Ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie

Monitor Duurzaam Voedsel 2011

2 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Inhoud

Inleiding

5

Hoofdstuk 1

Duurzame Consumptie

7

De definitie van duurzaam voedsel in deze monitor
De ingrediënten van de Monitor Duurzaam Voedsel

7
9

Hoofdstuk 2

De consumentenbestedingen aan duurzaam voedsel
Totale bestedingen en bestedingen per keurmerk
Consumptie verdeeld over de productgroepen
Ontwikkeling per verkoopkanaal
Belangrijkste ontwikkelingen per productgroep

9
9
11
12
14

Hoofdstuk 3

De marktontwikkeling van diervriendeljker producten
Wat valt onder ‘diervriendelijker’?
Consumptie verdeeld over de productgroepen
Primaire sector

17
17
18
19

Hoofdstuk 4

De marktontwikkeling van biologische producten
Totale bestedingen en bestedingen per productgroep
Ontwikkelingen per productgroep
Internationale ontwikkelingen in 2010

21
21
21
27

Hoofdstuk 5

Biologische landbouw
Aantallen bedrijven
Areaal			

29
29
30

Hoofdstuk 6

Verantwoording

33

Bijlage
Areaalontwikkeling biologische AGF per teelt in Nederland

35

Contactgegevens

37

Colofon		

39

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 3

Inleiding

In Hoofdstuk 1 van deze monitor wordt kort uiteengezet hoe en wat er is gemeten.
In Hoofdstuk 2 worden de ontwikkelingen van de totaalomzet aan duurzaam voedsel geschetst.
In Hoofdstuk 3 volgt een specificatie van de markt van diervriendelijker producten.
In Hoofdstuk 4 worden de ontwikkelingen in de markt van biologische producten weergegeven.
Hoofdstuk 5 geeft een overzicht van de biologische landbouwproductie in Nederland.
Hoofdstuk 6 geeft een verantwoording van de manier waarop de gegevens verzameld en
geanalyseerd zijn.

4 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

De Monitor Duurzaam Voedsel 2011 geeft een overzicht van de consumentenbestedingen aan duurzaam voedsel in Nederland over het jaar 2011. De cijfers hebben betrekking op de in Nederland
verkrijgbare producten in de belangrijkste afzetkanalen en zijn gebaseerd op de omzet van producten
voorzien van een keurmerk met onafhankelijke controle.
Op basis van de cijfers over 2011 kan geconstateerd worden dat duurzaam voedsel een van de belangrijkste groeimarkten is in retail en foodservice en dat de groei bovendien stabiel is. De omzet aan
duurzaam voedsel steeg in 2011 met 30,5 procent. Deze is zelfs nog een fractie hoger dan in 2010, toen
de groei 29,4 procent bedroeg. Afgezet tegen de groei van de totale bestedingen aan voedsel, die in
2011 3,1 procent bedroeg, is 30,5 omzetstijging een goede prestatie. Het marktaandeel van duurzaam
voedsel steeg hiermee van 3,5 naar 4,5 procent.
De verwachting van het ministerie van EL&I van 15 procent omzetgroei van producten met een
duurzaamheidskeur- of kenmerk is ruimschoots gehaald. Daarnaast zijn de omzetgroeidoelstellingen
van de vorig jaar afgeronde convenanten Marktontwikkeling Biologische Landbouw en
Marktontwikkeling Verduurzaming Dierlijke Producten ruimschoots gehaald: Er is ruim boven de
gestelde 10 procent groei voor biologische producten gerealiseerd in 2011, veel meer dan de afgesproken 15 procent voor diervriendelijker geproduceerd voedsel.
Voor de groei zijn consumenten en aanbieders gezamenlijk verantwoordelijk. Consumenten kiezen
steeds vaker voor duurzamer producten en producenten, retailers, cateraars en horeca zorgen voor
een steeds breder aanbod aan duurzamer producten. Alle verkoopkanalen hebben bijgedragen aan de
groei.
Vorig jaar verscheen de monitor voor het eerst in de huidige opzet. Het is een instrument gebleken dat
bedrijfsleven en overheid helpt om de effectiviteit van convenanten en andere afspraken tussen
partijen om maatschappelijk gewenste ontwikkelingen en innovaties te volgen. Objectieve gegevens
zijn bovendien een waardevolle bron van informatie voor marktpartijen die zich nog in een oriëntatiefase bevinden.

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 5

6 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Hoofdstuk 1
Duurzame consumptie
De definitie van duurzaam voedsel in deze
monitor

De achtergrond van de Monitor Duurzaam
Voedsel

Duurzaam voedsel wordt in deze Monitor Duurzaam Voedsel
gedefinieerd als voedsel waarbij tijdens de productie en verwerking
meer rekening is gehouden met milieu, dierenwelzijn, en sociale
aspecten dan wettelijk verplicht is. Om deze claim meetbaar te
maken hanteren wij twee criteria: op consumentenniveau moeten
deze inspanningen zichtbaar gemaakt zijn met een keurmerk of
label en de controle op dit keurmerk moet onafhankelijk zijn.

Deze monitor komt tot stand met informatie uit diverse bronnen.
Voor een uitgebreidere beschrijving van de bronnen, zie hoofdstuk
6. In 2011 is voor het eerst een samengestelde Monitor Duurzaam
Voedsel opgesteld over het jaar 2010 vanuit het Platform
Verduurzaming Voedsel en de convenanten Marktontwikkeling
Biologische Landbouw en Marktontwikkeling Verduurzaming
Dierlijke Producten. Deze laatste twee zijn afgerond op 31 december
2011. De monitor 2011 bevat dus de meting van de consumentenbestedingen uit het laatste jaar van deze convenanten en is hiermee
een bundeling van:

Duurzaamheid is dus een begrip dat met de nodige relativering
gehanteerd moet worden. Het is daarom feitelijk juister om te
spreken van duurzamer voedsel, om aan te geven dat het gaat om
een verhoudingsgewijs duurzaam product, waarbij de nadruk ligt op
het proces van continue verduurzaming.
Wij doen hiermee niet volledig recht aan alle inspanningen van
boeren, verwerkers, groothandels, merken, retailers of restaurateurs die zich niet laten vertalen in een keurmerk of kenmerk. Denk
hierbij aan het gebruik van duurzame energie bij bedrijven,
milieuvriendelijker productieprocessen, afbreekbare verpakkingen,
betere arbeidsomstandigheden of hogere lonen, inzet van hernieuwbare grondstoffen, verbeterde houdbaarheid, enzovoort. En
evenmin aan inspanningen van consumenten die eten van het
seizoen, letten op voedselkilometers, en voedselverspilling zoveel
mogelijk beperken. De Monitor volgt echter wel een consequente
systematiek die het mogelijk maakt de gegevens te vergelijken met
voorgaande jaren. Daarmee ontstaat een beeld van de ontwikkeling
van met name in het koopgedrag van de consument.

De volgende keur- en/of kenmerken zijn onderdeel
van de Monitor
• Beter Leven kenmerk
• Het ‘groene blaadje’ - het Europese keurmerk voor
biologische producten en/of nationale keurmerken,
waaronder EKO
• FAIRTRADE/ Max Havelaar
• Label Rouge
• Marine Stewardship Counsil (MSC)
• Milieukeur
• Rainforest Alliance
• Scharrelvlees
• UTZ Certified
• Vrije Uitloop

De kwantitatieve rapportage van het Platform Verduurzaming Voedsel
2011, over duurzaam voedsel (hoofdstuk 2). In deze rapportage
worden de supermarkten*, de buitenhuishoudelijke markt (de
bestedingen buitenshuis, zoals restaurants, hotels, zorginstellingen, catering enz.) en de speciaalzaken (natuurvoeding, reformwinkels en biologische slagerijen) gemeten.
De monitor Duurzame Dierlijke Producten, het jaarrapport over de
marktontwikkeling van diervriendelijker geproduceerd voedsel
(hoofdstuk 3). Dit rapport is een detaillering van de kwantitatieve
rapportage, specifiek gericht op vlees, zuivel en eieren.
Het BIO-monitor jaarrapport, over de omzet van biologisch voedsel
en de biologische landbouw (hoofdstuk 4 en 5). De Bio-monitor is
een detaillering van de kwantitatieve rapportage, specifiek gericht
op biologische producten, aangevuld met gegevens van enkele
kleinere kanalen en met structuurgegevens over de biologische
productie in Nederland.
Per hoofdstuk wordt nader ingegaan op de onderzochte verkoopkanalen. Een meer gedetailleerde verantwoording van de verzameling
en weging van de cijfers wordt gegeven in hoofdstuk 6.

