1. Inleiding
Tabaksgebruik geldt als één van de grootste gezondheidsproblemen en is de belangrijkste
reden voor vroegtijdige sterfte in Nederland en daarbuiten.1,2 In 2013 overleden in totaal
19.000 mensen aan de gevolgen van roken in Nederland.3 Gezondheidsverlies door roken
hangt af van de duur en hoeveelheid die men rookt.4 Daarbij leidt experimenteel
rookgedrag tijdens de adolescentie vaak tot roken op latere leeftijd indien niet wordt
ingegrepen.5,6
Het beleid van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is gericht
op een daling in de prevalentie en incidentie van roken. Dit kan worden bereikt door het
stoppen met roken te bevorderen en door te voorkomen dat jongeren gaan roken. Om
gezondheidsschade van roken op jonge leeftijd te beperken is in de Tabakswet een
leeftijdsgrens van 18 jaar opgenomen. De mate waarin deze wet het rookgedrag van
jongeren daadwerkelijk kan beïnvloeden hangt af van de mate waarin deze wet wordt
nageleefd en gehandhaafd.7 Ook hebben, naast de commerciële verkoopkanalen voor tabak,
sociale bronnen een grote invloed op het rookgedrag van jongeren.8 Om het rookgedrag
onder jongeren te kunnen verminderen is een integrale aanpak noodzakelijk waarin beleid,
regelgeving, handhaving, bewustwording en educatie de commerciële en sociale
beschikbaarheid inperken voor jongeren. Er is echter nog weinig bekend over de mate
waarin deze factoren zouden moeten worden gecombineerd om te komen tot de hoogst
mogelijke gezondheidswinst bij jongeren. Waarop moet men zich specifiek richten als het
gaat om naleving en handhaving van de leeftijdsgrens voor roken of preventie van roken bij
jongeren?
In deze factsheet combineren we in opdracht van het ministerie van VWS resultaten van
twee afzonderlijke reeds uitgevoerde onderzoeken om hierop meer zicht te krijgen, namelijk
het nationale nalevingsonderzoek van 20159 en een nationaal vragenlijstonderzoek onder
jongeren naar kooppogingen van tabak10. Gecombineerd leveren deze twee onderzoeken
belangrijke aanvullende informatie op.
Na een beknopte beschrijving van de toegepaste methoden beschrijven we allereerst welke
commerciële en sociale bronnen voor tabak door Nederlandse jongeren worden gebruikt en
de mate waarin tabak beschikbaar is voor jongeren in commerciële verkoopkanalen.
Vervolgens combineren we de resultaten van de twee afzonderlijke onderzoeken. Daarnaast
gaan we in op factoren die de efficiëntie van handhaving kunnen vergroten en de momenten
waarop handhaving het hoogste effect kan sorteren.

2. Methoden
Om de landelijke naleving en de naleving per verkoopkanaal van de leeftijdsgrens van 18
jaar in kaart te brengen heeft Nuchter een Mystery Shop onderzoek uitgevoerd in het
voorjaar van 2015. In dit onderzoek is de naleving bij zeven verkoopkanalen vastgesteld
door 1.270 aankooppogingen van tabak te ensceneren door 17-jarigen. Daarnaast heeft

INTRAVAL / Nuchter – Kopen en verkrijgen van tabak door jongeren

1

INTRAVAL onderzoek gedaan naar de kooppogingen van tabak door jongeren Hiervoor is
een landelijk representatieve groep van 2.764 jongeren in de leeftijdscategorieën 14/15
jaar (2.100) en 16/17 jaar (664) telefonisch geënquêteerd. Naast het vragen naar
kooppogingen is tevens gevraagd van wie ze de producten krijgen en/of door wie ze het
laten kopen.
Om de resultaten van het Mystery Shop onderzoek met 17-jarigen te kunnen combineren
met de resultaten van het onderzoek naar kooppogingen van tabak, hebben we uit het
onderzoek kooppogingen van tabak alleen de resultaten van 16/17-jarigen meegenomen
in deze factsheet. In het onderzoek naar kooppogingen van tabak zijn kooppogingen bij
de horeca en cafetaria’s niet als zodanig opgesplitst. We hebben daarom de nationale
nalevingscijfers van deze twee verkoopkanalen samengevoegd. De verkoopkanalen van
tabak die in beide onderzoeken zijn meegenomen en waarover we in deze factsheet
rapporteren zijn supermarkten, tabakswinkels, tankstations, horecagelegenheden
(inclusief cafetaria’s) en thuisbezorgkanalen (telefonisch en online).

