Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

32 545

Wet- en regelgeving financiële markten

Nr. 114

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 14 februari 2020
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Financiën over de brief van 15 oktober 2019 inzake de
Toezichthouderregeling van DNB in verband met de introductie van een
minimumvloer voor risicogewichten van hypotheekleningen in Nederland
(Kamerstuk 32 545, nr. 110).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 13 februari 2020.
Vragen en antwoorden, voorzien van een inleiding, zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
De griffier van de commissie,
Weeber

kst-32545-114
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

1

Inleiding
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van de feitelijke vragen over de
Toezichthouderregeling van DNB in verband met de introductie van een
minimumvloer voor risicogewichten van hypotheekleningen in Nederland.
Voor een logische opbouw van de beantwoording heb ik gekozen voor
een thematisch geordende beantwoording. Ik ga eerst in op de
weerbaarheid van banken. Het tweede deel van de beantwoording spitst
zich toe op de huizenmarkt. In het derde deel beantwoord ik de vragen die
gesteld zijn over securitisaties. Vervolgens beantwoord ik in het vierde
deel de fiscale vragen. Tot slot ga ik nog in op enkele vragen over het
ECB-beleid. Dat leidt tot de volgende opbouw:
I. Weerbaarheid banken
II. Huizenmarkt
III. Securitisaties
IV. Fiscaal
V. ECB-beleid
I. Weerbaarheid banken
1)
Kunt u een historisch overzicht verstrekken van de buffervereisten sinds 1980?
In Europa en veel andere delen van de wereld wordt bij de berekening van
het kapitaal van banken uitgegaan van de zogenaamde Bazelse kapitaalraamwerken. De Bazelse akkoorden worden middels de Capital Requirements Regulation (CRR) en de Capital Requirements Directive (CRD) in de
EU van kracht. In figuur 1 treft u een overzicht van de zogenoemde «pijler
1 risicogewogen minimumeisen» en de buffereisen onder de verschillende Bazel akkoorden, inclusief de eisen uit het meest recente CRD-V
akkoord, waarin onder meer aanscherpingen in de risicogewogen
systeembuffers zijn doorgevoerd. De pijler 1-eisen gelden voor alle
banken. De hoogte van de hierboven genoemde buffereisen wordt door
de toezichthouder bepaald en kan van toepassing zijn op alle banken in
haar jurisdictie of op specifieke banken. Deze buffers komen dan bovenop
de pijler 1-eisen.
Figuur 1. Risicogewogen kapitaaleisen onder Bazel 1, Bazel II, Bazel III en CRD-V (als percentage van risicogewogen activa)
Bazel I (1988)

Bazel II (2004)

Bazel III (2010) /
CRD-IV (2014)

CRD-V (2019)

2,0%
2,0%
4,0%
8,0%
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
2,0%

4,5%
1,5%
2,0%
8,0%
2,5%
0%–2,5%
0%–3%2
8%–12%

4,5%
1,5%
2,0%
8,0%
2,5%
0%–2,5%
0%–5%2
8%–13%

Risicogewogen
CET1 minimumeis
AT11
T21
Tier 1 + Tier 2
Kapitaalconserveringsbuffer (alleen CET1 kapitaal)
Contracyclische buffer (alleen CET1 kapitaal)
Systeemrelevantie- en systeemrisicobuffer (alleen CET1 kapitaal)
Indicatie totale hoeveelheid minimaal vereist kernkapitaal (CET1)

8,0%
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

1

AT1 en T2 Kapitaal mag altijd worden vervangen door kapitaal uit een hogere klasse.
Onder strikte voorwaarden kan een hogere (gecombineerde) systeembuffer worden opgelegd, maar daar is dan wel toestemming van de
Europese Commissie voor nodig.
2

Bovenop de pijler 1-eisen en buffereisen kan de toezichthouder sinds het
Bazel II akkoord, waar nodig, een bank middels een pijler 2-opslag
dwingen om meer kapitaal aan te houden. Een toezichthouder kan dit
doen vanwege 1) aanvullende risico’s, zoals bijvoorbeeld renterisico,
juridisch risico, bedrijfsmodel risico of reputatierisico, of 2) wanneer de
toezichthouder van mening is dat de hoeveelheid kapitaal voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

2

kredietrisico, marktrisico of operationeel risico, niet voldoende is. Deze
eventuele extra kapitaaleis kan dus per bank verschillen en komt bovenop
de minimumeisen genoemd in de vorige alinea. Voor de grootbanken
bepaalt het Single Supervisory Mechanism (SSM), de Europese bankentoezichthouder, de hoogte van deze eventuele opslag. Voor de kleine
banken bepaalt De Nederlandsche Bank (DNB) dit.
Naast de hiervoor genoemde risicogewogen kapitaalvereisten, is in het
Bazel III akkoord en als onderdeel van het akkoord over CRD-V, ook een
bindende minimum risico-ongewogen leverage ratio-eis van 3%
opgenomen voor alle banken. Bovendien zal er een opslag op deze
leverage ratio gaan gelden voor de mondiaal systeemrelevante banken
(G-SIIs) en zal de Europese Commissie een onderzoek uitvoeren naar
uitbreiding van deze opslag naar de nationaal systeemrelevante banken
(O-SIIs).
2)
Wanneer zijn banken «voldoende weerbaar» tegen de gevolgen
van een huizenprijscorrectie?
Banken zijn voldoende weerbaar wanneer zij de negatieve gevolgen van
een huizenprijscorrectie op hun inkomsten en kapitalisatie kunnen
opvangen zonder dat het functioneren van banken ernstig verstoord
wordt.
3)
Hoeveel procent kunnen de huizenprijzen dalen, zonder dat
banken in problemen komen?
4)
DNB schrijft dat bij een forse huizenprijsprijscorrectie de
verwachte verliezen van banken op hypothecaire leningen wel
degelijk kunnen oplopen. Kunt u kwantificeren bij welke
correctie de verliezen zodanig kunnen oplopen, dat banken in de
problemen komen?
De gevoeligheid van Nederlandse banken voor een huizenprijsdaling kan
worden onderzocht met behulp van stresstesten. Zo heeft DNB de
gevolgen onderzocht van een «zwaarweerscenario» waarin huizenprijzen
25% dalen. Deze analyses laten zien dat de risicogewichten in een
dergelijk scenario met 8 tot 11%-punt kunnen toenemen. Door deze
toename van de risicogewichten zouden de CET1-kapitaalratio’s van
banken gemiddeld met 1 tot 1,3%-punt dalen. Daarnaast zouden in een
dergelijk scenario de kredietverliezen op hypotheken en op andere
leningen toenemen. Hoewel banken deze directe verliezen naar
verwachting kunnen dragen, kan hierdoor het vertrouwen van marktpartijen verminderen, met name in tijden van crisis. Hierdoor kan de
bereidheid van marktpartijen om Nederlandse banken te financieren
afnemen, zoals ook in de vorige crisis gebeurde. Als het een bank dan niet
zelf lukt om private oplossingen te vinden zijn er in het kader van de
bankenunie strenge Europese afspraken gemaakt om een bank af te
wikkelen, zonder dat er een directe noodzaak is om als overheid bij te
springen. Tot slot is het goed om op te merken dat de grote Nederlandse
banken ook ten tijde van de laatste crisis op de huizenmarkt van 2008 tot
2013 relatief weinig verliezen hebben geleden op hun hypotheekportefeuilles1.