* Exclusief Aldi, Lidl en Detailresult (Dirk, Bas, Deka en Digros). Van deze kanalen is
alleen data over biologische producten beschikbaar.

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 7

8 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Hoofdstuk 2
De consumentenbestedingen aan duurzaam voedsel
Voor de rapportage in dit hoofdstuk zijn de volgende kanalen
gemeten:
1. Supermarkten* - voor consumptie thuis;
2. Buitenhuishoudelijke (‘out-of-home’) markt - voor consumptie
onderweg of op een zitlocatie buiten de deur, zoals restaurant,
bedrijfsrestaurant of zorginstelling;
3. Speciaalzaken: natuurvoedings- en reformwinkels en de
biologische slagerijen.
Met deze kanalen worden bijna 87 procent van alle consumentenbestedingen bestreken. Het overige deel bestaat uit de omzetten bij de
ontbrekende supermarkten, en kanalen als de (boeren)markt, AGFen broodspeciaalzaak, slager, webwinkel en boerderijwinkel.

Totale bestedingen en bestedingen per
keurmerk
De totale consumentenbestedingen aan duurzaam voedsel in
Nederland bedroegen in 2011 1,75 miljard euro. In 2010 was dat 1,34
miljard euro; er was in 2011 dus een stijging van 30,5 procent.
Hiermee is het marktaandeel van duurzaam voedsel gegroeid van
3,5 naar 4,5 procent.
De totaalbestedingen aan voedsel inclusief duurzaam bedroegen in
2011 38,9 miljard euro. Het geheel van voedselbestedingen groeide
3,1 procent ten opzichte van 2010.

Bestedingen aan voedsel in de gemeten verkoopkanalen
(x miljoen euro)

2010

2011

Ontwikkeling

De besteding aan duurzaam voedsel in de gemeten verkoopkanalen

1.339,9

1.748,6

30,5%

De totale voedselbesteding in de gemeten verkoopkanalen

37.747,4

38.910,6

3,1%

De besteding aan duurzaam voedsel, verdeeld over keurmerken
(x miljoen euro)

2010

2011

Ontwikkeling

Beter Leven

153,6

295,3

92,3%

EKO/BIO

668,5

802,9

20,1%

FAIRTRADE / Max Havelaar

155,9

188,3

20,8%

0,8

1,2

50,0%

MSC

111,3

130,5

17,3%

Milieukeur

31,4

30,1

-4,1%

Rainforest Alliance

98,0

97,8

-0,2%

Scharrelvlees

0,2

1,7

750,0%

UTZ Certified

214,5

328,0

52,9%

Vrije Uitloop

8,0

4,3

-46,3%

1.442,2

1.880,1

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

De bestedingen zijn als volgt over de keurmerken verdeeld:

Label Rouge

TOTAAL
Minus stapeling (producten met meerdere keurmerken)
TOTAAL

102,3

131,5

28,5%

1.339,9

1.748,6

30,5%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

* Exclusief Aldi, Lidl en Detailresult (Dirk, Bas, Deka en Digros). Van deze kanalen is
alleen data over biologische producten beschikbaar.

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 9

Ruim 7,5% van de omzet  was in 2011 afkomstig van producten met
meer dan één keurmerk, zoals bijvoorbeeld de combinatie van
FAIRTRADE en Biologisch.

Duurzame omzet naar keurmerk
Vrije Uitloop
0%

scharrelvlees
0%
Rainforest
Alliance 5%
Milieukeur
2%

UTZ Certified
17%

partijen die voldoen aan bovenwettelijke eisen van duurzaamheid.
Nederland sluit hiermee aan op ontwikkelingen in andere Europese
landen met bij het publiek bekende nationale keurmerken. De afzet
van biologische producten volgde de opgaande lijn van de afgelopen 10 jaar. De groei in 2011 was de grootste groei van de afgelopen
10 jaar, zowel procentueel als absoluut.

FAIRTRADE/Max Havelaar

Beter Leven
16%

FAIRTRADE/Max Havelaar groeide stevig door. FAIRTRADE/Max
Havelaar is het meest breed georiënteerd van alle ethisch/sociale
keurmerken en richt zich op grondstoffen en op versproducten als
bananen en ananas. De groei in 2011 was zowel te danken aan het
versassortiment als aan kruidenierswaren zoals thee.

Label Rouge/Scharrel/Vrije uitloop
MSC 7%

Label Rouge
0%

EKO/BIO
43%

FAIRTRADE/
Max Havelaar
10%
Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Ontwikkelingen per keurmerk
Beter Leven
Het Beter Leven systeem van de Dierenbescherming vond brede
acceptatie in de markt. De Dierenbescherming heeft besloten het
beleid en de uitvoering van het BLk te scheiden en een speciale
Stichting BLk op te richten. De stichting heeft als doel om werkzaamheden als aanvragen, toekennen of intrekken van BLk
certificaten, de controle en handhaving en de kostendoorberekening soepel en professioneel te laten verlopen voor alle BLkdeelnemers. Het beleid ten aanzien van het BLk (onder andere het
vaststellen van normen, de groeistrategie, communicatiecampagnes en het beheer van het beeldmerk) blijft bij de
Dierenbescherming.

Het aanbod aan diervriendelijker producten groeide in 2011 sterk. De
consument kocht bijna 2 maal zo veel producten met een dierenwelzijnskeurmerk. Veel scharrel-, Label Rouge en vrije-uitloopproducten
werden voorzien van Beter Leven sterren, waardoor deze drie
keurmerken nauwelijks nog zelfstandig zichtbaar zijn in de markt.

MSC-keurmerk
Het MSC-keurmerk voor duurzame visserij groeide stabiel door in
2011. Er zijn wereldwijd ruim 15.000 producten met MSC-keurmerk,
60 procent meer dan een jaar geleden. Er was een groei van 50
procent in het aantal gecertificeerde visserijen sinds april 2011.
Supermarkten hadden eind 2011 alleen nog duurzame vis willen
verkopen maar de 100 procent is uiteindelijk niet gehaald
doordat het aanbod nog tekort schoot. Naar verwachting
zijn er in 2012 ook ASC-producten te vinden in Nederlandse
afzetkanalen. ASC (Aquaculture Stewardship Council) is een
keurmerk voor gekweekte vis.

Milieukeur
Milieukeur daalde in consumentenbestedingen in 2011 ten opzichte
van 2010. Deze daling kan voor een groot deel verklaard worden uit
het feit dat sommige fabrikanten verkiezen op de verpakkingen niet
het milieukeurlogo te voeren. Milieukeur wordt hiermee steeds
meer een business-to-business certificeringssysteem. Tomaten,
taugé, varkensvlees en gesneden groenten zijn voorbeelden van
deze producten.

EKO/Bio

Rainforest Alliance

Voor het biologische aanbod was 2011 het jaar van de overgang van
het oude beeldmerk van het EKO-keurmerk naar het nieuwe,
verplichte Europese ‘groene blaadje’. Veel producten beeldden
beide keurmerken naast elkaar af. Het EKO-keurmerk is eind
2011 ondergebracht in een private stichting EKO-keurmerk die het
keurmerk vanaf 1 juli 2012 beschikbaar stelt voor gebruik door

Het Rainforest Alliance keurmerk bleef min of meer stabiel.

10 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

UTZ CERTIFIED
Oorspronkelijk opgezet voor koffie heeft Utz nu ook programma’s
voor cacao, thee, palmolie en katoen.

Consumptie verdeeld over de
productgroepen
In 2011 lieten alle productgroepen per saldo een groei zien. Koffie/
thee cacao blijft in consumentenbestedingen aan duurzaam voedsel
de grootste productgroep, gevolgd door AGF en zuivel.