3. Gebruik commerciële en sociale bronnen door jongeren
Figuur 1 geeft een overzicht van de aantallen 16/17-jarigen die roken en gebruik maken
van commerciële of sociale bronnen. Van alle 16/17-jarigen heeft 29% aangegeven te
roken of in het jaar voorafgaand aan het onderzoek te hebben gerookt. Van deze groep
rokers heeft 44% (n=85) in het jaar voorafgaand aan het onderzoek tabak gekocht bij
commerciële bronnen en 56% (n=108) heeft tabak verkregen uit sociale bronnen.
Ook een aantal niet-rokers (n=9) heeft aangegeven in het jaar voorafgaand aan het
onderzoek tabak te hebben gekocht voor anderen. De groep kopers bestaat daarmee in
totaal uit 94 16/17-jarigen; 14% van het totale aantal 16/17-jarigen.
Van de 16/17-jarigen die roken of in het jaar voorafgaande aan het onderzoek hebben
gerookt (n=193), geeft het merendeel (56%) aan nooit sigaretten of shag voor zichzelf te
kopen. Zij krijgen hun tabaksproducten met name van vrienden (98%) en in mindere mate
van hun ouders (15%) of hun broers/zussen (4%). De 16/17-jarige jongeren die wel hebben
aangegeven zelf te kopen is niet gevraagd of ze tabaksproducten ook uit sociale bronnen
hebben verkregen.
Van de jongeren die in het jaar voorafgaande aan het onderzoek wel eens tabaksproducten
hebben gekocht (n=94) heeft 59% dit bij een horecagelegenheid gedaan of geprobeerd dat te
doen (figuur 1). Voor de overige soorten gelegenheden liggen deze percentages lager,
namelijk op respectievelijk 51% bij tabakswinkels, 52% bij tankstations en 47% bij
supermarkten. De jongeren is tevens gevraagd of zij wel eens tabaksproducten via internet
bestellen of thuis laten bezorgen. Slechts één jongere (1%) geeft aan dit het afgelopen jaar te
hebben gedaan. Van de jongeren die tabaksproducten bij horecagelegenheden hebben
gekocht (n=55) heeft 53% dit via een automaat gedaan, 25% aan de bar en 22% zowel via
een automaat als aan de bar.

INTRAVAL / Nuchter – Kopen en verkrijgen van tabak door jongeren

2

Figuur 1 Schematisch overzicht rookgedrag en verkrijgen van tabak door 16/17-jarigen jongeren*

* Rokers betekent jongeren die in het jaar voorafgaand aan het onderzoek hebben gerookt. Meerdere antwoorden
bij commerciële en sociale bronnen mogelijk.
Bron: vragenlijstonderzoek INTRAVAL.

De 16/17-jarigen is per soort commerciële bron (behalve bij thuisbezorgkanalen) gevraagd
hoe vaak zij daar het afgelopen jaar tabaksproducten hebben gekocht of geprobeerd hebben
dat te doen. Op basis van deze antwoorden is het totaal aantal kooppogingen in het afgelopen
jaar berekend. In totaal hebben de geënquêteerde jongeren 6.270 kooppogingen in het
afgelopen jaar gedaan. In tabel 1 is de verdeling over de verschillende soorten gelegenheden
weergegeven. In horecagelegenheden en bij tankstations worden gemiddeld in een jaar 18
kooppogingen door kopende jongeren gedaan. Bij de overige soorten gelegenheden ligt dit
aantal op gemiddeld 16 bij tabakswinkels en 15 bij supermarkten.
Tabel 1

Kooppogingen tabak (N=94; 14% van de 16/17-jarigen) per jaar naar soort commerciële
bronnen

Commerciële bron
Horecagelegenheden
Tankstations
Tabakswinkels
Supermarkten
Totaal*

Gemiddeld aantal
kooppogingen per jongere
18
18
16
15
-

Aantal kooppogingen (n=94)

%

1.680
1.650
1.524
1.416
6.270

27
26
24
22
100

* Exclusief thuisbezorgkanalen.
Bron: vragenlijstonderzoek INTRAVAL.

