Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

24 724

Studiefinanciering

Nr. 164

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 juni 2017
Bijgevoegd treft u de tweede studievoorschotmonitor over de ontwikkelingen in studiekeuze, studiegedrag en studiefinanciering in het jaar 20161.
Deze jaarlijkse monitor heb ik u toegezegd in de parlementaire behandeling van de Wet Studievoorschot, en is conform de breed gedragen
motie Slob.2 De studievoorschotmonitor betreft een voortzetting – in licht
aangepaste vorm – van de monitor beleidsmaatregelen. Dit maakt het
mogelijk om de monitorresultaten in een meerjarig perspectief te bezien.
In deze brief schets ik u kort de opzet en belangrijkste conclusies uit de
betreffende rapportage alvorens ik daarop reageer in het breder verband
van de beleidsontwikkelingen die het afgelopen jaar hebben plaatsgevonden. Ik wil daarbij opmerken dat het nu nog te vroeg is om structurele
effecten van het studievoorschot te identificeren. Deze zijn pas op langere
termijn zichtbaar, zo leren diverse internationale onderzoeken naar een
verhoging van de eigen bijdrage in het hoger onderwijs ons.3 Deze
effectmeting wordt de komende jaren dan ook herhaald, zodat op basis
van al deze gegevens bezien kan worden of, wanneer en hoe eventuele
bijsturing op onderdelen in het stelsel nodig is.
Totstandkoming van de monitorrapportage
De studievoorschotmonitor bevat een brede terugblik op de belangrijkste
ontwikkelingen in het hoger onderwijs van het afgelopen jaar. Daarvoor is
een aantal bronnen gecombineerd, waaronder de aanmeldcijfers uit het
1-cijfer-HO-bestand waarover ik u per brief van 30 januari 2017 heb
geïnformeerd,4 de studiefinancieringscijfers tot en met eind 2016 van
DUO, en diverse enquêtes. Daarnaast heb ik op een aantal terreinen
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Kamerstuk 24 724, nr. 139, Kamerstuk 33 410, nr. 20.
Kamerstuk 24 724, nr. 131.
4
Kamerstuk 24 724, nr. 162.
2
3

kst-24724-164
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

1

aanvullend onderzoek laten verrichten: naar instroom en selectie in het
hoger onderwijs, naar het gebruik van het studentenreisproduct door
minderjarige mbo-studenten, en naar de motieven van studiekiezers met
een mbo-opleiding en studiekiezers met een functiebeperking, en de
belemmeringen die zij al dan niet ervaren en de hulpvraag die zij hebben.
Al deze cijfers zijn afkomstig uit extern onderzoek. Ze bieden samen een
zo compleet mogelijk beeld van de ontwikkelingen in het Nederlandse
hoger onderwijs in 2016.
Moties en toezeggingen
Met deze monitorrapportage en bijbehorende beleidsreactie doe ik een
aantal moties en toezeggingen gestand uit Eerste en Tweede Kamer,
waaronder de moties Slob,5 Klaver en Van Meenen c.s,6 die zien op de
opzet en uitvoering van de wijze van monitoring van de effecten van het
studievoorschot. Voor een volledig overzicht van moties en toezeggingen
uit de parlementaire behandeling van de wet Studievoorschot die in deze
monitor een plaats hebben, verwijs ik u naar de aanbieding van de eerste
monitor.7
Ik heb het Eerste Kamerlid Ganzevoort toegezegd het beleid van instellingen met betrekking tot instroommomenten te monitoren en daarover
met de instellingen te spreken.8 Dit betreft het beleid rond meerdere
instroommomenten in universitaire masteropleidingen. Hierbij doe ik deze
toezegging gestand.
In 2012 constateerde de inspectie dat het merendeel van de universiteiten
eraan werkt om meerdere instroommomenten in een collegejaar te
realiseren. Op basis van de inschrijfgegevens over studiejaar 2016–2017
blijkt dat, op opleidingsniveau, aan 127 van de 467 universitaire masteropleidingen een of meer studenten na 1 januari 2017 zijn ingeschreven voor
het studiejaar 2016–2017. Het is overigens mogelijk dat er meer opleidingen zijn die een tweede aanmelddeadline hanteren, maar dat
studenten daar dan geen gebruik van hebben gemaakt.
Universiteiten houden rekening met de instroommomenten in de opbouw
van het curriculum. Maar het past niet bij alle universiteiten om een
tweede instroommoment te organiseren. Tegelijkertijd is het onwenselijk
wanneer studenten bij een beperkte uitloop in de bachelor, vervolgens tot
de start van het volgend studiejaar moeten wachten om in te kunnen
stromen in de master.
Navraag bij de inspectie leert echter dat er de afgelopen drie jaar geen
meldingen hierover zijn geweest bij de inspectie. Studenten zeggen in het
onderzoek van de inspectie overigens ook dat zij hun studiegedrag zullen
aanpassen als dit nodig is om het instroommoment van de masteropleiding op tijd te halen en zo studievertraging te voorkomen.
Studieschuld en draagkrachtregeling
Naar aanleiding van recente berichtgeving over studieschulden, heeft het
Kamerlid Futselaar (SP) mij om een reactie gevraagd op deze thematiek.
Met deze paragraaf in de monitorbrief kom ik aan dit verzoek tegemoet.9

5

Kamerstuk 33 410, nr. 20.
Kamerstuk 34 035, nrs. 45 en 46.
Kamerstuk 24 724, nr. 142.
8
Kamerstuk 34 550 VIII, F.
9
Handelingen II 2016/17, nr. 66, item 14.
6
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

2

Het is inderdaad zo dat een groeiend aantal studenten zijn studieschuld
niet of gedeeltelijk terugbetaalt; dit staat echter los van de invoering van
het studievoorschot. Het is het gevolg van een van de sociale
voorwaarden van ons stelsel van studiefinanciering: de draagkrachtregeling. Een studieschuld is niet te vergelijken met een commerciële
schuld, en studenten die niet genoeg inkomsten hebben om hun schuld
terug te betalen, hoeven niet of slechts gedeeltelijk af te lossen. Dat er
sinds 2012 een sterke groei te zien is van het aantal studenten dat onder
de draagkrachtregeling valt, heeft te maken met een aanpassing in die
regeling in dat jaar. Vóór 2012 was er een vrij complex schijvensysteem;
dat heeft plaatsgemaakt voor een simpeler en gunstiger regeling voor
studenten. Ook hoeft de oud-student sinds 2012 de draagkrachtregeling
niet meer aan te vragen, maar gebeurt dit automatisch. Daarmee worden
onnodige terugbetaalproblemen vanwege onbekendheid met deze
voorziening voorkomen. Ten slotte speelt ook de conjunctuur een rol in de
ontwikkeling van het aantal studenten in de draagkrachtregeling. Bij
hogere werkloosheid komt een groter deel hiervoor in aanmerking en in
de betreffende periode nam de werkloosheid toe. Dit alles zie je terug in
de cijfers.
De oud-studenten die dit betreft, hebben nog onder het vorige stelsel
gestudeerd, en maakten gebruik van de basisbeurs en van de leenmogelijkheid. Met de hervorming van het stelsel naar het studievoorschot, is
wel de draagvlakregeling verder versoepeld. Studievoorschotstudenten
hoeven na hun afstuderen pas terug te betalen vanaf minimumloon, waar
de drempel in het oude stelsel lag op bijstandsniveau. Van het inkomen
boven die drempel betalen zij maximaal 4% terug, waar dat voorheen 12%
was. Ze mogen bovendien 35 jaar lang over de aflossing van hun schuld
doen, maar kunnen er altijd voor kiezen om eerder af te lossen. Studenten
zullen in de toekomst dus nog sneller onder de draagvlakregeling terecht
komen; dit is een van de sociale aspecten in het studievoorschot om de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs te borgen. In de kosten die dit
met zich meebrengt, is reeds voorzien.
Bovenstaande zaak staat ook los van een kwestie die recent door de
Nationale ombudsman in een rapport werd aangekaart: de betalingsachterstanden bij studenten, die onder andere ontstaan door het te laat
stopzetten van het studentenreisproduct. Ik zal u mijn reactie hierop voor
de zomer doen toekomen.
Aanvullingen op de vorige monitor
In de aanbieding van de vorige monitor heb ik een aantal aanpassingen
aangekondigd in de daaropvolgende monitor. Zo heb ik laten weten dat
het privaat hoger onderwijs vanaf 2017 op de onderwijsregisters (BRON)
zou worden aangesloten. Dit is helaas nog niet gerealiseerd, vanwege de
vertraging die de noodzakelijke juridische borging via de Algemene Wet
Onderwijs (AWO) heeft opgelopen. De afgelopen periode is in een
projectgroep die onder meer als doel heeft deze aansluiting te realiseren,
nauw samengewerkt met de NRTO, DUO en de onbekostigde mbo- en
ho-instellingen. Om het proces te versnellen, is besloten de nota van
wijziging met de benodigde bepalingen om de aansluiting juridisch te
borgen, bij een lopend wetstraject in te dienen. Deze nota van wijziging bij
het wetsvoorstel Associate Degrees is aan de Tweede Kamer gestuurd.
Zodra er zekerheid bestaat over de juridische borging, kan de aansluiting
worden gerealiseerd. Daarna worden gegevens met BRON uitgewisseld.
Ook de informatievoorziening over het gebruik in het privaat hoger
onderwijs van het collegegeldkrediet en het levenlanglerenkrediet, dat in
studiejaar 2017–2018 in werking treedt, zal na de realisatie van
voornoemde aansluiting op BRON mogelijk worden. Eveneens is deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

