krw-meetpunten aangewezen in

bestrijdingsmiddelen (zie grondwaterrichtlijn
2006/118/eg bijlage I) en drempelwaarden
(zie tabel 3-4);

Verandering van stijghoogte in Natura 2000-gebieden

het stroomgebied Rijndelta voor kwantiteit, waarvan

• het volgen van intrusies van zouten;

In alle grondwaterafhankelijke natuurgebieden

47 voor de monitoring van zoet-zout.

• effecten op de ecologische of chemische kwaliteit

(Natura 2000) wordt de stijghoogte (grondwaterstand)

van oppervlaktewaterlichamen;

gemeten, maar lang niet overal zijn deze meetpunten

Op kaart 16a en 16b staan de meetlocaties weergegeven

ook opgenomen in het krw-meetnet. Het meetnet in

voor de grondwaterkwantiteit. Qua dichtheid laat

de Natura 2000-gebieden is primair afgestemd op het

kaart 16a een consistent beeld zien over het stroom­

volgen van veranderingen van de diepe stijghoogte.

gebied. Omdat meetpunten meerdere doelen kunnen

De achterliggende gedachte is dat het meetnet in de

dienen en vaak meerdere meetpunten boven elkaar

Dit is voor het stroomgebied Rijndelta voor de

komende jaren verder uitgebreid kan worden met

liggen, oogt het aantal punten wat is aangegeven op

toetsing verder uitgewerkt in paragraaf 4.6.2.

freatische meetpunten en kwaliteitsmetingen. Dit

deze kaarten mogelijk lager dan de hierboven

wordt in samenspraak met oppervlaktewaterbeheerders

genoemde aantallen doen vermoeden.

en terreinbeheerders gedaan op basis van de gebiedsspecifieke instandhoudingsdoelstellingen. Met nadruk
wordt er op gewezen dat het huidige kwantiteitsmeet-

• specifieke grondwaterkwaliteit voor terrestrische
ecosystemen;
• effect op drinkwaterproductiemogelijkheden.

Opzet meetnet chemische toestand grondwater
In totaal zijn er voor het meten van de kwaliteit van

4.3.3

Monitoring chemische toestand

het grondwater in het deelstroomgebied Rijndelta 511
meetlocaties voor toestand- en trendmonitoring

net voor de krw geen verdrogingsmeetnet is zoals

Kwaliteitsmonitoring voor grondwater bestaat uit

aangewezen, verdeeld over 11 grondwaterlichamen.

nodig voor het monitoren van anti-verdrogingsmaat-

toestand- en trendmonitoring en operationele

Van de 511 locaties zijn 36 meetlocaties ook voor

regelen. Voor het meetnet is een selectie gemaakt van

monitoring. Een operationeel meetprogramma wordt

operationele monitoring aangewezen (zie kaart 17b).

geschikte peilbuizen uit het bestaande regionale

opgesteld indien de gegevens uit de zesjaarlijkse

Het monitoringpakket (parameters die worden

kwantiteitsmeetnet. Zie verder paragraaf 4.4.2.

toestand- en trendmetingen aantonen dat een grond-

gemonitoord) is reeds in 2007 gerapporteerd [38] en

waterlichaam in slechte toestand verkeert. De stoffen

daarom – met uitzondering van de kaarten – niet

Invloed op oppervlaktewater

die er voor zorgen dat een grondwaterlichaam niet in

opnieuw opgenomen in het stroomgebiedbeheerplan.

Het bestaande krw-meetprogramma blijkt weinig

goede toestand is worden dan minimaal één keer per

De methode van bemonstering en analyse sluit aan

aanknopingspunten te bieden om de invloed van

jaar gemonitoord.

bij de internationale standaarden.

ook paragraaf 5.3). Bij de herziening van het meetnet

Het gaat bij het monitoren van de grondwaterkwaliteit

De toestand- en trendmeetpunten voor de grondwater-

in 2009 zal dit nadere aandacht krijgen.

om:

kwaliteit van de grondwaterlichamen staan weer­

• het bereiken van de algemene grondwaterkwaliteit

gegeven op kaart 17a. Voor de metingen is een selectie

(basiskwaliteit) door het hanteren van communau-

gemaakt uit de bestaande provinciale en landelijke

taire grondwaterkwaliteitsnormen voor nitraten en

meetnetten grondwaterkwaliteit. Omdat meetpunten

grondwater op oppervlaktewater te monitoren (zie

79

4 Monitoring en huidige toestand
80

meerdere doelen kunnen dienen en vaak meerdere
meetpunten boven elkaar liggen, oogt het aantal

4.4
		

Aanvullende monitoring
beschermde gebieden

4.4.1

Oppervlaktewater

Daar vindt een aanvullende monitoring plaats.
Ten opzichte van de reguliere monitoring bij de

punten wat is aangegeven op deze kaarten mogelijk

In bepaalde gevallen dient in beschermde gebieden

innamepunten en de krw-monitoring van de

lager dan de hierboven genoemde aantallen doen

aanvullend op de reguliere monitoring van opper-

betreffende oppervlaktewaterlichamen levert dit

vermoeden.

vlaktewaterlichamen te worden gemonitoord. Dit is

(vrijwel) geen extra monitoring op. Op een enkele

het geval als voor de beschermde gebieden de doelen

locatie worden aanvullend chloridegegevens

naar verwachting niet worden gehaald en als de

doorgegeven, die echter ook voor andere doeleinden

belangrijkste redenen voor het mogelijk niet halen

gemonitoord worden.

4.3.4
		

Grensoverschrijdende monitoring
grondwater

van de doelen watergerelateerd zijn. Aanvullende

Met Duitsland (Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen)

monitoring is niet nodig als de benodigde parameter(s)

heeft overleg plaatsgevonden en zijn de meet­

al in voldoende mate door middel van de toestand- en

Vogel- en Habitatrichtlijngebieden (Natura
2000-gebieden)

programma’s op elkaar afgestemd. Ook zijn elkaars

trendmonitoring of operationele (krw-)monitoring

Voor deze gebieden wordt momenteel gewerkt aan

meetnetten bemonsterd om zodoende meer inzicht te

worden bemeten.

het opstellen van beheerplannen. Medio 2009 is nog

verkrijgen in de specifieke situatie aan de andere

onvoldoende duidelijk welke kwaliteitseisen en hier-

kant van de grens. Er bestaan verschillen in meet­

Voor de volgende beschermde gebieden is mogelijk

mee gepaard gaande - extra - monitoringinspanning

methoden, en in Duitsland wordt overwegend op

aanvullende monitoring nodig:

dit gaat opleveren. Naar verwachting zullen de

minder grote diepte gemeten (enkele meters onder

• zwemwatergebieden;

betreffende watervereisten veelal betrekking hebben

het maaiveld). Dit komt onder meer doordat in grote

• oppervlaktewateren voor onttrekking van water

op (fysisch-chemische) parameters die al gemeten

delen van het Duitse deel van het werkgebied
Rijndelta vanwege hydrogeologische omstandig­heden

voor menselijke consumptie;

worden in bestaande meetnetten en/of oppervlakte-

• Vogel- en Habitatrichtlijngebieden.

waterpeilen. Op een enkele plek wordt geanticipeerd

minder dikke watervoerende pakketten aanwezig
zijn.

op te verwachten aanvullende monitoring (zoals

Zwemwatergebieden

driehoeksmosselen in het Markermeer die van belang

Voor zwemwater is een dekkend (aanvullend)

zijn voor de Kuifeendpopulatie).

monitoringprogramma operationeel, dat voldoet aan
de - nieuwe - Zwemwaterrichtlijn. Een aanvullende
monitoring voor de Kaderrichtlijn Water is niet nodig.

4.4.2

Grondwater

Naast de hiervoor beschreven grondwatermonitoring

Oppervlaktewater voor onttrekking van water
voor menselijke consumptie

is er ook sprake van aanvullende monitoring van

De oppervlaktewaterlichamen voor drinkwater-

waterverontreinigingen. In het krw-meetprogramma

onttrekking (gemiddeld meer dan 100 m per dag),

zijn vooralsnog geen meetpunten specifiek voor grond-

worden als monitoringlocaties aangewezen.

waterverontreiniging opgenomen (zie paragraaf 4.3

3

beschermde gebieden en van het monitoren van grond-

Coördinatie monitoringprogramma’s in het
internationale
stroomgebieddistrict

4 Monitoring en huidige toestand

4.5
		
		
		

81

Grondwaterverontreinigingen

In het Coördineringscomité Rijn heeft overleg en

Onderstaande beschrijving illustreert dat er meer

Monitoring van grondwaterverontreinigingen geeft

afstemming plaatsgevonden om te komen tot

wordt gemonitoord dan alleen op grond van de

invulling aan artikel 6 (prevent and limit) en artikel

gezamenlijke overkoepelende monitoringprogramma’s.

Kaderrichtlijn Water noodzakelijk is.

5.5 van de Grondwaterrichtlijn (2006/118/eg), waarin

De rapportage inzake deze coördinatie van de

de monitoring van de verspreiding van verontreini-

toestand- en trendmonitoringprogramma´s (artikel 8

Openbare drinkwatervoorziening

gende stoffen in het grondwaterlichaam wordt voor-

en artikel 15, lid 2 krw) is in maart 2007 aan de

In Nederland zijn de waterbedrijven al ver voor de

geschreven. Hiermee wordt niet alleen de omvang

Europese Commissie gestuurd en is beschikbaar

invoering van de krw gestart om het grondwater (als

van de verontreiniging in beeld gebracht, maar kan

via de icbr-website [39] .

grondstof voor drinkwater) in en rond de beschermings-

ook worden getoetst of aan de saneringsvoorwaarden

zones te monitoren. Daarnaast is het op basis van de

of beheersingsmaatregelen wordt voldaan en hoe

Drinkwaterrichtlijn vereist te toetsen of het na

saneringsmaatregelen het beste kunnen worden

toepassing van de waterbehandelingsmethode

vormgegeven. De toepassing van ‘prevent and limit

verkregen drinkwater voldoet aan de eisen van de

monitoring’ in Nederland ligt besloten in generiek

Europese drinkwaternormen, die zijn vertaald in

beleid (zie hoofdstuk 6). Voorbeelden zijn het Besluit

het Nederlandse Waterleidingbesluit. Monitoring is

bodemkwaliteit, het Toelatingsbeleid Bestrijdings-

volgens dit besluit sinds 1 januari 2002 verplicht voor

middelen en het monitoren van bodemverontreini-

alle gebruikers van een zelfstandige watervoorziening.

gingen. Specifiek voor ernstig verontreinigde locaties

De metingen vinden zowel plaats in de grondstof (het

die voldoen aan het saneringscriterium is in dat

‘ruwwater’) als in water na behandeling. Het ruw­

generieke beleid de verplichting opgenomen tot

water wordt jaarlijks minimaal één keer gecontroleerd

monitoring van de ontwikkeling van de verontreinigings-

op de aanwezigheid van onder andere nitraat, nitriet,

pluim(en). Afhankelijk van het type verontreiniging

ammonium, chloride, doc, Ec, pH, zuurstof, water-

zijn meetresultaten beschikbaar bij het bevoegde

stofcarbonaat, ijzer, mangaan, natrium, sulfaat en

gezag.

voor een algemene beschrijving van dit meetnet).

diverse microverontreinigingen.
Er zijn 143 beschermde gebieden voor drinkwater
(op te vatten als beschermingszones zoals bedoeld
in artikel 7.2 krw) in het stroomgebied Rijndelta.
Hiervoor zijn 147 meetpunten opgenomen in het
krw-meet­programma voor chemie grondwater (zie
kaart 17c).

4 Monitoring en huidige toestand

4.6
		

Eerste resultaten KRWmonitoringprogramma’s

82

4.6.1

Toestand oppervlaktewaterlichamen

streefwaarden zoals vastgelegd in het Besluit

In het Protocol Toetsen en Beoordelen is een Europees

kwaliteitseisen en monitoring water 2009.

voorstel [40] overgenomen om in gevallen waar de

De chemische en ecologische toestand van de

De beschikbare resultaten zijn opgenomen in

concentratie van een stof onder de rapportagegrens

oppervlaktewaterlichamen opgenomen in deze

deze paragraaf van het stroomgebiedbeheerplan.

ligt als getalsmatige waarde de helft van de rapportagegrens te gebruiken. In Europees verband heeft men

paragraaf, zijn zoveel mogelijk gebaseerd op de
locaties van het krw-monitoringprogramma 2010.

Methode toetsing chemische toestand

onderkend dat voor diverse stoffen nog methodes

Dit programma betreft een uitbreiding van het

De chemische toestand van de oppervlaktewater­

ontbreken. Voor deze stoffen dient daarom te worden

eerdere krw-meetnet (2007). Voor de locaties uit dit

lichamen wordt bepaald op basis van de 41 stoffen

gewerkt aan betere laboratoriumtechnieken [41] .

eerdere meetnet zijn de metingen uit 2007 en 2008

uit de Richtlijn Prioritaire Stoffen (zie hoofdstuk 3

Gezien het voorgaande zijn voor dit stroomgebied-

gebruikt. Deze metingen zijn aangevuld met reeds

en bijlage E). Om tot één oordeel chemische toestand

beheerplan de betreffende stoffen in bepaalde

bestaande metingen uit 2007 en 2008 die aansluiten

voor een oppervlaktewaterlichaam te komen is de

situaties niet meegenomen bij de toestandbeoorde-

op de nieuwe meetlocaties van het programma 2010.

onderstaande werkwijze gehanteerd. Het vertrekpunt

ling. In tabel 4-1 staan deze stoffen opgenomen.

Indien onvoldoende gegevens beschikbaar waren,

van deze werkwijze vormt het geactualiseerde

zijn in beperkte gevallen ook gegevens uit de jaren

Protocol Toetsen en Beoordelen [32], gebaseerd

Stap 2

Aggregeren van meetwaarden naar een

vóór 2007 benut.

op de eu-Guidance on Monitoring.

		

toetswaarde

Hierbij zijn de volgende stappen doorlopen:
Een belangrijk gegeven is dat het meetnet nog niet

In deze werkwijze zijn drie stappen gevolgd:

voor alle parameters meerjarige meetresultaten heeft

Stap 1

Voorbewerking;

opgeleverd. Bij twijfel over de beoordeling via het

Stap 2

Aggregeren van meetwaarden naar een

meetnet c.q. bij ontbrekende gegevens hebben de
waterbeheerders daar waar verantwoord gebruik

Stap 3

• aggregeren van metingen binnen één jaar tot één
toetswaarde, het rekenkundig gemiddelde;
• aggregeren van metingen over meerdere jaren,

toetswaarde;

hiervoor worden de jaargemiddelden van twee of

Toetsen en beoordelen.

drie jaren gemiddeld bij operationele monitoring.

gemaakt van een deskundigenoordeel bij het vast-

Bij toestand- en trendgegevens wordt het laatste

stellen van de chemische en ecologische toestand van

Stap 1

de oppervlaktewaterlichamen. Dit betekent dat per

Bij de analyse van vrijwel alle stoffen bestaat er een

individueel waterlichaam de beoordeling mogelijk

grens waaronder de concentratie niet meer nauwkeurig

later kan wijzigen op basis van toekomstige informatie

kan worden bepaald. Dit wordt de detectielimiet

middeling indien er meer dan één locatie in het

uit het krw-meetnet.

genoemd. De waarde van de detectielimiet is onder

waterlichaam aanwezig is.

Voorbewerking

meetjaar gebruikt, omdat dat maar één keer in de
zes jaar plaatsvindt;
• aggregeren van metingen in de ruimte door

meer afhankelijk van de gebruikte analysetechniek
Bij de innamepunten van oppervlaktewater voor

en -apparatuur. De waarde die een laboratorium

Stap 3

drinkwaterbereiding in het stroomgebied Rijndelta

aanhoudt voor het nog nauwkeurig kunnen meten

Het toetsen is het vergelijken van de toetswaarde met

wordt de kwaliteit gemonitoord. De kwaliteit van dit

van stoffen is de zogenoemde rapportagegrens.

de norm (zie bijlage E). Voor de stoffen uit de Richtlijn

water wordt getoetst aan de milieukwaliteitseisen en

Toetsen en beoordelen

Prioritaire Stoffen zijn er twee normen: een norm voor

Stof

Problemen met rapportagegrens
Regionale wateren

Rijkswateren

Som benzo(g,h,i)peryleen en indeno(1,2,3-c,d)pyreen

X*

n.v.t.

Som C10-C13-chlooralkanen

X

n.v.t.

Tributyltin

X*

n.v.t.**

4-tertiair-octylfenol

X

n.v.t.

2,2',4,4'-tetrabroomdifenylether

X

n.v.t.

het jaargemiddelde en een norm voor de maximaal

* Toetsresultaten van deze stof zijn wél meegenomen bij regionale wateren van enkele waterschappen.

aanvaardbare concentratie (mac). De toetsing aan de

** Gemeten in zwevend stof bij ontbrekende waarden in water.

mac-waarde wordt uitgevoerd door de hoogste meetwaarde van de reguliere maandelijkse waarnemingen
te vergelijken met de mac-waarde. Bij meerdere
meetjaren moeten de maandelijkse waarnemingen
van alle jaren aan de mac-waarde voldoen. De
chemische toestand voor een bepaalde stof is pas

Tabel 4-2 Overzicht normoverschrijdende stoffen van Richtlijn Prioritaire Stoffen in het stroomgebied Maas

goed, als aan beide normen wordt voldaan.

Stof

Stofgroep

voldoet niet
(% oppervlaktewaterlichamen in klassen)

Voor de beoordeling in dit stroomgebiedbeheerplan

Som benzo(g,h,i)peryleen en indeno(1,2,3-c,d)pyreen

A

5-10

zijn de toetsresultaten van de toestand- en trend­
monitoring en de operationele monitoring gecombineerd. Daarbij krijgt de beoordeling van de operationele
monitoring in een oppervlaktewaterlichaam, indien
aanwezig, voorrang. Die beoordeling is immers
gebaseerd op metingen in het betreffende oppervlaktewaterlichaam of op een kleinere c.q. meer representatieve groep geclusterde waterlichamen.
Tenslotte zijn de toestandbeoordelingen van alle

Cadmium

Z

2-5

Tributyltin

A

2-5

Kwik

Z

2-5

Som benzo(b)fluorantheen en Benzo(k)fluorantheen

A

2-5

Benzo(a)pyreen

A

2-5

Fluorantheen

A

1-2

Som 2,4'-DDT, 4,4'-DDT, 4,4'-DDD en 4,4'-DDE

A

1-2

Som aldrin, dieldrin, endrin en isodrin

A

1-2

stoffen in een oppervlaktewaterlichaam samen­

Pentachloorbenzeen

B

<1

gevoegd tot één oordeel voor de chemische toestand

Som a-, b-, c- en d-HCH

B

<1

volgens het principe ‘one out – all out’.

Isoproturon

B

<1

Bis(2-ethylhexyl)ftalaat (DEHP)

I

<1

Resultaten chemische toestand
In het stroomgebied Rijndelta voldoen 23 van de

Z = zware metalen

41 stoffen in alle oppervlaktewaterlichamen aan

B = bestrijdingsmiddelen

de norm. Over vijf stoffen wordt niet voor alle

I

waterlichamen een uitspraak gedaan (zie tabel 4-1).

A = andere verontreinigende stoffen

De stoffen die in één of meer waterlichamen de norm
overschrijden staan in tabel 4-2.

= industriële verontreinigende stoffen

4 Monitoring en huidige toestand

Tabel 4-1 Niet meegenomen stoffen bij de beoordeling van de chemische toestand van bepaalde groepen wateren

83

4 Monitoring en huidige toestand
84
Kaart 18a

KRW-Monitoringresultaten
oppervlaktewaterlichamen
Chemische toestand
Chemie totaaloordeel, exclusief stoffen
waarvan de norm lager is dan de
rapportagegrens (combinatie OM en TT

Oordeel
voldoet
voldoet niet
onbekend
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk

4 Monitoring en huidige toestand

In figuur 4-1 staat per deelgebied en voor het stroom-

Figuur 4-1 Percentage waterlichamen met doelbereik voor de goede chemische toestand in het stroomgebied Rijndelta

gebied Rijndelta als totaal hoeveel oppervlaktewaterlichamen op basis van het principe ‘one out – all out’
in een goede chemische toestand verkeren. Voor het
stroomgebied Rijndelta als totaal is 80% van de
oppervlaktewaterlichamen in een goede chemische
toestand. Normoverschrijdingen van vooral tributyltin

Totaal chemische toestand
Rijndelta

491 waterlichamen

Rijkswateren

26

Rijn-West

247

Rijn-Midden

53

Rijn-Oost

129

Rijn-Noord

36

en met name ook de som van benzo(g,h,i)peryleen en
ideno (1,2,3-c,d)pyreen maken dat geen van de grote
rijkswateren voldoet aan een goede chemische
toestand.
Het eindoordeel voor de chemische toestand per
waterlichaam is opgenomen in kaart 18a. Voor een

0%

20%

40%

60%

80%

100%

beoordeling per stofgroep (zware metalen, bestrijdingsmiddelen, industriële verontreinigende stoffen
en andere verontreinigende stoffen) wordt verwezen
naar kaarten 18b t/m 18e (zie kaartenbijlage).

Voldoet
Voldoet niet

Methode toetsing ecologische toestand

Onbekend

De ecologische toestand van de natuurlijke oppervlaktewaterlichamen respectievelijk het ecologisch
potentieel van de kunstmatige en sterk veranderde
oppervlaktewaterlichamen wordt bepaald door de
biologische kwaliteitsparameters, algemeen fysischchemische parameters en specifieke verontreinigende
stoffen (zie hoofdstuk 3 en bijlagen O en G). Het
vertrekpunt van de gehanteerde werkwijze vormt het
geactualiseerde Protocol Toetsen en Beoordelen,
gebaseerd op de eu-Guidance on Monitoring en de
eu-Guidance Classification on Ecological Status. In
Nederland is 99% van de waterlichamen kunstmatig

18

Gemeten in zwevend stof, bij afwezigheid van betrouwbare
meetwaarden voor water.

85

4 Monitoring en huidige toestand
86

Tabel 4-3
Niet meegenomen stoffen bij de beoordeling van de toestand
voor de specifieke verontreinigende stoffen door problemen met
rapportagegrens of detectielimiet

Stofnaam
2,2’,4,4’,5,5’-hexachloorbifenyl
2,2´,3,4,4´,5,5´-heptachloorbifenyl
2,2’,3,4,4’,5’-hexachloorbifenyl
2,2’,4,4’,5,5’-hexachloorbifenyl
2,2’,4,5,5’-pentachloorbifenyl
2,2’,5,5’-tetrachloorbifenyl
2,3’,4,4’,5-pentachloorbifenyl
2,4,4’-trichloorbifenyl
3-chloorpropeen
4-chlooraniline
Chlooretheen (vinylchloride)
Coumafos
Dichloorvos
Ethylazinfos
Ethylparathion
Fenitrothion
Fenthion
Heptachloor
Heptenofos
Kobalt*
Methylazinfos
Methyl-oxydemeton
Mevinfos
Parathion-methyl
Propoxur
Thallium**
Triazofos
Trifenyltin
Zilver
* Met uitzondering rijkswateren en regionale wateren
Wetterskip Fryslân
** Met uitzondering rijkswateren

of sterk veranderd, zodat al in een vroeg stadium een

Het aggregeren van meetwaarden naar een toets­

methode voor de afleiding van het ecologisch poten-

waarde kent de volgende onderdelen:

tieel is uitgewerkt en toegepast.

• aggregeren van meetwaarden binnen één meet-

Voorbewerken, aggregeren en beoordelen

• berekenen van een toetswaarde, de ecologische

jaar;
Voor de algemeen fysisch-chemische parameters en
de specifieke verontreinigende stoffen zijn dezelfde

kwaliteitsratio;
• aggregeren van metingen over meerdere jaren.

drie stappen gehanteerd als bij de toetsing van de

Hiervoor worden de ecologische kwaliteitsratio’s

chemische toestand. Voor het beoordelen van de

van de laatste twee of drie meetjaren gemiddeld

biologische parameters zijn twee stappen gevolgd,

bij operationele monitoring. Bij toestand- en

namelijk het aggregeren van meetwaarden naar een

trend­gegevens wordt het laatste meetjaar gebruikt

toetswaarde én het toetsen en beoordelen.

omdat meting hiervan maar één keer in de zes jaar
plaatsvindt;

De stoffen die niet bij de beoordeling zijn betrokken
vanwege problemen met de rapportagegrens c.q.
detectielimiet staan in tabel 4-3. Voor de algemeen

• aggregeren van metingen in de ruimte om één
toetswaarde te kunnen bepalen voor het hele
oppervlaktewaterlichaam.

fysisch-chemische parameters worden seizoens­

Per biologische parameter is de invulling van deze

gemiddelden in plaats van jaargemiddelden gebruikt.

onderdelen verschillend. Hiervoor wordt verwezen

Daarnaast geldt voor de parameter temperatuur dat er

naar het genoemde protocol.

niet een meerjarengemiddelde wordt gebruikt, maar
het jaar met de hoogste toetswaarde (warmste jaar).

Bij het toetsen en beoordelen wordt de ecologische

Daar waar voor de specifieke verontreinigende stoffen

kwaliteitsratio afgezet tegen de doelen van het

krw-normen ontbreken zijn 90-percentielwaarden

betreffende waterlichaam en wordt de klasse goed,

bepaald als toetswaarde in plaats van jaargemiddelden

matig, ontoereikend of slecht toegekend. Net als bij

en maximaal aanvaardbare concentratie (mac).

de chemische toestand zijn voor de beoordeling van
de biologie, algemeen fysische-chemie en specifieke

Wat opvalt in tabel 4-3 is dat het veel gewas­

verontreinigende stoffen de toetsresultaten van de

beschermingsmiddelen betreft. De constatering dat

toestand- en trendmonitoring en de operationele

een groot aantal gewasbeschermingsmiddelen niet

monitoring gecombineerd. Ook hier krijgt de beoorde-

goed kunnen worden gemonitoord is aanleiding om

ling van de operationele monitoring in een oppervlakte-

de analysetechnieken te verbeteren [42] .

waterlichaam, indien aanwezig, voorrang.

4 Monitoring en huidige toestand

Integreren beoordelingen per parameter tot totaal­

ecologisch potentieel. Op basis van de overige

In figuur 4-3 staat de beoordeling van de algemeen

oordeel ecologie

parameters (biologie en algemeen fysisch-chemisch)

fysisch-chemische toestand. De meeste parameters

Het samenvoegen van de beoordelingen van

komt een ecologische toestandbeoordeling ‘goed’

voldoen in het merendeel van de oppervlaktewater­

verschillende ecologische parameters geeft een

in de huidige situatie vrijwel niet voor.

lichamen aan de doelen (80-90%). In mindere mate

totaalbeoordeling van de ecologische toestand van

voldoen stikstof en totaal fosfaat (beide 45-55%) en

een oppervlaktewaterlichaam. Leidend voor de

Specifieke verontreinigende stoffen en

doorzicht (ongeveer 15%). Op basis van alle fysisch-

eindbeoordeling zijn de biologische parameters.

biobeschikbaarheid

chemische parameters tezamen heeft 20% van de

Als één van de biologische parameters het doel niet

Bij de specifieke verontreinigende stoffen zijn voor de

oppervlaktewaterlichamen een totaalbeoordeling

haalt is de ecologische toestand gelijk aan de toestand

beoordeling ook meegenomen de stoffen die weliswaar

‘goed’.

van de laagst scorende biologische parameter. Voor

de normen overschrijden, maar vanwege de lage bio-

het halen van de goede ecologische toestand c.q. het

logische beschikbaarheid in de Nederlandse wateren

In tabel 4-4 staan de specifieke verontreinigende

goed ecologisch potentieel moeten dus alle biologische

niet als een probleem voor de waterkwaliteit worden

stoffen die in het stroomgebied Rijndelta in één of meer

parameters goed scoren. Daarnaast dienen dus ook de

gezien. Het gaat daarbij met name om de stoffen

oppervlaktewaterlichamen de norm overschrijden.

specifieke verontreinigende stoffen én alle algemeen

koper en zink 20. Het meenemen in de beoordeling

De stof die het meest de norm overschrijdt is koper,

fysisch-chemische parameters aan de (wettelijke)

beïnvloedt het eindoordeel van de ecologische

namelijk in 51-75% van de oppervlaktewaterlichamen.

norm te voldoen. Andersom geldt dat wanneer de

toestand maar beperkt. De biologische en algemeen

Verder overschrijden ook zink en ammonium in veel

biologische parameters als matig, ontoereikend of

fysisch-chemische parameters blijken voor het

oppervlaktewaterlichamen de norm (25-50%). De

slecht zijn beoordeeld, de algemeen fysisch-chemische

merendeel van de oppervlaktewaterlichamen

stoffen tetrabutylin, kobalt, thalium, metolachloor

parameters en specifieke verontreinigende stoffen

bepalend voor het totaaloordeel van de ecologische

en een aantal pcb´s (som pcb´s) voldoen niet aan de

geen rol meer spelen bij de beoordeling. De biologische

toestand.

norm in ruim een tiental oppervlaktewaterlichamen

toestand blijft dan ongeacht de andere parameters
respectievelijk matig, ontoereikend of slecht.

Resultaten ecologische toestand
In figuur 4-2 staat de beoordeling van de biologische

19

Uiteraard bepalen vorm en inrichting van wateren (hydromofologie)

Informatie over de hydromorfologie is niet mee­

toestand per parameter. De biologische parameters

in belangrijke mate of planten en dieren in de wateren kunnen

genomen bij de totaalbeoordeling omdat gegevens uit

voldoen in circa 20-30% van de oppervlaktewater­

voorkomen. Voor de beoordeling van de toestand worden echter

het krw-meetprogramma beperkt beschikbaar zijn

lichamen aan de doelen. Bij alle vier de parameters

veelal niet de hydromorfologische parameters, maar juist de planten

(paragraaf 4.2.6). Dit verandert overigens weinig aan

zijn de meeste waterlichamen als ´matig´ beoordeeld.

het in dit stroomgebiedbeheerplan gepresenteerde

Een oordeel slecht komt relatief weinig voor. Alleen

beeld over de ecologische toestand. De hydromorfolo-

voor overige waterflora loopt dit op tot ongeveer 20%

gische parameters spelen bij de toetsing 19 alleen een

van de waterlichamen. Op basis van alle biologische

rol bij het onderscheid tussen de goede en de zeer

parameters tezamen heeft 2% van de oppervlakte­

genomen de beoordeling van de variabiliteit in de biobeschikbaarheid

goede ecologische toestand c.q. het maximaal

waterlichamen een totaalbeoordeling ‘goed’.

in de loop van de tijd, bijvoorbeeld doordat die toeneemt bij schoner

en dieren waarop ze effect hebben als graadmeter gebruikt.
20

Een nadere beoordeling van belasting door koper en zink is nodig in
de planperiode van dit stroomgebiedbeheerplan gezien eventuele
risico’s voor oplading van water- en landbodems en voor uitspoeling
naar grondwater op de lange termijn. Hierbij moet worden mee-

wordend water.

87

4 Monitoring en huidige toestand

Figuur 4-2 Beoordeling toestand van de oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebied
Rijndelta op basis van de biologische parameters (% waterlichamen)
Totaal biologie
Vis

Goed
Matig

Overige waterflora

Ontoereikend

Fytoplankton

Slecht
Onbekend

Macrofauna

Niet van toepassing

88
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Figuur 4-3 Beoordeling toestand van de oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebied
Rijndelta op basis van de algemeen fysisch-chemische parameters (% waterlichamen)

Totaal fysische-chemie
* DIN = opgelost anorganisch stikstof
(nitraat, nitriet, ammonium)

DIN*
Doorzicht
Zuurgraad
Zuustof
Temperatuur

Goed
Matig

Chloride

Ontoereikend

Totaal fosfaat

Slecht
Onbekend

Stikstof

Niet van toepassing
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Tabel 4-4 Overzicht normoverschrijdende specifieke verontreinigende stoffen in het stroomgebied Rijndelta.

voldoet niet
(% oppervlaktewaterlichamen
in klassen)

Stof

voldoet niet
(% oppervlaktewaterlichamen
in klassen)

Koper

51-75

Triazofos

<1

Zink

25-50

Barium

<1

Ammonium

25-50

Benzo(a)antraceen

<1

Tetrabutylin

2-5

Carbendazim

<1

Kobalt

2-5

Chroom

<1

Thalium

2-5

Malathion

<1

Som PCB’s

2-5

Pirimicarb

<1

Metolachloor

2-5

Boor

<1

Vanadium

1-2

Cis-heptachloorepoxide

<1

Methylazinfos

1-2

Dibutyltin

<1

Imidacloprid

1-2

Fenanthreen

<1

Ethylazinfos

<1

Propoxur

<1

Dimethoaat

<1

Uranium

<1

Linuron

<1

89

Figuur 4-4 Eindbeoordeling ecologische toestand van de oppervlaktewaterlichamen in
het stroomgebied Rijndelta (% oppervlaktewaterlichamen)
Totaal ecologische toestand
Rijndelta

491 waterlichamen

Rijkswateren

26

Rijn-West

247

Rijn-Midden

53

Rijn-Oost

129

Rijn-Noord

36

Goed
Matig
Ontoereikend

0%

20%

40%

60%

80%

100%

4 Monitoring en huidige toestand

Stof

Slecht
Onbekend
Niet van toepassing

4 Monitoring en huidige toestand
90
Kaart 19a

KRW-Monitoringresultaten
oppervlaktewaterlichamen
Ecologische toestand
Ecologie totaaloordeel (combinatie OM en
TT monitoring; rapportagejaar 2009)

Oordeel
zeer goed
goed
matig
ontoereikend
slecht
onbekend
niet van toepassing
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk

4 Monitoring en huidige toestand

(2-5%). Daarnaast is nog een groep stoffen die in een

Het eindoordeel voor de ecologische toestand per

Ten aanzien van overschrijdingen van de streef­

beperkt aantal wateren de norm overschrijdt (2% of

waterlichaam is opgenomen in kaart 19a. Voor een

waarden 22 zijn met name de volgende parameters

minder), waaronder diverse bestrijdingsmiddelen.

beoordeling per ecologisch onderdeel (biologie,

(in afnemende volgorde) een probleem:

fysische-chemie en specifieke verontreinigende

1 ampa;

In figuur 4-4 staat de eindbeoordeling van de eco-

stoffen) wordt verwezen naar kaarten 19b t/m 19h (zie

2 Bacteriën van de coligroep;

logische toestand van de oppervlaktewaterlichamen

kaartenbijlage).

3 Mangaan;

in het stroomgebied Rijndelta. Deze beoordeling is

4 Geurverdunningsfactor bij 20 ˚C;
5 Glyfosaat;

van de eerste gegevens uit het monitoringmeetnet is

Resultaten kwaliteit oppervlaktewater in relatie
tot drinkwaterwinning

het oordeel voor 2% van de oppervlaktewaterlichamen

Bij overschrijding van de milieukwaliteitseisen voor

7 Diuron;

‘goed’ en voor ruim een derde ‘matig’. De ecologische

drinkwaterwinning (opgenomen in het Besluit

8 Ammonium;

toestand van de andere twee derde van de oppervlakte-

kwaliteitseisen en monitoring water 2009) moet de

9 Organisch gebonden stikstof.

waterlichamen is als ‘ontoereikend’ of ‘slecht’

inname van ruw water voor drinkwaterproductie

beoordeeld. Geen van de grote rijkswateren is als

worden gestaakt. Informatie betreffende innamestops

Van de stoffen in de top-negen is glyfosaat met

ecologisch ´slecht´ beoordeeld.

en beperkingen van de waterproductie bij het inname-

afbraakproduct ampa het grootste knelpunt. Voor

punt Nieuwegein 21 over de periode 1969 – 2007 [43]

diuron en isoproturon ligt een verdere vermindering

Met name het bij de beoordeling toegepaste principe

laat zien dat de laatste innamestops dateren uit 2001

in de lijn der verwachting.

‘one out – all out’ maakt dat vrijwel geen enkel opper-

en 2002, waarbij isoproturon en chloortoluron de

vlaktewaterlichaam de ecologische eindbeoordeling

boosdoeners waren. In 2004 en 2007 zijn er korte

‘goed’ heeft gekregen. Dit ondanks het feit dat diverse

innamebeperkingen geweest vanwege verontreini-

biologische en algemeen fysisch-chemische parameters

ging met mtbe, respectievelijk xyleen en benzeen.

in de waterlichamen afzonderlijk als goed zijn

Scheeps­ongevallen blijken daarbij veelal de oorzaak

Resultaten eerste meetronde kwantitatieve
toestand grondwater

beoordeeld (zie figuren 4-2 en 4-3). De integratie van

van de optredende verontreiniging te zijn. In 2000,

Bij de bepaling van de kwantitatieve toestand voor

de biologische parameters heeft ertoe geleid dat de

2003, 2005 en 2006 zijn er geen alarmmeldingen over

grondwater [23] is gekeken naar:

eindbeoordeling maximaal ‘matig’ is. Het effect op de

verontreinigingen meer geweest die tot innamestops

• evenwicht tussen onttrekking en aanvulling;

eindbeoordeling door de algemeen fysisch-chemische

of innamebeperkingen hebben geleid.

• intrusies;

gebaseerd op het principe ‘one out – all out’. Op basis

6 Isoproturon;

4.6.2

Toestand grondwaterlichamen

parameters (zoals stikstof en fosfaat) en de specifieke

• relatie met oppervlaktewater;

verontreinigende stoffen (zoals ammonium) is gering.

• relatie met beschermde natuur.

Het buiten beschouwing laten van koper en zink in
verband met geringe biobeschikbaarheid heeft dan
ook geen effect op de totaalbeoordeling ecologie.

21

In Nieuwegein wordt geen drinkwater geproduceerd, alleen ingenomen.

22

De streefwaarden representeren de gewenste kwaliteit met het oog op
het verminderen van de zuiveringsinspanning.

91

4 Monitoring en huidige toestand

Tabel 4-5 Beoordeling kwantitatieve toestand (goed/ontoereikend) per test en per grondwaterlichaam in het stroomgebied Rijndelta
Grondwaterlichaam

Evenwicht onttrekking
- aanvulling

Intrusies

Effect op oppervlaktewaterlichamen

Effect op
beschermde natuur

Eindoordeel toestand

Zand Rijn-Noord
Zout Rijn-Noord
Deklaag Rijn-Noord
Wadden Rijn-Noord

92

Zand Rijn-Midden
Zand Rijn-Oost
Deklaag Rijn-Oost
Zand Rijn-West
Zout Rijn-West
Deklaag Rijn-West

goed

Duin Rijn-West

ontoereikend

Tabel 4-6 Resultaten chemische toestand (goed/ontoereikend) per grondwaterlichaam in het stroomgebied Rijndelta
Grondwaterlichaam

Nitraten

Bestrijdingsmiddelen

Drempelwaardestoffen*)

*) As, Ni, Pb, Cl, Cd en P-totaal

Zand Rijn-Noord
Zout Rijn-Noord

As, P-totaal

Deklaag Rijn-Noord
Wadden Rijn-Noord

Cl

Zand Rijn-Midden
Zand Rijn-Oost
Deklaag Rijn-Oost

Cl

Zand Rijn-West
Zout Rijn-West
Deklaag Rijn-West

goed

Duin Rijn-West

ontoereikend

4 Monitoring en huidige toestand

De toetsresultaten op basis van de eerste meetronde

2 passend onderzoek bij overschrijding, bestaande

wel wordt overschreden. Omdat de trend hier dalend

voor Rijndelta zijn gebaseerd op de meetjaren

uit vijf testen (chemische toestand, intrusies,

is, is het eindoordeel van het gehele grondwater­

2006-2007 en weergegeven in tabel 4-5. De kwantita-

relatie met oppervlaktewater, relatie met

lichaam goed.

tieve toestand voor alle grondwaterlichamen wordt

beschermde natuur en drinkwaterwinning).

als goed beoordeeld. Een aanzienlijk deel van de

Test 2b intrusies

grondwaterafhankelijke Natura 2000-gebieden is

Stap 1

algemene toetsing

echter wel verdroogd, waardoor niet aan de grond­

Alle grondwaterlichamen in Rijndelta kennen een

gebieden voor (drink)water conform het protocol

watercondities wordt voldaan die nodig zijn voor

overschrijding van de drempelwaarden en/of de

grondwaterkwaliteit. Op basis daarvan is gecon­

het bereiken van de Natura 2000-doelen voor de

communautaire milieukwaliteitseisen (meetjaar

cludeerd dat in geen van de grondwaterlichamen in

terrestrische grondwaterafhankelijke ecosystemen

2006 en 2007). Voor alle grondwaterlichamen is dus

Rijndelta significante intrusies van zout grondwater

(krw artikel 4.1.c, zie paragraaf 3.4.3). Om aan deze

passend onderzoek noodzakelijk.

voorkomen, zoals bedoeld in de Guidance on

opgave te voldoen, zijn maatregelen opgenomen in dit

Er is gekeken naar de zoutwachters in onttrekkings-

chemical status [44] .

stroomgebiedbeheerplan Rijndelta voor die betreffende

Stap 2

passend onderzoek

gebieden (zie paragraaf 6.2.2 maatregelen voor

Bij passend onderzoek is alleen gekeken naar de

Test 2c effect op oppervlaktewater

Vogelrichtlijngebieden en Habitatrichtlijngebieden).

stoffen waarvoor in stap 1 (algemene toetsing) een

Voor de grondwaterlichamen van Rijn-Noord en

In figuur 6-1 zijn de gebieden aangegeven waarvoor

overschrijding is geconstateerd.

Rijn-Oost is geen oordeel gegeven over de relatie

maatregelen in de eerste planperiode zijn voorzien.

tussen het grondwaterlichaam en oppervlaktewater,
Test 2a chemie

omdat er momenteel onvoldoende gegevens beschik-

Op kaart 20 is aangegeven of de toestand goed /

Het resultaat van de eerste stap van het passend

baar zijn. De overige grondwaterlichamen zijn voor

ontoereikend is (totaaloordeel).

onderzoek is weergegeven in tabel 4-6. Drie van de

dit onderdeel als goed beoordeeld.

elf grondwaterlichamen in het stroomgebied Rijndelta

Resultaten eerste meetronde chemische
toestand grondwater

zijn hierbij als ontoereikend beoordeeld omdat één of

Test 2d effect op beschermde natuur

meer drempelwaarden in meer dan 20% van de

Op basis van beschikbare informatie is niet of

De chemische toestand is in beeld gebracht volgens

meetpunten wordt overschreden (zie bijlage H).

nauwelijks vast te stellen of er aantasting van

twee stappen [17]:

Stoffen waarvoor overschrijdingen zijn geconstateerd

natuurwaarden heeft plaats gevonden door de stoffen

zijn arseen (Zout Rijn-Noord), fosfaat (Zout Rijn-

waarvoor nu drempelwaarden zijn afgeleid. Ook is

1 algemene toetsing aan drempelwaarden (conform

Noord) en chloride (Deklaag Rijn-Oost en Wadden

niet bekend welke concentraties of vrachten hiermee

Besluit kwaliteitseisen en monitoring water 2009)

Rijn-Noord). Het grondwaterlichaam Zand Rijn-Oost

gemoeid zijn. Algemeen is wel bekend, dat in een

en de communautaire milieukwaliteitseisen

(als geheel in goede toestand) bevindt zich voor

aantal gevallen ook de inlaat van gebiedsvreemd

(conform Grondwaterrichtlijn bijlage I);

nitraat exact op de grens tussen goed en ontoereikend;

water van invloed is op de grondwaterkwaliteit in

vandaar dat op de kaart 21c enkele (ondiepe) meet­

natuurgebieden. Het gaat daarbij met name om

locaties zijn aangegeven waar de nitraatnorm lokaal

nutriënten. Omdat eventuele maatregelen hiervoor

93

4 Monitoring en huidige toestand
94
Kaart 20

KRW-Monitoringresultaten
grondwaterlichamen
Kwantitatief totaaloordeel

Oordeel
goed
ontoereikend
Achtergrond
bebouwing
water
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk

4 Monitoring en huidige toestand

K aart 21 a.
K R W -M o n ito rin g res u ltaten
g ro21
n d w aterlic h am en
Kaart
K aart
21iea. to taalo o rd eel
C h em
K R W -M o n ito rin g res u ltaten
gKRW-Monitoringresultaten
ro n d w aterlic h am en
Cgrondwaterlichamen
h em ie to taalo o rd eel

Chemie totaaloordeel

Oordeel
goed
Oordeel

ontoereikend

diep, goed
goed
diep, ontoereikend
ontoereikend
Opwaardse trend
diep, goed
ja
diep, ontoereikend
Achtergrond
Opwaardse trend
bebouwing
ja
water
Achtergrond
stroomgebied
bebouwing
grens 1-mijlszone
water
grens rijk
stroomgebied
grens 1-mijlszone
grens rijk

95

4 Monitoring en huidige toestand
96

Tabel 4 7 Eindoordeel chemische toestand van de grondwaterlichamen stroomgebied Rijndelta

Grondwaterlichaam
Zand Rijn-Noord
Zout Rijn-Noord
Deklaag Rijn-Noord
Wadden Rijn-Noord
Zand Rijn-Midden
Zand Rijn-Oost
Deklaag Rijn-Oost
Zand Rijn-West
Zout Rijn-West
Deklaag Rijn-West
DuinRijn-West

goed
ontoereikend

Chemie (test 2a)

Intrusies (test 2b)

Oppervlaktewater (test 2c)

Natuur (test 2d)

Drinkwaterwinningen
(test 2e)

Eindoordeel chemische
toestand

4 Monitoring en huidige toestand

niet op de schaal van grondwaterlichamen worden

Trends

genomen (lokaal karakter), zijn alle grondwater­

Er zijn geen (significante) opwaartse trends geconsta-

lichamen voor dit onderdeel vooralsnog als goed

teerd voor de genoemde drempelwaardestoffen.

beoordeeld. Nadere uitwerking vindt plaats bij het

Verder is er een trendbeoordeling uitgevoerd van de

opstellen van de beheerplannen Natura 2000.

kwaliteit van het ruwwater bestemd voor menselijke

97

consumptie 23 , voor winningen waar een bepaalde
Test 2e effect op drinkwaterwinningen

stof de norm uit het Drinkwaterbesluit overschrijdt [45].

Er zijn geen problemen met drinkwaterwinningen

Er is daarbij in Rijndelta geen winning aangetroffen

geconstateerd voor de stoffen waarvan de drempel-

waar sprake is van een significant opwaartse trend

waarde is overschreden (zie tabel 4-6) in de grond­

voor een van de beschouwde stoffen. Op kaart 21a is

waterlichamen waaruit wordt onttrokken, zodanig

aangegeven met een stip voor welke grondwater­

dat de eisen uit het drinkwaterbesluit niet kunnen

lichamen sprake is van een stijgende trend.

worden gehaald (zie artikel 7.2 krw). Alle betreffende
grondwaterlichamen zijn op dit onderdeel dus als
goed beoordeeld.
Omdat alle grondwaterlichamen (uitgezonderd de
zoute) ook zijn aangewezen als beschermd gebied
(water bestemd voor menselijke consumptie) is naast
de toestand ook relevant of op de onttrekkingspunten
wordt voldaan aan krw artikel 7.3. Zie hiervoor ook
onderstaande opmerking onder trends en paragraaf
6.3.4 maatregelen ter bescherming van drinkwater.
Het eindoordeel over de chemische toestand is goed
voor acht van de elf beschouwde grondwater­
lichamen. Zie tabel 4-7.
De kwalitatieve toestand voor grondwater is aan­
gegeven op kaart 21a (eindoordeel) t/m 21d
(onderdeel drempelwaarden).
23

Zie artikel 4.1.b onder (iii)

98

5			 Significante belastingen en effecten
			 van menselijke activiteiten
Samenvatting
De mate van belasting van waterlichamen hangt samen met de
bevolkingsdruk, het intensieve ruimtegebruik, economische activiteiten
en de kwaliteit van het water dat vanuit het buitenland toestroomt.
In dit hoofdstuk zijn allerlei vormen van menselijke beïnvloeding van
de grond- en oppervlaktewaterlichamen in beeld gebracht. Deze
bevindingen bevestigen de beheerkwesties waarover Nederland in
maart 2005 de Europese Commissie heeft geïnformeerd via de artikel
5 rapportage [1] .
Voor oppervlaktewater zijn de bronnen geanalyseerd van de veel
voorkomende normoverschrijdende stoffen in Rijndelta (hoofdstuk 4).
De diffuse bronnen beïnvloeden de waterlichamen het meest.
Ruim driekwart van de oppervlaktewaterlichamen wordt significant
beïnvloed door stoffen vanuit landbouwgronden (vooral nutriënten
en zware metalen). Voor eenderde van de waterlichamen is ook run
off (afstromend wegwater en regenwaterriolen), verkeer en infrastructuur (voornamelijk scheepvaart) en atmosferische depositie
een belangrijke diffuse bron. Verder leveren de puntbronnen, en met
name het effluent van de rioolwaterzuiveringsinstallaties, nog een
significante belasting in een kwart van de waterlichamen.
Voor bijna alle normoverschrijdende stoffen is de aanvoer uit het
buitenland, rekening houdend met zowel vrachten als concentraties,
een belangrijke bron. Nederland is voor het bereiken van de normen/
doelen van deze stoffen in de betreffende regionale en rijkswateren
ook afhankelijk van de inspanningen in andere landen. Dit geldt in het
bijzonder voor de Noordzee (Waddenzee) gezien de grote belasting
met stikstof.

Daarnaast maken wateraan- en afvoer, peilbeheersing, kanalisatie,
verlies oeverzones, oeververdediging, baggeren en met name ook
barrières dat de waterlichamen nog niet in een goede ecologische
toestand zijn. Verder blijkt ook intensief beheer en onderhoud een
belangrijke belasting.
Voor grondwater ligt de belangrijkste vorm van belasting bij
nutriënten, bestrijdingsmiddelen en - in relatie met het landgebruik zware metalen. Voor stikstof ligt de uitspoeling naar grondwater in
Rijndelta relatief laag ten opzichte van Maas en Schelde, voor fosfor
even hoog. Opvallend is dat de gebieden Rijn-Noord en Rijn-Midden
een lagere belasting met bestrijdingsmiddelen kennen dan Rijn-West
en Rijn-Oost. Bij zware metalen is de invloed van de landbouw veruit
dominant (een factor 10 of meer groter dan de overige bronnen
inclusief atmosferische depositie).
Bij puntbronnen gaat de meeste aandacht uit naar bodemverontreinigingen, met name in de omgeving van winningen.
Overige belastingen die zijn geïnventariseerd zijn onttrekkingen,
indringing van zout (chloride) en interacties tussen grond- en oppervlaktewater, waaronder ook de verdroging van natuurgebieden.

99

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
100

5.1

Oppervlaktewater

5.1.1 Samenvatting belangrijkste belastingen

in 2015 mogelijk niet wordt gehaald. Het relatieve

ruimtegebruik, economische activiteiten en de

De menselijke beïnvloeding van het oppervlaktewater

aantal oppervlaktewaterlichamen waarvoor de

kwaliteit van het water dat vanuit het buitenland

is conform de Kaderrichtlijn Water in beeld gebracht

belasting als significant is beoordeeld (tabel 5-1).

toestroomt. In dit hoofdstuk zijn allerlei vormen van

via de voorgeschreven indeling van belastingen.

Voor de hoofdgroepen ‘wateronttrekkingen’,

menselijke beïnvloeding van de grond- en oppervlakte­

Het betreft vooral routes en minder een indeling

‘regulering waterstromen en hydromorfologische

waterlichamen in beeld gebracht. Deze verschillende

naar achterliggende bronnen.

De mate van belasting van waterlichamen hangt
samen met de bevolkingsdruk, het intensieve

belang van een soort belasting is gebaseerd op het

veranderingen’ en ‘andere menselijke activiteiten’
is per oppervlaktewaterlichaam door de water­

belastingen vormen enerzijds een toelichting op de
toestand van waterlichamen (hoofdstuk 4) en

Het gaat om de volgende vijf hoofdgroepen:

beheerders beoordeeld of een belasting significant

anderzijds een basis voor het nemen van maatregelen

• lozingen uit puntbronnen: rioolwaterzuiverings­

is. Voor de hoofdgroepen puntbronnen en diffuse

installaties en industrieën (paragraaf 5.1.2);

bronnen is een landelijke analyse [46] uitgevoerd in

• belasting door diffuse bronnen (paragraaf 5.1.3);

samenwerking met de waterbeheerders. Daarin zijn

De bevindingen in dit hoofdstuk bevestigen de

• wateronttrekkingen (paragraaf 5.1.4);

meegenomen alle stoffen in Rijndelta die in de opper-

beheerkwesties waarover Nederland in maart 2005 de

• regulering waterstromen en hydromorfologische

vlaktewater­l ichamen de norm overschrijden (zie

(hoofdstuk 6).

Europese Commissie heeft geïnformeerd via de artikel
5 rapportage [1] . De hierin genoemde vier beheer­

veranderingen (paragraaf 5.1.5);
• andere menselijke activiteiten (paragraaf 5.1.6).

paragraaf 4.6.1). Gebruik is gemaakt van gegevens
over puntbronnen en diffuse bronnen uit de landelijke
Emissie Registratie 2008 (gegevens over 2006). Deze

kwesties zijn:
In deze paragraaf staat een samenvattende

bronnen zijn via de landelijke afwateringseenheden-

beschrijving. In paragrafen 5.1.2 t/m 5.1.6 zijn per

kaart gekoppeld aan de oppervlaktewaterlichamen.

hoofdgroep de achterliggende belastingen aangegeven

Daarbij is geen rekening gehouden met belasting van

belasting met stoffen (verkeer en landbouw-

en per deelgebied beoordeeld. In tabel 5.1 staat

het ene waterlichaam naar het andere (doorbelasting)

gronden);

daarvan de samenvatting, uitgedrukt als relatief

en belasting vanuit het buitenland (voorbelasting).

belang van een bepaalde categorie van belasting

Een bron is voor een oppervlaktewaterlichaam als

in het stroomgebied Rijndelta. De gehanteerde

significant beschouwd als deze voor meer dan 10%

werkwijze is onderstaand nader toegelicht.

bijdraagt aan de totale belasting van een normover-

1 de onnatuurlijke inrichting van wateren (deels
passend bij een delta en deels te herstellen);
2 de onvoldoende ecologische toestand door

3 de matig tot slechte chemische toestand door
belasting met prioritaire stoffen;
4 de belasting uit bovenstrooms gelegen gebieden

schrijdende stof in het betreffende waterlichaam.

(zowel buitenland als in de Nederlandse deel­
gebieden).

Werkwijze puntbronnen en diffuse bronnen

Een bepaalde bron kan als significant worden geduid

Een belasting is significant als deze - al of niet in

door één of meer stoffen. Het relatieve belang van een

combinatie met andere belastingen - ertoe leidt dat

puntbron of diffuse bron is gebaseerd op het aantal

de goede chemische toestand (gct) of de goede

oppervlaktewaterlichamen waarvoor de bron als

ecologische toestand dan wel potentieel (get of gep)

significant is beoordeeld (tabel 5-1).

Tabel 5-1 Relatieve belang van belastingen voor het oppervlaktewater in het Nederlandse deel van het stroomgebied Rijndelta
Beoordeling relatieve belang van belastingen op de waterkwaliteit
Beoordeling* Totaal aantal
significant
belaste waterlichamen
4 Regulering waterbeweging en morfologische aanpassing
118
Baggeren c.q. verdiepen (incl. zandvang)
Belastingen

Riooloverstorten

43

Baggeren c.q. verdiepen in estuaria en kustzones (incl. zandvang)

7

Slibverwerkingsinstallaties

0

Havens, scheepswerven e.d.

4

IPPC-industrieen

6

Landaanwinning en inpoldering

4

Niet IPPC-industrieen

2

Zandsuppletie (veiligheid)

4

Dammen in getijdengebied (incl. veiligheid/ energie)

0

Barrières (niet of moeilijk (vis)passeerbare gemalen, stuwen,
dammen etc.)
Ontwatering (veenoxidatie en bodemdaling)

278

2 Diffuse bronnen
Door run off (afstromend wegwater en regenwaterriolen)

167

Door landbouwgronden

403

Door verkeer (weg/rail) en infrastructuur

156

Door ongelukken

0

Door verlaten industriegebieden
Door materialen/constructie ongerioleerd gebied

n.v.t.
30

Overig (vooral atmosferische depositie)

167

31

5 Andere belastingen
Zwerfvuil

0

Dumpen ongezuiverd afvalwater/slib in zee

4

Intensief beheer en onderhoud (incl. oevers)

315

Recreatie (water en oever)

24

Sportvisserij

36

Beroepsvisserij

15

Uitheemse dieren/planten

78

Uitheemse ziekten

0

Klimaatverandering (zeespiegelstijging, temperatuur/droogte,
hogere piekafvoer)
Verontreinigde waterbodem

18

Visstandsbeheer

18

Olie- en gaswinning (bodemdaling)

2

Schelpenwinning of mosselzaadwinning

0

Windenergie (offshore)

0

3 Wateronttrekkingen
Voor landbouw, bosbouw en visserij (o.m. irrigatie)

54

Voor publieke (drink)watervoorziening

12

Voor industrieën

3

Voor koelwater van electriciteitscentrales

3

Voor viskwekerijen

0

Voor opwekken van stroom (waterkracht)

0

Door mijnbouw c.q. open groeves

0

Voor scheepvaart (waterpeil in kanalen)

10

Door overdracht (watervoorziening wateren)

49

Andere grote wateronttrekkingen

8

4 Regulering waterbeweging en morfologische aanpassing
Grondwateraanvulling

Delfstoffenwinning (zand, klei, grind, etc)

5

17

Warmtelozing en warmte-koudeopslag

1

Dammen voor waterkrachtcentrales

0

Militair oefenterrein

0

5

Bovenstroomse aanvoer (voorbelasting buitenland)

42

Hoogwaterbescherming: dijken, dammen, kanalen

53

Overige

38

Wateroverdracht stroomgebieden (wateraanvoer en/of
waterafvoer)
Omleiden piekafvoer

111

Scheepvaart

35

6

Niet aanwezig in het Nederlandse deel van het stroomgebied

Sluis (ook gemaal): verlagen waterstand (peilbeheersing)

93

Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld

Stuw: verschil waterstand : verhogen waterstand (peilbeheersing)

158

Kanalisatie c.q. normalisatie van de waterloop

200

Verlies oeverzones en overstromingsvlaktes

190

Oeververdediging, duikers, overkluizing, kribben

195

Versnelde waterafvoer

80

Veranderingen voor de visserij

3

Landinfrastructuur (weg, brug e.d.)

4

Waterreservoirs c.q. stuwmeren

18

Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)
Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)
Zeer belangrijk (significant in > 50% waterlichamen)
* Percentages zijn berekend op basis van het aantal waterlichamen waarvoor de belasting
als significant is beoordeeld ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen in het
stroomgebied Rijndelta [491] .