Bestedingen verdeeld over de
productgroepen (x miljoen euro)

2010

2011

Ontwikkeling Gemeten keurmerken

AGF

242,8

257,6

6,1% EKO, FAIRTRADE/Max Havelaar, Rainforest
Alliance & Milieukeur

Brood & banket, en ontbijtgranen

67,5

75,1

11,3% EKO & FAIRTRADE / Max Havelaar

Zuivel

161,7

217,6

34,6% EKO, Beter leven, FAIRTRADE/Max Havelaar &
UTZ Certified (Laatste twee chocolademelk)

Eieren

48,1

59,3

23,3% EKO, Beter Leven & vrije uitloop eieren

Vlees

122,5

235,1

91,9% EKO, Beter Leven, Milieukeur, Label Rouge, scharrelkip

Vleeswaren

25,9

37,4

44,4% EKO, Beter Leven, Milieukeur

Vleesvervangers

12,5

12,8

2,4% EKO

Koffie, thee, cacao

337,0

406,6

20,7% EKO, UTZ Certified, FAIRTRADE/Max Havelaar &
Rainforest Alliance

Vis

109,5

129,6

18,4% EKO, MSC

Overig voedsel (o.a. kruidenierswaren)

212,4

317,4

49,4% EKO, Beter Leven, FAIRTRADE/Max Havelaar, UTZ
Certified, Milieukeur & Rainforest Alliance

1.339,9

1.748,6

Totaal

30,5%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Dit levert de volgende verdeling op van omzetaandelen:

18,3%

14,7%
AGF

4,3%
7,4%

Brood & banket, en ontbijtgranen
Zuivel
Eieren
Vlees

12,4%

Vleeswaren
Vleesvervangers
Koffie, thee, cacao

3,4%

Vis
Overig voedsel (o.a. kruidenierswaren)

23,3%
13,4%
0,7% 2,1%
Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 11

Als deze cijfers wordt afgezet tegen de totale voedingsmarkt, dan is
duidelijk te zien dat in het duurzame boodschappenmandje koffie/

thee/cacao en zuivel oververtegenwoordigd zijn. Vlees, vleesvervangers en eieren zijn ondervertegenwoordigd.

Verdeling van de consumentenbestedingen over
productgroepen (%)

Duurzaam

Totaal voedsel

2010

2011

2010

2011

AGF

18,1%

14,7%

11,3%

11,1%

Brood & banket, en ontbijtgranen

5,0%

4,3%

6,7%

6,7%

Zuivel

12,1%

12,4%

11,6%

11,7%

Eieren

3,6%

3,4%

0,8%

0,7%

Vlees

9,1%

13,4%

8,1%

7,9%

Vleeswaren

1,9%

2,1%

4,2%

4,1%

Vleesvervangers

0,9%

0,7%

0,2%

0,2%

Koffie, thee, cacao

25,1%

23,3%

6,1%

6,1%

Vis

8,2%

7,4%

2,1%

2,1%

Overig voedsel (o.a. kruidenierswaren)

16,0%

18,3%

48,9%

49,4%

Totaal

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Ontwikkeling per verkoopkanaal
Voor de omzet van duurzaam voedsel is in 2011 de supermarkt net
als in 2010 het belangrijkste kanaal. De supermarkten hebben hun
positie verder versterkt, dankzij een groei van 42,5 procent. Het
marktaandeel van de supermarkten stijgt daarmee van 56 naar ruim
61 procent.

Kanalen voor duurzame voeding
Speciaalzaken
16,3%

Buitenhuishoudelijke
markt 22,4%
Supermarkten
61,3%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

12 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Ontwikkelingen per kanaal
1200,0
1000,0
800,0
600,0
400,0
200,0
2010
2011
ontwikkeling

Supermarkten
752,0
1.071,5
42,5%

Buitenhuishoudelijke
markt
322,8
391,7
21,3%

Speciaalzaken
265,2
285,4
7,6%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012
Supermarkten spelen een belangrijke rol voor de groei van de afzet
van duurzaam voedsel, zo blijkt uit de cijfers. Niet alleen door
schapruimte beschikbaar te stellen voor verantwoorde A-merken,
maar juist ook door hun huismerken of basisassortiment te
verduurzamen. Het kiezen door supermarkten of inkoopcombinaties voor een basis op een duurzamer niveau, zoals minimaal
fairtrade bananen, vlees met één ster, vrije-uitloopeieren of
fairtrade thee, maakt duurzamer consumptie voor consumenten
makkelijker en vanzelfsprekender, en zorgt voor innovatie in de
markt. Voor de supermarkten zijn de versgroepen in absolute zin

nog steeds de belangrijkste groepen voor duurzaam voedsel, met
uitzondering van brood. Opvallend is de stijging van de omzet in
duurzame koffie/thee/cacao (57,6 procent). Maar liefst 88 procent
van alle duurzaam vlees wordt via de supermarkten verkocht. De
supermarkten hebben de speciaalzaken ingehaald als belangrijkste
kanaal voor ‘overig voedsel’, waaronder met name droge kruidenierswaren en andere houdbare producten. Het feit dat het voor
A-merken steeds vanzelfsprekender wordt een duurzame variant van
hun merk in de schappen te hebben speelt hierbij een rol. De
verhouding vers/houdbaar is ongeveer 70/30.

De besteding aan duurzaam voedsel in de supermarkt
(x miljoen euro)

2010

2011

Ontwikkeling

AGF

195,5

205,4

5,1%

Brood & banket, en ontbijtgranen

19,6

22,1

12,8%

Zuivel

88,8

125,5

41,3%

Eieren

41,6

50,4

21,2%

Vlees

93,9

206,7

120,1%

Vleeswaren

13,2

18,5

40,2%

Vleesvervangers

7,8

7,7

-1,3%

Koffie, thee, cacao

109,2

172,1

57,6%

Vis

94,4

104,9

11,1%

Overig voedsel (o.a. kruidenierswaren)

88,1

158,0

79,3%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

De buitenhuishoudelijke markt dankt zijn positie vooral aan koffie/thee/
cacao. Deze markt is divers en bestaat uit contractcatering, overige
catering en een horecasegment. Dit marktsegment zorgt voor 57
procent van alle duurzaam voedsel dat via dit kanaal verkocht
wordt. Dit maakt dit kanaal ook steeds vaker een springplank voor
producenten van duurzamer voedsel. Koffie/thee/cacao maakte in
2010 een flinke sprong, die in 2011 slechts beperkt doorzette als

gevolg van focus op kosten. Duurzame koffie deed zijn intrede in
het on-the-move segment (tankstations, stationswinkels e.d.). In de
buitenhuishoudelijke markt zijn met uitzondering van zuivel de
versgroepen ondervertegenwoordigd: met 22,4 procent totaal
marktaandeel wordt in de buitenhuishoudelijke markt slechts 3
procent van de duurzame AGF verkocht, 5 procent van de eieren en
1 procent van het vlees. In 2011 zijn snacks met Beter Leven kenmerk
Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 13

geïntroduceerd bij bedrijven en fastservice. Er waren eind 2011 vier
horecabedrijven gecertificeerd door de Stichting EKO-keurmerk. In
de totaalomzet zijn de omzetcijfers van deze bedrijven nog niet
zichtbaar. Het UTZ- en Max Havelaar-aandeel in kruidenierswaren

stijgt in alle sectoren, in het bijzonder bij hotels, restaurants,
bedrijfscatering en zorginstellingen. In cafés zijn biologische
wijnen in opmars.

De besteding aan duurzaam voedsel in de buitenhuishoudelijke markt (x miljoen euro)

2010

2011

Ontwikkeling

AGF

6,0

7,0

16,7%

Brood & banket, en ontbijtgranen

14,4

16,5

14,6%

Zuivel

45,8

62,4

36,2%

Eieren

0,9

2,7

200,0%

Vlees

1,8

1,8

0,0%

Vleeswaren

5,8

11,7

101,7%

Vleesvervangers

-

-

Koffie, thee, cacao

215,5

221,5

2,8%

Vis

15,1

24,6

62,9%

Overig voedsel (o.a. kruidenierswaren)

17,6

43,5

147,2%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

De speciaalzaken laten net als in 2011 een goed gespreide groei over
alle productgroepen zien, met uitzondering van vlees en vleeswaren. De dierlijke producten zijn in het algemeen al ondervertegenwoordigd vergeleken met het marktaandeel van dit kanaal.

De besteding aan duurzaam voedsel in de speciaalzaken (x
miljoen euro)

Vleesvervangers daarentegen doen het goed in de speciaalzaken: 40
procent van de totale bestedingen aan vleesvervangers lopen via de
speciaalzaken. De speciaalzaken groeiden 7,6 procent in omzet (in
2010: 4,1 procent). De verhouding vers/houdbaar is ongeveer 50/50.