Momenten waarop jongeren tabak kopen
De 16/17-jarige kopers kopen hun tabaksproducten met name op vrijdag (64%) en
zaterdag (59%) (figuur 2). Uit nadere analyses blijkt dat het kopen van tabaksproducten
op vrijdag en zaterdag bij alle vier de soorten gelegenheden gebeurt. Op woensdag doen
jongeren dit met name bij tankstations en supermarkten.

INTRAVAL / Nuchter – Kopen en verkrijgen van tabak door jongeren

3

Figuur 2 Dagen waarop 16/17-jarige jongeren met name tabaksproducten kopen*, in % (n=94)
100
90
80
64

70
60
50
40
30

59

38
28

29

Maandag

Dinsdag

31

28

20
10
0
Woensdag

Donderdag

Vrijdag

Zaterdag

Zondag

* Meerdere antwoorden mogelijk.
Bron: vragenlijstonderzoek INTRAVAL.

Tevens is gevraagd naar de tijdstippen waarop jongeren hun tabaksproducten kopen. Hieruit
blijkt dat ze dit met name voor het uitgaan (45%) en na schooltijd doen (40%).
Een beperkt deel (17%) van de 16/17-jarigen die in het jaar voorafgaand aan het
onderzoek aankooppogingen hebben ondernomen zegt wel eens bepaalde tactieken toe te
passen om tabaksproducten te kunnen kopen, zoals proberen er ouder uit te zien, samen
met oudere vrienden kopen of kopen op het moment dat het druk is.

4. Verkrijgbaarheid tabak bij commerciële verkoopkanalen
In tabel 2 is de slaagkans voor tabaksproducten van ieder verkoopkanaal weergegeven.
De naleving van de leeftijdsgrens van tabak bedraagt gemiddeld 27% (gewogen
gemiddelde). Jongeren van 17 jaar blijken significant het minst te slagen in het aankopen
van tabak bij supermarkten (42%), gevolgd door tabakswinkels (64%). Bij beide
gelegenheden ligt de slaagkans significant lager dan bij de horecagelegenheden (84%),
tankstations (82%) en thuisbezorgkanalen (90%).
Tabel 2

Slaagkans tabak naar soort commerciële bron, in %
Commerciële bron
Slaagkans
Thuisbezorgkanalen
90
Horecagelegenheden
84
Tankstations
82
Tabakswinkels
64
Supermarkten
42

Bron: Mystery Shop onderzoek Nuchter.

5. Gebruik van commerciële verkoopkanalen en naleving
In tabel 3 wordt de nalevingsindex voor tabak weergegeven. Deze index is samengesteld
uit het percentage jongeren dat niet koopt (normatieve naleving van de leeftijdsgrens
zoals omschreven in de Tabakswet) en het percentage gelegenheden dat niet verstrekt
INTRAVAL / Nuchter – Kopen en verkrijgen van tabak door jongeren

4

(wettelijke naleving van de leeftijdsgrens zoals omschreven in de Tabakswet). Door een
gemiddelde van deze twee percentages te berekenen ontstaat de nalevingsindex. Deze
index loopt van nul tot 100. Nul betekent dat niemand naleeft, dus alle jongeren kopen en
alle verstrekkers van dat type verkoopkanaal verstrekken, terwijl 100 betekent dat
iedereen, jongeren en gelegenheden, naleeft. De horecagelegenheden scoren met 54% het
laagst, terwijl de supermarkten met 76% het hoogst scoren.
Tabel 3 Nalevingsindex tabak*

Jongeren die
niet kopen**,
in% (N=664)

Verstrekkers die
niet verkopen,
in %

Nalevingsindex,
in %

Rangorde

93
93
93
92

58
36
18
16

76
65
55
54

1
2
3
4

Supermarkten
Tabakswinkels
Tankstations
Horecagelegenheden

*In de tabel staan afgeronde percentages, de nalevingsindex is berekend met onafgeronde percentages.
** Deze groep bestaat uit 471 niet-rokers en 193 rokers. Van de rokers verkrijgt 56% hun tabaksproducten uit
sociale bronnen.