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de waterkwaliteit
Beoordeling* Totaal aantal
significant
belaste waterlichamen
1 Puntbronnen
101
Rioolwaterzuiveringsinstallaties

Belastingen

101

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
102

Figuur 5‑1 Aandeel puntbronnen en diffuse bronnen voor enkele veel voorkomende
normoverschrijdende stoffen in het stroomgebied Rijndelta (peiljaar 2006).
De relatieve belastingen zijn exclusief de buitenlandse aanvoer
Probleemstof

Aanvullend op het voorgaande is voor puntbronnen
en diffuse bronnen ook op basis van emissies van
stoffen (vrachten naar oppervlaktewater) de relatieve
bijdrage per bron weergegeven (figuur 5-1). De diffuse
bronnen zijn onderverdeeld in de brongroepen run off
(afstromend wegwater dat niet in het rioolsysteem
wordt opgevangen en regenwaterriolen), landbouwgronden, verkeer en infrastructuur (voornamelijk
scheepvaart), ongelukken c.q. verliezen en overige
diffuse bronnen (met name atmosferische depositie).
Bij de puntbronnen zijn onderscheiden de rioolwaterzuiveringsinstallaties, riooloverstorten (geen
regenwaterriolen) en industrieën (totaal ippc en

Cadmium

32

Kwik

31

Tributyltin

21

Benzo(a)pyreen

30

Benzo(g,h,i)peryleen
en indeno(1,2,3-c,d)pyreen

29

Benzo(b+k)fluorantheen

28

Fosfaat

18

Stikstof

17

Koper

4

Zink

1

Metolachloor

8

PCB’s

8a

niet ippc 24). Voor deze indeling van brongroepen is
aangesloten bij de categorieën die voor de rapportage
zijn voorgeschreven (krw reporting sheets).

Diffuse bronnen
Landbouwgronden zijn als diffuse bron het belangrijkst. In meer dan 50% van de waterlichamen is
deze bron als significant beoordeeld. Verder zijn run
off, verkeer/infrastructuur, rioolwaterzuiverings­

0%

20%

40%

60%

80%

100%

installaties en atmosferische depositie belangrijke
bronnen in Rijndelta. In 15-50% van de oppervlaktewater­l ichamen zijn deze bronnen significant. Riooloverstorten, industrie en lozingen in ongerioleerd
gebied (inclusief verliezen via septic tanks) zijn voor
een relatief klein aantal oppervlaktewaterlichamen
als significant beoordeeld (<15%) (zie tabel 5-1 en
paragrafen 5.1.2 en 5.1.3).

Landbouwgronden

Verkeer en infrastructuur

Materialen/constructie ongerioleerd gebied

Overstorten

Ongelukken

Industrie

Overige bronnen (vooral atmosferische depositie)

Rioolwaterzuiveringsinstallaties

Run off
24

Zie begrippenlijst.

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

De landbouwgronden blijken voor enkele veel

Bezien op basis van zowel vrachten als concentraties

aanleg van dammen, dijken, normalisatie, rechttrek-

voorkomende normoverschrijdende stoffen een zeer

aan de grens (Bimmen/Lobith) speelt de belasting

ken, oeververdediging, kribben, aanleg van stuwen

belangrijke bron (figuur 5-1). Stikstof en fosfaat zijn

door bronnen van buiten Rijndelta een rol (figuur 5-2).

en verwijdering van houtwallen. Verder zijn door

voor ongeveer 50% afkomstig van deze bron. Voor

Het gaat hierbij om alle normoverschrijdende stoffen,

menselijke ingrepen nieuwe wateren aangelegd, zoals

koper en zink is de bijdrage vanuit landbouwgebied

met uitzondering van tributyltin. In omvang levert

de kanalen. Dit geldt ook voor de slotenstelsels door

respectievelijk 10 en 30 procent. Landbouw is de

met name de buitenlandse aanvoer van stikstof een

inpolderingen en droogleggingen in vooral het

enige bron van belasting van oppervlaktewater door

belangrijke bijdrage aan de belasting van de Noord-

westen, midden en noorden van het stroomgebied

het bestrijdingsmiddel metolachloor.

zee (Waddenzee).

Rijndelta. Dit alles past bij de bijzondere geografische

De run off (afstromend wegwater en afstromend

Wateronttrekking

regenwater via regenwaterriolen) is een belangrijke

Mogelijk negatieve effecten voor oppervlaktewater­

Een deel van de genoemde aanpassingen c.q.

bron voor pak’s (benzo(a)pyreen, som benzo(g,h,i)-

lichamen door onttrekking van water beperken zich

inrichting hoort daarom ook bij de ‘sterk veranderde’

peryleen en indeno(1,2,3-c,d)pyreen, benzo(b+k)-

tot tijden van extreme droogte. Eventuele effecten op

of ‘kunstmatige’ kenmerken van de waterlichamen.

fluorantheen en de zware metalen koper en zink.

het ecologische functioneren zijn vaak tijdelijk.

Dat wat hoort bij het karakter van het water is in feite

situatie van een gebied gelegen in een delta.

Samen met atmosferische depositie en verkeer/

geen belasting. De doelen per oppervlaktewater­

infrastructuur zorgen ze voor het merendeel van de

Deze belasting is voor het overgrote deel van de opper-

belasting van het water met deze stoffen (figuur 5-1).

vlaktewaterlichamen als niet significant beschouwd

lichaam (hoofdstuk 3) zijn hierop afgestemd.

(>90%). Wateronttrekking voor landbouw, drinkwater-

De - belangrijkste - nog wel aan te pakken belastingen

Puntbronnen

voorziening, industrieën, koelwater elektriciteits­

van deze hoofdgroep in het stroomgebied Rijndelta zijn:

De effluenten van rioolwaterzuiveringsinstallaties

centrales, scheepvaart en overdracht tussen wateren

•

(rwzi’s) zijn een significante bron van fosfaat en

(watervoorziening) is voor een - zeer - beperkt aantal

stikstof in ongeveer een kwart van de oppervlakte­

oppervlaktewaterlichamen als significant beoordeeld

waterlichamen in Rijndelta (tabel 5-1). De totale

(<15%). Zie verder tabel 5-1 en paragraaf 5.1.4).

wateroverdracht stroomgebied (wateraanvoer en/
of waterafvoer;

• sluis/gemaal: verlaagde waterstand
(peilbeheersing);
• stuw: verhoogde waterstand (peilbeheersing);

bijdrage aan de belasting van fosfaat en stikstof in is
respectievelijk 30% en 20%. Voor koper en zink is dit

Waterregulering en hydromorfologie

• kanalisatie c.q. normalisatie van de waterloop;

5% en 10%. De bijdrage van de belasting door

Naast belasting door stoffen zijn met name ook

• verlies oeverzones en overstromingsvlakten;

effluenten met de verschillende pak’s is kleiner dan

waterregulering en hydromorfologische belastingen

• oeververdediging, duikers, overkluizing, kribben

5% (figuur 5-1).

belangrijk. Vaak zijn aanpassingen gedaan aan van

en dergelijke;

nature aanwezige wateren om het gebied geschikt te

• versnelde waterafvoer

Lozingen door riooloverstorten en ongerioleerd gebied

maken voor een bepaalde functie: agrarisch gebruik,

• baggeren c.q. verdiepen;

vormen in het gebied Rijndelta samen minder dan 5%

wonen en scheepvaart (vooral in de wateren in het

• barrières c.q. niet of moeilijk vispasseerbare

van de belasting met normoverschrijdende stoffen.

IJsselmeergebied, rivieren en beken). Het gaat om

gemalen, stuwen, dammen en dergelijke.

103

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
104

De hiervoor opgesomde belastingen zijn in Nederland

In Rijndelta lozen in totaal 263 rwzi’s hun effluent op

Industrieën

in 15-50%, en in een enkel geval meer dan 50%

het oppervlaktewater (kaart 22). De rwzi’s bevinden

In het stroomgebied Rijndelta staan 176 bedrijven

(barrières voor vismigratie), van de oppervlakte­

zich in het algemeen in de buurt van de bevolkings-

geregistreerd als belangrijkste industriële lozers die

waterlichamen als significant beoordeeld. Zie verder

concentraties.

niet via een rwzi lozen (kaart 23). Het huishoudelijk

tabel 5-1 en paragraaf 5.1.5.

afvalwater van deze bedrijven is over het algemeen
Tabel 5-2 geeft een overzicht van de rwzi’s met

aangesloten op de riolering of op een biologische

Overige belastingen

verschillende capaciteiten. De krw vraagt om een

zuiveringsinstallatie. Het bedrijfsafvalwater is

Als zeer belangrijke overige belasting komt naar voren

overzicht van rwzi’s met een ontwerpcapaciteit van

meestal niet met biologische methoden te zuiveren en

het intensief beheer en onderhoud van water en

meer dan 2000 p.e. 25 (vervuilingseenheden) Dat zijn

ondergaat daarom een fysisch-chemische zuivering.

oevers. Dit is als significant beoordeeld voor meer

er in totaal 256.

Al deze bedrijven hebben een Wvo-vergunning voor
het lozen van het bedrijfsafvalwater in oppervlakte-

dan 50% van de oppervlaktewaterlichamen. Andere
relatief veel voorkomende overige belastingen zijn de

De totale ontwerpcapaciteit van de rwzi’s is bijna

water. De vrachten per stof van deze industriële

aanwezigheid van uitheemse dieren en planten en

16 miljoen vervuilingseenheden. De meeste rwzi’s

belasting naar het oppervlaktewater zijn in beeld

voorbelasting met stoffen, die via de Rijn het stroom-

behoren tot de klasse 15.000-100.000 vervuilings­

gebracht (tabel 5-4).

gebied Rijndelta binnenkomen. Deze belastingen

eenheden. Een groep van 41 rwzi’s, groter dan

spelen voor een belangrijk deel in de hoofdstromen

100.000 vervuilingseenheden, is goed voor ongeveer

Rijn-West en rijkswateren onderscheiden zich van

van het werkgebied Rijndelta. Zie verder tabel 5-1 en

60 procent van de totale capaciteit in het werkgebied

de andere deelgebieden door relatief grote geloosde

paragraaf 5.1.6.

Rijndelta.

vrachten zware metalen en nutriënten. Dit houdt

5.1.2

Puntbronnen

De vrachten per veel voorkomende normoverschrij-

in Rijn-West en het naar verhouding grote aantal

dende stof, die via het effluent van de rwzi’s in het

en omvang lozingen van industrieën op rijkswater.

Rioolwaterzuiveringsinstallaties

oppervlaktewater van het stroomgebied Rijndelta

Verreweg het grootste deel van de huishoudens

terechtkomen, zijn - voor zover beschikbaar - in beeld

(ruim 98%) en ook de meeste kleinere en middelgrote

gebracht (tabel 5-3). De beheerders van de rwzi’s meten

bedrijven zijn aangesloten op een openbare riool­

regelmatig de nutriënten (N-totaal en P-totaal) en de

waterzuiveringsinstallatie (rwzi). Ook de stedelijke

zware metalen (cadmium, lood, kwik, nikkel, arseen,

verontreinigingen door diffuse bronnen (bijvoorbeeld

chroom, koper en zink) in het influent, het effluent en

afstromend wegwater of corrosie van bouwmetalen

het zuiveringsslib. De overige stoffen in de effluenten

door regenwater) komt via het rioolstelsel in de rwzi’s

zijn geschat op basis van gemiddelde emissiefactoren

terecht. Alle rwzi’s hebben een Wvo-vergunning voor

van de betreffende stof per inwoner, de bekende

het lozen van het gezuiverde afvalwater (effluent) in

lozingen van bedrijven op de rwzi’s en een gemiddeld

BZV. Voor de rapportages voor de EU-richtlijn Stedelijk Afvalwater

oppervlaktewater.

zuiveringsrendement per stof in de rwzi.

worden echter p.e.’s gebruikt, waarbij is aangesloten. Ook de indeling

verband met de veel grotere industriële activiteit

25

Hierbij staat p.e. voor pollution-equivalent, berekend als 60 g. BZV
(biochemisch zuurstofverbruik). De definitie die doorgaans in
Nederland wordt gevolgd voor het inwoners-equivalent (i.e.) is 54 g.

in grootteklassen is volgens deze richtlijn.

Tabel 5-2 Aantal rioolwaterzuiveringsinstallaties (boven) en totale ontwerpcapaciteit (onder) per capaciteitsklasse voor deelgebieden in stroomgebied Rijndelta (peiljaar 2006)
Rijn-Noord

Rijn-Oost

Rijn-West

Rijkswater

Totaal

Aantal rioolwaterzuiveringsinstallaties per klasse
< 2.000 pe

7

7

2.000 - 10.000 pe

7

7

26

7

47

10.000 - 15.000 pe

1

8

7

3

6

25

15.000 - 100.000 pe

9

20

27

41

46

143

> 100.000 pe

5

1

5

10

20

41

Totaal

15

36

46

87

79

263

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Rijn-Midden

Ontwerpcapaciteit rioolwaterzuiveringsinstallaties per klasse
< 2.000 pe

10.000

10.000

2.000 - 10.000 pe

47.000

45.000

142.000

51.000

285.000

10.000 - 15.000 pe

11.000

104.000

82.000

35.000

71.000

303.000

15.000 - 100.000 pe

351.000

709.000

1.151.000

1.721.000

2.026.000

5.958.000

> 100.000 pe

766.000

153.000

826.000

1.625.000

5.623.000

8.993.000

Totaal

1.128.000

1.013.000

2.104.000

3.533.000

7.771.000

15.549.000

Tabel 5-3 Vrachten van de meest voorkomende normoverschrijdende stoffen afkomstig uit het effluent van rioolwaterzuiveringsinstallaties (peiljaar 2006).
Effluent is geen bron voor metalochloor en tributyltin naar oppervlaktewater.
Rijn-Midden

Rijn-Noord

Rijn-Oost

Rijn-West

Rijkswater

Totaal

15

36

46

80

79

256

Totale ontwerpcapaciteit (RWZI's > 2.000 pe)

1.128.000

1.013.000

2.104.000

3.523.000

7.771.000

15.539.000

Effluentdebiet (106 m 3/jr) (RWZI's > 2.000 pe)

90

92

147

285

631

1.245

Benzo(a)pyreen

1

2

2

4

11

20

Som benzo(b+k)fluorantheen

1

2

2

4

11

20

Som benzo(g,h,i)peryleen en indeno(1,2,3-c,d) pyreen

1

2

2

4

11

20

Som PCB's

0

0

0

1

2

3

Kwik

2

5

5

15

44

71

Cadmium

13

8

11

49

75

156

Koper

675

534

753

1.058

2.774

5.794

Zink

5.325

3.490

6.738

9.188

22.177

46.918

Totaal fosfaat

58.000

118.000

226.000

341.000

935.000

1.678.000

Stikstof

663.000

702.000

1.299.000

2.223.000

8.255.000

13.142.000

RWZI’s > 2.000 pe (aantal)

Belasting door rioolwaterzuiveringsinstallaties (kg/jr)

105

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Tabel 5-4 Vrachten van de normoverschrijdende stoffen die met het afvalwater van bedrijven worden geloosd (peiljaar 2006)

Belasting door bedrijven

106

Aantal bedrijven met puntlozingen

Rijn-Midden

Rijn-Noord

Rijn-Oost

Rijn-West

Rijkswater

Totaal

3

19

9

25

120

176
39

IPPC-industrieën
Niet-IPPC-industrieën

1

5

3

10

8

14

60

15
81

116

Stoffen (kg/jr)
Benzo(a)pyreen

<1

<1

1

2

<1

4

Som benzo(b+k)fluorantheen

<1

<1

1

3

<1

5

Som benzo(g,h,i)peryleen en
indeno(1,2,3-c,d)pyreen

1

1

1

5

1

9

Som PCB's

<1

<1

<1

1

<1

2

Kwik

<1

<1

1

2

25

28

Cadmium

<1

<1

1

3

39

43

Koper

109

82

187

645

1.345

2.368

Zink

213

173

401

1.428

6.177

8.392

Totaal fosfaat

700

14.000

2.000

11.000

230.000

257.700

Stikstof

10.000

113.000

32.000

99.000

2.070.000

2.324.000

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Tabel 5-5 Relatieve belang van belasting door puntbronnen op de oppervlaktewaterlichamen

Belastingen

Relatieve belang puntbronnen
Rijn-Midden

Rijn-Noord

107
Rijn-Oost

Rijn-West

Rijkswater

Totaalbeoordeling

Totaal aantal significant belaste waterlichamen

Rioolwaterzuiveringsinstallaties

101

Riooloverstorten

43

Slibverwerkingsinstallaties

0

IPPC-industrieen

6

Niet IPPC-industrieen

2

Niet aanwezig
Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld
Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)
Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)
Zeer belangrijk (significant in > 50% waterlichamen)
Percentages zijn berekend ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen in het (deel)stroomgebied
(53+36+129+247+26=491).

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
108

Belang van puntbronnen in oppervlaktewaterlichamen

overmatig mestgebruik, vervuild zuiveringsslib,

en infrastructuur’. Stoffen kunnen vrijkomen door

gebruik van persistente pesticiden of atmosferische

lozing van huishoudelijk afvalwater van een schip

Tabel 5-5 geeft per deelgebied en voor totaal Rijndelta

depositie van zware metalen in het verleden. Een deel

(nutriënten), van de coating van een scheepshuid

aan in welke mate een puntbron als significant voor

van de belasting via uitspoeling komt van stoffen die

(voornamelijk pak’s en koper), bilgewater van de

de oppervlaktewaterlichamen is beoordeeld

van nature aanwezig zijn in de bodem. De uitspoeling

binnenvaart (pak’s) of slijtage van stroomafnemers

(percentage van totaal aantal waterlichamen). Met

van nikkel en andere metalen kan zijn versterkt door

van spoorwegen (koper).

name effluenten van rioolwaterzuiveringsinstallaties

menselijk handelen, zoals ontwatering, verzuring en

blijken op basis van de normoverschrijdende stoffen

bemesting (overschot nitraat).

een belangrijke puntbron voor de oppervlaktewateren.

Bronnen en vrachten per stof
In tabel 5-6 staan de diffuse bronnen en vrachten van

In het bijzonder geldt dit voor de rijkswateren waarop

Nalevering vanuit de waterbodem is niet

de veel voorkomende normoverschrijdende stoffen in

een belangrijk deel van de grotere rioolwaterzuiverings-

gekwantificeerd, maar vormt tevens een bron

het stroomgebied Rijndelta.

installaties het effluent loost.

van belasting (zie paragraaf 5.1.6).

5.1.3

Afstromend regenwater (run off)

fluorantheen en som benzo(g,h,i)peryleen en indeno-

Emissies van pak’s (benzo(a)pyreen, som benzo(b+k)-

Diffuse bronnen

In afstromend regenwater komen stoffen zoals

(1,2,3-c,d)pyreen) zijn vooral gerelateerd aan verkeer

Onder diffuse belasting wordt de verspreid optredende

metalen terecht die vrijkomen uit bouwmaterialen,

en komen via verschillende routes in het oppervlakte-

belasting van het oppervlaktewater verstaan die

vangrails, straatmeubilair, gegalvaniseerd stalen

water (run off, scheepvaart en atmosferische depositie).

afkomstig is uit de lucht, vanuit de bodem of die

constructies en dergelijke. Door slijtage van auto­

meekomt met afstromend regenwater over wegen,

banden en bewegende delen komen pak’s en zware

gebouwen, straatmeubilair 26 of landbouw- en

metalen als koper en zink vrij in het afstromend

Diffuse belasting vanuit landbouwgronden

natuurgronden.

wegwater. In een stad stroomt dit water meestal naar

Onderzoek in het kader van de Meststoffenwet

het riool of het wordt gescheiden van het afvalwater

(evaluatie 2007) heeft uitgewezen dat voor fosfaat

Lucht

opgevangen in een regenwaterriool. Onder run off

geldt dat in veel gebieden de belasting voor een

Verontreiniging via de lucht kan van ver komen

wordt hier verstaan de lozing van een regenwaterriool

belangrijk deel het gevolg is van historische over­

(atmosferische depositie) of van dichtbij

in het oppervlaktewater en het afstromende wegwater

belasting. Voor nitraat geldt dat in veel gebieden,

(spatwater van verkeer, drift).

dat niet in een riool wordt opgevangen maar in het

met name zand- en lossgebieden, de huidige

oppervlaktewater terechtkomt.

landbouwpraktijk nog leidt tot ongewenste

Bodem en waterbodem

verliezen naar grond- en oppervlaktewater.

Belasting vanuit de bodem kan een gevolg zijn van

Verkeer en infrastructuur

het vrijkomen van historische verontreinigingen,

Emissies gerelateerd aan spoorwegen, scheepsbouw,

maar ook het gevolg van actueel menselijk handelen.

scheepvaart (zeevaart, binnenvaart, vissersschepen,

Historische verontreinigingen zijn een gevolg van

recreatievaart) zijn verzameld onder de kop ‘verkeer

26

Overkoepelend begrip voor objecten die zich buiten bevinden
in de publieke en private stedelijke ruimte, bijvoorbeeld op pleinen
of in parken (zitbanken, lichtmasten, stoplichten ed.)

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Tabel 5-6 Vrachten aan verontreinigende stoffen die via diffuse bronnen in het oppervlaktewater komen (peiljaar 2006)

Diffuse bronnen

Stoffen en vrachten naar oppervlaktewater (kg/jaar)
Benzo(a)pyreen

Som benzo(b+k)fluorantheen

109

Som benzo(g,h,i)peryleen en indeno(1,2,3c,d)pyreen

Som PCB's

Landbouwgronden

Metolachloor

Tributyltin

344

Materialen/constructie ongerioleerd gebied

<1

<1

<1

Ongelukken

1

<1

<1

Overige bronnen (vooral atmosferische depositie)

187

951

252

45

Run off

49

68

94

16

Verkeer en infrastructuur

35

20

76

Totaal

272

1.040

423

61

344

2.975

Kwik

Cadmium

Koper

Zink

Stikstof

Totaal fosfaat

60

9.000

92.000

28.617.000

2.124.000

1

3

500

2.000

244.500

41.000

Overige bronnen (vooral atmosferische depositie)

256

432

11.000

48.000

17.192.000

500

Run off

25

40

10.000

24.000

814.000

37.000

25

38.000

67.000

188.000

32.000

560

68.500

233.000

47.055.500

2.234.500

Landbouwgronden
Materialen/constructie ongerioleerd gebied

2.975

Ongelukken

Verkeer en infrastructuur
Totaal

282

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
110

Belang van diffuse bronnen in
oppervlakte­waterlichamen

Daarnaast wordt op bijna 100 plekken (meestal

metalen een bepalende rol. Stikstof en fosfaat komen
vooral vrij uit landbouwgronden en voor een klein

Tabel 5-7 geeft per deelgebied en voor totaal Rijndelta

doeleinden. Voor locaties en onttrokken volumes

deel uit natuurlijke bodems (onder andere veen­

aan in welke mate een diffuse bron als significant

wordt verwezen naar de artikel 5-rapportage van

mineralisatie, niet gekwantificeerd). De landbouw­

voor de oppervlaktewaterlichamen is beoordeeld

Rijndelta [1] (onder meer kaart 13).

bodems zijn decennia lang opgeladen met kunstmest,

(percentage van totaal aantal waterlichamen). Verlies

dierlijke mest en nutriënten afkomstig van

van stoffen door ongelukken is geen significante bron

atmosferische depositie. In het laagland speelt

en verlaten industriegebieden zijn niet aanwezige

Belang van wateronttrekking in
oppervlaktewaterlichamen

ook zoute, fosfaatrijke kwel een belangrijke rol.

bronnen van diffuse belasting.

Tabel 5-8 geeft per deelgebied en voor het stroom­

Uitspoeling uit de bodem speelt bij nutriënten en

rijkswater) water onttrokken voor industriële

gebied Rijndelta aan in welke mate een vorm van
Zink en met name koper is voor een groot deel

De landbouwgronden zijn voor ruim 80% van de

wateronttrekking als significant voor de oppervlakte-

afkomstig van het verkeer (inclusief run off). Een

oppervlaktewaterlichamen een significante diffuse

waterlichamen is beoordeeld (percentage van totaal

overige bron van koper is atmosferische depositie

bron. Run off (afstromend wegwater en regenwater-

aantal waterlichamen). Wateronttrekking voor vis-

(waaronder vuurwerk). Landbouwgebied draagt voor

riolen) en verkeer/infrastructuur (voornamelijk

kweek, opwekken van stroom en mijnbouw blijken

10-40% bij aan de diffuse belasting van koper en

scheepvaart) zijn samen voor meer dan de helft

niet aanwezige c.q. niet significante krw-bron­

zink. Belangrijke route daarbij is de uitspoeling van

van de waterlichamen op basis van de normover­

categorieën. De onttrekking van water voor stroom

landbouwgronden. Door oxidatie en verzuring van

schrijdende stoffen als significant beoordeeld.

(waterkracht) in enkele rijkswateren is vergeleken

(zand)bodems spoelen metalen in toenemende mate

Ook atmosferische depositie vormt een belangrijke

met de hoeveelheid water in de waterlichamen zo

uit. Overige relevante diffuse bronnen van emissies

diffuse bron voor eenderde van de waterlichamen.

gering dat de ecologie er onder gemiddelde en droge

van koper zijn de scheepsbouw en de uitloging van
koperhoudende antifouling op recreatievaartuigen.
Het bestrijdingsmiddel metolachloor is bij de diffuse

omstandigheden niet – onomkeerbaar – nadelig

5.1.4
		

Wateronttrekkingen uit
oppervlaktewater

door wordt beïnvloed. Dit geldt ook voor de water­
onttrekking van een enkele viskwekerij en mijnbouwlocatie uit de rijkswateren.

bronnen geheel afkomstig uit de landbouw. In Europa

In een groot deel van het stroomgebied Rijndelta

is de productie en het gebruik van pcb’s al geruime

wordt oppervlaktewater onttrokken, meestal zowel

Mogelijk negatieve effecten van de onttrekking

tijd verboden. De normoverschrijdende concentraties

voor menselijke consumptie als voor industrie en

beperken zich tot tijden van (extreme) droogte.

pcb’s in het oppervlaktewater worden veroorzaakt

landbouw. Ook inname van water voor aangrenzende

Dan zullen beken eerder droogvallen of minder

door aanvoer via de lucht en nalevering vanuit

waterlichamen (zoals kanalen) is een belangrijke

watervoerend zijn, wat leidt tot een lagere stroom-

sediment.

wateronttrekking. In veel gevallen zijn geen precieze

snelheid. Sommige waterbeheerders gaan het volledig

hoeveelheden bekend. Op 17 locaties, vrijwel allemaal

droogvallen van beken tegen door in droge perioden

grote rijkswateren, wordt water onttrokken voor

een beregeningsverbod in te stellen. Op deze manier

drinkwaterbereiding (paragraaf 1.4.2 en kaart 8).

zien zij erop toe dat het ecologisch functioneren van

Niet aanwezig

Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)
Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)
Zeer belangrijk (significant in > 50% waterlichamen)
Percentages zijn berekend ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen in het (deel)stroomgebied (53+36+129+247+26=491).

Tabel 5-7 Relatieve belang van belasting door diffuse bronnen op de oppervlaktewaterlichamen

Belastingen

Relatieve belang diffuse bronnen
Rijn-Midden

Rijn-Noord

111
Rijn-Oost

Rijn-West

Rijkswater

Totaalbeoordeling

Totaal aantal
siginificant belaste
waterlichamen

Door run off (afstromend wegwater en regenwaterriolen)

167

Door landbouwgronden

403

Door verkeer (weg/rail) en infrastructuur

156

Door ongelukken

0

Door verlaten industriegebieden

n.v.t.

Door materialen/constructie ongerioleerd gebied

30

Overig (vooral atmosferische depositie)

167

Tabel 5-8 Relatieve belang van belasting door wateronttrekking op de oppervlaktewaterlichamen
Belastingen

Relatieve belang oppervlaktewateronttrekking
Rijn-Midden

Rijn-Noord

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld

Rijn-Oost

Rijn-West

Rijkswater

Totaalbeoordeling

Totaal aantal
significant belaste
waterlichamen

Voor landbouw, bosbouw en visserij (o.m. irrigatie)

54

Voor publieke (drink)watervoorziening

12

Voor industrieën

3

Voor koelwater van electriciteitscentrales

3

Voor viskwekerijen

0

Voor opwekken van stroom (waterkracht)

0

Door mijnbouw c.q. open groeves

0

Voor scheepvaart (waterpeil in kanalen)

10

Door overdracht (watervoorziening wateren)

49

Andere grote wateronttrekkingen

8

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
112

het beeksysteem geen onevenredige schade wordt

gronden voor de macrofauna doordat ze van invloed

tegen wateroverlast en overstroming. Zulke maat­

toegebracht.

zijn op het verhang en de stroomsnelheid. Alleen in

regelen hebben een afname van de ecologische

een aantal beken in Rijn-Oost is de continuïteit niet

toestand van een water tot gevolg, zeker wanneer

ingrijpend belemmerd.

ze daarin op relatief grote schaal zijn toegepast.

andere wateren is als significant beoordeeld voor

Met name de kunstmatige, geheel door de mens

In rivieren en beken verhinderen deze maatregelen

ongeveer 10% van de oppervlaktewaterlichamen.

aangelegde watersystemen, zoals de kanalenstelsels,

dat de geul zich onder invloed van erosie en

De overige soorten onttrekkingen zijn voor slechts

de inpolderingen en droogleggingen (vooral in het

sedimentatie verlegt en ontstaan eenvormige,

enkele waterlichamen significant in tijden van

westen, midden en noorden van Rijndelta) worden

steile oevers. In de beken zijn, naast kanalisatie en

(extreme) droogte.

gekenmerkt door regulering en sturing van waterstro-

normalisatie, intensief onderhoud en verwijdering

men. Meer dan 90 procent van de sloten, kanalen,

van de houtwal zeer veel voorkomende morfologische

beken, meren en plassen in het Nederlandse deel van

belastingen. In mindere mate geldt dit ook voor aan-

Rijndelta kent een regulering van de waterafvoer en

wezigheid van duikers en overkluizing van het water.

peilbeheer. Voor de grote rivieren, overgangs- en

De rivieren en overgangswateren worden behalve

De waterregulering en hydromorfologische

kustwateren geldt dat in ongeveer 15 procent van de

door normalisatie en kanalisatie morfologisch belast

veranderingen in het Nederlandse deel van

wateren. Een actief peilbeheer met hoge zomerwater-

door verdiepingen, oeververdediging en kribben.

Rijndelta is uitgebreid geïnventariseerd in de artikel 5-

standen en lage waterstanden in de winter heeft in

Verder is ongeveer 80 procent van de rivieren en

rapportage [1] . Onderstaand staat een samenvatting.

alle watertypen een belangrijk negatief ecologisch

overgangswateren en 50 procent van de beken

Onttrekkingen van oppervlaktewater voor landbouw
en voor het op peil houden van de waterstand in

5.1.5
		

Regulering waterbeweging en
hydromorfologische aanpassingen

effect. Dit speelt in 75 procent van alle wateren.

voorzien van dijken. Dit heeft samen met andere

Regulering waterbeweging

In kanalen en meren is daarnaast bemaling één van

ingrepen geleid tot een sterke afname van de

Met behulp van stuwen en (zeekerende) dammen

de oorzaken van de hydrologische belasting, terwijl

oppervlakte aan inundatiezones.

wordt in ongeveer 45 procent van alle Nederlandse

in kanalen en beken een versnelde afvoer vanuit het

wateren in Rijndelta de waterstand beheerd. In totaal

stroomgebied een negatieve factor van belang is.

Sloten en kanalen zijn gegraven, dat wil zeggen:
uit een morfologische ingreep ontstaan. Intensief

gaat het om ruim 9.000 stuwen, waarvan ruim 700 in
stromende wateren. De stuwen en dammen zijn nodig

Hydromorfologische aanpassingen

onderhoud van de watergangen en verdediging van

voor de bescherming tegen overstroming en voor het

In de meeste wateren in het Nederlandse deel van

de oevers komt voor in 70 procent respectievelijk

peilbeheer dat is afgestemd op de gebruiksfuncties

Rijndelta zijn een of meerdere morfologische ingrepen

45 procent van de sloten en kanalen.

(zoals stedelijk gebied, landbouw en natuur). Slechts

gepleegd. De belangrijkste zijn normalisatie, kanalisatie

een klein deel is passeerbaar gemaakt voor vissen.

en het aanbrengen van harde oeververdediging.

Meren en plassen worden relatief weinig morfologisch

Een kwart van de stuwen in de grotere rivieren en

Met deze ingrepen is de waterafvoer en bescherming

belast. Toch heeft bijna 70 procent van deze watertypen

benedenlopen is voorzien van een vistrap. Daarnaast

van oevers en dijken verbeterd. Dit betekent dat deze

harde oeververdedigingen. Dit heeft mede te maken

hebben stuwen gevolgen op met name de hogere

ingrepen onderdeel uitmaken van de bescherming

met het vaak vaste, gereguleerde peil met relatief

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

hoge waterstanden, waardoor oeverbescherming en

waarvan bij het vaststellen van het ecologische doel

bij het karakter van de wateren op hogere gronden,

dijken nodig zijn om erosie en wateroverlast c.q. over-

(sterk veranderde en kunstmatige wateren) is

dan bij kunstmatig aangelegde en sterk veranderde

stroming te voorkomen (bijvoorbeeld de meren in het

voorzien dat die – op termijn – nog wordt aangepakt

wateren in laag Nederland (Rijn-West en grote delen

IJsselmeergebied). Verder komt bij circa 35 procent

met mitigerende maatregelen.

Rijn-Midden en Rijn-Noord). Andersom speelt het
belang van de belasting baggeren/verdiepen juist

van de meren en plassen intensief onderhoud voor als
belangrijke belasting. Verdieping van meren hangt

De – belangrijkste – nog aan te pakken belastingen

minder in Rijn-Oost. Voor rijkswateren geldt dat

samen met bij de ontstaanswijze van de gegraven

van deze hoofdgroep in het stroomgebied Rijndelta

bepaalde belastingen, zoals stuwen, infrastructuur

plassen, bijvoorbeeld door veenwinning. Verder is bij

zijn:

en dammen, geheel als onomkeerbaar zijn beschouwd

circa 40 procent van de meren en plassen en in de

• wateroverdracht stroomgebied (wateraanvoer en/

en zijn verwerkt in de doelen voor de waterlichamen.

Waddenzee sprake van een afname van de inundatie-

of waterafvoer);

Zulke belastingen zijn voor de rijkswateren niet

zones. In de Waddenzee is door bedijking het areaal

• sluis/gemaal: verlaagde waterstand (peilbeheersing);

ongedaan te maken zonder dat dit significante schade

kwelders flink afgenomen.

• stuw: verhoogde waterstand (peilbeheersing);

oplevert voor andere noodzakelijke functies. Dit

• kanalisatie c.q. normalisatie van de waterloop;

betekent dat ze in het kader van deze beoordeling

Wateren waarvan de morfologie het minst ingrijpend

• verlies oeverzones en overstromingsvlakten;

van belastingen als niet significant zijn beschouwd

is gewijzigd, zijn de kustwateren, enkele plassen

• oeververdediging, duikers, overkluizing, kribben

(zie werkwijze in paragraaf 5.1.1).

in Rijn-West en enkele beken en rivieren in OostNederland.

en dergelijke;
• versnelde waterafvoer
• baggeren c.q. verdiepen;

Belang van waterregulering en hydromorfologische ingrepen in oppervlaktewaterlichamen

• barrières c.q. niet of moeilijk vispasseerbare
gemalen, stuwen, dammen en dergelijke.

5.1.6

Overige belastingen

Belasting uit het buitenland
Van de veel voorkomende normoverschrijdende
stoffen is, voor zover beschikbaar, de aanvoer van

Een deel van de genoemde aanpassingen c.q.
inrichting hoort bij de ‘sterk veranderde’ of ‘kunst­

De hierboven opgesomde belastingen zijn in 15-50%

buiten Rijndelta via de Rijn vergeleken met bijdrage

matige’ kenmerken van de waterlichamen. Dat wat

of meer van de oppervlaktewaterlichamen als

aan de belasting vanuit Nederlandse deel van het

hoort bij het karakter van het water is in feite geen

significant beoordeeld in de meeste deelgebieden als

stroomgebied Rijndelta (figuur 5-2). De buitenlandse

belasting. De doelen per oppervlaktewaterlichaam

in totaal Rijndelta (tabel 5-9). In totaal voor Rijndelta

aanvoer is berekend uit de concentraties en de debieten

(hoofdstuk 3) zijn hierop afgestemd. Wat resteert

is als belangrijkste belasting de aanwezigheid van

zoals die in de Rijn (bij Bimmen/Lobith) zijn gemeten

zijn ingrepen op het gebied van waterregulering en

barrières in de wateren aangemerkt, wat problemen

(exclusief zijrivieren zoals de Overijsselse Vecht).

hydromorfologie die – op termijn – moeten worden

geeft voor de vispopulaties (vispasseerbaarheid).

Overigens kunnen de vrachten van buiten het

aangepakt met maatregelen om de doelen in 2015

Stuwen, kanalisatie, verlies oeverzones en oever­

stroomgebied Rijndelta onder invloed van klimato­

– of uiterlijk tot 2027 – te bereiken. Daar hoort ook

verdediging zijn met name significant (>50% water­

logische omstandigheden van jaar tot jaar sterk

bij dat deel van de hydromorfologische belasting

lichamen) en als zeer belangrijk beoordeeld in

fluctueren.

Rijn-Oost. Deze vormen van belasting horen minder

113

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Niet aanwezig

114

Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld
Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)
Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)
Zeer belangrijk (significant in > 50% waterlichamen)
Percentages zijn berekend ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen in het (deel)stroomgebied (53+36+129+247+26=491).

Tabel 5-9 Relatieve belang van belasting door waterregulering en hydromorfologische ingrepen op de oppervlaktewaterlichamen

Belastingen

Relatieve belang van regulering waterbeweging en morfologische aanpassing
Rijn-Midden

Rijn-Noord

Rijn-Oost

Rijn-West

Rijkswater

Totaalbeoordeling

Totaal aantal significant
belaste waterlichamen

Grondwateraanvulling

17

Dammen voor waterkrachtcentrales

0

Waterreservoirs c.q. stuwmeren

5

Hoogwaterbescherming: dijken, dammen, kanalen

53

Wateroverdracht stroomgebieden (wateraanvoer en/of waterafvoer)

111

Omleiden piekafvoer

6

Sluis (ook gemaal): verlagen waterstand (peilbeheersing)

93

Stuw: verschil waterstand : verhogen waterstand (peilbeheersing)

158

Kanalisatie c.q. normalisatie van de waterloop

200

Verlies oeverzones en overstromingsvlaktes

190

Oeververdediging, duikers, overkluizing, kribben

195

Versnelde waterafvoer

80

Veranderingen voor de visserij

3

Landinfrastructuur (weg, brug e.d.)

4

Baggeren c.q. verdiepen (incl. zandvang)

118

Baggeren c.q. verdiepen in estuaria en kustzones (incl. zandvang)

7

Havens, scheepswerven e.d.

4

Landaanwinning en inpoldering

4

Zandsuppletie (veiligheid)

4

Dammen in getijdengebied (incl. veiligheid/ energie)

0

Barrières (niet of moeilijk (vis)passeerbare gemalen, stuwen, dammen etc.)

278

Ontwatering (veenoxidatie en bodemdaling)

31

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Figuur 5‑2 Overzicht van de buitenlandse belasting via de Rijn, afgezet tegen
de binnenlandse belasting (peiljaar 2006). De buitenlandse aanvoer is berekend
uit de concentraties en aanvoerdebieten zoals die bij Bimmen/Lobith zijn gemeten.

Cadmium

Voor de meeste stoffen is de aanvoer in vrachten
vanuit het buitenland circa 80% ten opzichte van 20%

Kwik

afkomstig uit het Nederlandse deel van Rijndelta.
Dit is ongeveer gelijk aan de oppervlakteverhouding

Tributyltin

tussen het Nederlandse en buitenlandse deel van
Benzo(a)pyreen

het totale stroomgebied Rijn. Om de invloed van de

Benzo(g,h,i)peryleen
en indeno(1,2,3-c,d)pyreen

aanvoer van buiten Rijndelta op de waterkwaliteit
binnen Rijndelta beter te beoordelen is naast de
vrachten ook gekeken naar de concentraties van de

Benzo(b+k)fluorantheen

stoffen in het water dat de grens passeert. Tributyltin,
zink, koper en stikstof overschrijden hierin de normen.

Fosfaat

Met name de buitenlandse vrachten van stikstof
Stikstof

dragen belangrijk bij aan de belasting van de
Noordzee (Waddenzee).

Koper

Specifiek in de kustzone is naast de voorbelasting

Zink

door de Rijn en andere uitstromende rivieren ook de
input van buiten het stroomgebied door kuststromen

Metolachloor

belangrijk. Deze input is niet nader gekwantificeerd.
PCB’s

Waterbodems
0%

20%

40%

60%

80%

100%

De benedenloop van de Rijn kenmerkt zich door een
hoge sedimentatie. Met name in het westelijk deel van
het gebied (Rotterdamse havens) is de sedimentatie

Totaal Nederlandse deel stroomgebied Rijndelta

groot door de menging van rivierwater met zeewater.

Totaal van buiten Nederland via aanvoer Rijn

Ook in de regionale watersystemen is de natuurlijke

Geen informatie over aanvoer via Rijn

dynamiek beperkt door menselijk ingrijpen. Onder
andere in veel beeksystemen doet zich (versnelde)
sedimentatie voor. Met het slib worden in de water­
bodem de aan slib gebonden stoffen opgeslagen.
In veel kleine wateren (sloten, plassen) is door het
stagnante karakter ervan de ophoping van organisch

115

Niet aanwezig
5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld

116

Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)
Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)
Zeer belangrijk (significant in > 50% waterlichamen)
Percentages zijn berekend ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen in het (deel)stroomgebied (53+36+129+247+26=491).

Tabel 5-10 Relatieve belang van belasting door overige belastingen op de oppervlaktewaterlichamen

Belastingen

Relatieve belang andere belastingen
Rijn-Midden

Rijn-Noord

Rijn-Oost

Rijn-West

Rijkswater

Totaalbeoordeling

Totaal aantal significant
belaste waterlichamen

Zwerfvuil

0

Dumpen ongezuiverd afvalwater/slib in zee

4

Intensief beheer en onderhoud (incl. oevers)

315

Recreatie (water en oever)

24

Sportvisserij

36

Beroepsvisserij

15

Uitheemse dieren/planten

78

Uitheemse ziekten

0

Klimaatverandering (zeespiegelstijging, temperatuur/droogte,
hogere piekafvoer)

18

Verontreinigde waterbodem

18

Visstandsbeheer

18

Olie- en gaswinning (bodemdaling)

2

Schelpenwinning of mosselzaadwinning

0

Windenergie (offshore)

0

Delfstoffenwinning (zand, klei, grind, etc)

5

Warmtelozing en warmte-koudeopslag

1

Militair oefenterrein

0

Bovenstroomse aanvoer (voorbelasting buitenland)

42

Overige

38

Scheepvaart

35

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

materiaal en de oplading van de bodem met mest­

Andere overige belastingen kunnen direct of indirect

stoffen een probleem.

door fysieke effecten invloed hebben op met name de
ecologische toestand van de oppervlaktewaterlichamen.

Nalevering van stoffen uit de waterbodem is

Een opsomming van mogelijke overige belastingen

afhankelijk van het type stof en de (abiotische)

staat in tabel 5-10.

milieuomstandigheden. Nalevering van nutriënten
probleem. Stoffen als metalen en pak’s, pcb’s en ocb’s

Belang van overige belastingen in
oppervlaktewaterlichamen

kunnen gemobiliseerd worden wanneer het milieu

In tabel 5-10 staat per deelgebied en voor totaal

van karakter verandert, bijvoorbeeld door droog­

Rijndelta in welke mate een als overig aangemerkte

legging of juist het onder water zetten van uiter­

vorm van belasting als significant is beoordeeld

waarden. Bij ecologisch herstel is veelal sprake

(percentage van totaal aantal waterlichamen).

van herinrichting van de oeverzone en maatregelen

In voorkomend geval zijn belastingen waarvan nog

waardoor de dynamiek van het watersysteem zal

niet zeker is of ze substantieel van invloed zijn, maar

toenemen. Hierdoor neemt de kans op erosie en

mogelijk wel, uit voorzorg als significant aangemerkt.

verspreiding van verontreinigd materiaal toe.

Dit gaat bijvoorbeeld bij rijkswateren om de effecten

De waterbodem is derhalve een potentiële bron

van klimaatverandering, visserij en de verspreiding

van verontreinigingen voor de waterfase en is hier

van uitheemse planten en dieren. Nader onderzoek

beschreven als een overige (diffuse) belasting.

zal hier moeten uitwijzen in hoeverre daadwerkelijk

is met name voor regionale wateren een bekend

sprake is van significante invloeden op de

Overige belastingen

ecologische toestand.

Voorbelasting uit het buitenland en waterbodems
zijn met name stofgerelateerde overige belastingen.

Het algemene beeld voor het stroomgebied Rijndelta

Dit geldt ook voor de onderlinge belasting van opper-

is dat intensief beheer en onderhoud als een zeer

vlaktewaterlichamen in Rijndelta (doorbelasting).

belangrijke belasting geldt (tweederde van de

Deze doorbelasting geldt zowel voor regionale opper-

oppervlaktewater­l ichamen). Een - mogelijk - belang-

vlaktewateren als voor het rijkswater. De doorbelasting

rijke belasting zijn uitheemse planten en dieren. Voor

is niet nader gespecificeerd, maar vormt met name

rijkswateren is de buitenlandse aanvoer van stoffen

voor relatief stilstaande rijkswateren (meren), die

(voorbelasting) in - vrijwel - alle rijkswateren als een

water uit regionale wateren ontvangen een belang-

zeer belangrijke significante belasting aangemerkt.

rijke belasting (bijvoorbeeld stikstof, fosfaat,
zware metalen, bestrijdingsmiddelen).

117

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Tabel 5-11 Samenvatting van belastingen voor het grondwater in het stroomgebied Rijndelta
Beoordeling relatieve belang van belastingen op de grondwaterkwaliteit
Belastingen
1

118

Beoordeling*

Totaal aantal significant belaste waterlichamen**

Puntbronnen

Bodemverontreinigingen

8

(Historische) stortplaatsen

1

Olietransportleidingen

0

Mijnbouwactiviteiten

Niet belangrijk
Minder belangrijk
Belangrijk

Infiltratie van verontreinigd afvalwater

0

Overige relevante puntbronnen

0

2 Diffuse bronnen
Van landbouwgronden

10

Door ongerioleerd gebied

0

Door stedelijke belasting

0

3 Wateronttrekkingen
Voor landbouw, bosbouw en visserij (o.m. irrigatie)

9

Voor publieke (drink)watervoorziening

9

Voor IPPC industrieën

0

Voor niet-IPPC industrieën

0

Door mijnbouw c.q. open groeves

0

Overige

0

4 Kunstmatige onttrekkingen
Grondwateraanvulling

2

Retourstromen (zandwassing)

0

Mijnbouwactiviteiten

0

Overige

0

5 Intrusies
Zout water

2

Overige intrusies

0

Zeer belangrijk
*Inschatting van het belang is ontleend aan artikel 5-rapportage 2005
** Aantal grondwaterlichamen waarin sprake is van een significante
belasting volgens inventarisatie Deltares 2008 [46]		

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

5.2

Grondwater
Nutriënten

het stroomgebied Rijndelta liggen tussen de

• diffuse bronnen (paragraaf 5.2.2);

Tabel 5-12 geeft een overzicht van de diffuse belasting

0,1 en 0,78 mg P-totaal per liter (zie tabel 5-13).

• puntbronnen (paragraaf 5.2.3);

van de bodem in de grondwaterlichamen in het

• onttrekking van grondwater (paragraaf 5.2.4);

Nederlandse deel van Rijndelta [46] . De netto belasting

Zware metalen

• kunstmatige grondwateraanvulling

geeft de belasting weer die daadwerkelijk in de bodem

De belasting van zware metalen komt grotendeels

komt. Daarnaast is de belasting door atmosferische

voor rekening van de landbouw (zie tabel 5-14).

depositie en overige diffuse bronnen weergegeven.

Vooral de metaalgehalten in veevoer en het gebruik

Belasting van het grondwater is onderverdeeld naar:

(paragraaf 5.2.5);
• intrusie van zout en andere verontreinigingen
(paragraaf 5.2.6).

van kopersulfaatontsmettingsbaden vormen een
Voor tabel 5-12 is uitgegaan van beschikbare areaal-

bijdrage aan de belasting van grondwater met zware

gegevens en van de mate waarin mest wordt geprodu-

metalen. In stedelijk gebied vormt de uitspoeling van

ceerd in een gebied (concentratie-, overgang- of tekort-

vooral bouwmaterialen een belasting door afspoeling

gebied). In de praktijk wordt mest geëxporteerd van

naar oppervlaktewater. De zuurdepositie varieert

concentratiegebieden naar de tekortgebieden. De

enigszins: tussen 2.000 en 3.500 zuurequivalenten

In tabel 5-11 is een samenvatting gegeven van de

gemiddelde netto belasting bij meeweging van dit

per hectare per jaar.

belastingen in het stroomgebied Rijndelta en een

transport is in tabel 5-13 weergegeven. De berekenings-

inschatting van het relatieve belang daarvan.

wijze is een eerste benadering. De belasting door

Bestrijdingsmiddelen

In de navolgende paragrafen zijn onderdelen van

overige diffuse bronnen met stikstof en fosfor is

De ruimtelijke verschillen in de belasting van het

deze overzichtstabel verder uitgewerkt.

verwaarloosbaar in vergelijking met de landbouw-

grondwater met bestrijdingsmiddelen zijn op het

kundige belasting en de atmosferische depositie.

niveau van afzonderlijke grondwaterlichamen

5.2.1
		
		

5.2.2

Beoordeling van de effecten van
de menselijke activiteiten op het
grondwater

Diffuse belasting van het grondwater

berekend voor de 15 meest aangetroffen bestrijdingsOp basis van de stikstof- en fosforvrachten is met

middelen. Deze zijn opgenomen in tabel 5-15.

De diffuse belasting van het grondwater hangt

het model stone de uitspoeling van stikstof en fosfor

samen met het historisch en huidig grondgebruik.

naar het grondwater berekend. Met dit model wordt

Op basis van deze belastingscijfers [46] is er geen

De belangrijkste diffuse bronnen die het grondwater

het effect van onder meer de grondwaterstand en

aanleiding om de toestandsbeoordeling van grond­

belasten zijn landbouw en atmosferische depositie.

het bodemtype op de uitspoeling van nutriënten

waterlichamen in Rijndelta (zie paragraaf 4.6.2)

In landbouwgebieden valt atmosferische depositie

in de berekeningen verdisconteerd. De berekende

te wijzigen vanwege nutriënten, zware metalen of

in het niet bij de belasting door bemesting, maar

nitraat-concentraties in het bovenste grondwater in

bestrijdingsmiddelen. Wel kan een beter onderbouwd

in gebieden met natuurlijke vegetatie vormt het de

de landbouwgebieden in het stroomgebied Rijndelta

oordeel worden gegeven over de mate waarin diffuse

belangrijkste bron van diffuse belasting. In hoofd-

liggen tussen de 2,7 en 10,8 mg nitraat-N per liter.

bronnen de grondwaterkwaliteit in de beschermde

zaak gaat het om belasting door nutriënten, zware

De berekende totaal-fosfaat concentraties in het

gebieden voor drinkwater significant beïnvloeden

metalen en bestrijdingsmiddelen.

bovenste grondwater in de landbouwgebieden in

en zijn ook maatregelen gedefinieerd om de (diffuse)
belasting niet te laten toenemen (zie paragraaf 6.3.8).

119

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
120

Tabel 5-12 Netto bodembelasting met nutriënten in het stroomgebied Rijndelta

Stroomgebied

Stikstof-belasting (kgN/ha/jr)

Fosfor-belasting (kgP/ha/jr)

Landbouwgronden

Atmosferische depositie

Overige diffuse bronnen

Landbouw

Atmosferische depositie

Overige diffuse bronnen

Rijn-West

179-185

20-35

0,09-0,44

22

0,5

0,01-0,02

Rijn-Oost

195-218

28-40

0,09-0,48

24-26

0,5

0,01

Rijn-Midden

195-233

45

0,20-0,64

24-28

0,5

0,01

Rijn-Noord

170-191

28

0,01-0,06

21-23

0,5

0,0-0,01

Tabel 5-13 Berekende stikstof- en fosforconcentraties in het bovenste grondwater onder landbouwgronden in het stroomgebied Rijndelta

Stroomgebied

Stikstof-uitspoeling

Fosfor-uitspoeling

(kg/ha/jr)

(mg NO3-N/l)

(kg/ha/jr)

(mg P-tot/l)

Rijn-West

4,9 – 28,8

2,7 – 10,8

0,26 - 1,26

0,1 – 0,78

Rijn-Oost

7,9 – 23,9

2,7 – 9,9

0,3 – 1,11

0,11 – 0,38

Rijn-Midden

20,5

7,9

0,26

0,10

Rijn-Noord

3,5 – 27,2

3,5 – 9,9

0,2 – 0,44

0,15 – 0,2

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Tabel 5-14 Overzicht van de netto belasting van grondwater met zware metalen in het stroomgebied Rijndelta

Stroomgebied

Koper-belasting (g Cu/ha/jr)

Nikkel-belasting (g Ni/ha/jr)

121

Landbouwgronden

Atmosferische
depositie

Overige
diffuse bronnen

Landbouwgronden

Atmosferische
depositie

Overige
diffuse bronnen

Rijn-West

152 - 299

10

32,6 – 88,3

68-70

3

11,7 - 29

Rijn-Oost

191 - 267

10

12,9 – 17,7

74 - 83

3

5,0 – 5,7

Rijn-Midden

235 - 238

10

18,3 – 51,4

74 - 88

3

6,5 – 20,7

Rijn-Noord

94 - 126

10

1,8 – 8,3

65 - 73

3

0,7 – 3,4

Stroomgebied

Zink-belasting (g Zn/ha/jr)

Cadmium-belasting (g Cd/ha/jr)

Landbouwgronden

Atmosferische
depositie

Overige
diffuse bronnen

Landbouwgronden

Atmosferische
depositie

Overige
diffuse bronnen

Rijn-West

764 - 790

45

20,7 – 28,6

2,47 – 2,56

0,3

0,0 – 0,02

Rijn-Oost

835 - 935

45

5,8 – 6,2

2,70 – 3,03

0,3

0,0 – 0,03

Rijn-Midden

837 - 996

45

11,3 – 25,9

2,71 – 3,23

0,3

0,01 – 0,04

Rijn-Noord

728 - 818

45

0,40 – 4,3

2,36 – 2,65

0,3

0,0

Stroomgebied

Zuurbelasting
(zuur equivalent/ha/jr)

Rijn-West

3000

Rijn-Oost

3000

Rijn-Midden

3500

Rijn-Noord

2000

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
122

Tabel 5-15 Overzicht van de 15 meest aangetroffen
bestrijdingsmiddelen in grondwater
Bestrijdingsmiddel

5.2.3

Puntbronnen

verontreiniging. Dergelijke puntbronnen kunnen
worden aangepakt via gebiedsgericht beheer van

Als de belasting van het grondwater met veront­

het verontreinigde grondwater en zijn daarom

reinigende stoffen duidelijk is te koppelen aan een

onderscheiden van de overige puntbronnen

specifieke locatie, spreken we van een puntbron.

(zie ook hoofdstuk 6).

1

Aldicarb

2

MCPA

reinigd, bijvoorbeeld onder industrieterreinen,

Deze aantallen geïnventariseerde puntbronnen leiden

Bentazon

in stedelijke gebieden en onder stortplaatsen.

niet tot aanpassing van het toestandsoordeel van

Veel van deze puntbronnen zijn nog niet onderzocht,

paragraaf 4.6.2, omdat de invloed ervan vooral lokaal

waardoor de inventarisatie gedeeltelijk gebaseerd

is. Wel kan hiermee een indruk worden verkregen van

is op potentiële risico’s.

de mogelijke invloed van puntbronnen op de grond-

3

Dit is het geval op locaties waar de bodem is veront-

4

Carbendazim

5

S_metolachloor

6

Terbuthylazin

7

Procymidon

8

Clopyralid

de bodemopbouw of door isolerende maatregelen is

9

Isoxaflutool

de verspreiding van verontreinigende stoffen niet

10

Chloridazon

11

Dicamba

12

Fluroxypyr

13

Imida cloprid

14

Pirimifos_methyl

15

Pyri methanil

Nummer 1 is het meest aangetroffen,
nummer 15 is het minst aangetroffen.

waterkwaliteit in de beschermde gebieden voor
Niet alle locaties met bodemverontreiniging vormen

drinkwater. Zie in dit verband ook de risico­

een bedreiging voor het omliggende grondwater. Door

beoordeling van paragraaf 6.3.4.

altijd aan de orde. In tabel 5-16 zijn alleen die locaties

5.2.4

Grondwateronttrekkingen

met bodemverontreiniging opgenomen, die bijdragen

Sinds 1900 is de openbare watervoorziening in

aan de belasting van het grondwater. De hierin

Nederland gegroeid van circa 50 naar 1.300 miljoen

genoemde aantallen zijn geïnventariseerd door

kubieke meter per jaar. Vanouds komt een belangrijk

Deltares (2008) [46] en gebaseerd op het provinciale

deel (meer dan 50 procent) van dit water uit het

bestand ldb (landsdekkend beeld). Van de ongeveer

grondwater. Met name na de Tweede Wereldoorlog is

3300 puntbronnen is de meerderheid alleen aan­

er sprake geweest van een sterke groei (zie figuur 5-3).

gemerkt als verdacht (ruim 1700) of waarvoor

Inmiddels is deze groei, mede ingegeven door de

onderzoek lopende is (ruim 1400). Er resteren

verdrogingsproblematiek die ermee gepaard ging,

uiteindelijk nog 90 puntbronnen in wingebieden

afgevlakt en is het beleid gericht op grondwater­

welke als ‘te saneren’ staan aangemerkt. Dit vraagt

besparing.

nog nader onderzoek om het daadwerkelijke risico
voor de drinkwaterfunctie te bepalen.
In sommige gevallen is sprake van een gebied (groter
dan 13 hectare 27) waarbinnen meerdere puntbronnen
voorkomen, zogenaamde grootschalige bodem­

27

Criterium onder andere ook gebruikt in
“Handreiking II gebiedsgericht beheer van verontreinigd grondwater”

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Tabel 5-16 Aantal puntbronnen (bodemverontreinigingslocaties) in grondwater in het stroomgebied Rijndelta
Grootschalig verontreinigde gebieden
(locaties > 13 hectare)

Aantal puntbronnen in beschermde
gebieden voor drinkwater

Rijn-West

52

2049

Rijn-Oost

18

900

Rijn-Midden

14

260

Rijn-Noord

12

48
123

Figuur 5‑3 Productie openbare watervoorziening 1960-2007 en herkomst drinkwater 1990-2007 27
Drinkwaterproductie in Nederland

Herkomst drinkwater

Mm3/j

Mm3/j

1400

1400

1200

1200

1000

1000

800

800

600

600

400

400

200

200

0

0
1960

1970

1980

1990

2000

2010

1990

1995

2000

oppervlaktewater
natuurlijk duinwater
(oever)grondwater

27

Bron: Waterleidingstatistiek (VEWIN).

