Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

21 501-30

Raad voor Concurrentievermogen

Nr. 502

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 28 september 2020
De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat over de brief van 16 september 2020 over de
geannoteerde agenda Raad voor Concurrentievermogen over onderzoek
en innovatie op 29 september 2020 (Kamerstuk 21 501-30, nr. 500).
De vragen en opmerkingen zijn op 18 september 2020 aan de Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat voorgelegd. Bij brief van
23 september 2020 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Renkema
Adjunct-griffier van de commissie,
Van Tilburg

kst-21501-30-502
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde
agenda en hebben hierover nog enkele opmerkingen en vragen.
De leden van de VVD-fractie zijn tevreden dat onderzoek en innovatie een
prominente plek krijgt in het nieuwe meerjarig financieel kader en dat het
nieuwe Horizon programma in omvang toeneemt ten opzichte van het
huidige meerjarig financieel kader. Deze leden lezen in de brief van de
Minister dat op het moment van schrijven nog niet bekend is of de
onderhandelingen vergevorderd genoeg zijn om tijdens de Raad voor
Concurrentievermogen een partiele algemene oriëntatie aan te nemen.
Heeft de Minister daar al meer zicht op?
Nee. De onderhandelingen zijn nog gaande.
De leden van de VVD-fractie lezen dat het Duitse voorzitterschap de
voorkeur geeft aan een evenredige verdeling van het budget. Eveneens
lezen deze leden dat Nederland zich hier in grote lijnen in kan vinden. Kan
de Minister dit toelichten? Wat zijn de voor- en nadelen van een dergelijke
verdeling?
De Europese Commissie heeft in 2018 een zorgvuldig opgesteld voorstel
voor het budget gedaan. Een evenredige verdeling van het budget doet
recht aan de verdeling conform het oorspronkelijke voorstel. Het
Nederlandse kennis- en innovatieveld is breed ontwikkeld en komt in alle
programmaonderdelen van Horizon 2020 goed mee. Nederland gaat er
daarmee vanuit dat gezien de gelijksoortige opzet van Horizon Europe, het
Nederlandse kennis- en innovatieveld grotendeels goed uit de voeten kan
met een evenredige budgetverdeling zoals het voorzitterschap die
voorstelt. Daarbij heeft Nederland wel een aantal aandachtspunten zoals
beschreven in de Geannoteerde Agenda. Voordeel van de inzet op een
evenredige verdeling is dat de onderhandelingen spoedig verlopen en de
discussie zich centreert rond een aantal punten (zie hiervoor onder andere
de antwoorden op vragen van de leden van de CDA-, GroenLinks- en
PvdA-fracties). Bovendien lijkt het voorstel van evenredige verdeling op
de meeste steun van de lidstaten te kunnen rekenen.
Op welke manier zorgen we ervoor dat het Horizon Europe programma
vooral de top innovatie binnen Europa, en natuurlijk binnen Nederland,
ondersteunt, zodat het programma niet dient als een verkapt cohesiefonds, maar echt de innovatie binnen Europa ondersteunt?
Excellentie en impact blijven de leidende selectiecriteria voor Horizon
Europe. Dit betekent dat alleen de beste voorstellen op basis van
onderlinge competitie gehonoreerd worden en het onderzoeks-en
innovatieniveau binnen de Europese Unie naar een hoger niveau wordt
getild. Nederland presteert onverminderd goed onder het lopende
kaderprogramma voor onderzoek en innovatie, Horizon 2020, met een
retourpercentage van 7,6%.1 Gezien de gelijkwaardige opzet van Horizon
Europe is het reëel te verwachten dat Nederland ook weer goed zal
deelnemen in de programmaperiode 2021–2027 met top-onderzoek en
top-innovaties. De Nederlandse Wetenschapsagenda (NWA), de excellente
kennisbasis van Nederland en de aandacht voor maatschappelijke
uitdagingen en sleuteltechnologieën in het missiegedreven topsectoren1

Kamerstuk 21 501-30, nr. 491.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