1

https://www.dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/dnbulletin-2016/dnb349156.jsp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

3

5)
Kunt u voor zowel de grootbanken als de groep kleinere banken
de winstcijfers van de afgelopen tien jaren weergeven?
De winstgevendheid van ondernemingen wordt vaak uitgedrukt als het
rendement dat een onderneming maakt in verhouding tot het eigen
vermogen waarover een onderneming beschikt. Dit wordt ook wel Return
on Equity (RoE) genoemd. De ECB noemt in haar Statistical Data
Warehouse RoE cijfers waarbij onderscheid gemaakt wordt tussen grote,
middelgrote en kleine banken.2 Het is daarbij belangrijk om op te merken
dat een relatief lage return on equity veroorzaakt kan worden door een
relatief betere kapitalisatie. Het is daarom belangrijk dat niet alleen naar
RoE’s gekeken wordt om de weerbaarheid van banken te beoordelen.
6)
Hoe verhoudt de schuld van de financiële sector zich met de
omzet en de winst? Welke risico’s zijn verbonden aan deze
verhouding?
Een overzicht van de geconsolideerde balans (schuld) en baten/lasten
(omzet en winst) van Nederlandse financiële instellingen treft u aan op de
site van De Nederlandsche Bank.3 Een van de kernfuncties van banken is
het aangaan van schuld, bijvoorbeeld door het aantrekken van spaargeld,
en hiermee kredieten te verlenen. Vanuit het oogpunt van financiële
stabiliteit is het van belang dat daar altijd een minimale hoeveelheid eigen
vermogen als percentage van de (risicogewogen) activa tegenover staat
om eventuele verliezen zelf op te vangen (zie antwoord op vraag 1). De
prudentiële wet- en regelgeving en het toezicht borgen dat.
7)
Wat wordt bedoeld met de opmerking dat deze regeling niet
boven op de nieuwe kapitaaleisen komt van Bazel 3.5? Vallen ze
samen, lopen ze erop vooruit of liggen ze eronder?
In het Bazel 3.5 akkoord is de introductie van een zogenoemde outputvloer voorzien. Deze outputvloer stelt een ondergrens aan de totale
risicogewogen activa van banken die eigen, interne modellen gebruiken,
op basis van de uitkomsten van de standaardbenadering. De risicogewogen activa moeten volgens Bazel 3,5 minimaal 72,5% bedragen van de
risicogewogen activa conform de standaardbenadering. Deze vloer heeft
impact op de Nederlandse banken omdat onder andere bij hypothecaire
leningen de risicogewichten volgens de interne modellen doorgaans lager
liggen dan die volgens de standaardbenadering. Naar verwachting zullen
hierdoor de risicogewichten voor hypothecaire leningen als gevolg van
het Bazel 3.5 akkoord in de toekomst stijgen. DNB geeft in de toezichthouderregeling aan dat de duur van de maatregel in beginsel twee jaar is. Het
Bazel 3.5 akkoord zal daarna, naar verwachting in 2022, worden geïmplementeerd in Europa.
8)
Hoe zouden de banken op dit moment presteren wanneer een
scenario als de financieel-economische crisis van 2008 en later
zich opnieuw zou voordoen?

2

https://sdw.ecb.europa.eu/browseSelection.do?type=series&q=return+on+equity+
%5b%25%5d&node=SEARCHRESULTS&ec=&oc=&rc=&cv=&pb=&dc=&df=.
3
https://statistiek.dnb.nl/en/downloads/index.aspx.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

