Kiezen voor systeemherstel?
Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Datum
Versie
Status

8 mei 2023
5.0
DEFINITIEF

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Colofon

Uitgegeven door
Auteur
Informatie
Telefoon

Rijkswaterstaat Zee & Delta
Taskforce Getij Grevelingen
Rijkswaterstaat Zee & Delta
088-797 46 00

Datum
Versie
Status

8 mei 2023
5.0
DEFINITIEF

Versiebeheer
2.0 19-02-2023
3.0
4.0

09-03-2023
07-04-2023

Concept t.b.v. Klankbordgroep, PVP en ambtelijk overleg met
OG
Concept t.b.v. BT en Bestuurlijk Overleg 22-03-2023
Eindconcept t.b.v. akkoord lijn RWS

2

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Inhoud

1
1.1.
1.2.
1.3.
1.4.

Inleiding
Aanleiding
Leeswijzer
Opdracht Taskforce
Kwaliteitsborging

5
5
5
6
7

2
2.1.
2.2.

Conclusies en aanbevelingen
Conclusie
Aanbevelingen

8
8
10

3
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
3.4.1.
3.4.2.
3.4.3.
3.4.4.
3.4.5.
3.5.
3.5.1.
3.5.2.

Uitwerking Taskforce Getij Grevelingen
Inleiding
Het Grevelingenmeer, peilbeheer en spuimiddelen
Beschouwde varianten
Onderzoek en (deel)producten
Ecologische effectiviteit
Ontwerp en kosten van maatregelen
Ecologisch Masterplan
Overige effecten
Vergunbaarheid
Kaderrichtlijn Water (KRW)
Fysisch-chemische status
Biologische status

13
13
13
14
16
16
16
17
17
17
17
18
18

4
4.1.
4.2.
4.3.

Varianten, zeespiegelstijging, getijslag en adaptatie
Introductie
Zeespiegelstijging tot 2080
Varianten, getijslag en adaptatie tot 2080

19
19
19
21

5
5.1.
5.2.
5.3.
5.3.1.
5.3.2.
5.4.
5.5.
5.6.
5.7.
5.8.

Ecologische effectiviteit
Introductie
Toelichting op het onderzoek
Resultaten vergelijking van de varianten voor de doelbereikindicatoren
Vergelijking doelbereikindicatoren door Deltares en WMR
Vergelijking doelbereikindicatoren door Sweco
Resultaten vergelijking van de varianten voor extra indicatoren
Beoordeling van effectiviteit van varianten op basis van afwegingsindicatoren
Betrouwbaarheid en leemtes in kennis
Dempend effect van getij op temperatuurstijging water
Eindoordeel ecologische effectiviteit

22
22
22
23
23
25
26
29
30
31
32

6
6.1.
6.2.
6.2.1.
6.2.2.
6.2.3.
6.3.
6.4.
6.5.

Doorlaatmiddel, infrastructuurmaatregelen en natuurmaatregelen
Introductie
Doorlaatmiddel Brouwersdam
Programma van Eisen
Variantenstudie met Multi-Criteria-Analyse
TF-VKA Ontwerp (variant B2)
Maatregelen Infrastructuur
Maatregelen Natuur
Kosten doorlaatmiddel, maatregelen infrastructuur en natuur

34
34
35
35
35
35
38
39
41

3

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

6.6.

Vergelijking met het taakstellende budget

42

7
7.1.
7.2.
7.3.
7.4.

Natura2000 instandhoudingsdoelen en –maatregelen
Natura2000 instandhoudingsdoelen
Natura2000 ontwikkelingen
Indicatieve maatregelen instandhouding
Kosten maatregelen natuurbeheer

45
45
46
46
48

8
8.1.
8.2.
8.3.
8.3.1.
8.3.2.
8.3.3.
8.4.

Ecologisch Masterplan
Inleiding
Ecologisch Masterplan variant B2 en B3
Synergie tussen maatregelen Getij Grevelingen en Natura2000
Samenhang tussen maatregelen
Ecologische versterking (synergie)
Efficiëntie bij samenhangende uitvoering (synergie)
Ecologisch Masterplan inzetten bij vervolg?

49
49
49
50
50
50
51
52

9
9.1.
9.2.
9.3.

Overige effecten project Getij Grevelingen
Inleiding
Effecten op de omgeving variant B2 en B3
Samenvatting beoordeling omgevingsaspecten

53
53
53
56

10
10.1.
10.2.
10.3.

Vergunbaarheid
Introductie
Vergunbaarheid varianten A3, B1, B2 en B3
Juridische bruikbaarheid van een Ecologisch Masterplan (EMP)

57
57
57
59

11
11.1.
11.2.
11.2.1.
11.2.2.
11.3.

Governance
Inleiding
Algemeen
Diverse overlegverbanden over de Grevelingen
Huidige governance project Getij Grevelingen
Governance in de fase na de Taskforce: 4 scenario’s

61
61
61
61
61
62

12
12.1.
12.2.
12.3.

Optimalisatiekansen
Inleiding
Maatwerkkeuze peilbeheer
Ontwerp optimalisaties doorlaatmiddel

65
65
65
66

13
13.1.
13.2.

Antwoord op de aan de Taskforce gestelde vragen
Inleiding 67
Antwoorden op de aan de taskforce gestelde vragen

67

14

Referentielijst

70

67

Bijlage 1: Advies Klankbordgroep aan Taskforce
Bijlage 2: voorbeeld Ecologisch Masterplan (rapport en kaartenbijlage)

4

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

1

Inleiding

1.1.
Aanleiding
Met de afsluiting in 1971 van het Grevelingenmeer van de Noordzee en de grote
rivieren in het kader van de Deltawerken is dit voormalig estuarium veranderd in
een nagenoeg gesloten waterlichaam. Sinds 2003 is onderkend dat als gevolg van
de afsluiting van de Grevelingen het meer ecologisch steeds meer onder druk komt
te staan en daarmee de opgave om te voldoen aan de doelen van Natura 2000 en
de Kaderrichtlijn Water toeneemt. In de Grevelingen kan geen robuust en duurzaam
ecologisch systeem tot ontwikkeling komen. Sterker nog: er was zorg dat een
omslag naar een meer met zuurstofloze condities zou dreigen bij niet ingrijpen met
een groot verlies aan biodiversiteit en de ecologische schakelfunctie tot gevolg. De
Zuidwestelijke Delta ligt op het kruispunt van twee internationale natuurcorridors:
de oost-westroute in de vismigratie en de noord-zuidroute van de vogeltrek en
vormt daarmee een onmisbare schakel in het internationale natuurnetwerk. In de
Grevelingen gaat de waterkwaliteit achteruit en dit gaat ten koste van de
onderwaternatuur en dat werkt door op de bovenwaternatuur. Niet ingrijpen leidt
tot een doorgaand verlies aan biodiversiteit, verlies van de ecologische
schakelfunctie en kan leiden tot een onomkeerbare omslag naar zuurstofloosheid1.
De bij het Grevelingenmeer betrokken bestuurlijke partijen2 werken sinds de
onderkenning van het waterkwaliteitsprobleem samen aan een oplossing. Een
uitgebreide verkenningsfase leverde de conclusie op dat de meest kansrijke
oplossing de herintroductie van een beperkte getijwerking is. Hiermee wordt door
in- en uitstroom van water via een nieuw doorlaatmiddel in de Brouwersdam meer
zuurstofrijk water aangevoerd en komt het water in het meer in beweging.
In 2020 is een Voorkeursalternatief vastgesteld door de minister van Infrastructuur
en Waterstaat waarbij gekozen werd voor het uitwerken van een doorlaatmiddel dat
een getijslag van circa 40 cm zou opleveren en waarin het opwekken van getijdeenergie door middel van pompturbines was opgenomen. Audits en nadere studie
door een expertteam toonden echter aan dat deze oplossing technisch niet haalbaar
was en dat de kosten ver boven het taakstellende projectbudget uitkwamen. Op
advies van het expertteam werd een Taskforce Getij Grevelingen ingesteld om te
bezien of er binnen het taakstellende budget een ecologisch effectieve oplossing
voor de problematiek in het Grevelingenmeer mogelijk is. Het voorliggende
eindrapport bevat de conclusies en aanbevelingen van de Taskforce.
1.2.
Leeswijzer
Dit eindrapport is bedoeld om separaat leesbaar te zijn zonder dat de onderliggende
documenten, de resultaten van een groot aantal studies en onderzoeken, volledig
worden gelezen.
In paragraaf 1.3 staat de opdracht zoals Rijkswaterstaat deze heeft gekregen van
de opdrachtgevers, de ministeries van IenW en LNV. De antwoorden op de vragen
uit de opdracht staan in hoofdstuk 13.
Bron: Opdracht en considerans bij opdracht Taskforce Grevelingen, bijlage 1 bij brief
IenW/BSK-2021/241508, DGWB aan RWS, d.d. 15-09-2021. NB: door de Taskforce zijn geen
aanwijzingen gevonden dat een onomkeerbare omslag naar zuurstofloosheid dreigt.
2
De ministeries van Infrastructuur en Waterstaat, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en
Economische Zaken en Klimaat, de provincies Zeeland en Zuid-Holland, de gemeenten
Schouwen Duivenland en Goeree Overflakkee, en de beheerders Rijkswaterstaat en
Staatsbosbeheer
1

5

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

In hoofdstuk 2 presenteert de Taskforce haar conclusies en aanbevelingen. In
hoofdstuk 3 worden de beschouwde varianten beschreven en wordt de hoofdlijn van
uitwerking, doorrekening en beoordeling toegelicht.
In hoofdstuk 4 en verder worden de uitkomsten inhoudelijk beschreven ten aanzien
van o.a. ecologische effectiviteit, maatregelen (doorlaatmiddel, natuur- en
infrastructuurmaatregelen) en kosten. Ook beschrijven we het onderzoek naar de
toepasbaarheid van een nieuw instrument, het Ecologische Masterplan (EMP),
waarmee meer integraal tot een aanpak (en beheer) van het Grevelingenmeer kan
worden gekomen. In hoofdstuk 10 beschrijven we de vergunbaarheid van de
verschillende varianten en in hoofdstuk 11 de mogelijkheden voor de governance bij
een vervolg. Optimalisatiekansen worden in hoofdstuk 12 beschreven. Afsluitend
worden in hoofdstuk 13 de aan de Taskforce gestelde vragen puntsgewijs
beantwoord. Bij dit eindrapport horen twee bijlagen: het bevindingenrapport van de
Klankbordgroep en het door de Taskforce opgestelde voorbeeld Ecologisch
Masterplan.
In dit eindrapport geven we de uitkomsten weer van anderhalf jaar onderzoek van
Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer en RVO3 (Taskforce Getij Grevelingen) en van
onze opdrachtnemers Deltares, Wageningen Marine Research, Combinatie WSP
Nederland B.V., SWECO Nederland B.V. en Ingenieursbureau Westenberg B.V.
(hierna: Sweco) en juridisch adviseur Van der Zee Procesmanagement en
Consultancy. De in het kader van de Taskforce door deze partijen opgeleverde
documenten worden in de referentielijst (hoofdstuk 14) beschreven.
1.3.

Opdracht Taskforce

Algemeen
De Taskforce Getij Grevelingen levert de beslisinformatie waarmee de
opdrachtgevers, de ministers van Infrastructuur en Waterstaat en voor Natuur en
Stikstof, mede op advies van de bestuurlijke regionale partners, een besluit kunnen
nemen over de scope voor de planuitwerking van het project Getij Grevelingen.
Deze beslisinformatie is een aanvulling op de uitgevoerde verkenningsfase en het
onderzoek van het expertteam.
De Taskforce is door de opdrachtgevers gevraagd een ontwerp voor een
doorlaatmiddel (zonder de mogelijkheid van een getijdencentrale) in de
Brouwersdam uit te werken en daarvan de ecologische effectiviteit in beeld te
brengen met inachtneming van de huidige natuurwaarden en de autonome
ontwikkeling ervan in het Grevelingenmeer. Het doorlaatmiddel heeft als doel om de
ecologische achteruitgang in dit gebied te keren en richt zich daarom op (1)
waterkwaliteitsverbetering en (2) een maximaal haalbare kwaliteitsimpuls op het
gehele ecologische systeem.
Specifieke vragen
De vraag is hoe het probleem van de waterkwaliteit en ecologische achteruitgang
kan worden gekeerd en of dit binnen het beschikbare budget past. De volgende
specifieke vragen zijn door de opdrachtgevers gedefinieerd:
•

3

Wat is de maximale ecologische kwaliteitsimpuls die gegeven kan worden
binnen het beschikbare (en taakstellende) budget en breng de effectiviteit in
beeld aan de hand van de door het expertteam voorgestelde 4 sets aan
indicatoren.

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.

6

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

•
•
•
•

•
•
•

Kan de effectiviteit worden verhoogd en zo ja tegen welke financiële
inspanning.
Bij welke effectiviteit stopt de achteruitgang van de waterkwaliteit en het
ecologisch systeem, getoetst aan de 4 sets van indicatoren.
Wat is de effectiviteit van een variant zonder extra civieltechnische ingrepen
dus met bestaande spuimiddelen.
Onderbouw voor ieder van deze opties de haalbaarheid van het uitwerken
van een Ecologisch Masterplan zoals geadviseerd door het expertteam ten
behoeve van de planuitwerkingsfase.
Uitbrengen van een advies over deze opties.
Uitbrengen van een advies over de governance van de planuitwerking.
Beantwoording van de aanvullende vragen op de opdracht door de regionale
partijen en Staatsbosbeheer.

1.4.
Kwaliteitsborging
De Taskforce heeft op verschillende wijzen de kwaliteit van ons onderzoek en
voorliggende eindrapport geborgd. Aan onze opdrachtnemers, Deltares/WMR en
Sweco, is gevraagd om te zorgen voor een intern kwaliteitsborgingsproces. De door
hen opgeleverde conceptrapportages zijn via een reviewproces tussen de Taskforce
en de opdrachtnemers beoordeeld en waar nodig aangescherpt. We hebben
daarnaast de deskundigheid gebruikt van stakeholders zoals Staatsbosbeheer,
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, en afgestemd met de betrokken
provincies Zuid-Holland en Zeeland en de gemeenten Goeree-Overflakkee en
Schouwen-Duiveland.
De onderliggende documenten die in de loop van het onderzoek zijn opgesteld zijn
getoetst binnen Rijkswaterstaat via het Programmabureau Verkenning en
Planuitwerking (PVP). Het concept eindrapport is getoetst door de Klankbordgroep
Taskforce Grevelingen, een verzameling deskundigen van binnen en buiten
Rijkswaterstaat. Het advies van de Klankbordgroep is integraal bij dit eindrapport
gevoegd als bijlage 1. Hierin heeft de Taskforce aangegeven hoe met de
opmerkingen en suggesties is omgegaan.
Een conceptversie van voorliggend eindrapport is op ambtelijk niveau gedeeld met
de opdrachtgevers IenW en LNV, en op bestuurlijk niveau besproken met de
betrokken provincies en gemeenten. Dit heeft de scherpte en leesbaarheid van het
rapport verbeterd.
De Taskforce staat, mede gegeven de kwaliteitsborging zoals hierboven beschreven,
volledig achter de conclusies en aanbevelingen zoals geformuleerd in hoofdstuk 2.

7

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

2

Conclusies en aanbevelingen

-

-

De Taskforce concludeert dat er geen verbetering mogelijk is van de
kwaliteit van het ecologische systeem Grevelingen zonder de
herintroductie van getijdewerking;
De Taskforce constateert dat de herintroductie van getijdewerking altijd
meer kost dan het beschikbaar gestelde taakstellende budget;
Daarmee is het niet mogelijk binnen het taakstellende budget te komen
tot een verbetering van de waterkwaliteit en het ecologische systeem
Grevelingen.

2.1.
Conclusie
De Taskforce concludeert dat er binnen het taakstellende budget van 166 miljoen
euro4 geen varianten mogelijk zijn waarbij de waterkwaliteit en het gehele
ecologische systeem wordt verbeterd.
Om tot een verbetering van de waterkwaliteit en het gehele ecologische systeem te
komen is een herintroductie van getijdewerking noodzakelijk. Hiervoor is de aanleg
van een doorlaatmiddel in de Brouwersdam nodig. De Taskforce heeft drie varianten
van zo’n doorlaatmiddel uitgewerkt waarbij respectievelijk een getijslag van 20, 30
en 40 cm wordt gerealiseerd. Hoe meer getijslag moet worden bereikt, des te groter
en daarmee duurder het doorlaatmiddel wordt.
Binnen de gehanteerde randvoorwaarden (o.a. de maximale waterstand van het
huidige peilbeheer) en met de huidige prijzen voor grondstoffen, kost de kleinste
onderzochte variant circa 279 miljoen euro. Deze variant, waarbij een getijslag van
20 cm wordt bereikt, zal niet of nauwelijks tot een verbetering van het ecologische
systeem leiden. Op een aantal indicatoren levert de aanleg van dit doorlaatmiddel
zelfs een achteruitgang op. Met de beperkte uitwisseling van water tussen de
Noordzee en het Grevelingenmeer bij deze variant is er meer zuurstof nodig om de
extra binnenkomende nutriënten af te breken dan er aan zuurstof bijkomt. Er treedt
dan netto een afname van het zuurstofgehalte in de waterkolom op. De verwachting
is dat voor deze variant geen vergunning kan worden verkregen.
De twee grotere varianten, die respectievelijk tot een getijslag van 30 en 40 cm
leiden, leveren wel een significante verbetering van het ecologische systeem op.
Deze varianten zijn echter ook substantieel duurder, en kosten respectievelijk 561
miljoen en 838 miljoen euro. In deze kosten zijn naast de aanleg van het
doorlaatmiddel, ook de kosten voor de benodigde maatregelen aan de infrastructuur
en de maatregelen aan de natuur opgenomen. Voor deze varianten wordt verwacht
dat er wel een vergunning kan worden verkregen.

4 Het taakstellende budget is opgebouwd uit het bedrag zoals nu is opgenomen in het MIRT
(124 miljoen euro) aangevuld met de toegezegde regionale en lokale bijdragen (25 miljoen
euro) prijspeil 2018, dit is naar prijspeil 2022 respectievelijk 138 en 28 miljoen euro, in totaal
166 miljoen euro (incl. BTW). Het taakstellende budget is bedoeld voor de initiële
investeringen voor de aanleg van het doorlaatmiddel en de mitigatie- en
compensatiemaatregelen horend bij het wijzigen van het peilbeheer. Kosten voor
planuitwerking, beheer en onderhoud, en toekomstige adaptatiestappen vallen hier niet onder .

8

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Er is ook een variant onderzocht waarbij er, zonder de aanleg van een extra
doorlaatmiddel, via de bestaande twee spuisluizen een maximale uitwisseling van
water met de Noordzee en de Oosterschelde wordt gerealiseerd. Bij deze variant
wordt het waterpeil in het Grevelingenmeer gelijk getrokken met het peil in de
Noordzee, dat betekent een ophoging van de gemiddelde waterstand met 25 cm
(van NAP -20 cm naar NAP +5 cm in 2030). Hoewel met deze variant de
waterveiligheid niet in het geding komt is er wel sprake van een forse aantasting
van de bestaande, deels beschermde (bovenwater)natuur rond het meer. Om de
nadelige effecten hiervan teniet te doen is een omvangrijk en duur pakket aan
natuurmaatregelen nodig waardoor ook deze variant ver boven het taakstellende
budget uitkomt. Vanwege de beperkte ecologische effectiviteit en de impact op de
bestaande natuur wordt deze variant niet vergunbaar geacht.
De Taskforce concludeert op basis van de effecten van de varianten op de boven- en
onderwaternatuur dat de waterkwaliteit en het gehele ecologische systeem van het
Grevelingenmeer gebaat is bij de herintroductie van een getijslag van tenminste 30
cm. Echter, de kosten5 van de aanleg van het hiervoor benodigde doorlaatmiddel
komen dusdanig boven het taakstellende budget uit dat een hernieuwde
beleidsmatige afweging nodig is of deze uitgave als doelmatig kan worden
beoordeeld. Het ontbreekt de Taskforce aan een vastgesteld normenkader om
hierover een advies uit te kunnen brengen. Er is behoefte aan een beleidskader
waarin wordt beschreven welke ambitie wordt nagestreefd door IenW en LNV naast
de bestaande KRW en Natura2000 opgaven. Daarbij is het van belang dat zonder
getij de Natura 2000 instandhoudingsdoelen voor vogels waarschijnlijk niet behaald
kunnen worden, vanwege de beperkende beschikbaarheid van voedsel en
foerageergebied. Met een getijslag van tenminste 30 cm verbetert dit significant wat
het behalen van deze Natura 2000 instandhoudingsdoelen kansrijker maakt (zie
referenties J4 en J5).
De Taskforce heeft de noodzakelijke informatie verzameld om over de effecten van
de beide effectieve doorlaatmiddelen (30 en 40 cm variant) onderbouwde uitspraken
te kunnen doen waarop de ministers van IenW en voor NenS hun besluit over een
vervolg van het project Getij Grevelingen kunnen baseren. Er zijn daarbij ook
kansen geïdentificeerd om de kosten van het doorlaatmiddel te reduceren. De meest
substantiële besparing kan worden bereikt als het huidige maximale peil in het
Grevelingenmeer beperkt wordt opgehoogd waardoor het doorlaatmiddel kleiner kan
worden en toch een getijslag van 30 of 40 cm oplevert. Een ophoging van het
maximale peil met 10 cm kan daarbij tot een besparing van meer dan 100 miljoen
euro leiden, rekening houdend met extra te treffen natuurmaatregelen. De
Taskforce acht het resultaat van deze potentiële optimalisatie kansrijk. Wel vraagt
het maatwerk om tot een vergunbaar plan te komen.
De Taskforce benadrukt dat er bij de betrokken deskundigen geen twijfel bestaat
over het feit dat er sprake is van een serieus probleem ten aanzien van de
waterkwaliteit en het gehele ecologische systeem Grevelingen. De natuur boven
water gaat achteruit en de natuur onderwater heeft zich na de afsluiting ontwikkeld
naar een vrijwel constant laag kwaliteitsniveau6 (zie referenties C1, D1, E1, E2 en
F13). De kwaliteit van het ecologische systeem zal zonder ingrepen niet verbeteren.
Om tot een verbetering van het ecologische systeem te komen waarbij de
De investeringsraming is door Sweco gebaseerd op de meest actuele prijzen ten tijde van het
opstellen van de raming (juni 2022). Hoewel de prijzen destijds hoog waren is het niet aan de
Taskforce om te speculeren op lagere prijsniveaus ten tijde van een eventuele aanbesteding.
6
De exacte omvang van het lage kwaliteitsniveau varieert jaarlijks afhankelijk van fluctuaties
in meteorologische condities (o.a. temperatuur- en windkrachtverschillen).
5