2

en innovatiebeleid bieden hiervoor een solide basis. Dit geldt ook voor het
Nederlandse innovatieve mkb dat sterk georiënteerd is op samenwerking
over landsgrenzen heen en opschaling binnen Europa.
Deze leden lezen daarnaast dat sommige lidstaten zich terughoudend
opstellen als het gaat om internationale samenwerking vanwege
strategische autonomie en economische veiligheid. Kan de Minister hier
concrete voorbeelden van geven? Voor welke sectoren geldt dit?
De discussie omtrent strategische autonomie in het kader van Horizon
Europe gaat met name over het vraagstuk of deelname van partijen uit
derde landen mogelijk negatieve gevolgen kan hebben voor de afhankelijkheid van de EU-lidstaten van deze landen. Hierbij kunnen Europese
publieke belangen onder druk komen te staan. Het belang en de rol van
strategische autonomie kan per situatie verschillen. In de context van de
huidige discussie kan het bijvoorbeeld gaan om projecten waarbij een
buitenlandse partij onder directe invloed van een niet-Europese overheid,
mee wil doen aan een door Horizon Europe gefinancierd project. In de
discussie gaat het niet over specifieke sectoren.
De leden van de VVD-fractie lezen dat Nederland ten aanzien van
internationale samenwerking het van belang vindt dat er duidelijke criteria
moeten zijn op grond waarvan landen kunnen associëren en dat er criteria
moeten komen op basis waarvan landen kunnen worden uitgesloten. Aan
welke criteria denkt de Minister? In hoeverre zou maatwerk mogelijk zijn?
De associatieovereenkomsten worden door de Commissie per land
uitonderhandeld en goedgekeurd door de Raad. Maatwerk is dus mogelijk
voor elke associatieovereenkomst, met inachtneming van de kaders in de
Horizon Europe-verordening: zo zijn er verschillende categorieën landen
die kunnen associëren waarbij voor elke categorie andere voorwaarden
kunnen gelden. Ook is onder andere vastgelegd dat wederkerigheid het
algemene uitgangspunt is. Een van de andere kaders is bijvoorbeeld dat
landen gecommitteerd moeten zijn aan een open markteconomie en actief
het sociaal en economisch welzijn van burgers moeten bevorderen. Ten
aanzien van het uitsluiten van geassocieerde landen van delen van het
programma is Nederland van mening dat dit moet plaatsvinden op basis
van criteria als concurrentievermogen, economische veiligheid, het
ontbreken van Europese toegevoegde waarde en academische vrijheid.
De meeste andere lidstaten vinden dit ook belangrijke aspecten bij
internationale samenwerking, maar er lijkt geen draagvlak om dit aan te
passen in de verordening. In plaats daarvan steunen veel landen een
toevoeging in de verordening om een transparant proces te garanderen,
waarin de Raad betrokken is bij de onderhandelingen over associatie. Het
kabinet vindt dit een goed alternatief. Het is nog niet bekend of er een
meerderheid is voor deze toevoeging.
De leden van de VVD-fractie vragen welke voordelen het huidige Horizon
programma heeft gehad voor de Nederlandse innovatie en welke
voordelen het nieuwe Horizon Europe programma waarschijnlijk gaat
hebben voor investeringen in Nederland?
Nederlandse onderzoekers en het innovatieve bedrijfsleven hebben veel
baat gehad bij het huidige Horizon-programma. Zo ligt de gemiddelde
slaagkans van Nederlandse deelnemers met 17,4% boven het Europese
gemiddelde van 12,7%. Het totale retourpercentage ligt voor Nederland
op 7,6%. De verwachting is dat deze lijn onder Horizon Europe zal worden
voortgezet, ook omdat er sterke overeenkomsten zijn tussen de prioriteiten in het Nederlandse en Europese onderzoeks- en innovatiebeleid.
Het gaat bijvoorbeeld om de focus op sleuteltechnologieën, instrumenten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

3

zoals missies en partnerschappen en samenwerking door de gehele
kennis en innovatieketen heen. Nederland heeft derhalve een goede
uitgangspositie wat betreft deelname. Gesteld kan worden dat een
kaderprogramma waar Nederlandse belanghebbenden goed aan kunnen
deelnemen relevant is met het oog op de ambitie van Nederland om 2,5%
van het bbp te investeren in R&D. Daarbij is het van belang de eerste
geldstroom op peil te houden vanwege de benodigde matching.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de geannoteerde agenda van de Raad voor Concurrentievermogen
over onderzoek en innovatie op 29 september 2020. Zij hebben daarover
de volgende vragen en opmerkingen.
De leden van de CDA-fractie constateren dat het budget van Horizon
Europe zal bestaan uit een bedrag van 76 miljard euro uit het meerjarig
financieel kader 2021–2027 en daarbovenop nog eens vijf miljard euro uit
het herstelinstrument Next Generation EU. Dit is een stijging van in totaal
15 miljard euro ten opzichte van Horizon 2020, maar een daling van 13,1
miljard euro ten opzichte van het oorspronkelijke Commissievoorstel uit
2018. Het is deze leden bekend dat het Europees Parlement en sommige
veldpartijen kritisch zijn over de verlaging van het budget voor onderzoek
en ontwikkeling op lange termijn. Wat verwacht de Minister in dit licht van
de onderhandelingen tussen de Raad voor Concurrentievermogen en het
Europees Parlement over Horizon Europe en het tijdspad? Wat zijn de
precieze punten waarover Raad voor Concurrentievermogen en Europees
Parlement van mening verschillen?
Het budget voor Horizon Europe is ten opzichte van het budget voor
Horizon 2020 gestegen met 15 miljard Euro.2De gesprekken met het
Europees Parlement over het Meerjarig Financieel Kader (MFK) 2021–2027
en het Europese Herstelinstrument lopen op moment van schrijven nog.
De planning en de afronding van het Horizon Europe-traject is nog
onduidelijk en hangt af van de voortgang die het Duitse voorzitterschap
deze maand boekt in bovengenoemde onderhandelingen met het
Europees Parlement. Het Europees Parlement heeft aangegeven dat het in
het licht van het MFK zal aandringen op een aantal wijzigingen van het in
de Europese Raad bereikte akkoord, waaronder extra ruimte voor enkele
prioritaire programma’s zoals Horizon Europe, een sterke conditionaliteit
ten aanzien van rechtsstatelijkheid en een concreter tijdspad voor de
invoering van eigen middelen. Goedkeuring van het Europees Parlement
(bij meerderheid van zijn leden) is nodig voordat de Raad de
MFK-Verordening met unanimiteit definitief kan vaststellen.
De positie van het Europees Parlement en de Raad ten opzichte van het
Horizon Europe verschilt met name op twee aspecten. Enerzijds wil het
Europees Parlement een nog hoger budget voor Horizon Europe en ten
tweede hecht het Europees Parlement groot belang aan het Europees
Instituut voor Innovatie en Technologie (EIT) en «widening participation»,
en stelt daarvoor het budget van voornamelijk de EIC en in mindere mate
pijler 2 naar beneden bij. Ten aanzien van internationale samenwerking
pleit het parlement heel nadrukkelijk voor het voorop zetten van de
belangen van de Unie. De Raad hecht ook waarde aan belang van de
belangen van de Unie, maar is hier genuanceerder over.
De leden van de CDA-fractie lezen dat het Duitse voorzitterschap een
voorkeur heeft voor een evenredige verdeling van het definitieve budget
2