4

Het valt niet exact vast te stellen hoe banken op dit moment zouden
presteren wanneer een extreem scenario als de financieel-economische
crisis van 2008 zich opnieuw zou voordoen. Wel kan gesteld worden dat
door alle stappen sinds de crisis banken veel weerbaarder zijn geworden.
Een belangrijke les was daarnaast dat risico’s tijdig gesignaleerd en
geadresseerd moeten worden. Er vindt momenteel dan ook een veelvoud
aan risicoanalyses plaats. Zo worden Europese banken onderworpen aan
stresstesten om inzicht te krijgen in hun financiële weerbaarheid.
De laatste EU-brede stresstest vond plaats in 2018 en besloeg 48 banken4.
In 2020 voert de Europese Bankenautoriteit de volgende EU-brede
stresstest uit5. Deze start in januari en de resultaten zullen worden
gepubliceerd in juli 2020. De resultaten van deze stress test worden
meegenomen bij het vaststellen van de kapitaaleisen aan banken.
9)
Klopt het dat, als banken en masse in grote problemen komen en
overheden deze niet willen of kunnen redden, het digitale
betalingsverkeer uiteindelijk tot stilstand kan komen? Of is er
een back-up?
Sinds de crisis zijn er maatregelen genomen om de financiële sector
weerbaarder te maken. Indien banken desondanks in de problemen
komen, zijn er afspraken gemaakt over hoe hiermee dient te worden
omgegaan (zie antwoord op vraag 11). Daarbij is specifiek oog voor het in
stand houden van kritieke functies van een bank, waaronder de continuïteit van het betalingsverkeer.
10)
Kunt u kwantificeren in hoeverre Nederlandse banken afhankelijk
zijn van marktfinanciering, vergeleken met banken in andere
relevante landen?
De afhankelijkheid van marktfinanciering kan worden gemeten aan de
hand van de loan-to-deposit-ratio (de hoeveelheid leningen ten opzichte
van de hoeveelheid deposito’s voor een bepaalde periode). Bij marktfinanciering moeten banken zich na afloop van de looptijd van de leningen
herfinancieren. Herfinancieringsrisico ontstaat doordat een bank niet meer
tegen dezelfde (gunstige) voorwaarden kan lenen, bijvoorbeeld door het
opdrogen van de markt. Sinds de kredietcrisis hebben Nederlandse
banken de loan-to-deposit-ratio teruggebracht van bijna 200% in 2008
naar 119% in 2019. Banken zijn hierdoor nu minder kwetsbaar voor
herfinancieringsrisico dan voor de crisis. In internationaal perspectief
blijven Nederlandse banken echter nog steeds relatief afhankelijk van
marktfinanciering, de gemiddelde loan-to-deposit-ratio in Europa is 99%.
11)
Indien er opnieuw een bank zou moeten worden genationaliseerd,
zou dit proces dan wezenlijk eenvoudiger en overzichtelijker
verlopen dan tijdens de financieel-economische crisis? Kunt u
toelichten hoe dit proces nu anders zou verlopen?
Wanneer een bank faalt zal dat nu anders verlopen. Om snel en effectief in
te kunnen ingrijpen wanneer banken in de problemen komen is een
resolutiemechanisme opgezet. Hiervoor maakt een centraal orgaan (de
«Single Resolution Board») vooraf per bank een resolutieplan. De SRB
4
5

https://eba.europa.eu/risk-analysis-and-data/eu-wide-stress-testing/2018.
https://eba.europa.eu/eba-publishes-2020-eu-wide-stress-test-methodology-and-drafttemplates.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

5

heeft tevens de beschikking over een door banken zelf gevuld fonds (het
«Single Resolution Fund»). Banken die in de problemen komen kunnen op
die manier worden afgewikkeld, zonder dat er een directe noodzaak is om
als overheid bij te springen om kritieke functies overeind te houden.
12)
Hoeveel verliezen kunnen banken en aandeelhouders opvangen
als gevolg van de bail-in-maatregelen?
Verliezen van falende banken worden eerst afgewenteld op aandeelhouders. Om dit mogelijk te maken moeten banken voldoende kapitaal
aanhouden om eventuele verliezen op te vangen. Volgens cijfers van de
Europese Centrale Bank beschikten de Europese banken in 2018 over
2.289 miljard euro aan kapitaal, waarvan 1.816 miljard euro eigen
vermogen (ECB Statistical Data Warehouse). Verder moeten banken, naast
kapitaal, ook voldoende schulden hebben om – indien nodig – nieuw
kapitaal te genereren. Dit proces, waarbij kapitaal wordt afgeschreven en
schulden worden omgezet in kapitaal, wordt «bail-in» genoemd. Daarom
krijgen banken inmiddels ook een extra eis opgelegd om zo via bail-in de
afwikkeling van de bank operationeel te maken, ook wel «MREL».
13)
Zou met de bail-in-regels steunmaatregelen of nationalisatie
worden voorkomen, indien de verliezen zo groot zouden zijn als
tijdens de financieel-economische crisis?
Met het verwezenlijken van meerdere beleidsmaatregelen op Europees
niveau is het risico dat overheden wederom moeten optreden als redder
in nood kleiner dan vóór oprichting van de bankenunie. Wanneer banken
in de problemen komen, dienen verliezen via bail-in in de eerste plaats te
worden gedragen door aandeelhouders en investeerders. Mocht dit
onvoldoende blijken om een bank met kritieke functies overeind te
houden, dan bestaat de mogelijkheid om middelen te betrekken uit een
door banken zelf te vullen noodfonds. Daarnaast vullen banken ook vooraf
nationale fondsen die dienen om spaarders te beschermen. Het is echter
niet uit te sluiten dat overheden in de toekomst noodlijdende banken te
hulp schieten ten behoeve van de financiële stabiliteit, al is de kans en
noodzaak aanzienlijk lager dan vóór oprichting van de bankenunie.
14)
Kunt u toelichten welke maatregelen Zweden, Finland en België
precies hebben genomen om risicogewichten voor hypotheekleningen voor banken te verhogen? Hoeveel zullen de gemiddelde
risicogewichten van deze lidstaten bedragen na de maatregelen?
Zweden, Finland en België hebben net als Nederland Artikel 458 van de
CRR ingezet om de risicogewichten van «residentieel vastgoed» te
verhogen. Zweden (25%) en Finland (15%) hebben een minimumvloer
ingevoerd voor het gemiddelde risicogewicht van residentiële hypotheken
van banken die het interne model hanteren (Internal Rating Based,
«IRB-banken»). België heeft een opslag ingesteld op risicogewichten voor
de portefeuille residentiële hypotheken van IRB-banken met Belgische
woningen als onderpand, bestaande uit: i) een verhoging van de
risicogewichten met 33% en ii) een verhoging van de risicogewichten met
5%-punt6.
6

De risicogewichten van een Belgische bank i worden hiermee als volgt aangepast: RWRRE
macropru,i = 1.33*RWRRE micropru,i + 0.05. Het eerste element is nieuw en houdt meer
rekening met het risicoprofiel dat de bank aan een hypotheek toekent. De verhoging met de
risicogewichten van 5 procentpunt had de NBB al in 2014 tot 2017 ingevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