2005

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Tabel 5-17 Overzicht van de grondwateronttrekking in het stroomgebied Rijndelta
Grondwaterlichaam

grondwateronttrekkingen [x106 m 3]

Code

Menselijke
consumptie

Landbouw•

Industrie

Warmte/
koude opslag

Recreatie

Overig

Natuur

Totaal

Rijn-West
(alle)

Grondwater (2006)

342,2

5,0

55,0

36,0

<0,1

25,8

464,0

Grondwater (2007)

142,2

?

1,2

?

?

55,8

199,2

Grondwater (2006)

93,9

<0,1

19,1

<0,1

<0,1

4,6

Grondwater (2007)

62,5

0,0

?

?

57,1

75,3

36,0

0,1

143,3

Rijn-Oost
(alle)
Rijn-Midden
NLGW004

124

Naam

0,0

117,6

Rijn-Noord
(alle)

Totaal

640,8

5,0

* Opgave kan mogelijk wijzigen ten gevolge van inventarisatie door Voedsel- en Waren Autoriteit, zie paragraaf 1.4.2.

Tabel 5-18 Kunstmatige aanvulling grondwaterlichamen in het stroomgebied Rijndelta
Grondwaterlichaam

Grondwateraanvulling

Code

Naam

Percentage ten opzichte
van onttrekking

Netto aanvulling
[x106 m 3]

Duin Rijn-West

91%

144,8

NLGW0003

Zand Rijn-Oost

6%

7,4

NLGW0010

Deklaag Rijn-Oost

41%

7,1

Zand Rijn-Midden

2%

2,0

NLGW0002

Zand Rijn-Noord

2%

0,5

NLGW0007

Zout Rijn-Noord

n.v.t.

n.v.t.

NLGW0009

Deklaag Rijn-Noord

0%

0,0

NLGW0015

Wadden Rijn-Noord

0%

0,0

Rijn-West
NLGW0016
Rijn-Oost

Rijn-Midden
NLGW0004
Rijn-Noord

119,6
0,0

900,4

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

Om de grondwateronttrekkingen voor drinkwater en

waterbesparende maatregelen zijn doorgevoerd. Het

aanvulling plaats van het grondwater ten opzichte

industriewater te verminderen is het streven naar

beleid lijkt dus effectief te zijn in het streven naar

van de onttrekking voor drinkwaterproductie.

beëindiging van de groeiende onttrekking per 2000

duurzaam beheer (zie ook hoofdstuk 6). Wel is de

vastgelegd in het ‘Beleidsplan Drink- en Industriewa-

ongecontroleerde toename van kleine winningen op

Rijn-Oost heeft zeven locaties waar kunstmatige

tervoorziening (1995)’. Daarnaast moet de industrie de

lokaal en regionaal niveau nog een punt van zorg,

aanvulling plaatsvindt. Dat gebeurt door het op peil

winning voor eigen gebruik met tenminste 40 procent

aangezien groei verdere verdroging van gebieden met

houden van lokaal oppervlaktewater. In Rijn-Midden

verminderen. Beide doelstellingen zijn inmiddels

een natuurfunctie in de hand kan werken (ciw, 1999).

gaat het om drie locaties, allen in het grondwater­
lichaam Zand Rijn-Midden.

doorvertaald naar provinciaal beleid, en is niet
langer het Beleidsplan hierin leidend maar het

Deze ontwikkelingen spelen ook in het stroomgebied

provinciale vergunningenstelsel. De druk vanuit de

Rijndelta. In tabel 5-17 is per beschrijvingseenheid

In dit verband is ook de benutting van aardwarmte

drinkwaterwinningen wordt verkleind door in plaats

aangegeven hoeveel water er wordt onttrokken.

voor de opslag en terugwinning van energie van
belang (aangeduid met warmte-koude opslag,

van grondwater meer gebruik te maken van oppervlaktewater. Daartoe zijn onder andere systemen

In totaal wordt in het Nederlandse deel van Rijndelta

afgekort wko). Relevant daarbij is het onderscheid

ontwikkeld, waarbij voorgezuiverd oppervlaktewater

jaarlijks ten minste 900 miljoen kubieke meter

tussen open en gesloten wko-systemen. Verspreiding

wordt geïnfiltreerd in de bodem (diepinfiltratie) om

grondwater gewonnen. Omdat de totale onttrekking

van stoffen via het grondwater is bij gesloten

het vervolgens als grondwater te kunnen winnen.

veruit wordt overtroffen door het jaarlijkse neerslag-

systemen niet mogelijk. Bij open systemen bestaat

Hierdoor is de kwantitatieve druk op de zoetwater-

overschot is de belasting van de genoemde onttrekkings-

die mogelijkheid theoretisch wel, maar wordt deze

voorraden, met name die in de duinen, afgenomen.

cijfers geen aanleiding om grondwaterlichamen in

gereguleerd door per saldo meer te onttrekken dan te

Bij (diep)infiltratiewinningen speelt het probleem

slechte toestand te beoordelen (zie ook paragraaf 4.6.2).

infiltreren bij (bijvoorbeeld bij regeneratie van
bronnen) . Voor open systemen dient in Nederland

dat er in het geïnfiltreerde oppervlaktewater stoffen

Kunstmatige grondwateraanvulling

dan ook een vergunning te worden aangevraagd

zijn inmiddels aanwezig in het grondwater dat nog

Naast onttrekking van grondwater vindt ook kunst-

gezag de mogelijkheid om eventuele risico’s op

gewonnen moet worden. In de onttrekkingsvergunning

matige aanvulling van grondwater plaats (zie tabel

verontreiniging te beperken of uit te sluiten op grond

(gebaseerd op de Grondwaterwet) worden hiertoe door

5-18). Omdat deze aanvulling verhoudingsgewijs klein

van deze Grondwaterwet.

de betreffende provincies voorschriften opgenomen

is ten opzichte van de onttrekking is de mogelijke

conform de vereisten van het Infiltratiebesluit

belasting hierdoor voor het grondwater gering. Dit

In Nederland zijn op dit moment circa 1.100 open

bodembescherming (zie hoofdstuk 6).

geldt niet voor Duin Rijn-West, waar de aanvulling

systemen vergund. Over het algemeen betreft dit

relatief groot is ten opzichte van de onttrekking met

systemen met relatief grote vermogens. Daarnaast

De winning van drinkwater is sinds 1990 min of meer

als doel om verdroging in het duingebied te voor­

is een veelvoud hiervan aan gesloten systemen

stabiel, terwijl de omvang van de grondwaterwinningen

komen. Ook in het grondwaterlichaam Deklaag

geplaatst. Exacte gegevens ontbreken hier echter

door de industrie fors is afgenomen nadat allerlei

Rijn-Oost vindt procentueel gezien een belangrijke

over.

zitten waarvan de concentratie boven de drinkwaternorm zit of in het verleden gezeten heeft. Deze stoffen

5.2.5

vanuit de Grondwaterwet. Daarmee heeft het bevoegd

125

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
126

Figuur 5‑4 Ligging zoet-zout grens in diep grondwater

Gezien de strikte regelgeving worden in Nederland
wko-systemen niet als een significante belasting
gezien voor grondwaterlichamen.

5.2.6

Zoutwater of andere intrusies

Het indringen van zout water of andere intrusies is in
beeld gebracht [37] . In het kader van deze studie is een
kaart samengesteld waarop gebieden staan aangegeven
waar autonome verzilting kan optreden (zie figuur 5-4).
Aansluitend is gekeken of de bestaande monitoring
van het zoet-zout grensvlak aanleiding geeft om
de bestaande meetnetten hiervoor te herzien.
De conclusie is dat in het stroomgebied Rijndelta
weliswaar een zekere kans bestaat op intrusie, maar
dat het risico daarop in de hand wordt gehouden door
strikte bewaking van het zoet-zout grensvlak (zowel
horizontaal als verticaal) in combinatie met het
Gebied kwetsbaar voor optrekken zoet-zoutgrensvlak
Hoofdgrens zoet-zout t.b.v. KRW monitoring
Gebied kwetsbaar voor laterale verzilting vanuit Peelhorst

reguleren van onttrekkingen. Intrusies vormen
in het stroomgebied Rijndelta dus geen significante
belasting voor grondwaterlichamen.

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

5.3
		

Afstemming Grondwater –
Oppervlaktewater

Op het raakvlak tussen grondwater en oppervlakte-

doelstellingen) voor oppervlaktewater is de invloed

zorgen voor een vermindering van de kwel of

water is een aantal belastingen relevant, waarbij niet

vanuit grondwater meegenomen in de hoogte van het

grondwaterstand, zodanig dat het oorspronkelijke

op voorhand duidelijk is waardoor de belasting met

gep, voor zover bekend en relevant. Nader onderzoek

ecosysteem verandert (verdroging door onttrekking).

name wordt veroorzaakt of waarbij de bron niet is in

is nodig om ontbrekende kennis aan te vullen (zie ook

Ook peilbeheer is in veel gevallen een deel van de

te delen in een van de voorgaande paragrafen.

paragraaf 5.4).

oorzaak van verdroging (zie figuur 5-5 ter illustratie
dat basenrijke condities worden gecreëerd of in stand

zijn kwelstromen die de waterkwaliteit in een kanaal

Oppervlaktewater beïnvloedt
grondwaterkwaliteit

beïnvloeden of het infiltreren van rivierwater naar

Oppervlaktewater dat vanuit een rivier, beek of

zouden verdwijnen (verzuring). Bij de toestands­

laaggelegen polders.

kanaal infiltreert naar de ondergrond kan daarmee

beoordeling is hier ook aandacht aan besteed

Voorbeelden van belastingen die zowel met oppervlaktewater als (ondiep) grondwater te maken hebben

[47]

). Omgekeerd kan grondwater er juist voor zorgen

gehouden, welke zonder de invloed van grondwater

de grondwaterkwaliteit beïnvloeden. In een aantal

(zie paragraaf 4.6.2). In een aantal gevallen zijn ook

Interactie tussen grond- en oppervlaktewater is al wel

specifieke gevallen komen daarmee stoffen in het

reeds maatregelen opgenomen in de programma’s

meegenomen in het krw-meetprogramma voor zowel

grondwater terecht, die door (water)bedrijven moeten

van de betrokken waterbeheerder(s) in hoofdstuk 6,

grondwater als oppervlaktewater (afzonderlijk, nog

worden verwijderd bij de productie van water bestemd

vooruitlopend op de totstandkoming van de beheer-

weinig in samenhang), maar zal tijdens de eerste

voor menselijke consumptie. De toestand van het

plannen Natura 2000.

planperiode met name op de hierna beschreven

oppervlaktewater kan op die manier van invloed

onderdelen verder worden uitgewerkt [47] .

zijn op de grondwaterkwaliteit en de risico’s op

Voor de (grond)waterkwaliteit is met name de

verslechtering daarvan.

nutriëntenbelasting een punt van aandacht. Bijzonder

Grondwaterkwaliteit beïnvloedt
oppervlaktewaterkwaliteit

Naar aanleiding hiervan dient nader te worden

hierbij is dat de natuurdoelen in tegenstelling tot de

uitgezocht of er sprake is van een dergelijke invloed

gep’s beperkt rekening houden met een achtergrond-

Diverse landelijke en regionale studies geven aan dat

en vervolgens of een beroep op artikel 4.5 krw

belasting van fosfaat en/of nitraat. Voor de aanpak

het grondwater een substantiële bijdrage kan leveren

(uitzonderingsbepaling voor het niet bereiken van

van deze belastingen is het dan ook relevant om te

aan de verontreiniging van het oppervlaktewater.

de goede toestand) nodig is. Ook het opstellen van

weten of nutriënten via het oppervlaktewater danwel

Vooral de belasting met nutriënten, bestrijdings­

een gebiedsdossier (zie hoofdstuk 6) voor kwetsbare

via het grondwater worden aangevoerd. Nader

middelen en zware metalen is een aandachtspunt

winningen kan nuttig zijn om de risico’s in beeld te

onderzoek is nodig om deze belasting nader te onder-

(zie ook paragraaf 5.2.2). Het grondwater is in dit geval

brengen.

bouwen en eventueel maatregelen op te nemen in het
stroomgebiedbeheerplan van 2015 (zie paragraaf 5.4).

niet zozeer een bron als wel een route waarlangs de
bereiken. Het omgekeerde komt echter ook voor: door

Grond- en oppervlaktewater beïnvloeden
natuur

de bijdrage van relatief schoon grondwater verbetert

Veel terrestrische ecosystemen zijn afhankelijk

de waterkwaliteit in een oppervlaktewaterlichaam.

van de hoeveelheid en kwaliteit van het grond- en

Bij het afleiden van doelen (zie hoofdstuk 3 Milieu-

oppervlaktewater. Antropogene invloeden kunnen

verontreinigende stoffen het oppervlaktewater

127

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten
128

Figuur 5-6 Oorzaken van verdroging in Nederlandse Natura 2000-gebieden [47]
Gebaseerd op KIWA-rapport ‘Knelpunten -en kansenanalyse Natura 2000 (2007).
Inmiddels is in sommige gevallen meer informatie bekend die op
onderdelen tot een bijgesteld inzicht heeft geleid.

Legenda
Thema Verdroging (grootte bolletje is maat voor ernst knelpunt)
Overheersende component
Verlaging stijghoogte/grondwaterstand door grondwateronttrekking
Verlaging grondwaterstand door peilbeheer en drainage
Beide componenten spelen even grote rol
Geen knelpunt
Natura 2000 gebied met sense of urgency voor wateropgave
Natura 2000 gebied uit Kiwa knelpuntenanalyse
Overig Natura 2000 gebied

Legenda

Thema Verdroging (grootte bolletje is maat voor e
Overheersende component

Verlaging stijghoogte/grondwaterstand door grondwatero
Verlaging grondwaterstand door peilbeheer en drainage
Beide componenten spelen even grote rol
Geen knelpunt

Natura 2000 gebied met sense of urgency voor wateropga
Natura 2000 gebied uit Kiwa knelpuntenanalyse
Overig Natura 2000 gebied

5 Significante belastingen en effecten
van menselijke activiteiten

5.4

Kennisleemten

In 2004 is in het karakteriseringsrapport van het

Belangrijk is ook om nader te onderzoeken welke

stroomgebied Rijndelta (krw artikel 5) een aantal

invloed grond- en oppervlaktewater hebben op de

leemten in kennis opgenomen inzake belasting van

belasting en het bereiken van de doelen in de Natura

oppervlaktewater en grondwater. In de meeste

2000-gebieden c.q. hoe deze belasting te beperken.

gevallen is hieraan invulling gegeven door nader

Dit kan plaatsvinden in de aanloop naar de beheer-

onderzoek en/of door gebruik van regiospecifieke

plannen van de Natura 2000-gebieden in het

informatie in de gebiedsprocessen van de (grond)-

stroomgebied.

waterbeheerders. Zo zijn de gebiedspecifieke
natuurlijke achtergrondgehalten van stoffen zoveel
mogelijk in de doelen verwerkt en is rekening
gehouden met effecten van klimaatverandering.
Daar waar dit nog niet heeft kunnen plaatsvinden en
waar relevant, kan dit aanleiding zijn om de doelen
in een volgend stroomgebiedbeheerplan bij te stellen.
Bijvoorbeeld als een nadere analyse van de interactie
tussen de kwaliteit van het grondwater en de ecologische doelen van oppervlaktewater hier aanleiding
toe geeft. Voor zover er nog onduidelijkheden zijn
over belastingen en effectiviteit van maatregelen zijn
daarvoor in de periode 2010-2015 onderzoeken en
proefprojecten geprogrammeerd (zie hoofdstuk 6).
Belangrijk aandachtspunt voor het volgende stroomgebiedbeheerplan is om de voor- en doorbelasting
met stoffen tussen oppervlaktewaterlichamen beter
in beeld te krijgen (bovenstroomse invloed). Verder
is meer inzicht nodig in de belasting en effecten van
milieuvreemde stoffen zoals gebromeerde vlam­
vertragers, weekmakers en andere hormoonverstorende
stoffen, in het bijzonder ook in relatie tot het gebruik
van oppervlaktewater en grondwater voor menselijke
consumptie (vooral drinkwatervoorziening).

129

130

6			 Maatregelenprogramma
Samenvatting
In dit hoofdstuk komt een aantal onderdelen van de KRW bij elkaar.
In hoofdstuk 4 is beschreven wat de huidige toestand is. Hieruit blijkt
dat op dit moment 80% van oppervlaktewaterlichamen voldoet aan
de chemische doelen en 2% aan de ecologische doelen van de KRW.
Hoofdstuk 5 geeft vervolgens aan dat de oorzaken van het niet
voldoen aan de KRW-doelen bij de oppervlaktewaterlichamen vooral
ligt aan verontreiniging door diffuse bronnen, door ingrepen in de
inrichting van wateren en door intensief beheer en onderhoud.
In mindere mate zijn ook puntbronnen van belang. Het KRW-maat­
regelenprogramma is gebaseerd op de aanpak van deze oorzaken
met als doel om de toestand te verbeteren.
In dit hoofdstuk 6 is een samenvatting opgenomen van het KRWmaatregelenprogramma. Voor gedetailleerdere informatie over de
aanvullende regionale maatregelen voor de waterlichamen wordt
verwezen naar de plannen van Rijkswaterstaat, waterschappen,
provincies en gemeenten.
Het KRW-maatregelenprogramma voor de periode 2010-2015 bestaat
in de eerste plaats uit maatregelen die voortkomen uit Europese
en/of nationale wetgeving. Deze Europese richtlijnen waren al eerder
dan de KRW van kracht. Op basis hiervan zijn de laatste jaren al
landelijk en regionaal beleid en maatregelen ontwikkeld. Voor een
belangrijk deel vallen deze maatregelen onder het generieke beleid
(basismaatregelen) en deels zijn deze maatregelen nog in uitvoering.
Aanvullend hierop is een aantal regionale en locatiegebonden
maatregelen geformuleerd die in de plannen van Rijkswaterstaat,
waterschappen, provincies en gemeenten zijn opgenomen.
28

De belangrijkste aanvullende regionale en locatiegebonden maat­
regelen in het KRW-maatregelenprogramma zijn de (her)inrichting
van de waterlopen en het aanleggen van ecologische verbindings­
zones. In totaal betreft dit meer dan 1700 km aan watergangen.
Tevens verbetert de vismigratie door maatregelen bij 426 stuwen,
sluizen en gemalen. Bij 34 rwzi’s wordt het afvalwater verder
gezuiverd. Ook vindt sanering plaats van 355 lozingen in ongerioleerd

gebied en 23 riooloverstorten. De landelijke aanpak met maatregelen
voor grondwater vallen voor diffuse bronnen (o.a. nutriënten en
gewasbeschermingsmiddelen) samen met die voor oppervlaktewater.
Daarnaast zijn er specifieke maatregelen voor de aanpak van
puntbronnen en bestrijdingsmiddelen in (kwetsbare) grondwater­
beschermingsgebieden.
Voor beschermde Natura 2000-gebieden zijn maatregelen opgenomen
ter verbetering van de grondwatercondities. Een verdere aanpak ter
bescherming van de gebieden Natura 2000 vindt plaats via de op
te stellen beheerplannen.
Door het uitvoeren van het KRW-maatregelenprogramma neemt
de ecologische waterkwaliteit in alle oppervlaktewaterlichamen toe
en verbetert de bescherming van het grondwater (met name rond
drinkwaterwinningen). Ook de chemische kwaliteit van de opper­
vlaktewaterlichamen verbetert. Maar deze toename van het aantal
waterlichamen in een goede toestand is nog niet voldoende. Om de
KRW-doelen te halen zijn ook maatregelen na 2015 noodzakelijk.
Daarom is in het stroomgebiedbeheerplan ook globaal aangeven
welke regionale en locatiegebonden maatregelen zijn voorzien voor
de periode 2016-2027. In het volgende stroomgebiedbeheerplan
worden deze maatregelen stroomgebied-breed afgewogen en
concreter geprogrammeerd.
In 2008 bedroegen de totale kosten aan watertaken door overheden
op nationaal niveau ruim 5,4 miljard euro. Door de verschillende
sectoren wordt nationaal jaarlijks ca. 2,6 miljard euro uitgegeven
aan watergerelateerde milieumaatregelen. Met het aanvullende
KRW-maatregelenprogramma wordt in de planperiode in Rijndelta
ruim 1,5 miljard euro aan kosten gemaakt (250 miljoen euro per jaar).
Uitvoering van de voorgenomen maatregelen levert directe baten op
in de vorm van een grotere biodiversiteit van onder meer waterplanten, vissen en oevervegetatie en een aantrekkelijker leefomgeving
die door burgers wordt gewaardeerd. Deze baten hebben vooral
gebruiks- en belevingswaarde met mogelijk positieve effecten op
de gezondheid en zijn daarmee lastig in geld uit te drukken.
28

Het stroomgebiedbeheerplan is op 22 december vastgesteld. Hiermee geldt het plan formeel gezien
voor de planperiode 2009-2015. Omdat het slechts om anderhalve week gaat, wordt er in hoofdstuk 6
kortweg gesproken de planperiode 2010-2015. Hetzelfde geldt voor de periode 2016-2027.

131

Tabel 6-1a Matrix belastingen en maatregelen oppervlaktewater.
De aanpak verwijst naar de paragraafnummers waarin de maatregelen voor de desbetreffende

6 Maatregelenprogramma

belasting beschreven zijn.

6.1

132

Dit hoofdstuk beschrijft op hoofdlijnen het krw-

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de
waterkwaliteit

Bestaande aanpak en
KRW-programma 2010-2015

Belastingen

Generiek

Regionaal

Rioolwaterzuiveringsinstallaties

6.2.7

6.4.2

Riooloverstorten

6.3.4, 6.3.7

6.4.2

Slibverwerkingsinstallaties

6.2.10, 6.3.7

IPPC-industrieen

6.2.10, 6.3.7

Niet IPPC-industrieen

6.3.7

1

Inleiding

Beoordeling*

Puntbronnen

maatregelenprogramma. De maatregelen zijn gericht

2 Diffuse bronnen

op het aanpakken van de belangrijkste belastingen

Door run off (afstromend wegwater en
regenwaterriolen)

6.3.7, 6.3.8

6.4.2

van het grond- en oppervlaktewater. Deze belastingen
zijn in hoofdstuk 5 beschreven. Tabel 6-1 geeft een

Door landbouwgronden

6.2.8, 6.2.9,
6.3.8

6.4.3

Door verkeer (weg/rail) en infrastructuur

6.3.8

Door ongelukken

6.3.12

samenvatting van de relevante belastingen voor het
stroomgebied Rijndelta en legt daarbij de koppeling
met de maatregelen die worden genomen.
Het voldoen aan normen voor de oppervlaktewater-

Door verlaten industriegebieden

kwaliteit betekent overigens niet dat er geen maat­

Door materialen/constructie ongerioleerd
gebied

6.3.4, 6.3.7,
6.3.8

Overig (vooral atmosferische depositie)

6.3.8

regelen worden genomen om bijvoorbeeld de emissies
van de betreffende stoffen zoveel mogelijk te beperken
en te voorkomen. Het preventiebeleid blijft, in
overeenstemming met de beginselen van de krw en

3 Wateronttrekkingen
Voor landbouw, bosbouw en visserij
(o.m. irrigatie)

6.3.3, 6.3.5

werken door in vergunningverlening en generieke

Voor publieke (drink)watervoorziening

6.3.3, 6.3.5

maatregelen.

Voor industrieën

6.2.10, 6.3.3,
6,6

Bijstelling van belastingen op basis van nader
onderzoek

Voor koelwater van electriciteitscentrales

6.3.3, 6.3.5

Voor viskwekerijen

6.3.3, 6.3.5

de Grondwaterrichtlijn (beperken en voorkomen van
verontreiniging) van toepassing. Deze beginselen

De in hoofdstuk 5 en tabel 6-1 gepresenteerde
belastingen zijn het resultaat van de toestands­

6.4.3

6.4.6

Voor opwekken van stroom (waterkracht)

beoordeling die voortvloeit uit het formele krw-meet-

Door mijnbouw c.q. open groeves

net. Belastingen die leiden tot normoverschrijding

Voor scheepvaart (waterpeil in kanalen)

6.3.3, 6.3.5

Door overdracht (watervoorziening wateren)

6.3.5

6.4.4

Andere grote wateronttrekkingen
(evt. zelf aan te vullen)

6.3.3, 6.3.5

6.4.4

zijn daarbij in beeld gebracht. In de onderliggende
waterbeheerplannen wordt voor diverse water­
lichamen en parameters de toestandsbeoordeling
in meer detail beschreven op basis van informatie
verkregen uit nader onderzoek. Als gevolg hiervan
zijn niet alle belastingen in alle waterlichamen even

Bestaande aanpak en KRWprogramma 2010-2015

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de
waterkwaliteit

Bestaande aanpak en KRWprogramma 2010-2015

Belastingen

Generiek

Belastingen

Generiek

Beoordeling*

Regionaal

4 Regulering waterbeweging en morfologische aanpassing

Beoordeling*

Regionaal

5 Andere belastingen

Grondwateraanvulling

6.3.6

Zwerfvuil

6.3.8

Dammen voor waterkrachtcentrales

6.3.5

Dumpen ongezuiverd afvalwater/slib in zee

Waterreservoirs c.q. stuwmeren

6.3.5

6.2.7, 6.2.10,
6.3.7

Hoogwaterbescherming: dijken, dammen,
kanalen

6.3.9

6.4.4

Intensief beheer en onderhoud (incl. oevers)

6.3.5

6.4.4

Recreatie (water en oever)

6.3.5, 6.3.8

6.4.4

Wateroverdracht stroomgebieden (wateraanvoer
en/of waterafvoer)

6.3.9

6.4.4

Omleiden piekafvoer

6.3.9

6.4.4

Sluis (ook gemaal): verlagen waterstand (peilbeheersing)

6.3.5, 6.3.9

6.4.4

Stuw: verschil waterstand : verhogen waterstand
(peilbeheersing)

6.3.9

6.4.4

Klimaatverandering (zeespiegelstijging, temp/
droogte, hogere piekafvoer)

6.3.9

6.4.4

Kanalisatie c.q. normalisatie van de waterloop

6.3.9

6.4.4

Verontreinigde waterbodem

6.4.2, 6.4.3

Verlies oeverzones en overstromingsvlaktes

6.3.9

6.4.4

6.3.4, 6.3.7,
6.3.8

Oeververdediging, duikers, overkluizing, kribben

6.3.9

6.4.4

Versnelde waterafvoer

6.3.9

6.4.4

Veranderingen voor de visserij

6.3.9

6.4.4

Landinfrastructuur (weg, brug e.d.)

6.3.9

6.4.4

Baggeren c.q. verdiepen (incl. zandvang)

6.3.9

6.4.3, 6.4.4,
6.4.6

Baggeren c.q. verdiepen in estuaria en kustzones
(incl. zandvang)

6.3.9

Militair oefenterrein

Havens, scheepswerven e.d.

6.3.9

Bovenstroomse aanvoer (voorbelasting buitenland)

6.15, 6.16

Landaanwinning en inpoldering

6.3.9

Overige

6.15

Zandsuppletie (veiligheid)

6.3.9

Scheepvaart

Dammen in getijdengebied (incl. veiligheid/
energie)

6.3.9

Barrières (niet of moeilijk (vis)passeerbare gemalen, stuwen, dammen etc.)

6.3.9

Ontwatering (veenoxidatie en bodemdaling)

6.3.9

Sportvisserij

6.4.6

Beroepsvisserij

6.4.6

Uitheemse dieren/planten

6.4.6

Uitheemse ziekten

6.4.6

Visstandsbeheer
Olie- en gaswinning (bodemdaling)
Schelpenwinning of mosselzaadwinning

6.4.6

Windenergie (offshore)
Delfstoffenwinning (zand, klei, grind, etc)

6.3.9

Warmtelozing en warmte-koudeopslag

6.3.5, 6.3.6

6.4.6

Niet aanwezig in het Nederlandse deel van het stroomgebied
Aanwezig, maar is in geen waterlichamen als significant beoordeeld
6.4.4, 6.4.6

Minder belangrijk (signifcant in >0 - 15% waterlichamen)
Belangrijk (significant in >15 - 50% waterlichamen)
Zeer belangrijk (significant in >50% waterlichamen)
* Percentages zijn berekend op basis van het aantal waterlichamen waarvoor de belasting
als significant is beoordeeld ten opzichte van het totaal aantal waterlichamen in het
stroomgebied Rijndelta [491] .		

6 Maatregelenprogramma

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de
waterkwaliteit

133

Tabel 6-1b Matrix belastingen en maatregelen grondwater
Opgenomen zijn de paragraafnummers waarin de maatregelen voor de desbetreffende belasting beschreven zijn.

6 Maatregelenprogramma

Beoordeling relatieve belang van belastingen op de
grondwaterkwaliteit

134

Belastingen

Bestaande aanpak en
KRW-programma 2010-2015
Generiek

Regionaal

Bodemverontreinigingen

6.3.4, 6.3.7

6.4.2

(Historische) stortplaatsen

6.3.7

6.4.2

Infiltratie van verontreinigd afvalwater

6.3.7, 6.3.10

6.4.2

Overige relevante puntbronnen

6.3.7

6.4.2, 6.4.3

1

Beoordeling*

Puntbronnen

Olietransportleidingen
Mijnbouwactiviteiten

relevant. Dit kan betekenen dat er minder maatregelen
genomen worden dan op basis van de uitkomsten

2 Diffuse bronnen
Van landbouwgronden

6.2.8, 6.2.9, 6.3.4, 6.3.8

6.4.3

Door ongerioleerd gebied

6.3.8

6.4.2

Door stedelijke belasting

6.3.8, 6.3.10

6.4.3

van het formele krw-meetnet verwacht zou mogen
worden. Voor zowel oppervlaktewater als grondwater
worden de monitoringprogramma’s daarom de
komende jaren herzien mede op basis van de nu
uitgevoerde toestandbepaling per waterlichaam.

3 Wateronttrekkingen
Voor landbouw, bosbouw en visserij (o.m. irrigatie)

6.3.3, 6.3.5

Voor publieke (drink)watervoorziening

6.3.3, 6.3.5

Voor IPPC industrieën

6.2.10, 6.3.3, 6.3.5

Voor niet-IPPC industrieën

6.3.3, 6.3.5

6.4.6

Tabel 6-1 verwijst voor relevante belastingen naar
de paragrafen waarin de betreffende maatregelen
worden beschreven.

Door mijnbouw c.q. open groeves

Basismaatregelen

Overige

Het totaal aan maatregelen bestaat voor een belang-

4 Regulering waterbeweging en morfologische aanpassing

generiek beleid dat is ontwikkeld voor de uitvoering

rijk deel uit maatregelen op basis van bestaand

Grondwateraanvulling

6.3.6, 6.3.10

van andere Europese richtlijnen dan de krw. Voor

Retourstromen (zandwassing)

6.3.9

een deel zijn deze maatregelen nog in uitvoering.
Daarnaast is sprake van maatregelen die zijn

Mijnbouwactiviteiten

gebaseerd op nationaal beleid en generiek worden

Overige

vastgesteld. Ze worden daarbij soms ook gebied­
specifiek geconcretiseerd, bijvoorbeeld door middel

5 Andere belastingen
Zout water

6.3.4, 6.3.9

Overige intrusies

6.4.4

van vergunningverlening door provincies en waterschappen. Ook kan het gaan om bestaande (nationale)
maatregelen ter verbetering van de waterkwaliteit
en maatregelen ter voorkoming van wateroverlast.

Niet belangrijk

Op basis hiervan is al een groot pakket aan onder

Minder belangrijk

meer inrichtingsmaatregelen gepland.

Belangrijk
Zeer belangrijk
*Inschatting van het belang is ontleend aan artikel 5-rapportage 2005		

6 Maatregelenprogramma

Aanvullende regionale en locatiegebonden
krw-maatregelen

de aandacht primair uit naar ftalaten (dehp),

de specifieke thema’s die door de krw zijn

fenolen, broomdifenylethers, diuron, isoproturon,

benoemd. Het betreffen basismaatregelen voor:

hcb, pak’s en tbt, zink, koper en pcb’s;

-

kostenterugwinning watergebruik (6.3.2)

• op elkaar afstemmen van milieudoelstellingen van

-

duurzaam/efficiënt watergebruik (6.3.3)

en gemeenten aanvullende regionale en locatie­

de krw en van gebruiksfuncties van water zoals

-

bescherming drinkwater (6.3.4)

gebonden maatregelen geformuleerd waarmee een

scheepvaart, energieopwekking, bescherming

-

wateronttrekking c.q. wateropstuwing (6.3.5)

verdere stap wordt gezet op weg naar realisatie van

tegen hoogwater en gebruiksfuncties met ruimte-

-

kunstmatige grondwateraanvullingen (6.3.6)

de doelen van de krw. Waar het de landbouw betreft

lijke consequenties;

-

puntbronnen (6.3.7)

-

diffuse bronnen (6.3.8)

In aanvulling op het bestaande generieke beleid
hebben Rijkswaterstaat, waterschappen, provincies

zijn deze aanvullende regionale en locatiegebonden
maatregelen geformuleerd op basis van overleg,

• Het informeren en betrekken van het publiek bij de
uitwerking en concretisering van de maatregelen.

	-	 regulering waterbeweging en hydromorfologie
(6.3.9)

waarbij vrijwilligheid uitgangspunt is geweest.

Opbouw van hoofdstuk 6

-

directe lozing stoffen in grondwater (6.3.10)

Ook het buitenland neemt maatregelen

Met oog op de verplichtingen van de Kaderrichtlijn

-

prioritaire stoffen (6.3.11)

In het buitenlandse bovenstroomse deel van het

Water wordt in de paragrafen 6.2 en verder het totale

-

voorkoming calamiteiten (6.3.12)

Rijnstroomgebied worden maatregelen genomen die

maatregelenprogramma volgens een vast format

-

bescherming van het mariene milieu (6.3.13).

benedenstrooms effect hebben en daarmee bijdragen

beschreven:

aan het realiseren van de milieudoelstellingen in ons

• In paragraaf 6.2 wordt overeenkomstig artikel 11,

• In paragraaf 6.4 worden alle aanvullende regionale en locatiegebonden krw-maatregelen

land. In de Internationale Rijncommissie zijn

lid 3, onderdeel a, van de Kaderrichtlijn Water een

beschreven die bovenop de basismaatregelen door

gezamenlijk belangrijke Rijnbeheersvragen opgesteld

overzicht gegeven van de basismaatregelen die zijn

waterbeheerders, provincies en gemeenten zijn

waarop de maatregelen in de andere Rijnoeverstaten

en worden genomen in het kader van 11 Europese

geformuleerd en waarmee een verdere stap wordt

ook zijn gericht. Het gaat hierbij om:

richtlijnen.

gezet op weg naar realisatie van de doelen van de

• herstel biologische passeerbaarheid, verhoging

-

krw.

beschreven die op grond van het generieke

In paragraaf 6.4.1 en tabel 6-4 zijn alle regionale

nationale beleid worden genomen. Allereerst

en locatiegebonden maatregelen samengevat die

diffuse lozingen die het oppervlaktewater en

wordt in paragraaf 6.3.1 de context van het

in de eerste planperiode 2010-2015 ten behoeve van

het grondwater belasten. Het betreft onder meer

nationale waterkwaliteitsbeleid beschreven

de krw worden genomen. De maatregelen worden

nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen,

waarbij wordt benadrukt dat het aanvullende

uitvoeriger beschreven in de paragrafen 6.4.2 t/m

metalen en gevaarlijke stoffen afkomstig uit

krw-maatregelenprogramma in belangrijke mate

6.4.6. Een overzicht met maatregelen per beheer-

historische verontreinigingen;

voortbouwt op bestaand beleid: de krw-aanpak is

gebied is opgenomen in bijlage P. Voor gedetail-

verdere reductie van klassieke belastingen

een belangrijke vervolgstap gericht op integraal

leerdere informatie van de maatregelen per water-

door industriële en communale puntbronnen.

beheer op stroomgebiedniveau. Vervolgens worden

lichaam wordt verwezen naar de plannen van

Voor het internationale Rijndistrict gaat daarbij

de basismaatregelen beschreven voor

provincies en waterschappen.

habitatdiversiteit;
• vermindering van verontreinigenden stoffen:
-

• In paragraaf 6.3 worden de basismaatregelen

135

6 Maatregelenprogramma
136

6.2 Maatregelen
		 communautaire water		 beschermingswetgeving
• In paragraaf 6.5 en tabel 6-9 worden de regionale

Deze paragraaf bevat een overzicht van de maatregelen

gelegenheden. Hierin zijn normen vastgesteld

en locatiegebonden maatregelen beschreven die

die zijn en worden genomen in het kader van de in

waaraan de kwaliteit van het zwemwater dient
te voldoen.

ten behoeve van de krw in het stroomgebied

artikel 11, lid 3, onderdeel a, van de krw bedoelde

Rijndelta gepland zijn voor uitvoering in de

richtlijnen. Het betreft achtereenvolgens de volgende

periode 2016 – 2027. Een gedetailleerd overzicht

richtlijnen:

Zwemwaterlocaties die op grond van deze richtlijn

met maatregelen per beheergebied is opgenomen

• Zwemwaterrichtlijn (6.2.1);

zijn aangewezen zijn onderdeel van het register

in bijlage P.

• Vogel- en Habitatrichtlijn (6.2.2);

Beschermde gebieden. Nederland heeft alle zwem­

• Drinkwaterrichtlijn (6.2.3);

wateren opgenomen in het register, dus ook locaties

beschreven die nodig kunnen zijn om de doelen te

• Richtlijn zware ongevallen (Seveso-richtlijn (6.2.4);

die niet in een krw-waterlichaam liggen.

halen wanneer de komende jaren uit de monito-

• Milieueffectrapportagerichtlijnen (6.2.5);

ringgegevens blijkt dat de doelen met de tot nu toe

• Zuiveringsslibrichtlijn (6.2.6);

Maatregelen Zwemwaterrichtlijn

geformuleerde maatregelen vermoedelijk niet

• Richtlijn behandeling stedelijk afvalwater (6.2.7);

Voor alle aangewezen zwemwateren:

worden gerealiseerd.

• Richtlijn gewasbeschermingsmiddelen (6.2.8);

• worden zwemwaterprofielen opgesteld;

• Europese Nitraatrichtlijn (6.2.9);

• wordt de waterkwaliteit periodiek beoordeeld

• In paragraaf 6.6 worden extra maatregelen

• Paragraaf 6.7 beschrijft de kosteneffectiviteitsanalyses en activiteiten die op nationaal en regionaal
niveau zijn uitgevoerd ter onderbouwing van het
maatregelenprogramma.

• Richtlijn geïntegreerde preventie en bestrijding
van verontreiniging (6.2.10);
• Richtlijn lozingen gevaarlijke stoffen (6.2.11);

• In paragraaf 6.8 wordt toegelicht op welke wijze de

• Grondwaterrichtlijn (6.2.12);

milieudoelstellingen van de krw via de implemen-

• Biocidenrichtlijn (6.2.13).

tatie in nationale wet- en regelgeving doorwerken
in de vergunningverlening voor grond- en

Gedetailleerde informatie over de Nederlandse

oppervlaktewater.

implementatie van deze richtlijnen is te vinden

• Paragraaf 6.9 geeft een indicatie van de mate van

in bijlage J.

doelbereik dat wordt verwacht met uitvoering van
de voorliggende maatregelen.
• Paragraaf 6.10 gaat tenslotte in op de kosten en
baten van het krw-maatregelenprogramma.

op basis van een monitoringprogramma met
bijbehorend bemonsteringsprotocol;
• worden (emissiebeperkende) maatregelen genomen
als het zwemwater niet aan de normen voldoet.

6.2.2
		

Vogelrichtlijn (79/409/EEG) en
Habitatrichtlijn (92/43/EEG)

De Vogelrichtlijn is gericht op de bescherming en
instandhouding op lange termijn van alle natuurlijke

Zwemwaterrichtlijn (2006/7/EG)

in het wild levende vogelsoorten op het Europese

De Zwemwaterrichtlijn heeft tot doel het beschermen

richtlijn is bij te dragen tot het waarborgen van de

en verbeteren van de zwemwaterkwaliteit. De

biologische diversiteit door het in stand houden van

zwemwaterrichtlijn is geïmplementeerd in de Wet

de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna

hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwem­

op het Europese grondgebied van de lidstaten.

gelegenheden en het daarop gebaseerde Besluit

Beide richtlijnen zijn geïmplementeerd in de Natuur-

hygiëne en veiligheid badinrichtingen en zwem­

beschermingswet 1998.

6.2.1

grondgebied van de lidstaten. Doel van de Habitat­

6 Maatregelenprogramma

Voor de aangewezen gebieden in het stroomgebied

30 ‘sense-of–urgency Natura 2000-gebieden’ en

De uitvoering van de maatregelen wordt zo mogelijk

Rijndelta zie hoofdstuk 1 (paragraaf 1.4.6) en kaart 12.

‘top-lijst-gebieden’.

in de planperiode van dit stroomgebiedbeheerplan

Het Landelijk Steunpunt Verdroging 29 ondersteunt alle

In het stroomgebied Rijndelta liggen 22 sense-of-

opgestart.
organisaties die actief bezig zijn met verdrogings­

urgency gebieden (zie tabel 6-2). Op basis van

Voor gebieden van de top-lijst zijn in dit stroom­

bestrijding. Het steunpunt is per 1 maart 2007 gestart

inzichten die het Expertiseteam KRW-Natura 2000

gebiedbeheerplan (2009–2015) alleen die maatregelen

als een samenwerking tussen de provincies en het

heeft ontwikkeld na overleggen met de water­

voor opgenomen waarover partijen in het stroom­

ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

beheerders, is geanalyseerd wat de wateropgave

gebied Rijndelta consensus hebben bereikt in het

met de provincies als opdrachtgever. Het steunpunt

is voor deze gebieden. Voor 14 sense-of-urgency

kader van de gebiedsprocessen.

zetelt bij de Dienst Landelijk Gebied te Utrecht.

gebieden wordt ingeschat dat de watercondities nu

In de Gebiedendatabase 30 is informatie over alle

al vrijwel op orde zijn dan wel met het in dit stroom-

Figuur 6-1 geeft aan voor welke gebieden maatregelen

beschermde gebieden van Nederland te verkrijgen.

gebiedbeheerplan opgenomen maatregelenpakket

zijn opgenomen in dit stroomgebiedbeheerplan. De

Ook zijn hier de Natura 2000-aanwijzingsbesluiten

uiterlijk 2015 op orde gebracht kunnen worden.

provincies, waterschappen en het rijk verwachten

met kaarten en gebiedendocumenten te vinden.

Deze zijn in de tabel aangeduid met de letter D.

dat met deze maatregelen tenminste de achteruitgang

De Habitattypendatabase

31

wordt gestopt en er een stap voorwaarts wordt gezet

bevat informatie over

de habitats die worden beschermd door de Natuur­

Voor drie gebieden (Lemselermaten, Landgoederen

richting het bereiken van de instandhoudingsdoelen.

beschermingswet 1998, de Soortendatabase 32 bevat

Brummen, en Gelderse Poort) zijn oplossingen voor

De maatregelen voor de overige Natura 2000-gebieden

informatie over alle beschermde soorten in Nederland.

knelpunten bekend maar moet de regionale bestuur-

worden uitgewerkt in de beheerplannen voor de

Op de site van het Natuurloket

is te zien waar de

lijke besluitvorming over de maatregelen nog worden

Natura 2000-gebieden op basis van de Natuur­

beschermde soorten in Nederland zich bevinden.

afgerond. Deze konden niet meer in dit stroomgebied-

beschermingswet 1998.

De Effectenindicator 34 geeft informatie over welke

beheerplan worden opgenomen.

activiteiten invloed hebben op welke soorten en

Van vier gebieden (Duinen Schiermonnikoog, Oude

habitats. Met het Toetsingskader ammoniak

33

Gaasterbrekken/Fluessen en omgeving, Binnenveld/

29

worden beoordeeld of veehouderijbedrijven in de

Bennekomse Meent, en Oostelijke Vechtplassen) is

30

buurt van Natura 2000-gebieden, voor zover het de

weliswaar bekend dat zonder aanvullende maat­

http://www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/

31

ammoniakuitstoot betreft, mogen uitbreiden.

regelen onomkeerbare schade zou kunnen optreden,

http://www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/gebiedendatabase.

35

kan

http://www.landelijksteunpuntverdroging.nl/

aspx?subj=infohabtypen

maar er is nog nader onderzoek en besluitvorming

32

http://www.minlnv.nederlandsesoorten.nl/lnv.db/lnv.db/home.html

Om onomkeerbare schade aan de beoogde instand-

nodig welke maatregelen wanneer mogelijk en

33

http://www.natuurloket.nl/

houdingsdoelen en verlies van biodiversiteit in

nodig zijn om onomkeerbare schade te voorkomen.

34

http://www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/effectenindicator.

Natura 2000-gebieden te voorkomen wordt in

Dit onderzoek wordt in het kader van het opstellen

Nederland voorrang gegeven aan maatregelen in

van de beheerplannen Natura 2000 uitgevoerd.

aspx?subj=effectenmatrix
35

http://www.minlnv.nl/portal/page?_pageid=116,1640949&_
dad=portal&_schema=PORTAL&p_document_id=110237&p_node_
id=445549&p_mode=BROWSE

137

6 Maatregelenprogramma
138

Tabel 6-2 De ‘sense-of-urgency’-gebieden in het stroomgebied Rijndelta waarvoor
het behalen van de instandhoudingsdoelen (mede) afhankelijk is van watercondities

Figuur 6-1 Verdroogde gebieden (Natura 2000-TOP-lijst) met een KRW-opgave

Nummer en naam
Natura 2000-gebied

Voortouw opstellen
Natura 2000beheerplan

Globale indicatie
van belangrijkste
probleem

6

Duinen Schiermonnikoog

Provincie Friesland

A

10

Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving

Provincie Friesland

C

13

Alde Feanen

Provincie Friesland

D

14

De Deelen

LNV/DLG

D

16

Wijnjeterper Schar

LNV/DLG

D

28 Elperstroomgebied

LNV/DLG

D

33

Bargerveen

LNV/DLG

D

34

Weerribben

Provincie Overijssel

D

35

Wieden

Provincie Overijssel

D

37

Olde Maten & Veerslootslanden

Provincie Overijssel

D

48 Lemselermaten

Provincie Overijssel

A

53 Buurserzand & Haaksbergerveen

Provincie Overijssel

D

58 Landgoederen Brummen

Provincie Gelderland

A

61

Provincie Gelderland

D

65 Binnenveld

LNV/DLG

C

67

Gelderse Poort

Provincie Gelderland

B

75

Ketelmeer & Vossemeer

VenW/RWS

D

80 Groot Zandbrink

LNV/DLG

A

95 Oostelijke Vechtplassen

Provincie Noord-Holland

C

103 Nieuwkoopse Plassen & De Haeck

Provincie Zuid-Holland

D

104 Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein

Provincie Zuid-Holland

D

105 Zouweboezem

Provincie Zuid-Holland

D

Korenburgerveen

A grondwater, kwantiteit en/of kwaliteit
B oppervlaktewater, kwantiteit en/of kwaliteit
C beide (n.v.t.)
D watercondities nu al (vrijwel) op orde, of uiterlijk in 2015 op orde gebracht

6 Maatregelenprogramma

Maatregelen Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn

Maatregelen Drinkwaterrichtlijn

De richtlijn is geïmplementeerd in het Besluit risico’s

De volgende maatregelen worden genomen:

• Algemene verplichting tot het nemen van alle

zware ongevallen (Brzo).

• Vaststellen van instandhoudingsdoelstellingen op
basis van de aanwijzingsbesluiten waarmee wordt
aangegeven welke natuurwaarden in de Natura
2000-gebieden worden nagestreefd.

noodzakelijke maatregelen om te zorgen dat er geen

Het Brzo stelt eisen aan de meest risicovolle bedrijven

potentiële gevaren zijn voor de gezondheid.

in Nederland ten aanzien van de preventie en de

• Normering van een minimum pakket van biologische
en chemische parameters.

beheersing van de gevaren van zware ongevallen
waarbij gevaarlijke stoffen betrokken zijn. Daarnaast

• Monitorverplichting.

wordt de wijze waarop de overheid daarop moet

een beheerplan voor de afzonderlijke Natura

• Provincies hebben de bevoegdheid gekregen tot het

toezien geregeld. Provincies en gemeenten spelen

2000-gebieden waarin de instandhoudings-

instellen van grondwaterbeschermingsgebieden.

hier als coördinerend bevoegd gezag ingevolge de

doelstellingen worden uitgewerkt en waarin wordt

• Via het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water

Wet milieubeheer (Wm) een centrale rol. De rol van

aangegeven welke maatregelen nodig zijn om de

2009 en het Waterleidingbesluit zijn eisen gesteld

de waterbeheerders is beperkter (adviseur van het

instandhoudingsdoelstellingen te bereiken. Het

aan de kwaliteit van het in te nemen oppervlakte­

Wm-bevoegd gezag om afstroomscenario’s bij

vaststellen van beheerplannen gaat gepaard met

water op de innamepunten. Maatregelen die worden

ongevallen te beoordelen in relatie tot oppervlakte-

inspraak­mogelijkheden voor belanghebbenden.

genomen om aan de waterkwaliteitseisen op de

water en rioolwaterzuiveringsinstallaties).

• Vergunningsplicht voor activiteiten in of nabij het

innamepunten te voldoen werken door naar het

• Binnen drie jaar na aanwijzing het opstellen van

beschermde natuurgebied die significante schade

gehele watersysteem.

en/of negatieve gevolgen kunnen hebben op een

Maatregelen Richtlijn zware ongevallen
• Het Brzo (Besluit risico’s zware ongevallen) stelt

Natura 2000-gebied en die niet met het beheerplan

Zie voor meer informatie over de maatregelen die zijn

worden gereguleerd. Centraal in de vergunning­

en worden genomen voor de bescherming van drink-

verlening staat de habitattoets.

water ook paragraaf 6.3.4.

eisen aan de meest risicovolle bedrijven in
Nederland.
• Uitgangspunt bij generieke maatregelen is dat de

• Maatregelen waaronder anti-verdrogingsmaatregelen in sense-of-urgency en top-lijstgebieden
met oog op realisatie van de gewenste toestand.

bedrijven voldoen aan de Stand der Veiligheids­

6.2.4
		

techniek 36 (ciw-nota). Na het nemen van generieke

Richtlijn zware ongevallen
(Seveso-richtlijn) (96/82/EG)

maatregelen worden de restrisico’s geanalyseerd en
beoordeeld.

Drinkwaterrichtlijn (98/83/EG)

Richtlijn 96/82/eg heeft betrekking op ‘uitzonderlijke’

• Begin 2008 is een uitvoeringskader vastgesteld hoe

risico’s die zich voordoen in geval van calamiteiten in

Rijkswaterstaat haar taak in het kader van Brzo gaat

De Europese richtlijn betreffende de kwaliteit van

of bij inrichtingen - bijvoorbeeld brand, explosies en

invullen. Dit heeft geleid tot een implementatieplan.

voor menselijke consumptie bestemd water (98/83/eg),

grootschalige emissies van gevaarlijke stoffen - en

ook wel bekend als de Drinkwaterrichtlijn, is in 2000

vereist dat maatregelen worden getroffen om zware

geïmplementeerd in de Waterleidingwet. De Drinkwater-

ongevallen te voorkomen en om, indien die zich toch

richtlijn heeft tot doel de volksgezondheid te bescher-

voordoen, de gevolgen daarvan te beperken.

6.2.3

men tegen de schadelijke gevolgen van verontreiniging
van voor menselijke consumptie bestemd water.

36

http://www.helpdeskwater.nl/algemene_onderdelen/
kennisdesk/?ActItmIdt=1427

139

6 Maatregelenprogramma
140

6.2.5
		

Milieueffectrapportagerichtlijnen
(85/337/EEG) en (2001/42/EG)

Er zijn twee milieueffectrapportage-richtlijnen:
1 Richtlijn (85/337/eeg) betreffende de milieueffect-

programma’s van overheden die aanzienlijke

van stedelijk afvalwater. Daartoe is in de richtlijn

milieueffecten kunnen hebben.

bepaald dat alle agglomeraties voorzien moeten zijn
van een rioolstelsel en dat het aldus ingezamelde

6.2.6

Zuiveringsslibrichtlijn (86/278/EEG)

rioolwater afdoende wordt gezuiverd. De rioleringsgraad in Nederland is bijzonder hoog. In 2004 was

beoordeling van bepaalde openbare en particuliere

De Zuiveringsslibrichtlijn heeft een tweeledig doel:

slechts 1,4% van de huishoudens niet aangesloten

projecten. Alvorens het bevoegd gezag een

het voorkomen van nadelige gevolgen voor bodem,

op de gemeentelijke riolering.

vergunning verleent, moeten de milieueffecten

plant, dier en mens als gevolg van ongecontroleerd

van deze projecten beoordeeld zijn.

gebruik van zuiveringsslib in de landbouw en tevens het

De Richtlijn behandeling stedelijk afvalwater is qua

bevorderen van het juiste gebruik van zuiveringsslib.

uitvoering voor Nederland vooral van betekenis

milieubeoordeling uit te voeren van hun plannen

Deze richtlijn is geïmplementeerd in het Uitvoerings-

waar het de verwijdering van nutriënten betreft.

en programma’s die aanzienlijke milieueffecten

besluit meststoffenwet en het Besluit gebruik mest-

De verwijdering van zuurstofbindende stoffen in

kunnen hebben.

stoffen (Bgm).

biologische rioolwaterzuiveringsinstallaties was hier

2 Richtlijn (2001/42/eeg) verplicht overheden een

al bij de publicatie van de richtlijn in 1991 algemene
Beide richtlijnen zijn geïmplementeerd in de Wet

Maatregelen Zuiveringsslibrichtlijn

praktijk. Mede naar aanleiding van implementatie

milieubeheer en het Besluit milieueffectrapportage

• Slechts een beperkte hoeveelheid schoon slib uit

van richtlijn 91/271/eeg in de Wet milieubeheer en

1994. De gevallen waarvoor een milieueffectrapport

rioolwaterzuiveringsinstallaties in de industrie mag

Wet verontreiniging oppervlaktewateren zijn in 1994

moet worden opgesteld, staan vermeld in het Besluit

nog worden toegepast als meststof en/of bodem-

en 1998 uitvoeringsprogramma’s opgesteld betref-

milieueffectrapportage 1994. Onderdeel C van de

verbeteraar (anti-stuifmiddel) in de landbouw.

fende de behandeling van stedelijk afvalwater.

bijlage bij het Besluit milieueffectrapportage 1994

Soms gebeurt dit in combinatie met compost of

bevat activiteiten en besluiten waarvoor een milieu­
effectrapport verplicht is. Onderdeel D van die bijlage

dierlijke mest.
• Zuiveringsslib mag alleen op landbouwgrond

In ‘kwetsbare gebieden’ geldt een strengere aanpak
met kortere termijnen en moeten ook fosfaat – en

bevat de activiteiten en besluiten waarvan het bevoegd

gebruikt worden als het voldoet aan de toetsings-

stikstofverbindingen vergaand uit het afvalwater

gezag in het individuele geval moet beoordelen of een

waarden en gebruiksnormen zoals opgenomen in

worden verwijderd. De eutrofiëringsproblemen in

milieueffectrapport moet worden opgesteld.

het Besluit gebruik meststoffen.

onze kustwateren en de omstandigheid dat heel
Nederland daarop afwatert hebben tot het besluit

Maatregelen Milieueffectrapportagerichtlijn

Richtlijn behandeling stedelijk
afvalwater (91/271/EEG)

geleid om de maatregelen voor kwetsbare gebieden

nemers waarvan aanzienlijke milieueffecten te

De Europese richtlijn 91/271/eeg inzake de behandeling

minimumpercentage van de vermindering van de

verwachten zijn. Ditzelfde geldt voor plannen en

van stedelijk afvalwater beoogt het milieu te

getotaliseerde vracht voor alle rioolwaterzuiverings-

beschermen tegen de nadelige gevolgen van lozingen

installaties in Nederland tenminste 75% voor totaal

• Opstellen milieueffectrapport is verplicht bij
projecten van overheden en particuliere initiatief­

6.2.7
		

op het gehele Nederlandse grondgebied toe te passen.
Daarbij heeft Nederland gekozen voor de eis dat het

6 Maatregelenprogramma

fosfor en 75% voor totaal stikstof bedraagt. Sinds
2006 voldoet Nederland als geheel aan deze
verplichting.

6.2.8
		

Richtlijn gewasbeschermingsmiddelen
(91/414/EEG)

Het voornaamste doel van de Richtlijn gewas­
De milieudoelstellingen van de krw kunnen regionaal

beschermingsmiddelen is een communautaire

aanleiding geven tot het nemen van aanvullende

procedure tot stand te brengen voor de toelating en

maatregelen ter verhoging van de zuiveringsgraad.

het op de markt brengen van gewasbeschermings­

Deze regionale en locatiegebonden aanvullende

middelen ter bescherming van mens en milieu.

maatregelen zijn beschreven in paragraaf 6.4.

• Geen toelating voor gewasbeschermingsmiddelen
die met aanvullende gebruiksvoorschriften niet
kunnen voldoen aan de normen die zijn gesteld
voor de bescherming van mens en milieu.