Zie Antwoord op vragen van het lid Van den Berge over de miljardenkorting op Europese
onderzoeksgelden, Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 3840

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

4

van Horizon Europe. Kan de Minister aangeven welk bedrag Nederland in
dit plaatje zal ontvangen?
De evenredige verdeling gaat over de interne verdeling van het
MFK-budget over de drie pijlers van Horizon Europe voordat het
programma van start gaat. Het gaat dus niet om het op voorhand
toebedelen van budget aan lidstaten. De systematiek van Horizon Europe
is dat ingediende voorstellen worden toegekend op basis van de
selectiecriteria excellentie en impact. Het is daarom niet mogelijk om voor
de start van het programma aan te geven hoeveel Nederland zal
ontvangen uit Horizon Europe. Wel kan gesteld worden dat Nederlandse
belanghebbenden goed geëquipeerd zijn om deel te nemen aan het
programma en kan een verwachting worden uitgesproken over toekomstige ontvangsten (retourpercentage) onder Horizon Europe. Ik verwijs u
tevens naar het antwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie
wat betreft ondersteuning vanuit Horizon Europe voor top-innovatie
binnen Europa en Nederland.
Hoe groot acht zij de kans dat de Nederlandse wensen over maximaal
3,3% van het budget voor het verbreden van de deelname («widening
participation»), over voldoende budget voor pijler 1, en over aandacht
voor publiek private samenwerkingsverbanden en de belangrijke rol die
het innovatieve midden en kleinbedrijf (mkb) speelt in het kaderprogramma (pijlers 2 en 3) worden gehonoreerd? Zou de Minister voorts
kunnen toelichten wat naar de mening van het kabinet voldoende budget
voor pijler 1 zou moeten zijn? Daarnaast vragen deze leden hoe aandacht
voor publiek private samenwerkingsverbanden en de belangrijke rol die
het innovatieve mkb speelt in het Kaderprogramma (zie pijlers 2 en 3)
geborgd zou moeten worden. Is er in Horizon Europe voldoende plek en
aandacht voor het traditionele mkb, het mkb-peloton, waarop ook de
nieuwe Europese mkb-strategie zich moet richten?
Het kabinet acht de kans groot dat zijn wensen ten opzichte van het
budget grotendeels gehonoreerd worden. In de bepaling wat voldoende
budget voor pijler 1 is, had Nederland wel graag meer budget voor de
European Research Council (ERC) gezien. Op basis van het huidige
krachtenveld is het zeer waarschijnlijk dat het budget voor «widening
participation» maximaal 3,3% van het totaalbudget zal zijn. Wat betreft de
budgetten voor de verschillende pijlers is een nog openstaand discussiepunt of er verhoudingsgewijs iets meer budget kan gaan naar pijler 1.
Concreet gaat dat om een bedrag van 200 miljoen euro voor Marie Curie
Sklodowska-Acties (MSCA). MSCA financiert vrij en ongebonden
onderzoek en faciliteert daarin ook samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven. Als hier voldoende draagvlak voor is, dan komt dit
budget uit, naar zoals het er nu voorstaat, de Europese Innovatieraad
(EIC). Het kabinet steunt dit omdat dit recht doet aan de Nederlandse inzet
voor pijler 1.
Naast de aandacht voor publiek private samenwerking in pijler 2 en 3 is de
verwachting dat het mkb 25% van de Horizon Europe-middelen uit het
Europese herstelinstrument ontvangt. Er gaat in totaal 5 miljard euro uit
het herstelinstrument naar Horizon Europe. Daarmee is Nederland van
mening dat de inzet op het innovatief mkb en publiek private samenwerking voldoende is behaald.
Ten aanzien van de vraag over aandacht voor publiek private samenwerkingsverbanden en het mkb, het Horizon Europe-programma is gericht op
het stimuleren van onderzoek en innovatie. Het programma staat open
voor alle organisaties en onderzoekers om te participeren via bijvoorbeeld
open calls en de publiek-private partnerschappen. Dit geldt dus ook voor
alle mkb’ers. Het innovatie-instrumentarium is voornamelijk gericht op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