2010

2011

Ontwikkeling

AGF

41,3

45,3

9,7%

Brood & banket, en ontbijtgranen

33,5

36,5

9,0%

Zuivel

27,2

29,6

8,8%

Eieren

5,7

6,2

8,8%
-1,1%

Vlees

26,8

26,5

Vleeswaren

7,0

7,2

2,9%

Vleesvervangers

4,7

5,1

8,5%

Koffie, thee, cacao

12,3

13,0

5,7%

Vis
Overig voedsel (o.a. kruidenierswaren)
Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

14 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

0,1

0,1

0,0%

106,7

116,0

8,7%

Belangrijkste ontwikkelingen per
productgroep

Net als bij eieren is te zien dat de supermarkten en de speciaalzaken
verhoudingsgewijs veel meer duurzaam vlees verkopen dan de
buitenhuishoudelijke markt.

AGF

Vleeswaren

De belangrijkste groep binnen duurzame AGF is biologische
groenten. In 2011 groeiden de bestedingen aan fruit met FAIRTRADE
keurmerk en biologisch fruit stevig door. Eén van de redenen van
stijging in dit segment is dat aantal aanbieders van AGF-producten
alleen nog de duurzame variant aanbieden, zonder een gangbaar
alternatief.

De omzet van vleeswaren van duurzaam geproduceerd vlees steeg in
2011 met 44,4 procent ten opzichte van 2010. De groei komt vooral
uit de buitenhuishoudelijke markt, waar de omzet verdubbelde. De
groei in de speciaal viel terug van 6,1 naar 2,9 procent.

Brood
De markt voor brood groeit in alle kanalen ongeveer even hard:
tussen de tien en vijftien procent. Het gaat hier met name om
biologisch brood. De speciaalzaak blijft het belangrijkste verkoopkanaal van duurzaam brood. Dit kanaal verkoopt de helft van alle
duurzame brood/banket en ontbijtgranen.

Vleesvervangers
De omzet van duurzaam geproduceerde vleesvervangers op basis
van plantaardig eiwit steeg in 2011 met 2,4 procent. De groei kwam
geheel voor rekening van de speciaalzaken. In de supermarkt daalde
de omzet zelf iets. Het gebruik van deze producten in de buitenhuishoudelijke markt is verwaarloosbaar.

Koffie, thee, cacao

De belangrijkste bijdrage werd geleverd door biologische zuivel.
De omzet van duurzame zuivel (inclusief houdbare zuivel) is in 2011
met 34,6 procent gestegen. Melk en yoghurt waren de belangrijkste
groeiers. Circa 90% van de duurzame zuivel is biologische zuivel.

De consumentenbestedingen aan duurzame koffie, thee en cacao
laten door de jaren heen een grillig verloop zien. In 2010 bedroeg de
groei 59 procent, vooral door koffie. In 2011 steeg de omzet met 20,7
procent, voor 97 procent voor rekening van koffie. In 2010 was de
buitenhuishoudelijke markt verantwoordelijk voor de stijgende
omzetten; in 2011 juist de supermarkten.  

Eieren

Vis

De omzet in duurzaam geproduceerde eieren is in 2011 met 23,3
procent gestegen. De groei is zowel te danken aan biologische
eieren (30,7 procent) als andere duurzame varianten (15 procent).
Eén op de vijf eieren die in de gemeten kanalen zijn verkocht was
duurzaam. Daarmee is eieren na varkensvlees voor duurzaam
voedsel de meest succesvolle productgroep. Duidelijk is dat bewust
kopende consumenten de motor van de ontwikkelingen zijn. In de
buitenhuishoudelijke markt, waar eieren vooral verwerkt worden
aangeboden, is het aandeel duurzame eieren weliswaar snel
groeiend (200 procent), maar verhoudingsgewijs nog laag: 95
procent van de duurzame eieren wordt in de supermarkten en
speciaalzaken verkocht.

De markt voor duurzaam gevangen en gekweekte vis groeide in 2011
met 18,4 procent. De omzet van biologische vis steeg twee maal zo
hard als de omzet van MSC-vis, maar maakt nog geen 3 procent uit
van de markt van duurzame vis. De omzet in de buitenhuishoudelijke markt groeide met bijna 63 procent.

Zuivel

Vlees
De omzet in duurzaam vlees steeg in 2011 spectaculair: met 91,9
procent. Dit was geheel te danken aan bewegingen in het assortiment van de supermarkten. Het marktaandeel van duurzaam
varkensvlees verviervoudigde van 3,6 naar 15,6 procent. Deze
ontwikkeling werkte ook door in de omzet van gemende producten
als half-om-half-gehakt en gehaktproducten. De omzetgroei van
duurzame kip en rundvlees vlakte iets af ten opzichte van 2010.

Overig voedsel
In de categorie ‘overig voedsel’ bevinden zich diverse en zeer
uiteenlopende productgroepen als babyvoeding, bakproducten,
broodbeleg, deegwaren, dranken, gedroogd fruit en noten,
kruiden/specerijen, maaltijden, oliën en vetten, sauzen en zuren,
snoep, koek en chocola, soep en andere kruidenierswaren. De
omzet steeg in 2011 met gemiddeld 49,4%. De groei was voor een
flink deel te danken aan de overstap van De Ruijter op UTZ
CERTIFIED cacao.  

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 15

16 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Hoofdstuk 3
De marktontwikkeling van diervriendelijker producten
Voor de rapportage in dit hoofdstuk zijn de volgende kanalen
gemeten:
1. Supermarkten* - voor consumptie thuis;
2. De buitenhuishoudelijke markt - voor consumptie onderweg of
op een zitlocatie buiten de deur, zoals restaurant, bedrijfsrestaurant of zorginstelling;.
3. Speciaalzaken: natuurvoedings- en reformwinkels en de
biologische slagerijen.
Met deze kanalen worden bijna 87 procent van alle consumentenbestedingen bestreken. Dit hoofdstuk over duurzaam diervriendelijker
geproduceerd voedsel omvat alleen de marktontwikkeling in de
productgroepen eieren en vlees(waren).

Wat valt onder ‘diervriendelijker’?
In deze monitor worden onder ‘diervriendelijker producten’
producten met de volgende keur- of kenmerken verstaan: Beter
Leven, Label Rouge, scharrelkip, Vrije Uitloop en Milieukeur. Het
gaat hier dus om het tussensegment producten die qua diervriendelijkheid tussen het gangbare en het biologische product in zitten.
Waar in de tabellen gesproken wordt over ‘diervriendelijker plus
bio’ betreft dit dus duurzame diervriendelijker producten, aangevuld met de biologische producten.

Besteding aan eieren en vlees(waren) (x miljoen euro)

Producten die in dit zogenaamde tussensegment vallen zijn
producten die op meerdere dierenwelzijnsaspecten een significante
‘plus’ hebben ten opzichte van de wettelijke basiseisen. Hierbij kan
men denken aan maatregelen die de veehouder neemt zoals meer
ruimte voor de dieren, meer daglicht, afleidingsmateriaal of het
voorkomen van ingrepen. Scharreleieren vallen niet onder deze
categorie, omdat deze inmiddels door de supermarkten tot
standaard zijn verheven; zij bieden dus geen significante plus meer.
Biologische producten vallen er in principe wel onder, maar worden
in deze rapportage apart genoemd om de rest van het diervriendelijker assortiment beter zichtbaar te maken.
In 2011 bedroeg de groei in het segment ‘diervriendelijker’ 136,4
procent: van 82,2 naar 194,3 miljoen euro. De totale bestedingen in
Nederland aan diervriendelijker producten inclusief biologisch zijn
in 2011 ten opzichte van 2010 met 68,9 procent gestegen van 196,5
naar 331,8 miljoen euro.
De geheel van consumentenbestedingen aan eieren en vlees/
vleeswaren, inclusief gangbaar, steeg in de gemeten kanalen in
dezelfde periode met 1,1 procent.
Het marktaandeel van diervriendelijker producten verdubbelde
ruim naar 3,9 procent. Als de biologische producten worden
meegeteld is het marktaandeel 6,7 procent tegen 4,0 procent in
2010.

2010

2011

Ontwikkeling

Diervriendelijker

82,2

194,3

136,4%

Diervriendelijker plus bio

196,5

331,8

68,9%

4.919,8

4.971,9

1,1%

Marktaandeel diervriendelijker

1,7%

3,9%

Marktaandeel diervriendelijker plus BIO

4,0%

6,7%

Totaal in Nederland (regulier plus diervriendelijker plus biologisch)

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

* Exclusief Aldi, Lidl en Detailresult (Dirk, Bas, Deka en Digros). Van deze kanalen is
alleen data over biologische producten beschikbaar.

