Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 2623

VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Vastgesteld 24 maart 2023
De vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de vaste commissie voor Europese Zaken hebben op 7 maart
2023 overleg gevoerd met mevrouw Schreinemacher, Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, over:
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 2 maart 2023 inzake geannoteerde
agenda informele Raad Buitenlandse Zaken Handel van 9 en
10 maart 2023 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2619);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 5 december 2022 inzake verslag
Raad Buitenlandse Zaken Handel van 25 november 2022
(Kamerstuk 21 501-02, nr. 2576);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 28 november 2022 inzake voorstel
voor besluit van het Gemengd Comité onder de Brede Economische en Handelsovereenkomst (CETA) (Kamerstuk 35 154,
nr. 31);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 16 december 2022 inzake voortgang van de onderhandelingen over de herziening van het
algemeen preferentieel stelsel (Kamerstuk 22 112, nr. 3586);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 16 december 2022 inzake appreciatie Raadspositie antidwanginstrument (Kamerstuk 22 112,
nr. 3579);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 16 december 2022 inzake uitkomst
van de onderhandelingen in de Raad omtrent het EU-voorstel
IMVO (Kamerstuk 26 485, nr. 405);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 22 december 2022 inzake onderhandelaarsakkoord tussen de EU en Chili over een Advanced
Framework Agreement (Kamerstukken 21 501-02 en 31 985,
nr. 2583);

kst-21501-02-2623
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

1

− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 2 maart 2023 inzake antwoorden op
vragen commissie over de geo-economische monitor (Kamerstuk 36 180, nr. 31) (Kamerstuk 36 180, nr. 50);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 31 januari 2023 inzake Raadspositie
bereikt in onderhandelingen herziening Algemeen Preferentieel Stelsel (Kamerstuk 22 112, nr. 3593);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 28 februari 2023 inzake subsidiebeleidskader voor sectorale samenwerking (Kamerstuk 26 485,
nr. 408);
− de brief van de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking d.d. 6 maart 2023 inzake afschrift van
de beantwoording van vragen gesteld door de Eerste Kamer
over het conceptvoorstel voor het besluit van het Gemengd
Comité onder CETA (2023D08991).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking,
Wuite
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Bromet
De griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
Meijers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

