Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

25 295

Infectieziektenbestrijding

31 765

Kwaliteit van zorg

Nr. 564

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR MEDISCHE ZORG
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 22 september 2020
Op 18 september 2020 heeft de vaste commissie voor VWS verzocht om
een kabinetsreactie op het nieuwsbericht «Mondkapjesrichtlijn RIVM voor
ouderenzorg tóch gebaseerd op schaarste». Tevens hebben de fracties
van GroenLinks, SP en PvdA vragen gesteld over de aanpassingen van de
uitgangspunten voor het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen, (transparantie over) de betrokkenheid van het Ministerie van
VWS hierbij, en over de rol van de Inspectie SZW. Deze brief bevat een
reactie op deze vragen. Met deze brief en de toelichting door het RIVM is
getracht een zo adequaat mogelijk beeld te geven met betrekking tot de
actuele discussiepunten.
De brief bevat de volgende kernpunten:
• Het is essentieel dat alle medewerkers in de zorg veilig kunnen werken,
dat het voor hen duidelijk is wanneer welke persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) nodig zijn en dat deze in voldoende mate
voorhanden zijn. Daarop was en is het beleid van het kabinet gericht.
We moeten helaas constateren dat er verwarring is ontstaan onder
zorgpersoneel. Dat is niet de bedoeling en het is noodzakelijk duidelijk
te scheppen.
• Het RIVM-document «Uitgangspunten voor het gebruik van PBM
buiten het ziekenhuis» (waaronder de ouderenzorg) zijn op verzoek van
de sector en op basis van OMT-adviezen door het RIVM opgesteld. Dat
heeft het RIVM gedaan op basis van zijn medische expertise en
ervaring op het terrein van infectiebestrijding en vanuit zijn onafhankelijke positie. Ziekenhuizen hebben zelf richtlijnen voor het gebruik van
PBM.
• De uitgangspunten zijn gebaseerd op de besmettingsrisico’s in
bepaalde behandel- en verpleegsituaties. In reactie op berichten in de
media heeft het RIVM nogmaals onderstreept dat de beschikbaarheid
van PBM geen rol heeft gespeeld bij de risico-inschatting en de
formulering van de uitgangspunten. Een nadere toelichting van het
RIVM op de tussentijdse aanpassingen is bij deze brief bijgevoegd. Wat
de inhoud van de uitgangspunten betreft, gaat de toelichting net als

kst-25295-564
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 25 295, nr. 564

1

•

deze brief met name in op vraag omtrent bescherming bij «vluchtig»
contact binnen de 1,5 meter en de ruimte voor professionals om in
bepaalde situaties beredeneerd te kunnen afwijken van de
uitgangspunten.
Het Ministerie van VWS heeft geen inhoudelijke rol bij het vaststellen
van de uitgangspunten. In de hectische tijd van de coronacrisis en
gegeven de dringende behoefte aan duidelijkheid vanuit de zorg heeft
het ministerie het op zich genomen overleg te organiseren tussen
enerzijds het RIVM – verantwoordelijk voor de uitgangspunten – en de
sectorpartijen in de langdurige zorg – gegeven hun kennis van de
zorgpraktijk. Op basis van voortschrijdend inzicht in de aard en de
verspreiding van het virus en gevoed door de contacten met de sector
heeft het RIVM een aantal keer aanpassingen doorgevoerd. Ook heeft
een gesprek met de bonden plaatsgevonden die daarop hun eigen
handreiking voor het gebruik van PBM hebben opgesteld.