3

aansluiting nodig om mogelijke effecten van afschaffing van de fiscale
aftrek van scholingsuitgaven voor studiefinancieringsgerechtigden te
monitoren.
De LSVb pleitte er vorig jaar in de consultatie voor om de monitoring uit
te breiden op het onderdeel selectie. Ik heb toen aangegeven dat ik het
belang hiervan deel, maar dit wel op zinvolle wijze wil vormgeven, om
niet te dubbelen met de themagerichte onderzoeken die de Inspectie van
het Onderwijs al op dit vlak uitvoert. De eerste resultaten van deze
aanvulling op de monitor zijn nu opgenomen in hoofdstuk negen, evenals
de aan de studentenorganisaties toegezegde aanvullingen op het
motievenonderzoek onder mbo-studenten om al dan niet door te
studeren. Het volledige eindrapport over decentrale selectie bij numerusfixusopleidingen doe ik u voor de zomer toekomen. Dit rapport bevat ook
de resultaten van en ervaringen met de selectieprocedure zelf en het
aanbieden van plaatsen tot dan toe.
Consultatie huidige monitor
Ook dit jaar heb ik, conform mijn toezegging in de parlementaire
behandeling van de Wet studievoorschot hoger onderwijs, de conceptrapportage ter consultatie voorgelegd aan verschillende betrokkenen uit het
hoger onderwijsveld, waaronder sectorraden, studentenorganisaties en
relevante expertiseorganisaties. Dit heeft de nodige input opgeleverd voor
betreffende beleidsreactie, maar ook waardevolle adviezen opgeleverd
voor de vervolgmonitoring: waar zich bijvoorbeeld nog blinde vlekken
bevinden en verdiepend onderzoek nodig is. Dat heeft geleid tot een
aantal aanvullingen op de huidige opzet van de monitor, die bij de
betreffende onderdelen in deze brief aan de orde zullen komen. In de
volgende rapportages zullen de eerste resultaten van deze uitbreidingen
worden verwerkt.
Beeld op hoofdlijnen
De studievoorschotmonitor is breed opgezet rond drie thema’s: onderwijsdeelname, (instroom, doorstroom, studiekeuze, uitval & switch), studiegedrag (studievoortgang, tijdsbesteding) en studiefinanciering (lenen,
bijverdienen, ouderbijdrage). De belangrijkste conclusies op deze thema’s
schets ik hieronder kort. Daarna zal ik ze in hoofdstukken per thema
toelichten.
Wat betreft de onderwijsdeelname, is te zien dat de instroom in het hoger
onderwijs na de invoering van het studievoorschot hersteld is, conform de
verwachtingen op basis van het onderzoek ten grondslag aan de
invoering van het studievoorschot. Het herstel van de deelnamepatronen
is ook in lijn met het boeggolfeffect dat Researchned constateerde: na een
hogere instroom in de aanloop naar het studievoorschot, volgde een dip
in de instroom in het jaar dat de basisbeurs er definitief niet meer was
voor een nieuwe lichting studenten. Het boeggolf-effect wordt dit jaar
bevestigd, met een terugkeer naar traditionele deelnamepatronen. De
instroom in de voltijdbachelor is dit studiejaar gestegen met ruim 7%. Dat
is goed nieuws.
De dalende lijn in de directe instroom van studenten met een
mbo-diploma, een ontwikkeling die zich al ruim voor de invoering van het
studievoorschot heeft ingezet, is nog niet gekeerd. Wel stabiliseert de lijn
ten opzichte van vorig jaar, en is de indirecte instroom van deze studenten
flink gestegen. De instroom van studenten met een functiebeperking is dit
jaar hersteld, na de dip die vorig jaar zichtbaar was. De komende jaren
moeten uitwijzen of het herstel dat zich nu heeft ingezet in de deelnamepatronen, consolideert. Pas dan kunnen we immers uitspraken doen over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

4

de structurele effecten van het studievoorschot. Het beeld na twee jaar
stemt mij in ieder geval positief.
De resultaten rond het studiegedrag laten zien dat studenten in 2016 meer
tijd besteedden aan hun studie dan de jaren ervoor. Hbo-studenten
besteden meer tijd aan hun studie dan wo-studenten. De invoering van
het studievoorschot heeft afgelopen jaar niet geleid tot een stijging van
het aantal werkende studenten, of een toename van het gemiddelde
aantal uren dat zij aan een baan besteedden. De studievoortgang onder
eerstejaarsstudenten is in het hbo gestegen, en in het wo gestabiliseerd.
De uitval en switch zijn dit jaar weer licht gedaald. Studenten zijn tot slot
vaker tevreden over hun opleiding.
Kijken we naar de studiefinanciering, dan zien we dat nog steeds 1 op de 3
eerstejaarsstudenten geen lening afsluit. Deze studenten verwachten ook
zonder studieschuld af te studeren. Wel is het totaal aantal studenten dat
een lening afsluit bij DUO, gestegen met de invoering van het studievoorschot. Leende vorig jaar nog 38% van alle studenten, dit jaar is dat 46%.
Wo-studenten lenen vaker (53%) dan hbo-studenten (32%). Studenten
lenen ook steeds bewuster, en bepalen zelf welk bedrag ze nodig hebben.
Leende in 2006 nog 42% (van de leners) vrijwel maximaal, afgelopen jaar
was dit gedaald tot 31%.
1. ONDERWIJSDEELNAME
1.1. Algemene onderwijsdeelname
Het afgelopen jaar is er veel aandacht geweest voor de instroom in het
hoger onderwijs. Vorig jaar liet de monitor een daling zien in het aantal
aanmeldingen in het hoger onderwijs. De onderzoekers van ResearchNed
spraken in dat verband van een boeggolf-effect rond de invoering van het
studievoorschot: toen dit kabinet het voornemen uitsprak om de studiefinanciering te hervormen, steeg de instroom van het aantal studenten
flink. Studenten anticipeerden op het verdwijnen van de basisbeurs. Dit
resulteerde in een dip in de instroom na de invoering van het studievoorschot. Ik sprak vorig jaar op basis van dit patroon de verwachting uit dat
de deelnamecijfers weer zouden herstellen. De monitor van dit jaar
bevestigt die verwachting. De onderzoekers wijzen er daarbij op dat voor
de langjarige trend de periode rond de invoering van het studievoorschot
geen goed beeld geeft; cijfers kunnen beter afgezet worden tegen het
studiejaar 2012–2013. Nemen we dit jaar als uitgangspunt, dan is de
directe doorstroom vanuit de havo – nagenoeg – en het vwo weer
genormaliseerd, zo zegt ResearchNed. Alleen de directe doorstroom
vanuit het mbo is nog niet op het niveau van toen. Wel is de trend ten
opzichte van vorig jaar gestabiliseerd. De doorstroom van mbo-studenten
wordt verder uitgediept in paragraaf 1.2. De indirecte doorstroom is dit
jaar conform verwachting flink gestegen. De indirecte doorstroom betreft
de doorstroom van studenten die niet meteen na hun eindexamen
doorstuderen in het Nederlands hoger onderwijs. Bijvoorbeeld omdat zij
in het buitenland gaan studeren, een tussenjaar nemen of eerst een tijd
gaan werken. Met name het aantal studenten dat één tussenjaar neemt,
was flink gedaald in de periode rond het studievoorschot. Dit jaar is te
zien dat de indirecte doorstroom weer is aangetrokken, waarbij het herstel
onder mbo-studenten het grootst is. Ik zal de deelnamepatronen de
komende jaren blijven volgen, om te zien of het herstel consolideert.
In totaal startten ruim 125.000 studenten in 2016–2017 voor het eerst met
een studie in het hoger onderwijs. Dit is een totale stijging van bijna acht
procent ten opzichte van vorig jaar; zeven procent in het hbo en ruim
negen procent in het wo. Ook het aantal studenten dat een ad-opleiding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