Door het percentage 16/17-jarigen dat kooppogingen onderneemt van alle 16/17-jarigen
(N=664) te vermenigvuldigen met de slaagkans en te delen door 100 kan de koopslaagindex worden berekend. De koop-slaagindex ligt voor de supermarkten op 3% (tabel
4). Dit wil zeggen dat 3% van alle 16/17-jarigen wel eens tabaksproducten koopt bij een
supermarkt en er ook in slaagt deze producten mee te krijgen. Met andere woorden voor
het merendeel van alle 16/17-jarigen in dit onderzoek (97% (100 – 3%)) lukt het niet
tabaksproducten te kopen in supermarkten, doordat jongeren geen gebruik maken van
deze commerciële bron (93%) of doordat zij door een correcte naleving van de
supermarkten er niet in slagen de tabaksproducten te kopen (4%). Bij de overige
gelegenheden loopt de koop-slaagindex uiteen van 5% bij de tabakswinkels tot 7% bij de
horecagelegenheden.
Tabel 4 Koop-slaagindex tabak*

Horecagelegenheden: totaal
Horecagelegenheden: automaat
Tankstations
Tabakswinkels
Supermarkten

Kooppogingen,
in % (N=664)

Slaagkans,
in %

8
6
7
7
7

84
91
82
64
42

Koopslaagindex,
in %
7
6
6
5
3

Rangorde
1
2
2
3
4

*In de tabel staan afgeronde percentages, de koop-slaagindex is berekend met onafgeronde percentages.

Het aantal geslaagde kooppogingen is vervolgens geëxtrapoleerd naar geschatte
landelijke aantallen. Bij horecagelegenheden en tankstations slagen naar schatting zo’n
800.000 aankooppogingen per jaar door jongeren van 16 en 17 jaar (tabel 5). Bij
tabakswinkels is het geschatte aantal geslaagde aankooppogingen per jaar ongeveer
580.000 in deze leeftijdsgroep. In supermarkten slagen jongeren van 16 en 17 jaar er het
minst vaak in om tabak te kopen. Ook in dit verkoopkanaal slagen, echter, nog steeds
naar schatting zo’n 350.000 aankooppogingen per jaar.
INTRAVAL / Nuchter – Kopen en verkrijgen van tabak door jongeren

5

Tabel 5

Geslaagde kooppogingen tabak per jaar*

Horecagelegenheden
Tankstations
Tabakswinkels
Supermarkten
Totaal

Gemiddeld
aantal
kooppogingen
per jongere
per jaar

Slaagkans,
in %

Gemiddeld
aantal
geslaagde kooppogingen per
jongere per jaar

Geschatte aantal
geslaagde aankooppogingen door
16/17-jarigen in NL
(14% van
N=401.214**=
56.170)***

Rangorde

18

84

15

842.550

1

18
16
15
-

82
64
42
-

14
10
6
-

808.848
578.551
353.871
2.583.820

2
3
4
-

* In de tabel staan afgeronde aantallen en percentages, de berekeningen zijn uitgevoerd met onafgeronde
aantallen en percentages.
**CBS, Juli 2015.
***Voorbeeld berekening tankstations: 14,4 (gemiddeld aantal geslaagde kooppogingen per koper)* 56.170 =
808.848.

Uit het aantal geslaagde aankooppogingen per verkoopkanaal blijkt dat handhaving voor
het naleven van de leeftijdsgrens van tabak het meest zinvol is in horecagelegenheden en
tankstations, gevolgd door tabakswinkels. Supermarkten staan in de rangorde op een
vierde plek. Thuisbezorgkanalen zijn in veel mindere mate relevant voor handhaving
vergeleken met de andere verkoopkanalen, omdat dit verkoopkanaal nauwelijks (1%)
wordt gebruikt door jongeren.

6. Conclusies voor preventie, naleving en handhaving
Uit het combineren van beide onderzoeken blijkt dat 16/17-jarige rokende jongeren
voornamelijk (56%) gebruik maken van sociale bronnen, en dan met name van hun
vrienden. Het gebruik van sociale bronnen is waarschijnlijk hoger, omdat sociale bronnen
bij de kopende jongeren niet zijn meegenomen. Bij het effectief beperken van de
beschikbaarheid van tabak voor jongeren dient preventie zich vooral te richten op het
tegengaan van het verstrekken van tabaksproducten aan minderjarige jongeren door
andere jongeren en ouders. Een normverandering bij meerderjarige jongeren en ouders in
de wederverstrekking van tabaksproducten aan minderjarigen is hierbij van belang.
Naast sociale bronnen maakt 44% van de rokende jongeren tevens gebruik van
commerciële bronnen bij het kopen van tabak. De frequentie waarin 16/17-jarige de
verschillende verkoopkanalen gebruiken loopt niet veel uiteen. Horecagelegenheden en
tankstations worden slechts 2 tot 5 procentpunt vaker gebruikt voor het verkrijgen van
tabak dan tabakswinkels en supermarkten. Ook blijkt dat een laag nalevingscijfer (hoge
slaagkans) van een specifiek verkoopkanaal niet per definitie hoeft te betekenen dat
handhaving bij dit verkoopkanaal ook veel gezondheidswinst oplevert. Dit is namelijk
ook afhankelijk van de mate waarin dit verkoopkanaal ook daadwerkelijk wordt gebruikt
door jongeren. Momenteel is de meeste winst bij jongeren te behalen door intensievere
handhaving bij horecagelegenheden, zowel voor verkoop aan de bar als verkoop via
automaten, en tankstations, gevolgd door tabakswinkels. Supermarkten staan in deze
rangorde op de vierde plek. De handhaving van de naleving van de leeftijdsgrens voor
INTRAVAL / Nuchter – Kopen en verkrijgen van tabak door jongeren