2

Voorzitter: Wuite
Griffier: Meijers
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Amhaouch, Van der Graaf,
Hammelburg, Klink, Teunissen en Wuite,
en mevrouw Schreinemacher, Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking.
Aanvang 20.46 uur.
De voorzitter:
Goedenavond allemaal. Welkom bij het tweede commissiedebat van de
avond van de vaste commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Dit is ons tweede debat. Het eerste was een soortgelijk debat, maar toch een beetje anders. Dit debat is natuurlijk ter
voorbereiding op de informele Raad Buitenlandse Zaken Handel. Welkom
aan de Minister en haar team van adviseurs. We zijn nog steeds met
meerdere leden. Goed om te zien dat ook mevrouw Teunissen aan is
gesloten bij dit debat. Het is fijn dat de heer Hammelburg is gebleven. De
heer Klink is gebleven. De heer Amhaouch is gebleven. Ook mevrouw Van
der Graaf is erbij gekomen. Hartelijk welkom.
Net zoals het eerste commissiedebat van de avond is dit een debat van
twee uur. Dat betekent dat we, ook al is de groep relatief beperkt, een
spreektijd hebben van drie minuten. Dat wilde ik voorstellen. Omdat we
net één lid extra hebben, wil ik voorstellen dat we met drie interrupties in
de eerste termijn gaan beginnen. We gaan kijken hoe we de tijd gaan
managen, zodat we bijvoorbeeld meer losse vragen aan de Minister
kunnen stellen. Als de tijd het toelaat, dan zullen we, net als bij het eerste
debat, een vorm van flexibiliteit hanteren om wat laatste verhelderende
vragen te kunnen stellen. Als jullie instemmen met deze spelregels, zou ik
graag willen voorstellen dat we gelijk van start gaan met de eerste termijn
van de zijde van de Kamer.
Mevrouw Teunissen zit er als eerste klaar voor. Ik wil haar graag als eerste
het woord geven. Gaat uw gang.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Voorzitter, hartelijk dank. Het Mercosur-verdrag leidt onder meer tot een
forse toename van oneerlijke concurrentie voor Europese boeren. Daarom
is het goed nieuws dat de Kamer vandaag een motie van de Partij voor de
Dieren heeft aangenomen die het kabinet verzoekt een EU-Mercosurverdrag waarin de landbouw is opgenomen, te blokkeren. Jarenlang
hebben wij al debatten met de Minister voor Handel gevoerd over
Mercosur. We hebben ook een aangenomen motie liggen van de Kamer
uit 2020. Die motie droeg het kabinet expliciet op om steun voor het
Mercosur-verdrag in te trekken. De Minister zei steeds, elk debat opnieuw:
het kabinet neemt geen positie in voordat de teksten van het verdrag
formeel zijn gepubliceerd.
Voorzitter. Vorige maand maakte de Minister echter opeens een draai van
180 graden. Dat deed zij niet in een brief aan de Kamer, zoals dat hoort,
maar in de media. Ze is namelijk in Brazilië geweest. Daar zei ze, richting
de Braziliaanse president, dat de EU het vrijhandelsverdrag met Mercosur
snel moet ratificeren. Dat is een draai van 180 graden. Dat is echt anders
dan ze aan de Kamer heeft gezegd. Ze heeft aan ons gezegd dat het
kabinet nog geen positie heeft ingenomen. Dus de Minister legt een
Kamermotie naast zich neer, en ze heeft ons ook niet geïnformeerd over
het gegeven dat de positie van het kabinet is gewijzigd. Daarom vindt de
Partij voor de Dieren het passend als de Minister hiervoor haar excuses
aan de Kamer aanbiedt. Ik vraag me af hoe de Minister dat ziet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

3

Voorzitter. We hebben natuurlijk een aangenomen motie liggen. Ik vraag
de Minister of zij deze motie gaat uitvoeren. Wanneer gaat ze die
uitvoeren? Kan dat nog voor de komende Handelsraad? Gaat zij op de
Handelsraad duidelijk zeggen dat de Kamer wil dat het kabinet een
EU-Mercosur-verdrag waarin de landbouw is opgenomen, blokkeert?
Voorzitter. Door het verzet van onder andere het Nederlandse parlement
en de andere lidstaten, probeert de Commissie nu het verdrag er wat
sneller doorheen te krijgen, door met een gemengd verdrag te komen.
Daar krijgen wij signalen van, onder andere van de linkse fractie in het
EU-Parlement. Mijn vraag aan de Minister is: is zij bereid om ook binnen
de Raad duidelijk te maken dat Nederland onder geen beding instemt met
een voorstel dat afwijkt van het onderhandelingsmandaat dat aan de
Europese Commissie is gegeven voor het Mercosur-verdrag? Daarin staat
namelijk dat Mercosur als gemengd akkoord voorgelegd moet worden. Is
zij ook bereid hier medestanders voor te zoeken binnen de Raad?
Voorzitter. Hoeveel tijd heb ik nog? 20 seconden? Dat gaat nog goed. Dan
heb ik nog één vraag over de Europese imvo-richtlijn. Nederland heeft
tegen de Raadspositie gestemd over de Europese wet, omdat die op
meerdere terreinen tekortschoot. Volgens het kabinet ligt die onder de
gewenste standaard. We zijn blij met de inzet van het kabinet. Als de EU
kiest voor een afgezwakte, halfslachtige imvo-richtlijn, dan ontstaat een
situatie waarin de Nederlandse overheid van alle bedrijven blijft
verwachten dat ze de OESO-richtlijnen naleven, terwijl de wettelijke
verplichting die voortvloeit uit het EU-voorstel veel lager ligt. Wij roepen
de Minister daarom ook op om een onafhankelijke toetsing van de
Raadspositie en het Commissievoorstel aan de OESO-richtlijnen te laten
uitvoeren. Is zij hiertoe bereid?
Dank u wel.
De voorzitter:
Daarmee bent u aan het einde van uw inbreng. Ik zie dat er nog een
interruptie is van de heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Deze inbreng had ik natuurlijk wel verwacht van mevrouw Teunissen van
de Partij voor de Dieren. Wat is de visie van de Partij voor de Dieren op
samenwerking in de wereld en handelsverdragen in het algemeen? De
focus ligt nu op Mercosur. We hebben CETA gehad. Nieuw-Zeeland komt
eraan. Volgens mij is Indonesië onderweg. Kan mevrouw Teunissen
misschien een beetje toelichten hoe zij daartegen aankijken? Zijn er
bepaalde criteria of eisen die zij stellen? Of zien zij handelsverdragen echt
als iets duivels, als iets waar we echt nooit aan moeten beginnen? Kan
mevrouw Teunissen daar een beetje een reflectie op geven vanuit de Partij
voor de Dieren?
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik kan daar een hele dag over praten, maar dat ga ik niet doen. Het komt
er in de kern op neer dat wij niet tegen handel zijn. Maar wij zien dat
vrijhandel zo dominant is in de wereld dat het ten koste gaat van het
klimaat, het milieu, dierenwelzijn en mensenrechten. Dan probeert het
kabinet dat een beetje te fiksen in vrijhandelsverdragen, door hier en daar
een bepalinkje erover in te zetten dat niet bindend is. Wij vinden dat
fundamenteel verkeerd. Wat betreft de Partij voor de Dieren zou je de
ecologische grenzen van de aarde als uitgangspunt moeten nemen voor
je beleid, zodat je de schade weer herstelt. Daarbinnen maak je handel
mogelijk. Dat is onze positie. Die lijkt mij vrij helder.
De voorzitter:
De heer Amhaouch, uw tweede interruptie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