9

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

waterkwaliteit en daarmee de kwaliteit van de natuur onder water omhoog gaat en
de instandhoudingsdoelen Natura2000 boven water blijvend gehaald kunnen
worden, zal langjarig een integrale aanpak nodig zijn waaraan alle betrokken
partijen (Rijk, regio en beheerders SBB en RWS) hun bijdragen moeten leveren.
2.2.
Aanbevelingen
De Taskforce doet een aantal aanbevelingen aan de opdrachtgevers IenW en LNV
maar daarnaast ook aan de andere betrokken organisaties, zoals de provincies
Zeeland en Zuid-Holland (als betrokkenen bij het Beheerplan Natura2000), en
Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat Zee en Delta als (eigenaar)-beheerders. De
Taskforce doet een aanbeveling over het starten van de planuitwerkingsfase met
één van de onderzochte varianten en beschrijft de verschillende scenario’s voor de
governance van het project in de fase na het uitbrengen van het eindrapport van de
Taskforce. Daarnaast bevatten de aanbevelingen een aantal acties die kunnen
worden uitgevoerd zonder dat dit afhankelijk is van een besluit tot uitwerking en
uiteindelijk realisatie van een doorlaatmiddel.
Wel of niet de planuitwerking vervolgen met een onderzochte variant
Aan de Taskforce is de randvoorwaarde meegegeven om binnen het taakstellende
budget te blijven. Geen van de onderzochte varianten past hier echter binnen.
Daarom kan de Taskforce niet adviseren om de planuitwerking te vervolgen met een
van de onderzochte varianten. Het is aan de opdrachtgevers om op basis van de
ecologische effectiviteit van de door de Taskforce onderzochte varianten, en op
basis van een door hen op te stellen probleemdefinitie en normenkader, te
beoordelen of de mogelijke verbetering van de waterkwaliteit en het gehele
ecologische systeem de benodigde financiële investering rechtvaardigt. Dit brengt
de Taskforce tot de volgende aanbevelingen:
Aanscherpen van de probleemdefinitie
De Taskforce heeft geconstateerd dat de probleemdefinitie voor de Grevelingen zich
in de tijd heeft ontwikkeld. Hoewel er altijd sprake was van het dubbele doel:
waterkwaliteit en ecologische verbetering, lag tijdens de start van het project Getij
Grevelingen de focus vooral op het gebrek aan zuurstof in de diepere delen van het
water. In de loop van het project is er bewust voor gekozen om naar de kwaliteit
van het gehele ecologische systeem te kijken. De Taskforce onderschrijft het belang
hiervan maar acht het wel nodig om bij een eventueel vervolg van de
planuitwerking de probleemdefinitie voor het project scherp te formuleren. Een
scherpe en heldere probleemdefinitie is cruciaal voor de beheersing van het project
en voor het succesvol kunnen verkrijgen van een vergunning.
Opstellen van een normenkader voor de beleidsafweging
De Taskforce heeft als uitgangspunt de zes kwantificeerbare doelindicatoren
genomen die door de opdrachtgevers zijn vastgesteld aan de hand van het rapport
van het expertteam: twee indicatoren voor de natuur boven water en vier
indicatoren voor de natuur onder water en de waterkwaliteit. Geconstateerd is dat
varianten verschillend scoren op deze indicatoren: positieve effecten op de
bovenwater natuur kunnen samengaan met nadelige effecten op de onderwater
natuur. Hoewel onderwaternatuur en bovenwaternatuur niet los van elkaar gezien
kunnen worden, en elkaar beïnvloeden, is het om een totaaloordeel te kunnen vellen
over de waarde van een variant nodig om indicatoren onderling te kunnen wegen.
Of is minimaal het vaststellen van de kritische ondergrens bij een indicator
noodzakelijk. Buiten de al bestaande juridische kaders die worden gegeven door de
KRW en Natura2000 regelgeving bestaat zo’n normenkader nog niet. Dit door de
opdrachtgevers op te stellen beleidskader kan helpen bij de afweging over de

10

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

doelmatigheid van de aanleg van een doorlaatmiddel en bij de onderbouwing van
een vergunningsaanvraag. Overigens speelt de behoefte aan een dergelijk
normenkader PAGW7 breed.
Keuze tussen 30 cm of 40 cm doorlaatmiddel nog flexibel houden
De Taskforce doet de aanbeveling om, als de opdrachtgevers kiezen voor het
vervolgen van de planuitwerking, de mogelijkheid nog enige tijd open te houden om
gedurende de planuitwerking te schakelen tussen de varianten met 30 of 40 cm
getijslag. Beide varianten verschillen van elkaar in effectiviteit en kosten waarbij de
variant met 40 cm (B3) de grootste verbetering oplevert maar ook het duurst is. De
Taskforce acht het verstandig om deze keuze te maken nadat de opdrachtgevers de
probleemdefinitie en het normenkader hebben vastgesteld.
Acties die uitgevoerd kunnen worden zonder dat een besluit nodig is over
de uitwerking en/of aanleg van een doorlaatmiddel
Verder uitwerken van het instrument Ecologisch Masterplan (EMP)
De Taskforce acht het instrument EMP waarbij integraal en langjarig naar het
Grevelingenmeer wordt gekeken over de grenzen van beheerders heen nuttig. Op
deze wijze is er een vorm van gezamenlijke afstemming mogelijk over voortgang en
onderlinge samenhang van activiteiten, die nodig is om het gemeenschappelijke
doel van alle betrokken partijen voor de Grevelingen te bereiken. De eerste
uitwerking van een EMP door de Taskforce, waarbij in een werkgroep alle
beheerders deelnamen, leverde een overzicht op van de projectontwikkelingen en
mogelijke maatregelen rond de Grevelingen in de periode 2030 – 2080. Ook in geval
er niet wordt gekozen voor het uitwerken en realiseren van een doorlaatmiddel acht
de Taskforce het EMP een waardevol ordenend instrument in aanvulling op het
bestaande instrumentarium. De Taskforce ziet daarbij ook kansen dat partijen het
EMP in de fase na de Taskforce gezamenlijk verrijken met andere beleidsmatige
ambities, die zich voltrekken in en nabij de Grevelingen. Te denken valt aan het
NPLG, de ecologische plus op HWBP, KRW etc.
Voortvarend uitvoeren maatregelen om instandhoudingsdoelen Natura2000 te halen
Het uitvoeren van maatregelen om de instandhoudingsdoelen Natura2000 te halen
is geen onderdeel van het project Getij Grevelingen en daarmee ook niet van de
opdracht van de Taskforce. Om te kunnen bepalen welke ruimte er bestaat voor het
uitvoeren van mitigerende en eventueel compenserende natuurmaatregelen bij de
aanleg van een doorlaatmiddel heeft de Taskforce wel mogelijke Natura2000
maatregelen in kaart gebracht. Hoewel het uitvoeren van dit pakket, of een door de
verantwoordelijken beter passend geacht pakket aan maatregelen, geen verbetering
van de onderwater natuur zal opleveren mag een positief effect op de bovenwater
natuur verwacht worden. Gezien de vraagstelling aan de Taskforce is het
ecologische systeem Grevelingen er ook bij gebaat als de verantwoordelijken (o.a.
provincies en Rijkswaterstaat) zo spoedig mogelijk zorgen dat de Natura2000
instandhoudingsdoelen worden gehaald. Er is overigens een grens aan de
mogelijkheden van het uitvoeren van Natura2000 maatregelen zonder dat er
maatregelen aan de onderwaternatuur plaatsvinden. De trend van bijvoorbeeld de
meeste visetende vogels is negatief, en deze lijkt voedselgerelateerd (zie referenties
J4 en J5). Geconstateerd is dat zonder verbetering van de waterkwaliteit in het
meer, leidend tot een verbetering in de beschikbaarheid van voedsel, het
waarschijnlijk niet mogelijk zal blijken om de Natura2000 instandhoudingsdoelen
voor vogels te halen.
7

PAGW: Programmatische Aanpak Grote Wateren.

11

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Optimaliseren inzet bestaande spuimiddelen
Ook zonder de aanleg van een extra doorlaatmiddel zijn er mogelijkheden om beter
gebruik te maken van de bestaande spuisluizen (Brouwerssluis en Flakkeese
spuisluis). Het gaat daarbij bijvoorbeeld om het heroverwegen van de peilverlaging
in het broedseizoen of het toelaten van de springtijcyclus buiten het broedseizoen.
De Taskforce acht het zinvol om deze mogelijkheden te onderzoeken maar
benadrukt dat zinvolle optimalisaties alleen mogelijk lijken als er wordt
geaccepteerd dat er aanpassing van het peilbesluit plaatsvindt.
Opdrachten aan onderzoeksbureaus om systeemkennis verder uit te breiden
Als er besloten wordt tot het vervolgen van de planuitwerkingsfase met een van de
varianten van een doorlaatmiddel, is er op een aantal terreinen nader onderzoek
door onderzoeksbureaus nodig. Om de kans op een succesvolle
vergunningsaanvraag te vergroten zal er tijd moeten worden besteed aan het nader
uitwerken van de ecologische effecten. Maar ook als er niet gekozen wordt voor de
herintroductie van getijdewerking acht de Taskforce het zinvol om de
wetenschappelijke kennis over het ecologische systeem Grevelingen te verdiepen.
Gebleken is dat er verschillende relaties zijn, bijvoorbeeld tussen de hoeveelheid en
samenstelling van de nutriënten in de waterkolom en de aanwezigheid van
bodemdieren of de gevolgen van de stijgende temperatuur van het water, die nog
niet voldoende scherp zijn.
Evaluatie en bijstelling bestaand monitoringsprogramma Grevelingen
De Taskforce constateert dat de bestaande monitoring van de ontwikkelingen in de
Grevelingen niet geheel aansluit bij de kennisbehoefte van de beleidsmakers.
Onafhankelijk van de vraag of het komt tot verdere planuitwerking acht de
Taskforce het zinvol om het bestaande monitoringsprogramma te evalueren en waar
nodig aan te passen. Daarbij valt te denken aan het uitbreiden van het
monitoringsprogramma met specifieke metingen rond de nieuw in gebruik genomen
Flakkeese Spuisluis waarmee feitelijk al wordt geëxperimenteerd met het toevoegen
van een doorlaatmiddel, en daarbij dan ook de bacterie Beggiatoa te volgen.
Onderzoek of zinvolle experimenten mogelijk zijn/pilots
De conclusie van de Taskforce is dat een kwaliteitsverbetering van de ecologie in de
Grevelingen op systeemniveau alleen mogelijk is als gekozen wordt voor de
herintroductie van getijdewerking. Toch zijn er wel mogelijkheden om te
experimenteren met het lokaal verbeteren van afzonderlijke aspecten van de
ecologie. Te denken valt aan het (tijdelijk) inzetten van drijvende pompen om
zuurstof te brengen naar locaties waar het grootste gebrek aan zuurstof bij de
bodem bestaat of de toepassing van nano-bubbels. Deze vaak genoemde
‘oplossingen’ leveren geen structurele bijdrage aan de verbetering van de kwaliteit
maar zijn mogelijk wel zinvol om de ergste symptomen tijdelijk of lokaal te
verzachten. Daarnaast kan er verkend worden, bijvoorbeeld in samenwerking met
Ecoshape, of er andere experimenten of pilots mogelijk zijn die zinvol kunnen zijn.
Te denken valt bijvoorbeeld aan het realiseren van een kunstmatig rif om bij te
dragen aan de biomassa en biodiversiteit, of aan het realiseren van een drijvend
vogeleiland. Lokaal leidt dit mogelijk tot een verbetering. Bovendien draagt dit bij
aan het beter begrijpen van het systeem waarmee de kans op een succesvolle
vergunningaanvraag van een getijvariant wordt vergroot.

12

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

3

Uitwerking Taskforce Getij Grevelingen

3.1.
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt de hoofdlijn van de uitwerkingen van de taskforce toegelicht.
Op basis van deze uitwerkingen zijn de vragen aan de taskforce beantwoord en zijn
de conclusies en aanbevelingen van de Taskforce opgesteld.
3.2.
Het Grevelingenmeer, peilbeheer en spuimiddelen
Het Grevelingenmeer is met 140 km2 het grootste zoutwatermeer van West-Europa.
De variatie van het meerpeil van de Grevelingen wordt gereguleerd door inzet van
de Brouwersspuisluis en de Flakkeese Spuisluis (Figuur 1).

Figuur 1 Grevelingenmeer

De spuimiddelen worden actief bestuurd zodat de waterstand op het meer voldoet
aan het Peilbesluit (2013), waarin peilbeheergrenzen zijn opgenomen (Figuur 2).

13

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Figuur 2 Het huidig peilbeheer Grevelingen cf. Peilbesluit

Binnen de peilbeheergrenzen bedraagt de huidige jaarlijks gemiddelde getijslag op
het meer 6 cm, bij een gemiddeld waterpeil van ongeveer NAP -20 cm.
Karakteristiek aan het peilbeheer is de maximale waterstand van NAP -10 cm, en de
verlaging daarvan in het broedseizoen om ruimte te bieden voor broedvogels. Deze
maximale waterstand is belangrijk voor de (beschermde) Natura2000 habitats en
soorten op de oevers van de Grevelingen. De gemiddelde waterstand op zee
bedroeg in 2020 NAP +4 cm en is daarmee structureel hoger dan in het meer.
Het vergroten van de dynamiek en/of getijslag in de Grevelingen vraagt een
aanpassing van de peilbeheergrenzen.
3.3.
Beschouwde varianten
Uitgaande van de resultaten van de verkenningsfase zijn door de Taskforce de
volgende varianten onderzocht (Tabel 1).
NAAM

VARIANT

PEILBESLUIT
AANPASSEN

PEILBEHEER

NATUUR
MAATREGELEN

NATUUR BEHEER

ADAPTATIE

opmerkingen

A0

Brouwerssluis

Nee

huidig

nee

huidig

geen

Referentiesituatie tot 2022

A1

+ inzet FSS

Nee

A3

+ inzet FSS, getijslag
maximaal

huidig

nee

huidig / extra

geen

Referentiesituatie vanaf 2022

Ja

geen

ja

huidig / extra

meestijgen

BrS en FSS volledig open
Max +25 cm, Min -50cm

B1

met nieuw doorlaatmiddel

Ja

20/-25

ja

huidig / extra

geen / meestijgen

HW -10cm, LW -45cm

B2

met nieuw doorlaatmiddel

Ja

30/-25

ja

huidig / extra

geen / meestijgen

HW -10cm, LW -45cm

B3

met nieuw doorlaatmiddel

Ja

40/-30

ja

huidig / extra

geen / meestijgen

HW -10cm, LW -55cm

Versie 08/12/2022
Tabel 1 Beschouwde varianten

14

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

De kleuren in Tabel 1 geven aan:
Rood: inzet Brouwerssluis (tot 2022)
Groen: inzet Brouwerssluis én de Flakkeese Spuisluis (vanaf 2022)
Blauw: inzet Brouwerssluis, Flakkeese Spuisluis én nieuw doorlaatmiddel.
Variant A0 betreft de situatie tot 2022 waarbij alleen de Brouwerssluis werd ingezet.
Variant A1 betreft de referentiesituatie. Hierbij vindt wateruitwisseling met de
Noordzee en de Oosterschelde plaats via de bestaande Brouwerssluis en Flakkeese
Spuisluis binnen de huidige peilbeheergrenzen (Figuur 2 en Figuur 3).
Bij variant A3 worden de bestaande spuimiddelen maximaal ingezet waarbij het
peilbeheer (grotendeels) wordt losgelaten. De maximale waterstand op het
Grevelingen is begrensd op NAP +25 cm. Dit betekent dat tijdens perioden van
verhoogde waterstanden op zee de Brouwerssluis en Flakkeese Spuisluis worden
gesloten ter bescherming van bebouwing8. Er is geen sprake van een verlaging
tijdens het broedseizoen (Figuur 3).
Bij variant B1 t/m B3 is er een vergroting van de getijslag naar respectievelijk 20,
30 en 40 cm. Daarvoor is aanleg van een nieuw doorlaatmiddel noodzakelijk (zie
Figuur 1 voor locatie). Ter voorkoming van schade aan beschermde natuur wordt
het maximum peil op NAP -10 cm gehouden, terwijl het minimum peil wordt
verlaagd. Bij deze B-varianten wordt ook een verlaagd peil tijdens het broedseizoen
aangehouden (Figuur 3).

Figuur 3 Peilbeheergrenzen bij varianten in 2030

8

Bijvoorbeeld bebouwing van recreatiepark Port Zélande

15

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

In hoofdstuk 4 wordt nader in gegaan op de varianten, zeespiegelstijging en
adaptatiestappen in het peilbeheer in de periode tot 2080.
3.4.
Onderzoek en (deel)producten
Voor de genoemde varianten zijn de volgende onderwerpen onderzocht en
gerapporteerd:
3.4.1. Ecologische effectiviteit
De ecologische effectiviteit van de varianten wordt uitgedrukt in zes
kwantificeerbare doelbereik indicatoren. Deze gaan in op de waterkwaliteit,
onderwaternatuur en bovenwaternatuur. De indicatoren zijn:
•
•
•
•
•
•

Zuurstofconcentratie in de waterkolom bij de waterbodem
Gemiddelde zuurstofindringdiepte in de waterbodem
Geschiktheidsindex (kansenkaart) voor filtrerende bodemdieren
Geschiktheidsindex (kansenkaart) voor bodemetende bodemdieren
Habitatgeschiktheid vogels
Natura 2000 habitattypen en soorten

Deze indicatoren zijn door Deltares en Wageningen Marine Research met numerieke
modelsimulaties van het ecologische systeem Grevelingen gekwantificeerd voor de
varianten voor de jaren 2030 en 2080.
Sweco heeft op basis van deze gegevens een vervolganalyse gemaakt waarbij een
bredere set indicatoren (kwalitatief) is gebruikt. Met deze analyses is bepaald hoe
effectief de varianten zijn in het verbeteren van de waterkwaliteit en het gehele
ecologische systeem Grevelingen. De aanpak en het resultaat worden gepresenteerd
in hoofdstuk 5.
3.4.2. Ontwerp en kosten van maatregelen
Voor varianten B1, B2 en B3 is een nieuw doorlaatmiddel noodzakelijk om de
gewenste getijslag te behalen. Voor deze varianten zijn de eisen, de omvang, het
ontwerp én de realisatiekosten (op VKA-niveau) van het doorlaatmiddel bepaald.
Voor varianten A3, B1, B2 en B3 worden ook maatregelen infrastructuur en natuur
voorzien. Met deze maatregelen worden de ongewenste effecten op infrastructuur
(bijv. op vaarwegen en havens) en natuur (bijv. op broedgebieden of habitats)
tenietgedaan. Voor de individuele maatregelen zijn de eisen, omvang, ontwerp én
de realisatiekosten (op VKA-niveau) bepaald. De maatregelen zijn per variant
gecombineerd tot maatregelpakketten. Voor alle varianten zijn daarmee de
realisatiekosten voor maatregelen infrastructuur en natuur bepaald voor de periode
2030 tot 2080.
De totale realisatiekosten per variant bestaan uit kosten voor het doorlaatmiddel en
voor de maatregelen infrastructuur en natuur. Deze zijn samengesteld voor 2030 en
voor de periode tot 2080. De resultaten worden gepresenteerd in hoofdstuk 6.
In hoofdstuk 7 is een extra uitwerking gemaakt voor de instandhoudingsopgave
Natura2000. Deze is geen onderdeel van het project en daarmee ook niet van de
Taskforce. Echter, deze moet wel in samenhang met het project worden beschouwd
qua ecologie, mogelijke synergievoordelen en vergunbaarheid. De
instandhoudingsopgave Natura2000 is op basis van recente monitoringsgegevens
bepaald voor 2020 en voorspeld tot 2080. Vervolgens zijn hiervoor indicatieve
maatregelpakketten samengesteld en zijn daarvan de kosten bepaald.

16

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

3.4.3. Ecologisch Masterplan
Een Ecologisch Masterplan (EMP) is een nieuw instrument waarmee wordt beoogd
op gebiedsniveau een overzicht te geven van maatregelen, kosten en te verwachten
ecologische ontwikkeling ten opzichte van een referentiesituatie en doelstellingen.
De Taskforce heeft onderzocht of dit nieuwe instrument toegevoegde waarde kan
hebben bij het project ten aanzien van besluitvorming, vergunningsproces,
stakeholdercommunicatie of bij het samenbrengen van beheeractiviteiten op
gebiedsniveau.
De Taskforce heeft een EMP uitwerking gemaakt voor de verschillende
veranderingen die door de aanleg van een nieuw doorlaatmiddel en de latere
besluiten over adaptatiestappen (wijziging peilbeheer) in de periode 2030 – 2080
zijn voorzien. Daarbij zijn de aard, kosten en ecologische effecten van de volgende
maatregelen samengebracht:
•
•
•
•

Het peilbeheer en adaptatiestappen
Het doorlaatmiddel
Maatregelen Infrastructuur en Natuur
Instandhoudingsmaatregelen Natura2000

Op basis van deze uitwerking is bepaald of een EMP een waardevol en haalbaar
instrument is om verder uit te werken in een vervolgfase. De resultaten worden
gepresenteerd in hoofdstuk 8.
3.4.4. Overige effecten
Naast ecologische effecten kunnen bij de varianten ook andere effecten worden
verwacht zoals effecten op recreatie, landbouw of visserij. Deze effecten zijn, mede
op basis van eerder onderzoek, in beeld gebracht en beoordeeld middels een
Kengetallen Kosten Baten Analyse. De hoofdlijn van deze uitwerkingen wordt
gepresenteerd in hoofdstuk 9.
3.4.5. Vergunbaarheid
Realisatie van de varianten A3, B1, B2 en B3 vraagt het succesvol doorlopen van
een drietal procedures onder de (nieuwe) Omgevingswet. Daarbij worden een Milieu
Effecten Rapportage en een Passende Beoordeling voorzien. De vergunbaarheid van
de initiële maatregelen hangt samen met de maatregelen die nodig zijn om de
instandhoudingsdoelen Natura2000 te halen en is daarom uitgewerkt en beoordeeld.
Tevens is beoordeeld of een EMP behulpzaam kan zijn in het vergunningenproces.
De hoofdlijn van deze uitwerkingen wordt gepresenteerd in hoofdstuk 10.
3.5.
Kaderrichtlijn Water (KRW)
De onderzoeksaanpak is gericht op het bepalen hoe effectief de varianten zijn in het
verbeteren van de waterkwaliteit en het gehele ecologische systeem Grevelingen. In
deze aanpak worden ook indicatoren uit de KRW betrokken.
De KRW beoogt de bescherming en verbetering van aquatische ecosystemen.
Tevens wordt op basis van monitoring over de toestand van waterlichamen
gerapporteerd. Onderstaand de hoofdlijn van de meest recente KRW
statusbeschrijving uit 2019, inclusief een deel van de daarbij gegeven duiding (zie
referenties F13, J6 en J7). Deze is t.o.v. de eerdere beschrijving in 2013 weinig
veranderd.

17

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

3.5.1. Fysisch-chemische status
De fysisch-chemische status wordt beoordeeld als ‘goed’. De verschillende aspecten
hierbinnen (zoals temperatuur, zuurgraad, zoutconcentratie, fosforconcentratie en
doorzicht) worden alle als ‘goed’ beoordeeld. Dit geldt ook voor de
zuurstofconcentratie, die alleen in de bovenste waterlaag wordt bepaald.
In de diepere lagen en bij de bodem is een zuurstoftekort, dit wordt echter niet
vanuit de KRW beoordeeld.
Vanuit ecologisch perspectief zijn zuurstofconcentraties aan de oppervlakte meestal
niet limiterend voor het ecosysteem. Problematisch voor macrofauna en vissen zijn
zuurstofloze periodes bij de bodem. Bij concentraties lager dan 3 mg/L sterven
vissen, en overleven schelpdieren als oesters en mosselen maximaal een paar
dagen. In 2018 leken lage bodemzuurstofconcentraties vooral een rol te spelen in
het oostelijk gedeelte van de Grevelingen, waar in juli de grens van 3 mg/L tot op
10 m diepte kwam. Er lijkt echter geen trend te zijn in het zuurstofloos areaal in de
afgelopen tien jaar. Wel is er jaarlijks sprake van optredende zuurstofloosheid in de
zomermaanden die per jaar en per maand kan verschillen. In juni 2016 was het
zuurstofloos areaal het grootst in de afgelopen tien jaar (~2000 ha, ~18% van het
totaal areaal), in 2017 en 2018 was het maximum zuurstofloos areaal kleiner
(respectievelijk ~1000 ha en ~500 ha). Met name dit grote zuurstofloze areaal in
2016 kan mogelijk een sterk effect gehad hebben op de macrofauna
gemeenschappen in het Grevelingenmeer (referenties J5 en J6). Met een voorspelde
toename van de watertemperatuur kan in de toekomst stratificatie vaker en in
sterkere mate voorkomen, wat lage zuurstofconcentraties op de bodem kan
veroorzaken en de zuurstofloze condities nabij de bodem verslechteren.
3.5.2. Biologische status
Op de maatlatten fytoplankton en macrofauna scoort de Grevelingen ‘goed’.
Desondanks kan de situatie vanuit ecologisch perspectief in het Grevelingenmeer
niet als goed beoordeeld worden. Er is voor macrofauna een afname in dichtheden
en biomassa aangetoond en er heeft een toename in het aantal exoten
plaatsgevonden. Bij een waterdiepte van minder dan 2 meter wordt de biomassa en
dichtheid waarschijnlijk beperkt door hydrodynamiek, zoals wind en golven. In de
diepere delen, onder 10 meter, wordt het voorkomen van macrofauna mogelijk
gelimiteerd door de temperatuurstratificatie en de zuurstofloosheid als gevolg
daarvan. De waterkwaliteit op basis van de macrofauna is daarom voor het
watersysteem als geheel minder gunstig.
De maatlat overige waterflora wordt als ‘slecht’ beoordeeld, door de afwezigheid van
zeegras.
Het visbestand wordt als ‘matig’ beoordeeld, maar dit komt vooral door de lage
biomassa van zoetwatersoorten die kunnen overleven in brak water en van vissen
die trekken tussen zoet en zout water. De biomassa en soortenrijkdom van de
visgemeenschap en de macrobenthos zijn sinds de afsluiting van de Grevelingen
(1971) sterk afgenomen, ruim voordat de KRW van toepassing werd (2000).
Uit bovenstaande beschrijving valt op te maken dat de KRW-maatlatten geen
adequate beschrijving geven van de huidige toestand van de onderwaternatuur.