5

volgt, is dit jaar verder gestegen, naar 2000 studenten. Van deze groep
volgt vijftig procent de voltijd, veertig procent de deeltijd, en tien procent
de duale variant.
De instroom in de master stabiliseert in 2016, zowel in het hbo als in het
wo.
De totale doorstroom naar de master, vanuit de wo-bachelor, is dit jaar
licht toegenomen. De directe doorstroom van bachelor naar master, zowel
in hbo als in wo, is licht afgenomen. Vanuit de wo-bachelor van 73% naar
68%; vanuit de hbo-bachelor van 30% naar 27%. Sinds de invoering van
de harde knip in 2012–2013 is het minder vanzelfsprekend dat studenten
binnen de eigen instelling direct doorstromen naar een verwante master.
Ook selecteren meer masteropleidingen, en stromen studenten niet meer
automatisch door. Dit kan eraan bijdragen dat studenten bewuster kiezen
voor een masteropleiding, een tussenjaar inlassen, of hun master in het
buitenland volgen.
De daling van het aandeel studenten in het wo dat na afronding van een
bacheloropleiding direct aan een Nederlandse master begint, is een
ontwikkeling die aandacht vraagt, zo laat de VSNU weten. Met de VSNU
ben ik van mening dat het belangrijk is deze ontwikkeling nauw te blijven
volgen om vast te stellen welke redenen hieraan ten grondslag liggen en
of deze studenten op termijn wel een (Nederlandse of buitenlandse)
masteropleiding afronden. Dit zal in de volgende monitor geadresseerd
worden.
Nederlandse opleidingen zijn erg in trek bij internationale studenten. Hun
aantal is ook dit jaar weer gegroeid, met name in het wo. De instroom van
deze groep is daarmee in de laatste tien jaar verdrievoudigd. De instroom
in het hbo is dit jaar stabiel gebleven. Maar over tien jaar bekeken, steeg
ook in het hbo het aantal internationale studenten met 18% flink. In totaal
stroomden in dit studiejaar 15.000 buitenlandse studenten in, gelijk
verdeeld over hbo en wo. Ook masteropleidingen zijn erg populair onder
internationale studenten. In 2016 kwam 28% van de totale
wo-masterinstroom uit het buitenland.
Instroom Havisten
De LSVb en het ISO maken zich zorgen over de instroom van havisten, zo
laten zij weten in de consultatie rond de monitor. De instroom van
havisten blijft met twee procentpunten nog iets onder het niveau van voor
de boeggolf. Zoals eerder aangegeven, verwacht ik zelf de komende jaren
verder herstel hierin te zien.
1.2. Instroom mbo
Speciale aandacht is er voor de doorstroom van het mbo naar het hbo.
Deze route heeft immers een belangrijke emancipatoire functie voor
studenten, met name voor studenten met een lage sociaaleconomische
status, eerste-generatiestudenten en studenten met een migratieachtergrond.
Bekijken we de mbo-doorstroom naar het hbo met diplomacohort
2012–2013 als referentiepunt, dan valt op dat de directe doorstroom nog
niet op dat niveau ligt: deze is gedaald van 46% naar 41%. Ten opzichte
van vorig jaar is de directe doorstroom gestabiliseerd. De indirecte
doorstroom is ten opzichte van vorig jaar gestegen, en ligt nu wel weer op
het niveau van 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

6

De grootste zorg bij het merendeel van de organisaties aan wie ik de
monitor heb voorgelegd, met name bij JOB MBO, maar ook bij de VH en
VSNU, ligt ook bij de instroom van deze groep, en op de uitkomsten van
het motievenonderzoek onder mbo-studenten. De LSVb en het ISO en het
Expertisecentrum handicap+studie delen deze zorgen; ik zelf ook. Uit het
motievenonderzoek blijkt onder andere dat leenaversie onder
mbo-studenten significant meer voorkomt, en dat dit hand in hand gaat
met het (lagere) opleidingsniveau van de ouders. Dit is in lijn met de
resultaten van het SCP-onderzoek dat voorafgaand aan de invoering van
het studievoorschot is uitgevoerd, waarbij van de mbo-studenten 1 op de
5 aangaf de keuze voor een vervolgstudie nog eens goed te overwegen
wanneer daar geen basisbeurs meer tegenover staat. Mede naar
aanleiding daarvan, heb ik toen de sociale terugbetaalvoorwaarden
versoepeld, en de aanvullende beurs verhoogd.
Het verdiepend survey van ResearchNed naar doorstroomintenties laat nu
zien dat voor mbo-studenten die zeggen niet door te studeren, financiële
motieven belangrijk zijn, waarbij ook de arbeidsmarkt een belangrijke rol
speelt. Enerzijds trekt namelijk de arbeidsmarkt met een goede baan en
een mooi salaris. Dit speelt des te meer nu het economisch beter gaat. De
verwachting van hogere kosten die deze studenten hebben bij een
hbo-opleiding, helpt anderzijds niet. Meer dan de helft van de
mbo-studenten zegt weerstand te hebben tegen een studielening; de
grootte van de leenaversie gaat ook hand in hand met het opleidingsniveau van de ouders, aldus de resultaten van dit onderzoek.
Als studenten een inhoudelijk bewuste keuze maken om niet door te
studeren, dan heb ik daar begrip voor. Met een mbo-diploma kan een
student goed aan de slag op de arbeidsmarkt. Er zijn op het moment ook
veel banen voor mbo-studenten, en deze groep heeft een goede arbeidsmarktkwalificatie. Daarbij kan ik me voorstellen dat zij later in hun
loopbaan alsnog besluiten een bachelor- of een ad-opleiding in het hbo te
volgen, als zij wat geld hebben kunnen sparen of als hun werkgever de
opleiding betaalt. Door het beleid gericht op flexibilisering van het deeltijd
hoger onderwijs, is er ook steeds meer ruimte voor maatwerk-onderwijs
voor werkenden, waardoor het beter is in te passen in werk en privéleven.
Het moet echter niet zo zijn dat de keuze voor het hoger onderwijs alleen
bepaald wordt door leenaversie. Dit is in ons huidige stelsel, met sociale
terugbetaalvoorwaarden en een lage rente, niet nodig. Bovendien is er
voor studenten met ouders die niet of slechts ten dele financieel kunnen
bijdragen aan de studie, een aanvullende beurs. De resultaten van het
onderzoek laten alleen zien dat deze studenten daardoor niet over de
streep getrokken lijken te worden. De kennis over de aanvullende beurs is
wel hoger in deze groep dan onder vwo’ers en havisten die doorstromen,
maar dit leidt niet tot een hogere doorstroomintentie. Daarbij is het niet
duidelijk of de mbo-studenten concluderen dat zij niet in aanmerking
komen voor de aanvullende beurs, dat zij de beurs zelf niet toereikend
vinden, of dat ze niet weten waar zij recht op hebben. Die vragen zal ik
volgend jaar in de monitor betrekken.
Kennis over de studielening helpt wel iets, maar niet significant, aldus de
onderzoekers. Het belangrijkste element in de studiefinanciering voor
mbo-studenten blijkt de ov-kaart te zijn: studenten met veel kennis over
het studentenreisrecht, zijn sterker geneigd door te stromen dan anderen
mbo-studenten. Dit verschil is significant.
De studentenorganisaties vragen aandacht voor deze ontwikkelingen, en
vooral ook voor het kennisniveau van de aanvullende beurs. Ik zal in het
najaar samen met de studentenorganisaties en de onderzoekers bekijken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