4

De heer Amhaouch (CDA):
Ik krijg geen antwoord op mijn vraag over handelsverdragen. Mevrouw
Teunissen geeft aan dat ze niet tegen handel zijn. Als er vandaag de dag
geen handelsverdragen zijn ... Ik begrijp dat je kritisch moet zijn – dat zijn
wij ook – op een aantal zaken, bijvoorbeeld wat betreft dierenwelzijn of
voedselveiligheid en eerlijke concurrentie. Daar moet je heel scherp op
zijn, en dat zullen wij ook zijn. Maar ik heb het idee dat mensen zeggen:
als ik een handelsverdrag tegenhoud, is er geen handel. Vandaag de dag
is er al handel tussen de Mercosur-landen en Europa. Alleen, Europa
betaalt wat meer aan de poort en andersom betalen de Mercosur-landen
wat meer aan de poort. Er is niks afgesproken over quota, dus je kunt via
de WTO zo veel mogelijk handelen. Er zijn geen afspraken waarop je kunt
terugvallen, tenzij je het Akkoord van Parijs hebt getekend. Dan kun je dat
bilateraal afspreken. Erkent mevrouw Teunissen dat, als je een handelsakkoord blokkeert, je eigenlijk veel minder instrumenten hebt en minder on
speaking terms bent dan wanneer er een handelsakkoord is? De handel
gaat dan gewoon door, via de WTO, en heb je geen speelveld of tafel
waaraan je elkaar aankijkt en zegt: dit hebben we toch samen met elkaar
afgesproken?
De voorzitter:
We proberen natuurlijk puntig te blijven, zodat ik iedereen tegemoet kan
komen. In eerste instantie een reactie van mevrouw Teunissen. Ik geloof
dat er daarna een interruptie is van de heer Hammelburg. O, die ziet ervan
af.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik heb het net volgens mij al duidelijk gezegd, maar ik herhaal het kort: wij
zijn niet tegen handel. De heer Amhaouch zegt het zelf: handel vindt
sowieso plaats. Dat is zo. Wij zijn dus niet voor het blokkeren van handel,
maar wij zijn wel voor het organiseren van die handel binnen ecologische
grenzen. In de vrijhandelsverdragen kun je niet extra maatregelen voor
het milieu fietsen, want die zijn niet bindend. Dat moet je dus via
verdragen doen, gewoon via VN-verdragen, nationale verdragen of
internationale verdragen, zoals wij hebben gedaan met het Akkoord van
Parijs. Dat is een heel mooi voorbeeld van een hele harde milieumaatregel, zodat we de ecologische grenzen niet meer overschrijden. Maar het
CDA zit altijd vast in een soort eenzijdige economische logica dat we maar
door en door en door moeten blijven groeien en mee moeten gaan in die
ratrace van almaar meer vrijhandel en globalisme. Daarmee maken we de
planeet kapot. Vrijhandelsverdragen dragen daaraan bij. Daarom roept de
Partij voor de Dieren die vrijhandelsverdragen een halt toe. Dat is niet
alleen maar goed voor het milieu, maar dat is ook om onze boeren hier te
beschermen. Dat zou het CDA beter moeten zien, want zij willen ook
opkomen voor de boeren. De landbouwwoordvoerder is ook steeds meer
in die richting aan het gaan. Die zegt ook: we kunnen niet langer die
boeren blootstellen aan die almaar ongebreidelde vrijhandel. Dat gaat ten
koste van hun concurrentiepositie, kwaliteitsproducten en de kringlooplandbouw waar we zo graag naartoe willen. Daarom is de Partij voor de
Dieren tegen die vrijhandelsverdragen.
De voorzitter:
De laatste interruptie van de heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Als onze landbouwwoordvoerder het daarover heeft, heeft hij een terecht
punt. Wij willen ook een gelijk speelveld. Als er verkeerd vlees komt
vanuit Mercosur, dan willen wij ook dat daar een stop op wordt gezet,
zodat het hier niet binnenkomt. Of denk aan de productie van eieren.
Nogmaals, aan de andere kant wordt er vandaag de dag handel gedreven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