18

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

4

Varianten, zeespiegelstijging, getijslag en adaptatie

4.1.
Introductie
De opdrachtgevers hebben de beoogde functionele levensduur van de verbetering
van het ecologische systeem vastgesteld op 50 jaar. Daarom is beoordeeld op welke
wijze zeespiegelstijging invloed heeft op het ecologische systeem Grevelingen.
Aangenomen is dat een nieuw doorlaatmiddel operationeel zou kunnen zijn in 2030.
De beschouwde periode van 50 jaar loopt daarom van 2030 tot 2080.
In dit hoofdstuk wordt de omvang van de zeespiegelstijging en de invloed ervan op
getijslag en waterstand in het Grevelingenmeer beschreven. Ook wordt het effect
van adaptatiestappen, het stapsgewijs verhogen van de waterstand in het
Grevelingenmeer, geduid.
4.2.
Zeespiegelstijging tot 2080
Klimaatverandering door CO2-uitstoot en andere broeikasgassen zorgt ervoor dat de
zeespiegel stijgt. Voor Getij Grevelingen is dit een externe factor waarmee zo goed
mogelijk rekening gehouden moet worden9.
Het tempo waarmee de zeespiegel stijgt is onzeker. Vanaf ongeveer het jaar 2000 is
de stijging merkbaar en in 2020 was de zeespiegel circa 4 centimeter gestegen. De
verwachting is dat de zeespiegelstijging in 2030 ongeveer 10 centimeter zal
bedragen. Het KNMI heeft scenario’s opgesteld voor de gevolgen van
klimaatverandering in de toekomst (de zogenoemde KNMI’14 scenario’s). De
scenario’s variëren voor de wereldwijde opwarming van het klimaat en de
verandering van luchtstromingspatronen, waarbij voor de zeespiegelstijging de
wereldwijde temperatuurstijging maatgevend is.
De Taskforce hanteert voor de bepaling van de effecten scenario G (gematigd). Dit
betekent een zeespiegelstijging in 2050 van circa 21 cm tot 38 cm in 2080. In
scenario W (warm) zou de genoemde stijging van 38 cm al rond 2060 bereikt
worden en daarna nog oplopen tot meer dan 50 cm in 2080. De zeespiegelstijging
die is afgeleid uit de KNMI’14 scenario’s is weergegeven in Figuur 4 en Tabel 2.

Klimaatverandering zorgt niet alleen voor zeespiegelstijging maar o.a. ook voor stijging van
de temperatuur van het water. De ecologische effecten hiervan worden in paragraaf 5.7
kwalitatief ingeschat.
9

19

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Figuur 4 Zeespiegelstijging bepaald op basis van KNMI 2014 scenario’s

Gemiddelde waterstanden

Jaartal

Noordzee en Oosterschelde
(cm) t.o.v. NAP
2040

2050

2060

2070

2080

KNMI’14 – G, geïnterpoleerd

+16

+22

+27

+33

+38

KNMI’14 – W, geïnterpoleerd

+19

+28

+37

+45

+54

Trendlijn 2000 – 2030
Aanname 2030

2000

2010

2020

0

+2

+4

2030

+10

Tabel 2 Zeespiegelstijging op basis van KNMI 2014 scenario’s met aanname 2030 en geïnterpoleerd tot
2080 (de waarden voor 2030 en 2080 zijn uit de KNMI’14 scenario’s afgeleid en vervolgens is daar een
rechte lijn tussen getrokken).

20

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

4.3.

Varianten, getijslag en adaptatie tot 2080

Figuur 5 Gemiddelde getijslag varianten A1, A3, B1, B2 en B3 van 2030 tot 2080 bij klimaatscenario G. Bij
varianten B1, B2 en B3 is de gekleurde lijn de getijslag met adaptatiestappen; de grijze lijn geeft de
getijslag zonder adaptatiestappen. De stippellijnen bij A3 en A1 geven de afname aan getijslag zonder
adaptatiestappen weer.

Het effect van de zeespiegelstijging op de getijslag in het Grevelingenmeer is
weergegeven in figuur 5. De wateruitwisseling tussen Noordzee, Oosterschelde en
Grevelingen vindt plaats onder vrij verval (zonder gebruik van pompen). De mate
van wateruitwisseling, en daarmee de getijslag, is daarom afhankelijk van eb en
vloed, de zeespiegelstijging, de omvang van doorlaatmiddelen en van de
peilbeheergrenzen (zie paragraaf 3.2 en Figuur 3). Hoe groter het verschil in
waterpeil tussen de Noordzee en het Grevelingenmeer, hoe korter er via het
doorlaatmiddel water kan worden afgevoerd naar zee om een eb te bewerkstellingen
in het meer. Het wordt bij een stijgende zeespiegel moeilijker om een getijslag te
handhaven.
Door zeespiegelstijging neemt de gemiddelde getijslag af (Figuur 5). Waar in de
huidige situatie (Variant A1) sprake is van een getijslag van 6 cm, zal deze bij
ongewijzigd peilbeheer afnemen tot 4 cm in 2080. Bij de B-varianten is de afname
zichtbaarder. Bij ongewijzigd peilbeheer zou de getijslag bij Variant B2 afnemen van
30 cm in 2030 naar 22 cm in 2080 (zie de grijze lijn in Figuur 5).
Deze afname kan worden voorkomen door het nemen van adaptatiestappen. Dit zijn
stapsgewijze verhogingen: indien de zeespiegel is gestegen met 10 cm worden de
peilbeheergrenzen ook met 10 cm verhoogd10. Het verschil in waterpeil met de
Noordzee blijft daarmee stabiel. Bij de B-varianten zijn twee adaptatiestappen
gemodelleerd waardoor de afname van de getijslag steeds wordt weggenomen
(gekleurde lijnen in Figuur 5). Adaptatiestappen hebben wel gevolgen voor
infrastructuur (bijvoorbeeld vaarwegen en havens) en natuur (bijvoorbeeld
broedgebieden of habitats). Maatregelen om deze effecten weg te nemen zijn nodig
en uitgewerkt in hoofdstuk 6.
Dit is een keuze van de Taskforce. Andere keuzes (bijvoorbeeld het peil 1 cm per jaar
verhogen) zijn mogelijk.
10

21

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

5

Ecologische effectiviteit

5.1.
Introductie
Om de vragen over de ecologische effectiviteit van de varianten te kunnen
beantwoorden, hebben Deltares en Wageningen Marine Research (WMR)
modelonderzoek uitgevoerd. Hierbij is de ontwikkeling van de ecologische
effectiviteit aan de hand van zes doelbereikindicatoren berekend. Ingenieursbureau
Sweco heeft vervolgens in een synthesebeschrijving de uitkomsten van het
modelonderzoek samengebracht, geïnterpreteerd, aangevuld en gepresenteerd. Ook
ten behoeve van het Ecologisch Masterplan.
Volgens Sweco is de rangorde van de varianten in afnemende relatieve ecologische
effectiviteit ten opzichte van (referentie) A1 als volgt: B3 - B2 - B1 - A3.
5.2.
Toelichting op het onderzoek
De ecologische effectiviteit van de varianten is in eerste instantie beoordeeld aan de
hand van de door Deltares, samen met WMR, bepaalde doelbereikindicatoren (zie
referentie C1):
1. Zuurstofconcentratie in de waterkolom bij de waterbodem
2. Gemiddelde zuurstofindringdiepte in de waterbodem
3. Geschiktheidsindex (kansenkaart) voor filtrerende bodemdieren
4. Geschiktheidsindex (kansenkaart) voor bodemetende bodemdieren
5. Habitatgeschiktheid vogels
6. Natura 2000 habitattypen en soorten
De resultaten zijn beschreven in de rapportages van Deltares en WMR (zie referentie
E1, D1 en C3). Deze zijn gebaseerd op modelberekeningen (kwantitatief) ,
aangevuld met kwalitatieve analyses en relatieve vergelijkingen door deskundigen
van Deltares en WMR. Voor de synthesebeschrijving (kwalitatief) van Sweco vormen
deze resultaten de basis. In paragraaf 5.3.1 staat een beknopte weergave.
Voor de doelbereikindicatoren heeft Sweco op basis van de resultaten van Deltares
en WMR een relatieve vergelijking gemaakt tussen de varianten en de
referentiesituatie (tot 2022 is de referentiesituatie variant 0, daarna variant A1). Uit
deze vergelijking is de maximale ecologische kwaliteitsimpuls bepaald van de
onderzochte varianten (zie referentie F10).
De vergelijking is in eerste instantie gemaakt aan de hand van de kwantitatieve
gegevens die volgen uit de (model)berekeningen van Deltares/WMR. Deze zijn
aangevuld met kwalitatieve inschattingen op basis van analyse door deskundigen
waar geen kwantificering mogelijk was. Voorts zijn de effecten van maatregelen
natuur en eventuele adaptatiestappen in verband met zeespiegelstijging in de
vergelijking betrokken (zie paragraaf 5.3.2).
Vervolgens is gekeken naar extra indicatoren die van belang zijn voor het ecologisch
functioneren van het ecologische systeem Grevelingen (zie paragraaf 5.4),
waaronder die van de PAGW11 (o.a. leefgebied, verbindingen en biodiversiteit).
Tenslotte heeft Sweco een selectie gemaakt van ‘afwegingsindicatoren’ die van
belang zijn voor de uiteindelijke beoordeling van effectiviteit, waarbij de relevant
geachte extra indicatoren zijn geïntegreerd (zie paragraaf 5.5). Dat levert de
rangorde in effectiviteit op ten opzichte van variant A1 (zie paragraaf 5.8).
11

Programmatische Aanpak Grote Wateren

22

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

5.3.
Resultaten vergelijking van de varianten voor de
doelbereikindicatoren
5.3.1. Vergelijking doelbereikindicatoren door Deltares en WMR
Deltares en WMR hebben de verwachte ontwikkelingen in waterkwaliteit en ecologie
van de Grevelingen voor de zes peilbeheervarianten op een integrale manier geduid,
aan de hand van de zes doelbereikindicatoren én van expert- en systeemkennis (zie
referentie E1). Bij deze duiding is geen oordeel gegeven over of een keuze gemaakt
tussen de varianten. Bij de beschrijving van de verwachte ontwikkeling zijn
maatregelen die negatieve effecten tenietdoen en adaptatie-stappen voor de
zeespiegelstijging niet meegenomen.
Tabel 3 bevat de vergelijking van de varianten door Deltares en WMR.
Tabel 3: Relatieve vergelijking doelbereikindicatoren ten opzichte van de peilvariant A1 2030
als referentie (ref) op een semi-kwantitatieve schaal, waarbij een verbetering ten opzichte van
de referentie is aangegeven met +, een substantiële verbetering met ++, een verslechtering
met - en een substantiële verslechtering met --. De waarde 0 is ongeveer gelijk aan de
referentie.

[De rode lijn, toegevoegd door de Taskforce, markeert de grens tussen geen verandering (0)
en een lichte verbetering (0/+). Per doelbereikindicator geeft de lijn aan waar de grens ligt
tussen een variant die verbetering oplevert en een variant die dat niet doet.]

Toelichting op Tabel 3:
Tot een diepte van NAP -10 m verschilt de zuurstofconcentratie bij de bodem
nauwelijks tussen de varianten en heeft zeespiegelstijging geen noemenswaardig
effect. Bij de varianten B1 en B2 is de zuurstofconcentratie bij de bodem een fractie
lager, als gevolg van een hogere zuurstofvraag die niet gecompenseerd wordt door
aanvoer vanuit de atmosfeer en menging door hogere stroomsnelheden. Beneden

23

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

een diepte van NAP -10 m neemt de zuurstofconcentratie bij de bodem met name in
de B1 variant duidelijk af en het langdurig zuurstofarm areaal toe. Bij de B2 variant
is dat effect minder sterk. Bij variant B3 is er in het langdurig zuurstofarm areaal en
zuurstofconcentratie bij de bodem beneden NAP -10 m duidelijk een verbetering
zichtbaar. Hier is het effect van zeespiegelstijging gemengd: in varianten met weinig
uitwisseling (A1) zorgt minder uitwisseling door zeespiegelstijging voor een kleine
verbetering (A1 in 2080). Bij grotere uitwisseling (B2) resulteert het in een kleine
verslechtering. Het kantelpunt van een negatieve zuurstofhuishouding (meer
zuurstofvraag dan zuurstofaanvoer- en verversing) naar een positieve
zuurstofhuishouding ten opzichte van de A1 referentie ligt waarschijnlijk ergens
tussen scenario B2 en B3.
De zuurstofindringdiepte in de waterbodem neemt iets af in variant A3 2030, en
neemt verder af in varianten B1, B2 en B3. Door de grotere uitwisseling ten opzichte
van de referentie A1 2030 neemt de import van organisch materiaal toe en neemt
de nutriëntenbelasting toe met hogere primaire productie tot gevolg. De
hoeveelheid organisch materiaal in de bodem neemt daardoor toe en door afbraak
neemt de zuurstofindringdiepte af. Het risico op bedekking met Beggiatoa neemt
daardoor toe. Echter, de berekening is uitgevoerd onder de aanname van
gelijkblijvende biologische activiteit: er wordt dus geen uitspraak gedaan over het
mogelijke positieve effect van de toenemende geschiktheid voor bodemdieren.
De geschiktheidsindices zijn een indicator voor de potentie voor de biomassa van
respectievelijk filtrerende en bodemetende bodemdieren. De beschikbaarheid van
voedsel neemt zowel voor de bodemetende als voor de filtrerende bodemdieren toe
bij meer wateruitwisseling. Met het water uit de Noordzee en de Oosterschelde
worden algen en nutriënten geïmporteerd die leiden tot hogere primaire productie,
meer fytoplankton en een grotere sedimentatie van organisch materiaal naar de
bodem. Deze toename in productiviteit heeft ook een keerzijde, namelijk een
grotere zuurstofvraag. De verbeterde wateruitwisseling is niet voldoende om de
toegenomen zuurstofvraag (volledig) te compenseren. De B1 variant leidt daardoor
slechts tot een beperkte verbetering van de potentiële geschiktheid voor filtrerende
en bodemetende bodemdieren. Bij de grotere doorlaatmiddelen (B2 en B3) is de
toename groter en neemt de geschiktheid voor zowel filtrerende als bodemetende
bodemdieren verder toe.
De habitatgeschiktheid voor vogels is uitgedrukt in de sub-indicatoren broedgebied
(voor kustbroedvogels) en foerageergebied (regelmatig overstroomd en ondiep
water). Het potentieel broedgebied is het gebied dat tijdens het broedseizoen droog
komt te liggen en buiten het broedseizoen regelmatig onder water komt te staan
waardoor de vegetatie zich maar beperkt kan ontwikkelen.
Naast het totale areaal is ook de ligging en kwaliteit van belang omdat andere
factoren (zoals verstoring, nabijheid foerageergebied, substraattype) van invloed
zijn op de geschiktheid van een locatie als broedgebied. De arealen “ondiep water”
en “droog in broedseizoen” kunnen gezien worden als belangrijke foerageergebieden
voor visetende en benthosetende vogels. De grootste arealen “regelmatig
overstroomd” komen voor bij de varianten A3, B2 en B3. Bij de variant A3 is de
frequentie van droogval compleet anders. Er is sprake van een beperkt dagelijks
getij, maar de perioden van droogval en inundatie zijn veel langer variërend van
dagen tot maanden. Dit komt niet ten goede van de kwaliteit van het gebied voor
bodemdieren en dus ook voor foeragerende vogels. Het grote areaal in combinatie
met de beperkte kwaliteit leidt tot een licht positief effect. De ondiep water gebieden
zijn doorgaans rijker aan organismen dan de diepere delen en daardoor
interessanter voor bijvoorbeeld visetende vogels. De arealen ondiep water (tot 5
meter diepte) omvatten het grootste oppervlak in het Grevelingenmeer.

24

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Foeragerende Bonte strandloper, foto Staatsbosbeheer

In de varianten waar de bovenste peilgrens op NAP -0,10 m ligt zijn er niet of
nauwelijks directe effecten op de Natura2000 habitattypen en soorten. Wat betreft
de indirecte effecten zijn de verschillen groter omdat de gemiddelde waterstand
sterker varieert tussen de varianten dan de bovenste peilgrens. Het middenpeil
heeft effect op de grondwaterstand op de terrestrische delen. In de situatie A1 2030
is de berekende gemiddelde waterstand NAP -0,16 m, terwijl in de situatie B3 2030
de berekende gemiddelde waterstand 20 cm lager ligt op NAP -0,36 m. In variant
A3 waar de bovenste peilgrens NAP +0,25 m is, worden vrijwel alle habitattypen en
soorten relatief veel beïnvloed door overspoeling. Over het algemeen profiteren de
zilte habitattypen van de dynamiek bij deze waterstanden. Dat is ook het geval bij
variant A3 waar een groot areaal regelmatig overstroomt. Aan de onderkant van de
verspreiding zal er areaalverlies van zilte vegetaties optreden maar de verwachting
daarbij is dat deze habitattypen kunnen opschuiven naar hoger gelegen delen. Voor
de overige habitattypen zullen variant A3 en in mindere mate de B-varianten leiden
tot verlies als gevolg van het lagere middenpeil. Omdat er een verschil is in de
effecten op de zilte en overige habitattypen zijn deze in de tabel apart
weergegeven.
5.3.2. Vergelijking doelbereikindicatoren door Sweco
In onderstaande Tabel 4 zijn de resultaten van de beoordeling door Sweco voor de
verschillende varianten ten opzichte van A1 weergegeven, voor de zes
doelbereikindicatoren. In deze tabel is de doorwerking van zowel de maatregelen
om negatieve effecten teniet te doen als van de adaptatiestappen wel meegenomen.

25

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Tabel 4: Vergelijkend overzicht van de beoordeling van de referenties/varianten ten opzichte
van A1 in de situaties 2030 en 2080, met maatregelen en adaptatiestappen. Maatregelen
hebben betrekking op het teniet doen van de negatieve effecten van het gewijzigde peilbeheer
op bovenwaternatuur.
++ = sterk positief, +/++ = positief tot sterk positief + = positief, 0/+ beperkt positief, 0 =
geen wezenlijk verschil, 0/- beperkt negatief, - = negatief, -/-- = negatief tot sterk negatief, -= sterk negatief.

Bovenstaande beoordeling verschilt op een aantal punten van die door Deltares en
WMR:
•

•

•

•
•

Alle beoordelingen van Deltares en WMR zijn t.o.v. (referentie) A1 in 2030.
Sweco heeft de vergelijking gemaakt voor overeenkomstige jaren en dus
voor zowel 2030 als 2080 (conform de systematiek in
milieueffectrapportages);
Sweco heeft ook rekening gehouden met de locatie waar de verbetering of
verslechtering plaatsvindt. Een verslechtering of verbetering van ecologisch
minder relevante locaties weegt minder zwaar mee in de eindbeoordeling.
Dit betreft de indicatoren zuurstofindringdiepte in de waterbodem,
geschiktheidsindex voor filtrerende bodemdieren en geschiktheidsindex voor
bodemetende bodemdieren;
Voor de indicatoren habitatgeschiktheid broedvogels en habitatgeschiktheid
niet-broedvogels heeft Sweco de beoordeling gebaseerd op
habitatgeschiktheid van de broed- en foerageerhabitat tijdens het
broedseizoen en niet op aantallen vogels zoals door WMR;
Voor de indicatoren zilte habitattypen en overige habitattypen zijn er
verschillen omdat Sweco de arealen ook in absolute zin heeft beoordeeld;
Bij de beoordeling door Sweco zijn de effecten van maatregelen om
negatieve effecten van het gewijzigde peilbeheer op bovenwaternatuur
teniet te doen, en adaptatiestappen vanwege de zeespiegelstijging
meegenomen.

5.4.
Resultaten vergelijking van de varianten voor extra indicatoren
Voor de keuze van extra indicatoren heeft Sweco in eerste instantie gekeken naar
de PAGW-indicatoren, aangezien het project onderdeel is van dit programma.
Daarnaast is gekeken naar eventuele overige indicatoren die van belang zijn voor
het ecologisch functioneren van de Grevelingen. De beoordeling van deze
indicatoren heeft indicatief plaatsgevonden op basis van de beschikbare informatie
en analyse door deskundigen.

26

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

In onderstaande Tabel 5 is de indicatieve beoordeling voor de PAGW-indicatoren en
aanvullende indicatoren samengevat. Uit de analyse blijkt dat de PAGW-indicator
Verbindingen en de aanvullende systeemindicatoren Beggiatoa en Vissen een
relevante aanvulling zouden kunnen zijn op de eerder geselecteerde indicatoren.
Tabel 5: Overzicht van de vergelijking van alle varianten ten opzichte van A1 in het kader van
overige indicatoren voor situatie 2030. Blauwe indicatoren betreffen indicatoren die zijn
meegenomen aanvullend op de doelbereikindicatoren uit de opdracht aan de Taskforce.

Bij de meegenomen PAGW-indicator Verbindingen gaat het om het verbinden van
leefgebieden binnen een waterlichaam, tussen waterlichamen, en ook tussen het
water en het achterland. Sweco heeft de aanvullende systeemindicatoren Beggiatoa,
Primaire productie en Vissen afgeleid aan de hand van onderstaand Schema 1.
Schema 1: Overzicht van relaties tussen relevante indicatoren. In groen de eerder
geselecteerde indicatoren, in geel potentiële extra indicatoren.

27

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

In Schema 1 zijn de relaties weergeven tussen de doelbereikindicatoren en andere
relevante indicatoren, die op directe of indirecte wijze van invloed zijn op het
beoogde verbeterde ecologische systeem. Uit dit overzicht blijkt dat Beggiatoa als
negatieve indicator en Primaire productie en Vissen nog als specifieke positieve
indicatoren zouden kunnen worden toegevoegd aan de bestaande indicatoren. Deze
zijn deels gerelateerd aan andere indicatoren, maar zijn ook zelfstandig van
betekenis voor een beter functionerend ecologisch systeem.
De aanwezigheid van Beggiatoa is gerelateerd aan zuurstofloosheid in de bodem en
zuurstof in de waterkolom bij de bodem. Hiermee ligt er een extra directe link
tussen de zuurstofindicatoren en een beter functionerend ecologische systeem,
naast de link tussen de zuurstofindicatoren en bodemdieren. Verondersteld wordt
dat daar waar sprake is van een afname van de indringdiepte in de bodem de kans
op Beggiatoa toeneemt en hiermee de biodiversiteit aan bodemdieren afneemt. Het
is echter mogelijk, dat de toename aan bodemetende bodemdieren zorgt voor extra
omwoeling van de bodem, waardoor de zuurstofindringdiepte juist toeneemt en
hiermee de kans op Beggiatoa weer afneemt.
In de beoordeling is vanuit een risicobenadering uitsluitend gekeken naar de kans
op Beggiatoa als gevolg van veranderingen in de indringdiepte, zonder de mogelijke
positieve effecten van omwoeling van de bodem mee te wegen.