6

In 2018 was het gemiddeld gewogen risicogewicht op de IRB-portefeuille
van Nederlandse woninghypotheken 11,1%, met de maatregel van DNB
neemt dit naar verwachting toe tot 14–15%. Onderstaande grafiek geeft
aan hoeveel de gemiddelde risicogewichten bedragen na de maatregelen
door andere lidstaten.
Figuur 2. Risicogewichten op hypothecaire leningen (bron: OFS najaar DNB)

II. Huizenmarkt
15)
Waarop baseert De Nederlandsche Bank (DNB) dat er «tekenen
van overwaardering» zichtbaar zijn? Welke tekenen zijn dit?
Wanneer is er sprake van overwaardering?
DNB noemt in het meest recente Overzicht Financiële Stabiliteit7 onder
andere dat reële huizenprijzen in de grote steden inmiddels ruim 17%
hoger liggen dan bij de vorige piek, dat huizenprijzen de afgelopen jaren
aanzienlijk sneller stegen dan inkomens, dat de prijs/inkomen-ratio’s in de
grote steden inmiddels hoger liggen dan ten tijde van de vorige piek en
dat kopers steeds meer overbieden. Door de gestegen huizenprijzen gaan
veel starters hogere schulden aan, wat risico’s met zich mee kan brengen.
Het aandeel huizenkopers dat bijna maximaal leent in verhouding tot het
inkomen, is de afgelopen jaren gestaag toegenomen, terwijl loan-to-value
(LTV) ratio’s van starters – ondanks een daling in de afgelopen jaren – in
vergelijking met andere landen uitzonderlijk hoog blijven. Circa twee
derde van de starters heeft een LTV van ten minste 90%. In andere landen
is dit vaak niet mogelijk; zo is de maximale LTV in Zweden en Noorwegen
85%, in Ierland 80% (90% voor starters) en zijn in Duitsland en Oostenrijk
LTV-ratio’s doorgaans niet hoger dan 80%. DNB doet geen uitspraak over
of er daadwerkelijk sprake is van overwaardering omdat dit, zoals ook het
CPB8 vorig jaar concludeerde, nooit met zekerheid te zeggen is.
16)
Hoe groot is het tekort aan gebouwde woningen, huurwoningen
en sociale huurwoningen? Wat is de invloed hiervan op de
huizenprijzen, de hypotheekmarkt en op de financiële stabiliteit?

7
8

https://www.dnb.nl/binaries/OFS_najaar_2019_tcm46-385944.pdf.
https://www.cpb.nl/publicatie/oververhitting-op-de-nederlandse-huizenmarkt/CPBAchtergronddocument-1jun2018-Oververhitting-op-de-nederlandse-huizenmarkt.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

7

Het geschatte tekort aan woningen is momenteel 294 duizend woningen,
dat is circa 3,8% van de woningvoorraad.9, 10 Een opsplitsing van dit
tekort in huur- en koopwoningen is niet beschikbaar.
Een woningtekort heeft een opwaarts effect op de huizenprijzen. Het
woningtekort kan op verschillende manieren de financiële stabiliteit
beïnvloeden. De stijging van huizenprijzen werkt doorgaans ook door in
de omvang van de nationale hypotheekschuld. Een stabiele opwaartse
prijsontwikkeling verbetert door de waardestijging van de onderpanden
het risicoprofiel van de hypotheekportefeuille van kredietverstrekkers; dit
is gunstig voor de stabiliteit van het financiële stelsel. Daarentegen zullen
huishoudens bij hogere woningprijzen als gevolg van een woningtekort
bereid zijn een groter deel van hun huishoudinkomen in te zetten voor de
aanschaf van een woning. Dit kan tot hogere risico’s binnen het financiële
stelsel leiden.
17)
Wat is het effect van het verlagen van de loan-to-value (LTV)-ratio
op de hypotheekmarkt en op de financiële stabiliteit?
Zowel door dit kabinet als door voorgaande kabinetten is de maximale
LTV-ratio stapsgewijs verlaagd, laatstelijk naar 100%. Daarnaast is ten
minste annuïtair aflossen binnen 30 jaar voor nieuwe hypotheken een
voorwaarde geworden om in aanmerking te komen voor hypotheekrenteaftrek. Als gevolg van deze maatregelen wordt de schuldengroei beperkt;
de gemiddelde LTV bij aanvang van een hypotheek is gedaald en daalt
gedurende de looptijd van de hypotheek. Uit cijfers van het Internationaal
Monetair Fonds (IMF)11 blijkt dat de private schuldenlast in Nederland,
ondanks een afname over de laatste jaren, nog steeds een van de hoogste
is onder de aangesloten landen. Na Denemarken heeft Nederland de
hoogste private schuldenlast in de EU ten opzichte van het bbp, met
103%.
Onder andere het Centraal Planbureau (CPB, 201512; 201713) en De
Nederlandsche Bank (DNB, 201514) hebben onderzoek gedaan naar de
economische effecten van het verlagen van de maximale LTV-ratio naar
90%.
Het CPB stelt dat de maatregel voornamelijk starters treft. Een verdere
verlaging van de maximale LTV-ratio beneden de 100% zal naar
verwachting vooral invloed hebben op de koop-huurbeslissing van
huishoudens. Het meest recente onderzoek laat zien dat bij een maximale
LTV-ratio van 90% meer starters de koop van hun beoogde woning enige
tijd moet uitstellen. Het CPB berekent dat bij ongeveer 40% van de starters
deze maatregel tot uitstel zou leiden, waarbij zij in doorsnee de aankoop
1,5 tot 3 jaar uitstellen. Ook voor doorstromers geldt dat meer van hen de
9