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 17

Voor consumentenbestedingen aan diervriendelijker producten,
inclusief de biologische varianten, is de supermarkt veruit het
belangrijkste kanaal. De buitenhuishoudelijke markt groeit

procentueel sneller dan de supermarkten, maar is in absolute zin
nog bescheiden. De speciaalzaken groeiden nauwelijks.

Ontwikkelingen per kanaal
300,0
250,0
200,0
150,0
100,0
50,0
2010
2011
Groei

Supermarkten
148,7
275,7
85,4%

Buitenhuishoudelijke markt
8,4
16,2
92,9%

Speciaalzaken
39,4
39,9
1,3%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Consumptie verdeeld over de productgroepen
Varkensvlees vormt in omzet de grootste productgroep bij de
diervriendelijker producten, zowel exclusief als inclusief biologisch,
gevolg door rundvlees en eieren. Daarnaast valt in het segment

exclusief biologisch de groei op van de groep ‘Overig vlees’. Het
betreft hier samengestelde producten, zoals gehakt half om half.

2010

2011

Eieren

Besteding per productgroep (x miljoen euro) diervriendelijker

26,0

29,9

Ontwikkeling
15,0%

Kippenvlees

16,9

24,6

45,6%
628,2%

Varkensvlees

12,4

90,3

Rundvlees

23,9

27,1

13,9%

Overig vlees

0,7

14,7

2000,0%

Vleeswaren

2,4

7,7

220,8%

TOTAAL

82,2

194,3

136,4%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

18 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Inclusief het biologische segment zien de cijfers er als volgt uit:

Besteding per productgroep (x miljoen euro) diervriendelijker
plus BIO

2010

2011

Ontwikkeling

Eieren

48,1

59,3

23,3%

Kippenvlees

31,7

40,5

27,8%
313,4%

Varkensvlees

25,3

104,6

Rundvlees

61,6

71,5

16,1%

Overig vlees

3,9

18,5

374,4%

Vleeswaren

25,9

37,4

44,4%

TOTAAL

196,5

331,8

68,9%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

De besteding per productgroep (x miljoen euro) diervriendelijk
200

150

100

2010 diervriendelijker plus bio
2010 diervriendelijker
2011 diervriendelijker plus bio

50

2011 diervriendelijker

en
ar
sw
Vl
ee

vle
es
Ov

er

ig

es
vle
Ru
nd

vle
es
ns
ke
Va
r

en
pp
Ki

Eie

re

vle

n

es

-

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 19

20 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Hoofdstuk 4
De marktontwikkeling van biologische producten
Voor dit hoofdstuk zijn de bestedingen gemeten in alle verkoopkanalen: supermarkten, speciaalzaken inclusief biologische slagerijen
en gespecialiseerde koffie- en theewinkels, out of home, huisverkoop, boerenmarkt en webwinkels.

Totale bestedingen en bestedingen per
productgroep
De besteding aan biologisch voedsel is in 2011 met 17,1 procent
gestegen van 752 miljoen euro in 2010 naar 880,9 miljoen euro

Besteding aan biologisch voedsel in Nederland (x miljoen
euro)
Besteding aan biologisch voedsel in Nederland
Totale voedselbesteding in Nederland

in 2011. Ter vergelijking: De totale voedselbesteding in Nederland is
in 2011 gestegen met 2,8 procent.

2010

2011

Ontwikkeling

752,0

880,9

17,1%

43.721,1

44.928,6

2,8%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Het zijn nog steeds de versgroepen waarin biologisch voedsel bovengemiddeld vertegenwoordigd is. Dit blijkt als we de omzetaandelen van
biologisch vergelijken met de totale voedingsmarkt.

Verdeling van de consumentenbestedingen over
productgroepen (%)

Biologisch

Totaal voedsel

2010

2011

2010

2011

AGF

21,9%

20,2%

12,0%

11,8%

Zuivel excl. kaas & boter

17,2%

18,8%

6,3%

6,2%

Boter & kaas

4,2%

4,1%

5,5%

5,7%

Eieren

3,2%

3,6%

0,8%

0,7%

Vlees(waren) en vleesvervangers

14,8%

14,4%

13,3%

13,1%

Brood

9,7%

9,2%

7,1%

7,1%

Koffie, thee, cacao

3,3%

3,5%

5,6%

5,8%

Vis

0,3%

0,4%

2,1%

2,1%

Overig voedsel o.a. droge kruidenierswaren

25,4%

25,8%

47,3%

47,5%

Totaal

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 21

om de ontwikkelingen en marktaandelen per productgroep te
bekijken omdat er tussen de productgroepen grote verschillen zijn.

Het gemiddelde marktaandeel groeit van 1,7 procent naar 2,0
procent. In de versgroepen groeit het marktaandeel van 2,7 naar
3,1%. Beter dan te kijken naar het gemiddelde marktaandeel is het

Marktaandeel van biologisch voedsel per productgroep (%)

2010

2011

AGF

3,1%

3,3%

Zuivel excl. kaas & boter

4,7%

6,0%

Boter & kaas

1,3%

1,4%

Eieren

7,3%

9,8%

Vlees(waren) en vleesvervangers

1,9%

2,2%

Brood en ontbijtgranen

2,3%

2,6%

Koffie, thee, cacao

1,0%

1,2%

Vis

0,3%

0,4%

Overig voedsel o.a. droge kruidenierswaren

0,9%

1,1%

Marktaandeel biologisch voedsel totaal

1,7%

2,0%

Marktaandeel verse biologisch voedsel

2,7%

3,1%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

De supermarkten zijn het belangrijkste kanaal voor de afzet van
biologisch voedsel, gevolgd door de speciaalzaken.

De buitenhuishoudelijke markt maakte net als in 2010 de grootste
groei door: 30,2%.

Verdeling van de consumentenbestedingen over afzetkanaal ( x miljoen
euro)

2010

2011

Ontwikkeling
25,2%

Supermarkten

340,6

426,6

Speciaalzaken

265,2

285,4

7,6%

Buitenhuishoudelijke markt

92,5

120,4

30,2%

Overige verkoopkanalen

53,7

48,5

-9,7%

Totaal Nederland

752,0

880,9

17,1%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Omzetverdeling van de consumentenbestedingen aan
biologisch voedsel over verkoopkanalen (%)
5,5%
(was 7,1%)

13,7%
(was 12,3%)
Supermarkten

48,4%
(was 45,3%)
32,4%
(was 35,3%)

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012
22 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Speciaalzaken
Buitenhuishoudelijke markt
Overige verkoopkanalen

Ontwikkelingen per productgroep
AGF
De consumentenbestedingen aan aardappelen, groente en fruit
groeiden in 2011 met 16,5 procent, van 164,8 miljoen euro naar 178,1

Omzet biologische AGF (x miljoen euro)

miljoen euro. Fruit was de best presterende productgroep met een
groei van bijna 35 procent. Supermarkten en speciaalzaken
verbeterden hun marktpositie ten koste van de ‘overige kanalen’.

2010

2011

Aardappelen

29,3

28,7

-1,8%

Groente

96,3

102,9

17,5%

Fruit

30,8

35,7

34,5%

Conserven/diepvries AGF

8,4

10,8

9,5%

Totaal AGF

164,8

178,1

16,5%

2011

Afzetkanalen biologische AGF-producten (%)

2010

Supermarkten

58,5%

60,3%

Speciaalzaken

25,1%

25,4%

Buitenhuishoudelijke markt

3,1%

3,2%

Overige kanalen

13,3%

11,1%

Totaal

100,0%

100,0%

Ontwikkeling

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Vlees en vleeswaren
De omzet van biologisch vlees en vleeswaren steeg met 16,6
procent, van 97,3 miljoen euro naar 113,5 miljoen euro. De groei
was gelijkmatig verdeeld over de diverse productgroepen.
Vleeswaren groeiden bovengemiddeld en varkensvlees presteerde

Omzet biologisch vlees en vleeswaren (x miljoen euro)

ondergemiddeld, vermoedelijk als gevolg van de grootschalige
introductie van andere diervriendelijke concepten. De speciaalzaken verloren marktaandeel aan de supermarkten.