Beggiatoa bacteriën, foto Bureau Waardenburg

Beggiatoa bacteriën, foto Bureau Waardenburg

28

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

De Primaire productie is voor een goed functionerend ecologisch onderwatersysteem
van groot belang, omdat deze de basis is van de gehele voedselketen in het
watersysteem, die uit meer soortengroepen bestaat dan de hiervoor beoordeelde
indicatoren (bijvoorbeeld vissen). De veranderingen in primaire productie zijn met
name gerelateerd aan de veranderingen in concentratie van nutriënten. De toename
aan nutriënten is op zijn beurt met name gerelateerd aan de mate van
wateruitwisseling.
Vissen zijn een belangrijke schakel in de voedselketen naar vogels en
zeezoogdieren, maar dragen zelf ook direct bij aan goed functionerend ecologisch
systeem en zijn hiermee een relevante extra indicator. Het voorkomen van vissen is
met name afhankelijk van de aanwezige verbindingen tussen waterlichamen, het
zoutgehalte en de aanwezigheid van leefgebieden. De biomassa is vooral
gerelateerd aan de voedselbeschikbaarheid. Al deze factoren zijn weer gerelateerd
aan de mate van wateruitwisseling. Op basis van deze factoren is de beoordeling
van Vissen voor alle varianten ten opzichte van variant A1 gedaan met onderscheid
naar bodemvissen en pelagische vissen (vissen die in de open zee en in kustwateren
leven, veelal op enige afstand van de kust en van de (zee)bodem).
5.5.
Beoordeling van effectiviteit van varianten op basis van
afwegingsindicatoren
Om de effectiviteit van de varianten op een evenwichtige manier te beoordelen is
het noodzakelijk om te bepalen welke indicatoren in de afweging worden
meegenomen en welke onderlinge weging er aan de indicatoren wordt toegekend.
Om te komen tot een evenwichtige afweging is gekozen voor een set van biotische
indicatoren, waarbij de niet-biotische indicatoren zijn vertaald naar biotische
factoren. De biotische indicatoren zijn daarnaast uitgebreid met aanvullende
biotische indicatoren, die van belang zijn voor een beter functionerend ecologisch
systeem Grevelingen. Hierbij zijn alleen die indicatoren geselecteerd die van
zelfstandig belang zijn, om dubbelingen in de beoordeling te voorkomen. Op grond
hiervan zijn de indicatoren Verbindingen en Primaire productie afgevallen. De
indicatoren Beggiatoa (afname) en Vissen zijn toegevoegd, omdat deze belangrijk
zijn voor een beter functionerend ecologisch systeem. De zuurstofindicatoren
worden beschouwd als rekenindicatoren en zijn op indirecte wijze van invloed.
Vissen zijn toegevoegd als extra doelbereikindicator, omdat deze van zelfstandig
belang zijn en omdat hiermee ook de fysieke verbinding met de omgeving en het
mogelijke effect hiervan op de biodiversiteit een rol krijgt in de beoordeling.
In onderstaande Tabel 6 is de beoordeling van de rekenindicatoren direct of indirect
vertaald naar de beoordeling van effectiviteit op basis van de afwegingsindicatoren.
Hierbij is de beoordeling van A0 niet weergegeven, omdat dit een referentiesituatie
betreft en geen keuzevariant. De beoordeling is weergegeven in relatieve zin ten
opzichte van A1 inclusief maatregelen en adaptatiestappen.

29

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Tabel 6: De onderlinge relatieve vergelijking van de varianten ten opzichte van A1 op basis
van afwegingsindicatoren in de situaties 2030 en 2080.
++ = sterk positief, +/++ = positief tot sterk positief + = positief, 0/+ beperkt positief, 0 =
geen wezenlijk verschil, 0/- beperkt negatief, - = negatief, -/-- = negatief tot sterk negatief, -= sterk negatief.

[De rode lijn, toegevoegd door de Taskforce, markeert de grens tussen geen verandering (0)
en een lichte verbetering (0/+). Per doelbereikindicator geeft de lijn aan waar de grens ligt
tussen een variant die verbetering oplevert en een variant die dat niet doet.]

5.6.
Betrouwbaarheid en leemtes in kennis
De effectvoorspellingen zijn opgesteld met behulp van modelsimulaties en expert
inschattingen. Door Deltares en WMR is specifieke aandacht gegeven aan de
betrouwbaarheid van de voorspellingen en waar leemtes in kennis deze beperken
(zie referenties C3, E1 en E2).
De modelsimulaties zijn door Deltares en WMR opgezet met de best beschikbare
kennis. De mogelijkheden en beperkingen hiervan worden over het algemeen goed
begrepen. Kalibratie en validatie van deze modellen is uitgevoerd waarbij gemeten
waterbeweging, stratificatie en het verticale zuurstofprofiel goed worden
gereproduceerd. Deze metingen beperken zich wel tot de diepe delen, van ondiepe
delen zijn deze niet beschikbaar.

30

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

De hoofdlijn van de betrouwbaarheid is gegeven in Tabel 7:

Effecten op huidig areaal boven
water (ecotopen, habitats)
Bovenste deel waterkolom
(boven ca. NAP -10 m)
Middelste deel van de waterkolom
(tussen ca. NAP -10 en -15 m)
Onderste deel van de waterkolom
(onder ca. NAP -15 m)
Waterbodem (alle dieptes)

Betrouwbaar voor
absolute
vergelijking van
varianten
X

Betrouwbaar voor
relatieve
vergelijking van
varianten

X
X
X
X

Tabel 7 Betrouwbaarheid effectvoorspellingen (zie ook referentie C3, E1 en E2)

De belangrijkste geïdentificeerde kennisleemte is de interactie van de waterkolom
met de waterbodem en het bodemleven in de ondiepe delen (tot NAP -10 m). Dit is
de reden dat hiervoor alleen een relatieve vergelijking tussen varianten mogelijk is
(beter/slechter). Een effectvoorspelling in absolute zin (voldoet wel of niet aan een
criterium) is op basis van de huidige kennis niet mogelijk. Voor de vergroting van de
betrouwbaarheid is als eerste een verdieping van systeemkennis van de
bodemdiergemeenschap in deze ondiepe delen nodig.
Naast de betrouwbaarheid van de modelsimulaties speelt ook de jaarlijkse variatie
een rol. De effectvoorspellingen zijn nu uitgevoerd voor het referentiejaar 2017.
Keuze voor een ander jaar zal naar verwachting in hoofdlijn vergelijkbare relatieve
uitkomsten geven, maar kan in absolute zin afwijken.
5.7.
Dempend effect van getij op temperatuurstijging water
De ecologische effectiviteit van de varianten is bepaald zonder rekening te houden
met de invloed van (lucht)temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering.
Door klimaatverandering wordt verwacht dat milde winters en hete zomers vaker op
zullen treden. Volgens de KNMI 2014 klimaatscenario’s zal in 2050 de gemiddelde
temperatuur met 1 – 2 °C zijn gestegen. Ook het aantal zomerse en tropische
dagen per jaar zal toenemen. Door de temperatuurstijging zal het groeiseizoen (als
de gemiddelde temperatuur boven 5°C komt) langer worden: het begint eerder in
het jaar en zal in het najaar langer aanhouden.
Voor de autonome ontwikkeling wordt verwacht dat tijdens de steeds hetere zomers
de watertemperatuur in de oppervlaktelaag zal toenemen. Hierdoor ontstaat er een
sterkere mate van stratificatie in het watersysteem waardoor het zuurstofarme
areaal groter wordt. Door de temperatuurstijging kunnen deze zuurstofloze
omstandigheden eerder in het jaar voorkomen en langer aanhouden. Ten opzichte
van de huidige situatie wordt daarom verwacht dat de temperatuurstijging een
negatief effect heeft op het zuurstofarme areaal in de Grevelingen.
De temperatuur van de Noordzee zal ook reageren op de luchttemperatuurstijging.
De Noordzee is vanwege zijn omvang wel minder gevoelig voor tijdelijk hogere
temperaturen, zoals nu ook het geval is. De uitwisseling van water met de (minder
warme) Noordzee heeft daarom een dempende werking op de temperatuurstijging

31

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

van het water in het Grevelingen. Daarmee wordt ook de toename van stratificatie
en zuurstofloos areaal gedempt. Hoe groter de uitwisseling (lees: getijslag) met de
Noordzee, hoe kleiner de effecten van temperatuurstijging zullen zijn. Ten opzichte
van de autonome ontwikkeling hebben alle taskforce varianten dus een indirect
positief effect op het zuurstofarme areaal. Voor de varianten geldt: hoe groter de
getijslag, hoe groter dit positieve effect.
5.8.
Eindoordeel ecologische effectiviteit
De effectiviteit van de onderzochte varianten is in beeld gebracht ten opzichte van
de A1 referentiesituatie, aan de hand van indicatoren die van belang zijn voor een
beter functionerend ecologisch systeem Grevelingen. In hoeverre scoort een variant
beter dan de referentiesituatie? Er kan geen oordeel gegeven worden over de
betekenis van de verschillen in absolute zin. Daarvoor is een normenkader nodig dat
(nog) niet bestaat. Op onderdelen ontbreekt ook kennis om in absolute zin effecten
te kwantificeren. Wel kan op basis van een relatieve vergelijking worden
aangegeven of een variant beter scoort dan de referentiesituatie. Daarbij moet
rekening worden gehouden met de betrouwbaarheid van de voorspelling. Wat
betreft de beoordeling wordt onderscheid gemaakt in bovenwaternatuur,
getijdenatuur, onderwaternatuur en een integrale beoordeling.
Voor de bovenwaternatuur is er wat betreft overige habitattypen en soorten voor
zowel 2030 als 2080 inclusief maatregelen geen winst of verlies. In dit kader scoren
alle varianten gelijk.
Voor broedvogels en niet-broedvogels leidt een toename in peilfluctuatie tot een
groter voedselaanbod en uitbreiding van het foerageergebied. Dit is van belang voor
de instandhoudingsdoelstelling Natura2000 voor deze vogelsoorten. Variant B3
scoort van de B-varianten het hoogst vanwege de grootste peilfluctuatie. Variant A3
leidt tot een onregelmatige peilfluctuatie waardoor de geschiktheid van het
foerageergebied niet met zekerheid kan worden vastgesteld.
Ten aanzien van de getijdenatuur (zilte graslanden, pionier vegetaties en nietbroedvogels) is er voor alle varianten sprake van winst, die min of meer evenredig
is met de peilfluctuatie. Variant A3 scoort voor getijdehabitats het hoogst vanwege
het ontstaan van een groot nieuw areaal, maar wel ten koste van het bestaande. De
B-varianten zijn onderling niet onderscheidend. De winst wordt in 2080 bij de Bvarianten ondanks de adaptatiestappen beperkt door zeespiegelstijging, omdat de
zilte habitats in de getijdezones niet onbeperkt kunnen opschuiven naar boven. Bij
de tweede adaptatiestap in 2066 zal dat opschuiven beperkt worden doordat de
bodem hogerop humusrijker is.
Voor de onderwaternatuur (Beggiatoa, bodemdieren, vissen) variëren de effecten
van negatief tot positief. De B1 variant leidt zowel in 2030 als 2080 tot een negatief
effect op de zuurstofloosheid aan de bodem. Bij de B2 variant is de effectiviteit voor
zuurstofloosheid in 2030 min of meer gelijk aan A1, maar is deze door de autonome
verbetering van A1 in 2080 alsnog negatief. B3 is de enige variant waarbij er geen
negatieve effecten optreden voor zuurstofloosheid in 2030 en 2080. De effecten op
het zuurstofgehalte hebben betrekking op de diepere delen van de Grevelingen, die
maar een beperkt deel van het totale areaal beslaan. Voor bodemdieren en vissen
scoren alle varianten positief, de mate waarin is bij de B-varianten gerelateerd aan
de grootte van de peilfluctuatie. Variant A3 scoort in dit opzicht lager dan de Bvarianten. Hiermee leveren alle varianten een positieve bijdrage aan de KRWmaatlatten macrofauna en vis.

32

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Op basis van de betrouwbaarheid van de effectvoorspellingen (zie paragraaf 5.6) is
een verslechtering van de zuurstofindexscore (Tabel 3) niet aan te bevelen. Deze
voorspelling is immers grotendeels in absolute zin betrouwbaar. Hierdoor vallen
varianten A3 en B1 af. In samenhang met de andere indicatoren wordt een
significant positief effect verwacht van minimaal variant B2, en vooral van variant
B3.
Het effect van temperatuurstijging bij klimaatverandering is niet meegenomen bij
deze beoordeling. Op basis van een kwalitatieve beschouwing wordt verwacht dat in
de autonome ontwikkeling een vergroting van het zuurstofloze areaal kan worden
verwacht. Een vergroting van de getijslag heeft hierop een dempend effect vanwege
de wateruitwisseling met de koelere Noordzee.

−

−
−
−

−

−

Bij de integrale beoordeling van de effectiviteit, met een gelijke weging
van alle doelbereikindicatoren, scoren alle varianten positief ten opzichte
van de referentievariant A1.
Van alle varianten kan een dempend effect op de negatieve gevolgen
van temperatuurstijging van het water worden verwacht.
De variant A3, waarbij het getij vrij wordt gelaten met inzet van de
bestaande doorlaatmiddelen, scoort minder goed dan de B-varianten.
Bij de B-varianten onderling is de integrale effectiviteit min of meer in
lijn met de toename aan peilfluctuatie: hoe groter de gerealiseerde
getijslag hoe groter de effectiviteit ten opzichte van de referentie A1.
Daarmee kan de rangorde in afnemende effectiviteit ten opzichte van
referentievariant A1 als volgt worden beoordeeld:
o B3 - B2 - B1 - A3.
Varianten B1 en A3 geven op het onderdeel zuurstof in de waterkolom
een verslechtering ten opzichte van referentievariant A1. Deze varianten
raadt de Taskforce af.

Gezonde onderwaternatuur, voorbeeld Oosterschelde

33

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

6
Doorlaatmiddel, infrastructuurmaatregelen en
natuurmaatregelen

6.1.
Introductie
Bij de varianten B1, B2 en B3 is sprake van een vergroting van de getijslag naar
respectievelijk 20, 30 en 40cm. Daarvoor is aanleg van een nieuw doorlaatmiddel
noodzakelijk, waarbij de omvang wordt bepaald door de grootte van de getijslag.
Het vergroten van de getijslag vraagt om aanpassing van de peilbeheergrenzen.
Beide zullen ongewenste effecten hebben op de aanwezige infrastructuur
(vaarwegen, haven, oevers ed.) en de (bovenwater)natuur (broedgebieden, habitats
ed.). De maatregelen om deze ongewenste effecten weg te nemen zijn per variant
samengevat in de pakketten Maatregelen Infrastructuur en Maatregelen Natuur.
Door de zeespiegelstijging neemt de gemiddelde getijslag in de loop van de tijd af.
De afname kan worden voorkomen door via adaptatiestappen de peilbeheergrenzen
stapsgewijs te verhogen. Deze adaptatiestappen hebben ook gevolgen voor de
infrastructuur en natuur. In de maatregelenpakketten zijn daarom voor iedere
variant de maatregelen uitgewerkt voor het scenario geen adaptatie en het scenario
meestijgen, voor de zichtjaren 2030 tot en met 2080.
In dit hoofdstuk worden op hoofdlijnen de omvang, het ontwerp én de kosten van
zowel het nieuwe doorlaatmiddel als de maatregelenpakketten Infrastructuur en
Natuur gepresenteerd op het niveau van een voorkeursalternatief (VKA).
NB: omdat er in 2020 reeds een voorkeursalternatief (VKA) is vastgesteld en daarna
nog een verbeterd voorkeursalternatief (V-VKA) is uitgewerkt, is hier gekozen voor
de benaming Taskforce Voorkeursalternatief, afgekort tot TF-VKA. Hiermee wordt
onderscheid gemaakt tussen de eerder uitgewerkte voorkeursvarianten en de
Taskforce versie van de voorkeursvariant.

Figuur 6 locatie doorlaat Brouwersdam

34

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

6.2.
Doorlaatmiddel Brouwersdam
Het nieuwe doorlaatmiddel in de Brouwersdam dient conform het VKA besluit
gerealiseerd te worden aan de noordzijde van de Brouwersdam (binnen een
zoekgebied van 800 meter, zie Figuur 6).
De wateruitwisseling tussen de Noordzee en de Grevelingen vindt onder vrij verval
plaats. Het waterstandsverschil aan weerszijden van het doorlaatmiddel is daarbij
bepalend voor de in- en uitstroom per getijfase. Doordat het gemiddelde peil op de
Grevelingen lager ligt dan het gemiddelde peil op de Noordzee, is het spuivenster
richting de Noordzee beperkt: er is minder lang sprake van een vrij verval, dus zal
binnen relatief korte tijd veel water het Grevelingenmeer uitgelaten moeten worden.
Het benodigde doorlaatoppervlak is afhankelijk van de beoogde getijslag en bepaalt
daarmee de omvang van het doorlaatmiddel. In tabel 8 worden per variant het
benodigde doorlaatoppervlak, het aantal kokers (op basis van 73 m2 per opening)
en de daarbij behorende breedte van de doorlaat in de (lengterichting van de)
Brouwersdam vermeld.
Het Taskforce voorkeursalternatief (TF-VKA) is uitgewerkt voor variant B2, waarna
de kosten voor variant B1 en B3 zijn afgeleid op basis van het aantal (meer of
minder) benodigde kokers.
Variant

Getijslag
(cm)

Doorlaat
oppervlak (m2)

Aantal kokers van
73 m2

breedte
doorlaat (m)

B1

20 cm

292 m2

4

Ca. 78 m

B2

30 cm

803 m2

11

Ca. 213 m

B3

40 cm

1314 m2

18

Ca. 348 m

Tabel 8 omvang van het doorlaatmiddel bij de verschillende varianten

6.2.1. Programma van Eisen
In het Programma van Eisen Doorlaatmiddel zijn eisen gesteld aan zowel het in
stand houden van de huidige functies van de Brouwersdam: Keren water, Faciliteren
verbinding (wegverbinding en kabels en leidingen) en Faciliteren omgeving, als
eisen aan de toe te voegen functies: Doorlaten water (inlaten én spuien), Faciliteren
van een gereguleerd waterpeil en Verbinden watersystemen t.b.v. fauna. De eisen
aan het doorlaatmiddel zijn (voornamelijk) functioneel opgesteld, er is geen type
doorlaatmiddel voorgeschreven (zie referentie H12).
6.2.2. Variantenstudie met Multi-Criteria-Analyse
Voorafgaand aan de uitwerking van het TF-VKA is een variantenstudie uitgevoerd.
Hierbij is een vijftal varianten aan doorlaatmiddelen (o.a. type koker-, hevel- en
open doorlaat) uitgewerkt op een niveau van +/- 50% bandbreedte raming (zie
referentie F3). Met behulp van een Multi-Criteria-Analyse (zie referentie F4) zijn de
(doorlaatmiddel)varianten gewaardeerd op prestaties (zoals nauwkeurigheid
peilbeheer, onderhoudbaarheid, adaptiviteit, veiligheid e.d.) en realisatiekosten. Op
basis hiervan is gekozen voor een doorlaatmiddel bestaande uit meerdere nietverdronken kokers. Getijdevariant B2 is vervolgens uitgewerkt tot het TF-VKA.
6.2.3. TF-VKA Ontwerp (variant B2)
Het TF-VKA is gebaseerd op een open spuisluis principe, waarbij het dak van de
kokers voldoende hoog ligt boven de waterspiegel, zodat er sprake is van stroming
met een vrije waterspiegel (niet-verdronken kokers). Het benodigde

35

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

doorlaatoppervlak voor variant B2 wordt gerealiseerd met 11 openingen met elk een
breedte van 14,3 m. In totaal is de breedte van de doorlaat in de Brouwersdam 213
m. Ontwerptekeningen worden gegeven in Figuur 8 en Figuur 9 (zie referentie F12).
De dwarsdoorsnede (Figuur 8) is voor variant B1, B2 en B3 hetzelfde. Bij variant B1
en B3 zijn er respectievelijk minder of meer kokers (Figuur 9, en Tabel 8). Als
keermiddel in de openingen is gekozen voor dubbele hefschuiven om de
waterveiligheid te waarborgen. Verdere afmetingen en ontwerpkenmerken worden
gegeven in Tabel 9.
Uitgangspunt is aanleg in een open bouwkuip, waarbij gedurende de bouw altijd de
waterkerende functie van de Brouwersdam in stand blijft. Tijdens de bouw worden
de N57 en de parallelweg tijdelijk verlegd en zal de trambaan gestremd zijn. Na
aanleg van het doorlaatmiddel worden de 5 verkeersverbindingen over de
Brouwersdam (de recreatieweg, het fietspad, de N57, de parallelweg en de
tramverbinding) teruggebracht op het doorlaatmiddel (zie Figuur 7).
Met droogzetschotten aan beide uiteindes van de koker, kan een koker droog gezet
worden voor onderhoud. Regulier onderhoud aan de schuiven kan plaatsvinden
vanuit het schuivenhuis. Voor groot onderhoud aan de schuiven zullen de schuiven
gedemonteerd en verwijderd dienen te worden uit het schuivenhuis middels een
drijvende bok.

Figuur 7 huidige ligging infrastructuur (boven) en verlegde infrastructuur over het
doorlaatmiddel (onder). NB in de bovenste figuur is in het dijklichaam ook de ligging van
de caissons aangegeven. Deze zijn gebruikt tijdens de aanleg van de Brouwersdam en
zullen moeten worden verwijderd voor het nieuwe doorlaatmiddel.

Figuur 8 dwarsdoorsnede doorlaatmiddel TF-VKA

36

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Figuur 9 bovenaanzicht en vooraanzicht doorlaatmiddel TF-VKA

TF-VKA ontwerp (B2)
Effectief doorstroom oppervlak
Aantal kokers
Lengte kokers
Breedte doorlaatmiddel
Breedte per koker (dagmaat)
Bovenzijde vloer (drempel)
Onderzijde plafond
Keermiddel
Hoogte schuivenhuis
Hoogte aandrijfcilinders op
schuivenhuis
Bodembescherming Grevelingenzijde
Bodembescherming Noordzeezijde

803 m2
11 stuks
76 m
213 m
14,3 m
NAP -6,0 m
NAP +3,0 m
Dubbele hefschuiven, c.a. 90 ton p/stuk
NAP +14,38 m
NAP + 24 m (maximaal)
290 m (lengte)
240 m (lengte)

Tabel 9 afmetingen en dimensies van doorlaatmiddel

Voor de raming van het doorlaatmiddel voor de varianten B1, B2 en B3 wordt
verwezen naar Paragraaf 6.5.