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/11/07/staat-van-de-woningmarkt2019.
10
Het statistische woningtekort betreft een theoretische spanningsindicator die een indicatie
geeft van de kwantitatieve krapte op de woningmarkt. Daartoe wordt middels het Primos
model een inschatting gemaakt van het aantal huishoudens dat de woningmarkt wil betreden
en wil verlaten. Ook wordt berekend welk deel van de leegstand geschikt is voor bewoning en
welk deel als frictieleegstand wordt gehanteerd. Het resultaat van al deze geschatte «posten»
is een gewenste omvang van de woningvoorraad dat afgezet kan worden tegen de feitelijke
woningvoorraad. Het verschil tussen de gewenste en de feitelijke woningvoorraad duidt op de
spanning tussen vraag en aanbod, en geeft aan in hoeverre er sprake is van een statistisch
woningtekort dan wel -overschot.
11
https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/NLD.
12
https://www.cpb.nl/sites/default/files/publicaties/download/cpb-notitie-28mei2015-deeconomische-effecten-van-een-verdere-verlaging-van-de-ltv-limiet.pdf.
13
https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB-Notitie-6jun2017-RisicorapportageFinanciele-Markten-2017.pdf.
14
https://www.dnb.nl/binaries/Effecten%20van%20een%20verdere%20verlaging%20
van%20de%20LTV-limiet_tcm46-322569.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

8

koop enige tijd uit moet stellen. Het CPB berekent hierbij een toename van
ongeveer 14%. Voor zowel starters als doorstromers die een woning
aankoop uitstellen is dat noodzakelijk, omdat zij bij een maximale
LTV-ratio van 90% over onvoldoende eigen middelen beschikken.
Een lagere maximale LTV-ratio zou naar verwachting van DNB zorgen
voor een beperking van het risico op boom-bust cycli op de huizenmarkt.
Ook worden kredietrisico’s van banken naar verwachting beperkt en
worden zij minder afhankelijk van marktfinanciering. Uit een studie van
het CPB (201915) is verder gebleken dat hoge hypotheekschulden een
negatief effect hebben gehad op de consumptie van huishoudens tijdens
de crisis. Een groot aandeel van die consumptiedaling hing samen met de
schuldpositie van huishoudens, voornamelijk bij huishoudens met veel
hypotheekschuld en in het bijzonder huishoudens met een onderwaterhypotheek. Hierdoor heeft een hoge hypotheekschuld ook nadelige
economische effecten als de eigenaar de woning niet direct wil verkopen
en daardoor geen acuut restschuldrisico loopt. Overigens zorgt de
aflossingsverplichting, die sinds 2013 geldt, ervoor dat de LTV van een
huishouden momenteel na aankoop doorgaans in circa 4 tot 5 jaar van
100% naar 90% daalt, afgezien van woningprijs ontwikkelingen.
18)
Kan in een of meer grafieken aanschouwelijk worden gemaakt
hoe (1) de gemiddelde LTV-ratio op het moment van hypotheekafsluiting en (2) de gemiddelde LTV-ratio over alle uitstaande
hypotheken en (3) de uitstaande hypotheekschuld ten opzichte
van het bbp zich ontwikkelen van 1990 tot heden?
Figuren 3,4 en 5 laten de gemiddelde LTV-ratio op het moment van
hypotheekafsluiting; de gemiddelde LTV-ratio over alle uitstaande
hypotheken; en de uitstaande hypotheekschuld ten opzichte van het bbp
zien.
Figuur 3. Gemiddelde LTV nieuwe productie

15

https://www.cpb.nl/huishoudens-met-huis-onder-water-verlagen-consumptie-in-crisis-hetmeest.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

9

Figuur 4. Gemiddelde LTV hele portefeuille

Figuur 5. Hypotheekschuld ten opzichte van BBP

Voor de gegevens over de LTV geldt dat de DNB loan level data teruggaat
tot 201316. De gegevens van het CBS over de schuldquote gaan terug tot
1995. Figuur 5 bevat data tot en met het derde kwartaal van 2019.
19)
Met hoeveel zullen de hypotheekrentes stijgen als gevolg van het
verhogen van risicogewichten voor hypotheekleningen van
banken?
Naar verwachting leidt de maatregel tot licht hogere financieringskosten
van banken, die ervoor kunnen kiezen dit door te berekenen in de
hypotheekrentes. DNB verwacht op basis van indicatieve berekeningen
dat de hypotheekrente echter maar beperkt zal stijgen (~2 basispunten) als
gevolg van de maatregel.
20)
Kunt u per bank aangeven hoeveel de financieringskosten zullen
stijgen als gevolg van het verhogen van risicogewichten voor
hypotheekleningen van banken?
Het is niet exact aan te geven hoeveel de financieringskosten zullen
stijgen per bank. Het effect van de maatregel zal per bank verschillen
vanwege de verschillen tussen hypothecaire leningenportefeuilles van
16

Eerder heeft De Nederlandsche Bank op andere wijze gegevens over de LTV verzameld,
namelijk via de DNB Household Survey (DHS). Zie grafiek 10 voor gemiddelde LTV voor
starters bij nieuwe productie op basis van die survey: https://www.dnb.nl/binaries/
Effecten%20van%20een%20verdere%20verlaging%20van%20de%20LTV-limiet_tcm46322569.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