5

Mevrouw Teunissen heeft vandaag de dag niks concreets om dat af te
dwingen of in elk geval om aan tafel te komen. Het enige wat er nu
internationaal is qua handelsregels zijn de WTO, de OESO-richtlijnen en
de ILO-richtlijnen. Dat zijn de regels waar we het mee doen. Ik begrijp
werkelijk niet wat u zegt. U bent kritisch op de landbouw. Dat zijn wij ook,
dus dat begrijp ik. Maar u blokkeert de handelsverdragen en blaast die
bijna allemaal op. U zet een bepaald beeld neer van handelsverdragen en
u zegt: die zijn per definitie slecht; we worden er slechter van dan
wanneer we het niet doen. Dat bestrijd ik. Als wij handelsverdragen niet
op een manier proberen in te vullen ... Met CETA hebben we daar heel
veel discussies over gehad. Denk aan duurzaamheidshoofdstukken en on
speaking terms zijn met die landen. Ik bedoel dat je daar beter van wordt.
Mevrouw Teunissen zegt: nee, ik heb wel een bepaald doel, maar ik wil
geen handelsverdragen; ik ga door op de voet waarop we vandaag bezig
zijn. Dan bent u het klimaat en de omstandigheden eigenlijk niet aan het
verbeteren, maar aan het verslechteren.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Eigenlijk zegt de heer Amhaouch: je kan maar beter meedoen met
vrijhandelsverdragen, want anders sta je met lege handen. Maar dat is
gewoon niet waar. Ik heb gewoon heel veel in handen. Ik heb het
Parijsakkoord in handen. Dat is de internationale afspraak dat we de aarde
niet verder laten opwarmen dan 1,5 graad. Het probleem is dat dat vaak
niet wordt gehandhaafd of uitgevoerd. Daar duwt de Partij voor de Dieren
op. Maar dat ga je niet beter maken met vrijhandelsverdragen. Dat ga je
juist slechter maken, want met vrijhandelsverdragen – dat is gewoon de
kern van vrijhandelsverdragen – maak je tariefsverlaging mogelijk. Je
maakt het ook makkelijker om goederen over de hele wereld te slepen en
te produceren, en om meer uitstoot te veroorzaken. Ook maak je meer
concurrentie voor de boer mogelijk. Ik ben blij in het antwoord van de
heer Amhaouch te horen dat ook hij zich zorgen maakt over de concurrentiepositie van de boer. Ik hoop dat hij geleidelijk aan toch een beetje
opschuift en tot de conclusie komt dat we af moeten van ongebreidelde
vrijhandel om die concurrentiepositie van de boer te beschermen.
De voorzitter:
Dit debat start stevig. Ik zie nog een interruptie van de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Voor welke boeren of sectoren wil de Partij voor de Dieren opkomen?
Mevrouw Teunissen (PvdD):
In ieder geval niet voor de grote veevoerfabrikanten en de grote multinationals, maar voor de boeren die bereid zijn om om te schakelen naar een
duurzame, biologische landbouw. Die boeren kunnen nu nauwelijks hun
hoofd boven water houden. De helft van het aantal boeren is de afgelopen
tien jaar al gestopt. Dat is wel de realiteit die we nu voor ons zien. Als we
ze gaan blootstellen aan nog meer oneerlijke concurrentie, moeten er nog
meer boeren stoppen en blijven er maar een paar grote multinationals
over. Dat is niet de landbouw die de Partij voor de Dieren voor ogen heeft.
Volgens mij zou de VVD dat ook niet moeten willen.
De voorzitter:
Een tweede interruptie van de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Wat betekent het concreet voor de Nederlandse boeren op bedrijfsniveau
als je tegen het EU-Mercosur-verdrag bent? Dat kan een negatieve impact
hebben op de kalverhouderijsector en de vleesveesector, de gangbare
melkveehouderijsector, de groente- en fruitsector, de varkenshouderij-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