37

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

6.3.
Maatregelen Infrastructuur
Onder de Maatregelen Infrastructuur vallen maatregelen die nodig zijn om negatieve
effecten van de varianten op de infrastructuur weg te nemen.
De maatregelen zijn onderzocht voor de varianten A3, B1, B2 en B3 (met eventuele
adaptatiestappen). Binnen de Maatregelen Infrastructuur zijn door Sweco alleen die
maatregelen uitgewerkt die in de verkenningsfase een kostenindicatie van 0,5
miljoen euro of meer hadden. Hieruit volgen 6 maatregelen. Daarnaast is onderzoek
gedaan om mogelijke witte vlekken te onderzoeken. Bij het bepalen van de
benodigde maatregelen is als uitgangspunt gehanteerd dat de objecten blijven
voldoen aan de huidige functionele eisen. Achterstallig beheer en onderhoud
behoren hier niet toe.
De volgende 6 maatregelen zijn uitgewerkt door Sweco (zie referentie F6):
1. Steigers
Wijziging in de hoogwaterstand in de Grevelingen heeft tot gevolg dat de steigers in
het meer vervangen moeten worden om dezelfde functionaliteit te bieden. Dit wordt
voorzien zodra de maximum peilgrens hoger is dan de huidige peilgrens.
2. Baggeren
Verlaging van de minimum peilgrenzen leidt tot een reductie in de nautisch
gegarandeerde waterdiepte voor de recreatievaart en de beroepsvaart. Havens en
toegangsgeulen moeten daarom gebaggerd worden om dezelfde diepgang te
garanderen.
3. Dijken en kunstwerken
Extreme waterstanden (1/1000 per jaar) van NAP + 1,0 m kunnen gevolgen hebben
voor de achterliggende keringen. Na gesprekken met de Waterschap Hollandse
Delta en Waterschap Schelde Stromen is het duidelijk geworden dat de extreme
waterstanden geen verhoogd risico op inundatie (overstroming) zal opleveren. Wel
kan sprake zijn van hogere schade tijdens extreme situaties12.
4. Veerstoepen
Bij een verlaging van het laagwaterpeil zullen er veerstoepen in het Grevelingen
aangepast moeten worden, zodat deze weer dezelfde toegankelijkheid kunnen
bieden.
5. Port Zélande
Bij deze maatregel is gekeken wat de effecten zijn op het vakantiepark Port
Zélande. Hierbij is gekeken naar eventuele grondwaterproblemen tijdens regulier
operationeel peilbeheer en overstromingsrisico bij de extreme 1/1000 per jaar
situatie.
6. Indirecte oeververdedigingen Infrastructuur
Om ook bij een hoger waterpeil dezelfde functie te kunnen vervullen, zullen de
indirecte oeververdedigingen (langsdammetjes van breuksteen) moeten worden
verhoogd (conform de verhoging in het maximale peilbeheer).
In Tabel 10 wordt voor de verschillende varianten de omvang van de benodigde
maatregelen tot 2080 gepresenteerd. Voor de raming van de maatregelen
infrastructuur tot 2080 wordt verwezen naar paragraaf 6.5.
De kosten voor eventuele hogere schade bij extreme situaties zijn nog niet in beeld gebracht
en daarmee geen onderdeel van de raming (paragraaf 6.5). Bij een vervolg van het project
zullen deze nader moeten worden uitgewerkt.
12

38

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

A3

B1/B2 (niet

B1/B2 (wel

B3 (niet

B3 (wel

meestijgen)

meestijgen)

meestijgen)

meestijgen)

8.166 m

0m

8.166 m

0m

8.166 m

152.000 m3

190.000 m3

190.000 m3

271.000 m3

271.000 m3

Veerstoepen

165 m

206 m

206 m

289 m

289 m2

Port Zélande

Geen

Overlast bij

Overlast bij

Overlast bij

Overlast bij

wateroverlast

wateroverlast

extreme

extreme

extreme

extreme

omstandigheden

omstandigheden

omstandigheden

omstandigheden

Steigers
Baggervolume

2

2

2

2

Port Zélande

Waarschijnlijk

Geen

Geen

Geen

Geen

grondwater

grondwater-

grondwater-

grondwater-

grondwater-

grondwater-

probleem

probleem

probleem

probleem

probleem

47.000 m3

0 m3

26.000 m3

0 m3

26.000 m3

Indirecte
oeververdediging

Tabel 10 Omvang benodigde maatregelen infrastructuur tot 2080

6.4.
Maatregelen Natuur
Onder de Maatregelen Natuur vallen maatregelen die nodig zijn om de negatieve
effecten van de varianten op Natura2000 doelsoorten en - habitats weg te nemen.
De negatieve effecten op de beschermde (bovenwater)natuur zijn bepaald op basis
van de modelsimulaties van Deltares (zie referentie C3) en het ecologische
effectenonderzoek van WMR (zie referentie D1). Per peilvariant is vervolgens een
pakket specifieke maatregelen samengesteld waarmee deze negatieve effecten
worden weggenomen. Door Sweco zijn de meest kostenbepalende maatregelen
uitgewerkt naar ontwerp en kostenraming. Samen met eerdere uitwerkingen van de
minder kostenbepalende maatregelen zijn de kosten per maatregel pakket bepaald
(zie referentie F7 en F8). In paragraaf 6.5 zijn de kosten opgenomen van alle
benodigde Maatregelen Natuur (is benodigd maatregelpakket per variant). Voor een
uitgebreid overzicht van alle maatregelen wordt verwezen naar de Nota Maatregelen
(zie referentie H10).
Door Sweco zijn de volgende Maatregelen Natuur uitgewerkt:
Maatregel aanleg groot eiland (maatregel 1)
Deze maatregel is voorzien bij variant A3 waarbij er met de huidige spuimiddelen
een peilverhoging (maximaal peil en gemiddelde waterstand) zal plaatsvinden door
het loslaten van het peilbeheer. Hierdoor zal extra verlies optreden van areaal van
de habitattypen die zich rond de waterlijn bevinden. Om het effect hiervan op
habitats en leefgebieden teniet te doen moet ca. 300 ha natuur aangelegd worden.
Doel is het creëren van habitats: zilte pionierbegroeiingen (30%), zilt grasland
(25%) en vochtige duinvallei (25%). Daarnaast betreft het een potentiële
standplaats voor Groenknolorchis en leefgebied Noordse woelmuis. Voor de Noordse
woelmuisbiotoop is hierbij gedifferentieerd beheer nodig wat ten koste kan gaan van
andere habitattypen.

39

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Groenknolorchis, foto Staatsbosbeheer

Noordse woelmuis, foto Kees de Kraker

Maatregel aanleg vogeleilanden (maatregel 2)
De aanleg van de vogeleilandjes is voorzien om het verlies aan broedgebied als
gevolg van de peilstijging bij variant A3 te compenseren.
Maatregel ophogen bestaande vogeleilanden (maatregel 4)
Ophogen van bestaande broedvogeleilandjes is een maatregel om de functie te
behouden t.b.v. broedvogels en wordt voorzien bij verhoging van het maximale peil.
Dit is twee keer aan de orde bij variant A3 en ook bij de adaptatiestappen van de Bvarianten.
Maatregel afgraven struweelbegroeiing (maatregel 15)
Deze maatregel betreft het afgraven van struweelbegroeiing om daarmee de
(her)ontwikkeling van het habitattype vochtige duinvallei (kalkrijk) mogelijk te
maken. Deze maatregel is nodig bij eventuele veranderingen in het peilbeheer om
de directe- en indirecte effecten als gevolg van verzilting en of verdroging teniet te
doen. Dit is aan de orde bij alle B-varianten.
Maatregel ophogen bestaande indirecte oeververdedigingen (maatregel 21)
Deze maatregel betreft het ophogen van de indirecte oeververdedigingen voor het
beschermen van bestaande oevers en intergetijdengebied (erosiebescherming), het
behouden van oppervlaktes bovenwaternatuur. Dit is aan de orde bij variant A3 en
de adaptatiestappen bij B1, B2 en B3.
Hieronder een overzicht van de maatregelen die wel geselecteerd zijn voor opname
in een maatregelpakket maar vanwege de beperkte kosten niet verder zijn
uitgewerkt door Sweco. Op basis van eerder uitwerkingen zijn deze maatregelen wel
meegenomen in de kostenraming (zie paragraaf 6.5).

40

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Maatregel behoud natuurlijke schelpenrichels (maatregel 8)
Dit betreft schelpenrichels die zich op enkele plekken langs de Grevelingen bevinden
en een functie hebben als broedgebied en hoogwatervluchtplaats (HVP). Deze
eroderen in de loop van de tijd en dienen als gevolg van de peilverhoging aangepast
te worden bij variant A3 en de adaptatiestappen van de B-varianten.
Maatregel herprofilering broedgebied Battenoord (maatregel 9)
Dit betreft herprofilering van de oever bij Battenoord om de achteruitgang als
gevolg van peilverhoging van de HVP functie en van de bestaande broedplaatsen
voor de kluut, visdief en dwergstern tegen te gaan. Deze maatregel is aan de orde
bij variant A3 en de adaptatiestappen van de B-varianten.
Maatregel chopperen (maatregel 25)
Deze maatregel betreft het ondiep plaggen van de vegetatie inclusief een deel van
de wortelzone om verdroging als gevolg van een verlaagd middenpeil van de
bestaande vochtige duinvalleien tegen te gaan. De maatregel is voorzien bij de Bvarianten voor 2030.
In de onderstaande Tabel 11 wordt een samenvatting gegeven van bouwstenen
(individuele maatregelen) die gestapeld zouden kunnen worden om negatieve
effecten van varianten op de Natura2000 doelen teniet te doen. De donker
gemarkeerde maatregelen zijn verder uitgewerkt door Sweco in ontwerp en kosten.

Bouwsteen

1

2

4

8

9

15

20

21

25

Variant A3

X

X

X

X

X

-

-

X

-

B varianten
zonder adaptatie

-

-

-

X

X

X

-

X

X

B varianten
met adaptatie

-

-

X

X

X

X

-

X

X

Tabel 11: samenvatting maatregelen natuur per variant

6.5.
Kosten doorlaatmiddel, maatregelen infrastructuur en natuur
Voor het doorlaatmiddel (zie paragraaf 6.2) en de bijbehorende maatregelen
infrastructuur (zie paragraaf 6.3) en natuur (zie paragraaf 6.4) zijn door Sweco
kostenramingen opgesteld (zie referentie F9). Hierbij zijn de volgende kosten
bepaald voor de periode 2030 - 2080:
•
•
•

Realisatiekosten
Onderhoudskosten
LCC kosten

De kosten zijn bepaald op basis van ontwerpuitwerkingen en geraamd volgens de
methodiek SSK 2018 (prijspeil 1 juli 2022 en inclusief BTW). De onzekerheidsmarge
bedraagt +/-25% (VKA niveau). De ramingen zijn opgesteld volgens de normen van
de kostenpool Rijkswaterstaat (zie referentie I1) en getoetst door PVP.

41

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

In Tabel 12 worden de realisatiekosten per variant per maatregel gepresenteerd13.
Voor de periode tot 2080 zijn ook de geraamde kosten opgenomen van de voorziene
adaptatiestappen. Voor de B-varianten zonder adaptatie is alleen de kolom 2020 2030 van toepassing.
De onderhoudskosten van het doorlaatmiddel bedragen voor variant B1, B2 en B3
respectievelijk 1,8, 4,6 en 7,1 miljoen euro per jaar (prijspeil 2022, inclusief BTW).
De LCC kosten zijn beschikbaar in de onderliggende rapporten maar worden hier
niet gepresenteerd omdat de realisatiekosten dominant zijn.
Variant
A3
Doorlaatmiddel
Maatregelen Infrastructuur
Maatregelen Natuur
Totaal
B1

Doorlaatmiddel
Maatregelen Infrastructuur
Maatregelen Natuur
Totaal

B2

Doorlaatmiddel
Maatregelen Infrastructuur
Maatregelen Natuur
Totaal

B3

Doorlaatmiddel
Maatregelen Infrastructuur
Maatregelen Natuur
Totaal

2020-2030
37,8
319,0

2040

2050

2060

2070

2080

-

-

9,1

-

-

356,8

-

-

9,1

-

-

247,5
15,4
15,7

-

17,8
21,6

-

2,2
22,4

-

278,6

-

39,4

-

24,6

-

530,0
15,4
15,7

-

17,8
21,6

-

2,2
22,4

-

561,1

-

39,4

-

24,6

-

804,0
18,1
15,7

-

17,8
21,6

-

2,2
22,4

-

837,8

-

39,4

-

24,6

-

Tabel 12 Realisatiekosten per variant, per maatregelsoort, met adaptatie tot 2080 (in miljoen euro, inclusief
BTW, Prijspeil 2022).

De Taskforce heeft, na oplevering van de raming door Sweco, nog mogelijke
optimalisatiemogelijkheden in kaart gebracht waarmee potentieel de totale
realisatiekosten voor de aanleg van een doorlaatmiddel kunnen worden
gereduceerd. De beschrijving van deze mogelijkheden staat in hoofdstuk 12.
6.6.
Vergelijking met het taakstellende budget
Het taakstellende budget voor het project Getij Grevelingen bedraagt 166 miljoen
euro (inclusief BTW, prijspeil 2022). Het taakstellende budget is bedoeld voor de
initiële investeringen voor de aanleg van het doorlaatmiddel en de mitigatie- en
compensatiemaatregelen horend bij het wijzigen van het peilbeheer. Kosten voor
beheer en onderhoud (zoals van het doorlaatmiddel en het natuurbeheer) en de
kosten voor eventuele toekomstige stappen in het peilbeheer (adaptatie) vallen hier
niet onder14.
Deze realisatiekosten kunnen als basis worden gebruikt voor de verdere uitwerking naar een
projectraming om daarmee het definitief benodigde budget te kunnen bepalen.
14
Dit in afwijking van andere projecten die deel uitmaken van de PAGW waarbij 10 jaar beheer
en onderhoud onderdeel is van het projectbudget.
13

42

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Het taakstellend budget is dus exclusief:
•
•
•
•
•

Kosten voor de Verkenning en Planuitwerking
IK-budget Rijkswaterstaat
10 jaar beheer en onderhoud van het doorlaatmiddel
Monitoring en beheer en onderhoud van initiële en toekomstige (adaptatie)
mitigatie- en compensatiemaatregelen
Nog uit te voeren KRW en Natura2000-beheer in de Grevelingen

De initiële investeringen voor de aanleg van het doorlaatmiddel en de mitigatie- en
compensatiemaatregelen horend bij het wijzigen van het peilbeheer staan in Tabel
12, in de kolom 2020-2030. De mitigatie- en compensatiemaatregelen bestaan uit
de Maatregelen Infrastructuur en Maatregelen Natuur.

Geconcludeerd moet worden dat geen van de varianten binnen het taakstellende
budget gerealiseerd kan worden. Ook variant B1 (met het kleinste nieuwe
doorlaatmiddel) kan niet worden gerealiseerd binnen het taakstellende budget.

De belangrijke oorzaak voor het niet binnen het taakstellende budget kunnen
realiseren van een variant ligt in prijsstijgingen gedurende de afgelopen jaren. In de
periode januari 2021 (raming Verbeterd VKA) tot juli 2022 (raming TF-VKA) is de
CBS GWW prijsindex met 20% gestegen (zie referentie H14). Deze geeft een
gemiddelde aan van de prijsstijgingen.
Een vergelijking op het niveau van eenheidsprijzen voor de belangrijkste
bouwmaterialen en onderdelen van het doorlaatmiddel laten een stijging zien van 9
tot 144% (zie Tabel 13). De raming van het doorlaatmiddel bestaat voor 47% uit
beton, 16% bewegingswerken, 12% bodembescherming en 4% ontgravingskosten
(zie referentie F5). Daarmee is sprake van een kostenstijging van het
doorlaatmiddel als gevolg van prijsstijgingen van 37% (in de periode jan 2021 en
juli 2022)15.

V-VKA
Prijspeil
jan. 2021

TF-VKA
Prijspeil
juli 2022

Prijsstijging

Beton
(incl. wapening en bekisting)

404 €/m3

645 €/m3

60%

Grondkosten ontgraven
(gewogen gemiddelde)

4,34 €/m3

10,6 €/m3

144%

Schuiven
(incl. bewegingswerken)

11.300 €/ton

20.722 €/ton

83%

15

De kostenstijging als gevolg van prijsstijgingen t.o.v. 2018 (raming VKA) bedraagt 50%

43

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

V-VKA
Prijspeil
jan. 2021
Bodembescherming
(gewogen gemiddeld)

107 €/m2

TF-VKA
Prijspeil
juli 2022

Prijsstijging

117 €/m2

9%

Tabel 13 Vergelijking prijsniveau raming Verbeterd VKA (V-VKA) en Taskforce VKA (TF-VKA)

Andere oorzaken die een kostenverhogend effect geven zijn dat bij de berekening
van de omvang van het TF-VKA doorlaatmiddel (20, 30 en 40cm getijslag) is
uitgegaan van schuifinzet alleen bij omkering van de stroming en dat rekening is
gehouden met onzekerheid in het peilbeheer. Het V-VKA was ontworpen voor een
getijslag van 37 cm, continue schuifinzet en zonder onzekerheid in het peilbeheer.
Overigens zijn er ook kostenbeperkende factoren geweest zoals het weglaten van
het voorbereiden van het doorlaatmiddel voor pompturbines, het verkorten en
minder diep maken van de kokers.

44

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

7

Natura2000 instandhoudingsdoelen en –maatregelen

7.1.
Natura2000 instandhoudingsdoelen
In 2013 is het aanwijzingsbesluit Natura2000 Grevelingen vastgesteld. Daarmee zijn
de instandhoudingsdoelen voor het gebied vast komen te liggen. Vanwege het
zogenaamde verslechteringsverbod mag een activiteit in het gebied geen significant
negatieve invloed hebben op de instandhoudingsdoelen. Tevens mag uitvoering van
een nieuwe activiteit de uitvoering van de beheeropgave niet belemmeren. Om een
pakket natuurmaatregelen te kunnen opstellen bij de varianten was het daarom
nodig dat de Taskforce indicatief een aantal instandhoudingsmaatregelen uitwerkte.
Vervolgens is gekeken of effecten van de varianten het realiseren van de
maatregelen in het kader van de beheeropgave Natura2000 in de weg staan. Het
moet mogelijk zijn om beide maatregelpakketten ruimtelijk in de Grevelingen in te
passen. De Taskforce heeft daarnaast bekeken, bij het uitwerken van het idee van
een ecologisch masterplan (zie hoofdstuk 8), of er kansen zijn om synergie te
bereiken tussen het uitvoeren van instandhoudingsmaatregelen en realisatie van
een van de onderzochte peilbeheervarianten.
Natura 2000 instandhoudingsdoelen voor de Grevelingen hebben betrekking op:
•
8 habitattypen waaronder zowel zilte pionier begroeiingen als zoete vochtige
duinvalleien;
•
4 habitatsoorten waaronder de Noordse Woelmuis en de Groenknolorchis;
•
7 broedvogelsoorten waaronder de Bruine Kiekendief en de Bontbekplevier;
•
26 niet-broedvogelsoorten.

Bruine Kiekendief, foto Vogelbescherming

Bontbekplevier, foto Staatsbosbeheer

45

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

7.2.
Natura2000 ontwikkelingen
Na de afsluiting van de Grevelingen vormden de drooggevallen gronden een
aantrekkelijk broedgebied voor kustbroedvogels. Hoewel het meer zout bleef, trad
wel verzoeting van de eilanden en de oevers op. Hierdoor ontstond er meer
vegetatie wat ongunstig is voor deze broedgebieden, zodat het areaal aan
broedgebieden voor deze vogels weer afnam. Het areaal aan zilte pionier
begroeiingen en zilte graslanden en schorren is sterk afgenomen sinds de afsluiting
door het begroeid raken met ruigte en bos. Deze afname heeft tussen 2013 en 2020
doorgezet en verwacht wordt dat deze verder zal gaan door erosie en verzoeting.
Zoete graslanden zoals vochtige duinvalleien hebben zich na de afsluiting van de
Grevelingen kunnen vestigen en zijn sindsdien sterk toegenomen.
Met beheer- en inrichtingsmaatregelen worden broedgebieden zoveel mogelijk
behouden. Van alle soorten broedvogels is er (nog) niet één die de gestelde
doelaantallen van Natura2000 structureel haalt. Dit heeft waarschijnlijk vooral te
maken met de voedselsituatie.
De belangrijkste groep watervogels in de Grevelingen zijn de viseters. De trend bij
de meeste viseters is negatief en het jaargemiddelde van alle soorten, uitgezonderd
de aalscholver, is lager dan het Natura2000 doel. Deze aantallen lijken voedsel
gerelateerd. Daarnaast zijn er de benthoseters die hoofdzakelijk foerageren in de
ondiepe wateren. Voor steltlopers is het Grevelingenmeer als foerageergebied
minder van belang vanwege het geringe oppervlak foerageerhabitat. Er is immers
geen noemenswaardig getijde en daarmee geen intergetijdengebied. Voor eenden
zoals bergeend en brilduiker is het Grevelingenmeer wel van relatief groot belang.
Voor wat betreft de planteneters komen belangrijke aantallen ganzen en eenden
voor in het Grevelingenmeer. Ze foerageren op de buitendijkse graslanden en op de
ondiepe oevers. Meerkoet en knobbelzwaan zijn, door afname van voedselplanten
(met name zeegras), bijna helemaal verdwenen uit het Grevelingenmeer.

Middelste zaagbek, foto Staatsbosbeheer

7.3.
Indicatieve maatregelen instandhouding
Indien geen maatregelen worden getroffen zal de huidige neergaande trend van de
bovenwaternatuur doorzetten. De instandhoudingsdoelen voor de relevante
doelsoorten en habitats in het kader van Natura2000 worden daarmee moeilijker
bereikbaar. Voor zover de neergaande trend samenhangt met de voedselsituatie is
een grotere uitwisseling van water van belang. Verder wordt de noodzaak tot
specifieke grotere maatregelen voorzien. Hoe deze maatregelen er precies uitzien
moet nader bepaald worden in een nieuw op te stellen Beheerplan.

46

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Op basis van onderzoek van WMR naar de autonome ontwikkeling heeft de
Taskforce een mogelijke invulling gemaakt van extra maatregelen die naar
verwachting nodig zijn om de Natura2000 instandhoudingsdoelstellingen te halen.
Ook andere invullingen zijn mogelijk maar die zullen qua aard en omvang (en
daarmee qua kosten) waarschijnlijk vergelijkbaar zijn. Het is aan de provincies en
Rijkswaterstaat als verantwoordelijke partijen voor het Natura2000 gebied om de
uiteindelijke invulling van de maatregelen te bepalen. Rijkswaterstaat is de
voortouwnemer voor het nieuwe Beheerplan en is verantwoordelijk voor het beheer
van het water, de provincies zijn mede-bevoegd gezag voor het Beheerplan en
verantwoordelijk voor de organisatie van het beheer van de oeverzone en eilanden.
Maatregelen korte termijn
Op korte termijn wordt uitgegaan van de aanleg van een aantal vogeleilandjes,
variërend in grootte van 0,1 tot maximaal 3 ha (totaal ca. 5 ha). Doel hiervan is het
creëren van geschikt broedgebied voor kustbroedvogels. De eilanden variëren in
omvang en verschijningsvorm gericht op de eisen die verschillende vogels stellen.
Op de oevers van de eilandjes ontstaat ook extra foerageergebied voor
kustbroedvogels en wadvogels en hoogwatervluchtplaatsen voor steltlopers.
Naast de aanleg van nieuwe vogeleilandjes zullen ook bestaande vogeleilanden
periodiek hersteld moeten worden.
Kleinere algemene maatregelen die bedacht zijn, zijn maaien en afvoeren van
vegetatie en chopperen (ondiep plaggen/maaien) waardoor de eilanden geschikt
blijven als gebied voor de verschillende doelsoorten.
Daarnaast zal de onderwater oeverzone van de Slikken van Flakkee als gevolg van
erosie weer moeten worden aangevuld en meer geleidelijk aflopend moeten worden
gemaakt. Hierdoor wordt de oeverzone vergroot die functioneel is voor zilte
pioniervegetatie en fungeert als broed- en foerageergebied voor kustbroedvogels en
wadvogels. Deze maatregel moet periodiek worden herhaald vanwege erosie. De
maatregelen voor de korte termijn moeten worden getroffen naast en als aanvulling
op reguliere Natura2000 beheermaatregelen.
Met uitvoering van alle hierboven beschreven maatregelen zal het bereiken van de
instandhoudingsdoelen Natura2000 voor vogels waarschijnlijk toch niet mogelijk
zijn. Dat komt door een tekort aan beschikbaar voedsel in het Grevelingenmeer (zie
referenties J4 en J5). Een verbetering van de kwaliteit van de onderwaternatuur is
nodig om het aanbod van voedsel voor vele beschermde vogelsoorten te verbeteren
en het halen van de instandhoudingsdoelen kansrijker te maken.
Maatregelen langere termijn
Op de langere termijn zijn er naar verwachting ook grootschaligere maatregelen
nodig om de negatieve trends te compenseren. Een mogelijkheid is om een groot
eiland (ca. 150 ha) aan te leggen. Deze maatregel is van belang omdat door
voortgaande verzuring, verzoeting en successie het areaal voor habitattypen en
specifieke soorten af zal nemen. Het eiland zorgt ervoor dat er nieuw leefgebied
ontstaat voor deze soorten en habitats. Voor de realisatie wordt uitgegaan van de
periode 2047-2050. Rond de periode 2066-2070 zal nog een tweede eiland
aangelegd moeten worden. Ook voor de langere termijn geldt de opmerking dat het
halen van de instandhoudingsdoelen Natura2000 voor vogels zonder verbetering
van de beschikbaarheid aan voedsel in het meer waarschijnlijk niet mogelijk zal zijn.