6.2.9

Nitraatrichtlijn (91/676/EEG)

De Nitraatrichtlijn heeft tot doel de emissies uit
agrarische bronnen terug te dringen. Dit wordt

De richtlijn is in de Nederlandse wetgeving geïmple-

bereikt door het toepassen van de ‘stand der techniek

Maatregelen Richtlijn behandeling stedelijk
afvalwater

menteerd via de Wet gewasbeschermingsmiddelen

betreffende goede landbouwpraktijk’. De Nitraat­

en biociden, het Besluit gewasbeschermingsmiddelen

richtlijn is daarmee, conform het kabinetsstandpunt,

• Verwijdering van zuurstofbindende stoffen in

en biociden en de daarop gebaseerde ministeriële

primair bepalend voor de taakstelling van landbouw-

regeling.

sectoren.

riolering (in 2004 was 98,6% van de huishoudens

Bij de toelating van een gewasbeschermingsmiddel

De Nitraatrichtlijn is geïmplementeerd in de Mest­

aangesloten).

is met betrekking tot risico’s voor waterorganismen

stoffenwet en de daarop gebaseerde regelgeving.

sprake van een nationaal specifieke beoordeling

In vervolg op het 3 e Nitraatactieprogramma 2006-2009

hebben tot het besluit geleid om de maatregelen

waarbij rekening wordt gehouden met de te realiseren

is een 4e Nitraatactieprogramma voor de jaren

biologische rioolwaterzuiveringsinstallaties.
• Hoge aansluitingsgraad op de gemeentelijke

• De eutrofiëringsproblemen in onze kustwateren
voor kwetsbare gebieden op het gehele Nederlandse

krw-waterkwaliteitsdoelstelling. Bij de toelating van

2010-2013 opgesteld.

grondgebied toe te passen. Daarbij heeft Nederland

gewasbeschermingsmiddelen worden zo nodig

Op basis van dit 4e Nitraatactieprogramma is het

gekozen voor de eis dat het minimumpercentage

aanvullende (emissiebeperkende) gebruiks­

generieke mestbeleid voor de jaren 2010-2013 aan­

van het zuiveringsrendement voor alle rioolwater­

voorschriften gesteld om te kunnen voldoen aan de

gescherpt met het primaire doel om daarmee de

zuiveringsinstallaties in Nederland tenminste 75%

door de richtlijn gestelde eisen.

kwaliteitsdoelstellingen van de Nitraatrichtlijn te

bedraagt voor totaal fosfor en 75% voor totaal

bereiken. Omdat overeenkomstige doelen ten aanzien
van eutrofiëring worden nagestreefd met andere inter-

lozingseisen voor individuele rioolwaterzuiverings-

Maatregelen Richtlijn gewasbeschermings­
middelen

installaties die in de richtlijn voor totaal fosfaat en

• Het verplicht stellen van aanvullende gebruiks­

de Kaderrichtlijn Marien/Ospar-conventie, strekken

stikstof. Daaraan is de voorkeur gegeven boven de

totaal stikstof zijn gesteld.

nationale regelingen, zoals de Kaderrichtlijn Water en

voorschriften om te kunnen voldoen aan de

de maatregelen in het 4e Nitraatactieprogramma

toelatingseisen die zijn gesteld voor de bescherming

eveneens tot uitvoering van deze regelingen.

van mens en milieu.

141

6 Maatregelenprogramma
142

Kern van het 4e Nitraatactieprogramma betreft de
aanscherping van stikstofgebruiksnormen voor

-

Aanscherping stikstofwerkingscoëfficiënt van
varkensdrijfmest op zand en löss.

6.2.11

Richtlijn lozingen gevaarlijke stoffen

		

(2006/11/EG, voorheen 76/464/EEG)

uitspoelingsgevoelige gewassen op zand- en lössgrond en het verlagen van de fosfaatgebruiksnormen
op percelen met een hoge fosfaattoestand. Daarnaast
wordt de uitrijperiode voor mest verder verkort en
wordt samenhangend daarmee een grotere opslag­
capaciteit voor dierlijke mest verplicht gesteld.

6.2.10 Richtlijn geïntegreerde preventie en
		
bestrijding van verontreiniging
		
(2008/1/EG, voorheen 96/61/EG) (IPPC-richtlijn)

De Richtlijn lozingen gevaarlijke stoffen bevat het

De ippc-richtlijn (Integrated Pollution Prevention and

door bepaalde gevaarlijke afvalstoffen.

juridische kader voor de voorkoming en vermindering
van verontreiniging van oppervlaktewateren in het
binnenland, territoriale zeewateren en kustwateren

Control-richtlijn) heeft tot doel milieuverontreiniging
Het 4e Nitraatactieprogramma 2010-2013 is in 2009

door industriële activiteiten en intensieve veehouderij

De richtlijn 2006/11/eg is de gecodificeerde versie van

aan de Europese Commissie aangeboden, gelijktijdig

te voorkomen en te beperken. De ippc-richtlijn is

de richtlijn 76/464 over gevaarlijke stoffen. Deze

met een verzoek om de huidige derogatie voor die

geïmplementeerd in de Wet milieubeheer.

richtlijn was ook een kaderrichtlijn en is later verder
ingevuld voor een aantal stoffen met zogenaamde

jaren te verlengen.
Het belangrijkste instrument van de richtlijn is de

dochterrichtlijnen die in bijlage IX van de krw zijn

Maatregelen Nitraatrichtlijn

milieuvergunning. Om een milieuvergunning te

opgenomen.

• Maatregelen op basis van het 4e Nitraatactie­

krijgen, moet een bedrijf de best beschikbare

programma 2010-2013, die naar verwachting op

technieken toepassen. Om te bepalen wat de best

De richtlijn 2006/11/eg wordt in 2013 ingetrokken.

1 januari 2010 in werking zal treden. Hoofdpunten

beschikbare technieken zijn, maken vergunning­

De krw en de Richtlijn prioritaire stoffen regelen de

van het 4e Nitraatactieprogramma zijn:

verleners en bedrijven onder meer gebruik van

gevaarlijke stoffen verder.

-

Europese referentiedocumenten (bref’s).

Aanscherping van stikstofgebruiksnormen voor

De Richtlijn lozingen gevaarlijke stoffen bevat in de

uitspoelingsgevoelige gewassen op zand- en

bijlage twee lijsten met families en groepen van

Een stelsel van gedifferentiëerde stikstofgebruiks-

Maatregelen Richtlijn geïntegreerde preventie en
bestrijding van verontreiniging

normen voor een aantal gewassen op kleigrond;

• Vergunningverlening op basis van de Wet milieu­

onder Lijst II vallen. Artikel 2 van richtlijn 76/464/eeg

lössgronden;
-

Verlaging van de gebruiksnormen voor fosfaat
naar rato van de fosfaattoestand van het perceel;
voor percelen met een hoge fosfaattoestand zal
een lagere gebruiksnorm gaan gelden;

beheer en Waterwet.

132 stoffen waarvan er 17 onder Lijst-I en de overige
(nu artikel 3 van Richtlijn 2006/11/eg) legt de lidstaten

• Toepassing van de stand der techniek (best

de verplichting op alle passende maatregelen te

beschikbare / best uitvoerbare technieken).

treffen om de verontreiniging door lozingen van

• Toepassing van voorschriften zoals opgenomen in

onder Lijst-I vallen de stoffen te beëindigen en om

-

Het bekorten van de uitrijperiode voor mest;

de Europese referentiedocumenten (bref’s).

verontreiniging door lozingen van onder Lijst-II

-

Het verplicht stellen van een grotere opslag-

• Toepassing van de emissie-immissie toets bij

vallende stoffen zoveel mogelijk te verminderen.

capaciteit voor dierlijke mest.

beoordeling van emissies naar oppervlaktewater.

De 132 stoffen van de Richtlijn lozingen gevaarlijke
stoffen zijn in Nederland aangemerkt als zogenaamde

6 Maatregelenprogramma

‘zwarte-lijst-stoffen’. Voor deze stoffen moeten

behoren tot de families en groepen die worden

De richtlijn is geïmplementeerd in de Wet gewas­

emissies en lozingen worden teruggedrongen door

vermeld in lijst I of II en het zoveel mogelijk beperken

beschermingsmiddelen en biociden en de daarop

toepassing van de beste bestaande technieken. Voor

of beëindigen van de gevolgen van de bestaande

gebaseerde regelgeving.

de overige stoffen moeten de best uitvoerbare

verontreinigingen. De richtlijn 80/68/eeg wordt in

technieken worden toegepast. Er is een Algemene

2013 ingetrokken. De krw en de daaraan gekoppelde

Biociden die niet voldoen aan de toelatingscriteria

Beoordelingsmethodiek waarmee een relatie gelegd

nieuwe Grondwaterrichtlijn 2006/118/eg nemen de

worden niet toegelaten. In aanvulling hierop is

kan worden tussen de eigenschappen van stoffen en

bescherming van het grondwater over.

nationaal beleid ontwikkeld, gericht op het verder

de beleidsmatig gewenste saneringsinspanning.

beperken van emissies door kosteneffectieve aanvul-

De waterkwaliteitsdoelstellingen zijn vastgesteld in

Maatregelen Grondwaterrichtlijn

lende voorschriften te stellen aan het handelen in en

de Regeling milieukwaliteitseisen gevaarlijke stoffen

• Omvangrijke lozingen van huishoudelijk afvalwater

het gebruik van biociden.

oppervlaktewateren. Op grond van de Kaderrichtlijn

worden gereguleerd door middel van een zuiverings-

Water worden de milieukwaliteitseisen vastgesteld in

systeem en infiltratievoorziening conform het

Maatregelen Biocidenrichtlijn

het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water 2009

Lozingenbesluit bodembescherming.

• Toelatingsbeoordeling op basis van criteria voor

(Bkmw 2009). Met het vaststellen van de krw is de

• Lozingen vanuit de agrarische sector: ontheffingen

lijst van 132 stoffen daarmee vervangen door bijlage X

voor wat betreft lijst-I stoffen worden slechts

van de krw.

verleend indien sprake is van een zodanig geringe

Maatregelen Richtlijn lozingen gevaarlijke stoffen
• Vergunningverlening op basis van de Wet milieu­
beheer en Waterwet.

mens en milieu betreffende de Uniforme Beginselen
voor gewasbeschermingsmiddelen en biociden.
• Waar nodig het verplicht stellen van aanvullende

toxiciteit, persistentie, en (bio)accumulatie, dat

gebruiksvoorschriften om te kunnen voldoen aan de

zowel op de korte als op de lange termijn geen

toelatingseisen die zijn gesteld voor de bescherming

gevaar voor verontreiniging van de bodem ontstaat.

van mens en milieu.

• Lidstaten bepalen drempelwaarden voor stoffen die

• Geen toelating voor biociden die met aanvullende

zij van belang achten en nemen daarbij tenminste de

gebruiksvoorschriften niet kunnen voldoen aan de

beschikbare technieken voor zware-lijst-stoffen en

lijst in beschouwing die in de richtlijn 2006/118/eg

normen die zijn gesteld voor de bescherming van

best uitvoerbare technieken voor overige stoffen.

staat.

• Toepassing van de stand der techniek: best

beoordeling van emissies naar oppervlaktewater.
• Tenminste handhaven van het huidige
beschermings­niveau (art. 18 krw).

6.2.13 Biocidenrichtlijn (98/8/EG)
Doel van de Biocidenrichtlijn is het beheersen van de
gevaren van biociden voor het milieu én de gezond-

6.2.12 Grondwaterrichtlijn (80/68/EEG)

heid van mens en dier door controle op het op de markt

Doel van de Grondwaterrichtlijn is het voorkomen van

de landbouw gebruikte bestrijdingsmiddelen’ genoemd).

verontreiniging van het grondwater door stoffen die

mens en milieu.
• Het verder beperken van emissies door kosten­

• Toepassing van de emissie-immissie toets bij

brengen en het gebruik van biociden (voorheen ‘niet in

effectieve aanvullende voorschriften te stellen
aan het handelen in en het gebruik van biociden.
• Bevorderen van innovatie om het gebruik van
biociden terug te dringen.
• Bevorderen van een goede naleving door controle
en handhaving.

143

6 Maatregelenprogramma
144

6.3
		

Basismaatregelen
nationaal beleid

6.3.1
		

Bestaand beleid is basis van het
maatregelenprogramma

Het Nederlandse waterbeheer is al decennia lang

Inzameling en afvoer hemelwater en afvalwater

gebaseerd op de principes ‘de gebruiker betaalt’ en

De kosten voor investeringen en beheer en onderhoud

‘de vervuiler betaalt’ (zie hoofdstuk 2). De financie-

van de riolering worden gedragen door de gemeenten.

Nederland heeft al sinds een aantal decennia een

ring van het waterbeheer (waterkwantiteitsbeheer,

Het grootste gedeelte van deze kosten worden

waterkwaliteitsbeleid 37. Vanaf dat moment zijn er

waterkwaliteitsmaatregelen, waterkeringen en

teruggewonnen door middel van het rioolrecht.

doelen gesteld voor de waterkwaliteit en hebben

afvalwatertransport- en zuivering) en van de

Een aantal gemeenten financiert deze kosten uit de

waterbeheerders (met name waterschappen en

drinkwatervoorziening zijn daarop gebaseerd.

algemene middelen van de gemeenten. De burgers

Rijkswaterstaat 38) een expliciete verantwoordelijk-

Hierover is gerapporteerd in het op grond van het

betalen dan niet direct de kosten voor rioleringszorg.

heid gekregen. Het waterkwaliteitsbeleid heeft zich

artikel 5 van de krw opgestelde rapport ‘Kosten­

in de loop der jaren verder ontwikkeld.

terugwinning van waterdiensten in Nederland’.

De krw ligt in het verlengde van deze ontwikkeling.

De kosten van de in Nederland onderscheiden water-

teruggewonnen bij vervuilers door middel van de

Een belangrijk deel van het maatregelenprogramma

diensten worden grotendeels bij de gebruikers terug-

verontreinigingsheffing die wordt geheven op alle

2009-2015 bestaat uit het voortzetten en intensiveren

gewonnen (zie tabel 2-3 paragraaf 2.3) en zijn in over-

lozingen op riolering, zuiveringstechnische werken

van maatregelen die waterbeheerders al eerder in

eenstemming met het in artikel 9 genoemde criterium.

en/of oppervlaktewateren. De hoogte van de heffing

Zuivering van afvalwater
De kosten voor waterkwaliteitsbeheer worden

het kader van hun verantwoordelijkheid als water-

wordt bepaald op basis van het aantal vervuiling­

kwaliteitsbeheerder hebben uitgevoerd of gepland.

In de komende planperiode start het Kabinet een

eenheden en de verwachte kosten voor het betreffende

In figuur 6-2 is de ontwikkeling van het water­

onderzoek naar een reële prijsbepaling van de

jaar (de heffingen dekken in principe alle kosten die

kwaliteitsbeleid schematisch weergegeven.

zoetwatervoorziening. Dit onderzoek zal zich ook

waterschappen maken voor het waterkwaliteitbeheer).

In de tekst wordt deze ontwikkeling beschreven.

richten op innovatieve financieringsmogelijkheden,
waarbij ook alternatieve financieringsmogelijkheden

6.3.2
		

Maatregelen kostenterugwinning
watergebruik

worden bestudeerd voor andere waterbeleidsterreinen,
zoals waterkwaliteit. Bij dit onderzoek wordt het
maatschappelijk veld betrokken.

Overeenkomstig artikel 1, lid 3 onderdeel b, en bijlage
VII-punt A7.2 van de krw bevat deze paragraaf in aan-

Productie en levering van drinkwater

vulling op hoofdstuk 2 een overzicht van de maatregelen

De kosten voor de productie en levering van drinkwater

die op basis van generiek beleid zijn en worden genomen

worden in Nederland gedragen door de waterbedrijven

37

voor de kostenterugwinning van het watergebruik.

en doorberekend aan de gebruikers middels een deel

De Wet verontreiniging oppervlaktewater (Wvo), 1970

38

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat is formeel gezien de

vastrecht (kosten voor het leidingennet) en een prijs
per m3 water (productie en zuivering van leidingwater).

verantwoordelijke waterbeheerder. In de praktijk ligt de uitvoering bij
het Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat en daarom wordt
Rijkswaterstaat in dit document ook als waterbeheerder opgevoerd.

Figuur 6-4 Schematische ontwikkeling van het waterkwaliteitsbeleid
ontwikkeling waterkwaliteitsbeleid
Internationale afspraken

• Aanpak eutrofiëring
• Aandacht voor
nutriënten

• Integraal waterbeheer
• Aandacht voor diffuse
bronnen

Besef inrichting en
onderhoud van groot
belang

KRW programma

Integraal stroomgebiedbeheer conform KRW is sluitstuk van een ontwikkeling
Aanpak puntbronnen
De Wet verontreiniging oppervlaktewater uit 1970 markeert de formele start van
het waterkwaliteitsbeleid, Als gevolg hiervan werd een grootschalig systeem van
inzameling en zuivering van afvalwater van huishoudens en bedrijven opgezet.
Op dit moment is bijna 100% van de huishoudens aangesloten op de riolering.
Ook werd een systeem van vergunningverlening en handhaving opgezet. Sinds de
jaren 70 is de belasting met zuurstofbindende stoffen en microverontreinigingen
sterk afgenomen en zijn de grote problemen met zuurstofloos en stinkend water
uit de jaren 60 en 70 verdwenen.
Integraal waterbeheer
In de loop der jaren groeide, naast de bronaanpak van puntlozingen, de aandacht
voor eutrofiëring en verontreiniging met zware metalen en bestrijdingsmiddelen.
Daarbij zijn generieke maatregelen en maatwerkoplossingen gecombineerd, zoals
het opstellen van mestwetgeving, verdergaande zuivering van afvalwater, hydrologische maatregelen en integrale projecten. Het concept van integraal waterbeheer
werd begin jaren negentig ingevoerd en was de basis voor een bredere aanpak van
de waterkwaliteit. Met de Derde en Vierde Nota Waterhuishouding is het integrale
waterbeheer inhoudelijk verdiept, waarbij waterkwaliteit, waterkwantiteit,
grond- en oppervlaktewater in samenhang worden bezien en verbreed naar
maatschappelijke actoren.
Internationale afspraken
De internationale afspraken in het kader van het Rijn Actie Programma en Noordzee
Actie Programma (RAP/NAP) en OSPAR hebben een belangrijke impuls gegeven
aan het aanscherpen van het waterkwaliteitsbeheer. Onder andere de EU-richtlijn
Behandeling Stedelijk Afvalwater heeft geleid tot een verdergaande zuivering van
afvalwater. Verder heeft de EU-Nitraatrichtlijn bijgedragen aan een afname van
de nutriëntenbelasting vanuit de landbouw.

Belang van inrichting en beheer
Met de Derde Nota Waterhuishouding (1989) is het besef ontstaan dat voor een
goede ecologische ontwikkeling niet alleen de waterkwaliteit van belang is maar
ook de structuur en inrichting van de watergangen. De afgelopen jaren hebben
waterbeheerders daarom ook diverse inrichtingsmaatregelen genomen, zoals de
aanleg van natuurvriendelijke oevers en het terugbrengen van een natuurlijk
verloop van beken om de ecologische kwaliteit van het watersysteem te verbeteren.
KRW aanpak als volgende stap
Het nu voorliggende maatregelenprogramma ter uitvoering van de KRW is een
belangrijke vervolgstap gericht op integraal beheer op stroomgebiedniveau.
Het betreft een aanscherping en een aanvulling van het bestaande beleid. Het is in
de eerste plaats een aanscherping omdat waterbeheerders al beleid hadden
ontwikkeld. In het maatregelenprogramma worden al geplande maatregelen, zoals
inrichtingsprojecten, het aansluiten van lozingen op de riolering en het aanpassen
van afvalwaterzuiveringen waar nodig geïntensiveerd en/of versneld uitgevoerd.
Daarnaast vormt het maatregelen­programma ook een aanvulling. Er wordt een
belangrijke uitbreiding gegeven aan een ontwikkeling die al in gang was: inrichting
en beheer van watersystemen richten op verbetering van de ecologische waterkwaliteit.
Grondwaterbeleid neemt deels bedreigingen al weg
Net als bij het oppervlaktewater leeft sinds de jaren ’70 van de vorige eeuw een
groeiend besef van de kwetsbaarheid van het grondwater. De kwaliteit van het
grondwater werd en wordt vooral bedreigd door nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen en historische bodemverontreiniging. Om de kwaliteit van het grondwater
te garanderen zijn sinds eind jaren ‘80 grondwaterbeschermingszones ingesteld,
werd het toelatingsbeleid voor gewasbeschermingsmiddelen aangescherpt en is
bodembeschermings- en saneringsbeleid ontwikkeld. Met het generieke mestbeleid
op basis van de Nitraatrichtlijn zijn forse stappen gezet om de uitspoeling van
meststoffen tegen te gaan. Dit alles heeft er in geresulteerd dat bedreigingen voor
de kwaliteit van het grondwater voor een groot deel zijn weggenomen of worden
beheerst.

6 Maatregelenprogramma

• Wvo
• Aanpak puntlozingen
• Grootschalige
zuivering af valwater

145

6 Maatregelenprogramma
146

Terugkostenwinning watergebruik:

stroomafwaarts gelegen gebieden beperkt of voor­

(maar wel de meest relevante) onttrekkingen bevoegd

Terugkostenwinning van het watergebruik vindt

komen. Het langer vasthouden en bergen van gebieds-

gezag. Het is verboden om zonder vergunning van

plaats op basis van de principes ‘de vervuiler

eigen water draagt in veel gebieden tevens bij aan een

Gedeputeerde Staten grondwater te onttrekken of te

betaalt’ en ‘de gebruiker betaalt’:

verbetering van de waterkwaliteit, omdat aanvoer van

infiltreren in de volgende gevallen:

• levering en productie van drinkwater via het

gebiedsvreemd water bij droogte minder snel nodig is.

• bij industriële onttrekkingen van meer dan
150.000 m3 per jaar;

drinkwatertarief
• investeringen, beheer en onderhoud van riolering
via het rioolrecht

Onderzoek naar reële prijsbepaling zoetwater­
voorziening

• voor de openbare drinkwatervoorziening;
• voor bodemenergiesystemen (koude- en warmte-

• heffing op lozingen via de verontreinigingsheffing

De Deltacommissie heeft geadviseerd een onderzoek

In de planperiode zal onderzoek worden uitgevoerd

te starten naar reële prijsbepaling van de zoetwater-

naar een reële prijsbepaling van de zoetwater­

voorziening. Dit stimuleert niet alleen innovaties in

De regulering van de kleinere grondwateronttrekkingen

voorziening

de landbouw, bijvoorbeeld door met minder zoet

vindt plaats via de keuren van de waterschappen 39.

water te werken of geleidelijk op andere teelten of

Op grond van de keur kunnen een vergunningplicht

aquacultuur over te stappen, maar ook in de water­

en/of algemene regels voor het onttrekken van

behandeling. Het Kabinet herkent zich in deze visie

grondwater gelden.

6.3.3
		

Maatregelen duurzaam/efficiënt
watergebruik

opslag in de bodem).

en laat onderzoek doen naar een reële prijsbepaling.
Dit onderzoek zal nog in deze planperiode worden

Belasting op grondwater

afgerond. Het kabinetstandpunt is in lijn met de

Grondwater dat kan dienen als bron voor drink- en

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel c, en

kostenterugwinning voor waterdiensten conform

industriewater, is betrouwbaar van kwaliteit en

bijlage VII-punt A7.2 van de krw wordt in deze

artikel 9 van de krw en de Mededeling inzake de aan-

leveringzeker en daarmee zeer waardevol. Bovendien

paragraaf een overzicht gegeven van de maatregelen

pak van waterschaarste en droogte (com (2007) 414).

is het in beperkte hoeveelheden winbaar. Deze grote
waarde en beperkte beschikbaarheid komen onvol-

die op basis van generiek beleid zijn en worden

Regulering grondwateronttrekking

doende tot uiting in de productiekosten van drink-

Met de komst van de Waterwet vindt een verschuiving

en industriewater uit grondwater. Deze kosten zijn

Duurzaam waterkwantiteitsbeheer

plaats in het grondwaterbeheer (de vergunning­

namelijk relatief gering ten opzichte van oppervlakte-

Met het verankeren van de verdringingsreeks

verlening voor grondwateronttrekkingen en infiltraties).

water.

‘vasthouden – bergen – afvoeren’ in het nationale

Onder het regime van de oude Grondwaterwet waren

waterbeleid richten waterbeheerders zich bij de

Gedeputeerde Staten het bevoegde gezag voor alle

inrichting en het beheer van het watersysteem

grondwateronttrekkingen. Met de inwerkingtreding

nadrukkelijk op het zoveel mogelijk vasthouden en

van de Waterwet is een groot deel van deze bevoegd-

benutten van gebiedseigen water. Hiermee worden

heid overgeheveld naar de waterschappen.

worden (tegelijk met de inwerkingtreding van de Waterwet) de keuren

afvoerpieken vertraagd en wordt wateroverlast in

Gedeputeerde Staten blijven voor een beperkt aantal

van de waterschappen aangepast en, waar nodig, de reglementen van

genomen voor een duurzaam en efficiënt watergebruik.

39

In artikel 1 van de Waterschapswet is bepaald dat waterschappen de
zorg voor het watersysteem (dat mede het grondwater omvat) als
taak opgedragen krijgen. Om deze zorg invulling te kunnen geven,

de waterschappen.

6 Maatregelenprogramma

Om onttrekking van grondwater te ontmoedigen en

Waterbesparende voorzieningen

het spaarzaam omgaan met voorraden die eindig zijn

De toepassing van waterbesparende voorzieningen in

te stimuleren, heeft het rijk een grondwaterbelasting

nieuwbouw- en renovatieprojecten is van essentieel

ingesteld.

belang voor het realiseren van waterbesparing. Het

De belasting 40 wordt betaald door bedrijven die

gaat met name om douchekoppen, toiletspoelingen

grondwater onttrekken, zoals waterleiding­b edrijven,

en doorstroombegrenzers bij kranen. Voor gebruik

agrarische bedrijven, bronbemalers en productie­

van water in relatie tot emissies van stoffen wordt

bedrijven die grondwater gebruiken, bijvoorbeeld als

verwezen naar de paragrafen 6.3.4 - 6.3.13.

6.3.4

wordt geïnfiltreerd is een lager tarief van toepassing.

Maatregelen duurzaam & efficiënt watergebruik

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel d, en

Daarnaast is er nog een kleine provinciale grondwater-

• Implementatie van de verdringingsreeks

koelwater of proceswater. Wanneer ook grondwater

belasting 41 die gebruikt wordt voor de financiering
van het grondwaterbeheer.

De hoge waarde en relatieve schaarste geldt niet
alleen voor grondwater, maar ook voor drinkwater in
het algemeen. Om spaarzaam gebruik van leidingwater te stimuleren wordt in Nederland een belasting
geheven over leidingwater 42.

schappen en provincies.
• Toepassing van waterbesparende voorzieningen in
nieuwbouw- en renovatieprojecten.
• Ondersteunen van goede regionale innovatieve
initiatieven en voorbeeldprojecten.

Maatregelen bescherming drinkwater

Bijlage VII-punt A7.3 van de krw wordt in deze

‘vasthouden – bergen – afvoeren’ in het water­

paragraaf een samenvatting gegeven van de

beheer.

maat­regelen die zijn en worden genomen voor de

• Afkoppelen verhard oppervlak.

Belasting op leidingwater

• Voorlichting en educatie door gemeenten, water-

bescherming van drinkwater.

• Op functies en milieudoelen afgestemd peilbeheer
vastgelegd via verplichte peilbesluiten.
• In kritische perioden en gebieden een verbod op
het onttrekken van water bij droogte.
• Regulering van grondwateronttrekkingen met onder

Een goede chemische waterkwaliteit, met het oog op
de bescherming van de drinkwaterwinning en de
krw-doelstelling om op termijn de benodigde
zuiveringsinspanning te kunnen verminderen (art. 7),

meer waterbesparing in industrie als vergunning-

is het meest gediend met een generiek brongericht

voorwaarde.

beleid om te voorkomen dat vervuilende stoffen in het

Informatiecampagne waterbewustzijn

• Bemeteren en beprijzen (onder andere door middel

Het rijk verzorgt samen met de koepels een

van drinkwaterbelasting) van het drinkwater

Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen waterveront-

informatiecampagne om het waterbewustzijn en de

(peiljaar 2005: landelijk is 97% bemeterd).

reiniging en aanvullende maatregelen op Europees

belevingswaarde van water te vergroten. De burger

• Rijks- en provinciale grondwaterbelasting.

wordt via voorlichting geïnformeerd over de manier

• Ontwikkelen van een informatiecampagne om het

waarop hij/zij kan bijdragen aan het beschermen van
het milieu door verstandig gebruik van water en over
de manier waarop hij/zij zelf de waterketenkosten
kan beïnvloeden.

water komen. Een adequate uitvoering van het

waterbewustzijn van burgers en de belevingswaarde
van water te vergroten.
• Ontwikkeling van de ‘Toolkit Waterbesparing’: een

40

Deze bedraagt 0,1883 euro per m3. Dit tarief geldt sinds 01-01-2007.

41

Deze varieert per provincie tussen 0,0081 euro per m3 en 0,0254 euro

voorlichtingsinstrumentarium over water en vooral
het besparen van water.

per m3. Dit tarief geldt sinds 01-01-2007.
42

Deze belasting bedraagt 0,146 euro per m 3. Dit tarief geldt sinds
01-01-2007.

147

6 Maatregelenprogramma
148

niveau speelt daarbij een belangrijke rol. Bovendien

In het Nationaal Waterplan staat een actie opgenomen

bestemd water wordt onttrokken, teneinde het niveau

wordt in aanvulling op de generieke maatregelen een

om regelmatig (monitoring)onderzoek te doen naar

van zuivering dat voor de productie van drinkwater

groot aantal lokale maatregelen genomen om de

mogelijke nieuwe stoffen. Bovendien wordt bij de

is vereist, te verlagen. Dit uitgangspunt is in het

inbreng van stoffen te verminderen, zoals het

actualisatie in 2010 van de Leidraad “Kaderrichtlijn

Nationaal Waterplan vertaald in het streefbeeld

optimaliseren van rioolwaterzuiveringsinstallaties,

Water voor de vergunningverlening en handhaving in

“Drinkwater kan zonder hoge kosten worden bereid

sanering van riooloverstorten, baggeren van veront-

het kader van de Wvo” aandacht geschonken aan de

uit grond- en oppervlaktewater”. Voor een groot

reinigde waterbodems en het instellen van mest-

normering van stoffen die niet onder de werking van

aantal stoffen is het kwaliteitsniveau dat passend is

en spuitvrije zones (zie paragraaf 6.4).

de krw vallen. Voor deze stoffen zal een aandacht-

bij dit streefbeeld in de vorm van een streefwaarde

Met het Innovatieprogramma krw wordt getracht

stoffenlijst in de Leidraad worden opgenomen.

geconcretiseerd en opgenomen in het Bkmw 2009.

maatregelen te vinden waarmee hardnekkige

Specifiek ten aanzien van de bescherming van de

De kwaliteitsdoelstellingen van de Kaderrichtlijn

knelpunten, o.a. met betrekking tot stoffen, in de

drinkwaterfunctie en in lijn met de werkwijze die

Water zijn daarmee in voldoende mate geïmplemen-

toekomst kunnen worden opgelost. Aanvullende

hiervoor in Guidance no. 3 van de Grondwaterrichtlijn

teerd.

maatregelen die kosteneffectief en uitvoerbaar

is beschreven, zal het ministerie van vrom een onder-

De waterlichamen waarin drinkwaterwinningen

blijken te zijn, zullen in de volgende stroomgebied­

zoek starten naar de vraag of, en op welke wijze, een

(met inbegrip van oeverinfiltratiewinningen en

beheerplannen worden opgenomen.

early warning systeem kan worden ingericht om drink-

noodinnamepunten) en/of industriële winningen

waterwinningen te beschermen tegen verontreinigende

voor menselijke consumptie zijn gelegen, zijn

stoffen. Het doel van zo’n systeem is om in een

opgenomen in het register Beschermde gebieden.

vroegtijdig stadium potentiële bedreigingen voor
drinkwaterwinningen te identificeren. Het early

Er zijn drie typen van landelijke maatregelen voor

warning systeem kan mede worden gebruikt bij

de bescherming van drinkwater.

de selectie van stoffen waarvoor drempelwaarden
zouden moeten worden afgeleid.

1 Eisen en verantwoordelijkheden kwaliteit van

Voor waterlichamen met drinkwaterfunctie zijn

De eisen en de daarbij horende verantwoordelijk­

richtwaarden voor grond- en oppervlaktewateren en

heden voor de kwaliteit van het drinkwater zijn

streefwaarden voor oppervlaktewateren opgenomen

vastgelegd in de Waterleidingwet.

drinkwater

in het Besluit kwaliteitseisen en monitoring water
(Bkmw 2009). Conform artikel 7.3 van de Kaderrichtlijn Water moeten de lidstaten zorg dragen voor de

2 Wet- en regelgeving voor algemene bescherming van
grond- en oppervlaktewater

nodige bescherming van de aangewezen water­

Er is een groot aantal wetten en regelingen voor de

lichamen waaruit voor menselijke consumptie

algemene bescherming van grond- en oppervlakte­

6 Maatregelenprogramma

water tegen verontreinigende stoffen. Deze regel­

In het stroomgebied Rijndelta zijn grondwater­

Voor het stroomgebied Rijndelta gaat het met

geving beschermt al het grond- en oppervlaktewater

beschermingsgebieden aangewezen rond alle

betrekking tot directe winningen uit oppervlakte­

en daarmee dus ook het grond- en oppervlaktewater

grondwateronttrekkingen voor openbare drinkwater-

water om een locatie in het IJsselmeer en twee

dat wordt onttrokken voor menselijke consumptie.

voorziening. Voor deze grondwater-beschermings­

locaties in het Amsterdam-Rijnkanaal.

In de Wet bodembescherming en de Wet milieubeheer

gebieden gelden aanvullende regels ter bescherming

Provincies bepalen daarnaast voor welke industriële

(inclusief daaruit volgende besluiten) zijn eisen en

van het grondwater en preventie van risico’s voor de

winningen uit grond- en oppervlaktewater het

voorschriften opgenomen gericht op de generieke

winningen. Deze regels zijn opgenomen in de

opstellen van een gebiedsdossier zinvol wordt geacht.

bescherming van grondwater. Op grond van een

Provinciale milieuverordeningen. De provincies

aantal wetten, zoals de Meststoffenwet, Waterwet en

onderzoeken in 2010-2015 of dergelijke risicopreventie

Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden, gelden

ook wenselijk is rond bepaalde industriële winningen

Geen achteruitgang in waterkwaliteit voor de
productie van drinkwater

eisen voor het gebruik van stoffen die een risico

voor menselijke consumptie.

Het krw-maatregelenprogramma is in belangrijke

vormen voor de drinkwatervoorziening. Een gedetail-

mate gericht op het terugdringen van de emissies van

Opstellen gebiedsdossiers en instellen van
beschermingszones waterwinningen

verontreinigende stoffen, meststoffen en bestrijdings-

Tijdens de planperiode zullen voor alle oppervlakte-

richtlijnen (paragraaf 6.2), basismaatregelen voor

waterwinningen voor openbare drinkwatervoorziening

puntbronnen (paragraaf 6.8) en diffuse bronnen

met inbegrip van oeverinfiltratiewinningen en nood-

(paragraaf 6.3.7) en aanvullende regionale maat­

winlocaties gebiedsdossiers worden opgesteld.

regelen (paragraaf 6.4). Met het uitvoeren van het

Instellen grondwaterbeschermingsgebieden

Het aanleggen van een gebiedsdossier voor water­

krw-maatregelenprogramma wordt een verdergaande

De instelling van een beschermingszone is een

winningen is een instrument waarbij op basis van

verbetering van de kwaliteit van het grond- en

middel dat in artikel 7, lid 3, van de Kaderrichtlijn

een gebiedsanalyse in beeld wordt gebracht welke

oppervlaktewater gerealiseerd. Daarmee blijft het

Water wordt genoemd, waarvan gebruik kan worden

(potentiële) bedreigingen van invloed kunnen zijn

huidige niveau van bescherming van drinkwater

gemaakt om ervoor te zorgen dat het water op de

op de kwaliteit van de winning. Op basis van deze

gehandhaafd en wordt een belangrijke stap gezet op

waterwinlocatie aan de milieukwaliteitseisen voldoet.

informatie kunnen afspraken worden gemaakt over

weg naar het op termijn kunnen verminderen van de

Op grond van artikel 1.2, tweede lid, van de Wet

de monitoring van de waterkwaliteit en kunnen

zuiveringsinspanning voor de productie van drink-

milieubeheer, zijn beschermingszones rondom

effectieve beschermingsmaatregelen worden geïden-

water. Hiermee wordt invulling gegeven aan de

grondwaterwinningen aangewezen bij provinciale

tificeerd en/of ontwikkeld. Onder regie van de

inspanningsverplichting van de krw artikel 7 lid 3.

verordening. Bij die verordening worden regels

provincies zullen waterbeheerders, gemeenten en

gesteld ter bescherming van de kwaliteit van het

waterbedrijven de gebiedsdossiers gezamenlijk

grondwater met het oog op de waterwinning in de

opstellen.

leerd overzicht van alle wettelijke regelingen en
bijbehorende maatregelen is opgenomen in bijlage K.
3 Specifieke bescherming van grond- en
oppervlaktewater

aangewezen gebieden.

middelen, onder meer op basis van diverse Europese

149

6 Maatregelenprogramma
150

Tabel 6-3 Beoordeling grondwaterwinningen voor de openbare drinkwatervoorziening

Grondwaterlichaam

Aantal winningen per grondwaterlichaam

Rijn-Noord

Reductie verontreinigingen bij winningen voor
menselijke consumptie

Deklaag Rijn-Noord

4

3

1

Diffuse verontreinigingen, onder andere meststoffen

Wadden Rijn-Noord

5

4

1

en bestrijdingsmiddelen, zijn op een aantal plaatsen

Zand Rijn-Noord

4

2

2

Zout Rijn-Noord

0

Totaal winningen Rijn-Noord

13

9

4

een risico voor de winning van grondwater voor de
drinkwaterproductie. Ter invulling van artikel 7, lid 3
van de krw is voor de grondwaterwinningen voor de
openbare drinkwatervoorziening beoordeeld of
maatregelen nodig zijn om achteruitgang van de

Rijn-Oost

waterkwaliteit te voorkomen opdat daarmee op

Deklaag Rijn-Oost

2

Zand Rijn-Oost

51

11

39

1

Totaal winningen Rijn-Oost

53

11

41

1

2

termijn de zuiveringsinspanning kan afnemen.
De grondwaterkwaliteit is getoetst aan de voor drinkwaterbereiding relevante stoffen en ingedeeld in drie
klassen. Tabel 6-3 en kaart 9b (zie kaartenbijlage)

Rijn-Midden
Zand Rijn-Midden

28

19

9

Totaal winningen Rijn-Midden

28

19

9

laten de resultaten van deze toetsing zien voor de
drinkwaterwinningen in het stroomgebied Rijndelta.
Het drinkwater in Nederland is van goede kwaliteit [52].

Rijn-West

Iets minder dan de helft van de grondwater­w inningen

Deklaag Rijn-West

33

13

20

Duin Rijn-West

7

4

3

Zand Rijn-West

18

5

12

1

Zout Rijn-West

0

Totaal winningen Rijn-West

58

22

35

1

Totaal winningen Rijndelta

152

61

89

2

in het Rijnstroomgebied heeft een goede grondwaterkwaliteit (zie kaartenbijlage kaart 9b). Maatregelen
voor deze categorie winningen zijn vooral gericht op
monitoring van de ruwwaterkwaliteit om mogelijke
achteruitgang tijdig te signaleren. Bij 85 van de
149 drinkwater­w inningen zijn stijgende trends
gesignaleerd, die mogelijk in de toekomst kunnen
leiden tot een toename van de zuiveringsinspanning,

Cat. 1

Goed

Cat. 2 Risico op achteruitgang en noodzaak
tot aanvullende maatregelen
Cat. 3 Onvoldoende

of zijn overschrijdingen van de drinkwaternormen
in één of meer van de onttrekkingsputten waar­
genomen.
Dit laatste heeft in sommige gevallen reeds geleid tot
een aanpassing van de bedrijfsvoering of uitbreiding

6 Maatregelenprogramma

van het zuiveringssysteem, om zo een goede drink­

Verontreinigingen die een onaanvaardbaar risico

waterkwaliteit te kunnen blijven garanderen. Bij

vormen voor de drinkwaterwinningen voor de

dergelijke winningen met een verhoogd risico is

openbare drinkwatervoorziening zullen – binnen de

monitoring eveneens relevant, maar zijn daarnaast

mogelijkheden van het landelijke bodemprogramma –

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel e, en

maatregelen noodzakelijk in de vorm van beheersing

worden aangepakt in 2010-2015. Waar aanvullende

bijlage VII-punt A7.4 van de krw wordt in deze

van de verontreiniging, sanering of nader onderzoek

financiering nodig is, zal dat in het tweede stroom­

paragraaf een samenvatting gegeven van de

naar de bedreigende stoffen .

gebiedbeheerplan worden bezien.

beheersingsmaatregelen die worden genomen ten

43

6.3.5
		

Maatregelen wateronttrekking
c.q. wateropstuwing

aanzien van wateronttrekking en wateropstuwing.

Voor 7 winningen (zie tabel 6-8) is bovengenoemde
te verplaatsen. Slechts bij twee winningen is de

Maatregelen ter bescherming drinkwater en
water voor menselijke consumptie

Regulering onttrekkingen grondwater

grondwaterkwaliteit aanleiding om de winning

• Instelling van grondwaterbeschermingsgebieden.

Gedeputeerde Staten zijn het bevoegd gezag voor

te beëindigen.

• Aanleggen van gebiedsdossiers op basis van een

grote grondwateronttrekkingen. Het is verboden om

gebiedsanalyse voor alle waterwinningen voor de

zonder vergunning van Gedeputeerde Staten grond-

openbare drinkwatervoorziening en voor relevante

water te onttrekken in de volgende gevallen:

industriële winningen.

• bij industriële onttrekkingen van meer dan

risicobeoordeling mede aanleiding om de winning

Onderzoek en waar nodig sanering
puntbronnen bodemverontreinigingen
Puntverontreinigingen (zoals geïnventariseerd
in het kader van het Landsdekkend Beeld bodem­
verontreinigingen) kunnen een knelpunt vormen
voor de drinkwaterwinningen. Op basis van historisch onderzoek naar spoedlocaties (dit zijn ernstig

• Instellen van beschermingszones voor oppervlaktewaterwinningen.
• Inventarisatie en evaluatie bestrijdingsmiddelen­

150.000 m3 per jaar;
• voor de openbare drinkwatervoorziening;
• voor bodemenergiesystemen (koude- en warmte-

gebruik in kwetsbare waterwingebieden.
• Onderzoek naar risicovolle puntbronnen in opper-

opslag in de bodem).
Behoudens het toestaan van grotere onttrekkingen

verontreinigde locaties waarbij sprake is van

vlaktewateren en grondwaterbeschermingsgebieden

voor de openbare drinkwatervoorziening, treden

onacceptabele risico’s voor mens, plant, dier of

en – waar nodig – extra saneringen van deze

provincies terughoudend op bij het toestaan van

puntbronnen.

grondwateronttrekkingen.

voor verspreiding) rond drinkwaterwinningen wordt
een inschatting gemaakt van het aantal te saneren

• Onderzoek van risicovolle bodemverontreinigings­

verontreinigingen. Spoedlocaties vormen maar 2%

locaties en uitvoeren van kosteneffectieve maat­

van alle potentieel verdachte locaties. Nader zal

regelen (saneren of beheersen).

worden onderzocht welke van de potentiële locaties
daadwerkelijk ernstig verontreinigd zijn en welke van
deze ernstige verontreinigingen een onaanvaardbaar
risico vormen voor de onttrekkingen.

43

Daarnaast wordt de kwaliteit van sommige grondwaterwinningen
(met name oevergrondwaterwinningen, maar ook sommige freatische
grondwaterwinningen) beïnvloed door infiltrerend oppervlaktewater.
Dit heeft tot gevolg dat daar organische micro-verontreinigingen
(o.a. MTBE, diglyme, geneesmiddelen) in het onttrokken grondwater
kunnen voorkomen.

151

6 Maatregelenprogramma
152

Onttrekkingen in grondwaterbeschermingsgebieden

tussen 10 en 50 m3 per uur) moeten worden gemeld;

worden veelal niet toegestaan. Provincies staan positief

voor middelgrote onttrekkingen in ‘vergunning­

Maatregelen wateronttrekking c.q.
wateropstuwing

tegenover het gebruik van grondwater voor de opslag

plichtige peilvakken’ is een vergunning nodig.

• Vergunningstelsel voor het onttrekken van grond­

van energie – waarvoor ook een vergunning nodig is –,

Verguningplichtige peilvakken kunnen worden

met uitzondering van het in beschermingsgebieden

aangewezen in verband met en ter bescherming van

gereserveerde grondwater.

onder meer verdrogingsgevoelige natuur of gebouwen.

De regulering van de kleinere grondwateronttrekkingen

Grote onttrekkingen (richtgetal: > 50 m per uur) zijn

vindt plaats via de keuren van de waterschappen.

altijd vergunningplichtig.

3

Op grond van de keur kunnen een vergunningplicht

water.
• Vergunningstelsel voor het onttrekken van oppervlaktewater.
• Keurontheffing/vergunning voor het verrichten van
werkzaamheden in het oppervlaktewater, zoals het
aanleggen van dammen, duikers, vissteigers,

en/of algemene regels voor het onttrekken van

Regulering wateropstuwing

grondwater gelden.

De waterschappen stellen in een ‘keur’ regels ter
bescherming van de waterveiligheid en water­

drainageleidingen of andere lozingsbuizen en het
aanpassen van watergangen.
• Verdringingsreeks voor verdeling van water bij

Regulering onttrekkingen oppervlaktewater

kwantiteit. Voor het verrichten van werkzaamheden

In Nederland geldt een verdringingsreeks in geval

in het oppervlaktewater – als het aanleggen van

van waterschaarste (zie figuur 3-3). Deze reeks

dammen, duikers, vissteigers, drainageleidingen of

op basis van de Waterwet en Beleidslijn grote

bepaalt hoe bij waterschaarste het aanbod van water

andere lozingsbuizen en het aanpassen van water-

rivieren.

ten behoeve van verschillende sectoren wordt

gangen – moet bij het waterschap een vergunning

verdeeld. Op basis van deze reeks wordt afhankelijk

op grond van de keur worden aangevraagd.

van de hoeveelheden beschikbaar water, de inname

waterschaarste.
• Maatregelen voor het reguleren van rivierafvoeren

6.3.6
		

Maatregelen kunstmatige
grondwateraanvullingen

van water voor bepaalde sectoren gereduceerd of zelfs

Waterschappen betrekken bij het opstellen van

volledig stopgezet. Deze landelijke verdringingsreeks

de Gewenste Grond- en Oppervlakterwater Regimes

Overeenkomstig artikel 11, lid 3 onderdeel f, van de

is regionaal verder uitgewerkt.

(ggor’s) ook drainage bij de afweging van maat­

krw wordt in deze paragraaf een samenvatting

regelen en kunnen deze aan een vergunningplicht

gegeven van de beheermaatregelen die op basis van

Onttrekking uit oppervlaktewater heeft in Nederland

onderwerpen.

generiek beleid zijn en worden genomen ten aanzien

onder normale omstandigheden geen significant

Voor Rijkswaterstaat vormen de Waterwet en de

van kunstmatige grondwateraanvulling.

effect op de watertoestand. Voor onttrekkingen van

Beleidslijn grote rivieren belangrijke kaders voor

oppervlaktewater is de oppervlaktewaterbeheerder

het formuleren van (met name hydromorfologische)

Bij kunstmatige grondwateraanvullingen wordt

(waterschap of Rijkswaterstaat) het bevoegd gezag.

maatregelen om rivierafvoeren te reguleren.

onderscheid gemaakt tussen directe infiltratie en

Zolang er voldoende oppervlaktewater beschikbaar

indirecte infiltratie.

is, worden kleine onttrekkingen (richtgetal: < 10 m3

Onder indirecte infiltratie wordt verstaan de natuur-

per uur) zonder melding toegestaan voor onder meer

lijke indringing van oppervlaktewater in de bodem

beregening. Middelgrote onttrekkingen (richtgetal:

als gevolg van het onttrekken van grondwater,

6 Maatregelenprogramma

bijvoorbeeld als gevolg van het handhaven van het

veelal positief tegenover het gebruik van grondwater

De eerste stap in de vergunningverlening betreft het

gewenste grondwaterregime (peilbeheer) in polders

voor de opslag van energie, uitgezonderd het in

verplicht moeten toepassen van de best beschikbare

of oeverinfiltratie die optreedt als gevolg van het

beschermingsgebieden gereserveerde grondwater.

technieken. Deze zijn voor veel bedrijfstakken vast-

onttrekken van ondiep grondwater voor de drinkwater-

gelegd in zogenaamde bref’s, Europese referentiedocumenten voor best beschikbare technieken.

voor grondwateronttrekkingen kan de indirecte

Maatregelen kunstmatige grondwateraanvullingen

infiltratie mee worden gewogen in de besluitvorming.

• Vergunningstelsel voor directe infiltratie.

De tweede stap betreft het toepassen van de emissie-

voorziening. Bij de provinciale vergunningverlening

Grondwateraanvullingen via directe infiltratie zijn
vergunningplichtig op grond van de Waterwet. Omdat

immissietoets. Met deze toets wordt naar een

Maatregelen puntbronnen

verdergaande verbetering van de waterkwaliteit

het grondwater met het oog op het onttrekken van

Overeenkomstig artikel 11, lid 3 onderdeel g, en

twee kanten worden benaderd: vanuit het water­

grondwater) kan leiden tot verontreiniging van het

bijlage VII-punt A7.5 van de krw en artikel 6 van de

systeem en vanuit een specifieke bron. De eerste

grondwater is dit slechts toegestaan wanneer voldaan

Grondwaterrichtlijn wordt in deze paragraaf een

benadering, genoemd prioritering, resulteert in een

wordt aan de vereisten van het Infiltratiebesluit

overzicht gegeven van de maatregelen die op basis

prioritering van stoffen en (groepen van) bronnen

bodembescherming. Hierin zijn normen opgenomen

van generiek beleid worden genomen voor de aanpak

op watersysteemniveau. De tweede benadering,

over de kwaliteit van het te infiltreren oppervlaktewater.

van puntbronnen.

genoemd immissietoets, omvat het beoordelen van

Voor de infiltratie van water is een besluit Lozen

Regulering puntlozingen oppervlaktewater

overblijft van een puntbron na toepassing van de

buiten inrichtingen in voorbereiding door het

De Waterwet verbiedt het lozen van afvalstoffen,

beste bestaande en best uitvoerbare technieken) voor

ministerie van vrom, waarin wordt voorgesorteerd

verontreinigende of schadelijke stoffen in oppervlakte-

het ontvangende oppervlaktewater. Centraal staan

op het beperken en uitsluiten van risico’s voor de

water tenzij daartoe een vergunning is verleend door

de te realiseren waterkwaliteitsdoelstellingen van de

grondwaterkwaliteit

de waterkwaliteitsbeheerder of dat voor lozen een

krw. Op basis van deze prioriteringsmethodiek kan

vrijstelling geldt op grond van algemene regels.

de waterbeheerder voor zijn beheergebied nagaan

infiltratie van oppervlaktewater (ter aanvulling van

6.3.7

gestreefd. De relatie emissie-immissie kan vanuit

de toelaatbaarheid van de restlozing (de lozing die

De Wet bodembescherming biedt de mogelijkheid aan

welke stoffen en/of bronnen met voorrang aandacht

provincies om bij provinciale verordening voor

Vergunningplichtige lozingen

behoeven voor een verdere reductie van de emissie.

bepaalde gebieden – bijvoorbeeld (bepaalde zones

De meeste lozingen vanuit ippc-bedrijven, en andere

De immissietoets is van belang voor zowel de water-

van) grondwaterbeschermingsgebieden – strengere

lozingen waarvoor geen vrijstelling geldt op grond

beheerder bij het verlenen van lozingsvergunningen

regels te stellen.

van algemene regels, zijn vergunningplichtig. Via

en het beoordelen van diffuse emissies, als voor

genoemd vergunningenstelsel worden de aard en

bedrijven zelf voor het beoordelen van hun restlozing.

Ook het aanvullen en onttrekken van grondwater

hoeveelheid van in het oppervlaktewater te lozen

Meer informatie over de emissie-immissie toets

voor de opslag van energie is vergunningplichtig.

afvalstoffen gereguleerd.

is te vinden op:

Provincies die hiervoor het bevoegd gezag zijn, staan

http://www.helpdeskwater.nl/adviesgroepemissies.

153

6 Maatregelenprogramma
154

Lozingen op basis van algemene regels

activiteiten. Het Lotv is van toepassing op landbouw-

De lozingen vinden zowel door bedrijven als

De van de vergunningplicht vrijgestelde lozingen

activiteiten zoals de akkerbouw, de vollegronds-

overheden plaats.

dienen te voldoen aan bij of krachtens algemene

groententeelt, de bloemisterij, de fruitteelt en de

maatregel van bestuur gestelde regels. Voorgenomen

bollenteelt. Ook lozingen vanuit veehouderijen

Regulering puntbronlozingen op of in de bodem

lozingen moeten worden gemeld bij het bevoegd

vallen onder dit besluit. Het Besluit glastuinbouw

Lozingen in of op de bodem buiten inrichtingen (niet

gezag. De algemene regels gaan uit van toepassing

is van toepassing op glastuinbouwbedrijven.

zijnde huishoudens) zullen geregeld gaan worden met

van de best beschikbare technieken. Daar waar nodig

De algemene regels van beide besluiten zijn

het Besluit lozing afvalwater buiten inrichtingen dat

kan het bevoegd gezag bij maatwerkvoorschrift regels

gebaseerd op de best bestaande technieken.

naar verwachting begin 2010 van kracht zal zijn. Tot

stellen ten aanzien van een lozing die afwijken van

• Besluit lozing afvalwater huishoudens. Het Besluit

die tijd geldt voor deze lozingen het Lozingenbesluit

de algemene regel. Hierdoor kan rekening worden

lozing afvalwater huishoudens regelt alle lozings-

bodembescherming (Lbb). Alleen in een aantal

gehouden met de specifieke factoren van een

situaties die bij een particulier huishouden aan de

specifieke gevallen is het Lbb niet van toepassing,

individuele situatie.

orde kunnen zijn, zowel in het stedelijk gebied als

zoals bij de lozing van niet-verontreinigd hemelwater.

De belangrijkste algemene maatregelen van bestuur

in het buitengebied.

Het Lbb maakt onderscheid in bodemlozingen van

met algemene regels voor het lozen op oppervlakte-

• Besluit lozing afvalwater buiten inrichtingen.

huishoudelijk afvalwater en lozingen van koelwater

waterlichamen zijn:

Deze algemene maatregel van bestuur zal naar

en overige vloeistoffen. De lozingen van huishoudelijk

• Besluit algemene regels voor inrichtingen milieu­

verwachting begin 2010 in werking treden. Dit

afvalwater vanuit inrichtingen worden nu geregeld

beheer (Activiteitenbesluit). Het Activiteitenbesluit

besluit regelt alle lozingen die niet vanuit een

met het Activiteitenbesluit en de lozingen van huis-

bevat algemene milieuregels voor bedrijven.

inrichting in de zin van de Wet milieubeheer, een

houdelijk afvalwater vanuit particuliere huishoudens

Bedrijven die vallen onder het regime van het

particulier huishouden, of een agrarisch bedrijf

met het Besluit lozing afvalwater huishoudens.

Activiteitenbesluit hebben vaak geen milieu­

plaatsvinden. In navolging van het Activiteiten­

Er rest dan nog een kleine categorie van lozingen van

vergunning nodig. Lozingen uit bedrijven waarop

besluit en het Besluit lozing afvalwater huis­

huishoudelijk afvalwater die niet onder deze beide

het Activiteitenbesluit van toepassing is, zijn

houdens wordt dit een integraal besluit waarin

besluiten vallen en daarop is bij lozing in de bodem

vrijgesteld van de watervergunning voor zover die

alle lozingsroutes worden geregeld, gebaseerd op

het Lbb van toepassing. De regelgeving voor deze

lozingen zijn gereguleerd in het Activiteitenbesluit.

de Wet milieubeheer, de Wet bodembescherming

lozingen zal opgaan in het aankomende Besluit lozing

In bepaalde gevallen kan het bevoegd gezag in

en de Waterwet. Het besluit heeft betrekking op

afvalwater buiten inrichtingen.

aanvulling op of in afwijking van de algemene

een breed scala aan lozingen die buiten inrichtingen

regels zogenaamde maatwerkvoorschriften stellen.

plaatsvinden. Het gaat bijvoorbeeld om lozingen

Op grond van het Lbb geldt voor bodemlozingen van

• Lozingenbesluit open teelt en veehouderij (Lotv) en

uit gemeentelijke rioolstelsels, lozingen van

koelwater en overige vloeistoffen in alle gevallen een

Besluit glastuinbouw. Deze algemene maatregelen

grondwater bij ontwatering van gronden (zoals

lozingsverbod. Het bevoegd gezag kan echter onder

van bestuur bevatten algemene regels ter vervanging

bronneringswater bij bouwactiviteiten), lozingen

voorwaarden ontheffing verlenen van het lozings­

van de individuele vergunningplicht voor lozingen

van afstromend regenwater van wegen en andere

verbod. Een bedrijfsmatige lozing in de bodem wordt

op oppervlaktewater als gevolg van agrarische

openbare ruimten en lozingen bij gevelreiniging.

alleen toestaan, als andere verwijderingsopties niet

6 Maatregelenprogramma

mogelijk zijn en er als gevolg van de lozing geen

voldoen aan de kwaliteitseisen voor grondwater.

vastgesteld op 10 juli 2009. Daarmee wordt een nieuw

gevaar bestaat op bodemverontreiniging op de lange

Redenerend vanuit de krw en Grondwaterrichtlijn

kader geboden voor een gebiedsgerichte aanpak en

termijn. Een ontheffing kan worden verleend voor een

kunnen bodem- en grondwaterverontreinigingen

een nieuwe impuls gegeven aan de aanpak van onaan-

periode van maximaal vier jaar (voor koelwater is dit

worden beschouwd als een puntbron en moeten,

vaardbare verspreiding van bodemverontreiniging

10 jaar), waarna de lozingssituatie opnieuw beoordeeld

wanneer sprake is van significante bedreigingen,

richting kwetsbare gebieden. Puntbronnen van

moet worden en er zonodig weer een ontheffing moet

alle maatregelen genomen worden die redelijkerwijs

bodemverontreinigingen hebben een belangrijke

worden aangevraagd. Voor de meeste afvalwater­

en kosteneffectief mogelijk zijn om verdere veront­

invloed op het regionale bodem- en watersysteem.

stromen geldt dat een puntlozing in de bodem niet

reiniging te voorkomen. Indien bij de aanpak van

De scope van het Convenant Bodemontwikkelings­

gewenst is.

historische verontreinigingen geen mogelijke of

beleid is uiterlijk in 2015 deze risico’s beheerst dan

Bodemlozingen van agrarisch afvalwater (zowel

kosteneffectieve maatregelen genomen kunnen

wel gesaneerd te hebben. Dit is nodig om het

buiten en binnen) inrichtingen vallen ook onder de

worden en de gewenste kwaliteitsdoelen voor het

bodem- en watersysteem als geheel weer goed

categorie ‘lozingen van koelwater en overige vloei-

grondwater daardoor niet kunnen worden gerealiseerd,

te laten functioneren.

stoffen’ in de zin van het Lbb. Als de lozing binnen

kan worden overgegaan tot doelverlaging.

de inrichting plaatsvindt, wordt de ontheffing van de

In het stedelijk gebied gaat het vooral om bodem­

agrarische lozingen opgenomen in de Wm-vergunning.