2010

2011

Ontwikkeling

Varkensvlees

13,5

14,9

10,4%

Rundvlees

40,6

47,3

16,5%

Kip en gevogelte

15,7

16,8

7,0%

Overig vlees

3,6

4,1

13,9%
13,2%

Totaal vlees

73,4

83,1

Vleeswaren

23,9

30,4

27,2%

Totaal vlees en vleeswaren

97,3

113,5

16,6%

Afzetkanalen biologisch vlees en vleeswaren (%)

2010

2011

Supermarkten

56,7%

62,3%

Speciaalzaken

34,6%

29,7%

Buitenhuishoudelijke markt

6,2%

6,2%

Overige kanalen

2,5%

1,8%

100,0%

100,0%

Totaal
Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 23

Zuivel
De omzet van biologische zuivel groeide sterk in 2011: met 25,3
procent van 160,7 miljoen euro naar 201,4 miljoen euro. De

Omzet biologische zuivel (x miljoen euro)

aanwezigheid van enkele A-merken zorgt voor een blijvende impuls
in de verkopen.

2010

2011

Dun vloeibare zuivel

57,0

74,1

30,0%

Dik vloeibare zuivel

68,9

87,0

26,3%

Kaas

25,4

29,3

15,4%

Boter

5,9

6,8

15,3%

Houdbare zuivel

Ontwikkeling

3,4

4,2

23,5%

Totaal zuivel

160,7

201,4

25,3%

Afzetkanalen biologische zuivel (%)

2010

2011

Supermarkten

51,4%

52,1%

Speciaalzaken

16,9%

14,7%

Buitenhuishoudelijke markt

28,5%

31,0%

Overige kanalen
Totaal

3,2%

2,2%

100,0%

100,0%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Brood
De omzet van biologisch brood groeide met 11,4 procent van 72,6
miljoen euro naar 80,9 miljoen euro. De marktaandelen verschoven

Omzet biologisch brood (x miljoen euro)

maar weinig. De speciaalzaken blijven de dominante partij.

2010

2011

Ontwikkeling

Brood

60,1

66,4

10,5%

Ontbijtgranen

12,5

14,5

16,0%

Totaal

72,6

80,9

11,4%

Afzetkanalen biologisch brood (%)

2010

2011

Supermarkten

30,0%

30,2%

Speciaalzaken

46,1%

45,2%

Buitenhuishoudelijke markt

19,8%

20,4%

Overige kanalen
Totaal
Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

24 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

4,1%

4,2%

100,0%

100,0%

Eieren
Er zijn in 2011 30,7 procent meer biologische eieren verkocht. De
omzet steeg van 24,4 miljoen euro in 2010 naar 31,9 miljoen euro in
2011. Met name in de buitenhuishoudelijke markt was een flinke

Omzet biologische eieren (x miljoen euro)
Eieren

Afzetkanalen biologische eieren (%)

groei te constateren. De speciaalzaken groeiden ook, maar verloren
marktaandeel.

2010

2011

Ontwikkeling

24,4

31,9

30,7%

2010

2011

Supermarkten

69,9%

71,5%

Speciaalzaken

23,2%

19,3%

Buitenhuishoudelijke markt

3,6%

6,9%

Overige kanalen

3,3%

2,3%

100,0%

100,0%

Totaal
Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Koffie, thee, cacao
De omzet van biologische koffie, thee en cacao groeide met 23,5
procent van 24,7 miljoen euro naar 30,5 miljoen euro.*

Omzet biologische koffie, thee, cacao (x miljoen euro)
Koffie, thee, cacao

De groei kwam voor verreweg het grootste deel voor rekening van
de supermarkten*.

2010

2011

Ontwikkeling

24,7

30,5

23,5%

Afzetkanalen biologische koffie, thee, cacao (%)

2010

2011

Supermarkten

22,0%

30,8%

Speciaalzaken

49,6%

42,7%

Buitenhuishoudelijke markt

28,4%

26,5%

Overige kanalen

0,0%

0,0%

100,0%

100,0%

Totaal
Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Vis
Biologische vis (zalm en garnalen) is relatief recent (2009) in de
supermarkt geïntroduceerd en daardoor nog een kleine productgroep. De speciaalzaken verkopen - in bescheiden hoeveelheden -

Omzet biologische vis ( x miljoen euro)
Vis

ook enkele andere soorten, vers en diepvries. De omzet steeg in 2011
met 38,5 procent naar 3,6 miljoen euro.

2010

2011

Ontwikkeling

2,6

3,6

38,5%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Overig voedsel
In de categorie ‘overig voedsel’ zijn houdbare producten als
babyvoeding, bakproducten, broodbeleg, deegwaren, dranken,

kruiden, maaltijden, oliën zuren & sauzen, snoep & koek en soepen
opgenomen. De omzet steeg met 20 procent.

* De omzet voor biologische koffie is door een correctie in de buitenhuishoudelijke
markt voor 2010 naar beneden bijgesteld. Zie de verantwoording voor meer
informatie.

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 25

26 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Omzet biologisch overig voedsel ( x miljoen euro)

2010

2011

Ontwikkeling

Overig voedsel

191,6

227,3

20,0%

2011

Afzetkanalen biologisch overig voedsel (x miljoen euro)

2010

Supermarkten

26,7%

32,9%

Speciaalzaken

55,7%

51,0%

Buitenhuishoudelijke markt

7,0%

8,1%

Overige kanalen

10,6%

8,0%

Totaal

100,0%

100,0%

Bron: LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Internationale ontwikkelingen in 2010*
Nederland was in Europa het land waar de omzet van biologisch
voedsel het snelst groeide: 16,2 procent. Zwitserland en Oostenrijk
volgden kort daarop. Qua marktaandeel moet Nederland nog

Europese besteding aan biologisch
voedsel in 2010 (x miljoen euro)

diverse landen boven zich dulden en zijn wij niet meer dan een
goede middenmoter.

2009

2010

Aandeel 2009

Aandeel 2010

Ontwikkeling

Oostenrijk

868

986

Denemarken

765

791

6,0%

n.b.

13,6%

7,2%

7,2%

Zwitserland

1.023

3,4%

1.180

5,2%

5,7%

15,3%

Duitsland
Nederland

5.800

6.020

3,4%

3,5%

3,8%

647

752

2,3%

2,7%

16,2%

Italië

1.500

1.550

1,5%

n.b.

3,3%

Verenigd Koninkrijk

2.065

2.000

1,3%

n.b.

-3,1%

Frankrijk

3.041

3.385

1,9%

2,0%

11,3%

2009

2010

Marktaandeel 2010

Totaal

54.900

59.730

Aandeel van Europa in dollars
Aandeel van Noord Amerika in dollars

26.300

28.300

n.b.

7,6%

26.400

28.430

4,0%

7,7%

Bron: Willer et.all, The World of Organic Agriculture, statistics and emerging trends, 2012

Wereldwijd was er in 2010 een groei van 8,8 procent in de omzet
van biologisch voedsel.

Wereldwijde besteding aan biologisch
voedsel in 2010 (x miljoen dollars)

Ontwikkeling
8,8%

Bron: Soil Association / OTA, 2012

* De vergelijkingen in deze paragraaf betreffen het jaar 2010, omdat actuelere cijfers
nog niet beschikbaar zijn.

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 27

28 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Hoofdstuk 5 - Biologische landbouw
Aantallen bedrijven
Het aantal gecertificeerde biologische bedrijven in 2011 bedroeg
1.511. Daarmee was de groei vrijwel gelijk aan die in 2010: 3,4
procent. Het aantal nog-niet gecertificeerde bedrijven - vooral

bedrijven in omschakeling - groeide met 75 procent. Er zijn 1713
verwerkende bedrijven gecertificeerd, een groei ten opzichte van
2010 van 12 procent.

Biologische bedrijven en verwerkers
1.800
1.600
1.400

Astitel

1.200

Totaal aantal primaire bedrijven

1.000

- waarvan gecertificeerd

800

- waarvan niet gecertificeerd

600

aantal verwerkers

400
200
-

2008

2009

2010

2011

Aantal bij Stichting SKAL aangesloten land- en tuinbouwbedrijven in Nederland
2008

2009

2010

2011

Totaal aantal primaire bedrijven

1.473

1.488

1.554

1.672

- waarvan gecertificeerd

1.395

1.413

1.462

1.511

78

75

92

161

1.247

1.343

1.529

1.713

- waarvan niet gecertificeerd
aantal verwerkers
Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Areaal
Het biologische areaal is met 2,3% toegenomen tot 55.182 hectare.
Hiermee komt het aandeel biologisch areaal uit op 3,0% tegen 2,9
procent in 2010. De provincie met verhoudingsgewijs de meeste
biologische landbouw is Flevoland: 8,7 procent van het totale

landbouwareaal. Zeeland en Limburg zijn de provincies met het
kleinste aandeel biologische landbouw: 1,1 procent van het
landbouwareaal.