7

hoe we de vervolgvragen die dit onderzoek oproept, beantwoord kunnen
krijgen, zodat we de leenaversie onder deze groep gerichter kunnen
aanpakken. In de tussentijd zal ik onverminderd inzetten op financiële
voorlichting, specifiek voor mbo-studenten, en het verbeteren van de
doorstroom.
Uitval en switch na 1 jaar onder mbo-gediplomeerden
Positief is dat de dalende lijn in de uitval en switch doorzet, en er dit jaar
een lichte daling zichtbaar is in de uitval en switch onder
mbo-gediplomeerden (van 39% naar 38%). Dit percentage van studenten
met mbo-achtergrond komt daarmee dicht in de buurt van dat onder die
met een havo-achtergrond (36%).
De uitval en switch van studenten met een mbo-achtergrond komt voor
een groot deel op conto van studenten met een mbo-economie achtergrond. Zij switchen en vallen relatief vaker uit; bijna 45% van deze
studenten stopt of kiest voor een andere opleiding. Dit beeld komt
overeen met de gesprekken die ik met hogescholen en mbo-instellingen in
de regio Rotterdam heb gevoerd over de uitval van mbo-gediplomeerden
in het hbo. Ook daar geldt dat de uitval en switch voor een groot deel
veroorzaakt wordt door studenten in de economische sector. De komende
jaren zetten deze instellingen in op het versterken van het studiesucces in
het economisch domein. Dat doen zij onder andere door meer te
investeren in maatwerk en begeleiding van studenten in het mbo en hbo.
Als we kijken naar de motieven van studenten met een mbo-achtergrond
om binnen een jaar te stoppen met hun opleiding, dan valt op dat deze
anders van aard zijn dan die van havisten en vwo’ers. Waar havisten en
vwo’ers de verkeerde studiekeuze en het niet uitkomen van verwachtingen als belangrijkste redenen noemen, zijn een te zware studie en
onvoldoende motivatie de belangrijkste redenen voor studenten met een
mbo-achtergrond om te stoppen met hun opleiding. Uit het onderzoek
blijkt dat studenten met een mbo-achtergrond ook zelf het minst tevreden
zijn over de aansluiting.
Inzet op het verbeteren van de aansluiting mbo – hbo
Het versterken van de aansluiting tussen het mbo en hbo is een van de
prioriteiten in mijn beleid geweest de afgelopen jaren. Ook de komende
jaren moet daar meer aandacht naar uitgaan. Ik doe dat op verschillende
manieren:
– Het versterken van de regionale samenwerking tussen het mbo en het
hbo.
Samenwerken heeft een belangrijk positief effect op het studiesucces
van studenten. Door samenwerking tussen het toeleverend en het
vervolgonderwijs, zijn studenten beter voorbereid op het vervolgonderwijs, kunnen ze zich een betere voorstelling maken van wat er van
hen wordt verwacht in het hoger onderwijs en vice versa, en krijgt het
hoger onderwijs meer inzicht in de voorgeschiedenis van de leerling in
het vo of mbo. Dat draagt bij aan een betere aansluiting en verkleint de
kans op uitval en switch. Vanaf 2018 maak ik voor vier jaar een bedrag
van in totaal € 32,1 miljoen beschikbaar vanuit de Strategische
Agenda, voor het versterken van de samenwerking in de regio tussen
onderwijssectoren vo, mbo en hoger onderwijs. Daarmee voer ik
tegelijk de motie Mohandis / Jadnanansing uit.10 Ik kies voor een
aanpak waarin ik de verantwoordelijkheid en het eigenaarschap bij de
instelling en haar partners beleg. Ik vraag alle instellingen in het hoger
10

Kamerstuk 31 288, nr. 520.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

8

–

–

–

–

–

onderwijs om samen met hun toeleverend onderwijs ambities te
formuleren op het gebied van versterking van samenwerking tussen
onderwijssectoren. Denk daarbij aan samenwerking aan curriculumontwikkeling, uitwisseling van docenten of de inzet van oud-studenten.
De instelling bepaalt met haar partners zelf de inzet.
De invoering van keuzedelen. Vanaf het studiejaar 2016/2017 zijn de
keuzedelen ingevoerd in het mbo. Studenten die de overstap naar het
hbo willen maken, kunnen tijdens hun mbo-opleiding het keuzedeel
«doorstroom hbo» volgen. Binnen dit keuzedeel worden studenten
voorbereid op het hbo door bijvoorbeeld proeflessen op het hbo te
volgen of hbo-vaardigheden op te doen. De hogescholen zijn intensief
betrokken bij de keuzedelen en de uitwerking daarvan.
Kennisdeling. Hoewel er al veel kennis wordt gedeeld, valt het mij op
dat extra inzet hierop wenselijk is. De komende jaren faciliteer ik
kennisdeling en vraag ik instellingen dit eveneens te doen. Ik doe dat
door het organiseren van bijeenkomsten, seminars en/of studiedagen
die in het teken staan van regionale samenwerking, dan wel door een
(financiële) bijdrage te leveren aan bijeenkomsten gericht op versterking van samenwerking van het toeleverend onderwijs met het hoger
onderwijs. Ik heb hiervoor jaarlijks een bedrag van € 100.000 gereserveerd vanuit de Strategische Agenda. Als het gaat om kennisdeling zal
synergie worden gezocht met datgene wat er al wordt georganiseerd
en wat in het kader van het verbeteren van loopbaanoriëntatie en
loopbaanbegeleiding (LOB) zal worden georganiseerd. Ik denk daarbij
in het bijzonder aan het nog op te richten bovensectoraal expertisepunt LOB VO-MBO.
Pilot werken met doorstroomgegevens. Voor het verbeteren van het
studiesucces is het van belang dat instellingen weten waar hun
studenten vandaan komen en welke bagage zij meenemen naar het
hoger onderwijs. Voor mbo-instellingen is het interessant om te weten
of hun oud-leerlingen succesvol zijn in het hbo. Op dit moment
ontbreken deze gegevens en bestaat er behoefte aan deze informatie.
Om in deze behoefte te voorzien, heb ik het Expertise Centrum
Beroepsonderwijs (ECBO) gevraagd om samen met een aantal
mbo-instellingen en hogescholen een pilot te starten. Doel van de pilot
is het inzichtelijk maken van wat nodig is om doorstroomgegevens
effectief te gebruiken bij het verbeteren van de doorstroom van mbo
naar hbo. Belangrijk daarbij is dat er naar doorstroom gekeken wordt
vanuit mbo- én hbo-perspectief én dat ook andere instellingen en
opleidingen van de uitkomsten kunnen leren.
Gelijke Kansen Alliantie. Voor de studiejaren 2017–2018 en 2018–2019
heb ik een totaalbedrag van € 11 miljoen beschikbaar gesteld voor
projecten van mbo-instellingen en/of hogescholen gericht op het
verbeteren van het studiesucces van mbo-gediplomeerden in het
eerste jaar van het hbo. Ik heb de studenten – als ervaringsdeskundigen – hierbij een belangrijke stem gegeven. Mbo- en hbo-studenten
zijn de afgelopen maanden met elkaar aan de slag gegaan om in
Studentlabs plannen te ontwikkelen om de doorstroom van het mbo
naar het hbo te verbeteren. De studenten hebben de plannen op
15 mei gepresenteerd. Mbo- en hbo-instellingen kiezen één of
meerdere plannen uit die zij de komende jaren willen uitvoeren.
Daarnaast staat het de instelling vrij om in het kader van dit subsidietraject andere plannen in te dienen die bijdragen aan het verbeteren
van het studiesucces.
Onverminderd inzetten op voorlichting. Het belang van goede
voorlichting heb ik van meet af aan onderstreept. Dit deed ik reeds in
de aanloop naar de invoering van het studievoorschot, maar het blijft
continu noodzakelijk: elk eindexamen- en studiejaar kent immers een
nagenoeg volledig nieuwe doelgroep. Het verzorgen van goede
voorlichting doe ik natuurlijk niet alleen. Ook decanen, mentoren,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