Voor de aanpak van bodem- en grondwater­

verontreinigingen die een bedreiging vormen voor

Als afvalwater dierlijke mest bevat en gelijkmatig

verontreinigingen biedt de Wet bodembescherming

de strategische grondwaterreserves. Daarnaast

over de bodem wordt uitgereden is het Besluit gebruik

(Wbb, zie ook paragraaf 6.3.4) het relevante kader.

belemmert het verontreinigde grondwater allerlei

meststoffen (Bgm) van toepassing en treedt het Lbb

De Wbb gaat uit van de zogenoemde gevalsbenadering,

ondergrondse functies, waaronder het winnen van

terug. Er is dan geen ontheffing nodig. Het afvalwater

waarbij de verontreinigingsbron (veelal in de boven-

energie door het toepassen van warmte-koude-

moet conform de bepalingen in het Bgm worden uit-

grond) en de verontreinigde grondwaterpluim (in de

opslag (wko).

gereden. Dit geldt zowel voor afvalwater dat mest-

ondergrond) één geheel vormen en in samenhang

Om de risico’s te beperken, en tegelijkertijd waar

deeltjes bevat als voor afvalwater dat eerst naar de

moeten worden aangepakt. Sinds een aantal jaren

mogelijk ruimte te geven aan de winning van

mestkelder wordt afgevoerd en wordt opgemengd met

kent de Wbb ook de clusteraanpak: enkele gevallen

duurzame energie uit de bodem, besteedt de toe­

vloeibare mest om het vervolgens uit te rijden over het

in elkaars nabijheid mogen in samenhang worden

komstige regeling voor wko, die in vervolg op het

land. Voor bepaalde, sterk verdunde, mesthoudende

aangepakt, waarbij de sanering van de grondwater-

advies van de Taskforce wko wordt voorbereid,

afvalwaterstromen geldt de Vrijstellingsregeling

verontreiniging geïntegreerd kan worden. Voor

daarom zowel aandacht aan de stimulering van

waterige fracties en reinigingswater 1998.

gevallen waarin de gevalsaanpak of clusteraanpak

wko (door bijvoorbeeld onnodig lange procedures

niet of onvoldoende resultaat biedt, dienen op

te verkorten) als aan mogelijke nadelige gevolgen

Sanering bodem- en grondwaterverontreinigingen

gebiedsniveau afspraken te worden gemaakt over

voor het milieu die toepassing van wko met zich mee

Bestaande bodem- en grondwaterverontreinigingen

de aanpak en financiering voor het beheer en/of

kan brengen. Zowel de nationale wetgeving (Wet

kunnen een bedreiging vormen voor de kwaliteit van

sanering van de verontreiniging. Het Convenant

bodembescherming, Wet milieubeheer en de Water-

het grondwater en (mede) oorzaak zijn van het niet

Bodemontwikkelingsbeleid dat hierin voorziet is

wet) als de Europese regelgeving (met name krw en

155

6 Maatregelenprogramma
156

Grondwaterrichtlijn) vormen daarbij het uitgangs-

dat sprake is van een minimale toename van de

Bij de beoordeling of geheel of gedeeltelijk kan

punt. De voorschriften gericht op een adequate

omvang (minder dan 1.000 m3 per jaar), geen

worden afgezien van het nemen van maatregelen

bescherming van het milieu zullen met name plaats

bedreiging plaatsvindt van kwetsbare gebieden en

wordt ook de mogelijkheid van gebiedsgericht

krijgen in de door het rijk aangekondigde algemene

geen sprake is van humane en ecologische risico’s.

grondwaterbeheer betrokken. In Nederland worden

regels m.b.t. wko. Deze algemene regels zullen in de

De afweging wordt hierbij door het bevoegd gezag

momenteel de gebieden geïnventariseerd waar

loop van 2010 in ontwerp worden gepubliceerd.

genomen op basis van een onderzoek naar de

gebiedsgericht grondwaterbeheer mogelijk aan de

omvang en risico’s van de verontreiniging. De

orde is en waar op basis van het huidige beleid

In termen van maatregelen betekent dit dat bij de

afweging of beschikking kan worden beschouwd

maatregelen worden genomen om de belasting vanuit

aanwezigheid van bodem- en grondwaterverontreini-

als een beroep op de uitzonderingspositie artikel 6

deze bronnen op de grondwaterlichamen te beperken,

gingen alle voor de krw en Grondwaterrichtlijn

lid 3 sub b.

zo ver als redelijkerwijs en kosteneffectief mogelijk is.

noodzakelijke maatregelen worden genomen op

• Indien een verontreiniging ernstig en spoedeisend

grond van bestaand beleid op basis van de Wet bodem-

is, dan beschikt het bevoegd gezag ook op de

Maatregelen puntbronnen:

bescherming om daadwerkelijk de verontreinigende

saneringsdoelstelling. In deze beschikking geeft

• Verbod op lozingen in het grondwater en op of in de

stoffen uit vervuilde bodems te verwijderen c.q.

het bevoegd gezag aan tot hoever (omvang en

bodem van afvalwater en particuliere huishoudens,

bestaande verontreinigingspluimen aan te pakken.

concentratie) een verontreiniging moet worden

koelwater en bedrijfsafvalwater buiten het riool

gesaneerd. Daarbij vindt een afweging plaats op

(behoudens enkele uitzonderingen op basis van

Volgens artikel 6 van de Grondwaterrichtlijn kan

kosteneffectiviteit en functiegerichtheid. De

van het nemen van maatregelen worden afgezien

afweging of beschikking kan, ook in geval geen

• Algemene regels en vergunningstelsel voor het lozen

als bodemverontreinigingen geen gevaar voor de

volledige verwijdering van de verontreiniging

van afvalstoffen, verontreinigende of schadelijke

achteruitgang van de grondwaterkwaliteit opleveren

plaatsvindt, worden beschouwd als een beroep op

stoffen in oppervlaktewater uitgaande van:

of onevenredig kostbare maatregelen vergen om de

de uitzonderingsbepaling opgenomen in artikel 6

-  Toepassing bbt (bref’s);

verontreinigende stoffen uit de vervuilde bodem of

lid 3 sub e. Gelet op het reeds bestaande bodem­

-  Uitvoering emissie-immissie-toets.

ondergrond te verwijderen.

beleid zullen uitzonderingsbepalingen waarschijn-

• Afvalwater van particuliere huishoudens mag niet

lijk slechts in enkele gevallen nodig zijn. De komende

op het oppervlaktewater worden geloosd als er

Van beide uitzonderingen wordt door het bevoegd

jaren zal mede op basis van de aanbeveling van de

binnen 40 meter een openbaar vuilwaterriool of

gezag Wbb een inventaris bijgehouden. Binnen het

Bestuurlijke commissie grondwater (d.d. 28 januari

ander zuiveringstechnisch werk ligt en aansluiting

Nederlands beleid laten de uitzonderingen voor wat

2008) onderzocht worden in welke gevallen sprake

hierop mogelijk is. Is dit niet het geval dan mag

betreft de historische verontreinigingen (vóór 1987)

is van grootschalige bodemverontreiniging en of

lozing plaatsvinden, mits de lozing wordt gemeld en

zich als volgt vertalen:

voor 2015 verdere verspreiding via het grondwater

het afvalwater voorafgaand aan het lozen op het

• Indien een verontreiniging niet ernstig, of ernstig

kan worden stopgezet. Jaarlijks rapporteren de

oppervlaktewater door een zuiveringsvoorziening

maar niet-spoedeisend is, is in de Nederlandse

bevoegde gezagen de voortgang hiervan aan het

(IBA) wordt geleid.

situatie geen sanering noodzakelijk. Dit houdt in

ministerie van vrom.

vergunning).

6 Maatregelenprogramma

• Sanering van ernstige en spoedeisende bodem- en
grondwater-verontreinigingen.

Een samenvattend overzicht hiervan is opgenomen in
bijlage L.

3 Nationaal aan te pakken: stoffen waarvoor een
eigen, nationaal bronbeleid mogelijk en zinvol is
om de doelstellingen te halen.

6.3.8

Maatregelen diffuse bronnen

Het Uitvoeringsprogramma bevat een driedeling in de

Hierop ligt de focus van het Uitvoeringsprogramma

aanpak van probleemstoffen:

diffuse bronnen waterverontreiniging. Tot deze
stoffen behoren o.a. de nutriënten en de emissies

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel h, van de
krw wordt in deze paragraaf een overzicht gegeven

1 Niet verdergaand aan te pakken: stoffen waarvoor

van de maatregelen die op basis van generiek beleid

geldt dat, nadat Nederland heeft gedaan wat ze kon

geneesmiddelen voor zover Nederland daarop kan

zijn en worden genomen voor de aanpak van diffuse

doen, de vereiste emissiereducties om de gestelde

worden aangesproken.

bronnen.

doelen te halen niet kunnen worden gerealiseerd
vanwege overmacht.

van metalen, pak en bestrijdingsmiddelen en

Gewasbeschermingsmiddelen

Diffuse bronnen zijn in belangrijke mate verantwoor-

Dit betreft probleemstoffen, in een aantal gevallen al

In de Nota Duurzame gewasbescherming is het

delijk voor de nog resterende belasting van het milieu.

lang verboden, waarvoor geen (definitieve) oplossing

nationale beleid voor gewasbeschermingsmiddelen

Een voortvarende aanpak van deze bronnen acht

bestaat, omdat veelal sprake is van nalevering vanuit

vastgelegd. Hierin is aangegeven wat onder duurzame

Nederland nodig, onder andere met het oog op de

diffuus verontreinigde (water)bodem. Het kan ook gaan

gewasbescherming wordt verstaan en zijn aanvullende

doelstellingen van de krw. Daarom is onder regie van

om onvermijdelijke emissies omdat een probleemstof

milieudoelstellingen zijn geformuleerd:

het ministerie van vrom en in samenspraak met de

onlosmakelijk onderdeel vormt van grondstoffen,

75% vermindering van de milieubelasting in 2005

ministeries van VenW en lnv en met de Unie van

zoals cadmium in ertsen.

en 95% vermindering in 2010 ten opzichte van het

Waterschappen (UvW), het Interprovinciaal Overleg

referentiejaar 1998.
2 Primair Europees aan te pakken: stoffen waarvoor

In 2007 is een evaluatie uitgevoerd waaruit bleek dat

(vng) en de Vereniging van Waterbedrijven in

het bereiken van de doelen door brongericht beleid

de berekende belasting van het oppervlaktewater in

Nederland (vewin) het Uitvoeringsprogramma

denkbaar is, maar waarvoor gelijk optrekken op

2005 met 86% is verminderd ten opzichte van 1998.

eu-niveau een voorwaarde is.

De doelstelling voor 2005 is dus wat betreft de

(ipo), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Diffuse bronnen waterverontreiniging opgesteld
(december 2007). Op 30 september 2009 is een

Dit zijn de stoffen die Nederland, onder meer vanuit

berekende emissies naar oppervlaktewater ruim-

voortgangsrapportage over het Uitvoeringsprogram-

het streven naar een level playing field alleen in

schoots gehaald. Uit metingen blijkt evenwel dat

ma Diffuse bronnen waterverontreiniging, inclusief

Europees verband geheel of gedeeltelijk kan of wil

piekbelastingen in oppervlaktewateren nog een

vervolgacties inzake de reductie van emissies van

oplossen. Voorbeelden hiervan: pak in autobanden,

probleem kunnen vormen en dat reductie in grond­

geneesmiddelen door de Minister van vrom mede

emissies vanwege verkeer en vervoer waarvoor

water minder groot is dan in oppervlaktewater. Om

namens de Staatssecretaris van VenW,

Europese regels bestaan, het gewasbeschermings­

ook de doelstellingen voor 2010 te kunnen halen is

de Minister van lnv en voor het onderdeel genees-

middelenbeleid, beleid ten aanzien van biociden,

aanvullend beleid aangekondigd (tk, 2006-2007,

middelen de Minister van vws, aan de Tweede Kamer

koper en zink in veevoer, koper in remvoeringen,

27 858, nr 61) dat is gericht op de stoffen die de

aangeboden (Tweede Kamer 2009-2010, 30535, nr. 19).

en weekmakers (ftalaten).

grootste problemen vormen voor het milieu en

157

6 Maatregelenprogramma
158

op basis van de richtlijn beter af te stemmen met de

Belangrijkste nationale maatregelen uit het
Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen water­
verontreiniging:

6.3.9
		

krw-verplichtingen wordt de beoordelingsmethodiek

• Maatregelen met betrekking tot de huidige probleem-

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel i, van

de drinkwaterwinning en op het ontwikkelen van een
doelstelling op basis van meetcijfers. Om de toelating

voor de toelating aangepast.

Maatregelen regulering
waterbeweging en hydromorfologie

stoffen door het terugdringen van emissies van:

de krw wordt in deze paragraaf een samenvatting

-  Fosfaat, nitraat, koper en zink uit veevoer, voet-

gegeven van de maatregelen die op basis van

Nutriëntenemissies uit de landbouw

baden en bestrijdingsmiddelen in de landbouw;

generiek beleid zijn en worden genomen voor de

Het generieke mestbeleid is primair gebaseerd op de

-  Biociden;

Europese Nitraatrichtlijn en op de uitvoering van het

-

4e Nitraatactieprogramma (zie paragraaf 6.2.9).

-  Koper en zink in de bouw;

In dit plan worden twee typen maatregelen voor

Om te voldoen aan de verplichtingen die voortvloeien

-  Koper, zink en bestrijdingsmiddelen die direct of

regulering van waterbeweging en hydromorfologie

uit de Nitraatrichtlijn en krw hebben de partijen in

indirect via producten door overheden worden

het Convenant Glastuinbouw en Milieu afgesproken

gebruikt, te beginnen bij het rijk.

de emissies vanuit de glastuinbouw terug te dringen.

regulering van waterbeweging en hydromorfologie.

pak (voor zover nationaal mogelijk);

• Maatregelen met betrekking tot potentiële probleem-

onderscheiden:
1 Regulering

Vanaf 2010 komen er emissienormen voor stikstof en

stoffen: de emissies van mtbe/etbe en (dier)-

Dit betreft maatregelen die genomen worden om bij

fosfaat. Het einddoel is een emissieloze kas in 2027

geneesmiddelen.

verdere veranderingen van de waterbeweging en

te realiseren door te werken aan innovaties.

• Emissienormen voor N en P in de glastuinbouw.

hydromorfologie te voorkomen dat deze veranderingen het bereiken van de goede ecologische toestand/

Overige maatregelen

Maatregelen Nota Duurzame gewasbescherming

potentieel verhinderen (tenzij dit onvermijdelijk is

Veel maatregelen van aanpalende milieubeleids­

• Aanscherping en toepassing van Best Practices

voor belangrijke functies).

terreinen werken door in een vermindering van de

gericht op het reduceren van de milieubelasting

diffuse belasting van verontreinigende stoffen naar

voor oppervlaktewater met 95% in 2010 t.o.v. het

2 Herstel van waterbeweging en hydromorfologie

referentiejaar 1998.

Veranderingen van waterbeweging en hydromorfologie

grond- en oppervlaktewater.

• Bevorderen van innovatie en verbeteren van

zijn in het stroomgebied Rijndelta een belangrijke

In de bijlagen K en N zijn overzichten opgenomen van

management, o.a. het bevorderen van geïntegreerde

oorzaak voor het niet bereiken van de goede ecologi-

maatregelen die op grond van aanpalend milieubeleid

gewasbescherming op het bedrijf.

sche toestand. Een aantal van deze veranderingen kan

worden genomen en relevant zijn voor de vermindering

• Stimuleren van duurzaam produceren en consumeren.

niet ongedaan gemaakt worden zonder significante

van diffuse emissies van verontreinigende stoffen

• Bevorderen van een effectief en duurzaam

schade aan belangrijke functies. Deze veranderingen

naar grondwater en oppervlaktewater.

middelenpakket.
• Bevorderen van een goede naleving door controle en

zijn meegenomen bij de bepaling van het Goed
Ecologisch Potentieel. Er zijn echter ook veel maat-

handhaving. Hiervoor is een meerjarig hand­

regelen voor verbetering van de waterbeweging en

havingsprogramma opgesteld.

hydromorfologie die wel kunnen worden doorgevoerd.

6 Maatregelenprogramma

Deze maatregelen zijn specifiek voor bepaalde water-

winning voorafgaande aan een vergunningverlening

activiteiten de effecten op de waterkwaliteit nog beter

lichamen in het stroomgebied Rijndelta en komen aan

onderzocht dienen te worden. Voor grote ontgrondingen

bij de beoordeling meegenomen kunnen worden.

de orde in paragraaf 6.4.4.

geldt ook de verplichting voor het uitvoeren van een

Daarbij zal ook worden bezien of toepassing van de

milieueffectrapportage.

Watertoets binnen de intrekgebieden kan worden

Peilbesluit

ingezet ter bescherming van de grondwaterkwaliteit.

In de vlakkere delen van het stroomgebied Rijndelta

Regels via de ‘keur’ van waterschappen

zijn de waterpeilen die door de waterbeheerder

De ‘keur’ is een verordening die strekt tot bescherming

Waterakkoorden

worden gehandhaafd in belangrijke mate verantwoor-

van de waterstaatswerken in beheer bij het water-

De Waterwet legt de nadruk op integraal waterbeheer

delijk voor de waterbeweging. Deze waterpeilen zijn

schap. Met het oog daarop bevat de keur een stelsel

en verplicht waterbeheerders die binnen hetzelfde

vastgelegd in een officieel peilbesluit op basis van de

van geboden en verboden alsmede straf- en hand­

stroomgebieddistrict zijn gelegen gezamenlijk een

Waterwet. Bij verandering van de waterpeilen is een

havingsbepalingen. In de keur worden regels gesteld

waterakkoord vast te stellen voor zover dit nodig is

nieuw peilbesluit nodig. Hierbij dienen de effecten

ter bescherming van de hydromorfologie en water­

met het oog op een samenhangend en doelmatig

van de veranderingen van de waterpeilen te worden

beweging.

waterbeheer. Een waterakkoord is een akkoord tussen

beschreven. Bij de voorbereiding van een peilbesluit

waterbeheerders (of eventueel ander openbaar gezag

wordt een inspraakprocedure gevolgd. Voor grote

Watertoets

met een waterstaatkundige taak), die water afvoeren

veranderingen van de waterpeilen dient een milieu-

Om te waarborgen dat alle waterhuishoudkundige

naar en/of water ontvangen uit de bij de ander in

effectrapportage uitgevoerd te worden.

aspecten, waaronder waterbeweging en morfologie

beheer zijnde oppervlaktewateren. Een waterakkoord

goed worden meegewogen in ruimtelijke plannen, is

bevat bepalingen over de wijze waarop de beheerders

Tracébesluit

in 2001 het instrument van de ‘Watertoets’ geïntrodu-

de af- en aanvoer van water ten opzichte van elkaar

Voor grotere veranderingen in de waterbeweging en

ceerd. De Watertoets is een instrument dat waterhuis-

in het belang van de waterhuishouding regelen.

hydromorfologie van grote rivieren en scheepvaart­

houdkundige belangen expliciet en op evenwichtige

beweging is een Tracébesluit vereist op grond van

wijze laat meewegen bij het opstellen van ruimtelijke

de Tracéwet. Onderdeel hiervan is een uitgebreide

plannen en besluiten. Het is niet een toets achteraf,

Basismaatregelen regulering waterbeweging en
hydromorfologie

milieueffectrapportage waarbij de effecten van

maar een proces dat de initiatiefnemer van een

• Peilbesluit.

verschillende alternatieven op het milieu en de

ruimtelijk plan en de waterbeheerder met elkaar

• Planologische Kernbeslissing (pkb) en Tracébesluit.

natuur beschreven worden.

in gesprek brengt in een zo vroeg mogelijk stadium.

• Ontgrondingenvergunning.

De inzet daarbij is om in elk afzonderlijk plan met

• Regels via het ‘keur’ waterschappen.

Ontgrondingenvergunning

maatwerk het reeds bestaande waterhuishoudkundige

• Maatregelen voor het reguleren van rivierafvoeren

Het veranderen van de hydromorfologie voor delf­

en ruimtelijke beleid goed toe te passen en uit

op basis van de Wet beheer rijkswaterstaatswerken

stoffenwinning (grind en zand) wordt gereguleerd

te voeren.

(Wbr) en Beleidslijn grote rivieren.

met een vergunning op grond van de Ontgrondingen-

Tijdens de planperiode zal de Watertoets verder

• Waterakkoorden.

wet. Ook hier geldt dat de effecten van delfstoffen-

worden versterkt, zodanig dat bij de beoordeling van

• Watertoets.

159

6 Maatregelenprogramma
160

6.3.10 Maatregelen directe lozing stoffen
		
in grondwater

Lozingen door inrichtingen op of in de bodem of het

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel j, en

voorschriften gesteld in het Besluit algemene regels

bijlage VII-punt A7.7 van de krw wordt in deze

bijlage VII-punt A7.6 van de krw wordt in deze

voor inrichtingen milieubeheer.

paragraaf een samenvatting gegeven van de maat­

grondwater zijn verboden met uitzondering van
lozingen die expliciet zijn toegestaan onder de

6.3.11

Maatregelen prioritaire stoffen

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel k, en

regelen die op basis van generiek beleid zijn en

paragraaf een overzicht gegeven van de maatregelen
die op basis van generiek beleid zijn en worden

De Mijnbouwwet reguleert opsporing en winnen van

worden genomen voor de aanpak van prioritaire

genomen ten aanzien van directe lozing van stoffen

delfstoffen en met de mijnbouw verwante activiteiten.

stoffen.

in grondwater.

Het is verboden zonder een vergunning van de
Minister van Economische Zaken delfstoffen en

Veel maatregelen voor prioritaire stoffen vloeien

Op grond van de Wet bodembescherming is het in

aardwarmte op te sporen of te winnen of stoffen

voort uit communautaire waterbeschermings­

het algemeen verboden om zonder vergunning

in de ondergrond op te slaan.

wetgeving als de Richtlijn gewasbeschermings­
middelen (91/414/eeg), Biocidenrichtlijn (98/8/eg),

huishoudelijk afvalwater, koelwater en bedrijfsafvalwater buiten het riool te lozen op of in de bodem of

Maatregelen directe lozing stoffen in grondwater

de ippc-richtlijn (96/61/eg), de Richtlijn lozingen

het grondwater. Provincies zijn bevoegd gezag.

• Het stellen van regels aan het buiten inrichtingen

gevaarlijke stoffen (2006/11/eg, voorheen 76/464/eeg)

Lozing van afvalwater van particuliere huishoudens

lozen van huishoudelijk afvalwater (anders dan van

en de richtlijn Marketing and Use/Reach-verordening

mag slechts na behandeling in een zuiveringsvoor­

particuliere huishoudens), koelwater en andere

(Verordening ec 1907/2006).

ziening (iba) op of in de bodem worden geloosd als

vloeistoffen in of op de bodem of grondwater op

binnen 40 meter geen aansluiting op riolering of
ander zuiveringstechnisch werk mogelijk is.

basis van het Lozingenbesluit bodembescherming.
• Verbod op lozing afvalwater van particuliere

De belangrijkste instrumenten om de emissies en
lozingen van prioritaire (gevaarlijke) stoffen terug te

Omdat infiltratie van oppervlaktewater kan leiden

huishoudens, koelwater en bedrijfsafvalwater

dringen zijn het nationale toelatingsbeleid voor

tot verontreiniging van het grondwater geeft het

buiten het riool, met uitzondering van:

gewasbeschermingsmiddelen en biociden, de

Infiltratiebesluit bodembescherming aan onder welke

-  Lozing van huishoudelijk afvalwater in bodem/

milieuvergunning op basis van de Wet milieubeheer

omstandigheden en voorwaarden infiltratie van opper-

grondwater via iba indien binnen 40 meter geen

en de watervergunning op grond van de Waterwet.

vlaktewater (ter aanvulling van het grondwater met

aansluiten op riolering of ander zuiverings-

Om een milieu- of watervergunning te krijgen moeten

het oog op het onttrekken van grondwater) mogelijk is.

technisch werk mogelijk is;

bedrijven de best beschikbare technieken toepassen.

Provincies zijn aangewezen als bevoegd gezag en dienen

-  Lozing door inrichtingen op of in de bodem of het

Om te bepalen wat de beste beschikbare technieken

vergunningen af te geven voor infiltratie van opper-

grondwater die expliciet zijn toegestaan onder de

zijn, maken vergunningverleners en bedrijven onder

vlaktewater om bedoelde verontreiniging te voorkomen.

voorschriften gesteld in het Activiteitenbesluit.

meer gebruik van Europese referentiedocumenten

-  Bodemlozingen met inbegrip van infiltreren van

(bref’s).

(oppervlakte)water waarvoor de provincie een

Prioritaire stoffen die als gewasbeschermingsmiddel

vergunning heeft verleend.

of biocide worden gebruikt worden bij toelating

6 Maatregelenprogramma

beoordeeld op basis van wettelijk vastgelegde criteria

en wat daaraan via eu-regelgeving nog zou kunnen

ter bescherming van mens en milieu. Hierbij kunnen

worden gedaan.

gebruiksvoorschriften worden gesteld om te kunnen

Voorkomen en beheersen van ongevallen bij
inrichtingen
Het Besluit risico’s zware ongevallen 1999 (Brzo) is de

voldoen aan de toelatingseisen die zijn gesteld voor

Maatregelen voor prioritaire stoffen

Nederlandse uitwerking van de Europese Seveso

de bescherming van mens en milieu. Bij het niet

• Toelatingsbeoordeling voor gewasbeschermings-

II-richtlijn. Het Brzo integreert wet- en regelgeving op

kunnen voldoen aan de criteria worden de betref-

middelen en biociden op basis van criteria ter

het gebied van arbeidsveiligheid, externe veiligheid

fende middelen niet toegelaten.

bescherming van mens en milieu betreffende de

en rampbestrijding in één juridisch kader. Doel­

Uniforme Beginselen. Ten aanzien van risico’s voor

stelling is het voorkomen en beheersen van zware

Voor de beschrijving van maatregelen die voortvloeien

waterorganismen is sprake van een nationaal

ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen betrokken zijn.

uit communautaire waterbeschermingswetgeving

specifieke beoordeling die is afgestemd met de te

Het Brzo stelt hiertoe eisen aan de meest risicovolle

wordt verwezen naar hoofdstuk 6.2 en bijlage J.

realiseren waterkwaliteitsdoelstellingen van de krw.

bedrijven in Nederland. Daarnaast wordt in het

In bijlage M is aangegeven welke prioritaire stoffen

• Waar nodig het verplicht stellen van gebruiksvoor-

besluit de wijze waarop de overheid daarop moet

als gewasbeschermingsmiddel in Nederland zijn

schriften om te kunnen voldoen aan de toelatings­

toegelaten en/of worden gereguleerd op grond van

eisen die zijn gesteld voor de bescherming van mens

de Richtlijn Marketing and Use/Reach-verordening.
Voor de beschrijving van maatregelen die ook voor
prioritaire stoffen worden genomen in het kader

en milieu.
• Vergunningverlening op basis van de Wet milieubeheer en Waterwet.

toezien geregeld.
In aanvulling op bovenstaande moet op grond van
hoofdstuk 17 van de Wet milieubeheer indien zich
in een inrichting een ongewoon voorval voordoet

van de aanpak van puntbronnen en diffuse bronnen

• Toepassing van bref’s of anderszins geformuleerde

of heeft voorgedaan waardoor nadelige gevolgen

wordt verwezen naar paragraaf 6.3.7 (aanpak punt-

emissiebeperkende maatregelen overeenkomstig de

voor het milieu zijn ontstaan of dreigen te ontstaan,

bronnen), paragraaf 6.3.8 (aanpak diffuse bronnen)

best beschikbare technieken.

degene die de inrichting drijft onmiddellijk die maat-

en bijlagen K, L en N.

• Toepassing van de emissie-immissie toets bij
beoordeling van emissies naar oppervlaktewater.

Op een in 2008 door het ministerie van vrom
georganiseerde internationale workshop over diffuse

• Tenminste handhaven van het huidige beschermingsniveau (art. 18 krw).

bronnen waaronder prioritaire (gevaarlijke) stoffen is
geconstateerd dat de terugdringing van emissies van

regelen treffen die redelijkerwijs van hem kunnen
worden verlangd om de gevolgen van die gebeurtenis
te voorkomen of, voor zover de gevolgen van die
gebeurtenis niet kunnen worden voorkomen, zoveel
mogelijk te beperken en ongedaan te maken. Indien

6.3.12 Maatregelen voorkoming calamiteiten

zich een dergelijk voorval voordoet of heeft voor­

eu-Waterdirecteurenoverleg van mei 2008 heeft deze

Overeenkomstig artikel 11, lid 3, onderdeel l, en

aan het bevoegd gezag.

conclusie overgenomen en besloten om een werk-

bijlage VII-punt A7.8 van de krw wordt in deze

groep op te richten, welke de taak heeft aan te geven

paragraaf een samenvatting gegeven van de maat­

Met het Brzo en hoofdstuk 17 van de Wet milieubeheer

wat de mogelijkheden en beperkingen zijn om op

regelen die op basis van generiek beleid zijn en

is tevens het internationale Rijn Waarschuwing- en

nationaal niveau aanvullend reductiebeleid te voeren

worden genomen ter voorkoming van calamiteiten.

alarmsysteem geoperationaliseerd. Ook de in

een aantal stoffen een Europese aanpak vereist. Het

gedaan, moet dit zo spoedig mogelijk worden gemeld

161

6 Maatregelenprogramma
162

internationaal Rijnkader vastgestelde aanbevelingen
betreffende stand der techniek maatregelen op het
gebied van veiligheid zoals opgenomen in het

• Alle relevante bedrijven moeten een veiligheids­
rapport opstellen.
• De overheden moeten met de door de bedrijven

voor benzo(k)fluorantheen en benzo(b)fluorantheen.
Voor een aantal stoffen is geen goede toetsing mogelijk
omdat de huidige rapportagegrens te hoog is. Het

Rijncompendium zijn hiermee juridisch vastgelegd

aangeleverde informatie:

betreft onder meer de prioritaire stoffen octylfenolen,

en zijn daarmee van toepassing voor heel Nederland.

-

nagaan of zware ongevallen kunnen overslaan

benzo(ghi)peryleen, indenopyreen, vlamvertragers,

naar buurbedrijven (‘domino-effecten’);

trifenyltin en tributyltin en de overige stoffen

de aanvaardbaarheid van de risico’s van een

benzo(a)anthraceen, heptachloor en dichloovos. Voor

zwaar ongeval met gevaarlijke stoffen beoordelen;

deze aandachtstoffen is de mogelijke bedreiging van

de ruimtelijke ordening zo vormgeven dat de

het mariene milieu nog onvoldoende kwantitatief

risico’s voor de omgeving aanvaardbaar blijven;

uit te werken in een reductieopgave. Dat er negatieve

voor vr-plichtige bedrijven een rampbestrijdings-

ecologische effecten zijn door de aanwezigheid van

plan opstellen.

milieugevaarlijke stoffen is met onderzoek en in

Waterstaatswerken

-

Op grond van de waterwetgeving geldt een aantal
bestuurlijke verplichtingen betreffende gevaar voor

-

waterstaatswerken. In de eerste plaats is de beheerder
verplicht om voor de waterstaatswerken onder zijn
beheer een calamiteitenplan op te stellen, met daarin

-

ospar-kader aangetoond. De komende jaren wordt

een overzicht van de mogelijke gevaren en de maat-

6.3.13 Maatregelen mariene wateren

deze discussie mede in relatie tot de richtlijn priori-

voor oefeningen in doeltreffend optreden bij gevaar.

Waterverontreiniging en vervuiling trekken zich niets

doorvertaling naar dit stroomgebiedbeheerplan.

Verder is hij, nadat zich een calamiteit heeft voor­

aan van bestuurlijke grenzen. Om de kwaliteit van

gedaan, verplicht om, zodra de feitelijke omstandig-

het mariene milieu en in bijzonder de kustgebieden

Duidelijk is wel dat verbetering van het mariene

heden dat toelaten, eventuele schade aan een water-

van Noordzee en Waddenzee te verbeteren ligt de

milieu voor milieugevaarlijke stoffen alleen zinvol

staatswerk zoveel mogelijk te repareren. Daarnaast

nadruk op emissiereductiemaatregelen bovenstrooms.

mogelijk is door samenwerking in internationaal

voorziet de wetgeving in bijzondere bevoegdheden

Maar ook door herstel en inrichtingsmaatregelen in

(stroomgebied)verband. Mede om die reden zet de

voor de beheerder in tijden van gevaar. Hij is bevoegd

estuaria en verder bovenstrooms waarbij natuurlijke

Nederlandse overheid in op het maken van afspraken

om alle maatregelen te nemen die hij noodzakelijk

gradiënten (zoet-zout, nat-droog) worden hersteld en

om de emissies van milieugevaarlijke stoffen met

acht ter afwending of beperking van het gevaar, zo

de verblijftijd van het water toeneemt doordat water

maatregelen op gemeenschapsniveau terug te dringen.

nodig in afwijking van wettelijke voorschriften.

langer wordt vastgehouden, neemt het natuurlijke

Erkend wordt dat de doelen voor het mariene milieu

zuiverende vermogen van oppervlaktewater toe. Ook

(chemische doelen alsmede de goede ecologische

het mariene milieu profiteert daar uiteindelijk van.

toestand tot 1 zeemijl) alleen in samenwerking met

regelen die nodig zijn om die gevaren in voorkomend
geval het hoofd te bieden. Ook dient hij zorg te dragen

Maatregelen voorkoming calamiteiten:

het buitenland bereikt kunnen worden.

• Operationalisering van het internationale Rijn
Waarschuwing- en alarmsysteem.
• Stand der techniek maatregelen op het gebied van
veiligheid uit het Rijncompendium.

taire stoffen afgerond, maar dit komt te laat voor een

Voor veel prioritaire en overige verontreinigende
stoffen voldoet de waterkwaliteit van het mariene

Het Coördineringscomité Rijn heeft zich onder andere

milieu aan de milieukwaliteitsdoelstellingen. Van

gebogen over de vraag een gemeenschappelijk doel

de prioritaire stoffen vinden overschrijdingen plaats

te formuleren voor de kustwateren en de daaruit

Aanvullende regionale
KRW-maatregelen
2010-2015

volgende stikstofreductieopgave. Ten aanzien van

Op weg naar het tweede stroomgebiedbeheerplan

In paragraaf 6.4.1 en tabel 6-4 zijn overeenkomstig

nutriënten is afgesproken om ten opzichte van

zullen de effecten van deze maatregelen op de

artikel 11, lid 4, van de krw alle regionale en

2000-2006 te streven naar een aanvullende reductie

waterkwaliteit in binnen- en buitenland worden

locatiegebonden maatregelen samengevat die in de

van ca. 15-20% in 2015 die voor de Noordzee en

gevolgd en zal de resterende opgave voor stikstof en

eerste planperiode 2009-2015 ten behoeve van de krw

de Waddenzee nodig is om de goede ecologische

overige relevante verontreinigende stoffen opnieuw

worden genomen.

toestand (get) te kunnen bereiken (zie bijlage A

worden gekwantificeerd. De Rijnoeverstaten hebben

De maatregelen worden uitvoeriger beschreven in de

van het stroomgebiedbeheerplan Rijndelta).

afgesproken als de benodigde reductie niet gehaald

paragrafen 6.4.2 t/m 6.4.6:

Naar verwachting dragen de nu voorgenomen

wordt in 2015, de tijd tot 2015 gebruikt wordt om

• maatregelen puntbronnen (paragraaf 6.4.2);

maatregelen waaronder het optimaliseren van

nader te bepalen welke maatregelen nodig en

• maatregelen diffuse bronnen (paragraaf 6.4.3);

rioolwaterzuiveringsinstallaties, het aanleggen van

mogelijk zijn na 2015.

• maatregelen voor herstel van waterbeweging en

natte natuurvriendelijke oevers en de aanvullende
mestmaatregelen in het kader van het 4e Nitraatactieprogramma bij aan het realiseren van de opgave voor
stikstof. Tezamen met de maatregelen die in de landen
om ons heen worden genomen en die volgens de door

hydromorfologie (paragraaf 6.4.4);
• maatregelen directe lozingen stoffen grondwater
(paragraaf 6.4.5);
• overige regionale en locatiegebonden maatregelen
(paragraaf 6.4.6).

het Planbureau voor de Leefomgeving uitgevoerde
Ex ante evaluatie krw tot een significante verbetering

Een overzicht met maatregelen per beheergebied is

leiden van de kwaliteit van het rivierwater dat

opgenomen in bijlage P. Voor gedetailleerdere

Nederland binnenstroomt, komt de noodzakelijke

informatie van de maatregelen per waterlichaam

emissiereductie voor stikstof naar verwachting

wordt verwezen naar de plannen van Rijkswaterstaat,

binnen bereik.

provincies en waterschappen.

Om de internationale discussie te kunnen blijven
voeren met de buurlanden (in Brussel en via de
Internationale Rivierencommissies) is het van belang

6.4.1

Samenvattend overzicht

de uitvoering en de effecten van de in Nederland

Aanvullende maatregelen aanpak puntbronnen

voorgenomen maatregelen, waaronder het verder

In de afgelopen decennia is een groot deel van

optimaliseren van rioolwaterzuiveringsinstallaties

de puntlozingen gesaneerd, onder meer door de

en aanscherping van het mestbeleid, goed in beeld

invoering van een uitgebreid systeem van afvalwater­

te brengen en aandacht te blijven vragen voor een

inzameling en -zuivering, vergunningverlening en

verdergaande aanpak van de bijdrage vanuit diffuse

handhaving. In aanvulling op het in stand houden

bronnen in eigen land.

van dit uitgebreide systeem nemen de regionale
overheden in de periode tot 2015 onder meer

6 Maatregelenprogramma

6.4
		
		

163

6 Maatregelenprogramma
164

de volgende maatregelen:

In aanvulling op de basismaatregelen nemen de

• verbetering/aanpassing van de zuivering van

regionale overheden onder meer de volgende maat­

34 rioolwaterzuiveringsinstallaties;
• opheffen van 355 ongezuiverde lozingen;
• aanpassen van 23 riooloverstorten.

regelen:
• op 616 plaatsen wordt de nutriëntenbelasting uit
de landbouw verminderd;
• 2000 ha verontreinigde waterbodem wordt

Aanvullende maatregelen aanpak diffuse
bronnen
Door een veelheid aan maatregelen is de afgelopen

aangepakt, en
• op 174 ha worden spuit- en mestvrije zones

van natuurvriendelijke oevers;
• 840 ha watergang wordt verbreed en/of als
wetland aangelegd en 56 ha wordt verondiept;
• op 1900 ha wordt het waterregime gewijzigd door
middel van aanpassing van de inlaat of doorspoelen;
• op 23671 ha wordt het waterpeil aangepast;
• 426 kunstwerken worden aangepast voor een
betere vismigratie.

ingesteld.

Aanvullende regionale maatregelen grondwater

decennia de waterkwaliteit sterk verbeterd. Het water

Aanvullende maatregelen regulering
waterbeweging en hydromorfologie

Voor grondwater is door de provincies, in overleg met

groeien beter en de visstand is verbeterd. Maar ook
blijkt dat ondanks alle maatregelen de verontreiniging

In het krw-maatregelenprogramma ligt een belangrijk

den, een maatregelenpakket opgesteld dat voort-

met microverontreinigingen (zware metalen, bestrij-

accent op verbetering van de inrichting en beheer van

bouwt op het huidige beleid. De motivering voor het

dingsmiddelen en pak’s) en nutriënten niet meer

watersystemen. In veel gevallen is dit een verdere

nemen van deze maatregelen is het niet in de goede

afneemt. De afgelopen jaren stagneert de verbetering

verbreding en intensivering van het huidige water-

toestand verkeren van grondwaterlichamen (zie 4.6.2)

van de waterkwaliteit. Mede om die reden is door het

kwaliteitsbeleid.

of het aanwezig zijn van belastingen (zie hoofdstuk 5)

is over het algemeen helderder geworden, waterplanten

rijk in december 2007 het actieprogramma Diffuse

bij het grondwaterbeheer betrokken belanghebben-

die een risico vormen voor het grondwaterlichaam

Bronnen uitgebracht. Relevante maatregelen uit

In het stroomgebied Rijndelta heeft 64% van de

dan wel daaraan gerelateerde gebruiksfuncties zoals

dit actieprogramma zijn in het krw-maatregelen­

wateren de status kunstmatig en 35% de status sterk

natuur (zie paragraaf 6.2.2) en openbare drinkwater-

programma overgenomen. Voor nutriënten wordt

veranderd. Waterschappen en Rijkswaterstaat gaan de

voorziening (zie paragraaf 6.3.4).

verwacht dat met het generieke mestbeleid volgens

komende jaren een groot aantal hydromorfologische

het 3 e en 4e Actieprogramma Nitraatrichtlijn een

inrichtingsmaatregelen treffen en het beheer richten

In hoofdlijnen is dit pakket gericht op:

flinke stap wordt gezet om de goede toestand te

op een meer natuurlijke ontwikkeling. Door de

• het tegengaan van verdroging in Natura 2000-

bewerkstelligen (zie paragraaf 6.2.9). Om uiteindelijk

grootschalige inzet van deze maatregelen worden

gebieden, met name de top-lijst verdroogde

aan de goede toestand te kunnen voldoen zijn mogelijk

voor het stroomgebied Rijndelta de voorwaarde

gebieden;

nog aanvullende generieke maatregelen nodig die in

geschapen voor een sterke verbetering van de

het kader van daarop volgende actieprogramma’s

ecologische kwaliteit. In totaal worden onder meer

kunnen worden vastgesteld.

de volgende maatregelen genomen:
• 1292 km watergang wordt als natte natuur­

• het saneren van risicovolle bodemverontreinigingen
die een bedreiging vormen voor de drinkwater­
winning;
• het reduceren van de belasting van bestrijdings-

vriendelijke oever aangelegd en 343 km beek

middelen die een risico vormen voor de drink­

wordt hersteld door hermeandering en aanleg

watervoorziening.

6 Maatregelenprogramma

Niet in alle gevallen leidt het toestandsoordeel tot het
nemen van maatregelen. Specifiek geldt dit voor
overschrijdingen van drempelwaarden van arseen,
chloride en fosfaat wanneer er aanwijzingen zijn dat

• op 332 ha worden bestaande gebruiksfuncties
gewijzigd of beperkt;
• op 103489 ha wordt actief visstand- of schelpdierstandbeheer uitgevoerd;

genomen om de kwaliteit van het effluent te verbeteren. Het aanpassen van een aantal rwzi’s is nog niet
in het krw-maatregelenprogramma opgenomen. Met
betrekking tot deze rwzi’s is het met de bestaande

een dergelijke overschrijding een natuurlijke oorzaak

• er wordt een groot aantal onderzoeksmaatregelen

kennis niet mogelijk om te bepalen wat het (ecolo-

heeft [48] . Zo is in het grondwaterlichaam Zout Rijn-

uitgevoerd. Hierop wordt ook in paragraaf 6.6

gisch) effect is van aanpassing van de zuivering,

Noord een overschrijding van de norm van fosfaat

nader ingegaan.

bijvoorbeeld omdat het ontvangende water een grote
omvang heeft en er nog veel andere bronnen zijn.

geconstateerd die de komende jaren nader wordt onderzocht, omdat er geen aanwijzingen zijn voor een door
de mens veroorzaakt fosfaatprobleem in het betref-

6.4.2

Regionale maatregelen puntbronnen

Voor deze rzwi’s is daarom onderzoek gepland en
wordt besloten over effectieve maatregelen in het

Aanvullende maatregelen rioolwaterzuiveringsinstallaties

volgend stroomgebiedbeheerplan.

voor chloride in de grondwaterlichamen Deklaag
Rijn-Oost en Wadden Rijn-Noord. Voor zover er

De meeste puntbronnen worden aangepakt met

menselijke ingrepen aan ten grondslag (kunnen)

maatregelen op basis van generiek beleid. De

Sanering ongezuiverde lozingen en riool­
overstorten

liggen, zoals dalende grondwaterstanden door

regionale aanvulling op het generiek beleid heeft

In het krw-maatregelenprogramma voor het stroom-

inpoldering, zijn deze niet omkeerbaar zonder grote

betrekking op het aanpakken van de belasting met

gebied Rijndelta is het saneren van 355 ongezuiverde

economische gevolgen. Voor de betreffende grond­

nutriënten vanuit de waterketen.

lozingen en 23 riooloverstorten opgenomen. Deze

waterlichamen is dan ook fasering op grond van

Een belangrijke bron van nutriënten is het effluent

maatregelen liggen geheel in het verlengde van het

natuurlijke omstandigheden voorzien

van rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s). Alle

beleid van de afgelopen jaren. In gemeentelijke

(zie hoofdstuk 3.6.2).

rwzi’s zijn in de planvoorbereiding beoordeeld.

rioleringsplannen en in overleg met waterschappen

Aanvullende maatregelen voor de rwzi/afvalwaterke-

zijn al veel rioleringssystemen beoordeeld en zijn

Overige aanvullende maatregelen

ten zijn aan de orde als de ecologische kwaliteit van

maatregelen uitgevoerd. De te saneren ongezuiverde

Aanvullend op maatregelen voor puntbronnen,

het ontvangende (of stroomafwaarts gelegen)

lozingen betreffen vooral de lozingen vanuit glas­

diffuse bronnen, regulering waterbeweging en

waterlichaam niet voldoet door de belasting met

tuinbouwbedrijven, met name in het westen van

hydromorfologie en grondwater hebben de regionale

stikstof en/of fosfaat, of een prioritaire of overige stof.

het stroomgebied en vanuit woonboten in stedelijk

waterbeheerders en Rijkswaterstaat een pakket van

De betreffende rwzi levert een belangrijke bijdrage

gebied.

overige aanvullende maatregelen vastgesteld. Dit

(vergeleken met andere bronnen) en al dan niet in

pakket omvat onder meer de volgende maatregelen:

combinatie met andere maatregelen, aan het bereiken

Aanpak bodemverontreinigingen

• 228 ha zuiveringsmoeras wordt aangelegd;

van de doelen.

Bodemverontreinigingen vormen op een aantal

• op 948 ha en over een lengte van 978 km wordt

In totaal zijn in het aanvullende krw-maatregelen-

plaatsen een potentieel probleem voor winningen,

programma 34 rwzi’s opgenomen waarbij de zuivering

met name in het stedelijk gebied. Toch voldoet met

wordt aangepast of andere maatregelen worden

aanvullende zuivering al het gewonnen drinkwater

fende grondwaterlichaam. Iets vergelijkbaars geldt

actief vegetatiebeheer uitgevoerd;

165

6 Maatregelenprogramma

Tabel 6-4 Overzicht aanvullende regionale maatregelen in stroomgebied Rijndelta 2010-2015

Maatregelnaam

Totaal

Eenheid

Aanpak puntbronnen
Opheffen ongezuiverde lozingen

Totaal Eenheid

Regulering waterbeweging en hydromorfologie
2

km

355 stuks
166

Maatregelnaam

m

Verbr. watersysteem, aansl. wetland / verlagen
uiterwaard

840 ha
18

km

1

stuks

Aanpakken riooloverstorten

30
23

stuks

Overige emissiereducerende maatregelen

252

stuks

1

km

Verminderen belasting RWZI

34 stuks

4.000

m3

Afkoppelen verhard oppervlak

93

ha

Saneren verontreinigd(e) landbodems / grondwater

45

stuks

3

Aanpak diffuse bronnen
Verminderen emissie nutriënten landbouw

7

stuks

Saneren uitlogende oeverbescherming

30

km

2.000

ha

10

km

5.567.989

m3

23
Verminderen emissie gewasbescherming- /
bestrijdingsmiddelen
Inrichten mest- / spuitvrije zone
Verminderen emissie verkeer / scheepvaart

stuks

7

stuks

174

ha

1

56 ha

Aanpassen inlaat / doorspoelen / scheiden water

1.900 ha

Aanpassen waterpeil

23.671

76

stuks
ha

31

stuks

Verwijderen stuw

28

stuks

Vispasseerbaar maken kunstwerk

426 stuks

Verbreden / nvo; langzaam stromend / stilstaand water

75

ha

1.292

km

616 stuks

Overige brongerichte maatregelen
Verwijderen verontreinigde bagger

Verondiepen watersysteem

Verdiepen watersysteem (overdimentioneren)

7

stuks

1

ha

94.680

m3

1
Overige inrichtingsmaatregelen

stuks
Aanleg nevengeul / herstel verbinding
Vasthouden water in haarvaten van het systeem

Verbreden / hermeanderen / nvo; (snel) stromend water

GGOR maatregelen

stuks

6.254

ha

47

km

117

stuks

64

km

28

stuks

12

ha

9

km

1

stuks

153

ha

343

km

2

stuks

3

stuks

Totaal

6 Maatregelenprogramma

Maatregelnaam

Eenheid

Aanvullende maatregelen
Aanleg speciale leefgebieden voor vis

10

ha

29

stuks

Aanleg zuiveringsmoeras

228

ha

Uitvoeren actief vegetatie- / waterkwaliteitsbeheer

948

ha

978

km

3

stuks

Uitvoeren actief visstands- of schelpdierstandsbeheer

103.489
23

Overige beheermaatregelen

ha
stuks

116 ha
1.913 km
9

Wijzigen / beperken gebruiksfunctie

stuks

332 ha

aan de normen. Potentieel risicovolle bodemverontreinigingen in drinkwaterwingebieden worden nader
onderzocht dan wel gesaneerd. De volgende maatregelen worden genomen:
• Onderzoeken van alle als risicovol geïdentificeerde
locaties
• Aanpak probleemlocaties in samenwerking met
gemeenten waterleidingbedrijven en marktpartijen

6.4.3 Regionale maatregelen diffuse bronnen

1 stuks

Aanvullend op de maatregelen in het kader van het

Financiele maatregelen

2 stuks

Europese en nationale milieubeleid nemen regionale

Geven van voorlichting

17 stuks

waterbeheerders maatregelen om de belasting door

Aanleg speciale leefgebieden flora en fauna

11 ha

diffuse bronnen te verminderen.Zo wordt de belas-

3

stuks

ting met nutriënten teruggebracht door lokale

Opstellen nieuw plan

12

stuks

Overige instrumentele maatregelen

100

ha

9

stuks

20

ha

van deze maatregelen komt tot stand op basis van

66

km

overleg en vrijwillige medewerking van de grond-

1

stuks

bezitters. De maatregelen zijn opgenomen in het

1

stuks

beheerplan van de betreffende waterschappen.

Aanpassen begroeiing langs water

Aanpassen / introduceren (nieuwe) wetgeving
Beheren grootschalige grondwaterverontreinigingen

1 stuks

Aanpassen/verplaatsen grondwaterwinning

7

stuks

616 lokale maatregelen geprogrammeerd en op 174 ha
worden extra bovenwettelijke mest- en spuitvrije
zones ingesteld. De precieze lokalisering en uitvoering

De afgelopen jaren is in het kader van het mestbeleid
al een proces op gang gekomen waarbij wordt gezocht
naar mogelijkheden voor vermindering van emissies

Uitvoeren onderzoek
Uitvoeren onderzoek

projecten van overheden met agrariërs. In totaal zijn

864

stuks

vanuit de landbouw. Vanuit de krw wordt hieraan
door onderzoek een stimulans gegeven, door onder
ander nutriëntenpilots. Voor het volgende stroomgebied­b eheerplan wordt uitgewerkt hoe lokale

167

Tabel 6-5 Aanvullende regionale maatregelen puntbronlozingen
Maatregelnaam

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Noord

Oost

Midden

West

Rijks-

Gelderland

Drenthe

Fryslãn

Overijssel

Totaal

Eenheid

2

2

km

355

355

stuks

30

m3

6 Maatregelenprogramma

water-

168

staat
Aanpak puntbronnen
Opheffen
ongezuiverde lozingen
Aanpakken
riooloverstorten

30

Overige
emissiereducerende
maatregelen
Verminderen
belasting RWZI

6

Afkoppelen verhard
oppervlak

89

7

16

23

stuks

3

1

248

252

stuks

9

8

10

34

stuks

93

ha

2

45

stuks

Totaal

Eenheid

616

stuks

7

stuks

30

km

2.000

ha

10

km

5.567.989

m3

23

stuks

7

stuks

174

ha

1

4

Saneren verontreinigd(e)
landbodems / grondwater

38

2

3

Tabel 6-6 Aanvullende regionale maatregelen diffuse bronnen
Maatregelnaam

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Rijn-Rijks-

Provincie

Provincie

Noord

Oost

Midden

West

waterstaat

Utrecht

Zuid-Holland

Aanpak diffuse bronnen
Verminderen emissie
nutriënten landbouw

616

Overige brongerichte
maatregelen

5

Saneren uitlogende
oeverbescherming
Verwijderen
verontreinigde bagger

29
2

1
789

1.210

10
50.000

155.000

245.200

5.117.789

19

1

Verminderen emissie
gewasbescherming- /
bestrijdingsmiddelen

2

1
7

Inrichten mest- /
spuitvrije zone
Verminderen emissie
verkeer / scheepvaart

2

20

154

km
1

1

stuks

6 Maatregelenprogramma

maatregelen in combinatie met generiek beleid de
belasting van grond- en oppervlaktewater met nutriënten sterk kunnen verminderen. Het primaire doel is een
landbouw die zowel in economisch als in milieu-opzicht
duurzaam is.

6.4.4
		
		

Regionale maatregelen voor
herstel van waterbeweging en
hydromorfologie

ecologische toestand (gep) ontstaat. Steile en harde
oeverbescherming moet worden vervangen door
natuurvriendelijke oevers, beken moeten weer gaan
meanderen en een meer natuurlijk regime krijgen en

De waterbeweging en hydromorfologie kunnen

het peilbeheer moet meer natuurlijk worden. Een

worden hersteld door aanpassingen in de inrichting

groot probleem hierbij is dat andere functies, zoals

Andere potentiële diffuse bronnen van belasting van

van waterlopen. De in tabel 6-7 opgenomen aanvul-

scheepvaart, landbouw en bebouwing langs het water

het oppervlaktewater zijn verontreinigde waterbodems.

lende inrichtingsmaatregelen zijn binnen het

voor een belangrijk deel zijn gebaseerd op de huidige

In het krw-maatregelenprogramma is voorzien in het

stroomgebied Rijndelta een hoofdonderdeel van het

inrichting. Als deze inrichting wordt veranderd, heeft

saneren van de waterbodems, voor zover deze een

maatregelenpakket.

dit consequenties voor deze functies. Het aanpassen

bedreiging vormen voor met name de ecologische

van de inrichting is daarom een geleidelijk proces

doelstellingen van de krw. Deze saneringen zijn voor

In Rijndelta is 65% van de watergangen kunstmatig.

waarbij op korte termijn maatregelen worden genomen

een belangrijk deel gepland in de rijkswateren.

Deze zijn in de loop der eeuwen aangelegd voor een

die geen grote consequenties hebben en op langere

Baggeren is voor de waterbeheerders in het stroomge-

goede waterhuishouding. Stap voor stap is Nederland

termijn vooral in samenloop met ruimtelijke

bied Rijndelta een reguliere taak. Voor een goede

in cultuur gebracht. Voor een belangrijk deel betrof

ontwikkelingen een aangepaste inrichting wordt

waterhuishouding is het noodzakelijk dat watergangen

dit het aanleggen van polders en afwateringssytemen.

gerealiseerd.

en vaarwegen in een regulier onderhoudsprogramma

De watergangen hadden de primaire functie om water

periodiek worden gebaggerd. Dit heeft veelal ook

af te voeren en te bergen. Met behulp van de groei

Het krw-maatregelenprogramma omvat een omvang-

een positief effect op de waterkwaliteit. In de krw-

van de techniek en kennis is de afvoerfunctie van

rijk pakket van maatregelen dat is gebaseerd op maat-

programmering is dit reguliere onderhoudsbaggerwerk

de watergangen technisch geoptimaliseerd. Voor

regelen die al zijn of worden genomen op basis van

dat primair wordt uitgevoerd voor de waterhuishouding

een goede waterhuishouding zijn ook de van nature

bestaand beleid, maatregelen die aanvullend zijn

niet opgenomen. In de planvoorbereiding is naar voren

aanwezige watergangen (kreken, beken, plassen)

voor de periode tot 2015 en maatregelen die na 2015

gekomen dat op een aantal plaatsen aanvullend

aangepast en ingericht. Als gevolg hiervan zijn in het

worden genomen. De maatregelen tot 2015 omvatten

baggerwerk noodzakelijk is voor het realiseren van

stroomgebied Rijndelta bijna alle van nature aanwezige

onder meer de aanleg van natuurvriendelijk oevers

een goede ecologische waterkwaliteit. In totaal is dit

oppervlaktewaterlichamen sterk veranderd. Nog maar

langs stilstaande wateren (1292 km), het verbreden

aan de orde voor 2000 ha watergang.

1% van de waterlichamen is morfologisch vrijwel

en/of herstellen van meandering van beken (343 km),

ongewijzigd.

het vispasseerbaar maken van 426 kunstwerken en

Een derde maatregel om diffuse belasting van het

Het stroomgebied Rijndelta staat nu voor de geweldige

het aanpassen van waterpeilen (23671 ha).

watersysteem te verminderen is het vervangen van

uitdaging om de kunstmatige inrichting en drastische

uitlogende oeverbescherming. In totaal is dit gepland

ingrepen in het verleden in de oorspronkelijke

Ook voor de grote wateren (rijkswateren) is herinrich-

voor circa 30 km watergang.

wateren zodanig aan te passen dat een betere

ting de belangrijkste maatregel. Het Beheerplan

169

6 Maatregelenprogramma

Tabel 6-7 Aanvullende regionale maatregelen regulering waterbeweging en hydromorfologie

170

Maatregelnaam

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Noord

Oost

Midden

West

Rijks-

Utrecht

Zuid-

Noord-

Gelder-

Drenthe

Fryslãn

Over-

Totaal

Eenheid

Holland

Holland

land

767

840

ha

15

18

km

1

1

stuks

56

ha

1

km

4.000

m3

1900

ha

76

stuks

23.671

ha

31

stuks

28

stuks

426

stuks

water-

ijssel

staat
Regulering waterbeweging en hydrologie
Verbr. watersyst, aansl.
wetland / verlagen
uiterwaard

68

6

3

verondiepen watersysteem

56
1
4.000

aanpassen inlaat /
doorspoelen / scheiden
water

1900
2

aanpassen waterpeil
verwijderen stuw
vispasseerbaar maken
kunstwerk

84

verbreden / nvo;
langzaam stromend /
stilstaand water

50
568

3

2

66

20.457

3.214

7

9

3

1

9

5

20

8

139

29

126

8

18

75

ha

202

427

1.292

km

5

2

7

stuks

1

1

ha

94680

94.680

m3

1

stuks

6.254

ha

95

verdiepen watersysteem
(overdimensioneren)

48

1
overige inrichtingsmaatregelen

5892

110

30

10

Aanleg nevengeul /
herstel verbinding
vasthouden water in
haarvaten van het
systeem
verbreden / hermeanderen / nvo; (snel)
stromend water
GGOR maatregelen

9

14

228

5

3

62

2

3
6

1

4

47

km

117

stuks

61

64

km

21

28

stuks

12

ha

9

km

1

stuks

16

153

ha

127

343

km

2

stuks

3

stuks

8

9
1
137
17

183

16

2
2

1

4

9

10

3

4

8

15

6 Maatregelenprogramma

Rijkswateren is gericht op het aanleggen van 61 km

Regionale maatregelen directe
lozingen stoffen grondwater

• het uitvoeren van onderzoeksmaatregelen. Hier

In het krw-maatregelenprogramma is door de

• het aanpassen van de winning voor zeven grond-

Een van de belangrijkste onderdelen van een goede

regionale waterbeheerders opgenomen dat op 45

waterwinningen omdat de huidige winningen

ecologische potentie is naast de inrichting ook een

locaties verontreinigde bodems worden aangepakt

mogelijk op termijn niet te handhaven zijn of

gezonde visstand. Met een verstoorde visstand is

mede gericht op de bescherming van het grondwater.

omdat ze om bedrijfseconomische redenen niet

ook de ecologische kwaliteit van het water verstoord.