6

tabak bij thuisbezorgkanalen levert de minste winst op, aangezien jongeren hiervan
nauwelijks gebruik maken.
Vrijdag- en zaterdagavond zijn de tijdstippen waarop jongeren met name kopen,
handhaving is op deze tijdstippen het meest zinvol voor alle verkoopkanalen. Daarnaast is
handhaving op woensdag na schooltijd relevant voor tankstations en supermarkten. Dit
zijn ook de momenten waarop verstrekkers zelf nog alerter moeten zijn op het goed
naleven van de leeftijdsgrens voor tabak. Tevens geeft 17% van de kopende jongeren aan
wel eens aankooptactieken te gebruiken. Ondanks het geringe aantal is het voor
verstrekkers en handhavers wel van belang hieraan aandacht te besteden.
De cijfers uit de gecombineerde onderzoeken zijn slechts een momentopname (crosssectionele data). Het is aannemelijk dat naleving, handhaving en gebruik van bronnen
door jongeren samenhangen en elkaar over de tijd beïnvloeden. Meer onderzoek is nodig
om deze mogelijke samenhang daadwerkelijk aan te kunnen tonen. Dit onderstreept
eveneens het belang om deze resultaten over de tijd heen te monitoren om een (nog)
efficiëntere integrale aanpak te kunnen realiseren

INTRAVAL / Nuchter – Kopen en verkrijgen van tabak door jongeren

7

Referenties
1

World Health Organization (WHO) (2011). Globus status report on alcohol and health.
World Health Organization, Geneve, Zwitserland.
2
Gelder BM, Van Poos MJJC, Zantinge EM (2011). Wat zijn de mogelijke
gezondheidsgevolgen van roken? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal
Kompas
Volksgezondheid\Gezondheidsdeterminanten\Leefstijl\Roken.
RIVM,
Bilthoven.
3
www.rivm.nl
4
Volksgezondheidenzorg.info. Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal
Kompas Volksgezondheid; http://www.nationaalkompas.nl. RIVM, Bilthoven.
5
Chassin, L, C.C. Presson, J.S. Rose, S.J. Sherman. M. Todd (1996). The natural history
if cigarette smoking from adolescence to adulthood: demographic predictors of continuity
and change. Health Psychology 1996, 15(6), blz. 478-484.
6
World Health Organization (WHO) (1998). Tabacco use by children: a peadiatric
disease. World Health Organization (factsheet no. 197), Geneve, Zwitserland.
7
Reynolds, R.I. (2003). Building Confidence in Our Communities. London, London
Drug Policy Forum.
8
Verdurmen, J. K. Monshouwer, S. Dorsselaer, S. Lokman, E. Vermeulen-Smit, W.
Vollebergh (2012). Jeugd en riskant gedrag 2011: Kerngegevens uit het
peilstationonderzoek scholieren. Trimbos Instituut, Utrecht.
9
Schelleman-Offermans, K. & Roodbeen, R. (2015). Alcohol & tabaksverkoop aan
jongeren 2015. Landelijke naleving van de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de Drank- en
Horecawet en Tabakswet. Nuchter Kenniscentrum Leeftijdsgrenzen, Nijmegen.
10
Kruize, A., Bieleman, B. (2015). Onderzoek kopen tabak door jongeren. Meting 2014.
INTRAVAL, Groningen-Rotterdam.

INTRAVAL / Nuchter – Kopen en verkrijgen van tabak door jongeren

8