5

ontwikkelen en naar de markt brengen van nieuwe innovatieve ideeën.
Hierbij gelden excellentie en impact als leidende selectiecriteria. Gegeven
de doelstelling en kaders van het Horizon Europe-programma ontvangt
met name het innovatieve bedrijfsleven zoals startups en scale-ups
financiering.
De leden van de CDA-fractie onderschrijven dat wederkerigheid een
belangrijk uitgangspunt is voor internationale samenwerking. Ook
onderschrijven deze leden het belang van duidelijke criteria op grond
waarvan derde landen bij (delen van) Horizon Europe kunnen associëren
of juist van associatie kunnen worden uitgesloten. Aan welke criteria
denkt de Minister, kan zij voorbeelden geven, en wanneer verwacht zij dat
de discussie hierover zal zijn afgerond?
Op de Raad voor Concurrentievermogen wordt naar verwachting een
akkoord aangenomen waar deze artikelen onderdeel van uitmaken. Hierna
zal naar verwachting de behandeling van de artikelen worden doorgeleid
naar de onderhandeling met het Europees Parlement (triloog). Verder
verwijs ik uw Kamer naar de antwoorden op vragen van de leden van de
VVD-fractie hierover.
Kan de Minister bevestigen dat er geen sprake zal zijn van associatie of
toelating door derde landen voordat er een duidelijk afwegingskader en
heldere criteria zijn afgesproken? In hoeverre ziet zij zelf nog risico’s op dit
punt?
De artikelen in de verordening geven de kaders voor de mogelijkheid tot
associatie bij het Horizon Europe programma, en daarmee de kaders voor
toelating derde landen. In het voorstel van de Commissie is reeds sprake
van een raamwerk met een indeling van verschillende categorieën landen.
In dit voorstel kunnen landen die lid zijn van de Europese Economische
Ruimte, het Europees Nabuurschapsbeleid en toetredende of kandidaat
toetredende landen associëren. Overige landen moeten aan de volgende
criteria voldoen om in aanmerking te kunnen komen voor associatie: ze
moeten een sterke onderzoek en innovatiecapaciteit hebben, met
commitment voor een open markteconomie, democratische instellingen
en actieve promotie van beleid ter bevordering van het economisch en
sociaal welzijn van burgers. Nederland staat positief tegenover deze
indeling en genoemde criteria. Nederland voorziet geen substantiële
risico’s op dit punt, maar pleit voor transparantie in de onderhandelingen
over associatie met geïnteresseerde landen. Verder verwijs ik uw Kamer
naar het antwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie met
betrekking tot associatie.
De leden van de CDA-fractie zijn ten aanzien van synergieën van Horizon
Europe met andere EU-programma’s benieuwd aan welke
EU-programma’s kan worden gedacht? Kan de Minister er enkele
noemen?
In het Horizon Europe-programma is een bijlage opgenomen waarin de
mogelijkheden van synergieën met ander Europese programma’s worden
beschreven.3 Het gaat onder andere om het Europees Fonds voor
Regionale Ontwikkeling (EFRO), het Europees Sociaal Fonds (ESF+), het
Erasmusprogramma, het Digital Europe-programma en de fondsen onder
het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid.
Deze leden zijn ook benieuwd of de Minister kennis heeft genomen van
het IPO-Herstelplan Regionale Economie, dat onder andere op het gebied
3

Kamerstuk 21 501-30, nr. 471.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

6

talentbehoud en -ontwikkeling aanbevelingen doet om uit de coronacrisis
te komen. Welke aanknopingspunten ziet de Minister in dit plan om mee
te nemen naar deze of volgende Raden?
Recent heb ik het Herstelplan Regionale Economie van het Interprovinciaal Overleg (IPO) in ontvangst genomen. In dat plan wordt onder meer
aangegeven dat er een breed draagvlak is bij alle provincies om expliciet
aandacht te besteden aan Arbeidsmarktbeleid. De precieze rol die
provincies willen gaan spelen dient echter nog uitgewerkt te worden. De
provincies doen dan ook niet zozeer concrete aanbevelingen, als wel
suggesties voor de rol die zij zouden kúnnen pakken. Dit geldt ook voor
andere onderwerpen uit het Herstelplan. Samen met provincies en andere
stakeholders werkt het kabinet het Herstelplan de komende maanden
verder uit. Uw Kamer wordt over de aanpak geïnformeerd voor het
kerstreces.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister tot slot of zij bekend is
met de oproep van het Europees Comité van de Regio’s om de financiering voor het European Partnership for Clean Hydrogen 2021–2027 te
verhogen. Hoe staat de Minister tegenover deze oproep? Wil de Minister
zich voor deze verhoging inzetten? Zo nee, waarom niet? Hoezeer deelt de
Minister het standpunt van de leden dat onderzoek en innovatie essentieel
zijn om de kosten voor schone waterstof te verlagen en opschaling te
bevorderen? Is zij bovendien bereid tijdens deze Raad voor Concurrentievermogen te informeren naar de laatste stand van zaken omtrent de
roadmap voor lange termijn onderzoek en innovatie in het kader van de
EU-waterstofstrategie van de Europese Commissie? Kan de Minister
toezeggen dat zij bij de Raad voor Concurrentievermogen de aangenomen
motie over een Just Transition Fund plan met specifieke inzet op de
verdere ontwikkeling van waterstof nog eens expliciet onder de aandacht
zal brengen (Kamerstuk 35 377, nr. 11)?
Deze oproep4 van het Europees Comité van de Regio’s is mij inderdaad
bekend. Voor mij staat vast dat de European Partnership for Clean
Hydrogen, als opvolger van de Fuel Cell & Hydrogen Joint Undertaking,
van groot belang is voor het stimuleren van de opschaling van schone
waterstof in Nederland en de EU. Onderzoek en innovatie zijn namelijk
essentieel voor de benodigde kostenreductie om die opschaling te
realiseren. Het is echter te vroeg om de beoogde financiering te verhogen,
omdat nog onvoldoende duidelijk is wat de vraag is naar de beschikbare
subsidies. Tijdens de Raad voor Concurrentievermogen op 29 september
a.s. wordt alleen gesproken over Horizon Europe, het is dus niet
opportuun om hier naar de ontwikkeling van waterstof te vragen. Het
kabinet zal op een geschikt moment bij de Commissie informeren naar de
laatste stand van zaken omtrent de roadmap voor lange termijn onderzoek
en innovatie in het kader van de EU-waterstofstrategie van de Europese
Commissie. Gelet op bovenstaande is het eveneens niet opportuun om
deze motie op te brengen tijdens deze Raad. Het kabinet werkt aan
uitwerking van de motie en zal uw Kamer hier op een later tijdstip over
informeren.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde
agenda van de Raad voor Concurrentievermogen over onderzoek en
innovatie op 29 september 2020 en hebben daar nog enkele vragen en
opmerkingen over.