Deze maatregelen zijn opgenomen in tabel 6-5 in

gunstig zijn.

De regionale waterbeheerders hebben daarom ook

paragraaf 6.4.2.

nevengeulen of verbindingsgeulen en realisatie van
767 ha wetland.

6.4.5
		

maatregelen opgenomen om een goede visstand
te bevorderen, door de aanleg van paaiplaatsen,
het wegnemen van migratiebarrières en het beheren
van de vispopulatie.

6.4.6
		

Overige aanvullende regionale
maatregelen

In het krw-maatregelenprogramma is aanvullend op
In de huidige situatie zijn er ook knelpunten voor

de in voorgaande paragrafen aangeven maatregelen

grondwaterafhankelijke vegetaties in de Natura

een aantal uiteenlopende maatregelen opgenomen.

2000-gebieden. Deze knelpunten liggen vooral in

Deze overige maatregelen betreffen onder meer:

de zogenaamde gebieden met sense-of-urgency.

• op 29 locaties het aanleggen van nieuwe leefgebie-

De maatregelen om deze knelpunten op te lossen zijn

den voor vis en op 3 locaties voor flora en fauna;

het vasthouden van water in haarvaten, het aanpassen

• 228 ha zuiveringsmoerassen worden aangelegd;

van het peilbeheer en overige inrichtingsmaatregelen.

• op 332 ha wordt de huidige gebruiksfunctie

In tabel 6-9 is het grootste deel van deze maatregelen
opgenomen onder de categorie ‘Overige inrichtingsmaatregelen’.

gewijzigd of beperkt;
• het voeren van een actief vegetatie-, visstand- en
schelpdierstandbeheer of het anderszins wijzigen
van het beheer en onderhoud. De waterlichamen
zijn grotendeels kunstmatig. Het beheer en
onderhoud van deze kunstmatige situatie is een
belangrijke factor. Een groot deel van de water­
beheerders heeft in bestaand beleid al opgenomen
om het onderhoud en beheer ook te richten op
ecologische ontwikkeling;
• het geven van voorlichting;

wordt in paragraaf 6.6 (Extra maatregelen) nader
op ingegaan.

171

6 Maatregelenprogramma

Tabel 6-8 Overige aanvullende regionale maatregelen

Maatregelnaam

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Noord

Oost

Midden

West

Rijks-

Utrecht

Zuid-

Noord-

Gelder-

Drenthe

Fryslãn

Over-

Noord-

Totaal

Eenheid

Holland

Holland

land

ijssel

Brabant

10

10

ha

29

29

stuks

228

ha

948

ha

978

km

waterstaat
Overige aanvullende regionale maatregelen
Aanleg speciale
leefgebieden voor vis
Aanleg zuiveringsmoeras

172

Rijn-

Uitvoeren actief
vegetatie- / waterkwaliteitsbeheer
Uitvoeren actief
visstands- of
schelpdierstandsbeheer

57

5

166
333

133

341

173

331
1

2

3

stuks

274

415

102.800

103.489

ha

7

7

9

23

stuks

116

116

ha

1637

1.913

km

9

stuks

332

ha

1

stuks

2

stuks

17

stuks

11

ha

3

stuks

1

12

stuks

100

100

ha

9

stuks

20

ha

66

km

1

stuks

1

stuks

1

stuks

7

stuks

Overige beheermaatregelen

276

7
Wijzigen / beperken
gebruiksfunctie

1

1

332
1

Financiële maatregelen

1

Geven van voorlichting

6

Aanleg speciale leefgebieden flora en fauna

3

Opstellen nieuw plan

1

4

1
3

1

1

2

11
9

Overige instrumentele
maatregelen
Aanpassen begroeiing
langs water

615

5

1
4

20
55

11
1

Aanpassen / introduceren
(nieuwe) wetgeving

1

Beheren grootschalige
grondwaterverontreinigingen
Aanpassen / verplaatsen
grondwaterwinning

1

1

3

3

Tabel 6-9 Overzicht aanvullende regionale maatregelen in stroomgebied Rijndelta 2016-2027

Totaal

Eenheid

108

stuks

6

stuks

Aanpak puntbronnen
Opheffen ongezuiverde lozingen
Aanpakken riooloverstorten
Overige emissiereducerende maatregelen

Maatregelnaam

Totaal Eenheid

Regulering waterbeweging en hydromorfologie
Aanleg nevengeul / herstel verbinding

56 ha
111

km

2

ha

30

stuks

14

km

Vasthouden water in haarvaten van het systeem

8

km

7

stuks

WB21 maatregelen

24

ha

Verminderen belasting RWZI

4

stuks

1

stuks

Afkoppelen verhard oppervlak

8

ha

737

ha

Saneren verontreinigd(e) landbodems / grondwater

16

stuks

499

km

20

ha

Aanpak diffuse bronnen

Verbreden / hermeanderen / nvo; (snel) stromend water

Overige aanvullende maatregelen

Saneren uilogende oeverbescherming

5

km

Verwijderen verontreinigde bagger

408

ha

30

km

10

km

23

stuks

1.957.290

m

4

ha

467

ha

3

Verminderen emissie gewasbescherming- /
bestrijdingsmiddelen

6

stuks

Inrichten mest- / spuitvrije zone

5

ha

Uitvoeren actief vegetatie- / waterkwaliteitsbeheer

3
Uitvoeren actief visstands- of schelpdierstandsbeheer

55

km

17

stuks

Wijzigen / beperken gebruiksfunctie

59

ha

1

stuks

stuks

Financiële maatregelen

2

stuks

ha

Aanleg speciale leefgebieden flora en fauna

127

ha

ha

14

km

Verondiepen watersysteem

30

km

137.727

m

600

ha

20.850
40

ha
stuks

455

36

94.970

stuks

12

Verbr. watersysteem, aansl. wetland / verlagen
uiterwaard

Aanpassen waterpeil

Aanleg zuiveringsmoeras

1.796 km

Regulering waterbeweging en hydromorfologie

Aanpassen inlaat / doorspoelen / scheiden water

Aanleg speciale leefgebieden voor vis

3

Overige beheermaatregelen

stuks

7

stuks

2

stuks

4

stuks

Opstellen nieuw plan

Vispasseerbaar maken kunstwerk

506

stuks

Overige instrumentele maatregelen

2

stuks

Verbreden / nvo; langzaam stromend / stilstaand water

185 ha

Aanpassen begroeiing langs water

13

ha

Aanpassen/verplaatsen grondwaterwinning

4

stuks

328

stuks

Verwijderen stuw

2.553 km
Verdiepen watersysteem (overdimentioneren)
Overige inrichtingsmaatregelen

164.568 m

3

2.418 ha
89

km

154 stuks

Uitvoeren onderzoek
Uitvoeren onderzoek

6 Maatregelenprogramma

Maatregelnaam

173

6 Maatregelenprogramma

6.5

174

Er ligt nu een fors krw-maatregelenprogramma

Dit wordt nog uitgebreid met innovatieve projecten uit

In deze paragraaf wordt, overeenkomstig artikel 11,

tot en met 2015 van rijks- en regionale maatregelen.

het synergie- en innovatieprogramma dat in 2008 is

lid 5, aangeven welke maatregelen c.q. onderzoek nog

Hierdoor zal de waterkwaliteit in het stroomgebied

opgesteld. Voor een belangrijk deel is dit gericht op

worden uitgevoerd om de doelen te halen wanneer uit

Rijndelta aanzienlijk verbeteren. Alle waterlichamen

ontwikkelingen van nieuwe en effectieve maatrege-

de monitoringgegevens blijkt dat ze vermoedelijk niet

maken een belangrijke ontwikkeling door op weg

len. Op basis hiervan worden de inrichtings- en

worden bereikt.

naar een goede ecologische potentie en een goede

beheermaatregelen en de aanpak van punt- en diffuse

ecologische toestand. Maar dit is nog niet voldoende.

bronnen specifieker ingevuld. Innovatieve maatrege-

Uit de Ex ante evaluatie krw, uitgevoerd door het

Het is noodzakelijk om na 2015 het krw-maatregelen-

len zullen leiden tot nieuwe inzichten en hiermee

Planbureau voor de Leefomgeving, blijkt dat door een

programma te continueren.

bijdragen aan een hoger doelbereik in 2027.

aantal hardnekkige knelpunten volledige realisatie

Doorkijk aanpak 2016-2027

6.6

Extra maatregelen

van alle doelstellingen van de krw met de nu voorIn de huidige programmering is globaal aangeven

Het is tevens van belang om de komende jaren door

liggende maatregelen niet waarschijnlijk is. De knel-

welke maatregelen voor de periode na 2015 zijn

middel van innovaties een landbouw te ontwikkelen

punten betreffen met name de aanpak van waterver-

voorzien. Deze zijn opgenomen in tabel 6-9. Tabel 6-9

die zowel in economisch als in milieu-opzicht

ontreiniging door diffuse bronnen zoals landbouw en

moet worden gezien als een voorlopige inschatting,

duurzaam is. Eventuele transformaties die hiervoor

verkeer en vervoer, de onnatuurlijke inrichting van

ter illustratie van de noodzaak om na 2015 ook nog

nodig zijn op regionaal en lokaal niveau, worden

onze wateren en de aanpak van emissies uit de

maatregelen uit te voeren. Een belangrijk onderdeel

ondersteund door bijdragen in de vorm van groen-

waterketen. Om alle doelen van de krw te kunnen

van dit programma is het continueren en deels

blauwe diensten.

realiseren zijn extra maatregelen noodzakelijk.

uitbreiden van het aanpassen van de regulering en
hydromorfologie van watersystemen. Dit betekent dat

Voor veel waterlichamen worden de huidige knel­

tot 2027 een doorlopend programma wordt uitgevoerd

punten met betrekking tot de kwaliteit van opper-

van inrichtingsmaatregelen. De kunstmatige of

vlaktewateren mede veroorzaakt door belastingen

sterk veranderde inrichting van watergangen en de

die stroomopwaarts buiten de waterlichamen

ingrijpende aanpassingen van beken worden daarmee

plaatsvinden of in geval van vismigratieknelpunten

stap voor stap tot 2027 aangepast om een gezonde

boven- en/of benedenstrooms. Tijdens de planperiode

ecologische ontwikkeling mogelijk te maken.

zal op structurele en kwantitatieve wijze door de
waterbeheerders in beeld worden gebracht waar

In het programma na 2015 is ook voorzien in het conti-

sprake is van resterende knelpunten waarvoor

nueren van de aanpak van puntbronnen en diffuse

maatregelen in bovenstroomse (en voor vissen ook

bronnen. Op dit moment zijn deze maatregelen nog

benedenstroomse) gebieden nodig zijn om deze

globaal benoemd. Daarnaast is in het programma tot

knelpunten op de lossen. Daarbij zullen ook de

2015 in totaal voor 53 miljoen euro aan onderzoeks-

doelstellingen die verband houden met de drink­

maatregelen opgenomen.

waterfunctie worden meegenomen.

6 Maatregelenprogramma

Extra maatregelen herziening Gemeenschappelijk landbouwbeleid

verbetering van de waterkwaliteit, zowel ecologisch

de internationale stroomgebieden is Nederland voor
het realiseren van de doelen met betrekking tot

Met de herziening van het Plattelandsontwikkelings-

Hiermee wordt direct aangesloten op het doel van

(prioritaire gevaarlijke) verontreinigende stoffen in

programma naar aanleiding van de Health Check zet

onder andere het 4e Nitraatactieprogramma. Ook

belangrijke mate afhankelijk van maatregelen die

het kabinet tijdens de planperiode in op verbetering

biodiversiteit wordt ondersteund door bijvoorbeeld

door de Europese Commissie in Europees verband

van de concurrentiekracht, verbetering van natuur,

het creëren van natuurlijke overgangen tussen

verplicht worden gesteld en die ook in bovenstroomse

milieu, landschap en leefkwaliteit op het platteland

water en land en door het creëren van ecologische

landen worden genomen. Mede met het oog op het

en diversificatie van de plattelandseconomie. Op

verbindingszones. Bovendien sluit dit aan op de

gewenste Europese level playing field en behoud

grond van de Health Check glb en het Economisch

doelen in het rapport van de Deltacommissie door

van een concurrerend bedrijfsleven is de inzet van

Herstelplan wordt voor de periode 2009-2013 een

het waterbergend vermogen van het agrarisch gebied

Nederland primair gericht op het maken van benodigde

extra budget van 144 miljoen euro ingezet. Met dit

te vergroten, en daarmee in te spelen op de gevolgen

afspraken in internationaal verband. Daarnaast wordt

extra budget wordt het Plattelandsontwikkelingspro-

van klimaatverandering. Ook de inzet op biodiversiteit

het nationale beleid voortgezet gericht op het verder

gramma 2007 – 2013 aangevuld (pop-2). Naast deze

(o.a. toepassing brede akkerranden en precisie­

terugdringen van emissies via nieuwe kosteneffectieve

extra middelen wordt een nationale cofinanciering

landbouw) en hernieuwbare energie (verwerking

technieken waar dat redelijkerwijs mogelijk is.

van ten minste 25% ingezet.

dierlijke mest en organische reststromen in de

Op het punt van het verwerven van grond voor

Deze extra middelen in het pop-2 worden beschikbaar

hermeandering van beken en aanleg van natuur-

gesteld voor akkerrandenbeheer, maatregelen gericht

vriendelijke oevers is een verdergaande inzet

op verbetering van de waterkwaliteit en het beheer

Herziening krw-monitoringprogramma

gewenst maar is op dit moment nauwelijks mogelijk.

van waterkwantiteit, maatregelen gericht op het

Tijdens het opstellen van onderhavig stroomgebied-

De komende jaren moet blijken of hiervoor in de

verhogen van milieukwaliteit en een verdere reductie

beheerplan zijn bij het beschrijven van de huidige

toekomst op grond van economische ontwikkelingen

van milieuverliezen uit de landbouw, innovatie van

toestand en het toetsen van deze toestand aan de

in de landbouw en ontwikkelingen met betrekking

de landbouw, landbouwgebonden productie van

milieudoelstellingen diverse vragen ontstaan over

tot het Plattelandsontwikkelingsprogramma en het

duurzame energie, een vergoeding voor landbouwers

juistheid van de resultaten van het krw-monitoring-

mestbeleid meer mogelijkheden ontstaan. Onderzocht

in maatschappelijk waardevolle gebieden. Daarbij

programma. In een aantal gevallen gebruiken

zal worden op welke wijze het landbouwbedrijfsleven

zal een belangrijk accent liggen op het geven van

waterbeheerders aanvullende informatie om de

inkomsten kan genereren met het leveren van groen-

beheervergoedingen voor het leveren van groen­

beoordeling van de huidige toestand op basis van

blauwe diensten zoals aanleg, beheer en onderhoud

blauwe diensten.

het monitoringprogramma bij te stellen. Voor zowel

Door de benedenstroomse ligging van Nederland in

als chemisch, en op water kwantiteitsmaatregelen.

landbouw) dragen bij aan een verdere verbetering

van natte natuurvriendelijke oevers.

van de waterkwaliteit.

oppervlaktewater als grondwater geldt dat de
Deze extra maatregelen dragen direct of indirect bij

monitoringprogramma’s de komende jaren worden

aan een verdere verbetering van de waterkwaliteit.

herzien, mede op basis van de nu uitgevoerde

Bij de nieuwe uitdaging waterbeheer ligt de focus op

toestandbepaling per waterlichaam.

175

6 Maatregelenprogramma
176

Onderzoeksmaatregelen

Specifiek voor grondwater zijn onder meer de

Het rijk stimuleert innovatief onderzoek met het

Tijdens het opstellen van het krw-maatregelen­­

volgende onderzoeksmaatregelen voorzien:

nationale Innovatieprogramma Kaderrichtlijn Water

programma in de regionale gebiedsprocessen bleek

• methodisch onderzoek naar de afleidingsmethodiek

waarvoor tot en met 2011 een bedrag van 75 miljoen

dat een deel van de maatregelen nog niet kan worden

van drempelwaarden (onderbouwing stofkeuze,

euro beschikbaar is gesteld. Met dit programma wordt

geprogrammeerd omdat er onvoldoende kennis is

relevante receptoren en internationale afstemming);

beoogd hardnekkige knelpunten met betrekking tot

over het effect van bepaalde maatregelen en/of over

• onderzoek naar effecten van grondwater (kwaliteit

de waterkwaliteit te helpen oplossen. Op basis van

de (economische) consequenties als de maatregel

en kwantiteit) op de toestand van oppervlakte­

de resultaten van dit innovatieprogramma en de vele

moet worden uitgevoerd.

wateren en beschermde natuurwaarden (interactie

onderzoeksmaatregelen die zijn opgenomen in het

In het krw maatregelenprogramma tot 2015 is daarom

grondwater-oppervlaktewater);

nu voorliggende maatregelenpakket, kunnen voor

• in het stroomgebied Rijndelta is tot dusver sprake

een grote hoeveelheid aan onderzoeksmaatregelen

de periode na 2015 de maatregelen worden aangevuld

opgenomen. In totaal zijn 864 uiteenlopende onder-

van één gebied, te weten het Rotterdamse haven­

met nieuwe maatregelen waarvan is gebleken dat

zoeksprojecten gepland die in hoofdzaak betrekking

gebied, dat dermate grootschalig is verontreinigd

deze kosteneffectief bijdragen aan de verdere

hebben op oppervlaktewater en van water afhanke-

dat zij mogelijk een bedreiging vormt voor het niet

doel­realisatie van de krw. Daarnaast geeft het

lijke natuur.

kunnen voldoen aan de milieukwaliteitsdoel­

Kabinet met 115 miljoen euro een impuls aan extra

stellingen in het betreffende grondwaterlichaam.

maatregelen voor het bredere waterbeheer waarmee

Voor dit gebied zal onderzocht worden met welke

ook de waterkwaliteit verder moet verbeteren.

gebiedsgerichte aanpak de verontreiniging van het
grondwaterlichaam zo veel mogelijk kan worden
beperkt.

Tabel 6-10 Regionale extra maatregelen
Maatregelnaam

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Rijn-

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Provincie

Noord

Oost

Midden

West

Rijks-

Utrecht

Zuid-

Noord-

Gelder-

Drenthe

Fryslãn

Over-

Noord-

Holland

Holland

land

ijssel

Brabant

101

23

58

2

1

water-

Totaal

Eenheid

864

stuks

staat
Uitvoeren onderzoek
Uitvoeren onderzoek

22

16

298

13

325

2

3

6 Maatregelenprogramma

6.7
		
		

Kosteneffectiviteitsanalyse
(KEA) - onderbouwing
maatregelenprogramma

De Kaderrichtlijn Water stelt zich ten doel dat alle

nutriëntengehalten door zoute en fosfaatrijke kwel

niveaus de belangrijkste knelpunten. Met name

Europese wateren in het jaar 2015 een ‘goede toestand’

en mineralisatie van veen in de ondergrond.

maatregelen gericht op het herstellen van de hydromorfologie bleken kosteneffectief. De resultaten van

hebben bereikt en dat er binnen heel Europa duurzaam wordt omgegaan met water. Ten behoeve van de

Uitgaande van bovenstaande beperkingen is voor

de Strategische mkba zijn in 2007 met het nationale

krw dienen, om dit te bereiken, door de betrokken

de verschillende deelgebieden in het stroomgebied

parlement besproken.

overheidsoverheidsorganisaties maatregelpakketten

Rijndelta een maatregelenpakket vastgesteld dat

opgesteld te worden.

aanvullend is ten opzichte van de reeds bestaande

Landelijke analyse landbouwmaatregelen

en voorgenomen generieke maatregelen. De selectie

Om op nationaal niveau een beeld te krijgen van

Met een kosteneffectiviteitsanalyse (kea) wordt hier

van maatregelen is gebeurd op basis van een

mogelijke kosteneffectieve maatregelen bij landbouw-

invulling aan gegeven. Deze analyse maakt een

wisselwerking tussen activiteiten en analyses

sectoren, voornamelijk gericht op het verminderen

onderlinge vergelijking van maatregelen op kosten

op nationaal niveau en op gebiedsniveau.

van het gebruik en emissies van nutriënten en

en ecologische effectiviteit mogelijk, waarmee

bestrijdingsmiddelen en het tegengaan van verdroging,

uiteindelijk, via rangschikking, de meest kosten­

Strategische mkba 2006

effectieve maatregelencombinaties kunnen worden

In 2006 is op nationaal niveau de Strategische mkba

afgeleid. Dergelijke kosteneffectiviteitsanalyses

uitgevoerd [49] . Op basis van een lange lijst van

zijn conform de krw uitgevoerd voor de regionale

mogelijke maatregelen en een globale indicatie van

aanvullende maatregelen.

kosten en effecten van deze maatregelen zijn drie

zowel bemestings- als gewasbeschermingsmaat­

scenario’s opgesteld in de vorm van pakketten van

regelen opgenomen. Maatregelen zijn onder­

In hoofdstuk 3 is aangegeven hoe de doelen voor

mogelijke maatregelen. Vervolgens is van deze

verdeeld op basis van de mate van implementatie

onverstoorde wateren en kunstmatige en sterk

pakketten van maatregelen een inschatting gemaakt

van de maatregelen in de praktijk: Good Practices,

veranderde waterlichamen zijn vastgesteld. In het

van kosten, effecten en lasten en – zeer indicatief –

Best Practises, Kennisontwikkeling en Beperkt

stroomgebied Rijndelta kennen veel waterlichamen

resulterende baten. Voor verontreinigende stoffen

toepasbare maatregelen. De kosteneffectiviteit

hydromorfologische beperkingen. Ze zijn kunstmatig

bleek dat verdergaande emissiebeperkende maatrege-

van de maatregelen is globaal weergegeven.

of sterk veranderd om het achterliggende land te

len aanvullend op het reeds bestaande beleid relatief

De database is door ppo (Praktijk­onderzoek Plant

beschermen tegen de zee, tegen overstromingen bij

veel geld kosten en weinig opleveren. Dit komt omdat

en Omgeving) in samenwerking met lto opgesteld

hoge rivierafvoeren en om andere functies zoals

de emissies van verontreinigende stoffen op basis van

en via het landelijke project ‘Telen met toekomst’

scheepvaart mogelijk te laten zijn. In het beneden-

bestaand beleid reeds vergaand en kosteneffectief

beschikbaar gesteld voor de betreffende sectoren

stroomse deel van het stroomgebied kennen veel water-

zijn gesaneerd waardoor in veel waterlichamen

(te vinden onder ‘vaktechnische informatie’ op

lichamen een onnatuurlijk laag peil in combinatie

de normen reeds worden gehaald. Ten aanzien van

website www.telenmettoekomst.nl, doorklikken

met kunstmatige drainage en bemaling om water

de ecologische kwaliteit bleken vooral de huidige

naar de betreffende sectoren).

versneld af te voeren en droge voeten te houden.

onnatuurlijke hydromorfologische inrichting van veel

Dit leidt in veel gebieden tot onnatuurlijk hoge

oppervlaktewateren en de relatief hoge nutriënten­

zijn onder meer de volgende projecten uitgevoerd:
1 Het opstellen van een landelijke database met
‘Best Practices’. In deze database zijn per sector

177

6 Maatregelenprogramma
178

de hierboven vermelde informatie op het nationale

maatregelen die ingrijpen op de bedrijfsvoering van

Water’ waarbij door lto-Nederland en de Unie van

niveau een handboek kosteneffectiviteitsanalyse

landbouwbedrijven om het gebruik en emissies van

Waterschappen een database is opgesteld met

opgesteld (zie ook het kader). Dit handboek geeft

nutriënten en bestrijdingsmiddelen verder terug te

mogelijke maatregelen bij agrarische sectoren

invulling aan de economische analyse en biedt de

dringen maken onderdeel uit van het generieke beleid

waarbij tevens links naar organisaties en voor-

kaders voor de uitvoering van de kosteneffectiviteits-

zoals het komende 4e Nitraat actieprogramma voor

beeldprojecten zijn opgenomen. De resultaten zijn

analyse in Nederland. Het handboek beveelt een

2010-2013.

juni 2007 gepubliceerd en via de website van lltb

methodiek aan en geeft praktijkvoorbeelden van

(www.lltb.nl) beschikbaar gemaakt [51] .

kosteneffectiviteitsanalyses. Het handboek heeft als

Gedetailleerde gebiedsanalyses

voorbeeld gediend voor de werkwijze die in de regio’s

De KRW vereist dat de keuze en afweging van

zijn gehanteerd.

maatregelen op basis van kosteneffectiviteit wordt

2 Het project ‘Groslijst maatregelen Kaderrichtlijn

3 Onderzoek naar de kosteneffectiviteit van

verantwoord. In het Handboek kosteneffectiviteits-

zuiveringstechnieken bij rioolwaterzuiverings­
installaties (rwzi’s). In 2005 is een verkenning

Regionale gebiedsprocessen

analyse is daartoe een methodiek opgenomen.

uitgevoerd naar effectiviteit van zuiverings­

Met kennis van de uitkomsten van de Strategische

Hiermee wordt ervan uitgegaan dat de meest kosten-

technieken waarmee de kwaliteit van het rwzi-

mkba 2006 en bovengenoemde studies zijn per (deel)

effectieve maatregelen voorrang krijgen. Deze keuze

effluent voor krw-relevante (prioritaire) stoffen

stroomgebied onder aanvoering van waterschappen

vereist uiteraard maatwerk: de kosteneffectiviteit van

kan worden verbeterd 44 . Op basis hiervan zijn

gebiedsprocessen uitgevoerd waarbij overheden,

regionale maatregelen wordt mede bepaald door

zuiveringsscenario’s geformuleerd met combinaties

relevante sectoren (met name landbouw) en maat-

lokale of regionale omstandigheden.

van technieken die samen de verwijdering van

schappelijke organisaties (ngo’s) zijn betrokken. Bij

Figuur 6-3 illustreert het stappenplan dat in Neder-

specifieke (groepen) krw-stoffen kunnen bereiken.

het tot stand brengen van het maatregelenpakket per

land model heeft gestaan voor de gebiedsanalyses.

Per zuiveringscenario is een kostenraming

deelstroomgebied is een proces gevolgd waarbij per

Per waterlichaam is een pakket samengesteld

opgesteld. Deze informatie over kosten en effecten

deelgebied is uitgegaan van de specifieke problemen

bestaande uit maatregelen die de grootst mogelijke

is mede gebruikt bij de selectie van maatregelen

voor dat gebied. Hierbij zijn mogelijke maatregelen

ecologisch winst (effectiviteit) tegen zo laag mogelijke

op de rwzi’s zoals die zijn opgenomen in de

in rij en gelid gezet waarna deze zijn geprioriteerd op

kosten opleveren. Dit is gebeurd op basis van een

stroom­gebiedbeheerplannen. Daarbij zijn ook

basis van een inschatting van kosten, de uitvoerbaar-

kosteneffectiviteitsanalyse. Hiervoor werd in eerste

inzichten uit gebiedpilots naar de kosteneffectivi-

heid en inpasbaarheid in de bedrijfsvoering en

instantie voor elk van de betreffende waterlichamen

teit van aanvullende zuiveringstechnieken op

draagvlak bij betrokken sectoren voor uitvoering.

in het beheergebied een groslijst opgesteld met alle

rwzi’s meegenomen.

Regionale bestuurders hebben zich bij het selecteren

mogelijke (relevante) aanvullende maatregelen om

van maatregelen voornamelijk gericht op inrichting-

ecologie en waterkwaliteit te verbeteren. Van de

Handboek kosteneffectiviteitsanalyse

en beheermaatregelen waarmee de onnatuurlijke

Om de regionale waterbeheerders te helpen bij het

hydromorfologie wordt hersteld en waarmee in veel

uitvoeren van de analyses naar de kosteneffectiviteit

gevallen tegelijkertijd nutriëntenemissies naar het

van de te nemen maatregelen, is mede op basis van

oppervlaktewater worden verminderd. Aanvullende

44

Stowa rapport 28, 2005

Gedetailleerde gebiedsanalyses

Figuur 6-3 Werkwijze bij selectie van maatregelen

6 Maatregelenprogramma

De KRW vereist dat de keuze en afweging van maatregelen op basis van kosteneffectiviteit wordt verantwoord. In het Handboek kosteneffectiviteitsanalyse is
daartoe een methodiek opgenomen. Hierbij wordt ervan uitgegaan dat de meest
kosteneffectieve maatregelen voorrang krijgen. Deze keuze vereist uiteraard
maatwerk: de kosteneffectiviteit van regionale maatregelen wordt mede bepaald
door lokale of regionale omstandigheden.

MEP
denkbare beheer- en inrichtingsmaatregelen op deze
lijst zijn vervolgens de maatregelen komen te
vervallen die significante schade berokkenen aan een
sector of een functie binnen een bepaald gebied. De

1

Groslijst
mogelijke
aanvullende
maatregelen

2

GEP

resterende maatregelen zijn gescoord op kosten en
effectiviteit en vervolgens gerangschikt. Op basis van
deze informatie is vervolgens het maatregelenpakket

4a

2010-2015 samengesteld, waarbij naast de kosteneffectiviteit van de maatregelen ook andere criteria zijn

Afvallen maatregelen wegens
disproportionele
kosten

meegenomen, zoals de technische uitvoerbaarheid,
de vanuit economisch perspectief optimale realisatietermijn, de synergie met andere beleidsterreinen en
de mogelijkheden voor samenwerking met derden bij
de uitvoering.

179

Niet meenemen
maatregelen
met significante
schade

3

Kosteneffectieve
combinatie van
extra maatregelen
voor bereiken GEP

4b

Kosteneffectief
maatregelenprogramma
2010-2015

Beleidsdoel
2005

Huidige
toestand

Om de totale kosten van de maatregelen te beperken
hebben regionale bestuurders zich ten doel gesteld bij
de regionale uitwerking en keuze van maatregelen de
wateropgaven ten aanzien van de Kaderrichtlijn
Water, het voorkomen van wateroverlast (wb21) en de
opgaven voor Natura 2000-gebieden integraal aan te
pakken en met name die aanvullende maatregelen te
kiezen waarmee meerdere doelen worden gediend
(synergie).
Dit heeft per (deel)stroomgebied geresulteerd in een
voorstel voor een regionaal pakket van maatregelen
aanvullend op de landelijk geldende generieke
maatregelen, zoals het vastgestelde 4e Nitraat
actieprogramma, waarvoor in de betreffende regio
draagvlak bestaat voor wat betreft de uitvoering.
Met deze aanpak wordt de kans van slagen voor
een daadwerkelijke uitvoering van het pakket aan

Bovenstaande figuur illustreert het stappenplan dat in Nederland model heeft
gestaan voor de gebiedsanalyses. Per waterlichaam is een pakket samengesteld
bestaande uit maatregelen die de grootst mogelijke ecologisch winst (effectiviteit)
tegen zo laag mogelijke kosten opleveren. Dit is gebeurd op basis van een kosten­
effectiviteitsanalyse. Hiervoor werd in eerste instantie voor elk van de betreffende
waterlichamen in het beheergebied een groslijst opgesteld met alle mogelijke
(relevante) aanvullende maatregelen om ecologie en waterkwaliteit te verbeteren.
Van de denkbare beheer- en inrichtingsmaatregelen op deze lijst zijn vervolgens de
maatregelen komen te vervallen die significante schade berokkenen aan een sector
of een functie binnen een bepaald gebied. De resterende maatregelen zijn gescoord
op kosten en effectiviteit en vervolgens gerangschikt. Op basis van deze informatie
is vervolgens het maatregelenpakket 2010-2015 samengesteld, waarbij naast de
kosteneffectiviteit van de maatregelen ook andere criteria zijn meegenomen,
zoals de technische uitvoerbaarheid, de vanuit economisch perspectief optimale
realisatietermijn, de synergie met andere beleidsterreinen en de mogelijkheden
voor samenwerking met derden bij de uitvoering.

6 Maatregelenprogramma
180

6.8
		

Relatie milieudoelstellingen
en vergunningverlening

maatregelen geoptimaliseerd. Medio 2007 zijn de

database. In deze database zijn de bijbehorende

De milieudoelstellingen voor de goede toestand

waterbeheerders gestart met het bijeenbrengen van

kosten opgenomen en is het meest kosteneffectieve

worden op basis van de Wet milieubeheer landelijk

de regionale informatie over maatregelen en doelen

moment van uitvoering (vóór of na 2015) aangegeven

vastgelegd als milieukwaliteitseisen in het Besluit

in een nationale database.

en gemotiveerd. Zo is bij grondverwerving op basis

kwaliteitseisen en monitoring water 2009 (Bkmw

van vrijwilligheid uitvoering ná 2015 in veel gevallen

2009). Hiervan afwijkende milieudoelstellingen

Ex ante evaluatie krw 2008

voordeliger omdat hiermee het opdrijven van

(zoals voor kunstmatige en sterk veranderde wateren)

Op basis van de informatie die in het voorjaar van

grondprijzen kan worden tegengegaan. Daarbij kan

worden voor specifieke waterlichamen vastgelegd in

2008 aanwezig was in de nationale database heeft

het ook kosteneffectief zijn om aan te sluiten bij

de provinciale water- of omgevingsplannen en in het

het Planbureau voor de Leefomgeving een tweede

andere na 2015 geplande ruimtelijke ontwikkelingen

Beheer- en Ontwikkelplan voor de Rijkswateren. Daar

nationale kostenbaten analyse uitgevoerd in de vorm

en geplande renovaties van kunstwerken (gemalen,

wordt ook gemotiveerd of doelfasering of doelverlaging

van een Ex ante evaluatie [51] . Hierbij zijn de voorge-

sluizen etc), rwzi’s en rioolstelsels.

aan de orde is. Fasering of doelverlaging kan alleen
worden gemotiveerd met de betreffende uitzonderings-

stelde maatregelen doorgerekend op kosten, mogelijke
baten en lasten voor burgers en bedrijven en is op

Het hierboven beschreven proces op weg naar de

gronden van de krw. Een samenvattend overzicht van

basis van op dat moment beschikbare informatie

uiteindelijke regionale maatregelenprogramma’s

de motiveringen voor fasering is per waterlichaam

over te realiseren doelen een indicatie gegeven van

is transparant geweest waarbij zowel op nationaal

opgenomen in bijlage O.

de mate van doelbereik.

als regionaal niveau regelmatig overleg heeft
plaatsgevonden met alle belanghebbende partijen.

Het Bkmw 2009 bepaalt dat de waterbeheerder bij het

Ook uit de ex ante evaluatie bleek dat de voorgestelde

vaststellen van het beheerplan en de provincie bij het

hydromorfologische ingrepen een forse bijdrage

vaststellen van het regionale waterplan rekening houdt

zullen leveren aan het realiseren van ecologische

met de milieukwaliteitseisen uit het Bkmw 2009. In de

doelen. Verder bleek uit deze analyse dat het huidige

plannen wordt aangegeven welke maatregelen worden

beleid reeds een forse bijdrage levert aan het realiseren

genomen om de milieukwaliteitseisen te realiseren.

van doelstellingen. Dit komt mede doordat bij het
opstellen van dit beleid al rekening is gehouden met

Ter bescherming en verbetering van de waterkwaliteit

effecten van mogelijke maatregelen op het ecologisch

worden in het preventieve beleid maatregelen ingezet

functioneren (en daarmee op de krw-doelen).

met betrekking tot zowel puntbronnen als diffuse

De resultaten zijn in juni 2008 aangeboden aan

bronnen. Dit gebeurt op basis van twee elkaar

en besproken met het nationale parlement.

aanvullende beleidskaders: een algemeen beleids­
kader dat van toepassing is voor alle wateren en

Na een laatste optimalisatieslag zijn voor ieder water-

een aanvullend beleidskader dat zich, ter uitvoering

lichaam de uiteindelijke maatregelen tezamen met de

van de krw, via een planmatige aanpak op de

te realiseren doelen bijeengebracht in de nationale

toestand van de krw-waterlichamen richt.

6 Maatregelenprogramma

Algemeen beleidskader

geleidelijk aan teruggebracht. Hierdoor ontstaat

dat niet het geval is wordt een beroep gedaan op de

Het algemene beleidskader betreft de toepassing van

ruimte voor nieuwe activiteiten en bijbehorende

bijzondere omstandigheden en in een aantal gevallen

het brongerichte spoor, zoals neergelegd in de Wet

emissies. Daar waar er lokaal sprake is van een groei

de voorbelasting uit het buitenland.

milieubeheer en de Waterwet. Bij alle bronnen van

van gewenste activiteiten zal in het betreffende

verontreiniging worden middels vergunningen of

beheerplan worden aangegeven hoe die activiteiten

De vergunningeisen zijn vastgelegd in een nota

algemene regels de beste beschikbare technieken

inpasbaar (te maken) zijn.

‘ciw beoordelingssystematiek warmtelozingen’. Op

voorgeschreven om lozingen en emissies terug te

grond hiervan mag het oppervlaktewater maximaal

dringen. Lozingen zijn alleen toegestaan wanneer

Aanvullend beleidskader

3 °C worden opgewarmd door koelwaterlozing tot

de beste beschikbare technieken zijn toegepast, en

Het aanvullende beleidskader volgt uit de stroom­

maximaal 28 °C. Mengzones die worden begrensd

indien aan de toepasselijke emissiegrenswaarden is

gebiedbeheerplannen en heeft als doel het realiseren

door de 30 °C-grens mogen niet te groot worden en

voldaan. De algemene regels – veelal ter vervanging

van de milieukwaliteitseisen in 2015 dan wel uiterlijk

kritische functies als drinkwater of waardevolle

van de vergunningplicht – voorzien in een vergelijk-

in 2027 en het waarborgen van ‘geen achteruitgang’

natuur moeten buiten de mengzone liggen.

baar beschermingsregime.

voor de krw-waterlichamen. De plannen geven hieraan

Onderdeel van het algemene beleidskader vormt een

invulling met een maatregelenprogramma dat bestaat

Voor een aantal stoffen is nu reeds duidelijk dat de

beoordeling van aanvaardbaarheid van de lozingen

uit een combinatie van brongerichte- en inrichtings-

milieukwaliteitseisen naar verwachting in 2015 nog

na toepassing van de best beschikbare technieken,

maatregelen. De brongerichte maatregelen bestaan

worden overschreden en dat aanspraak moet worden

en het zo nodig treffen van aanvullende maatregelen.

in hoofdzaak uit maatregelen die voortvloeien uit de

gemaakt op het faseren van de gewenste doelrealisatie.

Bij deze beoordeling die als de emissie-immissie toets

toepassing van het hierboven beschreven algemene

Voor een beperkt aantal stoffen de verwachting dat

wordt aangeduid, kunnen voor de in het Bkmw 2009

brongerichte beleidskader. Daarnaast bevatten de

de milieukwaliteitseisen ook in 2027 niet worden

opgenomen stoffen de getalswaarden van het Bkmw

stroomgebiedbeheerplannen een groot aantal

gerealiseerd. Voor deze stoffen is de noodzaak voor

2009 als vertrekpunt voor te maken afwegingen

inrichtingsmaatregelen en verdergaande emissie­

doelverlaging waarschijnlijk. Onzekerheden met

worden gebruikt.

beperkende maatregelen gericht op specifieke

betrekking tot het in de toekomst voorschrijven van

emissies die de waterkwaliteit van krw-waterlichamen

aanvullende maatregelen op Europees niveau en de

In het algemene beleidskader staat het moeten toe-

in het gebied substantieel beïnvloeden. Voor zover

ontwikkeling van nieuwe kosteneffectieve technieken

passen van de best beschikbare technieken centraal.

in dit plan geen maatregelen zijn opgenomen, zal

vormen het belangrijkste argument om de voor deze

Periodiek wordt deze stand der techniek per bedrijfs-

het huidige beleid in het brongerichte spoor worden

stoffen waarschijnlijk noodzakelijke doelverlaging

sector aangescherpt op basis van kosteneffectiviteit

voortgezet.

niet nu al te kwantificeren, maar stapsgewijs tot en

van aanvullende maatregelen en de economische

met 2027 de uitvoering ter hand te nemen en in 2021

draagkracht van bedrijven en sectoren. Door bij de

Ook ten aanzien van warmtelozingen staat hiermee

te bezien voor welke parameters en in welke mate

vergunningverlening de meest recente (en steeds

voorop dat het huidige beleid wordt voortgezet op

doelverlaging moet worden geconcretiseerd.

verdergaande) stand der techniek voor te schrijven,

basis waarvan de doelstelling van 25 °C in de grote

Dit betreft in algemene zin de milieukwaliteitsdoel-

worden de emissies en lozingen in een beheergebied

waterlichamen in het algemeen wordt gehaald. Waar

stellingen voor pak’s, tbt, stikstof, fosfaat en een

181

6 Maatregelenprogramma
182

6.9
		

Indicatief doelbereik KRWmaatregelenprogramma

aantal gewasbeschermingsmiddelen, alsmede de

Door de waterbeheerders is een inschatting gemaakt

Voor zowel prioritaire stoffen als overige veront­

doelstelling voor prioritaire gevaarlijke stoffen

van de effecten van het totale maatregelenprogramma

reinigende stoffen wordt naar 2015 en verder een

om de emissies, lozingen en verliezen tot nul terug

voor de ecologische toestand van het stroomgebied

geleidelijke verdergaande verbetering van de

te brengen.

Rijndelta, waarbij voor de ecologische hoofdgroepen

chemische kwaliteit van het oppervlaktewater

(fytoplankton, waterflora, waterfauna en vis) en voor

verwacht door:

de parameters die relevant zijn voor eutrofiëring

• voortzetting van de vergunningverlening voor

(totaal P, totaal N, doorzicht) de verwachte mate van

lozingen via de brongerichte aanpak en toepassing

doelbereik voor 2015 is aangegeven. Figuur 6-4 geeft

van de emissie-immissietoets, waarbij de krw-

hiervan het samenvattende beeld voor het stroom­

kwaliteitseisen uit het Bkmw 2009 via de water­

gebied Rijndelta.

beheerplannen worden meegenomen;

Figuur 6‑4 Inschatting economisch doelbereik in 2015

Fytoplankton
Overige waterflora
Macrofauna
Vis
Totaal P
Totaal N
% Doelbereik

Doorzicht

% Geen doelbereik
0%

20%

40%

60%

80%

100%

6 Maatregelenprogramma

6.10 Kosten en baten KRW		 maatregelenprogramma
• de verdere verbetering van rwzi’s, de sanering

De totale kosten van het krw-maatregelenprogramma

Uitvoering van het bodemsaneringsbeleid op grond

van ongezuiverde lozingen en het verbeteren

met betrekking tot de basismaatregelen zijn niet

van het Convenant Bodembescherming betreft voor

van de riolering door de aanpak van overstorten

eenvoudig te becijferen. Een ruwe schatting van de

de jaren 2010 t/m 2014 een bedrag van 659 miljoen

en het afkoppelen van verhard oppervlak;

nationale jaarlijkse kosten die worden gemaakt voor

euro. Daarnaast is er 200 miljoen euro beschikbaar

het waterbeheer geeft het volgende beeld.

voor specifieke projecten. De totale kosten met

• de sanering van verontreinigende waterbodems
in regionale en rijkswateren;
• een verdere reductie van de emissies van gewas­

betrekking tot het bodemsaneringsbeleid bedragen
In 2008 bedroegen de totale kosten aan watertaken

voor de jaren 2010-2014 dus ca. 860 miljoen euro.

beschermingsmiddelen door aanscherping van

door overheden ruim 5,4 miljard euro:

het toelatingsbeleid – dat wordt afgestemd met de

• Rioleringsbeleid: de kosten van gemeenten

kwaliteitsdoelstellingen en monitoringgegevens

bedroegen in 2008 ruim 1,1 miljard euro.

belangrijke sectoren maken voor milieumaatregelen

Via het rioolrecht komen deze kosten binnen.

in brede zin die enigszins aan waterkwaliteit zijn te

• Zuiveringsbeheer: de gezamenlijke waterschappen

koppelen. Het betreft kosten die sectoren zelf maken

van de krw – en aanpak van knelpunten met
betrekking tot de drinkwatervoorziening;
• de uitvoering van maatregelen in bovenstroomse
landen.

Tabel 6-11 geeft een schatting van de kosten die

besteden ca. 1,5 miljard euro per jaar aan het

voor waterzuivering, bodemverontreiniging en

zuiveringsbeheer. Deze gelden worden verhaald

overige interne milieureinigingsdiensten 45 .

via de verontreinigingsheffing.
Naar inschatting van de waterbeheerders wordt

• Watersysteembeheer: de totale uitgaven van de

Specifiek voor de drinkwaterbereiding wordt in

met de voorgestelde regionale maatregelen zoals

gezamenlijke waterschappen bedraagt jaarlijks

Nederland jaarlijks bijna 2 miljard euro aan de

opgenomen in de tabellen 6-4 (tot 2015) en 6-9

ca. 0,75 miljard euro. De gelden worden via de

productie en levering van water besteed.

(na 2015) en in combinatie met het autonoom

watersysteemheffing verhaald. Rijkswaterstaat

ontwikkelende generieke beleid (zoals verwoord

heeft in 2008 ca. 0,9 miljard euro besteed aan

Kosten aanvullende regionale krw-maatregelen

in de paragrafen 6.2 en 6.3) een forse stap gezet op

het Hoogwater-beschermingsprogramma en het

De totale kosten van het aanvullende regionale

weg naar volledige doelrealisatie uiterlijk in 2027.

programma Ruimte voor de rivier. Provincies

krw-maatregelenprogramma voor 2010-2015 voor

Voor een aantal stoffen waaronder pak’s zullen de

hebben in 2008 ca. 90 miljoen euro besteed aan

het stroomgebied Rijndelta bedragen 1502 miljoen

maatregelen naar verwachting nog niet leiden tot

het beheer van oppervlaktewater en grondwater.

euro. De totale kosten voor de regionale maatregelen

doelrealisatie. Hiervoor zijn aanvullende maatregelen
op Europees niveau noodzakelijk.

• Beheer en onderhoud waterkeringen: de kosten

die op dit moment zijn voorzien voor de periode

van de waterschappen bedroegen in 2008

na 2015 bedragen 1076 miljoen euro (tabel 6-12).

0,25 miljard euro; door Rijkswaterstaat werd
ca. 0,7 miljard euro en door de provincies
ca. 90 miljoen euro uitgegeven aan het beheer
en onderhoud van waterkeringen.
45

Zie http://www.helpdeskwater.nl/water_en_ruimte/economische_
aspecten/namwa

183

6 Maatregelenprogramma
184

Tabel 6-11 Schatting van sectorkosten voor watergerelateerde milieumaatregelen

(in mln euro /jaar)

M.b.t. oppervlaktewaterverontreiniging

M.b.t. bodemverontreiniging

Overige interne
milieureiniging

Landbouw en visserij

43

379

131

Industriële fabricage

295

113

951

Waterwinning en distributie

7

1

23

Elektriciteits- en gaslevering

15

24

100

Overige dienstverlening en bouwnijverheid

22

32

473

Totaal

382

550

1678

Tabel 6-12 Overzicht investeringskosten stroomgebied Rijndelta 2010-2015 en 2016-2027

Investeringskosten Rijn (in mln euro)
2010-2015

2016-2027

Totaal

9

12

22

Aanpak puntbronnen

441

15

456

Aanpak diffuse bronnen

251

40

292

Regulering waterbeweging en hydromorfologie

688

902

1.590

Aanvullende maatregelen

60

71

131

Uitvoeren onderzoek

53

35

87

1.502

1.076

2.578

Wateronttrekking grond- en oppervlaktewater

Totaal

6 Maatregelenprogramma

Ontwikkeling lasten

autonome ontwikkeling een toename van de lasten

De watersysteemheffing zal naar verwachting met

Figuur 6-5 laat gemiddeld over heel Nederland

plaatsvindt. Deze toename bestaat vrijwel volledig

ca. 40% toenemen als gevolg van huidig beleid.

de ontwikkeling in de tijd zien van de totale lasten

uit een verwachte stijging van het rioolrecht als

Dit is vooral het gevolg van de nieuwe financierings-

van de watersysteemheffing, de zuiveringsheffing

gevolg van achterstallig onderhoud.

structuur, waarbij meer uit de systeemheffing en
minder uit de zuiveringsheffing zal worden betaald.

en het rioolrecht bij autonome ontwikkeling en de
additionele lasten als gevolg van de aanvullende

Door autonome ontwikkeling (wegwerken achter­

regionale krw-maatregelenprogramma’s. Daaruit

stallig onderhoud) zullen de kosten voor riolering

Baten

blijkt dat met name in de periode tot 2015 in de

de komende jaren met meer dan 200% toenemen.

Uitvoering van de voorgenomen maatregelen levert
directe baten op in de vorm van een grotere bio­
diversiteit van onder meer waterplanten, vissen en
oevervegetatie en een aantrekkelijker leefomgeving
die door burgers wordt gewaardeerd. Deze baten

Figuur 6-5 Ontwikkeling totale lasten watersysteemheffing, zuiveringsheffing en rioolrecht 2005-2027

hebben vooral gebruiks- en belevingswaarde met
mogelijk positieve effecten op de gezondheid. De Ex
ante evaluatie krw laat zien dat deze baten evenwel

6.000

lastig in geld zijn uit te drukken. De waardering door
burgers voor een aantrekkelijke fysieke leefomgeving

5.000

en voor schoon en ecologisch gezond water en de
ogenschijnlijke betalingsbereidheid voor aspecten
die de verandering van de kwaliteit van het water

4.000

weerspiegelen zijn veelal niet terug te zien in markteffecten zoals prijzen en omzet. Kostenbesparingen

3.000

van watergebruik door landbouwbedrijven, industrie
en drinkwaterbedrijven alsmede effecten op de

2.000

scheepvaart blijken gering van omvang en zijn
moeilijk met precisie in euro’s weer te geven.

1.000
RWS/regiopakket
Autonome ontwikkeling
2005

2010

2015

2020

2025

185

186

7 			 Klimaatverandering

Samenvatting
Op basis van beschikbare kennis en een deskundigenoordeel is een inschatting gemaakt over
het functioneren van het voorgestelde maatregelenpakket onder het toekomstige klimaat.
Voor de inschatting van de gevolgen van klimaatverandering wordt uitgegaan van de klimaatscenario’s van het KNMI uit 2006.
De effecten van klimaatverandering op de waterkwaliteit en ecologische toestand van
watersystemen zijn onder te verdelen in een drietal categorieën: directe (fysische), (fysisch)
chemische en biologische effecten. Voor vrijwel geen enkele KRW-maatregel is ingeschat dat
de effectiviteit afneemt ten gevolge van klimaatverandering. De meeste maatregelen scoren
neutraal (effectiviteit verandert niet noemenswaardig) en een aantal zelfs positief: de maat­
regel wordt in het licht van klimaatverandering juist nog meer relevant. Wel wordt het doelgat
(= het verschil tussen de gewenste chemische en ecologische toestand in 2015 of 2027 op basis
van de autonome ontwikkeling en de bij autonome ontwikkeling bereikte toestand) vaak groter
als de effecten van klimaatverandering ook worden meegenomen als autonome ontwikkeling
Om in het tweede stroomgebiedbeheerplan de gevolgen van klimaatverandering diepgaander
te kunnen verankeren, zal in de komende planperiode een aantal zaken nader uitgewerkt
worden. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om het toespitsen van het monitoringprogramma op
klimaatverandering, het actualiseren van de klimaatscenario’s en het in beeld brengen van
de kennishiaten.

187

7 Klimaatverandering
188

Figuur 7-1 KNMI-klimaatscenario’s 2006

Luchtstromingspatronen

G+

W+

+ 1°C

+ 2°C

G

W

gewijzigd

ongewijzigd

Bron: Van den Hurk et al., 2006

Wereldtemperatuur
in 2050 t.o.v. 1990

Inleiding

7 Klimaatverandering

7.1

7.2
		

Verwachte
klimaatverandering

Alle landen in de Europese Unie zijn van mening dat

Het klimaat in Europa verandert. De stijging van de

Binnen de tijdshorizon van de planperiode 2009-2015

klimaatverandering betrokken moet worden bij de

gemiddelde luchttemperatuur, het duidelijkste

zijn de verwachte gevolgen van klimaatverandering

planvorming voor waterkwaliteit. Zij hebben met

kenmerk van klimaatverandering, zal de waterkring-

nog klein ten opzichte van de uitgangssituatie waarop

elkaar afgesproken dat elke lidstaat een inschatting

loop merkbaar beïnvloeden. Voor de inschatting van

de beoordelingssystemen zijn gebaseerd.

maakt of het maatregelenprogramma voor de periode

de gevolgen van klimaatverandering moet worden

2009-2015 voldoende robuust is ten aanzien van de

uitgegaan van modelberekeningen. In Nederland

verwachte klimaatverandering. De vraag is of de

wordt uitgegaan van de scenario’s zoals deze zijn

maatregelen ook functioneren onder het toekomstig

opgesteld door het knmi in 2006. Figuur 7.1 geeft de

klimaat. Om hier inzicht in te krijgen, is in Nederland

vier verschillende scenario’s schematisch weer. Het

onderzoek gedaan op basis van beschikbare kennis

knmi maakt daarbij onderscheid tussen de reguliere

en een deskundigenoordeel. De resultaten staan in dit

scenario’s met ongewijzigde luchtstromingspatronen

hoofdstuk. Meer informatie is te vinden in het rapport

in West-Europa, het gematigd (G)- en warm (W)-

“Check op klimaatrobuustheid van maatregelen van

scenario, en de zogenaamde plusscenario’s waarbij

de Stroomgebiedbeheerplannen (2009-2015) van de

de luchtstromingspatronen wel wijzigen en de zomers

Europese Kaderrichtlijn Water” [54] .

tevens droger worden (G+ en W+).

In de volgende stroomgebiedbeheerplannen (2015,

Algemeen wordt verwacht:

2021 etc.) zullen de gevolgen van klimaatverandering

• Een stijging van de wereldgemiddelde temperatuur

explicieter in beeld worden gebracht. Tevens zal bij

met +1 °C (G en G+) of +2 °C (W en W+) in 2050 t.o.v.

de samenstelling van de maatregelenprogramma’s

1990;

de klimaatrobuustheid van de typen maatregelen

• De winters worden natter en zachter (alle scenario’s);

betrokken worden. Hoe hiertoe de eerste stappen

• Voor de G+ en W+ scenario’s wordt een verandering

worden gezet, is beschreven in paragraaf 7.5.

van continentale luchtcirculatiepatronen verwacht, met als gevolg meer en langer durende
perioden van droogte gedurende de zomer, maar
ook het frequenter voorkomen van hevige buien;
• Een doorzetting van de zeespiegelstijging van
0,85 m tot 2100, met een ondergrens van 0,35 m.
Wanneer wordt uitgegaan van de bovengrens van
de knmi-scenario’s en een lineair verloop dan
moet tot 2027 rekening worden gehouden met een
zeespiegelstijging van maximaal 0,2 m.

189

Tabel 7-1 Inschatting van de gevoeligheid van watertypen voor aan klimaatverandering gerelateerde belastingen

7 Klimaatverandering

Belastingen

Watertypen
Stagnante wateren
(M-typen)

Stromende wateren
(R-typen)

Kust- en overgangswateren
(K&O-typen)

Eutrofiëring
Verzilting
Regulering van waterpeil(fluctuaties)
Afvoerdynamiek

190

Connectiviteit
Thermische belasting

Niet noemenswaardig
Gevoeligheid niet groot of sterk afhankelijk van lokale omstandigheden
Gevoelig waar dit speelt
Vrijwel altijd gevoelig

Figuur 7-2 Potentieel effect van klimaatverandering op het doelgat en de effectiviteit van het KRW maatregelenpakket

Goede Ecologische Toestand/
Goed Ecologisch Potentieel

2015/2027

C

B

Effectiviteit
maatregelen

Huidige toestand
Doelbereik

Autonoom + maatregelen
Autonoom + maatregelen + klimaatverandering
Autonoom
Autonoom + klimaatverandering

A

Grondwater

Verwachte effecten van
klimaatverandering op
waterkwaliteit en ecologie
van watersystemen

7.4
		
		

Klimaatrobuustheid
van het voorgenomen
maatregelenprogramma

De effecten van klimaatverandering op de water­

In het algemeen geldt dat het doelgat (= het verschil

Ondanks grote onzekerheid over de omvang van de

kwaliteit en ecologische toestand van watersystemen

tussen de gewenste chemische en ecologische

klimaatverandering zijn er veel “geen spijt”-maat­

zijn onder te verdelen in drie categorieën:

toestand in 2015 of 2027 op basis van de autonome

regelen en werkwijzen die hoe dan ook zinvol zijn.

• Directe (fysische) effecten (regulering van

ontwikkeling en de bij autonome ontwikkeling

De hitte- en droogteperiodes van de afgelopen jaren

waterpeilen, thermische belasting, afvoer­

bereikte toestand) groter kan worden als de effecten

hebben aangetoond dat beheermaatregelen zoals

dynamiek, etc.);

van klimaatverandering ook worden meegenomen als

verbetering van de passeerbaarheid en verbetering

autonome ontwikkeling (zie ook figuur 7.2). Hoewel

van de hydromorfologie en de reductie van de

de effectiviteit van het maatregelenpakket zelf niet

warmtebelasting een positief effect hebben op de

hoeft te veranderen, kan dit, bij gelijkblijvende

leefomstandigheden en de belastbaarheid van

soorten, verschuivingen in de verspreidingsarealen

doelstellingen, toch leiden tot een toename van de

ecosystemen. Daardoor kunnen belastende situaties

van soorten, etc.).

benodigde inzet qua maatregelenpakket. Wanneer

ten gevolge van extreme gebeurtenissen beter worden

door klimaatverandering het doelgat wordt vergroot

verdragen.