10

banken en de risicoweging die zij hanteren op basis van hun risicomodellen. Daarnaast hangt het effect op de financieringskosten af van de
reactie van individuele banken. Alle banken voldoen met hun huidige
kapitaalniveaus aan de hogere eis. Het is aan de banken om te bepalen of
zij de vrijwillige marge aan kapitaal boven de minimumeisen die zij
momenteel aanhouden op hetzelfde niveau willen houden.
21)
Hoeveel geld wordt beheerd door vrijgestelde beleggingsinstellingen? Hoeveel door fiscale beleggingsinstellingen?
Aangezien de vragen zijn gesteld in het kader van een voorgenomen
maatregel van De Nederlandsche Bank om de weerbaarheid van banken
tegen het systeemrisico van een significante prijsdaling op de Nederlandse vastgoedmarkt te versterken, heb ik het antwoord toegespitst op
Nederlands vastgoed. Het door vrijgestelde beleggingsinstellingen (vbi’s)
direct gehouden Nederlands vastgoed is nihil, aangezien het voor een vbi
niet is toegestaan om direct te beleggen in Nederlands vastgoed. De
totale omvang van het door fiscale beleggingsinstellingen (fbi’s) direct
gehouden Nederlands vastgoed wordt geraamd op € 20 miljard
(Kamerstuk 35 026, nr. 3, bijlage Certificering budgettaire ramingen fiscale
maatregelen Belastingplan 2019, p. 24).
22)
Welke andere landen kennen regimes als vrijgestelde beleggingsinstellingen en fiscale beleggingsinstellingen?
Ook andere landen kennen collectieve beleggingsregimes voor effecten
en/of vastgoed, bijvoorbeeld België, Duitsland, Frankrijk, Ierland,
Luxemburg en het Verenigd Koninkrijk. Dergelijke regimes zijn ingebed in
de desbetreffende nationale wetgeving. Ik beschik echter niet over
informatie in hoeverre deze regimes overeenkomen of verschillen met de
Nederlandse vbi en fbi.
23)
Wat is het effect van de 40 jaar nagenoeg stagnerende lonen op
de financiële stabiliteit en op de hypotheekmarkt?
De leden vragen wat het effect is van 40 jaar stagnerende lonen op de
financiële stabiliteit en op de hypotheekmarkt. Ik zou graag voorop willen
stellen dat er geen sprake is van 40 jaar stagnatie van de lonen. De lonen
zijn de afgelopen 40 jaar gestegen. Er is in afgelopen jaren af en toe
sprake geweest van een zwakkere (maar positieve) reële loonontwikkeling,
dus de loonontwikkeling gecorrigeerd voor inflatie. Dit heeft echter geen
invloed op de mate waarin consumenten aangegane hypotheekverplichtingen kunnen nakomen. Bij hypotheekverstrekking wordt namelijk
getoetst of huishoudens met het huidige inkomen de hypotheekverplichtingen gedurende de gehele looptijd van de lening kunnen dragen. Verder
wordt de financiële stabiliteit geborgd door onder andere de LTV-limiet.
Mocht Nederland op korte termijn worden getroffen door een onverwachte economische schok, dan kunnen de nominale lonen in Nederland
door arbeidswetgeving niet zomaar omlaag aangepast worden. Dus langs
die weg heeft de arbeidswetgeving een mitigerende werking op de
financiële stabiliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

11

III. Securitisaties
24)
In hoeverre worden hypotheekleningen wereldwijd en in
Nederland vandaag de dag (nog) gesecuritiseerd in vergelijking
met de periode vóór 2008?
Het volume van uitstaande securitisaties is sinds de crisis fors gedaald. Dit
geldt ook voor de mate waarin woninghypotheken worden gesecuritiseerd.
Uit data van DNB blijkt dat alleen al in Europa het uitstaande bedrag aan
gesecuritiseerde woninghypotheken die bij externe beleggers zijn
geplaatst (en dus niet door de uitgever zelf op de balans zijn gehouden
voor bijvoorbeeld liquiditeitsdoeleinden) sinds 2013 met bijna de helft is
gedaald van EUR 329 miljard tot EUR 176 miljard. Voor Nederlandse
securitisaties is in dezelfde periode sprake geweest van een vergelijkbare
afname, van EUR 76 miljard tot EUR 37 miljard. In 2007 stond aan
Nederlandse gesecuritiseerde woninghypotheken nog EUR 95 miljard uit.
25)
Nemen Nederlandse of Europese banken nog steeds gesecuritiseerde hypotheekleningen over van buitenlandse, bijvoorbeeld
Amerikaanse banken?
In de nieuwe regelgeving voor securitisaties zijn geharmoniseerde eisen
gesteld aan transparantie en due diligence-verplichtingen voor kopers. Er
is echter geen systematisch overzicht beschikbaar van transacties van
Europese of Nederlandse banken in gesecuritiseerde hypotheekleningen
uit derdelanden. Uit toezichtrapportages blijkt wel dat de investeringen
van Nederlandse banken in gesecuritiseerde hypotheekleningen sinds
2016 met ongeveer een derde zijn afgenomen.
26)
Welke bijdrage levert securitisatie aan het financiële systeem,
behalve meer risico? En aan de reële economie?
Securitisaties vervullen een belangrijke rol op de financiële markten. Zo
kunnen zij ervoor zorgen dat kredietverleners meer balansruimte krijgen
voor kredietverstrekking aan huishoudens en bedrijven. Daarnaast kunnen
securitisaties zorgen voor een hogere liquiditeit van de onderliggende
activa. Dit maakt producten interessanter voor professionele investeerders
die een bepaald profiel of een bepaalde schaal zoeken. Kern is dat aan alle
investeringen risico’s zijn verbonden. Zolang deze risico’s bekend zijn en
goed kunnen worden ingeschat, kunnen ze ook worden beprijsd. Daarvoor
is het cruciaal dat kopers ook voldoende kennis van een leningportefeuille
hebben.
27)
Wat is de status van de Verordening tot invoering van een
Europees kader voor eenvoudige, transparante en gestandaardiseerde securitisaties?
In 2017 is in Europees verband een politiek akkoord bereikt over de
securitisatieverordening met daarin regels over eenvoudige, transparante
en gestandaardiseerde securitisaties. Deze regelgeving heeft betrekking
op alle securitisaties die zijn uitgegeven in de EU. Deze verordening is per
1 januari 2019 in Europa in werking getreden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