47

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

7.4.
Kosten maatregelen natuurbeheer
Het pakket maatregelen waarmee de Natura2000 instandhoudingsdoelstellingen
(grotendeels) worden bereikt zijn door Sweco uitgewerkt in ontwerpen en
kostenramingen (zie referentie F8). Hierbij zijn de investeringskosten bepaald voor
de periode 2020 – 2080.
De kosten voor deze maatregelen natuurbeheer zijn geen onderdeel van het
taakstellende budget voor het project Getij Grevelingen. De kosten die hier wel
onderdeel van uitmaken zijn gepresenteerd in paragraaf 6.5.
De kosten voor de maatregelen natuurbeheer zijn bepaald op ontwerpuitwerkingen
en geraamd volgende de methodiek SSK 2018 (prijspeil 1 juli 2022 en inclusief
BTW). De onzekerheidsmarge bedraagt +/-25% (VKA niveau). De ramingen zijn
opgesteld volgens de normen van de Rijkswaterstaat Kostenpool (zie referentie I1)
en getoetst via PVP.
In Tabel 14 worden de realisatiekosten van de maatregelen natuurbeheer in het
kader van Natura2000 gepresenteerd.
Variant
A1
Maatregelen Natuurbeheer

2020-2030
19,4

2040
6,2

2050
158,9

2060
6,2

2070
154,3

Tabel 14 Mogelijke realisatiekosten natuurbeheer tot (miljoen euro inclusief BTW, Prijspeil 2022).

Het halen en blijven voldoen aan de Natura2000 instandhoudingsdoelstellingen
vraagt doorlopende aandacht en investeringen. In 2050 en 2080 worden grote
investeringen voorzien. Deze hangen samen met de aanleg van de grote eilanden
zoals bovenstaand onder Langere Termijn is omschreven.

48

2080
6,2

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

8

Ecologisch Masterplan

8.1.
Inleiding
Een Ecologisch Masterplan (EMP) is een nieuw instrument waarmee wordt beoogd
op gebiedsniveau een overzicht te geven van maatregelen, kosten en te verwachten
ecologische ontwikkeling ten opzichte van een referentiesituatie en doelstellingen.
De Taskforce heeft onderzocht of dit instrument toegevoegde waarde kan hebben bij
het project Getij Grevelingen (bijvoorbeeld bij besluitvorming, vergunningsproces of
stakeholdercommunicatie), of bij het samenbrengen van alle beheeractiviteiten op
gebiedsniveau. Daartoe heeft de Taskforce een framework EMP opgesteld voor de
varianten (zie referentie F11) en een uitwerking gemaakt voor varianten B2 en B3
voor de periode 2030 – 208016 (zie bijlage 2 bij dit eindrapport). Daarbij zijn de
aard, kosten en ecologische effecten van de volgende maatregelen in beeld
gebracht:
•
•
•
•

Het peilbeheer en adaptatiestappen
Het doorlaatmiddel
Maatregelen Infrastructuur en Maatregelen Natuur
Instandhoudingsmaatregelen Natura2000

Op basis van deze uitwerkingen is beoordeeld of een EMP een waardevol en
haalbaar instrument is om in te zetten in een eventuele vervolgfase.
8.2.
Ecologisch Masterplan variant B2 en B3
Het EMP voor de varianten B2 en B3 bestaat uit twee delen: een rapport en een
bijbehorende kaarten set. Het rapport kent de volgende onderdelen:
•
•
•
•
•

•
•

Huidig ecologische systeem Grevelingen, beschreven aan de hand van het
peilbeheer, de natuur onder en boven water en de samenhang daartussen
De ecologische opgave;
Zeespiegelstijging en autonome ontwikkeling;
Instandhoudingsmaatregelen Natura2000;
Effecten van varianten B2 en B3 (met bijbehorende maatregelen
Infrastructuur en Natuur) op de ecologische ontwikkeling onder en boven
water;
Samenhang en mogelijke synergie tussen project en beheeropgave;
Aanbevelingen en kansen.

De kaarten set is opgezet als infographic voor de autonome ontwikkeling (variant
A1) en voor variant B2 en B3. Per variant wordt voor de jaren 2030, 2047 en 2066
informatie gegeven over:
•

•

Type maatregel
o Instandhoudingsmaatregelen Natura2000
o Maatregelen Natuur
o Maatregelen Infrastructuur
Locatie van elke maatregel

Omdat het in deze fase alleen van belang is om een uitspraak te kunnen doen over het nut
van een EMP als instrument is ervoor gekozen om geen uitwerking te maken van een EMP voor
de varianten A3 en B1. Deze zijn wel beschouwd in het framework EMP.
16

49

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

•
•
•
•

Gemiddelde getijslag
Zeespiegelstijging
Gemiddelde waterstand en peilbeheergrenzen
Kosten per type maatregel

Met de kaarten wordt overzicht en samenhang geboden tussen de verschillende
typen maatregelen en de (hoofdlijn van de) ecologische ontwikkeling. Een
vergelijking van kaarten voor verschillende jaartallen of maatregelen geeft inzicht in
het geheel aan maatregelen en kosten.
8.3.

Synergie tussen maatregelen Getij Grevelingen en Natura2000

8.3.1. Samenhang tussen maatregelen
De Taskforce richt zich op een maximale kwaliteitsimpuls voor het ecologische
systeem Grevelingen. De beschouwde varianten bestaan uit een verandering van
peilbeheer, een nieuw doorlaatmiddel en samenhangende Maatregelen Natuur en
Maatregelen Infrastructuur. Daarnaast bestaat de opgave om de
instandhoudingsdoelstellingen Natura2000 te halen, die zoals uitgelegd in hoofdstuk
7 buiten de projectscope van de Taskforce ligt maar waarvoor wel, indicatief,
maatregelen moesten worden uitgewerkt.
Met de Maatregelen Natuur worden alleen de negatieve effecten van de varianten op
de Natura2000 habitats en soorten weggenomen. Met instandhoudingsmaatregelen
wordt beoogd de instandhoudingsdoelstellingen te halen. De maatregelen in beide
maatregelpakketten zijn qua aard en omvang soms vergelijkbaar. Het realiseren van
het ene maatregelpakket maakt het andere maatregelpakket echter niet overbodig,
de maatregelpakketten zijn complementair.
Wel blijkt er sprake van belangrijke synergie (versterking) indien het project Getij
Grevelingen in samenhang met de instandhoudingsmaatregelen Natura2000 wordt
uitgevoerd. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen ecologische versterking en de
efficiëntie bij samenhangende uitvoering.
8.3.2. Ecologische versterking (synergie)
Met ecologische synergie wordt een ecologisch positief effect bedoeld tussen
instandhoudingsmaatregelen en het project Getij Grevelingen.
De maatregelen voor instandhouding leveren (bij een sobere uitvoering) nagenoeg
geen positieve effecten voor de onderwaternatuur omdat dan synergiekansen voor
natuur onder water niet worden meegenomen. Omgekeerd blijkt dit wel het geval.
Het vergroten van getij heeft gevolgen voor de natuur boven water. Dat zijn zowel
positieve als negatieve effecten. De negatieve effecten worden weggenomen
middels de Maatregelen Natuur (zie paragraaf 6.4). De positieve effecten op de
bovenwaternatuur zijn de volgende:
•

Voor wadvogels wordt het foerageergebied groter, met name door toename van
het oppervlak intergetijdengebied. Dit effect is afhankelijk van de grootte van de
getijslag. Hoe groter de getijslag hoe groter dit effect: voor 2030 variërend van
200 ha voor variant B1, 334 ha voor variant B2 en 562 ha voor variant B3 (zie
referentie E1).

•

Daarnaast verbetert ook de voedselsituatie voor vogels.
Dit geldt voor alle varianten, maar met name voor varianten B2 en B3 (hoe
groter de getijslag hoe groter dit effect). De voedselsituatie verbetert door:

50

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

o

o

een toename van vissen en andere prooidieren als gevolg van een
grotere verbinding tussen waterlichamen en door toename van de
primaire productie (gunstig voor visetende vogels)
een toename van bodemleven door toename van de primaire
productie (gunstig voor benthosetende vogels)

•

Voor zilte habitattypes (bijvoorbeeld zilte pionier begroeiingen (H1310A)) wordt
er een positief effect verwacht. Hoewel bij variant A3 er in eerste instantie veel
habitat verloren gaat ontstaat er op andere plaatsen wel een groter geschikt
areaal. Bij de B-varianten is ook een licht positief effect te verwachten. Het
effect is het gevolg van een verbreding van de zones waar de zilte vegetaties
kunnen voorkomen. Daarnaast zorgt de getijslag ook voor een verbetering van
de kwaliteit en daarmee de bestendigheid van deze vegetaties omdat successie
vertraagt (zie referentie E1).

•

De aanleg van één of meerdere grote eilanden (zoals in variant A3, niet bij de
B-varianten) zorgt ervoor dat vochtige duinvalleien zich daar weer van begin af
aan kunnen ontwikkelen, waardoor deze naar verwachting decennialang in stand
kunnen blijven. Door autonome ontwikkeling is bestaand habitat vochtige
duinvallei na 50 jaar successie inmiddels aan het verzuren en zijn in de
toekomst steeds meer beheeringrepen nodig om deze duinvalleien in stand te
houden (zie referentie F8).

Met name de verbetering van de voedselsituatie voor vogels is van belang. In de
autonome situatie blijkt het halen van het instandhoudingsdoel Natura2000 voor
vogels waarschijnlijk niet mogelijk, juist vanwege de beperkende voedselsituatie
(zie hoofdstuk 7). Met voldoende getijslag verbetert de voedselsituatie structureel
waardoor het halen van het instandhoudingsdoel voor vele vogelsoorten veel
waarschijnlijker wordt.
8.3.3. Efficiëntie bij samenhangende uitvoering (synergie)
Als de instandhoudingsmaatregelen Natura2000 en project Getij Grevelingen in
plaats en tijd gecombineerd kunnen worden kan er sprake zijn van synergie. De
synergievoordelen bestaan uit een efficiëntere realisatie waardoor de totale kosten
lager zijn dan wanneer de maatregelen apart worden gerealiseerd. Daarnaast kan
een Natura2000 instandhoudingsmaatregel in een enkel geval vervallen doordat een
maatregel voor project Getij Grevelingen de maatregel overbodig maakt. De totale
besparingen zijn beperkt omdat de maatregelen zijn opgesteld voor verschillende
doelen (halen instandhoudingsdoelen Natura2000 en het wegnemen van negatieve
effecten van project Getij Grevelingen).
Voor de varianten betreft dit de volgende besparingen (zie referentie F7 en F8):
•
•
•

Variant A3
Variant B1/B2/B3
Variant B1/B2/B3

6,2 mln euro besparing tot 2080
9,0 mln euro besparing tot 2080 (meestijgen)
0,6 mln euro besparing in 2030 (niet meestijgen)

Voor variant A3 zijn in 2030 en 2060 twee ophogingen van bestaande vogeleilanden
(Maatregel 4) voorzien. In deze jaren is het herstel van deze vogeleilanden ook als
instandhoudingsmaatregel Natura2000 voorzien. Deze laatste kunnen daarom
komen te vervallen wat leidt tot de genoemde besparing tot 2080.
Ook voor de B-varianten bestaat de belangrijkste besparing uit het vervallen van
het herstellen van bestaande vogeleilanden in 2050 en 2070, omdat in verband met

51

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

de adaptatiestappen in deze jaren de eilanden toch al opgehoogd worden.
Daarnaast worden activiteiten aan schelpenrichels en de herprofilering Battenoord
uitgevoerd bij de B-varianten. Deze komen daarom als maatregel Natura2000 te
vervallen. Als er geen adaptatiestappen worden genomen is de besparing gering.
De Taskforce adviseert om de nadere uitwerking van maatregelen voor
instandhouding Natura2000 en in het kader van project Getij Grevelingen in
samenhang op te stellen. Voor de korte termijn, maar ook met het oog op mogelijke
adaptatiestappen op de langere termijn. Op basis van monitoring kan de
ontwikkeling worden gevolgd zodat volgende maatregelen (bijvoorbeeld bij een
adaptatiestap) daarop kunnen worden ingericht. Op deze wijze kunnen steeds
effectieve en doelmatige pakketten maatregelen worden bepaald en uitgevoerd.
8.4.
Ecologisch Masterplan inzetten bij vervolg?
Op basis van de uitwerkingen van het instrument EMP trekt de Taskforce de
volgende conclusies:
1. Het concept van het EMP voor het Grevelingen wordt door vele betrokkenen
enthousiast omarmd. Omdat het een nieuw instrument betreft lopen de
verwachtingen wel uiteen.
2. Het ontwikkelen van een passende vorm voor het EMP is een zoektocht
waarbij doel, beoogde doelgroep en de beschikbare (zich ontwikkelende)
informatie in goede banen moet worden geleid.
3. In de projectcontext blijkt het EMP behulpzaam. Het opstellen dwingt tot
integraliteit en dus vergroot het de kans op het benutten van
synergiemogelijkheden. Tevens brengt het overzicht en samenhang voor het
project, stakeholders en opdrachtgevers. Specifiek wordt verwacht dat het
EMP voor het project behulpzaam kan zijn bij:
a. Communicatie met stakeholders;
b. Besluitvorming;
c. Vergunningenproces.
4. Los van het project Getij Grevelingen lijkt het EMP ook voor beheerders een
bruikbaar instrument om overzicht en samenhang te brengen in activiteiten
en maatregelen op korte en langere termijn. Met behoud van de
verantwoordelijkheid van elke partij, maar met de gedeelde ambitie om de
(gezamenlijke) doelstellingen te behalen.

52

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

9

Overige effecten project Getij Grevelingen

9.1.
Inleiding
Naast ecologische effecten kunnen bij de varianten ook andere maatschappelijk
relevante omgevingseffecten worden verwacht. Deze effecten zijn in de
verkenningsfase met een Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse (MKBA)
geobjectiveerd (zie referentie J1, J2 en J3). Sweco heeft op basis van deze MKBA
een vereenvoudigde Kengetallen Kosten-Baten Analyse (KKBA) uitgevoerd voor de
Taskforce varianten (zie referentie F15). In aanvulling op de ecologische effecten
zijn hierin de volgende omgevingsaspecten beoordeeld:
•
•
•
•
•
•
•

Klimaatrobuustheid
Landbouw
Recreatie
Commerciële schelpdierkweek/visserij
Landschap
Wonen
Infrastructuur en dijken

De beoordeling is uitgevoerd voor de varianten met de grootste ecologische
effectiviteit, varianten B2 en B3 (30 en 40 cm getijslag). De beoordelingsperiode is
2030 tot 2080, waarbij zowel het scenario ‘meestijgen’ als ‘niet meestijgen’ is
beoordeeld. Varianten A3 en B1 zijn niet beschouwd in de KKBA, A3 omdat deze niet
vergunbaar wordt geacht en B1 omdat deze maar beperkte ecologische baten kent.
9.2.
Effecten op de omgeving variant B2 en B3
Het resultaat van de beoordeling van effecten op de omgeving is samengevat in
Tabel 15.
Omgevingsindicatoren

B2

B2 niet

B2

meestijgen

meestijgen

B3

B3 niet

B3

meestijgen

meestijgen
2080

2030

2080

2080

2030

2080

Klimaatrobuustheid

0

0/+

+

0

0/+

+

Landbouw

0/+

0/+

0/-

0/+

0/+

0/-

Recreatie

0

0

0

0

0

0

Commerciële schelpdierkweek/visserij

0

0

0

0

0

0

Landschap

0/+

0/+

0/+

0/+

0/+

0/+

Wonen

0/+

0/+

0/+

0/+

0/+

0/+

Infrastructuur en dijken
0/0/0/0/0/Tabel 15 Samenvattende beoordeling van omgevingseffecten (negatief (-), licht negatief (0/-), neutraal (0),
licht positief (0/+) en positief (+)

Klimaatrobuustheid
Klimaatrobuustheid is beoordeeld als (1) de mate waarin de getijslag van een
variant behouden blijft bij een stijgende zeespiegel en (2) de mate waarin de
waterkwaliteitseffecten van temperatuurstijging worden beperkt.
Het effect van de stijgende zeespiegel is bij varianten B2 en B3 met ‘meestijgen’ als
neutraal beoordeeld (0). Het peilbeheer volgt in stapjes van 10 cm de
zeespiegelstijging. Bij ‘niet meestijgen’ zal het door de zeespiegelstijging steeds
lastiger worden om het water onder vrij verval af te voeren naar de Noordzee. De

53

0/-

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

getijslag wordt daardoor steeds kleiner. ‘Niet meestijgen’ is daarom als negatief
beoordeeld (-).
Voor wat betreft het dempen van de effecten van temperatuurstijging17 worden
varianten B2 en B3 als positief beoordeeld. Bij ‘meestijgen’ is de demping het
grootst, bij ‘niet meestijgen’ is dit minder, maar nog steeds positief ten opzichte van
de autonome ontwikkeling (zie paragraaf 5.7).
De totaalbeoordeling voor klimaatrobuustheid is logischerwijs neutraal voor 2030.
Voor 2080 worden de varianten B2 en B3 ‘niet meestijgen’ als licht positief
beoordeeld (0/+) en ‘meestijgen’ als positief (+). Hierbij is het dempende effect op
de gevolgen van temperatuurstijging zwaarder gewogen dan de afname van
getijslag bij zeespiegelstijging.
Landbouw
In de huidige situatie is de kweldruk laag door de kunstmatig lage gemiddelde
waterstand in de Grevelingen (NAP -20 cm). In 2030 wordt de kweldruk door de
lagere gemiddelde waterstand iets lager, wat als licht positief is beoordeeld (0/+).
In het geval van ‘niet meestijgen’ blijft dit het geval tot 2080. Als wordt gekozen
voor ‘meestijgen’ is de kweldruk tot 2066 iets lager dan de autonome ontwikkeling.
In de periode daarna is de kweldruk bij ‘meestijgen’ iets groter dan de autonome
ontwikkeling, wat voor 2080 als licht negatief is beoordeeld (0/-).
Recreatie
Voor lokale recreatie rond de Brouwersdam zal een herschikking van activiteiten
nodig zijn. De breedte van het doorlaatmiddel bedraagt voor variant B2 210 m en
voor variant B3 360 m. Aan de zeezijde is over deze afstand geen parkeerruimte
meer beschikbaar. Ook is een deel van het strand niet meer beschikbaar (660 m bij
B2 en 800 m bij B3). Vanwege de hoge stroomsnelheden zal bovendien een
veiligheidsmarkering worden aangebracht op 500 m afstand van het doorlaatmiddel.
Dit deel van het water, en indirect een wat groter gebied, is niet meer beschikbaar
voor recreatie. De totale grootte van het gebied dat niet meer beschikbaar is voor
recreatie bedraagt aan de zeezijde 660x500 m2 voor variant B2 en 800x500 m2 voor
variant B3.

Recreatief gebruik zeezijde Brouwersdam, foto Rijkswaterstaat

Aan de Grevelingenzijde is een vergelijkbaar gebied ook niet meer beschikbaar voor
recreatie. Dit betekent dat de bestaande snelwaterbaan verplaatst moet worden.

Deze analyse is door de Taskforce aanvullend op de Sweco KKBA analyse uitgevoerd en is
tevens verwerkt in Tabel 15.
17

54

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

De lokale effecten op recreatie worden als negatief beoordeeld voor variant B2 en
variant B3. Speciale aandacht vraagt ook de realisatiefase waarbij niet alle overlast
verhinderd kan worden door maatregelen.
Op regionale recreatieve waarden wordt een licht positief effect voorzien, vanwege
de toename van waterkwaliteit en de introductie van een beperkt getij. Door de
grotere getijslag zal de bevaarbaarheid van ondiepe delen boven de platen
afnemen, wat een negatief effect is.
Op nationaal niveau (KKBA) zijn deze effecten in het algemeen niet merkbaar.
Recreatie herschikt zich regionaal of nationaal waardoor er geen netto nationaal
effect optreedt. Gezien het globale karakter van deze KKBA is recreatie op nationaal
niveau als neutraal (0) ingeschat. Op regionaal niveau zijn er zowel positieve als
negatieve effecten.
Commerciële schelpdierkweek en visserij
De effecten op de mogelijkheden voor visserij en schepdierenkweek zijn voor
varianten B2 en B3 licht positief. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen of
economisch gebruik mogelijk is relatie tot de beoogde ecologische doelen. Het effect
wordt daarom vooralsnog als neutraal beoordeeld (0).
Landschap
Met een vergroting van de getijslag zal het laag dynamische landschap van een
afgesloten zeearm veranderen in een licht dynamisch getijdenlandschap. Vanwege
het herstel van de dynamiek wordt dit hoger gewaardeerd dan de huidige situatie.
Dit wordt als een licht positief effect gezien (0/+).
Wonen
De regionale woonfuncties rondom de Grevelingen worden vanwege het
aantrekkelijker landschap ook iets aantrekkelijker. Dit kan effect hebben op de
WOZ-waarde van de woningen. Dit is een geringe netto maatschappelijke baat.
Daarom is het effect op de regionale functie wonen voor varianten B2 en B3 als licht
positief beoordeeld (0/+).
Infrastructuur en dijken
Tijdens de aanleg van een doorlaatmiddel is er sprake van tijdelijke hinder voor het
verkeer over de Brouwersdam. Ook het omleggen van kabels en leidingen kan
tijdelijk geringe overlast veroorzaken. Voor de gebruiksfase worden maatregelen
genomen om functieverlies bij havens, vaargeulen en afmeervoorzieningen weg te
nemen.
Voor de waterkeringen speelt geen waterveiligheidsrisico, maar wel worden de
dijken zwaarder belast. Dit vraagt nadere uitwerking. Ook vraagt de waterkering in
Brouwershaven maatwerk. Hier speelt dat de keersluis in de laatste landelijke
toetsronde in het kader van de Waterwet is afgekeurd. Waterschap Scheldestromen
is voornemens de waterkering te verleggen waardoor deze over de kade komt te
liggen. Hierbij zal rekening gehouden moeten worden met het effect van een
doorlaatmiddel op de maatgevende waterstanden (zie referentie F6).
Als geheel hebben de varianten B2 en B3 een licht negatief effect op de
infrastructuur en dijken (0/-).

55

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

9.3.
Samenvatting beoordeling omgevingsaspecten
De varianten B2 en B3 (respectievelijk 30 en 40 cm getijslag) zijn voor effecten op
omgevingsaspecten weinig onderscheidend. De eventuele negatieve effecten op de
omgeving zijn beperkt doordat maatregelen worden getroffen zoals het aanpassen
van steigers, baggeren en het verstevigen van oeververdedigingen.
Op klimaatrobuustheid scoren de varianten B2 en B3 bij ‘meestijgen’ positief. De
getijslag blijft in stand bij zeespiegelstijging. Bovendien worden de negatieve
effecten van temperatuurstijging op het Grevelingenmeer gedempt. Deze demping
is weliswaar kleiner bij ‘niet meestijgen’ maar ten opzichte van de autonome
ontwikkeling is dit nog steeds een licht positief effect.
Voor omliggende landbouw wordt aanvankelijk een afname van de kweldruk
voorzien. Bij de variant ‘niet meestijgen’ houdt dit aan tot 2080. Bij de variant
‘meestijgen’ neemt de kweldruk vanaf 2066 toe naarmate de zeespiegel stijgt en dit
wordt in 2080 als licht negatief beoordeeld.
Ten aanzien van recreatie hebben varianten B2 en B3 positieve gevolgen voor de
recreatie op het meer maar negatieve gevolgen voor de recreatie op de
Brouwersdam. Het meer wordt een iets aantrekkelijker vaargebied en recreatief
belevingsgebied omdat er een attractieve getijderand ontstaat langs de oevers. De
recreatie op en langs de Brouwersdam verliest echter recreatief areaal door aanleg
van het doorlaatmiddel. Het betreft hier parkeergelegenheid, strand en recreatief
vaargebied. In het in- en uitstroom gebied van het doorlaatmiddel kan niet gevaren
worden, hier is ook kite- en windsurfen niet mogelijk. Deze effecten worden
verwacht zich lokaal of regionaal te herschikken. Op nationaal niveau (KKBA) wordt
daarom geen netto effect op recreatie verwacht en wordt daarom als neutraal
beoordeeld (0).
Het effect op infrastructuur en dijken is als licht negatief (0/-) beoordeeld. Tijdens
de aanleg is sprake van enige overlast op de Brouwersdam, met name in het
recreatieseizoen. Functieverlies van havens, vaarwegen en afmeervoorzieningen zal
\middels maatregelen worden voorkomen. Voor waterkeringen speelt geen
veiligheidsrisico. Wel heeft aanleg van het doorlaatmiddel beperkt effect op de
maatgevende hoogwaterstand. Dit vraagt nadere uitwerking en op enkele locaties
maatwerk, zoals bij Brouwershaven.