9

–

studiebegeleiders, docenten, ouders en verzorgers spelen hierin een
belangrijke rol. Zelf heb ik in de afgelopen tweeënhalf jaar met de
voorlichtingscampagne «Studeer met een plan» de verschillende fases
die gepaard gaan met de stap naar het hoger onderwijs, constant
onder de aandacht gebracht van de aspirant-student. De decanen van
mbo-instellingen heb ik apart aangeschreven; in een brief heb ik hen
opgeroepen alert te zijn op de groep mbo-studenten die mogelijk
willen doorstuderen maar daar tegenop zien, en hen daarbij een aantal
factsheets en tips en adviezen meegegeven.
Nog meer dan vorig jaar ligt in de campagne dit jaar het accent op de
groep mbo-4-studenten, conform de motie Duisenberg, Grashoff, Van
Meenen en Mohandis vorig jaar tijdens het overleg naar aanleiding
van de eerste studievoorschotmonitor.11 Gedurende het hele jaar
voorafgaand aan de studie roep ik de aspirant-studenten (en hun
ouders) op langs verschillende kanalen – thuis, op de radio, op school
en online – om zich zorgvuldig te oriënteren, tijdig aan te melden en
financieel goed voor te bereiden. Dit doe ik onder andere met een brief
die ik naar het huisadres stuur, posters op scholen en video’s van
populaire jongerenvloggers op bijvoorbeeld Instagram en YouTube.
Daarin laat ik me adviseren door de Dienst Publiek en Communicatie
van het Ministerie van Algemene Zaken en trek ik op met de
scholieren- en studentenorganisaties.
Een belangrijke toevoeging is dat het niet alleen een kwestie is van
goed voorlichten, maar ook van faciliteren. Daarom heb ik in 2014 de
website www.studeermeteenplan.nl gelanceerd, die als informatieportal dient. Deze heb ik in 2015 uitgebreid met een rekenhulp, waarmee
(aspirant-)studenten hun recht op studiefinanciering kunnen berekenen. Vorig jaar heb ik de website uitgebreid met «Mijn Studieplan»,
een persoonlijke checklist die herinneringsberichten stuurt waarmee
aspirant-studenten (zowel voor het mbo als voor het hoger onderwijs)
het eigen voorbereidingstraject zelf in kaart kunnen brengen en
doorlopen.
Voorlichting vergt onderhoud. Niet alleen door inzichten die de
jaarlijkse monitor mij biedt, maar ook omdat het mediagebruik van
jongeren verandert. Met de Vereniging Hogescholen, MBO Raad,
LAKS, JOB, ISO en LSVb spreek ik daarom regelmatig over de
mogelijkheden om de voorlichting te verbeteren voor mbo’ers die
willen doorstromen naar het hbo.

1.3 Doelgroepen
Functiebeperking
In de Kamerbrief12 n.a.v. de motie Van Meenen13 heb ik aangekondigd dat
ik de motieven van studenten met een functiebeperking om al dan niet
door te studeren, nader in kaart zou brengen. Dat is met deze monitor
gebeurd en ik rapporteer in deze brief over de uitkomsten daarvan.
De instroom van studenten met een functiebeperking heeft zich dit jaar
hersteld. Dat is goed nieuws. In de vorige monitor meldde ik een daling
van 26% naar 21% in het hbo; nu komt hun aandeel in de instroom op
23%. Vóór de boeggolf van het studievoorschot, lag de instroom op 24%.
De boeggolf lijkt zich bij deze groep versterkt te hebben voorgedaan. In
het wo zijn de daling na de boeggolf en de daaropvolgende stijging
kleiner: 15% in het jaar voor invoering van het studievoorschot, 13% vorig

11

Kamerstuk 24 724, nr. 150
Kamerstuk 31 288, nr. 557.
13
Kamerstuk 24 724, nr. 152.
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

10

jaar tegenover 14% nu. In de jaren vóór de boeggolf lag de instroom op 14
tot 15%.
Parallel aan deze monitor, heb ik breder gekeken naar de motieven van
studenten om al dan niet door te studeren en hun overwegingen daarbij.
Uit dit onderzoek komt naar voren dat de doorstroomintentie van
jongeren die belemmerd worden door een functiebeperking, niet verschilt
van die van studenten zonder functiebeperking. Wel blijkt dat jongeren
met een functiebeperking die niet de intentie te hebben om te gaan
studeren of daarover twijfelen, vaak niet zo goed op de hoogte zijn van de
voorzieningen die er voor hen zijn. De onderzoekers concluderen dat de
voorlichting aan en begeleiding van jongeren met een functiebeperking in
de overgang van mbo, havo en vwo naar het hoger onderwijs, over de
gehele linie verbeterd kan worden.
Het Expertisecentrum handicap+studie en studentenorganisaties delen het
belang van goede voorlichting voor deze groep. Studenten met een
functiebeperking zijn bijvoorbeeld slecht op de hoogte van de voorzieningen die er voor hen zijn bij de instellingen, en kiezen ook significant
minder vaak voor een studie met decentrale selectie. Het Expertisecentrum geeft daarbij aan dat deze studenten ook minder kansen hebben
op de arbeidsmarkt. Het Expertisecentrum doet voorts een aantal
constructieve aanbevelingen, die gericht zijn op de voorlichting en op de
informatievoorziening bij en begeleiding door instellingen.
De resultaten van de monitor onderstrepen het belang van een intensivering van de voorlichting. Maar ze geven geen aanleiding tot andere
beleidswijzigingen. De resultaten laten zien dat er te weinig kennis is over
de bestaande regelingen, niet dat deze regelingen niet volstaan. Aan het
kennisniveau moet dan ook gewerkt worden. In die context, en conform
mijn toezegging aan de Tweede Kamer bij de begrotingsbehandeling van
afgelopen jaar,14 is het goed om een update te geven van de concrete
voorlichtingsacties die ik, vooruitlopend op dit onderzoek, al in gang heb
gezet. In de eerder genoemde brief over studenten met een functiebeperking, heb ik een aantal concrete punten aangekondigd om de
voorlichting te verbeteren. De basis hiervan was een factsheet,
gezamenlijk te ontwikkelen met het expertisecentrum Handicap + studie
en de studentenbonden. Dit handzame overzicht is inmiddels afgerond tot
tevredenheid van alle betrokken partijen, en verspreid onder een grote
groep relevante partijen met het verzoek het verder te verspreiden binnen
hun respectievelijke netwerken. Het gaat dan niet alleen om DUO,
Handicap + Studie en de studentenbonden zelf, maar ook om instellingen
en decanenorganisaties die hebben toegezegd het verder te verspreiden
naar bijvoorbeeld zorgcoördinatoren en decanen in hun netwerk.
In de volgende monitor zal het kennisniveau onder deze groep opnieuw
bekeken worden, om te zien of de aangescherpte voorlichting effect heeft.
Met de VSNU, de VH en de studentenorganisaties ben ik daarnaast in
gesprek over het ISO-rapport over student-psychologen en studenten met
psychische problemen. De koepels gaan voortvarend aan de slag met dit
thema, en betrekken daarbij de gegevens van de NSE en de Studentenmonitor. Samen met de koepels en de studentenorganisaties verken ik de
mogelijkheden voor de uitwerking van de motie op dit thema.15

14
15

Handelingen II 2016/17, nr. 18, item 8, (bijlage).
Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 116.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