4

https://cor.europa.eu/en/news/Pages/Cities-and-regions-support-an-ambitious-EU-hydrogenstrategy-to-reach-climate-neutrality.aspx

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

7

De leden van de D66-fractie waarderen dat de Raad voor Concurrentievermogen de onderhandelingen over Horizon Europe weer hervat. Het
kaderprogramma speelt een belangrijke rol voor de wetenschap en
innovatievermogen in de Europese Unie. Voor onderzoekers en bedrijven
is het dan ook wenselijk om zo snel mogelijk duidelijkheid te hebben. Deze
leden vragen de Minister het vervolgproces en verwachte tijdspad te
beschrijven om tot een definitief programma te komen. Heeft het Duits
voorzitterschap de ambitie om een akkoord over Horizon Europe met het
Europees Parlement te leiden? Wat zijn de belangrijkste kwesties waarop
de positie van de Raad voor Concurrentievermogen verschilt met de
positie van het Europees Parlement?
Op de Raad voor Concurrentievermogen wordt naar verwachting een
akkoord aangenomen waar de budgetverdeling tussen de verschillende
onderdelen van Horizon Europe onderdeel van uitmaakt. Hierna zal de
triloog starten met het Europees Parlement over alle openstaande punten
die geen onderdeel uit maakten van het bereikte akkoord in april 2019.5
Het Duitse voorzitterschap streeft ernaar om de triloog voor de Raad voor
Concurrentievermogen van november af te ronden zodat Horizon Europe
begin 2021 van start kan. Voor de belangrijkste kwesties waarop de positie
van de Raad verschilt met de positie van het parlement verwijs ik u naar
het antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie.
De leden van de D66-fractie lezen dat het eerste nog openstaande punt in
de onderhandelingen de interne budgetverdeling is. Een van de onderwerpen van de discussie betreft het verbreden van de deelname. Deze
leden vragen de Minister toe te lichten op welke wijze het verbreden van
de deelname een rol in het kaderprogramma krijgt. Krijgt dat een
eigenstandig deelprogramma (zoals SwafS in Horizon 2020) of wordt het
principe in de reguliere programma’s geïntegreerd? In hoeverre deelt de
coalitie van gelijkgestemde landen, dat excellentie hoog in het vaandel
houdt, dezelfde lijn?
Het verbreden van deelname vindt plaats binnen widening-gerelateerde
activiteiten, in het programmaonderdeel «Widening Participation and
Strengthening the European Research Area». Dit eigenstandige
programma zal activiteiten financieren die met name door de «widening»landen ingezet kunnen worden om hun excellentie te versterken en kan
worden beschouwd als een voortzetting en uitbreiding van het Horizon
2020 onderdeel «Spreading Excellence and Widening Participation». In de
voorlopige onderhandelingen over de verordening van Horizon Europe is
overeengekomen dat 3,3% van het uiteindelijke budget ten behoeve van
«Widening participation» komt. Het budget van 3,3% staat in de huidige
budgetonderhandelingen niet meer ter discussie. Er is een lijst met
«widening»-landen vastgelegd voor de duur van Horizon Europe, zodat
vooraf duidelijk is welke landen aanspraak kunnen maken op de voor
«widening» gealloceerde middelen. Mogelijke acties onder dit programma
worden momenteel uitgewerkt door de Commissie, in overleg met de
lidstaten. De coalitie van gelijkgestemde landen deelt onze lijn dat de
activiteiten rondom widening participation geen afbreuk mogen doen aan
«excellentie en impact» als leidende principes voor het Kaderprogramma.
De leden van de D66-fractie vragen de Minister toe te lichten waarom
voldoende budget in pijler 1 een aandachtspunt voor Nederland is.
De Nederlandse inzet voor pijler 1 is onder andere vastgelegd in het
BNC-fiche.6 Aanleiding daartoe is dat het budget voor pijler 1, en daarmee
5
6