1. Aanleiding voor de opstelling van de uitgangspunten
In maart jl. bevonden we ons nog in de beginfase van de uitbraak van het
coronavirus en nam het aantal COVID-19 patiënten binnen, maar ook
buiten de ziekenhuizen sterk toe. Deze periode van onzekerheid vergrootte
de behoefte aan inzicht in de aard van het virus en hoe de pandemie het
beste bestreden kon worden. Daarbij was ook kennis over welke maatregelen het beste genomen konden worden om verspreiding tegen te gaan
essentieel. Eén van die maatregelen betreft het gebruik van PBM ter
bescherming van zowel medewerker als patiënt/cliënt. Tegelijkertijd
overtrof de sterk toegenomen vraag het wereldwijde aanbod aan PBM,
wat zich ook Nederland deed voelen. Het beleid van het kabinet was dan
ook om zo veel mogelijk PBM te kopen, de productie daarvan in
Nederland te bevorderen en PBM te hergebruiken waar dat mogelijk en
verantwoord was.
Vanuit de zorgsectoren buiten het ziekenhuis en in het bijzonder vanuit de
ouderenzorg in instellingen en thuis was er een dringende behoefte aan
uitgangspunten voor het gebruik van PBM: wanneer welke beschermingsmiddelen te gebruiken en hoe dit op een goede manier te doen? De
noodzaak de uitgangspunten op te stellen op basis van medischwetenschappelijke kennis werd gedeeld door het Bestuurlijke Afstemmingsoverleg (BAO). Het Landelijke Centrum Infectiebestrijding (LCI) van
het RIVM heeft deze taak op zich genomen en zich daarbij gebaseerd op
de LCI-richtlijn COVID-19, die op grond van de meest actuele kennis en de
besprekingen in het OMT was opgesteld en steeds is aangevuld. Het RIVM
is onafhankelijk en zelfstandig verantwoordelijk voor de inhoud van zijn
adviezen en maakt daarbij gebruik van nationale en internationale
expertise. De uitgangspunten zijn gebaseerd op besmettingsrisico’s
ingeval van patiënten met (verdenking van) Covid-19. Volgens het RIVM
wordt het besmettingsrisico bepaald door een aantal factoren: kan een
situatie überhaupt leiden tot contact met het virus, en zo ja, hoe vaak is
sprake van dit contact, wat is de duur van het contact, wat is de intensiteit
van het contact (bijv. afstand), worden speciale handelingen verricht aan
een patiënt die het risico van overdracht doen toenemen, en hoe
beïnvloedt het ziektebeeld van een patiënt de aanwezigheid en
hoeveelheid van het virus («viral load», neus/keel versus betrokkenheid
diepere luchtwegen)?
De uitgangspunten hebben als doel veilig te kunnen werken en de
verspreiding van het virus tegen te gaan. Daarbij is goed en gepast
gebruik belangrijk. Worden beschermingsmiddelen (veel) meer gebruikt
dan gepast is, dan kan dit uiteindelijk ten koste gaan van mensen die in
zeer risicovolle situaties zijn aangewezen op PBM. De toepassing van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 25 295, nr. 564

2

uitgangspunten vond immers plaats in een periode van schaarste aan
PBM en gepast gebruik was dus nodig.
2. Proces van het opstellen en aanpassen van de uitgangspunten
De eerste versie van de uitgangspunten is op 20 maart gepubliceerd, kort
na de instelling van de «intelligente lock-down» en op dezelfde dag als de
instelling van het bezoekverbod voor verpleeghuizen. Op 25 maart is een
eerste versie van een verbijzondering van deze uitgangspunten voor de
wijkverpleging opgesteld en op 6 mei ook voor Wmo-ondersteuning. Los
van de nog lopende discussie over het in bepaalde omstandigheden
preventief gebruik van PBM buiten het ziekenhuis, zijn er twee specifieke
kwesties onderwerp van overleg geweest:
• de praktische toepasbaarheid van de uitgangspunten, in het bijzonder
het uitgangspunt dat bij vluchtig contact binnen de anderhalve meter
geen PBM nodig zijn;
• de ruimte voor professionals om als een specifieke situatie daarom
vraagt op basis van hun professionele inzichten en ervaring beredeneerd af te kunnen wijken van de uitgangspunten.
In het voorjaar had VWS enkele malen in de week overleg met verschillende partijen in de langdurige zorg waarbij ook is gesproken over de
uitgangspunten voor het gepast gebruik en de twee genoemde kwesties.
Het Ministerie van VWS heeft geen inhoudelijke rol bij het vaststellen van
de uitgangspunten. In de hectische tijd van de coronacrisis en gegeven de
dringende behoefte aan duidelijkheid vanuit de zorg heeft het ministerie
het op zich genomen overleg te organiseren tussen het RIVM en de
sectorpartijen in de langdurige zorg. Het RIVM is verantwoordelijk voor de
inhoud van de uitgangspunten, de sectorpartijen hadden vragen en
opmerkingen over de uitlegbaarheid en praktische toepasbaarheid. Ook
waren er partijen die de uitgangspunten vertaalden naar de zorgverlening
in hun eigen sector, wat ook de bedoeling was; praktische situaties laten
zich immers niet altijd vangen in algemene uitgangspunten. VWS heeft –
in overleg met betrokken partijen – op 16 april een factsheet op rijksoverheid.nl geplaatst om de informatie over het gebruik van PBM in verschillende situaties te verduidelijken. Daarin en ook in kamerbrieven en andere
uitingen is steeds aangegeven dat het belangrijk is dat medewerkers bij
een (ervaren) tekort aan beschermingsmiddelen dit met hun werkgever
bespreken. Biedt dit gesprek geen uitkomst, dan kunnen professionals dit
melden bij de Inspectie SZW en/of de Inspectie Gezondheidszorg en
Jeugd. Ook zijn er verschillende filmpjes gemaakt over wanneer en hoe
PBM te gebruiken.
Het eerste punt («vluchtig contact») is al direct bij de totstandkoming van
de eerste versie en een korte periode daarna aan de orde geweest. Als
resultaat van die discussie heeft het RIVM de volgende formulering
opgenomen: »PBM is niet nodig wanneer de afstand tot de patiënt meer
dan 1,5 meter is. Dit geldt ook voor het snel iets aangeven aan een patiënt
of iemand te hulp schieten.» Dat was en is gebaseerd op de inschatting
van het besmettingsrisico in dergelijke situaties. Op 17 augustus heeft het
RIVM de laatste zin van deze bepaling verwijderd. Op basis van
gesprekken met veldpartijen en deskundigen bleek deze zin volgens het
RIVM in de dagelijkse praktijk onduidelijkheid op te leveren in de
uitvoering, ook onder verwijzing naar afspraken die in setting van het
ziekenhuis golden. Dit staat los van het feit dat er ondertussen meer PBM
beschikbaar zijn voor de zorg, zowel via reguliere kanalen als via het
Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 25 295, nr. 564