• (Fysisch-)chemische effecten (verzilting,
eutrofiëring, etc.);
• Biologische effecten (afname of verdwijnen van

Klimaatverandering heeft waarschijnlijk tot gevolg

(A), terwijl de effectiviteit van de maatregelen juist

dat een aantal belastingen, gerelateerd aan boven­

afneemt (B), zijn meer of intensievere maatregelen

Dit blijkt ook uit de klimaatcheck op het Nederlandse

beschreven fysische, chemische en biologische

nodig om het doel te bereiken (C).

maatregelenprogramma. Voor vrijwel geen enkele

effecten, zal veranderen.

maatregel neemt de effectiviteit sterk af ten gevolge

De belangrijkste belastingen waar dat voor geldt,

van klimaatverandering. De meeste maatregelen

zijn eutrofiëring, verzilting, regulering van water-

scoren neutraal en een aantal zelfs positief: de

peil(fluctuaties), afvoerdynamiek, connectiviteit

maatregel wordt in het licht van klimaatverandering

(passeerbaarheid) en thermische belasting.

juist nog meer relevant. Zo neemt de zuiverende

Tabel 7-1 geeft een samenvatting van de inschatting

werking van een zuiveringsmoeras onder hogere

van de gevoeligheid van de watertypen (M, R, K, O

temperaturen juist toe.

en grondwater) voor de verschillende belastingen.
De inschatting is gedaan op basis van beschikbare

Van maatregelen gericht op het creëren van specifieke

kennis en een deskundigenoordeel.

habitats wordt de effectiviteit mogelijk negatief
beïnvloed door klimaatverandering. Dit geldt met

Opvallend is dat alle watertypen gevoelig blijken te

name bij habitats die morfologisch gevoelig zijn voor

zijn voor eutrofiëring, met name in stagnante wateren.

extreme afvoerdebieten. De klimaatrobuustheid

Connectiviteit blijkt met name gevoelig in stromende

hangt af van de specifieke toepassing. Hiermee dient

wateren. De stromende wateren lijken het meest

bij de aanleg van de habitats rekening te worden

gevoelig voor de genoemde belastingen, gevolgd

gehouden.

door stagnante wateren en overgangswateren.

7 Klimaatverandering

7.3
		
		
		

191

7 Klimaatverandering
192

7.5
		
		

Klimaatverandering
in het tweede
stroomgebiedbeheerplan

Nederland is als laaggelegen deltaland extra gevoelig

Andere win-win situaties hebben betrekking op

Zoals eerder aangegeven hebben de eu-lidstaten

voor verzilting. Dit probleem zal door klimaat­

inrichtingsmaatregelen waarvan de effecten tevens

afgesproken dat klimaatverandering in een integraal

verandering toenemen. Door de te verwachten

bijdragen aan Natura 2000-doelen, of aan andere

onderdeel van het tweede (en de daarop volgenden)

zeespiegelstijging in combinatie met versnelde

gebruiksfuncties van de watersystemen, zoals

stroomgebiedbeheerplan zal zijn. Hiervoor wordt in

bodemdaling zal de zoute kweldruk toenemen in

zwemwater of drinkwaterwinning. Veel maatregelen

opdracht van de Europese Commissie een richtsnoer

laaggelegen delen van het land. Het vasthouden

zijn flexibel, in de zin dat ze aangepast kunnen

(guidance) ontwikkeld door de Strategic steering

van gebiedseigen (grond)water om de behoefte aan

worden op basis van voortschrijdend inzicht in de

group on climate change, die naar verwachting eind

(verzilt) inlaatwater te reduceren, kan dit mogelijk

snelheid en mate waarin klimaatverandering zich

2009 klaar is.

(gedeeltelijk) compenseren. Tijdens perioden met lage

voltrekt. Zo kan de maatregel waarbij doorspoeling

rivierafvoeren zal de zouttong verder landinwaarts

wordt ingevoerd of gewijzigd gemakkelijk ongedaan

Een aantal zaken zal in aanloop naar het tweede

komen en/of zal meer zout of brak grondwater worden

worden gemaakt door het (her)plaatsen van stuwen.

stroomgebiedbeheerplan nader onderzocht gaan

aangetrokken uit de ondergrond als de bemaling in

worden. Deze zaken worden hieronder kort

laaggelegen polders niet wordt aangepast. Met name

beschreven.

dit laatste effect kan leiden tot zoutophoping in de
bodem en het verzilten van het boezemwater.

Effect klimaatverandering op soorten
Klimaatverandering kan effecten op de biologie

Hogere watertemperaturen tijdens hitteperioden en

hebben. De leefgebieden (voor bijvoorbeeld zalm­

perioden van lage rivierafvoer zullen negatieve

achtigen) en de biocenose in stromende wateren en

gevolgen hebben voor met name (trek)vissen. Dit zal

meren (bijvoorbeeld door neozoölogische ontwikke-

om verdergaande reductie van thermische belasting

lingen) kunnen veranderen. Soorten zullen zich in

tijdens deze kritische perioden vragen.

eerste instantie proberen aan te passen aan veranderde omstandigheden. Opportunistische soorten zijn

Win-win situaties

daarbij in het voordeel ten opzichte van specialisti-

Veel maatregelen zijn klimaatrobuust in die zin dat

sche soorten. Onderzocht gaat worden in hoeverre dit

ze, naast dat ze effectief blijven ten opzichte van

type soorten onderdeel van de maatlatten is. Hierbij

waar ze voor bedoeld zijn, tevens negatieve gevolgen

wordt ook de invloed van exoten op de maatlatten

van klimaatverandering reduceren. Dit betreft met

onderzocht.

name maatregelen gericht op verdere reductie van
eutrofiëring in stagnante wateren, via zowel punt-

Monitoringprogramma

bronnen als diffuse bronnen, het verbeteren van de

Om veranderingen als gevolg van klimaatverandering

connectiviteit tussen watersystemen en maatregelen

te kunnen volgen, zou het monitoringprogramma in

die het afvlakken van afvoerpieken beogen.

staat moeten zijn deze veranderingen te detecteren.

7 Klimaatverandering

In de herzieningen van de monitoringprogramma’s

kijken of een maatregel die nu genomen wordt in de

zal bekeken worden in hoeverre klimaatgevoelige

volgende perioden ook nog nuttig is.

soorten zijn opgenomen. Wel geldt dat een periode
van zes jaar te kort is om betrouwbare uitspraken te

Deltaprogramma -zoetwatervoorziening

doen over eventueel optredende veranderingen. De

Als uitwerking van het Deltaprogramma wordt

natuurlijke variatie is in een periode van zes jaar

onderzocht hoe klimaatbestendig het Nederlands

groter dan veranderingen als gevolg van klimaatver-

waterbeheer is, onder meer ten aanzien van de

andering. Het tweede stroomgebiedbeheerplan zal

zoetwatervoorziening. Onderdelen hiervan zijn van

dus nog veel onzekerheden hebben ten aanzien van

belang voor het tweede stroomgebiedbeheerplan.

klimaatverandering.

Richtlijn Overstromingsrisico’s (2007/60/eg)
Monitoring voor nader onderzoek lijkt het meest

Eind 2007 is de richtlijn overstromingsrisico’s in

geschikt om gericht te doen, in juist die waterlicha-

werking getreden. In de komende planperiode is de

men die gevoelig kunnen zijn voor klimaatverande-

inzet bij het realiseren van de milieudoelstellingen

ring en gericht naar klimaatgevoelige kwaliteitsele-

daar waar mogelijk synergieën te benutten. De

menten en soorten. Voor grondwater bestaat geen

synergie kan zowel op het vlak van inhoud als

monitoring voor nader onderzoek (zie hoofdstuk 4)

planning gevonden worden. Nu al wordt op zowel

maar zijn niettemin gegevens over en trends in

nationaal als internationaal niveau getoetst welke

grondwaterstanden en grondwater-kwaliteit (met

effecten de geplande hydrologische maatregelen

name chloride) van belang. Deze meetgegevens

hebben op de vereisten van beide richtlijnen. Er is

zouden gecombineerd kunnen worden met gegevens

dus sprake van een intensivering van de huidige

uit al bestaande monitoringreeksen voor trendanaly-

werkwijze.

ses over een langere periode.

Klimaatscenario’s
knmi zal in 2013 nieuwe klimaatscenario’s publiceren. Deze zullen gebruikt worden bij verdere analyses. Bij het opstellen van het programma van
maatregelen voor het tweede stroomgebiedbeheerplan zal door beheerders van iedere maatregel
beschreven worden in hoeverre ze klimaatrobuust
(klimaatproof) zijn. Daarnaast is het goed om te

193

194

8 			 Register gedetailleerde
			 programma’s en beheerplannen
Samenvatting
Belangrijke informatie die gebruikt is voor het opstellen van dit stroomgebiedbeheerplan,
is door verschillende overheden ook opgenomen in eigen (beheer)plannen en programma’s,
vaak in meer gedetailleerde vorm. Tot die informatie behoren de doelen van de sterk
veranderde en kunstmatige oppervlaktewaterlichamen en de maatregelen uit het
KRW-maatregelenprogramma.
Tot de belangrijkste plannen in Nederland behoren het Nationaal Waterplan, het Beheeren Ontwikkelplan voor de Rijkswateren, de provinciale omgevings- of waterplannen en de
waterbeheerplannen van de waterschappen. Een register van deze plannen is opgenomen
in bijlage Q, waarbij tevens is aangegeven welke Nederlandse gemeenten in de planperiode
2010-2015 KRW-maatregelen gaan uitvoeren.

195

8 Register gedetailleerde programma’s en
beheerplannen
196

8.1

Inleiding

8.2

Rijk

8.2.1

Nationaal Waterplan (NWP)

Dit stroomgebiedbeheerplan voor de Rijndelta is

ruimtelijk beleid. De meest relevante plannen op deze

grotendeels gebaseerd op basisinformatie die de

beleidsterreinen zijn:

overheden gezamenlijk hebben aangeleverd.

• De Nota Ruimte (2005);

Met de inwerkingtreding van de Waterwet wordt de

• De Toekomstagenda Milieu (2006);

Nota Waterhuishouding vervangen door het Nationaal

• Agenda Vitaal Platteland (2005).

Waterplan (nwp). In artikel 4 van de Waterwet is

Elke overheid heeft tevens belangrijke informatie,

bepaald dat in het Nationaal Waterplan de hoofdlijnen

– vaak in meer gedetailleerde vorm – opgenomen
in haar waterplannen. Daartoe behoort ook het deel

De meest relevante programma’s zijn:

worden vastgelegd van het nationale waterbeleid

van de betreffende overheidsinstantie in het krw-

• Meerjarenprogramma Vitaal Platteland 2007-2013

en de daartoe behorende aspecten van het nationale

maatregelenprogramma. Een deel van de maatregelen
zijn m.e.r.-plichtige projecten. Voor zover nog niet
gebeurd, zullen deze planstudies nog ter inzage

(mjp2, ministerie van lnv, 2006);

ruimtelijke beleid. Het plan is voor de ruimtelijke

• Uitvoeringsagenda Ruimte 2006

aspecten tevens een structuurvisie als bedoeld in

(ministerie van vrom, 2006);

de (nieuwe) Wet ruimtelijk ordening (Wro).

• Het Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen

worden gelegd.

(ministerie van vrom, 2007).

De hoofdlijnen van het Nationaal Waterplan omvatten
in ieder geval:

In Nederland worden de volgende waterplannen
onderscheiden :

Alleen op het Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen

• een aanduiding, in het licht van de wettelijke

• Het Nationaal Waterplan van het rijk.

zal verderop in dit hoofdstuk nader worden ingegaan,

doelstellingen en normen, van de gewenste

gezien de nauwe relatie met waterkwaliteit.

ontwikkeling, werking en bescherming van de

46

Het (Nederlandse deel van het) stroomgebied­

watersystemen, alsmede van de bijbehorende

beheerplan Rijndelta is formeel onderdeel van

termijnen;

het Nationaal Waterplan, evenals de stroomgebiedbeheerplannen voor Maas, Schelde en Eems;

• een uiteenzetting van de maatregelen en voor­

• De regionale waterplannen van de provincies;

zieningen, die met het oog op die ontwikkeling,

• Het Beheer- en Ontwikkelplan voor de rijkswateren

werking en bescherming nodig zijn;

(Rijkswaterstaat)

• een aanduiding van de redelijkerwijze te verwachten
financiële en economische gevolgen van het te

• De waterbeheerplannen van de waterschappen

voeren beleid.
In een aantal gevallen is aan een waterplan een
uitvoeringsprogramma gekoppeld.
46

Naast waterplannen en bijbehorende programma’s
zijn er ook plannen op andere beleidsterreinen die

Hierbij is gebruik gemaakt van de indeling die in de nieuwe Waterwet
is gehanteerd. De Waterwet is in werking getreden op 22 december
2009. Daarvoor was de Wet op de waterhuishouding van kracht.

voor waterkwaliteit relevant kunnen zijn. Het betreft

De indeling van de waterplannen in de Wet op de waterhuishouding

dan vooral het milieubeleid, het natuurbeleid en het

verschilt voornamelijk in de benaming. Zo heet het nationale
waterplan de “nota waterhuishouding”.

8 Register gedetailleerde programma’s en
beheerplannen

Daarnaast worden in het Nationaal Waterplan
opgenomen:
• het Nederlandse deel van de internationale
stroomgebiedbeheerplannen voor de stroom­
gebieddistricten Rijndelta, Maas, Schelde en Eems;
• het Noordzeebeleid;

• de voornemens voor de wijze waarop het beheer

2007 tot 2009, 2015 en verder. Het uitvoerings­

calamiteiten wordt gevoerd;

programma concentreert zich op de activiteiten als

• een overzicht van de financiële middelen, die voor

Het Nationaal Waterplan wordt ten minste eenmaal in

in de Toekomstagenda Milieu (ministerie van vrom

beheer nodig zijn

2006). Het neemt echter ook concrete voorstellen mee
voor maatregelen die daarin niet zijn genoemd, maar

Het plan wordt ten minste eenmaal in de zes jaren

die wel relevant zijn voor het realiseren van de

herzien. Tussentijdse herziening van het plan is

krw-doelstellingen.

mogelijk.

de zes jaren herzien. Tussentijdse herziening van het
plan is mogelijk.

8.2.2
		

Beheer- en Ontwikkelplan voor de
Rijkswateren (BPRW)

genoemd

de uitvoering van het programma en het te voeren

• de functies van de watersystemen in beheer bij het
rijk.

onderscheid wordt gemaakt tussen de periode eind

bij normale omstandigheden en in geval van

Op 30 september 2009 is een voortgangsrapportage

8.2.3
		

Uitvoeringsprogramma diffuse
bronnen

De Minister van Volkshuisvesting, Milieu en Ruimte-

over het uitvoeringsprogramma diffuse bronnen
waterverontreiniging, inclusief vervolgacties inzake
de reductie van emissies van geneesmiddelen door de
Minister van vrom mede namens de Staatssecretaris

lijke Ordening heeft in 2007 het uitvoeringsprogramma

van VenW, de Minister van lnv en voor het onderdeel

Ten aanzien van de oppervlaktewateren onder beheer

diffuse bronnen uitgebracht [53] . Dit integrale uit­

geneesmiddelen de Minister van vws, aan de Tweede

van het rijk (het hoofdwatersysteem) wordt een

voeringsprogramma levert een bijdrage aan het

Kamer aangeboden (Tweede Kamer 2009-2010, 30535,

beheerplan vastgesteld. De scope van het Beheer- en

verbeteren van de chemische en ecologische water-

nr. 19). Een samenvattend overzicht hiervan is

Ontwikkelplan voor de Rijkswateren (bprw) ligt

kwaliteit. Het uitvoeringsprogramma geeft een

opgenomen in bijlage L.

breder dan de waterkwaliteit alleen. Het plan bevat:

overzicht van de belangrijkste probleemstoffen
en de sectoren die de bron zijn van diffuse verontrei-

• het programma van de maatregelen en voorzienin-

niging van het water. Per probleemstof worden

gen die, in aanvulling op en ter uitwerking van

de maatregelen beschreven die bijdragen aan de

hetgeen in het nationale plan is opgenomen over

realisatie van de doelstellingen. Het programma

maatregelen, nodig zijn met het oog op de ontwik-

beschrijft in kwantitatieve en, bij gebrek aan inzicht

keling, werking en bescherming van rijkswateren,

daarin, in kwalitatieve termen de mate waarin

onder vermelding van de bijbehorende termijnen;

doelstellingen naar verwachting kunnen worden

• aanvullende toekenning van functies aan rijks­

gerealiseerd.

wateren, voor zover het nationale plan voorziet

Het uitvoeringsprogramma geeft een planning voor

in de mogelijkheid daartoe;

de verschillende maatregelen, waarbij vooralsnog

197

8 Register gedetailleerde programma’s en
beheerplannen
198

8.3

Provincie

Provincies kunnen kiezen of zij hun waterbeleid

8.4
• een aanduiding, in het licht van de wettelijke

Waterschap

De waterschappen stellen een waterbeheerplan (wbp)

vastleggen in een Omgevingsplan of in een regionaal

doelstellingen en normen en in samenhang met de

op van de wateren onder hun beheer. Daarbij wordt

waterplan. Een Omgevingsplan kent een bredere

onder het eerste bolletje bedoelde functies, van de

voor regionale wateren rekening gehouden met het

scope dan alleen water. In onderstaande paragrafen

gewenste ontwikkeling, werking en bescherming

regionale waterplan dat betrekking heeft op die

wordt nader ingegaan op beide planfiguren.

van de regionale wateren, alsmede van de

regionale wateren. Ook dient er afstemming te zijn

bijbehorende termijnen;

met de beheerplannen van andere beheerders, indien

8.3.1

Provinciaal Omgevingsplan (POP)

• een uiteenzetting van de maatregelen en voor­
zieningen die met het oog op de onder het tweede

Een Omgevingsplan is een provinciaal plan waarin

bolletje bedoelde ontwikkeling, werking en

Structuurvisie, Waterplan, Milieubeleidsplan en

bescherming nodig zijn;

sprake is of zou kunnen zijn van samenhang tussen
de onderscheiden watersystemen. Het plan bevat:
• het programma van de maatregelen en voor­

Mobiliteitsplan voor de hele provincie samengevoegd

• een aanduiding van de redelijkerwijze te ver­

zieningen die, in aanvulling op en ter uitwerking

zijn. Ten aanzien van het beschreven waterbeleid in

wachten financiële en economische gevolgen

van hetgeen in het regionale plan is opgenomen

het Provinciale Omgevingsplan (pop) gelden dezelfde

van het te voeren beleid.

over maatregelen, nodig zijn met het oog op de
ontwikkeling, werking en bescherming van

hoofdlijnen als voor het regionale waterplan (zie
hieronder). In het Nederlandse deel van het Rijn-

Provinciale Staten dragen er in samenwerking met de

stroomgebied stellen vier van de tien provincies een

staten van aangrenzende provincies zorg voor dat de

pop op: Drenthe, Flevoland, Groningen en Overijssel.

regionale waterplannen tezamen betrekking hebben

8.3.2
		

Provinciaal Waterhuishoudingsplan
(regionaal waterplan)

Provinciale Staten leggen in één of meer regionale

regionale wateren, onder vermelding van de
bijbehorende termijnen;
• aanvullende toekenning van functies aan

op het totale grondgebied van alle provincies.

regionale wateren, voor zover het regionale

Bij de uitwerking van het provinciale plan dient

• de voornemens voor de wijze waarop het beheer

plan voorziet in de mogelijkheid daartoe;
rekening te worden gehouden met het bovenliggende

bij normale omstandigheden en in geval van

waterplan: het Nationaal Waterplan.

calamiteiten wordt gevoerd;
• een overzicht van de financiële middelen, die voor

waterplannen de hoofdlijnen vast van het in de
provincie te voeren waterbeleid en de daartoe

De plannen worden tenminste eenmaal in de zes

de uitvoering van het programma en het te voeren

behorende aspecten van het provinciale ruimtelijke

jaren herzien. Tussentijdse herziening van het plan is

beheer nodig zijn.

beleid. Deze plannen zijn voor de ruimtelijke

mogelijk.
Het plan wordt tenminste eenmaal in de zes jaren

aspecten tevens structuurvisies als bedoeld in
artikel 2.2 van de Wro.

In Rijndelta stellen zes van de tien provincies een

herzien. Tussentijdse herziening van het plan is

regionaal waterplan op: Fryslân, Gelderland,

mogelijk.

De hoofdlijnen omvatten in ieder geval:

Noord-Brabant, Noord-Holland, Utrecht en

• de vastlegging van de functies van de regionale

Zuid-Holland.

wateren;

8 Register gedetailleerde programma’s en
beheerplannen

8.5

Gemeente

Waterbeheerplannen zijn voor Rijndelta opgesteld

Gemeenten zijn in hun rol als beheerder van het riool

Opgemerkt moet worden dat de Waterwet geen

door alle veertien waterschappen: Fryslân, Noorder-

mede verantwoordelijk voor de waterkwaliteit.

mogelijkheid kent voor de Minister van VenW om in

zijlvest, Hunze en Aa’s, Groot Salland, Reest en

Maatregelen en beleid ten aanzien van de riolering

het kader van het waterbeheer aanwijzingen te geven

Wieden, Velt en Vecht, Regge en Dinkel, Rijn en

worden vastgelegd in het Gemeentelijk Rioleringsplan

aan gemeenten. Provincies hebben die bevoegdheid

IJssel, Vallei en Eem, Veluwe, Zuiderzeeland,

(grp). Gemeenten kunnen ander gemeentelijk

– in bepaalde gevallen – wel op grond van de Wro

Hollandse Delta, Rijnland en Rivierenland.

waterbeleid, dat van invloed is op het behalen van de

en de Wet milieubeheer 49 (Wm).

Daarnaast wordt ook door vier van de vijf hoogheem-

krw-doelstellingen in de waterlichamen, vastleggen

raadschappen een wbp opgesteld: hoogheemraad-

in een gemeentelijke structuurvisie als bedoeld in

schappen Amstel, Gooi en Vecht, De Stichtse Rijnlan-

artikel 2.1 van de Wet ruimtelijke ordening 47 (Wro)

den, Hollands Noorderkwartier en Delfland. Het

en/of in een gemeentelijk of stedelijk waterplan 48 .

Hoogheemraadschap Schieland en Krimpenerwaard
legt de krw-doelen en -maatregelen vast in een

Gemeentelijke plannen zijn geen wettelijk verplichte

herziening van het wbp 2007-2010. In 2009 begint

plannen bij de implementatie van de krw. Dit

zij met het opstellen van een nieuw waterbeheerplan

betekent dat het formeel niet noodzakelijk is de

voor de beheerperiode tot 2016.

plannen uiterlijk in 2009 te herzien. Indien maat­
regelen die op het werkterrein van gemeenten liggen,
bijdragen aan het bereiken van de krw-doelen en deze
kosteneffectief zijn, is het wenselijk dat gemeenten
deze maatregelen nemen. De in dit stroomgebied­
beheerplan opgenomen gemeentelijke maatregelen
zijn vastgesteld in een college- en/of raadsbesluit,
in gemeentelijke rioleringsplannen, in gemeentelijke
structuurvisies of stedelijke waterplannen (bijvoorbeeld natuurvriendelijke oevers worden grotendeels
in stedelijke waterplannen meegenomen). Zie bijlage
Q voor een overzicht van de gemeenten die een
college- en of raadsbesluit hebben genomen of een
plan hebben opgesteld.
47

Zie www.wetten.nl

48

Het gemeentelijk of stedelijk waterplan kent geen wettelijke

49

Zie www.wetten.nl

verplichting.

199

200

9 			 Voorlichting en raadpleging
			 van het publiek
Samenvatting
Waterschappen, gemeenten, provincies en het rijk hebben intensief samengewerkt aan
het opstellen van dit stroomgebiedbeheerplan.
Door middel van actieve betrokkenheid, voorlichting en raadpleging van het publiek zijn
maatschappelijke organisaties en burgers bij dit proces betrokken, zowel op regionaal,
nationaal als internationaal niveau.
Op landelijk niveau zijn in ieder geval drie documenten ter raadpleging voorgelegd: het
werkprogramma en tijdschema (2006), de lijst van de belangrijkste waterbeheerkwesties
(NL:2006; DE: 2007) en het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan Rijndelta (2008).
Verder zijn in Nederland de ontwerpplannen van Rijkswaterstaat, provincies en waterschappen begin 2009 ter inspraak gelegd. Op de vier ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen
zijn in Nederland 97 zienswijzen ingediend.

201

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

9.1

202

De totstandkoming van het stroomgebiedbeheerplan

Informatievoorziening en consultatie van het publiek

Rijndelta is het resultaat van jarenlange intensieve

zijn met name gericht geweest op drie documenten

Inleiding

9.2
		
		

Voorlichting en raadpleging
van het publiek
op nationaal niveau

9.2.1

Actieve betrokkenheid

samenwerking tussen alle bij het waterbeheer

die tijdens het implementatieproces van de krw zijn

Nederland kent al sinds lange tijd een goede traditie

betrokken overheden, zowel regionaal, nationaal als

gepubliceerd:

van het actief betrekken van belangenorganisaties

internationaal. Daarbij is het publiek op verschil-

• Het werkprogramma en tijdschema (2006);

en het publiek bij planvorming. In 2004 hebben rijk

lende wijzen en momenten in het proces betrokken.

• De lijst van de belangrijkste waterbeheerkwesties

en maatschappelijke organisaties gezamenlijk een

Het gaat daarbij om:
• Actieve betrokkenheid:
het uitnodigen van geïnteresseerde partijen en

(2006 respectievelijk 2007);
• Het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan Rijndelta
(2008).

burgers om actief bij te dragen aan het proces en

voorstel uitgewerkt voor de actieve betrokkenheid
van maatschappelijke organisaties bij het planproces
van de krw, waarbij onderscheid is gemaakt in een
werkvorm om belangen in te brengen en een werk-

de bevoegde autoriteiten van advies te voorzien

Dit hoofdstuk beschrijft hoe en wanneer voorlichting

over de (ontwerp-)plannen;

en raadpleging van het publiek heeft plaatsgevonden

vorm om kennis en deskundigheid in te brengen [56] .

het publiek en de politiek stapsgewijs informeren

hiervan en de planwijzigingen die het gevolg zijn

Actieve betrokkenheid waarbij belangen­
behartiging centraal staat

over de te maken keuzes in het werkproces van het

geweest van deze raadpleging 50.

In het landelijke Overlegorgaan Water en Noordzee

• Informatievoorziening:

implementeren van de krw en het voorbereiden
van de stroomgebiedbeheerplannen;
• Consultatie:

op nationaal en regionaal niveau, de resultaten

(own), een onderdeel van de Overlegorganen Verkeer
en Waterstaat (ovw), is de afgelopen jaren frequent 51
gesproken over de hoofdlijnen van het waterkwaliteits-

het publiek de gelegenheid geven inhoudelijk te

beleid en de voorbereiding van de stroomgebied­

reageren op en adviseren over ontwerpplannen

beheerplannen in het bijzonder. Daarnaast heeft er

en andere documenten.

meer toegesneden communicatie en overleg plaatsgevonden rondom belangrijke krw-zaken. De afgelopen
jaren heeft het own hierover vijf adviezen uitgebracht,

In de tijd gezien is in Nederland zowel landelijk als

ondermeer over de Decembernota 2006, de Ex ante

regionaal gezorgd voor actieve betrokkenheid en

evaluatie, regionale consultatie en de ontwerp-

informatievoorziening. Daarnaast is het publiek

stroomgebied­b eheerplannen.

geraadpleegd in overeenstemming met artikel 14
krw. Deze drie elementen zijn de afgelopen jaren
met wisselende intensiteit ingezet. Met name in de

50

Conform artikel 14, bijlage VII lid 9 en overweging 46 van de

51

In het OWN hebben onder andere de volgende organisaties zitting:

formele inspraakperiode voor de ontwerp-beheerplannen (december 2008 - juni 2009) lag de nadruk
op consultatie.

Kaderrichtlijn Water.
VNO-NCW, LTO, VEWIN, SNM, Natuurmonumenten, Gemeentelijk
Rotterdams Havenbedrijf, Recron, etc.

Actieve betrokkenheid waarbij het inbrengen
van kennis en deskundigheid centraal staat

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

Een van de landelijke afsluitende presentaties van jongereninspraak

203

Kennis en deskundigheid zijn door maatschappelijke
organisaties ingebracht via deelname aan thematische
werkgroepen en clusters van het Landelijk Bestuurlijk
Overleg Water (lbow). Deze clusters waren vooral
actief in de periode 2004-2007.
In 2006 is er een tussentijdse evaluatie uitgevoerd
van de bovengenoemde werkvormen, waarbij
respondenten van maatschappelijke partijen en
betrokken overheden zijn geïnterviewd over hun
ervaringen [56] . De algemene conclusie was dat de
werkvormen voor het betrekken van maatschappelijke organisaties op nationaal niveau redelijk tot
goed hebben gewerkt. De respondenten gaven aan
dat zij als gevolg van deze werkvormen meer worden
betrokken in het proces en meer mogelijkheden
hebben om argumenten aan te dragen over belangrijke onderwerpen.
Om naast actieve betrokkenheid van maatschappelijke organisaties ook betrokkenheid van individuele

Jongereninspraak KRW

burgers te bevorderen, zijn op landelijk niveau

Een bijzondere vorm van actieve betrokkenheid bij het opstellen van de stroom­

verschillende initiatieven en projecten opgestart.

gebiedbeheerplannen was het project Jongereninspraak KRW. Hierbij zijn 2000
scholieren – verspreid over heel Nederland – uitgedaagd om te komen met
inspirerende plannen en ideeën voor de (water)toekomst van hun eigen
omgeving. De uitkomsten hiervan zijn als jongereninspraakreactie op de ontwerpstroomgebiedbeheer­plannen ingezonden en ook beantwoord. In bijlage II van de
Nota van Antwoord [66] is het project verder toegelicht.

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek
204

Een aantal voorbeelden zijn:

wording) is in 2008 een Watercanon opgesteld,

Algemene wet bestuursrecht

• Publiekscampagne ‘Nederland leeft met Water’:

die in 25 vensters een aantal bepalende

In Nederland is voor de krw-inspraakprocedure een

www.nederlandleeftmetwater.nl

momenten uit onze watergeschiedenis beschrijft.

wettelijke basis gelegd in de Algemene wet bestuurs-

Deze breed opgezette campagne heeft als doel

(Zie www.watercanon.nl). Ter promotie van deze

recht (Awb). De bepalingen betreffende raadpleging

Nederlanders bewust(er) te maken van de betekenis

watergeschiedenis is een reizende tentoonstelling

van het publiek die formeel zijn vereist vanuit de

van schoon en veilig water en om hun actieve

opgezet door heel Nederland. Ook is er een

Kaderrichtlijn Water, zijn opgenomen in de Wet op

betrokkenheid bij het waterbeleid te vergroten.

prijsvraag onder scholieren uitgeschreven om zelf

de waterhuishouding en de Awb.

Deze campagne loopt sinds 2004. Een belangrijk

een 26 e toekomstvenster te ontwerpen.

element vormt het gebruik van massamedia
(billboards, advertenties, tv-spotjes). Daarnaast

De Algemene wet bestuursrecht geeft enerzijds

9.2.2 Consultatie

regels voor overheidsoptreden en besluitvorming en

samenwerking met de regionale partners zoveel

In de Wet op de waterhuishouding 52, gewijzigd door

op deze besluitvorming uit te oefenen. Een ieder

mogelijk concrete handelingsperspectieven

de Nederlandse Implementatiewet eg-kaderrichtlijn

kan op grond hiervan op het ontwerp-stroomgebied-

worden aangereikt aan burgers. Sinds 2008 is het

water, is bepaald dat op de voorbereiding van de

beheerplan zienswijzen indienen.

merkbeeld van de campagne Nederland als

stroomgebiedbeheerplannen (en ook de andere

De Awb beschrijft ook nauwkeurig de procedure

drijvend vlot (zie foto aan het begin van dit

waterplannen) de uniforme openbare voorbereidings-

voor de terinzagelegging van het beleidsvoornemen.

hoofdstuk) Dit beeld symboliseert onze afhanke-

procedure van de Algemene Wet Bestuursrecht van

Daarin staan vereisten m.b.t. de kennisgeving, de

lijkheid van schoon en veilig water, maar ook de

toepassing is. Daarnaast zijn in de Wet op de water-

locatie van inzage, de termijnen en de wijze waarop

dilemma’s welke samenhangen met waterbeheer in

huishouding specifieke randvoorwaarden opgenomen

ingesproken kan worden.

ons dichtbevolkte land.

voor consultatie van het publiek voor de stroomgebied-

loopt er een regionaal communicatiespoor waar in

• Onderzoek naar de beleving van burgers bij

anderzijds mogelijkheden voor burgers om invloed

beheerplannen. Deze inspraakbepalingen hebben

Ook over wijze waarop besluiten bekend worden

waterkwaliteit

betrekking op:

gemaakt en over de algemene door- of terugzend­

In 2007/2008 is een onderzoek uitgevoerd naar de

• het werkprogramma en tijdschema;

verplichting voor bestuursorganen betreffende

beleving en waardering van burgers van water-

• de belangrijkste waterbeheerkwesties;

ten onrechte aan hen gerichte of geadresseerde

kwaliteit [57] . Daarbij is een enquête uitgevoerd

• het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan;

geschriften zijn in de Awb teksten opgenomen.

onder ruim duizend burgers en zijn drie verdiepings-

en houden in dat een ieder in staat wordt gesteld

bijeenkomsten met burgers gehouden.

om zijn of haar mening hierover naar voren te

• De Watercanon

brengen. De inspraakbepalingen die zijn opgenomen

De verbondenheid van Nederlanders met water is

in de Nederlandse wetgeving geven mede invulling

door de eeuwen heen leidend geweest voor de

aan de bepalingen uit het Verdrag van Aarhus en

economische en sociale ontwikkeling van ons

de krw.

land. Om hier aandacht op te vestigen (bewust­

52

De Wet op de waterhuishouding is vanaf 22 december 2009
opgenomen in de Waterwet.

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

Werkprogramma, tijdschema en belangrijkste
waterbeheerkwesties

het ontwerpstroomgebiedbeheerplan Rijndelta, dat

elektronische nieuwsbrieven is het publiek op de

ook het ontwerp van het overkoepelende inter­

hoogte gesteld. Op deze websites konden tevens de

Het rijk heeft in de periode van 4 juli 2006 tot en met

nationale Rijndelta rapport (deel A) omvatte. Inspraak

verschillende ontwerpstroomgebiedbeheerplannen in

3 januari 2007 zowel het werkprogramma en tijd­

was mogelijk tot en met 22 juni 2009.

digitale vorm verkregen worden. Van deze mogelijkheid is op grote schaal gebruik gemaakt.

schema voor het opstellen van de stroomgebied­
beheerplannen als de lijst van de belangrijkste

Om een zo groot mogelijke respons vanuit het publiek

waterbeheerkwesties in de vier stroomgebieden

te realiseren, heeft het rijk verschillende media

Tenslotte

ter inzage gelegd [57] . Zienswijzen konden zowel

ingezet om de ter inzage legging van de ontwerp-

Tegelijk met de ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen

schriftelijk als mondeling via het landelijke Centrum

plannen bekend te maken. In landelijke dagbladen,

zijn ook het ontwerp-Nationaal Waterplan, het ontwerp-

Publieksparticipatie kenbaar worden gemaakt.

regionale kranten en vakbladen is een kennisgeving

Beheer- en Ontwikkelplan voor de Rijkswateren en de

van de inspraakprocedure geplaatst.

ontwerp-(water)plannen van provincies en waterschappen (zie paragraaf 9.3) gepubliceerd voor

Er zijn zes reacties op het document gekomen waarvan twee uit het buitenland. De reacties hadden met

De ontwerpstroomgebiedbeheerplannen zijn op een

inspraak. Voor de inspraakprocedures van deze

name betrekking op het tijdschema, de afwenteling,

groot aantal locaties ter inzage gelegd. Het ontwerp-

plannen gold echter een inspraaktermijn van zes

de internationale afstemming, de ondersteuning van

stroomgebiedbeheerplan Rijndelta heeft op de

weken, in een aantal gevallen verlengd tot acht

participatie, het betrekken van baten bij de afweging

volgende locaties ter inzage gelegen:

weken. Om de insprekers wegwijs te maken in al

van maatregelen en de specifieke ligging van

• Het ministerie van Verkeer en Waterstaat

deze plannen en hoe zij zich tot elkaar verhouden,

Nederland. De reacties zijn beantwoord in de Nota
van Antwoord [57]. Het werkprogramma en belang­
rijkste waterbeheerkwesties zijn definitief vastgesteld;

te Den Haag;
• Op het kantoor van alle regionale diensten
van Rijkswaterstaat (8);

is er vanuit het rijk een Inspraakwijzer ontworpen
die geïnteresseerden informeert en oproept hun
mening te geven over de voorstellen [61] .

de inbreng van de insprekers is meegewogen in de

• Op het provinciehuis van alle provincies (9);

Ook is er een online zoekfunctie op postcodeniveau

verdere voorbereiding van het kabinetsbeleid onder

• Op de waterschapskantoren (8);

ontwikkeld, waarmee eenieder na het invoeren van

andere ten aanzien van het ambitieniveau voor de

• Op het gemeentehuis van alle gemeenten (ruim 200).

de postcode in één oogopslag kon zien op welke

stroomgebiedbeheer­plannen, onder meer in de

Tevens is het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan door

voor hun omgeving relevante waterplannen inspraak

Decembernota’s (zie tabel 9-1) [59][60] .

het ministerie van VenW toegezonden aan alle over-

mogelijk was. Aansluitend was het mogelijk om die

heden binnen het gebied en aan een groot aantal

relevante plannen in te zien (via weblinks) en ook

Ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen

maatschappelijke organisaties. Bovendien kon

online een inspraakreactie in te dienen bij het

Na vaststelling van de ontwerp-stroomgebiedbeheer-

iedereen op verzoek een kopie van het ontwerpplan

landelijke Inspraakpunt.

plannen op 12 december 2008, zijn de vier ontwerp-

ontvangen.
Behalve schriftelijk konden insprekers hun zienswijze

stroomgebiedbeheerplannen op 22 december 2008
gepubliceerd. Gelijktijdig is de inspraakprocedure

Ook via de websites www.nederlandleeftmetwater.nl

ook mondeling inbrengen tijdens een formele hoor-

gestart van deze vier ontwerp-plannen, waaronder

en www.kaderrichtlijnwater.nl en bijbehorende

zitting op één van de acht inspraakavonden die in

205

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek
206

Eems

Vervallen

Schelde
2

6
Algemeen

8
30
Totaal
Maas

22

97

29
Rijndelta

Inspraakavond stroomgebiedbeheerplannen Utrecht, 26 mei 2009

Figuur 9-1 Overzicht van aantallen zienswijzen algemeen en per deelstroomgebied

januari en mei 2009 op locaties verspreid over het hele
land hebben plaatsgevonden. Daarnaast konden
geïnteresseerden zich ook laten informeren op een
informatiemarkt en -bijeenkomst, waarbij ook vragen
gesteld konden worden aan een deskundigenpanel.
Verdeeld over deze acht bijeenkomsten zijn hier
enkele honderden belangstellenden op af gekomen.

Zienswijzen
In totaal zijn er 97 zienswijzen (inspraakreacties) op
de vier Nederlandse ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen binnengekomen, waarvan dertig van toepassing op alle stroomgebieden en 29 zienswijzen
specifiek voor het stroomgebied Rijndelta (zie figuur
9-1). De ontvangen zienswijzen zijn overwegend
ingediend door maatschappelijke organisaties,
burgers, bedrijfsleven en branchevertegenwoordigers.
Opvallend is het lage percentage zienswijzen van
andere overheden. Dit valt mogelijk te verklaren door
de grote mate van betrokkenheid in de totstand­
koming van het ontwerpplan. Vaak bestond een
inspraakreactie uit meerdere deelreacties. Het totaal
aantal deelreacties lag daarmee op ruim 500. Deze
hebben geleid tot ongeveer 100 wijzigingen in de
definitieve stroom­gebiedbeheerplannen. De binnengekomen reacties, de beantwoording daarvan en hoe
deze doorwerken op de stroomgebiedbeheerplannen
is beschreven in de Nota van Antwoord ontwerpstroomgebiedbeheerplannen die in december 2009
gelijktijdig met de definitieve stroomgebiedbeheerplannen door de ministerraad is vastgesteld [66] . Een
overzicht van de belangrijkste planwijzigingen is

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

opgenomen in bijlage C. Bij het verwerken van de

Tabel 9-1 Belangrijke publicaties over de Nederlandse implementatie van de Kaderrichtlijn Water vanaf 2004

ruim 500 (deel)zienswijzen is een thematische
clustering aangehouden. Het overzicht in bijlage C
geeft een samenvatting van de belangrijkste planwijzigingen ten gevolge van de inspraak voor een aantal

Publicatiedatum

Omschrijving [lit.]

Toelichting

December 2004

Kabinetsstandpunt “Van beelden
naar betekenis” [62]

Uitgangspunten van de implementatie ter voorbereiding op de
stroomgebied­beheerplannen.

April 2005

Werkprogramma WB21/KRW
2005-2009

Werkproces, informatiemomenten en mijlpalen in de periode
2005-2009. Daarbij is aangegeven dat jaarlijks in december over
voortgang en (beleids)uitgangspunten wordt gecommuniceerd.

December 2005

Decembernota KRW/WB21 [63]

Eerste schets van de belangrijkste opgaven en oplossingsrichtingen
als basis voor verdere uitwerking in 2006.

December 2006

Inspraakdocument Schoon water
voor iedereen [58]

Overzicht van werkprogramma, tijdschema en belangrijkste
beheerkwesties.

December 2006

Decembernota KRW/WB21 2006 [64]

Beleidsbrief met een nadere detaillering van de KRW-opgaven
in termen van kosten en baten. Tevens gaf de nota inzicht in
de lastenontwikkeling als gevolg van die opgaven. Op basis van
de informatie is in de nota een beleidskoers bepaald als
uitgangspunt voor het werkproces in 2007 en daarna.

December 2007

Voortgangsbericht KRW/WB21 [59]

Ontwikkelingen in de voorbereiding van de SGBP’s en de belangrijke
stappen die in 2008 en 2009 daarvoor zullen worden gezet.

Maart 2008

Werkprogramma KRW/WB21
2008-2009

Geactualiseerd met de werkafspraken, rollen, verantwoordelijk­
heden, uitgangspunten en deadlines voor de producten die
in 2008 respectievelijk 2009 dienen te worden gerealiseerd.

Mei 2008

Ex ante evaluatie KRW
(kabinetsstandpunt) [60]

Stelt het ambitieniveau vast als basis voor de in het ontwerpstroomgebied­beheerplan opgenomen doelen en maatregelen.

December 2008

Ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen [65]

Hoofdrapport van het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan
voor het stroomgebied Rijndelta.

December 2009

Stroomgebiedbeheerplannen

Voorliggend document is het hoofdrapport van het
stroomgebiedbeheerplan van het stroomgebied Rijndelta.

van de meest relevante thema’s. Voor een volledig
overzicht van de plan­w ijzigingen wordt verwezen
naar de Nota van Antwoord ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen [66] . Daarmee is invulling gegeven aan de
verplichting van de krw om in het stroomgebiedbeheerplan op te nemen welke planwijzigingen er zijn
als gevolg van voorlichting en raadpleging van het
publiek.

Overige consultatie
Het consulteren van het publiek heeft – afgezien van
de formele inspraak – voor een belangrijk deel ook
plaatsgevonden via het nationale Overlegorgaan
Water en Noordzee (own) (zie paragraaf 9.2.1), in
de regionale overlegstructuren (klankbordgroepen
per stroomgebied) en in de gebiedsprocessen,
zie paragraaf 9.3.1.

9.2.3

Informatievoorziening

Landelijke documenten
Om het publiek en de politiek stapsgewijs te
informeren over de implementatie van de krw, zijn er
op nationaal niveau achtereenvolgens verschillende
nota’s, programma’s en standpunten uitgebracht.
Deze omvatten ook de inzet van Nederland in de
internationale samenwerking binnen het stroom­

207

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek
208

9.3
		
		

Voorlichting en raadpleging
van het publiek
op regionaal niveau

9.3.1

Actieve betrokkenheid in de regio

gebied Rijndelta. In tabel 9-1 is een overzicht gegeven

gekoppelde websites www.watercanon.nl en

van de belangrijkste landelijke informatiedocumenten.

www.watereducatie.nl. Hierop wordt informatie

De landelijke inspraakprocedures die hebben plaats-

aangeboden over waterkwaliteit aan de doelgroepen

Werken aan draagvlak

gevonden voor een aantal van deze publicaties zijn

volwassenen en jongeren.

Sinds 2004 zijn maatschappelijke (belangen)-

beschreven in paragraaf 9.2.1.

organisaties op diverse wijzen, onder meer door

Bewustwording

middel van workshops, betrokken geweest bij de

Documenten van het internationale stroomgebied

Afgezien van informatievoorziening via landelijke

implementatie van de Kaderrichtlijn Water in het

Rijndelta, waaronder het internationale Rijnrapport

documenten en websites zijn in Nederland projecten

stroomgebied Rijndelta. Zij zijn geïnformeerd over de

(“deel A”), zijn te vinden op

uitgevoerd die zich specifiek richtten op een bepaalde

voorgenomen waterkwaliteitsdoelen en de mogelijke

http://www.iksr.org/stroomgebiedbeheerplan.

doelgroep, zoals:

maatregelen en zijn in de gelegenheid gesteld hun

• krw-belangenspel

mening daarover te geven. De resultaten van deze

Landelijke websites

Dit is uitgevoerd door Stichting Reinwater in

Een belangrijk medium voor het verschaffen van

samen­werking met regionale waterbeheerders.

Regionaal Ambtelijke Overleggen (rao), respectieve-

informatie op nationaal niveau is in Nederland de

Door middel van spelsimulatie werden standpunten

lijk Regionaal Bestuurlijke Overleggen (rbo) en de

website www.kaderrichtlijnwater.nl. Op deze website

en belangen bij schoon water uitgewisseld ter

klankbordgroepen in de deelstroomgebieden van

is veel informatie specifiek over de krw te vinden,

voorbereiding van de regionale besluitvorming

Rijndelta (zie paragraaf 9.3.2).

waaronder de documentatie uit tabel 9-1. De website

over krw-doelen en -maatregelen.

is intensief gebruikt voor het communiceren van

Het krw-belangenspel is vaak gecombineerd met

Gebiedsprocessen en gebiedsgroepen

ontwikkelingen en het beschikbaar stellen van

een veldbezoek.

Bij de implementatie van de krw hebben zogenaamde

geraadpleegde documenten en links met informatie

• Duik in waterkwaliteit

bijeenkomsten zijn verwerkt in notities gericht aan de

gebiedsprocessen een belangrijke rol gespeeld.

tijdens het opstellen van de (ontwerp)stroomgebied-

Om meer inzicht te krijgen in de betekenis van de

Per gebied is in nauwe samenwerking met alle

beheerplannen. Uit analyse blijkt dat de Kaderricht-

voorgenomen krw-maatregelen voor het agrarische

betrokken overheden en in samenspraak met lokale

lijn Water-website in de jaren 2008 en 2009

bedrijfsleven zijn door het Agrarisch Jongeren

en regionale belangenorganisaties en burgers onder-

gemiddeld 7.500 tot 8.000 bezoekers per maand

Kontact in de periode 2006-2007 door het hele

zocht welke knelpunten er bestaan met betrekking tot

getrokken heeft. De genoemde plannen en bijbeho-

land meer dan 40 regionale bijeenkomsten

waterkwaliteit en welk maatregelenprogramma

rende achtergrond­documenten zijn te vinden op

georganiseerd voor agrarische ondernemers.

opgesteld moet worden om de doelen te halen. In veel

www.kaderrichtlijnwater.nl/sgbp.

Door in een spelvorm op de stoel van de water­

gebiedsprocessen hadden de waterschappen een

beheerder te gaan zitten, werden (met name jonge)

trekkende rol. Voor het diepe grond­w ater waren dat

Andere nationale websites die het publiek informeren

landbouwers bewuster gemaakt van de keuzes

veelal de provincies. Met een omvang van enkele tien-

en betrekken bij het waterbeheer in Nederland zijn de

waar we in het waterbeheer voor staan en de

tallen vierkante kilometers bleken gebiedsprocessen

eerder genoemde website van de publiekscampagne

effecten daarvan op de lange termijn (en dus

vaak het goede schaalniveau te hebben om zijn

www.nederlandleeftmetwater.nl en de daaraan

op de toekomst van hun bedrijven).

belangenorganisaties en burgers te informeren over

Tabel 9-2 Overzicht bijeenkomsten gebiedsprocessen 2004-2008

Informatieve bijeenkomsten, werksessies
en bijeenkomsten gebiedsgroepen

Rijndelta

Maas

Schelde

148

96

18

Eems*

* Eems heeft in de uitvoering meegedaan met Rijn-Noord en is om die reden hier niet apart onderscheiden

de lokale situatie en gebiedskennis bij de deelnemers
goed te ontsluiten.

9.3.2

Regionale consultatie

In totaal hebben in het Nederlandse deel van het

Regionale klankbordgroepen

Actieve betrokkenheid op regionaal niveau:
Internationale burgerparticipatie

Rijnstroomgebied 83 krw-gebiedsprocessen plaats­

Voor elk deelstroomgebied in het stroomgebied

gevonden. In deze gebiedsprocessen is veel in het

Rijndelta hebben de betreffende rbo’s een klankbord-

In het project Schoonebeekerdiep is de publieke

werk gesteld om de actieve betrokkenheid van maat-

groep ingesteld. Via deze klankbordgroepen (en de

participatie het uitgangspunt geweest voor het bepalen

schappelijke groeperingen en belangenorganisaties

gebiedsprocessen) zijn maatschappelijke organisaties

van de gewenste herinrichting van een beekloop.

mogelijk te maken. Zo zijn in de periode medio 2006

en belangengroepen nauw betrokken bij de voor­

In ontwerpateliers hebben allerlei belangengroepen

tot eind 2007 in het Nederlandse deel van de Rijndelta

bereiding van de regionale besluitvorming in de

onder het motto ‘denk mee, schets mee’ nagedacht

tenminste 148 bijeenkomsten, veldbezoeken, work-

rbo’s. Voorafgaand aan de bestuurlijke besluit­

over hun ideale beek. Tijdens een bijeenkomst zijn deze

shops en werksessies gehouden. Bij die bijeenkomsten

vorming adviseren de klankbordgroepen aan de

ideeën bij elkaar gebracht en dit heeft geleid tot een

zijn opgeteld ruim 350 maatschappelijke organisaties,

rbo’s. Alle klankbordgroepen worden voorgezeten

plan op hoofdlijnen. De komende tien jaar gaat het

bedrijven en belangengroepen betrokken geweest.

door een onafhankelijk voorzitter, die tevens

waterschap het Schoonebeekerdiep deeltraject voor

deelneemt aan de vergadering van de rbo’s. Alle

deeltraject herinrichten. In de KRW-maatregelentabel

De aanpak van deze activiteiten verschilt per

belangrijke spelers in het veld zijn direct of indirect

is dit te herleiden tot het verbeteren van de vispasseer-

stroomgebied (regionaal maatwerk). De actieve

in de klankbordgroepen vertegenwoordigd, zoals

baarheid en natuurvriendelijke inrichting van het water­

betrokkenheid leverde draagvlak voor de uitvoering

drinkwaterbedrijven, natuurterreinbeheerders,

lichaam over een lengte van 15 km. Verder is in Nederland

van de maatregelen op. Meer resultaten van de

agrariërs, sportvissers, watersporters, industrieën

1.325 hectare en in Duitsland 70 hectare extra aan-

regionale gebiedsprocessen zijn te vinden op de

en milieuorganisaties.

gekoppeld aan het Schoonebeekerdiep, waarmee een

websites van de waterschappen 53.

Conclusies en adviezen van de klankbordgroepen

robuuster watersysteem ontstaat.

zijn met een korte notitie of mondeling ingebracht

Uiteraard zal ‘de omgeving’ weer betrokken worden bij

Ook Rijkswaterstaat heeft actief regionale belang­

in de rbo’s. Daarmee spelen zij een rol in de besluit-

de totstandkoming van een gedetailleerd ontwerp van de

hebbenden betrokken bij het krw-proces. In de

vorming. Op die manier is de inbreng van belang­

deeltrajecten. Interessant is dat ook Duitse grondbezitters

verschillende stroomgebieden zijn gebiedsgroepen

hebbende overheden en maatschappelijke partijen

hebben meegepraat omdat de beek de grens vormt

in het leven geroepen die in brede zin hebben

meegenomen bij de regionale besluitvorming.

tussen Nederland en Duitsland; internationale burger­

gekeken naar maatregelen voor verbetering van

De deelnemende organisaties zijn terug te vinden

participatie dus. Meer informatie is te vinden op de

de waterkwaliteit, kosten en doelen. In de gebieds-

in bijlage R.

tweetalige website www.schoonebeekerdiep.nl.

groepen hadden vertegenwoordigers van de
gemeenten, provincies, Rijkswaterstaat, landbouw-,
natuur- en recreatie­g roepen en het bedrijfsleven
zitting.

53

Voor een overzicht van de websites over de gebiedsprocessen
zie http://www.kaderrichtlijnwater.nl/publieke/hoe_kan_ik_
meepraten/resultaten/

209

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek
210

Regionale inspraak

De regionale informatievoorziening vindt voor­

Voor de verschillende ontwerp-(water)plannen

namelijk plaats via het aanbieden van informatie op

provincies en waterschappen zijn afzonderlijke

websites, het publiceren van (digitale en gedrukte)

inspraakprocedures doorlopen, gelijktijdig met

nieuwsbrieven, het produceren van algemene en op

die van het ontwerp-stroomgebiedbeheerplan

specifieke doelgroepen gerichte informatiebrochures

(zie ook paragraaf 9.2.2). Deze waterplannen kennen

en het organiseren van informatiebijeenkomsten.

een inspraaktermijn van zes weken op grond van de

In alle Nederlandse stroomgebieden (waaronder ook

Algemene Wet Bestuursrecht, die in aantal gevallen

Rijndelta) is een logboek bijgehouden van dergelijke

is verlengd tot acht weken. Deze inspraaktermijn lag

publicaties, nieuwsbrieven en informatiebijeen­

veelal tussen 22 december 2009 en 16 februari 2009.

komsten per waterbeheerder. In tabel 9-3 staat een

Elke waterbeheerder heeft daarop vervolgens een

overzicht van gepubliceerde communicatieproducten

antwoord geformuleerd, hierover afgestemd binnen

in het stroomgebied Rijndelta in de periode 2004-

het stroomgebied en met het rijk en deze afgestemde

2008.

antwoorden opgenomen in een Nota van Antwoord,
Digitale communicatie –
Hoogheemraadschap van Rijnland
Het Hoogheemraadschap van Rijnland heeft een online
wateratlas ontwikkeld waar geïnteresseerden op interac-

die is vastgesteld bij de bestuurlijke behandeling

Naast algemene informatie gericht op een breed

van het definitieve waterplan.

publiek, kunnen geïnteresseerden ook specifieke
informatie over regionale maatregelen of monitoring-

9.3.3

Regionale informatievoorziening

gegevens opvragen.

tieve wijze een bron van informatie kunnen vinden over

De regionale informatievoorziening is is voor een

de waterkwaliteit in het beheergebied van het hoogheem-

belangrijk deel vormgegeven door waterschappen,

Verkrijgbaarheid gedetailleerde
maatregelenprogramma’s

raadschap. De huidige toestand van het water, doelen en

provincies, gemeenten en Rijkswaterstaat. Informatie

De gedetailleerde maatregelenprogramma’s zijn

maatregelen om de waterkwaliteit te verbeteren worden

naar burgers vindt vooral plaats via de reguliere

vastgelegd in de verschillende gedetailleerde

per gebied overzichtelijk en visueel aantrekkelijk getoond.

informatie van waterbeheerders over hun waterplan-

programma’s en beheerplannen zoals beschreven

De wateratlas is te vinden op

nen, waarbij waterkwaliteit en krw onderdeel zijn

in hoofdstuk 8. In bijlage Q is een overzicht (register)

www.watercommunicatie.nl/rijnland2008-11

van een bredere informatiestroom van websites,

gegeven van de verschillende plannen die in het

brochures en bijeenkomsten. Publicaties van eind-

stroomgebied van Rijndelta zijn opgesteld. De

rapporten van de gebiedsprocessen (zie paragraaf

programma’s en beheerplannen kunnen opgevraagd

9.3.1) zijn openbaar, maar niet specifiek gericht op

worden bij de bevoegde autoriteit. Voor de adres­

een breed publiek.

gegevens wordt verwezen naar hoofdstuk 10.

Milieudefensie Drenthe, Stichting het Drentse Landschap en provincie Drenthe hebben het
initiatief genomen om het onderwaterbeeld van schoon water letterlijk te laten zien. Juist wat
zich onder water afspeelt blijft immers vaak verborgen voor ons mensen. Daarom zijn van
veel beken en meren onderwaterfoto’s gemaakt en in boekvorm uitgebracht samen met
een beschrijvende fietsroute. Ook zijn de afbeeldingen op groot formaat gebruikt voor een
tentoonstelling die door de provincie is gereisd. Daarmee is geprobeerd om het brede publiek
te interesseren voor alles wat zich onder de waterspiegel bevindt en ook te laten zien dat
er nog veel aan waterkwaliteit moet gebeuren.

Verkrijgbaarheid van de monitoringgegevens

9 Voorlichting en raadpleging van het publiek

Beeldschoon Water

211

In hoofdstuk 4 is een samenvatting gegeven van
de monitoringprogramma’s. Voor gedetailleerdere
gegevens wordt verwezen naar de desbetreffende
waterbeheerder. De adresgegevens zijn terug te
vinden in hoofdstuk 10. Ook worden monitoring­
gegevens inzichtelijk gemaakt via de website van
het Water Informatie Systeem Europa (wise):
http://www.eea.europa.eu/themes/water.

Tabel 9-3 Overzicht communicatieproducten in het stroomgebied Rijndelta
Product

Minimum aantal

Nieuwsbrieven

40

Brochures

17

Websites

3

Overig (fietsroutes, tv-series, woordenboek, factsheets)

10

212

10

Lijst bevoegde autoriteiten

Samenvatting
De lijst van bevoegde autoriteiten in het Nederlandse deel van het internationale stroom­
gebieddistrict Rijndelta kent vier categorieën: rijk, provincie, waterschap en gemeente.
In dit hoofdstuk wordt voor iedere autoriteit een omschrijving gegeven van wat haar
taken en bevoegdheden zijn. Ook wordt ingegaan op de juridische status en de relevante
wet­geving van iedere autoriteit. Tenslotte wordt omschreven hoe de samenwerking met
de overige lidstaten binnen het internationale stroomgebieddistrict is geregeld.