Kamerstuk 22 112, nr. 2791
Kamerstuk 22 112, nr. 2648

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

8

het budget voor de excellente kennisbasis, nauwelijks gestegen is in het
Commissievoorstel ten opzichte van Horizon 2020. Zo speelt de Europese
Onderzoeksraad ERC een belangrijke rol bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken nu en in de toekomst. Het grote aantal patenten dat
de ERC heeft voortgebracht heeft de toegevoegde waarde voor Europa
laten zien. Voldoende budget voor pijler 1 is van belang om ervoor te
zorgen dat de brede kennisbasis op orde is.
Deze leden constateren dat het budget van Horizon Europe ten opzichte
van Horizon 2020 groeit. Vijf miljard euro is afkomstig uit het herstelinstrument Next Generation EU. Deze leden vragen op welke wijze deze
middelen aan het programma toegevoegd worden. Zijn ze gericht op
enkele delen van het programma, zoals bijvoorbeeld enkel pijler 2 off
wordt dat bedrag naar rato aan de programma’s toegevoegd?
De Commissie stelt voor de middelen uit het herstelinstrument gelijkmatig
te verdelen over het cluster «gezondheid», het cluster «digitaal, industrie
en ruimtevaart», het cluster «klimaat, energie en mobiliteit» (uit pijler 2)
en de Europese Innovatieraad EIC (pijler 3). Definitieve besluitvorming
hierover moet nog plaatsvinden. Nederland steunt in beginsel dit voorstel
van Commissie, maar vraagt de Commissie dit voorstel wel nader te
onderbouwen.
De leden van de D66-fractie lezen dat het tweede openstaande punt
internationale samenwerking is. Deze leden vragen de Minister of er al
criteria worden voorgesteld door het Duits voorzitterschap voor
associatie. Zo ja, welke criteria zijn dit? Zijn er rapporten van adviesorganen of belanghebbenden met aanbevelingen over economische
veiligheid of technische soevereiniteit die een belangrijke rol spelen in
deze onderhandelingen? Welke criteria voor associatie worden op dit
moment in Horizon 2020 gehanteerd?
De Commissie heeft voor Horizon Europe een aantal criteria voorgesteld
voor associatie. Het voorzitterschap stelt geen aanvullende criteria voor. In
Horizon 2020 is associatie beperkter mogelijk dan wat nu wordt voorgesteld door de Commissie voor Horizon Europe. Bij Horizon 2020 is
associatie mogelijk voor (kandidaat)-toetredende landen en landen die lid
zijn van Europese Economische Ruimte en het Europees Nabuurschapsbeleid indien er onder andere sprake is van goede onderzoek & innovatiecapaciteit, goede behandeling van intellectueel eigendom en/of deelname
aan het zevende kaderprogramma. Er zijn geen specifieke rapporten die
tijdens de onderhandeling aan de orde zijn gekomen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de brief
van de Minister aangaande de Raad voor Concurrentievermogen over
onderzoek en innovatie.
De leden van de GroenLinks-fractie willen in de aanloop naar de Raad
voor Concurrentievermogen benadrukken dat het investeren in onderzoek
en innovatie, alsmede Europese samenwerking op dit gebied, van cruciaal
belang zijn. De COVID-19 pandemie illustreert dit zeer duidelijk. We
hangen aan de lippen van virologen, hopen dat microbiologen snel een
vaccin ontwikkelen en kijken naar gedragswetenschappers voor adviezen
over welke maatregelen wel en welke niet effectief zullen zijn. Daarom
baart het deze leden zorgen dat het kabinet, zoals de Minister aangaf in
een reactie op Kamervragen, geen voorstander is geweest van een budget
van 120 miljard euro voor Horizon Europe (Aanhangsel Handelingen II
2019/20, nr. 3840). Vanwege de haast blinde focus op het voorkomen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

9

afdrachtenstijging voor Nederland, heeft het kabinet eraan bijgedragen
dat Nederlandse wetenschappers nu cruciale onderzoeksgelden mislopen.
Het voorstel van het Europees Parlement om 120 miljard euro te besteden
aan Horizon Europe is verlaagd naar 76 miljard euro als gevolg van de
zuinige, op de korte termijn gerichte inzet van Nederland. Graag
ontvangen deze leden een reactie van de Minister.
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat de Minister in haar
antwoord op Kamervragen wijst op een absolute en relatieve stijging ten
opzichte van het budget van Horizon 2020 in haar rechtvaardiging van
deze korting van 44 miljard euro op het budget van Horizon Europe
(Aanhangsel Handelingen TK, vergaderjaar 2019–2020, nr. 3840). Feit blijft
nog steeds dat mede door de inzet van het kabinet er € 44 miljard aan
onderzoeksgelden is weggehaald bij Horizon Europe, in een periode waar
de noodzaak voor onderzoek en innovatie zo evident is. Erkent de Minister
de noodzaak voor meer geld voor onderzoek en innovatie? Zo ja, waarom
heeft het kabinet ingestemd met een korting van 44 miljard euro op het
budget voor Horizon Europe? Kan de Minister toelichten wat de invloed
zal zijn van deze korting van 44 miljard euro voor Nederlandse onderzoekers? Vindt de Minister dat de voornoemde korting op onderzoek en
innovatie opweegt tegen de korting die Nederland op haar EU-bijdrage
heeft bedongen? Kortom, wegen de kosten op tegen de baten?
Het kabinet erkent de noodzaak voor meer geld voor onderzoek en
innovatie. Het is dan ook tevreden dat het budget van Horizon Europe er
op vooruit gaat ten opzichte van Horizon 2020.7 Horizon Europe zal in
omvang toenemen ten opzichte van Horizon 2020 en uit het MFK
2021–2027 een bedrag van 76 miljard euro ontvangen. In de huidige
programmaperiode is dat een bedrag van 66 miljard euro (uitgaande van
EU27, het Verenigd Koninkrijk niet meegerekend).8 Ook gaat er 5 miljard
euro uit het herstelinstrument Next Generation EU naar Horizon Europe.
In totaal betreft het dus een stevige stijging van 15 miljard euro. Het
budget voor Horizon Europe uit het MFK 2021–2027 en het herstelinstrument tezamen stijgt dus met 22%. Excellentie en impact zijn de
primaire selectiecriteria voor Horizon Europe. Naar verwachting zullen
Nederlandse onderzoekers en innovators weer succesvol mee kunnen
doen met Horizon Europe. Voor de weging van de kabinetsinzet op
modernisering en de korting die Nederland heeft bedongen verwijs ik u
naar het verslag van de Buitengewone Europese Raad van 17 tot en met
21 juli.9 Het kabinet had graag een ambitieuzere uitkomst gezien, maar is
tevreden met de gezette stappen.
De leden van de GroenLinks-fractie willen reageren op de drie openstaande punten aangaande Horizon Europe die de Minister noemt in de
brief over de Raad voor Concurrentievermogen. Ten eerste de interne
budgetverdeling. De Minister schrijft dat het Duitse voorzitterschap nog
geen concreet voorstel gedaan heeft voor de verdeling. Wanneer kan zo
een voorstel verwacht worden? Aan welke criteria moet het verdelingsmodel voor Horizon Europe wat het kabinet betreft voldoen?
De Minister schrijft de nadruk te willen leggen op publiek-private
samenwerkingsverbanden en de belangrijke rol die het innovatieve mkb
speelt in het kaderprogramma. Is het kabinet ook bereid aandacht te
vragen voor onderzoeken gerelateerd aan duurzaamheid en de groene
transitie? Zo ja, hoe wil het kabinet hier in de context van Horizon Europe
aandacht voor vragen? Zo nee, waarom niet? Is de Minister bereid,
7