12

28)
Welke verwachtingen hebt u ten aanzien van de Verordening tot
invoering van een Europees kader voor eenvoudige, transparante
en gestandaardiseerde securitisaties?
Het is van groot belang om de risico’s van securitisaties adequaat te
ondervangen. Daarom ben ik voorstander van een goed werkend
regulerend kader. Het is hierbij cruciaal dat kopers voldoende inzicht in de
risico’s hebben en dat de prikkels middels retentie-eisen juist liggen, zodat
partijen geen prikkel hebben om juist hoog risico leningen op een niet
transparante wijze via securitisaties door te verkopen. De securitisatieverordening geeft investeerders een afslag op het aan te houden kapitaal
voor eenvoudige, transparante en gestandaardiseerde
(STS-)securitisaties, hiermee wordt deze vorm van securitisaties gestimuleerd. Deze standaard heeft tot doel dat de onderliggende risico’s
makkelijker kunnen worden beoordeeld door meer transparantie- en
publicatieverplichtingen. Ik blijf de ontwikkelingen op dit dossier alsook de
uitwerking van de verordening in de praktijk nauwlettend volgen.
29)
In hoeverre kan een securitisatie eenvoudig zijn?
Met de securitisatieverordening STS worden securitisaties eenvoudiger
gemaakt. Zo moet onder andere de activa die in een securitisatie wordt
verpakt, bestaan uit homogene leningen, is het niet toegestaan om
securitisaties te securitiseren en moeten leningen een lange historie
hebben van betrouwbare inschattingen van default risk. Deze eenvoudigere securitisaties zorgen ervoor dat onderliggende risico’s makkelijker
kunnen worden beoordeeld.
30)
Hoe groot is de securitisatiemarkt vandaag de dag? Hoe heeft
deze zich de afgelopen jaren ontwikkeld?
In 2018 nam de uitstaande omvang van Nederlandse securitisaties die bij
beleggers zijn geplaatst toe, met EUR 0,7 miljard (+1,4%) tot
EUR 50,1 miljard. Daarmee werd voor het eerst sinds de financiële crisis in
2007 weer groei gemeten. Deze stijging werd voornamelijk veroorzaakt
door hogere uitgiftes, EUR 9,1 miljard in totaal. Nieuwe hypotheekaanbieders betraden de securitisatiemarkt en partijen die lange tijd niet
hadden gesecuritiseerd keerden terug.
Niettemin ligt het volume uitstaande securitisaties nog ver onder het
niveau van 2007 (zie ook vraag 24).17
IV. Fiscaal
31)
Hoe heeft de hypotheekverlening zich sinds de invoering van de
bankenbelasting ontwikkeld?
De Wet bankenbelasting is in werking getreden op 1 oktober 2012. De
ontwikkeling van de hypotheekverlening treft u op de website van De
Nederlandsche Bank.18 Er is geen reden om aan te nemen dat banken
vanwege de bankenbelasting – en vanwege andere heffingen en hogere
(kapitaal)eisen – zouden afzien van de financiering van rendabele
kredieten.19
17

https://www.dnb.nl/nieuws/nieuwsoverzicht-en-archief/statistisch-nieuws-2019/dnb382791.jsp.
https://statistiek.dnb.nl/dashboards/woninghypotheken/.
19
Kamerstuk 32 545, nr. 48.
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

13

32)
Zijn er maatregelen denkbaar waarmee klanten worden aangezet
de LTV op vrijwillige basis snel te verlagen? Waarom, bijvoorbeeld, betaalt een klant over alle delen van zijn hypotheeklening
een gemiddelde risico-opslag in zijn rente, terwijl het hoogste
risico alleen voor het deel van de hypotheek geldt boven, zeg,
80% LTV? Is het toegestaan te differentiëren en een hogere rente
op één deel te rekenen en op andere delen een lagere rente, zodat
de klant wordt aangezet om de top versneld af te lossen? Maakt
het voor de fiscale behandeling en de eis van verplichte aflossing
uit op welk leningdeel de klant het eerst aflost, zolang de totale
aflossing hetzelfde blijft? Zou dit niet tevens leiden tot een
besparing op belastingteruggave? En als het voor de fiscale
behandeling wél uitmaakt en op alle leningdelen moet worden
afgelost, is het dan toegestaan om periodiek de lening te
herfinancieren om de rentekosten te optimaliseren, waarbij de
nieuwe leningdelen na herfinanciering opnieuw worden ingedeeld
in een deel met hoge LTV (boven de 80%) en een deel met lage
LTV (lager dan 80%)?
De LTV is een indicator van het kredietrisico – het risico op een restschuld
bij een (gedwongen) verkoop van de woning – dat de kredietverstrekker
loopt ten aanzien van de klant. Dit betreft het risico op de volledige
schuldpositie van de klant, waarop de risico-opslag is gebaseerd. De klant
wordt nu al gestimuleerd om sneller af te lossen. De klant kan tussentijds
extra aflossen om de LTV – en daarmee in veel gevallen de risico-opslag
en daarmee het rentepercentage op de hypotheek – te verlagen.
Voor de fiscale behandeling moet een (hypothecaire) lening ten minste
annuïtair en in ten hoogste 360 maanden volledig worden afgelost om
aangemerkt te kunnen worden als eigenwoningschuld. Als de eigenwoningschuld uit meerdere leningen en al dan niet uit meerdere leningdelen
bestaat, moet voor elke lening en leningdeel afzonderlijk aan de contractuele en feitelijke aflossingseisen worden voldaan. Als een lening of
leningdeel niet aan deze aflossingseisen voldoet, kan deze lening of dit
leningdeel niet worden aangemerkt als eigenwoningschuld.
In beginsel is het mogelijk om (delen van) een eigenwoningschuld te
herfinancieren met behoud van de status eigenwoningschuld. Of daar in
een concrete situatie of bij een concreet product sprake van is, is een
feitelijke beoordeling die is voorbehouden aan de Belastingdienst.
Aanbieders van producten die verband houden met de financiering van de
eigen woning kunnen deze producten in het kader van vooroverleg ter
beoordeling voorleggen aan de Belastingdienst. De Belastingdienst
beoordeelt vervolgens of het standpunt van de productaanbieder over de
gevolgen voor de heffing van inkomstenbelasting van het product juist is.
33)
Welke invloed zou de invoering van een financiëletransactiebelasting hebben op de financiële stabiliteit?
In 2011 heeft het Centraal Planbureau op verzoek van de Minister van
Financiën een analyse gemaakt van de voor- en nadelen van de invoering
van een financiële transactiebelasting (Financial Transaction Tax, FTT).
Daarin schrijft het CPB er niet van overtuigd te zijn dat een FTT zal
bijdragen aan een stabielere financiële sector. De belasting zou zich niet
richten op de elementen die ten grondslag liggen aan de risico’s in de
financiële sector. Waarschijnlijk zou de belasting ook de kosten van
verzekering tegen valuta- en renterisico’s door ondernemingen, verzekeraars en pensioenfondsen verhogen, aldus het CPB. Om het financiële
systeem stabieler te maken waren volgens het CPB andere instrumenten
dan een FTT beschikbaar, die zich direct richten op de problemen die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