11

Eerste generatiestudenten
De studentenorganisaties vragen, samen met de Vereniging Hogescholen,
aandacht voor de positie van eerste-generatiestudenten in het hoger
onderwijs.
Ik begrijp de zorg van de studenten en de Vereniging Hogescholen, en
deel het belang van kansengelijkheid, juist ook voor deze groep. Inmiddels
is uit onderzoek echter ook gebleken dat er sinds 2006 significant minder
laagopgeleide ouderparen zijn; dit aandeel zakte van 61% in 2006 naar
53% in 2016, zo laat de monitor zien. Ik zal daarom samen met de
studentenbonden, de VH en de onderzoekers bekijken hoe we verder
onderzoek naar deze groep in de komende monitor kunnen vormgeven,
zodat we op basis daarvan eventuele vervolgstappen kunnen nemen.
Leven lang leren
Het aantal studenten dat op latere leeftijd een opleiding volgt, is sinds
2009 flink gedaald, maar liet vorig jaar een stijging zien. Dit jaar zet deze
stijging door. Het aantal deeltijdstudenten groeide met tien procent ten
opzichte van vorig jaar.
Veel hogescholen hebben de afgelopen tijd sterk ingezet op het verder
flexibiliseren van het deeltijdonderwijs, zodat het aantrekkelijker wordt
voor werkenden om een opleiding te gaan volgen. Om meer maatwerk
mogelijk te maken, doen 21 hogescholen met ruim 500 deeltijd- en duale
opleidingen mee aan pilots flexibilisering, waarin zij bijvoorbeeld inzetten
op het benutten van de werkplek voor het onderwijs en het valideren van
wat mensen al aan kennis en vaardigheden hebben.
In september 2016 zijn experimenten met vraagfinanciering gestart in een
beperkt aantal opleidingen in de sector techniek en ict. Bij vraagfinanciering schrijven studenten zich in voor modules in plaats van voor een
hele opleiding, en kan de student kiezen om een voucher in te zetten bij
een private of een publieke hogeschool. In september 2017 gaat het
experiment vraagfinanciering ook van start in de sector zorg & welzijn.
Voorts is vanaf september 2017 het levenlanglerenkrediet beschikbaar
voor deeltijdstudenten.
Meerjarige masters
De instroom in meerjarige wo-masters stabiliseert na een stijging in
eerdere jaren; in meerjarige hbo-masters stijgt de instroom, mede
veroorzaakt door een toename van het aanbod. De instroom in eerstegraads lerarenopleidingen c.q. onderwijsmasters in het hbo neemt af,
terwijl de instroom in de meerjarige wo-masters stabiel blijft. Ruim drie
procent van de wo-bachelors volgt een researchmaster; van de
hbo-bachelors is dit minder dan een procent.
Wat betreft de studie geneeskunde bestaat er bij geneeskundestudenten
zorg over de groep coassistenten. Hierover heb ik het afgelopen jaar
veelvuldig met beide Kamers van gedachten gewisseld. Vorig jaar heb ik
ook met studenten gesproken over de monitoring van de toegankelijkheid
van de opleiding geneeskunde. In mijn brief aan de Eerste Kamer van
19 april 2017 meldde ik het voornemen van de Nederlandse Federatie van
Universitair Medische Centra (NFU) voor nader onderzoek rond de
instroom van studenten.16 Inmiddels is duidelijk dat enkele geneeskundefaculteiten en één opleiding klinische technologie dit onderzoek gaan
doen. Ik heb de Eerste Kamer ook toegezegd de voor coschappen
16

Kamerstuk 34 035, Z.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

12

relevante uitkomsten van de NVAO-accreditatierapporten op basis van de
visitaties bij geneeskunde toe te zullen sturen.
Tweede Studies
Het aandeel studenten dat een tweede studie volgt, is de afgelopen vier
jaar stabiel gebleven op ongeveer 3% (23.063 studenten in collegejaar
2016–2017). Studenten die na het afronden van een eerste studie nog een
tweede studie gaan volgen, betalen het instellingscollegegeld, tenzij zij
een opleiding volgen in de richting gezondheidszorg of onderwijs
(wanneer zij hierin nog geen graad hebben). In dat geval betalen zij het
wettelijk collegegeld. Het is daarom goed om deze twee groepen los van
elkaar te zien. Het merendeel van de studenten die een tweede studie
volgen, doet dit volgtijdelijk (nadat het diploma van de eerste studie is
gehaald) en niet gelijktijdig met hun eerste studie. De afgelopen jaren is
het aantal studenten dat volgtijdelijk een tweede studie doet, relatief
stabiel (rond de 20.000 studenten). Het aantal studenten dat gelijktijdig
met een tweede studie start, is het afgelopen jaar licht gestegen (1.852
studenten in collegejaar 2016–2017, ten opzichte van 1.627 studenten in
collegejaar 2015–2016).
Ook is weer onderzocht wat de hoogte van het instellingscollegegeld is. In
het studiejaar 2016–2017 bedraagt het instellingscollegegeld in het hbo in
de bachelor € 7.138 en in de master € 6.697. Een gedifferentieerd tarief
komt bij elf van de 37 hbo-instellingen voor. Vier van deze instellingen
hanteren binnen de master wél een uniform tarief (Avans, HR, HKU en
Saxion). Zeventien instellingen hanteren een uniform tarief voor de
bachelors; negen instellingen bieden maar één (bekostigde) bacheloropleiding aan. Binnen universiteiten is er meer variatie in de hoogte van het
instellingscollegegeld tussen instellingen, maar ook binnen de instelling.
Het gemiddelde collegegeld komt uit op € 8.681 in de bachelor en
€ 11.779 in de master. Van de zeventien universiteiten (excl. OU) hanteren
er twee een uniform tarief voor alle bacheloropleidingen (TU Eindhoven
en Wageningen University; TU Delft m.u.v. één joint degree) en drie voor
alle masteropleidingen (zelfde instellingen incl. Universiteit voor
Humanistiek). De verschillen in tarieven hangen samen met instellingsbeleid en de sector waarin het onderwijs wordt gegeven. Naar aanleiding
van motie Van Dijk/Mohandis heb ik het afgelopen jaar laten onderzoeken
hoe het collegegeld voor een tweede studie (bachelor/master) gemaximeerd kan worden. Ik heb uw Kamer hierover recent per brief geïnformeerd.17
Selectie / numerus fixus
Vanaf studiejaar 2017–2018 is de loting bij numerusfixusopleidingen
afgeschaft en selecteren de instellingen de kandidaten die zich
aanmelden. Ik vind het van belang dat studenten zich niet laten
afschrikken door een opleiding met numerus fixus. Voor alle kandidaatstudenten, ook voor diegenen voor wie de overstap naar het hoger
onderwijs niet vanzelfsprekend is, moet deelname aan een selectieprocedure een reële optie zijn.
ResearchNed heeft studiekiezers gevraagd of zij de intentie hebben om
een numerusfixusopleiding te gaan volgen. ResearchNed constateert dat
de belangrijkste reden die studiekiezers aangeven om niet te kiezen voor
een numerusfixusopleiding, is dat de opleiding van de voorkeur geen
selectie toepast. Tussen de 14% en 18% van de ondervraagden twijfelt of
hij door de selectie zou komen. Daarnaast valt op dat eerste generatie
17

Kamerstuk 31 288, nr. 583.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

13

kandidaat-studenten van lager opgeleide ouders, minder vaak nadenken
over het volgen van een numerusfixusopleiding dan studenten met hoger
opgeleide ouders.
De resultaten van ResearchNed geven aan dat er aandacht nodig blijft
voor aspiratieontwikkeling en voor transparante informatie over de
moeilijkheidsgraad en de inhoud van de selectieprocedure. Dit is een
belangrijke opdracht voor het onderwijs, die het onderwijs ook oppakt.
Met de versterking van de LOB, de introductie van de (doorstroom)keuzedelen in het mbo, verbetering van de regionale samenwerking van
ho-instellingen met vo- en mbo-instellingen en de verschillende initiatieven uit de Gelijke Kansen Alliantie, zet het onderwijs zich in om de
toegankelijkheid en gelijke kansen bij selectieve opleidingen te borgen.
Zoals gezegd beschrijft de voorliggende monitorrapportage de intenties
om al dan niet door te stromen naar een opleiding met numerus fixus.
Voor de zomer doe ik u een eindrapport toekomen over decentrale selectie
bij numerusfixusopleidingen, waarin naast deze intenties de resultaten
van en ervaringen met de selectieprocedure zelf en het aanbieden van
plaatsen tot dan toe aan bod komen.
Bèta
Het aantal studenten dat een bètarichting kiest, is de afgelopen jaren
gestegen. Dit jaar stabiliseert de stijging bij de mannelijke studenten.
Vrouwen kiezen nog steeds in toenemende mate voor bèta. Sinds 2006 is
het aantal vrouwen dat een bètastudie kiest in het wo, gestegen van 21%
naar 30%. Ook in het hbo zijn vrouwen bezig met een inhaalslag; daar
steeg het percentage van 6% naar 13%.
Pabo
De monitor bevestigt het beeld dat de instroom op de pabo het afgelopen
jaar is gestegen, na de forse daling in 2015. Zowel de instroom uit het
mbo (15%) als uit de havo (11,5%) trok aan. De instroom zit nog niet op
het niveau van voor 2015, maar zoals begin dit jaar aangegeven aan uw
Kamer, hebben de aangescherpte toelatingseisen – die voor een groot
deel de instroomdaling veroorzaakten – gezorgd voor een kwaliteitsimpuls
en is het studiesucces op de pabo toegenomen: meer pabo-studenten
stroomden afgelopen jaar door naar het tweede jaar van de opleiding.
Voor het cohort 2015–2016 lag de uitval van de pabo daarmee ruim onder
het landelijk gemiddelde. Dit zijn positieve ontwikkelingen. Tegelijkertijd
blijven we hard werken aan het verhogen van de instroom en de
diversiteit hierbinnen.
1.4. Uitval, studiekeuze en studiesucces
Studiekeuze
Er is de laatste jaren veel geïnvesteerd in het studiekeuzeproces, en dit
leidde tot positieve resultaten: een bewustere keuze voor de studie en een
goede binding met de opleiding. Ik ben blij dat dit ook zijn vruchten heeft
afgeworpen en dat ook dit jaar ruim 70% van de eerstejaarsstudenten in
2016–2017 naar eigen zeggen een weloverwogen studiekeuze heeft
gemaakt. Ik verwacht dat dit nog verder verbeterd kan worden, mede met
behulp van de middelen uit het studievoorschot. Daarnaast zal ook de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