Aanhangsel van de Handelingen II 2019/20, nr. 3840
Kamerstuk 21 501-20, nr. 1575
9
Kamerstuk 21 501-20, nr. 1575
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

10

indachtig de bevindingen van de Commissie-Weckhuysen, ook in te zetten
op vrij en ongebonden onderzoek in het kader van Horizon Europe?
Voor de interne budgetverdeling en een appreciatie daarvan, verwijs ik u
naar de antwoorden op de vragen van leden van de CDA-fractie.
Nederland heeft het voorliggende voorstel beoordeeld conform de drie
punten die in de Geannoteerde Agenda zijn vermeld: ten eerste zijn de
afspraken uit het akkoord met het Europees Parlement uit april 2019
leidend.10 Ten aanzien van het budget is in dit akkoord afgesproken dat
minstens 3,3% van het budget naar widening participation gaat.
Nederland zit erop in dat dit ook het maximum is. Ten tweede zet
Nederland zich in voor voldoende budget voor pijler 1, via onder andere
de European Onderzoeksraad ERC.11 Ten derde vraagt Nederland
aandacht voor publiek private samenwerkingsverbanden en de belangrijke rol die het innovatieve mkb speelt in het Kaderprogramma (pijler 2 en
3).
Nederland heeft zich, conform de hierboven beschreven inzet, ingezet
voor voldoende budget voor pijler 1, welke zich onder andere richt op vrij
en ongebonden onderzoek.
De aandacht voor onderzoek gerelateerd aan duurzaamheid en de groene
transitie is in Horizon Europe goed geborgd. Nederland heeft zich daar
altijd positief over uitgesproken. Zo is in de Horizon Europe-verordening
vastgelegd dat 35% van het programma bijdraagt aan de klimaatdoelstellingen. Horizon Europe draagt significant bij aan oplossingen voor
maatschappelijke uitdagingen via onderzoek- en innovatie. Hierbij wordt
door de hele keten heen samengewerkt (van universiteiten, kennis-en
onderzoeksinstellingen tot innovatieve bedrijven). Onderzoek en innovatie
zijn immers noodzakelijk om de grote maatschappelijke uitdagingen op
het gebied van onder andere klimaat, duurzaamheid, digitalisering en
gezondheidszorg het hoofd te bieden.
Ten tweede de internationale samenwerking. De Minister schrijft dat het
belangrijk is dat er duidelijke criteria zijn op basis waarvan andere landen
zich met Horizon Europe kunnen associëren. Kan de Minister toelichten
welke criteria het kabinet hiertoe voor ogen heeft?
Hiervoor verwijs ik u naar het antwoord op de vraag van de VVD-fractie
hierover.
Ten derde omschrijft de Minister synergieën Horizon Europe en andere
EU-programma’s. Kan de Minister toelichten welke synergieën er beoogd
zijn en wat de gevolgen van zulke synergieën zijn de financiering van
Horizon Europe?
Met synergie van Horizon Europe met andere Europese programma’s
wordt beoogd dat er gemeenschappelijk en coherent wordt bijgedragen
aan de doelen van de Europese Unie en dat maximaal impact wordt
gegenereerd van investeringen in onderzoek en innovatie. Enkele
voorbeelden van synergie: fundamentele onderzoeksprojecten gefinancierd vanuit Horizon Europe kunnen in een vervolgfase, als het project
zich op een hoger TRL-niveau (technology readiness level) bevindt, vanuit
het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) gefinancierd
worden als het project past binnen de criteria van het betreffende
EFRO-programma in een bepaalde regio. Een ander voorbeeld is
cumulatieve financiering, onder strikte voorwaarden, van een project
vanuit zowel Digital Europe als Horizon Europe.