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 29

Gecertificeerd areaal (ha) per provincie, in 2011, uitgesplitst naar gewasgroep
AGF

Graan

Gras

Voedergewas

Braak

Overig

Drenthe

Provincie

118

372

2.363

157

11

3.272

Totaal
6.293

Flevoland

3.518

2.050

1.446

142

200

375

7.731

Friesland

289

83

5.149

176

8

225

5.930

Gelderland

426

754

5.316

445

42

708

7.690

Groningen

219

379

3.431

230

18

376

4.653

Limburg

153

66

839

29

8

23

1.118

Noord-Brabant

601

609

3.985

201

43

387

5.827

Noord-Holland

291

262

5.365

23

23

41

6.006

Overijssel

58

236

3.583

246

16

142

4.281

Utrecht

82

96

1.631

71

11

26

1.917

Zeeland

532

212

392

48

18

132

1.333

Zuid-Holland

501

40

1.669

31

40

122

2.403

6.790

5.160

35.168

1.798

437

5.829

55.182

Totaal

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Verhoudingsgewijs vond de meeste uitbreiding plaats in Overijssel
en Gelderland. In Groningen en Drenthe liep het areaal licht terug.

Ontwikkeling gecertificeerd areaal (ha) per provincie
Provincie

2008

2009

2010

2011

Ontwikkeling

Drenthe

5.642

5.941

6.472

6.293

-2,8%

Aandeel
4,2%

Flevoland

7.095

7.481

7.647

7.731

1,1%

8,7%

Friesland

5.604

5.641

5.723

5.930

3,6%

2,6%

Gelderland

7.098

7.323

7.234

7.690

6,3%

3,3%

Groningen

4.105

4.409

4.888

4.653

-4,8%

2,9%

Limburg

1.145

1.004

1.085

1.118

3,1%

1,1%

Noord-Brabant

5.378

5.575

5.613

5.827

3,8%

2,3%

Noord-Holland

5.566

5.473

5.838

6.006

2,9%

4,7%

Overijssel

3.560

3.685

3.894

4.281

9,9%

2,1%

Utrecht

1.769

1.869

1.933

1.917

-0,9%

2,9%

Zeeland

1.057

1.175

1.259

1.333

5,9%

1,1%

Zuid-Holland

2.416

2.335

2.361

2.403

1,8%

1,8%

Totaal

50.435

51.911

53.948

55.182

2,3%

3,0%

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

In de bijlage is een overzicht opgenomen van de arealen per teelt.

Nederlandse land- en tuinbouw
• Het totaal aantal bedrijven in de land- en tuinbouw (biologisch en gangbaar) nam in 2011 af met 2,7 procent: van 70.324 bedrijven in
2010 naar 72.390 bedrijven in 2011.
• Het totale areaal land- en tuinbouw in 2011 daalde 0,7% en kwam uit op bijna 1,9 miljoen hectare.
• Gemiddelde grootte van een Nederlands agrarisch bedrijf is 26,4 hectare. Van een biologische bedrijf is dat 36,5 hectare.

2008

2009

2010

Totaal areaal (ha)

Totale land - en tuinbouw

1.929.274

1.917.483

1.872.319

1.858.390

-0,7%

Aantal bedrijven

75.151

73.008

72.324

70.390

-2,7%

Gemiddeld areaal

25,7

26,3

25,9

26,4

1,9%

Bron: CBS Statline, 2012
30 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

2011 Ontwikkeling

Biologische landbouw: internationale
ontwikkelingen in 2010*
Eind 2010 is het areaal in de 27 landen van de Europese Unie
gestegen naar 9,0 miljoen hectare. Een stijging van 8,4 procent ten
opzichte van 2009. De 15 West-Europese landen groeiden gemiddeld met 6 procent; het biologische aandeel in het areaal steeg naar
5,5 procent. De 12 Oost-Europese maakten een inhaalslag: het areaal
groeide met 18,8 procent naar een aandeel van 4 procent. In 2010
was 5,1 procent van het landbouwareaal in de Europese Unie
biologisch. In 2009 was dit nog 4,7 procent.

Nederland zat met 2,9 procent in 2010 dus duidelijk onder het
Europese gemiddelde.Bij de grotere landen valt de groei in Polen en
Frankrijk op. Hongarije, Griekenland en het Verenigd Koninkrijk
daalden licht.Het Europese land met het grootste areaal biologische
landbouw is net als in 2008 en 2009 Spanje. In heel Europa steeg
het biologische areaal naar 10 miljoen hectare, een stijging van 7,5
procent ten opzichte van 2009.

Areaal biologische landbouw (ha) in 2010: de top 5 EU-landen
2009

2010

Mutatie

Aandeel

Spanje

1.330.774

1.456.672

9,5%

5,90%

Italië

1.106.684

1.113.742

0,6%

8,70%

Duitsland

947.115

990.702

4,6%

5,90%

Frankrijk

677.513

845.442

24,8%

3,10%

Verenigd Koninkrijk

721.726

699.637

-3,1%

4,30%

Bron: Willer et.all, The World of Organic Agriculture, statistics and emerging trends, 2012

Australië is nog steeds het land met het grootste areaal biologische
landbouw in de wereld, gevolgd door Argentinië. Daarna volgt een
aantal landen dat min of meer even groot is: China, de VS, Brazilië

en Spanje. In de vijf grootste landen bevindt zich ruim 20 miljoen
hectare biologische landbouw. Desondanks is het gemiddelde
aandeel slechts 1,3%.

* De vergelijkingen in deze paragraaf betreffen het jaar 2010, omdat actuelere cijfers
nog niet beschikbaar zijn.

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 31

32 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Hoofdstuk 6 - Verantwoording

Algemeen
In deze monitor zijn drie rapportages gebundeld over de voedselbestedingen in Nederland voor duurzaam en totaal voedsel. Dit zijn:
• De Monitor Duurzaam Voedsel, het jaarrapport over de marktontwikkeling van duurzaam geproduceerd voedsel (hoofdstuk 2);
• De monitor Duurzame Dierlijke Producten, het jaarrapport over de
marktontwikkeling van diervriendelijker geproduceerd voedsel
(hoofdstuk 3).
• Het BIO-monitor jaarrapport, over de omzet van biologisch voedsel
en de biologische landbouw (hoofdstuk 4 en 5).

De gemeten productgroepen zijn:
A. AGF
B. Brood
C. Zuivel
D. Eieren
E. Vlees
F. Vleeswaren
G. Vleesvervangers
H. Koffie, thee, cacao
I. Vis
J. Overig voedsel (m.n. droge kruidenierswaren)

Verschillen ten opzichte van vorig jaar
Elk jaar zijn er lichte verschuivingen in de cijfers van het vergelijkingsjaar. Voor dit jaar is 2010 het vergelijkingsjaar. De nu gepresenteerde cijfers over 2011 wijken dus ook nu enigszins af van de cijfers
in de Monitor Duurzaam Voedsel 2010. Dit wordt veroorzaakt door
correcties die na de oplevering van het rapport nog zijn doorgevoerd, met name in de buitenhuishoudelijke markt.
Op totaalniveau is de duurzame omzet over 2010 met 0,2%
verhoogd. Ten behoeve van de buitenhuishoudelijke markt wordt
gebruik gemaakt van een steekproef. De verhouding van grote
bedrijven en kleine bedrijven in de steekproef is na oplevering van
het jaarrapport over 2010 op basis van aanvullende informatie
vanuit het bedrijfsleven gecorrigeerd. Het belang van grote
bedrijven is verlaagd, het belang van kleine bedrijven verhoogd.
Binnen de buitenhuishoudelijke markt is het effect van de correctie
op totaalniveau klein. Omdat het belang van grote bedrijven in de
steekproef is gedaald is de omzet van biologische koffie, thee en
cacao met ruim 5 miljoen euro naar beneden bijgesteld. Biologische
koffie wordt vooral bij grote bedrijven afgezet. Daartegenover staat
een bijstelling naar boven van ruim 5 miljoen euro voor de
productgroep biologisch overig food. Dit betreft een aanpassing van
biologische suiker en zoetwaren die vooral via kleinere bedrijven
worden afgezet.
Verder vond er een aanpassing plaats in vlees. Terwijl duurzaam op
totaalniveau naar boven is bijgesteld is de omzet duurzaam vlees
over 2010 naar beneden bijgesteld. Naast de bijstelling is hier ook
omzet van de categorie ‘overig vlees’ naar varkens en/of rundvlees
verplaatst. Dit heeft gevolgen gehad voor het marktaandeel voor de
verschillende vleessegmenten.