14

loopbaanoriëntatie en begeleiding (LOB) in het voortgezet onderwijs en
het mbo verder worden verbeterd.18
Voorts werk ik samen met de koepelorganisaties, de jongerenorganisaties
en de decanenverenigingen aan de uitwerking van de motie Duisenberg.19
In deze motie wordt gevraagd naar minimumnormen op het gebied van
LOB, voorlichting en de studiekeuzecheck. Ik zal u binnenkort nader
informeren over deze motie.
Studiesucces en studie-uitval
De uitval/switch in het eerste jaar hoger onderwijs is sinds studiejaar
2013–2014 aan het dalen; in het laatste jaar (2015–2016) van 32,5% naar
31,6% – in het hbo van 36% naar 35% en in het wo stabiel op 24%. Daarbij
valt op dat deze percentages nauwelijks verschillen tussen studenten met
hoger en lager opgeleide ouders. Wel is in het hbo de uitval en switch
onder studenten met een aanvullende beurs wat hoger dan onder
studenten zonder aanvullende beurs.
Ik ben blij dat de daling in de uitval en switch zich verder voortzet. Het is
een proces van een lange adem, maar ik ben ervan overtuigd dat de vele
investeringen zich ook de komende jaren terugbetalen door een verdere
vermindering van het aantal studenten dat binnen een jaar stopt met de
opleiding. Want we zijn er nog niet. Verbetering van de overgang van het
voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs naar het hoger
onderwijs voor de studiekiezer, vergt blijvende aandacht. De middelen uit
het studievoorschot vanaf 2018 kunnen daaraan nog een extra impuls
geven.
2. STUDIEGEDRAG EN STUDIEFINANCIERING
Studievoortgang
Sinds 2013 verandert het aandeel studenten dat een studieachterstand
oploopt vrijwel niet. De gemiddelde studievoortgang van hbo-studenten is
sinds 2013 geleidelijk gestegen van 88% naar 90% in 2015–2016.20 Het
komt daarmee op het niveau van wo-studenten. Eerstejaars
hbo-studenten met een studievoorschot in 2015–2016 lopen beduidend
minder vaak studieachterstand op dan eerstejaars hbo-studenten met een
basisbeurs een jaar eerder. In het wo is de studieachterstand onveranderd
gebleven, en is dit verschil niet zichtbaar.
Net als de afgelopen drie studiejaren, is ongeveer 50% van de eerstejaarsstudenten met studieachterstand in 2015–2016 naar eigen zeggen actief
aangesproken op deze achterstand. Ook het percentage ouderejaarsstudenten met studieachterstand dat hierop aangesproken is, bleef stabiel
sinds 2013–2014 (30%).
De tevredenheid van studenten over de opleiding in het algemeen is in
2015–2016, net als in 2014–2015, gestegen. De groeiende tevredenheid
over docenten zet ook door. De tevredenheid over de inhoud van de
opleiding ligt al enige jaren rond de 70% in het hbo en net iets boven de
80% in het wo. Ook de tevredenheid over de mate waarin de studie hen
uitdaagt, blijft stabiel over de jaren heen. In 2015–2016 was 55% van de
hbo-studenten en 65% van de wo-studenten tevreden hierover.

18

Kamerstuk 31 524, nr. 301.
Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 21.
20
Een studievoortgang van 100% wil zeggen dat iemand nominaal studeert.
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

15

Het aandeel ambitieuze studenten stijgt in 2015–2016 met drie procentpunten (wo) en twee procentpunten (ho) naar 21 procent voor zowel wo
als ho.
Tijdsbesteding
De tijd besteed aan een baan, is stabiel gebleven in 2015–2016. De
studievoortgang, afgezet tegen het aantal gewerkte uren, is in vergelijking
met 2014–2015 stabiel gebleven of gestegen. Alleen de studievoortgang
van wo-studenten die meer dan 16 uur werken, is gedaald. Het aandeel
studenten met bestuurswerk is al jaren stabiel en bedraagt in 2015–2016
14% voor hbo en 25% voor wo.
Studiefinanciering
Het aandeel studenten dat onder het studievoorschot valt, is nog relatief
klein. Het enige volledige studiejaar waarover gegevens beschikbaar zijn,
is het jaar 2015/2016 en daarin valt 19% van alle studerenden onder het
studievoorschot. Wanneer ook studiejaar 2016/2017 wordt meegenomen,
gaat het om 34% van alle studenten. Van dit studiejaar zijn echter slechts
vier maanden gegevens beschikbaar. Ontwikkelingen in het leengedrag
van studenten die onder het studievoorschot vallen, moeten hierdoor nog
steeds met de nodige voorzichtigheid worden beschouwd.
Zoals eerder in deze brief gemeld – bij het beeld op hoofdlijnen – heeft
ongeveer tweederde van de studievoorschotstudenten een lening
opgenomen, tegenover 48% van de studenten met aanspraak op een
basisbeurs. Gemiddeld was het bedrag dat door studenten onder het
studievoorschot werd geleend ongeveer € 90 per maand hoger dan het
bedrag dat studenten met recht op een basisbeurs leenden. Dit verschil is
ten opzichte van de vorige monitor niet gewijzigd.
Na de invoering van het studievoorschot, is het gemiddelde leenbedrag
per maand van alle lenende studenten (dus studenten met basisbeurs,
studenten die hun basisbeursrechten hebben verbruikt en studievoorschotstudenten) met ongeveer € 44 gestegen. De stijging deed zich voor
bij alle groepen studenten. Het aandeel studenten dat leent, is sinds de
invoering van het studievoorschot gestegen van 38% (2014–2015) naar
47% (2016–2017).
Positief is dat ResearchNed concludeert dat studenten steeds bewuster
lenen. Het aandeel studenten dat het maximale bedrag leende, lag in 2006
nog op 42%, maar is in de jaren daarna gedaald tot 31% in studiejaar
2015/2016. Waar in de vorige monitor nog een stijging te zien was naar
40% voor de eerste vier maanden van studiejaar 2015/2016, is die stijging
in de nieuwe monitor weggeëbd wanneer het hele studiejaar in
ogenschouw wordt genomen.
Het gebruik van de leenfaciliteit door studievoorschotstudenten ten
opzichte van studenten die niet onder het studievoorschot vallen, lijkt
redelijk in overeenstemming met de ramingen die vooraf door het
Centraal Planbureau zijn gemaakt over de te verwachten gemiddelde
studieschuld. De laatste jaren is wel een stijgende trend zichtbaar, ook
buiten de groep studievoorschotstudenten, als het gaat om het aandeel
leners en de gemiddelde leenbedragen. Dit is bijvoorbeeld ook te zien bij
mbo-studenten met recht op studiefinanciering. Het is onzeker hoe dit
leengedrag zich de komende jaren gaat ontwikkelen. Mogelijk zijn de lage
rente en de gestegen publiciteit over studieleningen van invloed geweest
op deze stijging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