56

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

10

Vergunbaarheid

10.1. Introductie
Er zijn verschillende bestuursrechtelijke routes mogelijk voor de vergunbaarheid van
project Getij Grevelingen, elk met voor– en nadelen. Dit betreft een risicoinschatting die mede afhankelijk is van de scope van een mogelijke variant in de
planuitwerkingsfase en van de definitieve Omgevingswet (hierna: Ow), waarmee
project Getij Grevelingen naar alle waarschijnlijkheid te maken krijgt. De Ow
introduceert instrumenten die bijvoorbeeld het projectplan Waterwet en de
vergunningen op grond van de Wet natuurbescherming vervangen.
10.2.

Vergunbaarheid varianten A3, B1, B2 en B3

Hoofdbesluiten
Er is een aantal hoofdbesluiten onder de Ow nodig om het project mogelijk te
maken. Deze worden hieronder besproken. De hoofdbesluiten zijn:
1.
2.
3.

Omgevingsvergunning voor het verrichten van een Beperkingengebiedactiviteit
(hierna: Bga) of een Projectbesluit;
Omgevingsvergunning voor een Natura2000 activiteit (hierna: Natura 2000
vergunning);
Peilbesluit.

Daarnaast kan de MER-beoordelingsplicht leiden tot een MER (voor Peilbesluit en
voor Bga / projectbesluit). Schematisch ziet dit er als volgt uit:

Ad 1) Omgevingsvergunning voor het verrichten van een
Beperkingengebiedactiviteit (hierna: Omgevingsvergunning Bga) of een
Projectbesluit
Het is mogelijk om voor het project te kiezen tussen een Omgevingsvergunning Bga
of een Projectbesluit. Gezien de omvang en de complexiteit van het project ligt het
op dit moment voor de hand om een Projectbesluit te nemen. Bij een Projectbesluit
is formele coördinatie met het Peilbesluit en incorporatie van de vergunning N2000actviteit mogelijk. Bij een Omgevingsvergunning Bga is dat niet mogelijk.
Ad 2) N2000-vergunning
Het project kan met de kennis van nu niet uitsluiten dat er significante effecten

zullen zijn op de instandhoudingsdoelen in de N2000 gebieden.

Schema 2: Hoofdbesluiten Omgevingswet

57

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Voor het project is een Passende Beoordeling (PB) noodzakelijk om te kijken of er
significante effecten zijn. Bij de PB mogen mitigerende maatregelen onder
voorwaarden meegenomen worden. Indien blijkt dat er significante negatieve
effecten op Natura2000 gebieden zijn, dan moet er een ADC-toets doorlopen
worden. Voor de ADC-toets is het onder andere van belang dat er geen
alternatieven met minder natuurschade zijn voor het oplossen van het probleem,
het project een dwingende reden van groot openbaar belang heeft en er
compensatiemaatregelen genomen worden voor de significante negatieve effecten
op beschermde natuurwaarden die het project veroorzaakt.
Het criterium ‘dwingend’ moet onderbouwd worden. Het is niet voldoende dat het
project zorgt voor een verbetering van de bestaande situatie. Die verbetering moet
ook echt aantoonbaar nodig zijn en worden afgewogen tegen de schade aan de
Natura2000 gebieden.
Het is voor het succesvol doorlopen van de ADC toets verder van belang dat de
probleemdefinitie helder is en de aard en omvang van negatieve effecten (schade
aan Natura2000 soorten) én van positieve effecten (ecologische verbetering van de
waterkwaliteit én van de onder- en bovenwaternatuur) voldoende betrouwbaar kan
worden bepaald.
De nut en noodzaak van het project Getij Grevelingen is gelegen in het feit dat
actief ingrijpen nodig is, omdat:
•
bij niks doen (autonome ontwikkeling) de waterkwaliteit en de kwaliteit van
de onderwaternatuur op een laag niveau zullen blijven; dit zal nader
onderbouwd moeten worden met de probleemdefinitie;
•
de beheermaatregelen t.b.v. het behalen van de instandhoudingdoelen uit
het Aanwijzingsbesluit Natura 2000 niet zorgen voor
waterkwaliteitsverbetering en verbetering onderwaternatuur;
•
als gevolg van het project Getij Grevelingen (terugbrengen getij) er voor de
waterkwaliteit en voor de onderwaternatuur -en daardoor ook voor de
bovenwaternatuur- wezenlijke gunstige effecten zullen optreden, die zullen
kunnen opwegen tegen de aantasting van de bestaande beschermde
natuurwaarden (ishd).
Deze drie redenen van de nut en noodzaak zullen in de PB en in de ADC toets van
een gedegen ecologische onderbouwing moeten worden voorzien. De Taskforce
neemt de aanbeveling over om bij die onderbouwing aan te sluiten bij het
zogenaamde natuurwinstdenken18, zoals dat is opgenomen in het programma Life IP
Deltanatuur en de PAGW.
Tenslotte is van belang dat Getij Grevelingen niet onmogelijk maakt dat de
instandhoudingsdoelen behaald kunnen worden (als gevolg van het doen van een
aanname over instandhoudingsdoelen is dat ook niet het geval).
Voor de door de Taskforce onderzochte varianten leidt dit op dit moment tot het
volgende beeld:

Onderdeel hiervan is dat verbeteringen van waterkwaliteit en natuur zoveel mogelijk
gebaseerd moeten zijn op de natuurlijke werking van water- en ecologische systemen
18

58

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Variant A3 is naar alle waarschijnlijkheid lastig vergunbaar vanwege weinig
ecologische opbrengst en het feit dat er alternatieven zijn met minder
negatieve effecten op de Natura2000 soorten en habitats, namelijk de Bvarianten die (initieel) een maximum peil aanhouden van NAP -10 cm.
Variant B1 lijkt niet vergunbaar, vanwege onvoldoende ecologische
opbrengsten.
Varianten B2 en B3 lijken wel vergunbaar: ze hebben beide ecologische
opbrengsten en hebben allebei vergelijkbare negatieve effecten op
Natura2000. De Taskforce heeft de maatregelen om de negatieve effecten op
beschermde natuurwaarden teniet te doen in kaart gebracht en concludeert
met de kennis van nu, dat deze negatieve effecten beperkt in omvang zijn en
de maatregelen mogelijk zelfs alleen als mitigatie kunnen worden
aangemerkt.

Een Passende Beoordeling, die in de volgende fase wordt opgesteld als besloten
wordt tot het vervolgen van de planuitwerking, zal moeten uitwijzen wat de
daadwerkelijk te nemen mitigerende en of compenserende maatregelen zullen zijn.
Het is van belang dat in de volgende fase de negatieve effecten en bijbehorende
mogelijke maatregelen nog nader ecologisch en juridisch worden onderbouwd in het
kader van de Vogel- en Habitatrichtlijn (in het bijzonder artikel 6 lid 1 t/m 4),
waarbij expliciet wordt wat mitigatie en compensatie is.
Ten aanzien van het Peilbesluit: aangezien een vervolg in de planuitwerkingsfase
gevolgen heeft voor de (onder)grenzen van het peil, is een peilbesluit door BG IenW
noodzakelijk. Als besloten wordt tot een Projectbesluit (zie Schema 2 hierboven)
dan wordt coördinatie van het Peilbesluit onder het Projectbesluit mogelijk. Voor
zowel een Peilbesluit als een Projectbesluit zal een m.e.r.-beoordeling moeten
plaatsvinden, hetgeen waarschijnlijk zal leiden tot een besluit voor het opstellen van
een MER. Mocht er in het kader van de Ow gekozen worden voor een projectbesluit,
dan dient er afgewogen te worden of er vrijwillig een voorkeursbeslissing in de zin
van de Ow genomen gaat worden. Bij deze afweging wordt meegenomen dat bij het
nemen van een voorkeursbeslissing-Ow een plan-m.e.r. doorlopen moet worden.
10.3. Juridische bruikbaarheid van een Ecologisch Masterplan (EMP)
Ook al heeft een EMP bestuursrechtelijk geen status, een EMP kan een goede basis
of opmaat vormen bij de voorbereiding van de te nemen besluiten of te verlenen
vergunningen. Bij deze besluiten zijn een m.e.r.-beoordeling (met als te verwachten
uitkomst dat er een MER moet worden opgesteld) c.q. een passende beoordeling
(PB) eventueel gevolgd door een ADC-toets nodig.
Een EMP kan deze wettelijk vastgelegde instrumenten niet vervangen, maar kan wel
de bouwstenen voor een MER en PB leveren. Daarbij wordt de waarde van een EMP
vergroot, als het de volgende onderdelen bevat:
•

•

op basis van welke onderzoeken gekomen is tot inzichten voor de korte en
lange termijn ecologische ontwikkeling, zowel waterstaatkundig als in relatie
tot zeespiegelstijging;
de ecologische ontwikkeling en effecten van activiteiten langjarig in beeld
worden gebracht in een samenhangend concreet plan, zoals in het EMP op

59

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

basis van de onderzoeken die door en in opdracht van de Taskforce in 2022
zijn gedaan.
Bij verdere uitwerking van het EMP zal worden onderzocht in hoeverre het EMP
kaderstellend is in de zin van de SMB-richtlijn. Op dit moment heeft het EMP nog te
weinig handvatten om daar een definitief antwoord op te formuleren. Dit zal in de
vervolgfase meegenomen worden.

60

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

11

Governance

11.1. Inleiding
De Taskforce is gevraagd een werkwijze te ontwerpen waarin de rollen van
opdrachtgevers, opdrachtnemers en stakeholders in het vervolg van de
planstudiefase expliciet zijn vastgelegd en passen bij ieders verantwoordelijkheden
en met eenduidige transparante sturings- en verantwoordingslijnen. Het was hierbij
de verwachting dat een van de door de Taskforce onderzochte varianten zou passen
binnen het taakstellende budget. Nu dat niet het geval blijkt, en er een meer
fundamentele keuze bij de opdrachtgevers voorligt, heeft de Taskforce ervoor
gekozen om de verschillende mogelijkheden voor de governance in de fase na de
oplevering van het eindrapport te beschrijven. Op basis van de besluitvorming van
de opdrachtgevers over het vervolg van het project, en de vraag of de huidige
lokale en regionale stakeholders daaraan gaan deelnemen, kan een maatwerk
governance voor de volgende projectfase worden ontworpen. De Taskforce doet
hiervoor een eerste aanzet, met in gedachten de uitkomsten van de landelijke
PAGW-evaluatie van de bestuurlijke samenwerking (2021): zorg voor heldere en
zakelijk afgebakende rollen en taakverdeling.
11.2. Algemeen
Governance is een breed gebruikt begrip en gaat altijd over besturing, bijvoorbeeld
van een project, een gebied of een organisatie. De governance duidt de specifieke
verantwoordelijkheden van iedere partner, zodat duidelijk is wie waarop kan worden
aangesproken. Vaak worden zulke afspraken op bestuurlijk niveau in een
Bestuursovereenkomst (BOK) vastgelegd, zoals ook in de verkenningsfase bij het
project Getij Grevelingen is gebeurd.
11.2.1. Diverse overlegverbanden over de Grevelingen
Het Bestuurlijk Overleg Getij Grevelingen (BO GG19) adviseert de opdrachtgevers
IenW en LNV over project Getij Grevelingen. Het Bestuurlijk Overleg Grevelingen
(BOG) besluit sinds 2018 over beheer en ontwikkeling van de natuur- en
recreatiegebieden binnen de Grevelingen met behulp van het Strategisch
Ontwikkelplan- en Uitvoeringsplan Grevelingen20. De komende decennia gaat het
daarbij om versterken van recreatieve watergebieden en vaarverbindingen,
landschappelijke kwaliteiten en de biodiversiteit, en het vergroten van de
economische, recreatieve en toeristische aantrekkingskracht. En er bestaat een
Technisch Overleg Grevelingen (TOG) waarin de beheerders (Rijkswaterstaat en
Staatsbosbeheer) operationele (beheer) beslissingen afstemmen.
11.2.2. Huidige governance project Getij Grevelingen
Tot en met de verkenningsfase is gewerkt aan de verbetering van de
onderwaternatuur en de ecologische systeemkwaliteit van het Grevelingenmeer,
inclusief het langjarig, toekomstbestendig beheer van het meer na realisatie van het
project.
Over de besturing van het project Getij Grevelingen is in een Bestuursovereenkomst
21 vastgelegd dat de minister van IenW zorgdraagt voor de uitwerking van het
project in de afronding van de verkenningsfase en de Planuitwerkingsfase, in
Deelnemers zijn de ministeries van IenW, LNV en EZK, de gemeenten Goeree-Overflakkee
en Schouwen-Duiveland, de provincies Zeeland en Zuid-Holland, RWS, SBB; waterschap
Hollandse Delta is agendalid.
20
Gemeenten Goeree-Overflakkee en Schouwen-Duiveland, provincie Zeeland, RWS, SBB.
21
Artikel 9 lid 2 en 3, Bestuursovereenkomst II d.d. 21 februari 2019
19

61

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

samenwerking met de deelnemende partijen. Deze partijen behouden hun eigen
verantwoordelijkheid bij de uitvoering van het project. De minister van IenW is de
verantwoordelijke voor het proces. De uitzondering hierop is de vergunning op
grond van de Wet natuurbescherming, waarvoor de minister van LNV
verantwoordelijk is.
De opdrachtgevers voor de projectorganisatie Getij Grevelingen zijn de ministers
van IenW en voor N&S22 vanuit hun beleidsverantwoordelijkheid voor de PAGW.
Getij Grevelingen is het grootste project in het kader van de eerste tranche van de
PAGW. Vanuit de PAGW komt een belangrijk deel van het huidige projectbudget en
ook de uitvoeringscapaciteit via het uitvoeringsconsortium RWS, SBB en RVO.
IenW geeft, mede namens het ministerie van LNV en de meebetalende regionale
partijen aan RWS de opdracht om PAGW projecten, waaronder Getij Grevelingen, uit
te voeren. RWS is opdrachtnemer, penvoerder en aanbestedende dienst van het
project en werkt samen met PAGW- uitvoeringspartners SBB en RVO. RWS en SBB
zijn daarnaast ook (eigenaar)-beheerder. RWS legt aan de opdrachtgevers IenW en
LNV verantwoording af.
Het project informeert het BO GG over de voorgang en via PAGW regiocoördinatoren
het gebiedsoverleg ZWD. Daarnaast wordt over de voortgang van het project de
landelijke PAGW-programma organisatie geïnformeerd. Besturing van het project
vindt plaats via een OG-ON-overleg tussen IenW en LNV en RWS. Bij budgetvragen
die financiële consequenties kunnen hebben voor het PAGW-programma wordt ook
de PAGW aansturingslijn gevolgd via de stuurgroep PAGW.
11.3. Governance in de fase na de Taskforce: 4 scenario’s
De governance in de fase na de Taskforce hangt af van twee vragen: gaan de
opdrachtgevende ministers besluiten om een Planuitwerkingsfase (PU fase) te
vervolgen of niet? En besluiten de huidige lokale en regionale partners om in de
vervolgfase mee te (blijven) doen, en zo ja met of zonder de eerder toegezegde
financiële bijdragen?
Er zijn op basis van de antwoorden op de twee genoemde vragen 4 scenario’s voor
de fase na de Taskforce denkbaar:
Scenario 1) Het project Getij Grevelingen krijgt een vervolg in de PU fase:
Scenario 1a) als project met meebetalende, medeverantwoordelijke, lokale
en regionale partners;
Scenario 1b) als project zonder meebetalende lokale en regionale partners.
Scenario 2) Het project Getij Grevelingen krijgt geen vervolg in de PU fase:
Scenario 2a) het project gaat niet verder de PU fase in, maar gaat verder als
studieproject (nieuwe verkenning?) of blijft on-hold in afwachting van de
resultaten van extra onderzoek en of monitoring;
Scenario 2b) het project wordt definitief gestopt.
scenario 1a het project krijgt een vervolg in de PU fase met meebetalende,
medeverantwoordelijke, lokale en regionale partners
De governance voor de PU fase van project Getij Grevelingen lijkt in dit scenario op
dat wat ook voor de verkenningsfase was afgesproken. Voor de planuitwerking van
een project met vastgestelde projectscope, zijnde de realisatie van een
doorlaatmiddel, zijn de ministers van IenW en voor N&S opdrachtgevers, tezamen
met de meebetalende lokale en regionale partijen. Door het wegvallen van de
22

Natuur & Stikstof

62

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

getijdecentrale ligt het niet meer voor de hand dat EZK in deze fase nog actief
betrokken is.
IenW geeft, mede namens LNV en de lokale en regionale financiers, aan RWS de
formele opdracht om de planuitwerking op te starten en voor de PU fase een IPMteam te formeren. RWS is opdrachtnemer en aanbestedende dienst en verantwoordt
zich aan de opdrachtgevers. Het is aan te bevelen dat RWS dit in samenwerking met
de PAGW-uitvoeringspartners SBB en RVO doet.
scenario 1b het project krijgt een vervolg in de PU fase zonder meebetalende
lokale en regionale partners
In dit scenario wordt het project volledig gefinancierd met Rijksmiddelen. De
ministers van IenW en voor N&S zijn daarom de enige opdrachtgevers en RWS is als
opdrachtnemer uitvoerende en aanbestedende dienst en formeert in opdracht een
IPM-team. Voor de project- en financiële governance geldt de MIRT-systematiek.
Het is aan te bevelen dat de PAGW-uitvoeringspartners SBB en RVO deelnemen.
De afstemming vanuit het project over zaken als lokale bouwhinder en effecten op
de omgeving geschiedt door RWS vanuit het reguliere omgevingsmanagement, dat
in de PU fase wordt vormgegeven middels een participatieplan. Zo blijven de
regiopartijen als stakeholders betrokken bij het vervolg van het project. Het
adviserende BO GG verdwijnt. Als er behoefte blijft aan bestuurlijke afstemming met
de niet langer in het project deelnemende lokale en regionale partijen kan deze
plaatsvinden via andere BO gremia (zoals het BO G of via het reguliere zuid
westelijke Delta overleg).
scenario 2a het project gaat niet verder de PU fase in maar gaat verder als
studieproject (nieuwe verkenning) of blijft on-hold in afwachting van de resultaten
van extra onderzoek en of monitoring
In dit scenario gaat het project niet verder de PU fase in om een doorlaatmiddel aan
te leggen. Toch kan een vorm van (gezamenlijke) besturing noodzakelijk zijn om in
deze fase besluiten te kunnen nemen die de verantwoordelijkheid van individuele
beheerders te boven gaan, of die om afstemming vragen. Het kan nodig zijn om:
•

•

•

te besluiten tot (aanvullende) monitoring om de systeemkennis over de
Grevelingen te vergroten of de probleemdefinitie te verhelderen. Deze
aanvullende monitoring of studie moet opgedragen en aangestuurd worden;
tijdelijke, lokale experimenten (zoals bijvoorbeeld met verticale pompen) uit
te voeren. Deze experimenten moeten voorbereid, opgedragen en begeleid
worden;
besturing te behouden tussen alle bevoegde gezagen over de gezamenlijke,
langjarige, duurzame instandhouding en beheer in de toekomst, zoals volgt
uit het Ecologisch Masterplan-denken.

Om bovenstaande zaken te kunnen organiseren is een opdracht tot het inrichten
van een klein, opdracht-gestuurd team nodig (‘skeleton crew’). Het ligt voor de
hand om vervolgacties via de bestaande opdrachtgevende lijnen uit te voeren met
opdrachtgevers IenW en LNV, die ook een besluit nemen over het hiervoor
benodigde budget. Onderbrengen van dit team bij opdrachtnemer RWS ligt voor de
hand vanwege de continuïteit en benodigde deskundigheid.
Gezien de impact van deze mogelijke besluiten op de uitvoering van het regulier
beheer door provincies, RWS beheer en SBB adviseert de Taskforce om het BO GG
te handhaven.

63

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

scenario 2b het project wordt definitief gestopt, al dan niet na scenario 2a
In dit scenario (eventueel na scenario 2a), wordt het project definitief gestopt.
Gevolg hiervan is dat de verbetering van de waterkwaliteit en het gehele
ecologische systeem Grevelingen niet tot stand komt. Verantwoording hierover en
uitleg aan stakeholders is aan de beleidsdepartementen en de lokale en regionale
bestuurders. Definitief stoppen is een zaak van alle huidige projectpartners die een
verantwoordelijkheid hebben voor de uitvoering van natuurbeleid en -beheer in het
gebied, zoals is vastgelegd in de bestuursovereenkomst (artikel 15 lid 2). Over de
invulling van de BOK verplichting zal bestuurlijk overleg nodig zijn.
Als het project stopt is er geen projectorganisatie nodig en verdwijnt het
samenwerkingsverband op dit punt. De activiteiten waarvoor partijen nu ook al een
verantwoordelijkheid dragen, blijven bestaan. Gezien het feit dat het project dan
ruim 10 jaar heeft bestaan is een opdracht vanuit de huidige opdrachtgevers
wenselijk om de opgebouwde systeemkennis over de Grevelingen te behouden en
onderdeel te maken van de reguliere kennisopbouw binnen RWS ZD en SBB.
Onafhankelijk van een scenariokeuze
De Taskforce adviseert dat het gedachtegoed van het EMP in de fase na de
Taskforce verder uitgewerkt wordt. Als deze aanbeveling wordt overgenomen is er
een vorm van gezamenlijke bestuurlijke afstemming nodig over voortgang en
keuzes inzake die uitwerking.
Als er besloten wordt tot een projectmatig vervolg dan is een opdracht nodig, aan
RWS of aan één van de andere partijen van het PAGW uitvoeringsconsortium, om
een ‘werkgroep EMP’ te formeren en daarin het gedachtegoed van het EMP, in goede
samenspraak met de provincies verder uit te werken. Opdrachtgevers hiervoor
kunnen uit hoofde van hun PAGW verantwoordelijkheid de ministeries van IenW en
LNV zijn. Een dergelijke opdracht kan naast, en buiten de scope van de
projectbesturing, in een eventuele PU fase worden uitgevoerd, maar dient daarmee
wel in verbinding te blijven.
De aanzet voor het EMP, dat nu vanuit de ontwikkelingen van het project Getij
Grevelingen langjarig is beschreven, kan in de volgende fase worden verrijkt en
compleet gemaakt met andere relevante beleidsontwikkelingen (HWBP, KRW, NPLG,
programma Natuur, Beheerplan N2000), zodat er een integraal instrument voor
beheer en natuurontwikkeling in de Grevelingen tot 2080 ontstaat. En het mogelijk
wordt om ontwikkeling en beheer van het Grevelingenmeer langjarig ‘als waren
partijen één overheid’ te besturen. Zelfs in scenario 2b (project stoppen) is dit het
advies van de Taskforce aan de partijen met een reguliere taak in de Grevelingen
(RWS ZD, SBB, provincies) omdat zij volgens de Taskforce baat kunnen hebben bij
een integraal, langjarig ordenend instrument EMP.