De totale voedselbestedingen in Nederland
In deze Monitor Duurzaam Voedsel worden consumentenbestedingen aan voedsel gemeten in kanalen die primair voedsel verkopen.
Warenhuizen die voedsel verkopen, wereldwinkels e.d. zijn daarom
buiten beschouwing gelaten.
Naast non-food bestedingen zijn de volgende productgroepen ook
buiten beschouwing gelaten: diervoeding, tabak, sterk alcoholische
dranken en het OTC segment waaronder vitamines en andere pillen
vallen.
De gemeten verkoopkanalen zijn:
A. Supermarkten; met onderscheid in (1) mainstream supermarkten en (2) discounters
B. Buitenhuishoudelijke markt
C. Speciaalzaken; natuurvoedingswinkels, reformwinkels en
biologische slagerijen
D. Webwinkels, abonnementen en bezorgservices
E. Overige verkoopkanalen; waaronder boerenmarkten en
winkelverkoop op boerderijen

De meting in supermarkten
De bestedingen aan voedsel in het supermarktkanaal zijn samengesteld uit cijfers van de marktonderzoekbureaus Symphony IRI en
GfK consumentenpanel. Symphony IRI baseert haar marktmeting
op kassascans van EAN-codes (streepjescodes op verpakkingen). GfK
maakt gebruik van een consumentenpanel bestaande uit 6.000
huishoudens.

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 33

De meting in speciaalzaken

De meting binnen de overige verkoopkanalen

De besteding aan voedsel in de speciaalzaken is samengesteld uit
gegevens van de Centrale Winkel Automatisering (CWA B.V.) voor
aangesloten winkeliers en leveranciers van natuurvoedings- en
reformwinkels. Op basis van deze informatie is samen met Bionext
de marktontwikkeling bepaald. Voor de biologische slagerijen is
gebruik gemaakt van informatie van De Groene Weg slagerijen. De
totale besteding aan voedsel in speciaalzaken is samengesteld uit
cijfers van GFK Consumentenpanel.

De bestedingen aan biologisch voedsel in de overige kanalen zijn
samengesteld met informatie uit de volgende bronnen:
• Boerenmarkten: onderzoek door LEI Wageningen UR
• Boerderijverkopen: onderzoek door LEI Wageningen UR
• Webwinkels, abonnementen en bezorgservices: Stichting Van
Eigen Erf en Odin
Controle via marktpartijen: De controle via marktpartijen is vooral
relevant om een deel van de bestedingen buiten het supermarktkanaal en de out of homesector, waarvan alleen totaalcijfers beschikbaar komen, te kunnen verdelen over de diverse productgroepen.

De meting in de buitenhuishoudelijke markt
De bestedingen aan voedsel in de buitenhuishoudelijke markt is
samengesteld op basis van het rapport Essentials van marktonderzoeksbureau Foodstep. Foodstep baseert haar marktmeting op
verkoopgegevens van leveranciers binnen de sector.
Ten behoeve van de gegevens binnen de contractcatering is gebruik
gemaakt van de duurzaamheidsmonitor van TNS NIPO, in opdracht
van de Vereniging Nederlandse Contractcateraars (VeNeCa).

34 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Cijfermateriaal m.b.t. biologische land- en tuinbouw
Voor de informatie over de biologische land- en tuinbouw is
gebruik gemaakt van informatie afkomstig van Stichting Skal, CBS,
en LEI Wageningen UR.

Bijlage
Areaalontwikkeling biologische AGF per
teelt in Nederland
Areaal biologische aardappelen
(ha)

2010

Pootaardappelen

2011

168

163

1.025

1.033

Zetmeelaardappelen

12

-

Totaal aardappelen

1.205

1.196

Consumptieaardappelen

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Areaal biologische
bewaargroenten (ha)

Areaal biologische groenten voor
conserven (ha)

2010

2011

Bonen

40

37

Kapucijners

2

2

Erwten

391

328

Totaal conserven

433

367

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

2010

2011

Winterpeen

904

904

Uien

695

790

Kool

337

342

1.936

2036

Paprika’s

Totaal bewaargroenten

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Areaal biologische dagverse en
industriegroenten (ha)

2010

2011
106

Areaal biologische kasgroenten
(ha)

2010

2011

Tomaten

23

38

Komkommers

6

6

22

23

Overige kasgroenten*

69

66

Totaal glastuinbouw

120

133

* Dit betreft veelal groenten waar geen opgave van bekend is.

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Bloemkool

128

Broccoli

49

46

Areaal biologisch fruit (ha)

Kroten

141

140

Appels

250

234

Prei

65

62

Peren

103

112

120

118

2010

Spinazie

170

180

Sperziebonen

187

227

Zacht fruit (frambozen, bessen, bramen en
druiven)
Steenfruit en pitvruchten (kersen en pruimen)

Was - en bospeen

102

40

Overige groenten*

1.587

1.164

Totaal dagvers en industriegroenten

2.429

1.965

* Dit betreft veelal groenten waar geen opgave van bekend is.

2011

8

11

Overig fruit

100

163

Totaal fruit

581

638

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 35

2010

2011

Bloembollen

Areaal biologische sierteelt (ha)

7

7

Aantal biologisch gecertificeerde
dieren

Snijbloemen buitenteelt

49

49

Eenden en kalkoenen

Snijbloemen kasteelt

2

2

Geiten

26.483

26.109

Planten

8

8

Kippen

2.397.678

2.364.517
52.780

2010

2011

-

20.000

Overige sierteelt (m.n. boomteelt)

100

98

Koeien

50.504

Totaal sierteelt

166

164

Schapen

15.934

14.780

Varkens

125.516

290.519

2.616.115

2.768.705

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Totaal dieren

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

Areaal biologisch graan (ha)

2010

2011

Gerst

638

560

Haver

366

342

Luzerne

1.023

924

Rogge

531

369

Tarwe

2.018

2.028

Triticale

496

392

Overig graan

467

545

Totaal graan

5.539

5.160

Bron: Stichting SKAL, bewerking LEI, onderdeel van Wageningen UR, 2012

36 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Contactgegevens

Ministerie van EL&I
Directoraat-Generaal Agro
Directie Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit
Prins Clauslaan 8
Postbus 20401
2500 EK Den Haag
Website: www.rijksoverheid.nl/ministeries/eleni

LEI
Drs. Johan Bakker
LEI, Onderdeel Wageningen UR Onderzoeksveld Markt en Ketens
Postbus 29703
2502LS Den Haag
Telefoon: 070 3358184
Email: Johan.bakker@wur.nl
Website: www.lei.wur.nl

Platform Verduurzaming Voedsel
Het Platform Verduurzaming Voedsel is een samenwerkingsverband van (Z)
LTO, FNLI, CBL, Veneca, KHN en het ministerie van EL&I. Doelstelling van
het Platform is aandacht te geven aan de verduurzaming van de productie
en distributie van voedsel. Partners in het Platform werken o.a. via
innovatiepilots in ketenverband samen om die noodzakelijke verduurzaming gestalte te geven.
Telefoon: 0183 645631
Email: secretariaat@verduurzamingvoedsel.nl
Website: www.verduurzamingvoedsel.nl

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 37

38 | Monitor Duurzaam Voedsel 2011

Colofon
Uitgave:
Monitor Duurzaam Voedsel 2011
Mei 2012

Uitgever:
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, Den Haag

Research:
Johan Bakker, LEI, onderdeel van Wageningen UR, Den Haag

Redactie:
André Brouwer/ De Bomen, Putten

Fotografie:
Databanken van het ministerie van EL&I, Bionext en het Platform
Verduurzaming Voedsel.

Projectbegeleiding:
Ministerie van EL&I

Opmaak
Bruikman reclamestudio

Drukwerkbegeleiding:
DB Huisstijlmedia

Gedrukte oplage:
300 exemplaren.
Overname van tabellen en figuren is toegestaan, mits met volledige
bronvermelding: LEI, onderdeel Wageningen UR, Monitor Duurzaam
Voedsel 2011.
Overname van andere onderdelen uit het verslag is toegestaan, mits met
bronvermelding: Monitor Duurzaam Voedsel 2011.

Monitor Duurzaam Voedsel 2011 | 39

Deze brochure is een uitgave van:
Ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie
Postbus 20401 | 2500 EK | Den Haag
Mei 2012
2011