3

Ook op het tweede punt («professionele ruimte») heeft VWS overleg
georganiseerd tussen het RIVM en de sectorpartijen. In de zorg geldt dat
richtlijnen – en dit geval: «Uitgangspunten» – ruimte geven om hiervan op
basis van professionele inschatting en ervaring in specifieke situaties af te
wijken. Op verzoek van met name de Verpleegkundigen en Verzorgenden
Nederland (V&VN) is dit element op 1 mei expliciet toegevoegd aan de
uitgangspunten. Op 5 mei heeft de toenmalige Minister van Medische
Zorg en Sport – met een afschrift aan de bonden – zorgorganisaties
verzocht om dit in de praktijk ook mogelijk te maken, zo nodig door een
beroep te doen op het LCH.
Ook heeft VWS een overleg georganiseerd tussen de bonden en het RIVM
op basis waarvan de bonden een handreiking hebben opgesteld voor
zorgmedewerkers om deze professionele ruimte ook daadwerkelijk te
kunnen benutten. Deze handreiking is vervolgens aan de toenmalige
Minister aangeboden. Ook hierbij heeft de beschikbaarheid van PBM geen
rol gespeeld. De consequenties zijn wel betrokken bij de inschatting die
het LCH gebruikt bij de aankoop en voorraadvorming.
V&VN heeft de twee bovenstaande punten naast andere overwegingen
ook verwerkt in de praktische handreiking die het voor haar achterban in
verschillende sectoren heeft opgesteld. Daarin is opgenomen: «In de
persoonlijke zorg kun je echter vaak geen 1,5 meter afstand houden. In dat
geval moet je op basis van je professionele inzicht de risico’s van
besmetting inschatten en kom je tot een professionele afweging over het
wel of niet gebruiken van PBM.»
Voor een nadere toelichting op de opstelling en aanpassingen in de
uitgangpunten verwijs ik naar de persberichten van het RIVM en het
RIVM-overzicht (bijlagen 1 en 2)1.
3. Rol iSZW en IGJ
De uitgangspunten die RIVM op verzoek heeft opgesteld zijn gebaseerd op
de stand van wetenschap en worden geschreven door een groep van
deskundigen. De betrokken inspecties, IGJ en iSZW, toetsen deze
richtlijnen niet. De iSZW heeft een zelfstandige rol in het toezicht op basis
van de Arbowet. Op basis van deze wet is de werkgever verantwoordelijk
voor de werkomstandigheden van werknemers. De werkgever moet de
risico’s op de werkvloer inventariseren, evalueren en op basis daarvan
passende maatregelen nemen. De iSZW ziet daarop toe en treedt zo nodig
handhavend op. Voor haar toezicht hanteert iSZW de richtlijnen voor het
gebruik van PBM van het RIVM als uitgangspunt en ten aanzien van de
kwaliteit hanteert de iSZW de Europese verordening 403/2020 waarmee ze
op basis van kwaliteitscriteria niet-CE-gecertificeerde PBM tijdelijk
toestaat.2
Signalen zoals vragen en opmerkingen en meldingen kunnen worden
gedaan bij de IGJ en de iSZW. Wanneer een direct gevaar ontstaat voor
de continuïteit van de zorgverlening aan cliënten of wanneer een ernstig
gevaar ontstaat voor de cliëntveiligheid, wordt gevraagd om bij IGJ een

1
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Zie ook Kamerstuk 25 295, nr. 249.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 25 295, nr. 564

4

melding te maken. Wanneer er een onveilige werksituatie ontstaat voor
werknemers of wanneer, wordt gevraagd om een melding bij iSZW te
doen.
mede namens de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
De Minister voor Medische Zorg,
T. van Ark

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 25 295, nr. 564

5