64

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

12

Optimalisatiekansen

12.1. Inleiding
In de Taskforce fase is voor de referentiesituatie en een viertal varianten een
uitwerking gemaakt. Vele onderzoeken hebben plaatsgevonden en er is veel kennis
verzameld. Op basis van dit voortschrijdende inzicht zijn ook enkele
optimalisatiekansen geïdentificeerd waarmee in een vervolgfase mogelijk voordeel
kan worden behaald, bijvoorbeeld via besparing op het benodigde budget. De
grootste optimalisatiekansen worden in dit hoofdstuk toegelicht.
12.2. Maatwerkkeuze peilbeheer
De omvang van het doorlaatmiddel wordt bepaald door de gewenste getijslag en
door de peilbeheergrenzen waarbinnen de waterstand zich kan bewegen. De
maximale peilbeheergrens van NAP -10 cm is gekozen als maatregel waarmee de
negatieve effecten op de beschermde natuur zo veel mogelijk beperkt blijven. De
effectiviteit van deze keuze blijkt uit aard en (relatief beperkte) omvang van de
Maatregelen Natuur voor de B-varianten in 2030 (zie paragraaf 6.4).
Als een hogere maximale peilbeheergrens wordt gekozen kan een vergelijkbare
getijslag met een kleiner doorlaatmiddel worden bereikt. Als bijvoorbeeld de
maximale peilbeheergrens wordt verhoogd van NAP -10 cm naar 0 cm dan kan de
omvang van het doorlaatmiddel als volgt worden verkleind (zie Tabel 16):

maximale en minimale
peilbeheergrens (cm t.o.v. NAP)
Aantal kokers doorlaatmiddel (-)

Variant B2
-10
-55
11

Variant B3
-10
-65
18

maximale en minimale
peilbeheergrens (cm t.o.v. NAP)
Aantal kokers doorlaatmiddel (-)

Variant B2opt
0
-45 (-55)
9 (7)

Variant B3opt
0
-55
13

Tabel 16 Effecten optimalisatie peilbeheergrens naar 0 cm. Voor variant B2opt zijn twee opties uitgewerkt:
een minimale peilbeheergrens op NAP -45 of -55 cm. Dit leidt tot respectievelijk 9 of 7 benodigde kokers.

Met het aanpassen van peilbeheergrenzen kan de omvang van het doorlaatmiddel
significant worden beperkt. Een getijslag van 30 cm (B2) kan met aangepaste
peilbeheergrenzen worden bereikt met 7 kokers in plaats van 11 kokers bij een
maximum peil van NAP -10 cm.
Nadeel van deze optimalisatie is dat het effect op beschermde natuur ook wordt
vergroot. Ook het effect op de infrastructuur wordt groter. Daardoor zijn extra
maatregelen nodig om deze teniet te doen. Ruwweg kan gesteld worden dat de
omvang van deze extra maatregelen vergelijkbaar is met de maatregelen uit de
eerste adaptatiestap in 2047. Bij deze eerste adaptatiestap zou immers ook een
peilverhoging van 10 cm plaats vinden.
Qua realisatiekosten leidt deze optimalisatie tot een besparing van 40 tot 120
miljoen euro bij variant B2 (reductie van 11 tot respectievelijk 9 of 7 openingen), en
tot 160 miljoen euro besparing bij variant B3 (reductie van 18 naar 13 openingen).

65

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Deze richting kent echter ook een juridische uitdaging: aangezien het effect op
beschermde natuur wordt vergroot wordt ook de vergunbaarheid risicovoller. In het
geval de maatregelen in de PB als mitigatie worden gekwalificeerd lijkt de
optimalisatie realistisch. In het geval de maatregelen als compensatie worden
gekwalificeerd is dit niet het geval: in dat geval bestaat er immers een alternatief
met minder natuurschade (varianten met een peilbeheergrens op NAP-10 cm).
Cruciaal bij deze optimalisatiekans is derhalve een maatwerkkeuze voor het
peilbeheer: enerzijds zodanig dat het effect op beschermde natuur zo klein mogelijk
blijft en liefst met mitigatie kan worden opgevangen. Anderzijds zodanig dat de
omvang van het doorlaatmiddel zo klein mogelijk kan blijven. Er zijn verschillende
maatwerkkeuzes voor het peilbeheer mogelijk:
•

•
•

Geleidelijk verhogen maximum peilbeheergrens zodat beschermde
natuur kan opschuiven (eventueel in combinatie met extra
maatregelen);
Toevoegen van doodtij-springtij cyclus op de Grevelingen zodat een
extra impuls wordt bereikt voor beschermde natuur;
Peilverlaging in broedseizoen heroverwegen.

Samenvattend adviseert de Taskforce om na de getijslagkeuze tot een
maatwerkkeuze voor het peilbeheer te komen. Zodanig dat het project vergunbaar
blijft, en dat de realisatiekosten zo veel mogelijk worden beperkt.
12.3. Ontwerp optimalisaties doorlaatmiddel
Het ontwerp van het doorlaatmiddel is uitwerkt tot een niveau dat passend is bij een
ramingsbandbreedte van 25% (conform niveau VKA). Onderdeel van deze raming
zijn benoemde (op basis van een risicoanalyse) en onbenoemde risico’s. De
risicoreservering in de raming bedraagt circa 25%. Dit is als passend beoordeeld
voor een kunstwerk van deze omvang en complexiteit op deze locatie.
Gaandeweg het ontwerpproces zijn ook enkele ontwerpoptimalisaties gevonden.
Mogelijk dat deze bij verdere uitwerking tot een besparing van realisatiekosten
kunnen leiden:
1. Optimalisatie wanddiktes
Een reductie van de wanddiktes van 5 naar 3,5 m zou een besparing van
circa 34 miljoen euro (inclusief BTW) bij variant B2 kunnen oplevering (circa
6% van de realisatiekosten. Deze optimalisatie vergt nadere uitwerking met
betrekking tot deurkassen en wapening.
2. Optimalisatie dubbele keermiddelen
Om de waterveiligheid te waarborgen zijn in het ontwerp dubbele
keermiddelen per koker opgenomen. Deze keuze is gemaakt op basis van
een faalkansanalyse. Daarin is op basis van kengetallen berekend dat per
koker dubbele keermiddelen (schuiven) nodig zijn om te borgen dat de kans
op een waterstand van NAP +1,0 m op de Grevelingen voor een zichtperiode
van 100 jaar niet groter is dan 1/1000 per jaar.
De uitkomst van de faalkansanalyse hangt direct samen met keuzes in het ontwerp,
keuze van de variant (B1, B2 of B3), de wijze van aansturing en het operationeel
beheer. In een vervolgfase zal dit nader moeten worden uitgewerkt, waarbij ook
duidelijk wordt onder welke voorwaarden deze optimalisatie realistisch is. Enkele in
plaats van dubbele keermiddelen zou een besparing van circa 5 tot 10% op de
realisatiekosten betekenen.

66

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

13

Antwoord op de aan de Taskforce gestelde vragen

13.1. Inleiding
In de opdracht aan de Taskforce is een aantal expliciete vragen geformuleerd. In dit
hoofdstuk worden deze vragen puntsgewijs beantwoord. De antwoorden zijn bondig
geformuleerd. In de voorgaande hoofdstukken is de diepgaande onderbouwing van
de antwoorden gegeven zodat hier volstaan wordt met een kort antwoord.
13.2.

Antwoorden op de aan de taskforce gestelde vragen

Wat is de maximale ecologische kwaliteitsimpuls die gegeven kan worden binnen
het beschikbare (en taakstellende) budget en breng de effectiviteit in beeld aan de
hand van de door het expertteam voorgestelde 4 sets aan indicatoren.
De Taskforce concludeert dat er geen verbetering van de waterkwaliteit en
het gehele ecologische systeem Grevelingen mogelijk is zonder de
herintroductie van getij. Geen van de onderzochte varianten waarmee de
getijslag kan worden vergroot is realiseerbaar binnen het taakstellend
budget van 166 miljoen euro. Zelfs de kleinste onderzochte variant kost
circa 279 miljoen euro (prijspeil 2022, inclusief BTW). Deze variant met een
doorlaatmiddel, waarbij dat een getijslag van 20 cm wordt bereikt zal niet of
nauwelijks tot een verbetering van het ecologische systeem leiden. Ook de
kans dat voor deze variant een vergunning kan worden verkregen is mede
hierdoor uiterst klein.
Daarmee is de conclusie dat er geen ecologische kwaliteitsimpuls gegeven
kan worden binnen het beschikbare (en taakstellende) budget.
Kan de effectiviteit worden verhoogd en zo ja tegen welke financiële inspanning.
Een significante verbetering van het ecologische systeem Grevelingen wordt
bereikt met de twee grotere B-varianten, met een getijslag van 30 of 40 cm.
Deze varianten kosten respectievelijk 561 miljoen en 838 miljoen euro
(prijspeil 2022 inclusief BTW). Voor deze varianten wordt verwacht dat er
wel een vergunning kan worden verkregen.
Bij welke effectiviteit stopt de achteruitgang van de waterkwaliteit en het ecologisch
systeem getoetst aan de 4 sets van indicatoren.
De Taskforce heeft het omslagpunt per indicator in beeld gebracht. De rode
lijnen in Tabel 3 en Tabel 6 (zie hoofdstuk 5) geven dit aan. Rechts van de
rode lijn is sprake van een verbetering ten opzichte van de huidige situatie.
Wat is de effectiviteit van een variant zonder extra civieltechnische ingrepen dus
met bestaande spuimiddelen
Bij deze variant A3 wordt de capaciteit van de bestaande spuimiddelen
(Brouwerssluis en Flakkeese Spuisluis) maximaal benut. Daarvoor wordt het
gemiddeld en maximaal peil verhoogd. De ecologische effectiviteit hiervan is
klein, slechts op enkele doelbereikindicatoren wordt een lichte verbetering
bereikt, voor andere indicatoren een verslechtering. Groot nadeel van deze

67

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

variant is de forse aantasting van de bestaande, deels beschermde
(bovenwater)natuur, rond het Grevelingenmeer. Om deze nadelige effecten
teniet te doen is een omvangrijk en duur pakket aan natuurmaatregelen
nodig waardoor deze variant (ook) ver boven het taakstellende budget
uitkomt. Mede gezien de impact op de bestaande Natura2000 natuur wordt
deze variant lastig vergunbaar23 geacht.
Onderbouw voor ieder van deze opties de haalbaarheid van het uitwerken van een
Ecologisch Masterplan zoals geadviseerd door het expertteam ten behoeve van de
planuitwerkingsfase.
De haalbaarheid van een Ecologisch Masterplan (EMP) is beoordeeld aan de
hand van het opgestelde framework EMP en de EMP-uitwerkingen voor
varianten B2 en B3. Geconcludeerd wordt dat voor Getij Grevelingen een
EMP haalbaar en zeer behulpzaam kan zijn voor:
o Communicatie met stakeholders
o Besluitvorming
o Vergunningenproces
Onafhankelijk van de keuze over een vervolg van het project Getij
Grevelingen lijkt het EMP een bruikbaar instrument voor beheerders en
beleidsmakers.
Uitbrengen van een advies over deze opties.
De Taskforce heeft conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan in het
voorliggende adviesrapport (zie hoofdstuk 2).
Uitbrengen van een advies over de governance van de planuitwerking.
Een advies over de governance is afhankelijk van de besluitvorming over het
vervolg. Gegeven de onzekerheid over het vervolg van het project Getij
Grevelingen heeft de Taskforce ervoor gekozen om een viertal scenario’s te
beschrijven voor de governance in de fase na het uitbrengen van het
eindrapport van de Taskforce (zie hoofdstuk 11).
Beantwoording van de aanvullende vragen op de opdracht door de regionale partijen
en Staatsbosbeheer.
Naar aanleiding van het advies van het expertteam in 2021 is een groot
aantal vragen gesteld door de regionale partijen en Staatsbosbeheer. De
meeste van deze vragen zijn beantwoord door het kernteam Project Getij
Grevelingen (notitie n.a.v. BO GG d.d. 22 juli 2021). Een aantal vragen met
betrekking tot de relatie tussen het project (en mogelijkheid van een EMP)
en Natura 2000 verantwoordelijkheden is doorgeschoven naar de Taskforce.
Waar mogelijk heeft de Taskforce de beantwoording van deze vragen
meegenomen in de beoordeling van de mogelijkheid van een EMP. Daarbij
geldt dat de Taskforce de bestaande juridische kaders (rond Natura2000) als
uitgangspunt heeft genomen. Het beantwoorden van de vraag naar de
financiële stromen met betrekking tot Natura2000 en een EMP, met als
mogelijk doel te komen tot een integraal budget voor natuurbeheer, heeft
de Taskforce niet mogelijk geacht. Deze vraag, evenals de vraag hoe de
Omdat er nog geen PB heeft plaatsgevonden kan formeel niet gesteld worden dat variant A3
niet vergunbaar is, maar de kans wordt miniem geacht.
23

68

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

verantwoordelijkheden tussen betrokken partijen bij een EMP het beste
kunnen worden verdeeld past beter bij een vervolgfase (of dat nu een PUfase of niet betreft). De Taskforce adviseert mede hierom dat de bestaande
werkgroep EMP blijft bestaan zodat met alle betrokken partijen gewerkt kan
worden aan de beantwoording van de nog openstaande vragen.

69

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

14

Referentielijst

Opdracht Taskforce Getij Grevelingen
B

1

Plan van Aanpak en Offerte Taskforce

1-11-2021

Plan Aanpak Taskforcefase
o.b.v. opdracht gegeven
aan RWS (eind 2021)

Producten Deltares
C

1

Advies voor indicatoren ter beoordeling van
de toekomstige ecologische waterkwaliteit
van de Grevelingen

26-8-2021

Uitwerking
doelbereikindicatoren cf.
advies Expertteam Getij
Grevelingen

C

2

Optimalisatie Getij Grevelingen
peilbeheerscenario's met het 0D
waterbalansmodel

17-11-2022

Simulatie van
waterbeweging. Relatie
tussen omvang van het
doorlaatmiddel, getijslag
Grevelingen en
zeespiegelstijging.
Randvoorwaarden voor het
3D simulatiemodel

C

3

Effect en effectiviteit van negen scenario's op
de zuurstofdoelindicatoren van het
Grevelingenmeer

23-11-2022

Opzet en resultaten van 3D
simulatie van waterkwaliteit
voor verschillende
varianten. Kwantificering
doelbereikindicatoren en
duiding betrouwbaarheid
voorspellingen.
Modeluitkomst is als invoer
gebruikt voor
effectvoorspellingen WMR.

17-11-2022

Inschatting effecten
aangepaste varianten in
peilbeheer op
onderwaternatuur en de
N2000
instandhoudingsdoelen

Producten WMR
D

1

Ecologische effecten veranderd peilbeheer
Grevelingen

Producten Deltares en WMR
E

1

Synthese doelindicatoren en duiding: Effect
en effectiviteit van peilbeheervarianten op de
waterkwaliteit en ecologie van de
Grevelingen

15-11-2022

Gezamenlijke synthese en
samenvatting Deltares en
WMR o.b.v. onderliggende
rapporten C3 en D1.

E

2

Modelbetrouwbaarheid doelindicatoren Getij
Grevelingen

23-12-2022

Extra verdiepende analyses
m.b.t.
modelbetrouwbaarheid en
effectvoorspelling.
Vergelijking model en
metingen voor/na opening
Flakkeese Spuisluis.

70

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Producten Sweco
F

1

-

Plan van Aanpak - Variantenstudie 30-6-2022
Getij Grevelingen

Plan van Aanpak Sweco

F

2

WP1.1.a

Variantenstudie Getij Grevelingen
- Uitgangspuntennotitie

3-8-2022

Uitgangspuntennotitie t.b.v.
variantanalyse type
doorlaatmiddel

F

3

WP1.1.b

Variantenstudie Getij Grevelingen
- Variantanalyse type
doorlaatmiddelen

9-12-2022

Keuze van 5 typen
doorlaatmiddelen (Variant
B1), en uitwerking daarvan
tot schetsontwerp incl.
raming (50%
onzekerheidsmarge),
resultaat is input voor
multicriteria analyse.

F

4

WP1.1.c

Variantenstudie Getij Grevelingen
- Multicriteria analyse

9-11-2022

Multicriteria analyse 5
typen doorlaatmiddel vanuit
meerdere perspectieven.
Keuze type doorlaatmiddel
voor verdere
ontwerpuitwerking (VKA
ontwerp doorlaatmiddel)

F

5

WP1.1.d

Variantenstudie Getij Grevelingen
- TF-VKA ontwerp doorlaatmiddel

24-1-2023

Uitwerking ontwerp
doorlaatmiddel tot VKA
niveau (25%
onzekerheidsmarge) voor
variant B2. Tevens raming
voor variant B1 en B3

F

6

WP1.2

Getij Grevelingen - Maatregelen
Infrastructuur

2-12-2022

Ontwerpuitwerking en
raming van maatregelen
Infrastructuur. Dit zijn
maatregelen waarmee
negatieve effecten van
gewijzigde waterstanden
worden gemitigeerd zodat
functionaliteit gelijk blijft
(bijvoorbeeld baggerwerk,
drijvende i.p.v. vaste
steigers etc.). Uitgewerkt
voor alle varianten

F

7

WP1.3

Getij Grevelingen - Rapportage
Maatregelen Natuur & Extra
Maatregelen Natuurbeheer
(Samen met 8)

13-1-2023

Ontwerpuitwerking en
raming van maatregelen
Natuur. Dit zijn
maatregelen waarmee de
negatieve effecten van
gewijzigde waterstanden op
de N2000 doelsoorten en
habitats wordt gemitigeerd
of gecompenseerd. Uitwerkt
voor alle varianten.

F

8

WP1.4

Getij Grevelingen - Rapportage
Maatregelen Natuur & Extra
Maatregelen Natuurbeheer
(Samen met 7)

13-1-2023

Ontwerpuitwerking en
raming van de 'extra
maatregelen natuurbeheer'.
Dit is een uitwerking de

71

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

maatregelen waarmee in de
huidige situatie aan de
beheerdoelstellingen N2000
kan worden voldaan.
F

9

WP1

Variantenstudie Getij Grevelingen
- Rapportage Kosten

13-1-2023

Samenvatting van de
kosten uit de ramingen uit
WP1.1 t/m 1.4

F

10

WP2

Ecologische effectiviteit Getij
Grevelingen - Beoordeling van de
ecologische effectiviteit van
de verschillende getijvarianten

1-2-2023

Uitwerking van ecologische
effectiviteit van de
varianten a.d.h.v. input van
Deltares en WMR
(producten onder C, D en
E). Uitgedrukt in
doelbereikindicatoren en
aanvullende indicatoren.

F

11

WP3a

Ecologisch Masterplan Framework EMP (met variant B1)

30-11-2022

Opzet Ecologisch
Masterplan o.b.v.
voorlopige uitkomsten
variant B1. Opzet is
gebruikt om tot een keuze
in vorm te komen van het
EMP.

F

12

WP3b

Variantenstudie Getij Grevelingen
- Samenvattende notitie 5
getijvarianten

6-2-2023

Dit werkpakket is
omgevormd tot het leveren
van figuren en kaarten van
de varianten t.b.v. het
advies van de Taskforce

F

13

WP3c

Getij Grevelingen Ecologisch
Masterplan - Met beschrijving
varianten: getijslag 30 cm (B2)
en getijslag 40 cm (B3)

6-2-2023

O.b.v. het Framework EMP
(F11) uitgewerkt EMP voor
de varianten B2 en B3
(o.b.v. de resultaten van
werkpakketten 1 en 2)

F

14

WP4a

Kengetallen Kosten-Baten Analyse 13-9-2022
- Uitgangspuntennotitie

Uitgangspuntennotitie
Kengetallen Kosten Baten
Analyse

F

15

WP4b

Kengetallen Kosten-Baten Analyse 23-2-2023

Kengetallen Kosten Baten
Analyse voor variant B2 en
B3 (t.o.v. autonome
ontwikkeling). Hierbij
worden ook andere
aspecten (recreatie,
visserij, landbouw etc.) op
hoofdlijnen beoordeeld.

Product Van der Zee Procesmanagement &
Consultancy
G

1

WP5

Project Getij Grevelingen Vergunbaarheid hoofdbesluiten en
bruikbaarheid Ecologisch
Masterplan

12-1-2023

Analyse vergunbaarheid
varianten. Vereiste
besluiten en vergunningen,
risicoanalyse en inschatting
uitkomst doorlopen
Passende Beoordeling en
ADC toets.

72

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

Producten Taskforce Getij Grevelingen
H

1

Opbrengst frisse blik sessies

19-1-2022

H

2

Kostenanalyse Verbeterd-VKA ontwerp

21-6-2022

H

3

H

4

Overzicht begrippen en definities, gehanteerd 25-5-2022
in de taskforcefase van project Getij
Grevelingen
Nota maatregelen natuur en infrastructuur
28-2-2022

H

5

Nota Zeespiegelstijging 2030 - 2080

11-3-2022

H

6

Nota peilbeheerscenario’s behorende bij de
varianten

21-11-2022

H

7

Resultaten 0D-berekeningen: waterstanden,
getij en adaptatiestappen

21-11-2022

H

8

Aanpassing Doorstromend Oppervlak
Varianten

11-11-2022

H

9

Factsheets natuurmaatregelen

1-7-2022

H

10

Maatregelpakketten Natuur en Extra
Maatregelen Natuurbeheer

1-11-2022

H

11

Toelichting en achtergronden definitie
Maatregelpakketten.

19-12-2022

Resultaat van brede
inventarisatie
oplossingsrichtingen en
kwalitatieve beoordeling
effect en kosten. Op basis
hiervan is variant A3 en B3
gekozen (NB variant B3 is
o.b.v. tussenresultaten
later gewijzigd)
Analyse op de raming
Verbeterd VKA ontwerp
(2021). O.b.v. de grootste
kostenposten is een
inschatting gemaakt van
ramingsgevolgen van grote
ontwerpwijzingen (minder
kokers, kortere kokers,
geen pompturbines etc.)
Definitielijst zoals
gehanteerd in de Taskforce
fase
Uitleg achtergrond
maatregelen natuur en
infrastructuur tot de
Taskforce fase
Definitie scenario’s
zeespiegelstijging zoals
gebruikt in de Taskforce
fase
Definitie
peilbeheerscenario’s
(peilbeheergrenzen en
adaptatiestappen) bij de
varianten Taskforce fase.
Gemiddelde waterstanden
en gemiddelde getijslag van
de varianten Taskforce
fase, met en zonder
adaptatiestappen tot 2080.
Gebaseerd op 0D simulaties
Deltares (rapport C2)
Doorstromend oppervlak
van varianten B1, B2 en B3
o.b.v. 0D simulaties
(rapport C2 en H7).
Onderbouwing keuze incl.
afdekken onzekerheid
Definitie van mogelijke
natuurmaatregelen plus
beoogde effecten
(bouwstenen t.b.v.
beheermaatregelen N2000
en mitigatie/compensatie
effecten varianten
Taskforce
Maatregelpakketten
instandhoudingsdoelen
N2000 en
mitigatie/compensatie
varianten Taskforce
Toelichting op de
onderbouwing en
achtergrond van de
gekozen
maatregelpakketten

73

Eindrapport Taskforce Getij Grevelingen

H

12

Programma van Eisen Doorlaatmiddel

24-10-2022

H

13

Programma van Eisen Maatregelen
Infrastructuur

17-5-2022

H

14

Memo vergelijking kosten Verbeterd-VKA en
Taskforce-VKA

15-02-2023

Toetsproducten
I

Programma van Eisen
doorlaatmiddel Variant B2
(t.b.v. VKA Ontwerp F5)
Programma van Eisen
Maatregelen Infrastructuur
(t.b.v. rapport F6)
Duiding achtergronden
prijsstijgingen
kostenramingen (buiten
ontwerpaanpassingen)

1

Eindoordeel toetsing op de ramingen
Taskforce producten Sweco

6-2-2023

Resultaat toets medewerker
kostenpool RWS op de
ramingen in de Sweco
producten

J

1

MKBA bij Rijksstructuurvisie Grevelingen en
Volkerak-Zoommeer, Stratelligence

Juli 2014

MKBA onderliggend bij
Rijksstructuurvisie

J

2

Juni 2016

MKBA actualisatie

J

3

MKBA Ontwerp-Rijksstructuurvisie
Grevelingen en Volkerak-Zoommeer;
Effecten bij actualisatie.
Concept Notitie Reikwijdte en detailniveau

December
2020

J

4

Natuurdoelanalyse Natura 2000. Provincie
Zuid-Holland.

2022

Concept NRD Getij
Grevelingen, waarin alle
beschikbare bronnen m.b.t.
effecten zijn
samengebracht

J

5

2019 en 2022

J

6

J

7

Ecologisch effecten onderzoek veranderd
peilbeheer Getij Grevelingen. Wageningen
Marine Research
Update statusbeschrijving Grevelingenmeer.
Bureau Waardenburg
Factsheet KRW - Stroomgebiedbeheerplan
2022-2027; Blz. 76 – 85. Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat

Overige

Sept 2019
Februari 2023

74