14

eraan ten grondslag liggen. Hierbij viel volgens het CPB te denken aan
regulering in de vorm van een hoger vereist eigen vermogen, minimum
liquiditeitseisen, of het inperken van risicovolle activiteiten van banken,
maar ook aan het beprijzen van activiteiten die dergelijke risico’s creëren,
zoals een bankenbelasting die hoger is naarmate een bank meer vreemd
vermogen aantrekt.20
V. ECB-beleid
34)
Welk effect heeft de aankoop van obligaties door de Europese
Centrale Bank (ECB) gehad op de private schuldenberg?
De private schulden zijn de afgelopen jaren afgenomen als percentage
van het bbp, zowel bij bedrijven als bij huishoudens. De lage rente, die
grotendeels het gevolg is van structurele oorzaken, heeft geen eenduidige
invloed op de ontwikkeling van de schulden. Zo is het voor huishoudens
enerzijds aantrekkelijker om te lenen, maar anderzijds is het bij een lage
spaarrente ook aantrekkelijker om de hypotheek versneld af te lossen ten
opzichte van sparen. Daarnaast zijn er veel andere factoren die het
leengedrag beïnvloeden, zoals de verwachtingen van de toekomst. Het is
daarom niet mogelijk om het effect van de lage rente op de schuldontwikkeling te kwantificeren. Het is daarom ook lastig om het effect van het
ECB-beleid aan te geven, ook omdat het effect hiervan op de rente lastig
te meten is. Daarbij is het goed om op te merken dat de ECB onafhankelijk
is in haar beslissingen en zich dient te richten op haar mandaat, namelijk
het handhaven van prijsstabiliteit.

Schuld private sector als % bbp
Schuld huishoudens als % bbp
Schuld niet-fin.vennootschappen als % bbp

2014

2015

2016

2017

2018

267,2
112,8
154,4

262,8
110,6
152,2

259,3
108,9
150,4

249,1
106
143,1

241,6
102,4
139,3

(Bron CBS)

35)
Welk effect heeft de aankoop van obligaties door de ECB gehad
op de Nederlandse hypotheekmarkt?
Op 12 december 2018 heb ik de Kamer een brief verstuurd over de
negatieve effecten van de ruime financiële condities op maatschappelijke
sectoren.21 Op basis van wetenschappelijk onderzoek stelt deze kamerbrief dat de rente vanaf de jaren 80 van de vorige eeuw voornamelijk is
gedaald als gevolg van demografische factoren. Daarnaast is de structureel lagere rente het gevolg van de afname van de (verwachte) inflatie
en de afname van potentiële groei. Verder spelen ook innovaties een rol.
Dit neemt natuurlijk niet weg dat het ruime monetaire beleid van de ECB,
waaronder de kwantitatieve verruiming, heeft bijgedragen aan de dalende
trend van de rente. De omvang van dit effect is echter niet goed te
bepalen. Desondanks is het belangrijk om de risico’s die door het huidige
monetair beleid kunnen ontstaan te minimaliseren. Een lagere hypotheekrente vergroot de leencapaciteit van huishoudens en de vraag naar
woningen. De bouw reageert in Nederland doorgaans relatief traag op
een verandering in de vraag. Daardoor kan een stijgende vraag leiden tot
hogere prijzen. Dit kabinet en voorgaande kabinetten hebben verschil20

https://www.cpb.nl/sites/default/files/publicaties/download/cpb-notitie-21december2011evaluatie-van-de-financiele-transactiebelasting.pdf.
21
Kamerstuk 33 566, nr. 104.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

15

lende maatregelen genomen om overmatige kredietverlening tegen te
gaan (bijvoorbeeld de aanscherping van de maximale LTV, en het instellen
van de fiscale aflossingseis. Daarnaast zet dit kabinet in op meer aanbod
van betaalbare woningen.
36)
Welk effect heeft de aankoop van obligaties door de ECB gehad
op de financiële stabiliteit?
Een ruimer monetair beleid maakt door de daarmee gepaard gaande lage
rente sparen minder aantrekkelijk en consumeren en investeren aantrekkelijker. In het spoor daarvan kunnen activaprijzen stijgen. Deels zijn
hogere activaprijzen onderdeel van het mechanisme om de inflatie aan te
jagen: als activa in waarde stijgen, voelen huishoudens zich rijker en
zullen ze meer consumeren. Tegelijk kan dit risico’s met zich mee brengen
wanneer de aankoop van deze activa met – goedkope – schuld wordt
gefinancierd. Het kabinet maakt zich hard voor het tegengaan van
overmatige schulden van onder meer huishoudens en in de financiële
sector.
37)
Erkent u de negatieve gevolgen van de aanhoudende lage rente?
Welke rol speelt de ECB met haar opkoopbeleid hierin volgens u?
Wat zouden de mogelijke oplossingen hiervoor zijn?
De daling van de rente is een wereldwijd fenomeen dat al lange tijd
gaande is en wordt veroorzaakt door structurele factoren zoals de
toegenomen vergrijzing. De afgelopen jaren heeft de ECB ruim monetair
beleid gevoerd en daarmee wel bijgedragen aan het huidige lage
renteniveau. De ECB heeft een duidelijk mandaat, namelijk het handhaven
van prijsstabiliteit. Dat is ingevuld als een inflatie van onder, maar dichtbij
2%. Verruimend monetair beleid is gericht op het waarmaken van die
doelstelling. De ECB is onafhankelijk in haar beslissingen en dient zich te
richten op haar mandaat. Door verschillende instellingen wordt er nader
onderzoek gedaan naar de gevolgen van de aanhoudende lage rente. Het
CPB voert bijvoorbeeld momenteel een onderzoek uit naar de gevolgen
van de aanhoudende lage rente in het kader van de pensioenen.
Daarnaast heb ik naar aanleiding van mijn toezegging aan het lid Azarkan
een brief aan uw Kamer gezonden met een uitgebreide analyse van het
effect van de lage rente op de Nederlandse economie22.

22

Kamerstuk 33 566, nr. 107.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 545, nr. 114

16