16

Er zijn geen grote verschillen waarneembaar ten opzichte van vorig jaar in
de motieven om wel of niet te gaan lenen. Opvallend is dat
studievoorschot-studenten die afzien van een lening, minder vaak
aangeven dat dit komt door principiële bezwaren dan de andere groepen
studenten die afzien van een lening. Studenten die onder het studievoorschot vallen, zijn ook veel beter op de hoogte van hun studieschuld dan
de andere groepen. Dit zijn signalen dat de inzet op de bevordering van
het financieel bewustzijn bij het gebruik van studiefinanciering effect lijkt
te hebben.
In het wo is er geen verschil in het leengedrag van studenten met hoog- of
lager opgeleide ouders. In het hbo zien we dat 42% procent van studenten
met hoogopgeleide ouders leent tegenover 38% van studenten met lager
opgeleide ouders. Onder invloed van het studievoorschot is het verschil in
leengedrag tussen beide groepen niet noemenswaardig veranderd.
3. STUDENTENREISRECHT
Studentenreisrecht minderjarige mbo-studenten
Sinds 1 januari 2017 hebben minderjarige mbo-BOL-studenten recht op
een studentenreisproduct. Voorheen moesten zij zelf, of hun ouders, hun
reiskosten betalen. De invoering van het studentenreisrecht onder deze
groep is goed verlopen. De afgelopen maanden hebben ongeveer 100.000
van hen gebruik gemaakt van dit reisrecht en het studentenreisproduct op
hun persoonlijke OV-chipkaart geladen. Met de invoering van deze kaart
heb ik willen bereiken dat deze studenten voortaan een bewustere
opleidingskeuze kunnen maken, en het zich kunnen veroorloven om ook
buiten de eigen woonplaats te studeren of stage te lopen.
De afgelopen maanden heeft ResearchNed een eerste onderzoek gedaan
naar de motieven van minderjarige (aankomende) mbo-studenten om te
kiezen voor een bepaalde opleiding of stageplek en de rol die reiskosten
en reisafstand hierin spelen. Een samenvatting daarvan is opgenomen in
de tweede studievoorschotmonitor. Het rapport zelf, «Keuzemotieven van
minderjarige mbo’ers en het studentenreisproduct», treft u als aparte
bijlage bij deze brief aan. Uit het onderzoek komt naar voren dat de
inhoud van de opleiding, de sfeer op de opleiding, een specifieke
beroepswens en goede baankansen de belangrijkste rol spelen in de
opleidingskeuze. Voor wat betreft de reiskosten, geldt dat 43% van de
toekomstige mbo-studenten aangeeft dat zij door de invoering van het
studentenreisproduct ook opleidingen heeft overwogen die anders te ver
weg zouden zijn geweest. Verder geeft bijna een kwart van hen (24%) aan
dat zij zonder het studentenreisproduct niet naar de mbo-instelling van
zijn/haar eerste voorkeur zou zijn gegaan.
Ik ben blij met deze eerste onderzoeksresultaten, omdat ze voor mij
duidelijk maken dat het studentenreisrecht nu ook veel minderjarige
mbo-studenten helpt om zich bij hun studiekeuze minder belemmerd te
voelen door reiskosten. In lijn met wat ResearchNed hierover in haar
rapport heeft geschreven, vind ik het belangrijk om op een later tijdstip
(bijvoorbeeld over twee jaar) nog eenmaal te onderzoeken wat de effecten
zijn geweest van de invoering van het studentenreisproduct bij deze
doelgroep.
Beter Benutten
In de brief die ik op 15 september 2016, mede namens de staatsecretaris
van IenM, aan uw Kamer heb gestuurd, heb ik mijn reactie gegeven op het
rapport van de Taskforce «Beter benutten onderwijs en openbaar vervoer»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

17

(onder leiding van mevrouw Jeannette Baljeu).21 In die reactie heb ik
onder meer aangegeven dat ik wil inzetten op een regionale aanpak,
waarbij per regio gekeken wordt wat er gedaan kan worden om
knelpunten rondom de mobiliteit van studenten op te lossen en een
besparing te realiseren op het OV-contract tussen OCW en de openbaarvervoersbedrijven.
Daarbij heb ik aangegeven dat dhr. Maarten van Poelgeest vanaf 1 oktober
2016 de rol van landelijk coördinator van deze aanpak vervult. De
afgelopen maanden heeft Van Poelgeest veel gesprekken gevoerd met
onderwijsinstellingen, studentenorganisaties, openbaarvervoersbedrijven
en decentrale overheden, zowel op landelijk als op regionaal niveau. Ook
heeft hij werkbezoeken aan regio’s afgelegd om te zien met welke pilots
en experimenten regio’s aan de slag zijn om knelpunten in studentenmobiliteit aan te pakken. Nog nadrukkelijker dan eerder, is daarbij de relatie
tussen twee beleidsdoelstellingen naar voren gekomen:
• Het realiseren van een besparing waardoor geld beschikbaar komt om
te investeren in de kwaliteit van (hoger) onderwijs.
• Het verbeteren van de bereikbaarheid door de piekbelasting op
specifieke OV-trajecten te verminderen.
Van Poelgeest heeft geconstateerd dat er bij de betrokken partijen voor
het bereiken van de bereikbaarheidsdoelstelling meer enthousiasme
bestaat dan voor het realiseren van de besparing. In verschillende regio’s
wordt gewerkt aan experimenten voor het beïnvloeden van het reisgedrag
van studenten. Het gaat dan om regio’s waar er grote piekdrukte is in de
ochtendspits van het openbaar vervoer en/of waar de bereikbaarheid van
onderwijsinstellingen onder druk staat. Deze regio’s willen graag
onderzoeken in hoeverre studenten te verleiden zijn om op andere
momenten en/of met andere vervoersmiddelen (bijvoorbeeld de fiets) te
gaan reizen. Daarbij zal worden nagegaan, zoals ik heb besproken met de
Staatssecretaris van IenM, of het mogelijk is dat vervoerders incentives
kunnen geven aan onderwijsinstellingen of studenten die zich actief
inzetten voor het oplossen van knelpunten, om daarmee anderen te
stimuleren dat ook te doen.
Er zijn ook regio’s waar zich minder problemen voordoen rondom
bereikbaarheid en studentenmobiliteit. In deze regio’s blijkt het heel lastig
om betrokken partijen te motiveren met dit onderwerp (en daarbinnen
bijvoorbeeld het aanpassen van studieroosters) aan de slag te gaan of om
zich in te zetten voor een besparing op het bovengenoemde OV-contract.
Op basis van deze ervaringen, heb ik in afstemming met de Staatssecretaris van IenM, besloten de komende (demissionaire) periode een
tussenfase in de aanpak «Beter Benutten voor Beter Onderwijs» in te
bouwen. Ik heb Van Poelgeest gevraagd om zich in deze tussenfase vooral
te richten op het ondersteunen en faciliteren van pilots en experimenten
rondom het reisgedrag van studenten, in regio’s waar een intrinsieke
motivatie bestaat om hiermee aan de slag te gaan. Zoals ik in mijn
bovengenoemde brief van 15 september 2016 heb aangegeven, stel ik
daarvoor de «Stimuleringsmiddelen onderwijs & OV» ter beschikking
(maximaal € 500.000,– in 2017). De focus van de aanpak komt daarmee in
eerste met name te liggen op het opdoen van kennis en ervaring rondom
het beïnvloeden van het reisgedrag van studenten, en minder op het
realiseren van een landelijk dekkend netwerk van regionale samenwerkingsverbanden en minder sec op een besparing op het OV-contract.

21

Kamerstuk 23 645, nr. 634.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

18

Op basis van de ervaringen die de komende periode worden opgedaan
met de pilots en experimenten in de regio, kan een nieuw kabinet
vervolgens besluiten hoe de verdere invulling van de aanpak Beter
Benutten voor Beter Onderwijs er het beste uit kan komen te zien.
Tot slot
De ontwikkelingen in het hoger onderwijs die deze monitor laat zien,
stemmen mij hoopvol. Het hoger onderwijs in Nederland staat er goed
voor, met een breed aanbod aan aansprekende en kwalitatief
hoogstaande opleidingen, die nationale en internationale studenten goed
weten te vinden. De voorzieningen in de studiefinanciering stellen elke
student in staat om van dit aanbod gebruik te maken. Na de roerige tijden
rond de stelselwijziging, zien we nu herstel van de traditionele deelnamepatronen. Ik verwacht dat dit herstel de komende jaren bestendigt.
Tegelijkertijd is er nog veel werk aan de winkel. Niet alleen aan de
kwaliteit van ons hoger onderwijs, maar ook aan de emancipatoire functie
van ons stelsel. De middelen die ik heb vrijgespeeld met de hervorming
van de studiefinanciering, bieden de ruimte om daarin blijvend te
investeren.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 24 724, nr. 164

19