10
11

Kamerstuk 22 112, nr. 2791
Kamerstuk 22 112, nr. 2648

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

11

Synergie met andere fondsen heeft voor de financiering vanuit Horizon
Europe als zodanig geen gevolgen. Financiering vanuit Horizon Europe
richt zich louter en alleen op onderzoek en innovatie en de leidende
selectiecriteria voor voorstellen blijven excellentie en impact.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de
waterstofstrategie van de Europese Commissie. Deze leden zien dit als
een belangrijk onderdeel van de implementatie van de Green Deal. Om de
in beide documenten genoemde ambities waar te maken, is volgens de
Europese Commissie een roadmap nodig voor inspanningen voor
onderzoek en innovatie op lange termijn. Kan de Minister tijdens de Raad
voor Concurrentievermogen vragen naar de laatste stand van zaken wat
betreft deze roadmap?
Hiervoor verwijs ik u naar het antwoord op de vraag van de CDA-fractie
hierover.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde agenda van de Raad voor Concurrentievermogen op 29 september.
Deze leden hebben hierover nog enkele opmerkingen en vragen.
De leden van de PvdA-fractie zijn van mening dat de interne budgetverdeling van Horizon Europe van bijzonder belang is voor Nederland op
twee punten die in samenhang bekeken kunnen worden. Ten eerste dat
innovatie en opschaling van groene waterstoftechnieken, zoals productie,
opslag en infrastructuur, een belangrijke rol zullen spelen in de energieen klimaattransitie omdat schone waterstof zowel energiedrager als
groene grondstof is. Nederland verkeert in een buitengewoon goede
uitgangspositie om een leidende rol te spelen op dit gebied, maar
nationale financiering blijft tot spijt van deze leden zeer beperkt. Ten
tweede de omvorming van de Noord-Nederlandse economie van een
grijze naar een groene economie om regionale werkloosheid te
voorkomen. Als European Hydrogen Valley zijn er op dit vlak goede
ontwikkelingen gaande. Deelt het kabinet de opvatting dat de ontwikkeling
en opschaling van waterstoftechnieken, specifiek in Noord-Nederland, een
belangrijke bijdrage kunnen leveren aan een schone, concurrerende en
regionaal sterke economie? Zo nee, waarom niet? Is het kabinet in dit
verband bereid in te zetten op verhoging van de financiering voor
European Partnership for Clean Hydrogen in de periode 2021–2027? Zo
nee, waarom niet?
Het kabinet is van mening dat dat de ontwikkeling en opschaling van
waterstoftechnieken een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan een
schone, concurrerende en regionaal sterke economie, zowel in NoordNederland als in andere Nederlandse regio’s. In dit verband is het
faciliteren van verder onderzoek en innovatie op het gebied van waterstof
ook van groot belang. Het is echter op dit moment te vroeg om de
beoogde financiering te verhogen, omdat nog onvoldoende duidelijk is
wat de vraag is naar de beschikbare subsidies.
De leden van de PvdA-fractie zijn verder benieuwd naar het politieke
speelveld binnen de Europese Unie bij de budgetverdeling van Horizon
Europe. In hoeverre komt de Nederlandse positie overeen met respectievelijk de Raadspositie en de positie van het Europees Parlement? Wat zijn
de voornaamste overeenkomsten en verschillen? Zou de Minister daarbij
ook willen ingaan op de posities omtrent waterstof?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

12

Het kabinet is tevreden met de Raadspositie. Voor een antwoord over het
speelveld en de verschillen van de Raad en het parlement ten aanzien van
de nog openstaande punten binnen Horizon Europe verwijs ik u naar de
vragen van de leden van de CDA-fractie. Bij de onderhandeling over de
budgetverdeling van Horizon Europe worden geen posities uitgewisseld
omtrent het onderwerp waterstof.
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben onder dankzegging
kennisgenomen van geannoteerde agenda van de Raad voor Concurrentievermogen over onderzoek en innovatie op 29 september 2020. Zij
hebben een aantal vragen met betrekking tot Horizon Europe.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat het Duitse voorzitterschap
een evenredige verdeling van het budget voorstaat ten opzichte van het
oorspronkelijke voorstel van de Europese Commissie. Dat zou tot gevolg
hebben dat er ruim 9 miljard euro wordt gekort op Pijler 2, terwijl het
Nederlandse mkb daar onder Horizon Europe 2020 zo’n 77% van haar
subsidies uit binnen haalde. Met name de clusters 1 (16%), 4 (25%) en 5
(22%) zijn daarbij van belang. Voor die clusters zou de kaasschaafmethode
leiden tot kortingen van respectievelijk 2 miljard, 3 miljard en 3 miljard
euro.Vindt de Minister de kortingen op deze clusters met de kaasschaafmethode acceptabel, gelet op het belang dat dat kabinet hecht aan het
(innovatieve) mkb? Kunt u toezeggen zich tot het uiterste in te spannen
om de kortingen op deze clusters te voorkomen of vergaand beperken en
in lijn met de positief geadviseerde motie over de verhoging van het
budget voor Horizon Europe (Kamerstuk 21 501-20, nr. 1585)?
Zoals hierboven aangegeven in antwoord op vragen van de leden van de
GroenLinks-fractie is er geen sprake van een korting. Horizon Europe zal
een groter budget hebben dan het huidige programma Horizon 2020.
Hiervoor verwijs is u naar de antwoorden op de vragen van de leden van
de CDA-fractie.
De motie van de leden Sjoerdsma en Bruins roept het kabinet op ervoor te
waken dat geen enkele pijler in het budget van Horizon Europe naar
beneden wordt bijgesteld, ernaar te streven dat de verdeling van de pijlers
optimaal is ingericht voor de Nederlandse wetenschap en zich in te
spannen het budget voor Horizon Europe te verhogen. Zoals de MinisterPresident tijdens het plenaire debat over de uitkomst van de Europese Top
inzake het herstelfonds d.d. 9 september 2020 reeds aangaf, kan het
kabinet een verhoging van het budget voor Horizon Europe steunen als dit
zou volgen uit de onderhandelingen tussen het voorzitterschap en het
Europees Parlement, op voorwaarde dat dit niet gepaard zou gaan met
een verhoging van het totale vastleggingenplafond voor het MFK
2021–2027.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-30, nr. 502

13