6

sector en de pluimveehouderijsector. Die zien allemaal plussen met het
Mercosur-verdrag. Waarom wil de Partij voor de Dieren zo opkomen voor
het belang van de boeren, terwijl we op basis van onderzoek van de
universiteit van Wageningen weten waar de minnen zitten van een
eventueel EU-Mercosur-verdrag? We moeten nog verder uitkristalliseren
wat dat concreet betekent, maar op basis van de kennis die we nu hebben,
zou dat negatief zijn voor de kalverhouderij, de vleesveehouderij en de
rundveehouderij. Waarom wil de Partij voor de Dieren daar zo erg voor
opkomen?
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Het is natuurlijk een indicatie. Ik ben blij dat de heer Klink het onderzoek
aanhaalt, want het pakt inderdaad negatief uit voor de varkenshouderij en
de kalverhouderij, maar ook voor agrariërs. Er ontstaat hier wat
verwarring over voor wie het wel of niet negatief uitpakt.
De voorzitter:
Even mevrouw Teunissen uit laten praten, meneer Klink.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Voor een aantal boeren heeft het inderdaad nadelige gevolgen. Voor een
aantal heeft het economisch een licht positief effect. Maar het gaat om het
volgende. Er is een aantal dingen op dat onderzoek aan te merken. De
hele stikstofproblematiek is daar niet in meegenomen. De vogelgriepeffecten voor de boeren zijn daar ook niet in meegenomen. De cumulatieve
effecten van handelsverdragen zijn er ook niet in meegenomen. CETA is
hier ook goedgekeurd, tegen de wil van de Partij voor de Dieren in. Al die
factoren zijn niet meegenomen in dat onderzoek, dus het is sowieso de
vraag of het een goed beeld geeft. Daarnaast is het een indicatie. Het is
een indicatie van dat het op bedrijfsniveau nadelig kan uitpakken.
Biologische boeren hebben daar nog veel meer last van. Die moeten
namelijk onder hoge kwaliteitsstandaarden produceren. Dat is waar de
Partij voor de Dieren naartoe wil.
De voorzitter:
Ik zie de heer Klink schudden, maar hij heeft geen behoefte aan een derde
interruptie. Dan is hij inderdaad zijn interrupties kwijt.
Het is een interessant en intensief debat. Ik begrijp dat mevrouw
Teunissen aan het einde van haar inbreng is. Voordat ik zou willen
voortzetten met de heer Hammelburg, zou ik even het volgende willen
opmerken. We hebben natuurlijk tien agendapunten die bij dit commissiedebat behoren. Ik wil bevestigen dat er gisteravond nog een brief van de
Minister is binnengekomen die hoort bij agendapunt 3. Jullie stemmen
ermee in dat we die toevoegen en dat die later bij de pv ook wordt
geformaliseerd.
Dat gezegd hebbende, zou ik graag de heer Hammelburg het woord
geven.
De heer Hammelburg (D66):
Voorzitter. Ik begin met het uitspreken van de grote zorgen die ik heb over
hoe wij als Nederland en als Europa op dit moment omgaan met de
realiteit in de wereld. We hebben de klimaatuitdagingen. We hebben de
geopolitieke uitdagingen van een sterker en machtiger wordend China.
We hebben gezien wat afhankelijkheden van landen als Rusland en China
voor ons betekenen, voor het prijsniveau hier, voor onze welvaart, maar
ook voor de voedselzekerheid en de welvaart in andere delen van de
wereld, waar mensen op dit moment toenemend lijden. We zien dat
China, ook economisch, een steeds agressievere buitenlandpolitiek voert,
ook in de Mercosur-landen, maar ook in andere delen van de wereld.
Europa lijkt achteraan te bungelen en achteraan te lopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