213

10 Lijst bevoegde autoriteiten
214

Figuur 10-1a

Figuur 10-1b

Geografisch ambtsgebied provincies in het Nederlandse deel

Geografisch ambtsgebied waterschappen in het Nederlandse deel

van het stroomgebieddistrict van de Rijn

van het stroomgebieddistrict van de Rijn

10.2 Bevoegde autoriteiten
		 waterbeheer

10 Lijst bevoegde autoriteiten

10.1 Internationale
		 coördinatie

215

Het internationale stroomgebieddistrict van de Rijn is

Het stroomgebieddistrict Rijndelta wordt bewerkt

De nieuwe Waterwet kent formeel nog twee water­

onderverdeeld in negen deelgebieden, ofwel bewer-

in onderlinge samenwerking met de betrokken landen

beheerders: het rijk, als de beheerder van de rijks­

kingsgebieden. Rijndelta omvat het mondingsgebied

en deelstaten, d.w.z. Nederland, Nordrhein-Westfalen

wateren, en de waterschappen, als de beheerders van

van het internationale stroomgebieddistrict en valt

en Niedersachsen. Tussen de bevoegde autoriteiten in

de overige wateren. De waterschappen zijn daarnaast

voornamelijk onder Nederlands en ook Duits grond-

de drie landen/deelstaten vindt een intensieve coördi-

ook verantwoordelijk voor het zuiveringsbeheer en

gebied. De internationale afstemming met betrekking

natie plaats, o.a. op het gebied van beheer, monito-

het operationele grondwaterbeheer. Provincies en

tot de uitvoering van de Kaderrichtlijn Water voor

ring en de onderlinge afstemming van methoden ter

gemeenten zijn formeel geen waterbeheerder, maar

het hele stroomgebieddistrict Rijn vindt plaats in

beoordeling en vastlegging, maar ook in concrete

zij hebben wel waterstaatkundige taken. Zo blijft de

het kader van het internationale Rijnoverleg. Daarbij

situaties met betrekking tot de grensoverschrijdende

provincie nog bevoegd gezag voor drie categorieën

is de infrastructuur gebruikt van de Internationale

wateren. De afstemming over regionale zaken gebeurt

grondwateronttrekkingen en infiltraties: de openbare

Commissie ter Bescherming van de Rijn (icbr). Alle

in regionaal grensoverschrijdend overleg. Het

drinkwaterwinning, ondergrondse energieopslag en

betrokken Rijnoeverstaten geven via het Coördine-

bilaterale overleg tussen Nederland en Duitsland

industriële onttrekkingen van meer dan 150.000 m3

ringscomité Rijn vorm aan de internationale coördi-

vindt op dit moment plaats via de Permanente

per jaar. De provincie is daarbij verantwoordelijk voor

natie van de implementatie van de Kaderrichtlijn

Nederlands-Duitse Grenswatercommissie (pgc) op het

het strategische grondwaterbeheer: de kaders daartoe

Water. Onder de gezamenlijke leiding van het

niveau van de rijks- en provinciale overheid. De pgc

worden weergegeven in het regionaal waterplan. Op

Coördineringscomité Rijn (implementatie krw) en

wordt ondersteund door een zevental subcommissies.

gemeenten rust een hemel- en grondwaterzorgplicht,

de Plenaire vergadering van de icbr (implementatie

Over overkoepelende administratieve kwesties wordt

zoals in januari 2008 vastgelegd via de ‘Wet gemeen-

Rijnverdragverplichtingen) worden zowel de krw-

besloten in de Internationale Stuurgroep Rijndelta.

telijke watertaken’ in de Wet op de waterhuishouding.

verplichtingen als de Rijnverdragverplichtingen

De besluitvorming wordt voorbereid door de officiële

voorbereid door de Strategiegroep. De technisch

werkgroep Rijndelta.

inhoudelijke voorbereiding van producten wordt

Omdat zowel het rijk als provincies, waterschappen
en gemeenten waterstaatkundige taken hebben ten

gedaan door een aantal werkgroepen (waterkwaliteit/

In de Nederlandse Waterwet is uitdrukkelijk gewaar-

aanzien van het realiseren van de krw-doelstellingen,

emissies, ecologie) en expertgroepen (economie en

borgd dat de internationale intergouvernementele

zijn deze vier categorieën overheden aangemeld als

gis). Noch de icbr, noch het Coördineringscomité

afspraken doorwerken in de nationale planning.

bevoegde autoriteiten. De afzonderlijke autoriteiten

Rijn acteren als een onafhankelijk orgaan.

in die categorieën worden, met adresgegevens, vermeld
op de lijst in paragraaf 10.5. In figuren 10-1a en 10-1b
wordt het geografische ambtsgebied weergegeven van
de in het Nederlandse deel van het stroomgebied Rijn
gelegen provincies en waterschappen.

10 Lijst bevoegde autoriteiten
216

10.3 Juridische status van
		 de autoriteit en
		 relevante wetgeving

10.4 Kerntaken KRW van de
		 bevoegde autoriteiten

In de Waterwet zijn de onderlinge toezichtverhoudingen

Zoals in de Implementatiewet EG-Kaderrichtlijn Water

Voor elke categorie is hieronder vermeld welke

van de verschillende betrokken overheden geregeld.

is vermeld, zijn de wettelijke bevoegdheden van

kerntaken van de krw deze geheel of gedeeltelijk

Provincies houden toezicht op waterschappen en

verschillende bestuursorganen met betrekking tot

behartigt.

gemeenten en waar nodig kan de provincie gebruik

het waterbeheer die reeds van kracht waren voor de

maken van instructies of aanwijzingen. Een provincie

totstandkoming van die implementatiewet ook van

of het rijk kan met besluiten of handelingen optreden

toepassing bij de uitvoering van de krw. Enige

in plaats van een waterschap of een gemeente. In

aanvullende wettelijke voorzieningen die nodig zijn

situaties waarin bovenregionale belangen of inter­

ter voldoening aan specifieke voorschriften van de

1
Categorie rijk: de Minister van Verkeer en
Waterstaat, waar nodig tezamen met de
ambtgenoten van vrom en van lnv optredend

nationale verplichtingen spelen, kan de Minister

krw zijn opgenomen in de genoemde implementatie-

a vaststelling van de Nederlandse inbreng in het

van Verkeer en Waterstaat de toezichtinstrumenten

wet. Tabel 10-1 geeft weer in welke wetten bevoegd­

internationale stroomgebiedbeheerplan en

benutten. Deze toezichtinstrumenten komen voort

heden van de diverse categorieën bevoegde

uit de Waterwet, maar ook uit hoofdstuk 5 van de

autoriteiten te vinden zijn.

Wet milieubeheer. Voorts zijn in het kader van het
Nationaal Bestuursakkoord Water afspraken gemaakt
over de coördinatie.
Specifiek voor het Rijnstroomgebied worden de
activiteiten voor de krw gecoördineerd in vier
deelgebieden: Rijn-Noord, Rijn-West, Rijn-Midden en

Tabel 10-1 Overzicht relevante wetgeving
Categorie

Instellingswetgeving

Wetgeving voor taken
ten behoeve van KRW 55

Minister VenW
(VROM/ LNV)

Grondwet
Koninklijk besluit

Waterwet
Wet bodembescherming
Wet milieubeheer

Ontgrondingenwet
Wet ruimtelijke ordening
Wet gewasbeschermingsmiddelen
en biociden

Provinciale besturen

Grondwet
Provinciewet

Waterwet
Wet bodembescherming
Wet milieubeheer

Ontgrondingenwet
Wet ruimtelijke ordening

Waterschapsbesturen

Grondwet
Waterschapswet
Provinciaal Reglement

Waterwet
Wet bodembescherming
Wet milieubeheer

Gemeentebesturen

Grondwet,
Gemeentewet

Waterwet
Wet bodembescherming
Wet milieubeheer

Rijn-Oost. Zowel binnen als buiten deze deelgebieden
vindt nauwe afstemming en overleg plaats over de
uitvoering van de Kaderrichtlijn Water. Overigens
verandert er niets aan de verantwoordelijkheden
van de bevoegde autoriteiten zoals weergegeven

Wetgeving voor taken
die relevant zijn voor KRW

eerder in deze paragraaf. Deze blijven gehandhaafd.

55

Het schema geeft enkel de formele wetten weer. Van toepassing zijnde AMvB’s en
verordeningen van provincies, waterschappen en gemeenten zijn niet opgenomen.
De wetteksten zijn verkrijgbaar via wetten.overheid.nl

vaststelling van het stroomgebiedbeheerplan
voor het Nederlandse deel van het internationale
district;
b coördinatie en gedeeltelijke uitvoering van de
monitoring;

3
Categorie waterschap: de besturen van
de waterschappen die geheel of gedeeltelijk
in het district zijn gelegen

In tabel 10-2 worden per categorie van de

a bijdragen aan de Nederlandse inbreng in het

worden, waarmee elektronisch vragen gesteld

bevoegde autoriteiten de adresgegevens gegeven.
Bij die autoriteiten waar een e-mailadres afwezig is,
kan op de website een invulformulier gevonden

c coördinatie en gedeeltelijke uitvoering van het

internationale stroomgebiedbeheerplan en het

kunnen worden. Dit geldt ook voor het aanvragen van

opstellen van het programma van maatregelen;

stroomgebiedbeheerplan voor het Nederlandse

documenten. Opgemerkt moet worden dat veel

deel van het internationale district;

autoriteiten naast het e-mailadres ook een

d regulering en vergunningverlening voor
activiteiten ten aanzien van oppervlaktewater­

b gedeeltelijke uitvoering van de monitoring;

lichamen;

c gedeeltelijke uitvoering van het opstellen van

e regulering voor activiteiten die relevant zijn
voor grondwaterlichamen;
f

het programma van maatregelen;
d regulering alsmede vergunningverlening voor

(coördinatie van) voorlichten en raadpleging

activiteiten ten aanzien van oppervlaktewater­

van het publiek.

lichamen;
e regulering alsmede vergunningverlening voor

2
Categorie provincie: de besturen van de
provincies die geheel of gedeeltelijk in
het district zijn gelegen
a bijdrage aan de Nederlandse inbreng in het

activiteiten ten aanzien van grondwaterlichamen,
met uitzondering van vergunningverlening voor
bepaalde categorieën van grondwateronttrekkingen
en infiltraties;
f

voorlichten en raadpleging van het publiek.

internationale stroomgebiedbeheerplan en het
stroomgebiedbeheerplan voor het Nederlandse
deel van het internationale district;
b gedeeltelijke uitvoering van de monitoring;
c gedeeltelijke uitvoering van het opstellen van het
programma van maatregelen;

4
Categorie gemeente: de besturen van
de gemeenten die geheel of gedeeltelijk
in het district zijn gelegen
a bijdragen aan de Nederlandse inbreng in het

d regulering en vergunningverlening voor activitei-

internationale stroomgebiedbeheerplan en het

ten ten aanzien van oppervlaktewaterlichamen;

stroomgebiedbeheerplan voor het Nederlandse

e regulering en vergunningverlening voor activitei-

deel van het internationale district, alsmede aan

ten die relevant zijn voor grondwaterlichamen;

het opstellen van het programma van maatregelen;

f

voorlichten en raadpleging van het publiek.

b vergunningverlening voor activiteiten die relevant
zijn voor grondwaterlichamen.

invul­formulier op hun website kennen.

10 Lijst bevoegde autoriteiten

10.5 Namen en adressen van
		 de bevoegde autoriteiten
		

217

10 Lijst bevoegde autoriteiten

Tabel 10-2 Namen en adressen van de bevoegde autoriteiten in het Nederlandse deel van het Rijnstroomgebied

218

Id-nr

Naam bevoegde autoriteit

Postadres

Bezoekadres en telefoon

Internet

1 De Minister van Verkeer en Waterstaat, waar nodig tezamen met de ambtgenoten van de ministeries VROM en LNV optredend
R1

Minister van Verkeer en Waterstaat
(VenW)

Postbus 20901
2500 EX Den Haag
Nederland

Plesmanweg 1-6
2597 JG Den Haag
Nederland
070-351 6171

www.verkeerenwaterstaat.nl

R2

Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer (VROM)

Postbus 20951
2500 EZ Den Haag
Nederland

Rijnstraat 8
2515 XP Den Haag
Nederland
070-339 3939

www.minvrom.nl

R3

Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV)

Postbus 20401
2500 EK Den Haag
Nederland

Bezuidenhoutseweg 73
2594 AC Den Haag
Nederland
070-378 6868

www.minlnv.nl

Postbus 610
9700 AP Groningen
Nederland

Martinikerkhof 12
9712 JG Groningen
Nederland
+31 (0)50-316 49 11

www.provinciegroningen.nl

Postbus 20120
8900 HM Leeuwarden
Nederland

Snekertrekweg 1
8912 AA Leeuwarden
Nederland
+31 (0)58-2925 925

www.fryslan.nl

Postbus 122
9400 AC Assen
Nederland

Westerbrink 1
9405 BJ Assen
Nederland
+31 (0)592-36 55 55

www.drenthe.nl

Postbus 10078
8000 GB Zwolle
Nederland

Luttenbergstraat 2
8012 EE Zwolle
Nederland
+31 (0)38-499 88 99

www.prv-overijssel.nl

2 De besturen van de provincies die geheel of gedeeltelijk in het district zijn gelegen
P61

P62

P63

P66

Provincie Groningen

Provincie Fryslân (Friesland)

Provincie Drenthe

Provincie Overijssel

info@provinciegroningen.nl

info@fryslan.nl

post@drenthe.nl

postbus@overijssel.nl

P64

Provincie Flevoland

Postbus 55
8200 AB Lelystad
Nederland

Visarenddreef 1
8232 PH Lelystad
Nederland
+31 (0)320-265 265

www.provincie.flevoland.nl

P68

Provincie Gelderland

Postbus 9090
6800 GX Arnhem
Nederland

Markt 11
6811 CG Arnhem
Nederland
+31 (0)26-3599111

www.gelderland.nl

Postbus 80300
3508 TH Utrecht
Nederland

Pythagoraslaan 101
3584 BB Utrecht
Nederland
+31 (0)30-258 91 11

www.provincie-utrecht.nl

P67

Provincie Utrecht

post@gelderland.nl

info@provincie-utrecht.nl

Naam bevoegde autoriteit

Postadres

Bezoekadres en telefoon

Internet

Postbus 123
2000 MD Haarlem
Nederland

Dreef 3
2012 HR Haarlem
Nederland
+31 (0)23-514 31 43

www.noord-holland.nl

Postbus 90602
2509 LP Den Haag
Nederland

Zuid-Hollandplein 1
2596 AW Den Haag
Nederland
+31 (0)70-441 66 11

www.zuid-holland.nl

Postbus 90151
5200 MC Den Bosch
Nederland

Brabantlaan 1
5216 TV Den Bosch
Nederland
+31 (0)73-681 2812

www.brabant.nl

Postbus 18
9700 AA Groningen
Nederland

Stedumermaar 1
9735 AC Groningen
Nederland
+31 (0)50-304 89 11

www.noorderzijlvest.nl

Postbus 36
8900 AA Leeuwarden
Nederland

Harlingerstraatweg 113
8914 AZ Leeuwarden
Nederland
+31 (0)58-292 22 22

www.wetterskipfryslan.nl

Postbus 120
7940 AC Meppel
Nederland

Blankenstein 540
7943 PA Meppel
Nederland
+31 (0)522-27 67 67

www.reest-wieden.nl

2 De besturen van de provincies die geheel of gedeeltelijk in het district zijn gelegen
P65

P69

P71

Provincie Noord-Holland

Provincie Zuid-Holland

Provincie Noord-Brabant*

post@noord-holland.nl

zuidholland@pzh.nl

info@brabant.nl

3 De besturen van de waterschappen die geheel of gedeeltelijk in het district zijn gelegen
W34

W2

W35

Waterschap Noorderzijlvest

Wetterskip Fryslan

Waterschap Reest en Wieden

info@noorderzijlvest.nl

info@wetterskipfryslan.nl

waterschap@reestenwieden.nl

W36

Waterschap Velt en Vecht

Postbus 330
7740 AH Coevorden
Nederland

Burg. Feithsingel 2
7742 BP Coevorden
Nederland
+31 (0)524-59 22 22

www.veltenvecht.nl

W4

Waterschap Groot-Salland

Postbus 60
8000 AB Zwolle
Nederland

Dr. Van Thienenweg 1
8025 AL Zwolle
Nederland
+31 (0)38-455 72 00

www.wgs.nl

Postbus 5006
7600 GA Almelo
Nederland

Kooikersweg 1
7609 PZ Almelo
Nederland
+31 (0)546-83 25 25

www.wrd.nl

Postbus 229
8200 AE Lelystad
Nederland

Lindelaan 20
8224 KT Lelystad
Nederland
+31 (0)320-274 911

www.zuiderzeeland.nl

W5

W37

Waterschap Regge en Dinkel

Waterschap Zuiderzeeland

info@wgs.nl

info@wrd.nl

waterschap@zuiderzeeland.nl

•  Beheergebied geheel of vrijwel geheel buiten het stroomgebied, maar er zijn wel relaties die voor het voor het stroomgebiedbeheerplan e.a. van belang zijn.

10 Lijst bevoegde autoriteiten

Id-nr

219

10 Lijst bevoegde autoriteiten

Id-nr

Naam bevoegde autoriteit

Postadres

Bezoekadres en telefoon

Internet

Gebouw Waalzicht
Westluidensestraat 46
4001 NG Tiel
Nederland

www.waterschaprivierenland.nl

3 De besturen van de waterschappen die geheel of gedeeltelijk in het district zijn gelegen
W9

Waterschap Rivierenland

Postbus 599
4000 AN Tiel
Nederland

info@wsrl.nl

Gebouw Beatrixlaan
Prinses Beatrixlaan 25
4001 AG Tiel
Nederland

220

+31 (0)344-64 90 90
W7

Waterschap Rijn en IJssel

Postbus 148
7000 AC Doetinchem
Nederland

Liemersweg 2
7006 GG Doetinchem
Nederland
+31 (0)314-369 369

www.wrij.nl

W10

Waterschap Vallei en Eem

Postbus 330
3830 AJ Leusden
Nederland

Fokkerstraat 16
3833 LD Leusden
Nederland
+31 (0)33-43 46 000

www.wve.nl

Postbus 4142
7320 AC Apeldoorn
Nederland

Steenbokstraat 10
7324 AX Apeldoorn
Nederland
+31 (0)55-527 29 11

www.veluwe.nl

W8

Waterschap Veluwe

info@wve.nl

waterschap@veluwe.nl

W14

Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden

Postbus 550
3990 GJ Houten
Nederland

Poldermolen 2
3994 DD Houten
Nederland
+ 31 (0)30-634 57 00

www.hdsr.nl

W11

Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht

Postbus 1061
1200 BB Hilversum
Nederland

Larenseweg 30
1221 CN Hilversum
Nederland
+31 (0)900-93 94

www.agv.nl

W12

Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Postbus 850
1440 AW Purmerend
Nederland

Gorslaan 60
1135 AG Purmerend
Nederland
+31 (0)299-663 000

www.hhnk.nl

W19

Waterschap Hollandse Delta

Postbus 469
3300 AL Dordrecht
Nederland

Handelsweg 100
2988 DC Ridderkerk
Nederland
+31 (0)900-2005 005

www.wshd.nl

Postbus 3061
2601 DB Delft
Nederland

Phoenixstraat 32
2611 AL Delft
Nederland
+31 (0)15-260 81 08

www.hhdelfland.nl

W15

Hoogheemraadschap van Delfland

2005005@wshd.nl

info@hhdelfland.nl

Naam bevoegde autoriteit

Postadres

Bezoekadres en telefoon

Internet

Postbus 4059
3006 AB Rotterdam
Nederland

Maasboulevard 123
3063 GK Rotterdam
Nederland
+31 (0)10-45 37 200

www.hhsk.nl

Postbus 156
2300 AD Leiden
Nederland

Rijnlandshuis
Archimedesweg 1
2333 CM Leiden
Nederland
+31 (0)71-306 306 3

www.rijnland.net

3 De besturen van de waterschappen die geheel of gedeeltelijk in het district zijn gelegen
W39

W13

Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard

Hoogheemraadschap van Rijnland

info@hhsk.nl

post@rijnland.net

221

4 De besturen van de gemeenten die geheel of gedeeltelijk in het district zijn gelegen 56
Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Postbus 30434
2500 GK Den Haag
Nederland

10 Lijst bevoegde autoriteiten

Id-nr

Nassaulaan 12
2514 JS Den Haag
Nederland
+31 (0)70-3738020

56

www.vng.nl
informatiecentrum@vng.nl

In bijlage Q (registerplan) wordt een overzicht gegeven van de in het stroomgebied
gelegen gemeenten. Afgezien is van het vermelden van verdere gegevens m.b.t.
gemeentebesturen op de lijst en op de kaarten, gelet op de beperkte directe rol van de
gemeentebesturen bij de uitvoering van de KRW, afgezet tegen de hoge administratieve
lasten die vermelding van die gegevens (en latere mutaties) zou vergen. Wel is het adres
van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) vermeld. Via de VNG kunnen de
adres- en contactgegevens van de verschillende gemeenten worden verkregen.

Afkortingen en begrippenlijst
222

Literatuur en websites
Inhoud DVD

Afkortingen en begrippenlijst

ABC

DEF

Aanwijzingsbesluit Algemene Maatregel van Bestuur waarin een Natura 2000-gebied

Abiotisch

Deelstroomgebied Het gebied vanwaar al het over het oppervlak lopende water een

wordt aangewezen en begrensd en waarin de instandhoudings-

reeks stromen, rivieren en eventueel meren volgt, tot een bepaald

doelstellingen van dat gebied worden aangegeven.

punt in een waterloop (gewoonlijk een meer of een samenvloeiing

Niet behorend tot de levende natuur (fysische en chemische

van rivieren) (KRW, artikel 2).

factoren).
Afwenteling

(KRW artikel 4.8) Het overdragen van waterkwantiteits- en
kwaliteitsproblemen in ruimte en tijd. Meestal wordt gedoeld

EC

Europese Commissie.

op bovenstrooms veroorzaakte waterkwaliteitsproblemen voor

Emissie

Uitstoot van stoffen.

benedenstrooms gelegen wateren. Maar ook bijvoorbeeld beneden-

Estuarium

Door getijdestromen wijde riviermond.

stroomse migratiebarrières voor stroomopwaarts migrerende

Eutrofiëring

Proces van het vergroten van de voedselrijkdom van water

vissen vallen onder afwenteling.
AMvB

of grond.

Algemene Maatregel van Bestuur; het uitvoeringsbesluit behorende
bij een wet, wordt genomen door De Kroon of regering en heeft een
algemene strekking.

Fauna

Overkoepelende term voor het dierlijke leven.

Flora

Overkoepelende term voor alle plantensoorten; plantenwereld.

Flora- en faunawet Nederlandse wet met de doelstelling het beschermen en behouden
Bevoegd gezag

Overheidsinstelling die is belast met een bepaalde taak, bijvoorbeeld

van de gunstige staat van instandhouding van in het wild levende

vergunningverlening of vaststellen van beheerplannen.

planten- en dierensoorten.

Bevoegde autoriteit Eén of meer autoriteiten, aangewezen overeenkomstig artikel 3

Fytobenthos

van de KRW, lid 2 of lid 3.
Binnenwateren

Al het stilstaande of stromende water op het landoppervlak,
en al het grondwater aan de landzijde van de basislijn vanwaar de
breedte van de territoriale wateren wordt gemeten (KRW, artikel 2).

Biota

Alle levende organismen in een regio of ecosysteem.

Biotisch

Behorend tot de levende natuur.

BPRW

Beheerplan Rijkswateren.

Categorie

De KRW maakt onderscheid in de volgende categorieën van
wateren: rivieren, meren, overgangswateren en kustwateren
(KRW, artikel 2).

Alle microscopisch kleine planten die in de oppervlaktelaag
van de zeebodem leven, voornamelijk in ondiepe wateren.

Fytoplankton

In water zwevende, kleine plantaardige organismen die weinig
of geen eigen beweging bezitten.

223

GH

G
224

GCT

Goede chemische toestand; toestand waarbij alle prioritaire en

Goede toestand

als kwantitatieve toestand goed zijn (voor grondwater).

Goede chemische toestand van oppervlaktewater: de chemische
toestand die vereist is om te voldoen aan de milieudoelstellingen

Toestand waarbij zowel de chemische als de ecologische toestand
goed zijn (voor oppervlaktewater) of waarbij zowel de chemische

prioritair gevaarlijke stoffen voldoen aan de gestelde normen.
Grondwater

Al het water dat zich onder het bodemoppervlak in de verzadigde

voor oppervlaktewater, vastgesteld in artikel 4 van de KRW, lid 1,

zone bevindt en dat in direct contact met bodem of ondergrond

onder a, dat wil zeggen de chemische toestand van een opper­

staat (KRW, artikel 2).

vlaktewaterlichaam waarin de concentraties van verontreinigende

GS

Gedeputeerde Staten.

Habitat

Kenmerkend leefgebied van een soort; de plaats of het soort gebied

stoffen niet boven de milieukwaliteitsnormen liggen die zijn
vastgesteld in bijlage IX van de KRW en overeenkomstig artikel 16
van de KRW, lid 7, of in andere toepasselijke communautaire
wetgeving waarbij op Gemeenschapsniveau milieukwaliteitsnormen
zijn vastgelegd (KRW, artikel 2).

waar een organisme of populatie van nature voorkomt.
Habitatrichtlijn

Gedeputeerde Staten

heeft het in stand houden van de biodiversiteit in de Europese Unie

Dagelijks bestuur van een provincie.

door het beschermen van natuurlijke en halfnatuurlijke habitats

Generieke maatregelen
Maatregelen die niet voor een specifiek gebied gelden maar

en de wilde flora en fauna.
Habitattype

algemeen van toepassing zijn.

kunnen zijn.
Hydrologie

evenveel bezorgdheid (KRW, artikel 2).
GEP

toepasselijke bepalingen van bijlage V van de KRW (KRW, artikel 2).
GET

Goede ecologische toestand; een aanduiding van de kwaliteit van
de structuur en het functioneren van aquatische ecosystemen die
met oppervlaktewateren zijn geassocieerd, ingedeeld overeenkomstig bijlage V van de KRW (KRW, artikel 2); Toestand waarbij
de ecologische kwaliteitselementen in soortensamenstelling en
aantallen licht afwijken van de natuurlijke referentie; de toestand
van een overeenkomstig bijlage V van de KRW als zodanig
ingedeeld oppervlaktewaterlichaam (KRW, artikel 2).

GKT

Goede kwantitatieve toestand.

De leer van het voorkomen, het gedrag en de chemische en
fysische eigenschappen van water in al zijn verschijningsvormen

Goed ecologisch potentieel; de toestand van een sterk veranderd of
kunstmatig waterlichaam, aldus ingedeeld overeenkomstig de

Land- of waterzone met bijzondere geografische, abiotische en
biotische kenmerken die zowel geheel natuurlijk als halfnatuurlijk

Gevaarlijke stoffen Toxische, persistente en bioaccumuleerbare stoffen of groepen van
stoffen, e.a. stoffen of groepen van stoffen die aanleiding geven tot

EU-richtlijn (EU-Richtlijn 92/43/EEG van 21 mei 1992) die als doel

boven, op en in het aardoppervlak.
Hydromorfologie

Alle abiotische vormfactoren, zowel natuurlijk als antropogeen
van oorsprong, die gerelateerd zijn aan water.

IKL
ICBR

MN
Macrofauna

Bodemgebonden ongewervelde dieren (KRW).

Infiltratie 		Het indringen van water in de grond.

Internationale Commissie ter Bescherming van de Rijn.

Macrofyten

Waterplanten, meercellige algen.

IPPC

MEP

Maximaal ecologisch potentieel; de referentieomstandigheden/

Richtlijn IPPC: Integrated Prevention Pollution and Control. De
IPPC-richtlijn (Europese Richtlijn inzake geïntegreerde preventie en

zeer goede toestand van een sterk veranderd of kunstmatig

bestrijding van verontreiniging) verplicht de lidstaten van de EU om

oppervlaktewaterlichaam.

grote milieuvervuilende bedrijven te reguleren door middel van een

Meer

integrale vergunning. De vergunning moet gebaseerd zijn op de

Milieudoelstellingen

beste beschikbare technieken (BBT) om vervuiling van lucht, bodem
en water te voorkomen.

Een massa stilstaand landoppervlaktewater (KRW, artikel 2).
De in artikel 4 van de KRW vervatte doelstellingen (KRW, artikel 2).

Milieukwaliteitsnorm
(MKN) de concentratie van een bepaalde verontreinigende stof
of groep van verontreinigende stoffen in water, in sediment of in

KRW

biota die ter bescherming van de gezondheid van de mens en het

Europese Kaderrichtlijn Water (2000/60/EG); door de EU in 2000

milieu niet mag worden overschreden (KRW, artikel 2).

vastgestelde richtlijn ter bescherming van alle wateren en het
bevor-de-ren van het duurzaam gebruik van water en grondwater.
Kunstmatig

Een door menselijke activiteiten tot stand

waterlichaam

gekomen oppervlaktewaterlichaam (KRW, artikel 2).

Kustwateren

De oppervlaktewateren, gelegen aan de landzijde van een lijn

Monitoring

Het door de tijd blijven volgen van het verloop van de waarde van
een of meer grootheden volgens een vastgestelde werkwijze.

waarvan elk punt zich op een afstand bevindt van één zeemijl

N

Stikstof of stikstofverbindingen.

zeewaarts van het dichtst-bijzijnde punt van de basislijn vanwaar

Natuurbeschermingswet 1998

de breedte van de territoriale wateren wordt gemeten, zo nodig uit-

Wet die natuurgebieden beschermt. Bescherming vindt plaats door

gebreid tot de buitengrens van een overgangswater (KRW, artikel 2).

ingrepen met mogelijke negatieve gevolgen op de instandhoudingsdoelstellingen van het beschermde gebied niet toe te staan, tenzij
een vergunning kan worden verkregen.
Natura 2000

Een samenhangend netwerk van leefgebieden en soorten die van

LBOR

Landelijk Bestuurlijk Overleg Regio.

LBOW

Landelijk Bestuurlijk Overleg Water (vanaf 2009: NWO).

belang zijn vanuit het perspectief van de Europese Unie als geheel,

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

ingesteld door de Europese Unie. Op de gebieden is de Vogelen/of Habitatrichtlijn van toepassing.

225

NOP
226

NBW

PRS
Nationaal Bestuursakkoord Water; in dit akkoord hebben rijk,

planMER

provincies, gemeenten en waterschappen afspraken gemaakt over

Milieueffectrapport voor plannen (het document).
Nieuwe naam voor Strategische Milieubeoordeling (SMB).

de aanpak van te veel water (veiligheid en wateroverlast), te weinig

POP

Provinciaal Omgevingsplan.

water (watertekort, verdroging en verzilting), vervuild water

PS

Provinciale Staten.

(waterkwaliteit en sanering vervuilde waterbodems) en ecologisch

Prioritaire stoffen Stoffen, bepaald overeenkomstig artikel 16 van de KRW, lid 2, en

te arm water.

vermeld in bijlage X van de KRW. Hiertoe behoren ‘prioritaire

Nb-wet 1998

Zie Natuurbeschermingswet 1998.

gevaarlijke stoffen’, dit wil zeggen overeenkomstig artikel 16 van de

NLMW

Nederland leeft met Water; multimediale publiekscampagne met als

KRW, leden 3 en 6, geïdentificeerde stoffen waarvoor maatregelen

doel de bevordering van het begrip en het draagvlak voor het

moeten worden getroffen overeenkomstig artikel 16 van de KRW,

overheidsbeleid om meer ruimte aan water te geven.

leden 1 en 8 (KRW, artikel 2).

NVO

Natuurvriendelijke oever.

NWO

Nationaal Wateroverleg (voorheen: LBOW).

NWP

Nationaal Waterplan; hierin worden de hoofdlijnen vastgelegd van

RAO

Regionaal Ambtelijk Overleg.

het nationale waterbeleid en de daartoe behorende aspecten van

RBO

Regionaal Bestuurlijk Overleg.

het nationale ruimtelijke beleid.

Rivier

Een binnenwaterlichaam dat grotendeels bovengronds stroomt,
maar dat voor een deel van zijn traject ondergronds kan stromen
(KRW, artikel 2).

Oppervlaktewater Binnenwateren, met uitzondering van grondwater; overgangswater

ROR 		Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s (2007/60/EG); door de EU

en kustwateren en, voorzover het de chemische toestand betreft,

in 2007 vastgestelde richtlijn. De ROR verplicht de EU-lidstaten tot

ook territoriale wateren (KRW, artikel 2); water dat zichtbaar

informatie-inwinning, overleg en planvorming voor nationaal en

stroomt door waterloop of over grondoppervlak.
OSPAR

grensoverschrijdend beheer van overstromingsrisico’s.

Verdrag inzake de bescherming van het mariene milieu in het

Rwzi

Rioolwaterzuiveringsinstallatie.

noordoostelijk deel van de Atlantische Oceaan.

RWS

Rijkswaterstaat.

P

Fosfaat.

Significant effect

Een effect is significant als de instandhoudingsdoelen van het

pH

Zuurgraad.

planmer

Milieueffectrapportage voor plannen (de procedure). Planmer is een
instrument om het milieubelang een volwaardige plaats te geven in
besluitvorming. Een planmer wordt gebruikt bij plannen die
kaderstellend zijn voor activiteiten die mogelijk belangrijke nadelige
gevolgen hebben voor het milieu.

Natura 2000-gebied dreigen te worden aangetast.

S

TV

Significante schade Er wordt in de KRW alleen gesproken over significante schade als

TOP-lijst

gevolg van het wijzigen van hydromorfologische kenmerken van

Lijst van door provincies ingediende gebieden die in het kader
van het verdrogingsbeleid met voorrang worden aangepakt.

waterlichamen ten aanzien van:
- het milieu in bredere zin;
- scheepvaart, met inbegrip van havenfaciliteiten en waterrecreatie;

VenW 		Ministerie van Verkeer en Waterstaat.

- activiteiten waarvoor water wordt opgeslagen zoals drinkwater-

Verontreinigende stof

		 voorziening, energieopwekking of irrigatie;

De directe of indirecte inbreng door menselijke activiteiten van

- waterhuishouding, bescherming tegen overstromingen en

stoffen of warmte in lucht, water of bodem die de gezondheid

		 afwatering;

van de mens of de kwaliteit van aquatische ecosystemen of

- of andere even belangrijke duurzame activiteiten voor

van rechtstreeks van aquatische ecosystemen afhankelijke

		 menselijke ontwikkeling.

terrestrische ecosystemen kunnen aantasten, schade berokkenen

Sterk veranderd

Een oppervlaktewaterlichaam dat door fysische

aan materiële goederen, dan wel de belevingswaarde van het milieu

waterlichaam

wijzigingen ingevolge menselijke activiteiten wezenlijk is veranderd

of ander rechtmatig milieugebruik aantasten of daaraan in de weg

van aard zoals door de lidstaten aangeduid overeenkomstig de

staan (KRW, artikel 2).

Stroomgebied

bepalingen van bijlage II van de KRW (KRW, artikel 2).

VHR

Een gebied vanwaar al het over het oppervlak lopende water via

VROM

een reeks stromen, rivieren en eventueel meren door één riviermond, estuarium of delta, in zee stroomt (KRW, artikel 2).
SGBP

Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn.
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.

Verdroging

Alle nadelige effecten op natuurwaarden als gevolg van een, door

Stroomgebiedbeheerplan; volgens artikel 13 van de KRW verplicht

menselijk ingrijpen, structureel lagere grond- en/of oppervlakte-

op te stellen plan, waarin de in bijlage VII vermelde informatie is

waterstand dan gewenst of als gevolg van de aanvoer van

opgenomen. Het plan dient uiterlijk negen jaar na de datum van
inwerkingtreding van de richtlijn gepubliceerd te worden en wordt
om de zes jaar getoetst en bijgesteld.
Stroomgebieddistrict
Het gebied van land en zee, gevormd door een of meer aan elkaar
grenzende stroomgebieden met de bijbehorende grond- en
kustwateren, dat overeenkomstig artikel 3 van de KRW, lid 1, als
de voornaamste eenheid voor stroomgebiedbeheer is omschreven
(KRW, artikel 2). In dit stroomgebiedbeheerplan is dit gelijk aan
het internationale stroomgebied van de Rijn.

gebiedsvreemd water ter bestrijding van de lagere waterstanden.
Vogelrichtlijn

EU-richtlijn (EU-Richtlijn 79/409/EEG van 2 april 1979) die tot doel
heeft om alle natuurlijk in het wild levende vogelsoorten op het
grondgebied van de Europese Unie te beschermen, inclusief en in
het bijzonder de leefgebieden van bedreigde en kwetsbare soorten.

227

W
228

Waterdiensten

Z
Alle diensten die ten behoeve van de huishoudens, openbare

en de verbetering van de milieukwaliteit van zwemwater

a onttrekking, opstuwing, opslag, behandeling en distributie van

en de bescherming van de gezondheid van de mens.

		 oppervlakte- of grondwater;
b installaties voor de verzameling en behandeling van afvalwater die
		 daarna in oppervlaktewater lozen.
Watergebruik

Waterdiensten, alsmede elke andere overeenkomstig artikel 5 en bijlage
II van de KRW geïdentificeerde activiteit met significante gevolgen voor
de toestand van water; deze definitie geldt voor de doeleinden van
artikel 1 van de KRW en voor de economische analyse overeenkomstig
artikel 5 van de KRW en bijlage III, onder b).

Waterlichaam 		Zie oppervlaktewaterlichaam.
Watertype

De waterlichamen kennen per categorie een verdere onderverdeling
naar typen oppervlaktewater (watertypen), conform de systematiek in
bijlage II, paragraaf 1.2 van de KRW. Elk watertype heeft zijn eigen
doelstellingen behorend tot een van de KRW-categorieën. De water­
typen in Nederland zijn beschreven door Alterra (2003).

Waterwet

De Waterwet (het wetsvoorstel) regelt het beheer van oppervlakte­
water en grondwater, en beoogt de samenhang te verbeteren tussen
waterbeleid en ruimtelijke ordening. Naar verwachting zal de Waterwet
eind 2009 in werking treden en dan negen bestaande wetten vervangen.

WB21

Waterbeheer 21e eeuw met het doel het watersysteem in kwantitatief
opzicht op orde te krijgen in 2015 en daarna op orde te houden, zodat
problemen met wateroverlast en watertekort zoveel mogelijk worden
voorkomen.

WHP

Zwemwaterrichtlijn Doel van de zwemwaterrichtlijn is het behoud, de bescherming

instellingen en andere economische actoren voorzien in (KRW, artikel 2):

Provinciaal Waterhuishoudingsplan.

Literatuur en websites

Een deel van onderstaande documenten is te downloaden via

wijziging en vervolgens intrekking van de Richtlijnen 82/176/eeg, 83/513/eeg,

www.kaderrichtlijnwater.nl/sgbp.

84/156/eeg, 84/491/eeg en 86/280/eeg van de Raad, en tot wijziging van
Richtlijn 2000/60/EG.

[1]

[2]
[3]

[4]

Karakterisering Werkgebied Rijndelta (2005), rapportage volgens artikel 5 van

[13]

de kaderrichtlijn water (2000/60/eg), ministerie van Verkeer en Waterstaat.

Water (2007), D. van der Molen & R. Pot (red.), stowa-rapport 2007-32, rws-

wfd cis Guidance Document No. 2, Identification of Water Bodies (2003).

Waterdienst rapport 2007-18, isbn 9789057733833.

Definitiestudie KaderRichtlijn Water (krw) (2003). I. Typologie Nederlandse

[14]

Water (2007), C.H.M. Evers & R.A.E. Knoben (red.), stowa rapportnummer

Hartolt. Alterra-rapport 669. issn 1566-7197.

2007-32b. rws-wd rapportnummer 2007.019. isbn 9789057733833.

Omschrijving mep en conceptmaatlatten voor sloten en kanalen voor de

[15]

DenB.

2007-02, riza-rapport 2007.001, isbn 9789057733444.
[16]

Framework Directive (2000/60/ec) (2005), P. Lepper.

toelichting zie website http://www.helpdeskwater.nl/water_en_ruimte/
[6]

Riool in cijfers 2009-2010, Stichting Rioned, 2009.

[7]

Aanvullingen sgbp krw reporting sheet Ecorys, 2009.

[8]

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (2000/60/ec)
Guidance Document No. 10, Rivers and Lakes – Typology, Reference Conditions

lichamen (2008), Zijp, M.C. et al., rivm Briefrapport 607300008/2008.
[18]

krw en Grondwaterrichtlijn: Handreiking trend en trendomkering (2008),
Boumans, L.J.M., H.F.R. Reijnders & W. Verweij, rivm rapport 607300006/2008.

[19]

Uitzonderingsbepalingen in de Kaderrichtlijn Water en de Grondwaterrichtlijn,

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (2000/60/ec)

Rapport 607300007/2007.
[20]

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (2000/60/ec)

and Artificial Water Bodies (2003), isbn 92-894-5124-6.

Guidance document no. 17 Guidance on preventing or limiting direct and

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (2000/60/ec)

indirect inputs in the context of the groundwater directive 2006/118/ec (2009),

Guidance document no. 14 Guidance on the intercalibration process 2004-2006

isbn 978-92-79-06277-3.
[21]

[22]

5122-X.
Richtlijn 2008/105/eg van het Europees Parlement en de Raad van 16 december
2008 inzake milieukwaliteitsnormen op het gebied van het waterbeleid tot

Drempelwaarden in grondwater: voor welke stoffen? (2006), Verweij, W. et al.,
rivm-rapport 607300001/2006.

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (2000/60/ec)
Guidance Document No.2, Identification of water bodies (2003), isbn 92-894-

[12]

Protocol voor de beoordeling van de chemische toestand van grondwater­

Drie grondwatercasussen die in Nederland spelen (2007), Zijp, M.C. et al., rivm

(2005), isbn 92-894-9471-9.
[11]

[17]

and Classification Systems (2003), isbn 92-894-5614-0.
Guidance document no. 4 Identification and Designation of Heavily Modified
[10]

Manual on the Methodological Framework to Derive Environmental Quality
Standards for Priority Substances in accordance with Article 16 of the Water

namwa (National Accounting Matrix including Water Accounts), voor
economische_aspecten/namwa/.

Afleiding getalswaarden voor nutriënten voor de goede ecologische toestand
voor natuurlijke wateren (2007), F. Heinis & C.H.M. Evers, stowa-rapport

A. van Leerdam. Projectnummer 9S3656. Referentie 9S3656/R00002/901530/AH/

[9]

Omschrijving mep en maatlatten voor sloten en kanalen voor de Kaderrichtlijn

Oppervlaktewateren. Elbersen, J.W.H., P.F.M. Verdonschot, B. Roels & J.G.

Kaderrichtlijn Water (2007). Evers, C.H.M., A.J.M. van den Broek, R. Buskens &

[5]

Referenties en maatlatten voor natuurlijke watertypen voor de Kaderrichtlijn

Advies voor drempelwaarden (2008), Verweij, W. et al., rivm-rapport
607300005/2008.

[23]

Protocol beoordeling kwantitatieve toestand grondwaterlichamen (2008),
Werkgroep Grondwater, werkversie 22-05-2008.

229

230

[24]

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (2000/60/ec)
Guidance document no. 20 Guidance document on exemptions to the

stroomgebieden Rijndelta, Maas, Schelde en Eems (website: http://krw.ncgi.nl).
[34]

environmental objectives (2009), Technical Report - 2009 – 027 isbn

Guidance document no. 7, Monitoring under the Water Framework Directive

978-92-79-11371-0.
[25]

Beschikking van de Commissie van 30 oktober 2008 tot vaststelling van de

(2003), isbn 92-894-5127-0.
[35]

indelingswaarden voor de monitoringsystemen van de lidstaten die het
resultaat zijn van de intercalibratie, overeenkomstig Richtlijn 2000/60/eg van
Richtlijnen Monitoring Oppervlaktewater Europese Kaderrichtlijn Water. Versie

[36]

Handboek Hydromorfologie, Monitoring en afleiding hydromorfologische

[38]

programma’s conform artikel 8 en artikel 15, lid 2 krw in het internationale

rws Waterdienst rapportnummer wd 2007.006

stroomgebieddistrict Rijn (Rijndistrict) (deel A-rapportage) (2007)

Draaiboek monitoring grondwater voor de Kaderrichtlijn Water (2006), Verha-

(website: www.iksr.org).
[40]

bibliotheek/?ActItmIdt=3858).

[31]

[32]

[33]

Commission Directive 2009/90/ec of 31 July 2009 laying down, pursuant to
Directive 2000/60/ec of the European Parliament and of the Council, technical

http://www.helpdeskwater.nl/monitoring/leidraad_monitoring/

[30]

Rapportage inzake de coördinatie van de toestand- en trendmonitoring­

parameters Kaderrichtlijn Water (2007), Van Dam, O. et al., isbn 9789036914512,

gen, F. Th., A. Krikken & H.P. Broers. 9S1139/R00001/600642/DenB (website:

[29]

Achtergrondrapport krw monitoring, stroomgebied Rijndelta (2007), Royal
Haskoning, ref 9S0355.

[39]

(website: http://www.helpdeskwater.nl/monitoring/hydromorfologie).
[28]

Naar een uniforme landelijke inrichting van het krw-grondwatermeetnet
Zoet-zout? (2007), TNO-rapport 2007-U-R0490/B.

?ActItmIdt=6216).
[27]

Protocol toetsen en beoordelen voor de operationele monitoring en toestanden trendmonitoring toetsjaar 2007 (2007), Torenbeek, R & T.A.H.M. Pelsma.

[37]

1.3. (2006), Van Splunder, I., T.A.H.M. Pelsma en A. Bak (Red.), isbn 9036957168
(website: http://www.kaderrichtlijnwater.nl/publicaties/item_5778/

Ecostat WG 2.A (2003), Annex, Technical Approach on Achieving and Reporting
Adequate Confidence and Precision in Classification, Draft Version 3.

het Europees Parlement, kennisgeving C(2008) 6016).
[26]

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (2000/60/ec)

specifications for chemical analysis and monitoring of water status.
[41]

Mandate M/424. Mandate for standardisation addressed to cen for the

Handreiking diagnostiek ecologische kwaliteit van watersystemen (2007), Riel,

development or improvement of standards in support of the Water Framework

M.C. van & R.A.E. Knoben (website: http://www.kaderrichtlijnwater.nl/

Directive. European Commission, dg Environment, April 2008 and accepted by

uitvoering/nationaal/publicaties/item-_17207/?ActItmIdt=17278).

the cen members in June 2008. Vervolgens mandate to cen tc230: Call for

Leidraad Monitoring Gewasbeschermings-middelen (2007), Schomaker,

tenders (stage 1 expression of interest) for laboratories for the development and

A.H.H.M. & R.A.E. Knoben (website: http://www.helpdeskwater.nl/monitoring/

enhancement of „European Standards to determine the chemical and ecological

leidraad_monitoring/).

water quality in support of the Water Framework Directive.

Atlas bestrijdingsmiddelen in oppervlaktewater, Royal Haskoning, webapplicatie

[42]

Tussenevaluatie van de nota Duurzame Gewasbescherming (2006). Milieu- en

(http://www.bestrijdingsmiddelenatlas.nl/).

Natuurplanbureau (website: http://www.mnp.nl/nl/publicaties/2007/

Richtlijn monitoring oppervlaktewater en Protocol Toetsen en Beoordelen

TussenevaluatievandenotaDuurzamegewasbescherming.html).

Europese Kaderrichtlijn Water (2010, in voorbereiding).

[43]

Jaarrapport 2007 De Rijn (2007), riwa.

krw-monitoring programma, 2007 (artikel 8 krw). Achtergrondrapport krw-

[44]

Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (2000/60/ec)

monitoring Rijndelta en samenvatting voor de – Nederlandse delen van de –

Guidance document no.18, Groundwater status and trend assessment (2009).

Technical Report - 2009 – 026, isbn 978-92-79-11374-1.
[45]

Beoordeling grondwater- en oevergrondwaterkwaliteit bij winningen voor

[46]

Achtergronddocument update krw artikel 5: belasting grond- en oppervlakte-

[58]

(2007) (website: http://www.kaderrichtlijnwater.nl/publicaties/proces_
en/?ActItmIdt=17200).

drinkwater; analyse rewab-data voor sgbp’s 2009-2015 (2009), rivm.
[59]

[47]

[48]

[60]

[61]

[50]

Waterplan, de Stroomgebiedbeheersplannen, het Beheer-en Ontwikkelplan voor

Arseen in Nederlands grondwater (2008), Spijker et al. rivm-rapport

de Rijkswateren en bij de waterplannen van provincies, waterschappen en

De strategische mkba van de Europese Kaderrichtlijn Water (2006). Ministerie

gemeenten (2008) ministerie van Verkeer en Waterstaat.
[62]

betekenis (2004), Kabinetsnotitie van 23 april 2004, Tweede Kamer 2003-2004,

Groslijst krw (website: http://www.lltb.nl/nl/25222685-%5BLink_page%5D.html

28 808, nr. 12).
[63]

[64]

(website: http://www.planbureauvoordeleefomgeving.nl/nl/publicaties/
ex-ante-evaluatie-kaderrichtlijn-water).

[53]

Decembernota krw/wb21 2006 beleidsbrief (2006), ministerie van Verkeer en
Waterstaat.

[65]

Ontwerp stroomgebiedbeheerplan Rijndelta (2008), ministerie van Verkeer en
Waterstaat.

De drinkwaterkwaliteit in Nederland in 2006 (2007), Versteegh, J.F.M. en Dik,
H.J.J., rivm rapport 703719022.

Decembernota krw/wb21 2005 beleidsbrief (2006), ministerie van Verkeer en
Waterstaat.

Kwaliteit voor Later, Ex ante evaluatie Kaderrichtlijn Water (2008), Planbureau
voor de Leefomgeving, Bilthoven. pbl publicatienummer 50014001/2008.

[52]

Pragmatische Implementatie Europese krw in Nederland, van beelden naar

van VenW, Rijkswaterstaat/riza.
?location=100240359396248,1135289,true,true).
[51]

Schoon, mooi en veilig water: ook uw belang. Inspraakwijzer bij het Nationaal

9T0909.
607300009/2008.
[49]

Kabinetsstandpunt Ex ante evaluatie krw (2008), Tweede Kamer, vergaderjaar
2007–2008, 27 625, nr. 119.

Interactie grond en oppervlaktewater, waar speelt het? Methodiekinvulling voor
2010 (2008), Royal Haskoning / Deltares in opdracht van DGW/CSN, rapport

Voortgangsbericht krw/wb21 (2007) VenW, Tweede Kamer, vergaderjaar
2007–2008, 27 625, nr. 111.

water (2009), Duijnhoven, N. van, S. de Rijk, B. van der Grift en N. de Boorder.
Deltares in opdracht van rws Waterdienst.

Inspraakdocument ‘Schoon water voor iedereen’ (2006) en Nota van Antwoord

[66]

Nota van Antwoord bij de inspraak op de ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen
(2009), ministerie van Verkeer en Waterstaat.

Uitvoeringsprogramma diffuse bronnen waterverontreiniging (2007), vrom
(website: http://www.vrom.nl/pagina.html?id=2706&sp=2&dn=8044).

[54]

[55]

Check op klimaatrobuustheid van maatregelen van de Stroomgebiedbeheer-

Bijlagen

plannen (2009-2015) van de Europese Kaderrichtlijn Water (2009). R. Portielje,

[67]

doelstellingen en bijpassende maatregelpakketten voor niet-natuurlijke wateren

Notitie ‘Actieve betrokkenheid maatschappelijke organisaties (2005), lbow

(2005), Projectgroep Implementatie Handreiking, riza rapport 2006.002, stowarapport 2006-02, isbn 90-369-5708-7.

14 november 2005.
[56]

[57]

Handreiking mep/gep, Handreiking voor vaststellen van status, ecologische

rws Waterdienst.

Actieve betrokkenheid van maatschappelijke partijen bij de implementatie van

[68]

wfd & Hydromorphology: Good practice in managing the ecological impacts of

krw/wb21, Evaluatie van de voorgestelde werkvormen (2006), Rijkswaterstaat-riza.

hydropower schemes; flood protection works and works designed to facilitate

Burgerbeelden waterkwaliteit, Synthesenotitie bij de resultaten (2008),

navigation under the Water Framework Directive” (2006), Technical paper of

Rijkswaterstaat.

30th November 2006.

231

Inhoud DVD

232

Documenten
Stroomgebiedbeheerplan Rijndelta

Kaarten
Kaart 1
Kaart 2
Kaart 3
Kaart 4
Kaart 5
Kaart 6
Kaart 7a
Kaart 7b
Kaart 8
Kaart 9a
Kaart 9b
Kaart 10
Kaart 11
Kaart 12
Kaart 13a
Kaart 13b
Kaart 14a
Kaart 14b
Kaart 15a
Kaart 15b
Kaart 16a
Kaart 16b
Kaart 17a
Kaart 17b
Kaart 17c

Stroomgebied
Ruimtegebruik
Ligging oppervlaktewaterlichamen
Ligging en grenzen oppervlaktewaterlichamen
Watertypen oppervlaktewaterlichamen
Status oppervlaktewaterlichamen
Karakterisering grondwaterlichamen
Ligging en codes grondwaterlichamen
Register beschermde gebieden Oppervlaktewaterlichamen met onttrekking voor menselijke consumptie
Register beschermde gebieden Grondwaterlichamen met onttrekking voor menselijke consumptie
Beoordeling (grond)waterkwaliteit voor openbare drinkwatervoorziening
Register beschermde gebieden Schelpdierwater
Register beschermde gebieden Zwemwater
Register beschermde gebieden Vogel- en Habitatrichtlijn (Natura 2000-gebieden)
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Toestand en Trend Chemische toestand
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Operationele monitoring Chemische toestand
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Toestand en Trend Biologie en Hydromorfologie
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Operationele monitoring Biologie en Hydromorfologie
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Toestand en Trend Algemene fysische chemie en Specifieke verontreinigende stoffen
KRW-Monitoringlocaties oppervlaktewaterlichamen Operationele monitoring Algemene fysische chemie en Specifieke verontreinigende stoffen
KRW-Monitoringlocaties grondwaterlichamen Kwantiteit
KRW-Monitoringlocaties grondwaterlichamen Kwantiteit zoet-zout
KRW-Monitoringlocaties grondwaterlichamen Toestand en Trend Kwaliteit
KRW-Monitoringlocaties grondwaterlichamen Operationele Monitoring Kwaliteit
KRW-Monitoringlocaties grondwaterlichamen Kwaliteit drinkwater

Kaart18a

KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Chemie totaaloordeel, exclusief stoffen waarvan de norm lager is dan de rapportagegrens
(combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)

Kaart18b
Kaart18c
Kaart18d
Kaart18e
Kaart 19a
Kaart 19b
Kaart 19c
Kaart 19d
Kaart 19e
Kaart 19f
Kaart 19g
Kaart 19h
Kaart 20
Kaart 21a
Kaart 21b
Kaart 21c
Kaart 21d
Kaart 22
Kaart 23

KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Chemie: zware metalen (combinatie TT en OM monitoring: rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Chemie: bestrijdingsmiddelen (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Chemie: industriële verontreinigende stoffen (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Chemie: andere verontreinigende stoffen (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Ecologie totaaloordeel (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Algemene fysische chemie totaaloordeel (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Specifieke verontreinigende stoffen totaaloordeel (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Biologie: totaaloordeel (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Biologie: fytoplankton (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Biologie: macrofauna (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Biologie: overige waterflora (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten oppervlaktewaterlichamen Biologie: vis (combinatie TT en OM monitoring; rapportagejaar 2009)
KRW-Monitoringresultaten grondwaterlichamen Kwantitatief totaaloordeel
KRW-Monitoringresultaten grondwaterlichamen Chemie totaaloordeel
KRW-Monitoringresultaten grondwaterlichamen Chemie totaaloordeel drempelwaarden
KRW-Monitoringresultaten grondwaterlichamen Nitraat
KRW-Monitoringresultaten grondwaterlichamen Bestrijdingsmiddelen totaaloordeel
Locaties rioolwaterzuiveringen
Industriële en andere lozingen van prioritaire en andere belangrijke (gevaarlijke) stoffen

Bijlagen
Bijlage A
Bijlage B
Bijlage C
Bijlage D
Bijlage E
Bijlage F
Bijlage G

Internationaal afstemmingsdocument Rijndelta
Koppelingstabel SGBP en bijlage VII KRW
Overzicht van wijzigingen
Beschrijving watertypen Rijndelta
Toelichting op afleidingsmethodiek drempelwaarden en toetswaarden voor toestandbepaling grondwater
Goede chemische toestand oppervlaktewateren
Afleiding biologische doelen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen

233

234

Bijlage H
Bijlage I
Bijlage J
Bijlage K
Bijlage L
Bijlage M
Bijlage N
Bijlage O
Bijlage P
Bijlage Q
Bijlage R

Milieukwaliteitseisen voor specifieke verontreinigende stoffen
Milieukwaliteitseisen en streefwaarden voor oppervlaktewater bestemd voor de bereiding van voor menselijke consumptie bestemd water
Maatregelen communautaire waterbeschermingswetgeving
Maatregelen bescherming drinkwater
Overzichtstabel uitvoeringsprogramma diffuse bronnen – voortgang rijk
Maatregelen prioritaire stoffen
Overzicht aanvullende generieke maatregelen
Basisgegevens per beheergebied
Toelichting maatregelen per beheergebied
Register gedetailleerde programma’s Rijndelta
Samenstelling klankbordgroep Rijndelta

Extra documenten
Nota van Antwoord Inspraak ontwerp-stroomgebiedbeheerplannen

235

236

Colofon
Deze publicatie is een gezamenlijke uitgave van het ministerie van Verkeer
en Waterstaat, het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer en het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Meer informatie over de stroomgebiedbeheerplannen is te vinden op www.kaderrichtlijnwater.nl
en op www.nederlandleeftmetwater.nl.
Hier kunt u ook een pdf-versie downloaden.
Voor het opvragen van een gedrukt exemplaar kunt u contact opnemen met de Helpdesk Water
via 0800-659 28 37 of contact@helpdeskwater.nl.
Aan dit document kunnen geen rechten ontleend worden.

Tekstredactie

Projectteam stroomgebiedbeheerplannen

Vormgeving

CO3 (www.co3.org)

Fotografie		
			
			
			
			
			
			
			
			
			

Claudia Dohm (inleiding en hoofdstukken 2, 4, 5, 6, 10)
Efrath Silver (pagina 206)
Henri Cormont (omslag en hoofdstuk 3, 8)
Renske Lambert (hoofdstuk 7)
Ruden Riemens (hoofdstuk 1)
Willem Kolvoort (pagina 211)
Hoogheemraadschap van Rijnland (pagina 210)
IVN – project Scholen voor Duurzaamheid (pagina 203)
Nederland leeft met Water (hoofdstuk 9)
Waterschap Velt en Vecht (pagina 209)

Drukwerk 		

Thieme Deventer

22 december 2009