7

Laat ik het volgende vooropstellen. Door afspraken, verdragen, regels en
wetten – ik noem bijvoorbeeld aanstaande imvo-wetgeving, maar ook de
houtverordening – kunnen wij er als Nederland en Europa voor zorgen dat
er in de handel die nu toch plaatsvindt een verbetering optreedt en niet
een verslechtering. Die brengt namelijk inderdaad hier en daar behoorlijk
wat schade toe aan het klimaat, maar ook bijvoorbeeld aan het Amazonegebied en het welzijn van mensen en inheemse gemeenschappen in
Zuid-Amerika. We moeten ervoor zorgen dat we de verdragen van de
toekomst zo sluiten dat die verbetering optreedt. De heer Amhaouch heeft
wel gelijk. Zonder die regels en afspraken, als wij ons terugtrekken achter
de dijken, staan wij buiten dat geopolitieke spel. Dan hebben wij niets
meer in te brengen in het internationale debat. Dan zullen dingen anders
lopen dan wij het hier in Nederland zouden willen zien met de aanpak van
klimaatverandering en het bergen van het welzijn van de mens, natuur en
milieu. Ik vind het debat hier ook heel erg plat.
Voorzitter. We hebben deze week nog een rondetafelgesprek over
Mercosur. De tekst is juridisch nog niet vertaald. We hebben vanuit
Brussel, vanuit het Europees Parlement, de Commissie nota bene de
opdracht gegeven om nog te onderhandelen over bijvoorbeeld de
verduurzaming en het duurzaamheidsprotocol op Mercosur. De uitkomst
is ons nog niet eens bekend. Ik zou toch verwachten dat we dat allemaal
afwachten voordat we een oordeel vellen. U kunt ervan uitgaan dat D66
dat langs de lijn van duurzame en eerlijke handel zal doen. We hebben in
het verleden namelijk ook gezegd dat handelsverdragen uit het verleden
onvoldoende waarborgen hebben geboden voor de problemen die ik net
heb benoemd en dat dat echt verbetering behoeft. Ik wacht dat dus af.
Ik heb een aantal vragen. VVD en D66 hebben een aantal vragen gesteld
over de geo-economische monitor. Ik vond die nog wat vaagjes. Ik heb
ook het idee dat Brussel daar een beetje achterloopt. De Amerikanen
hebben bijvoorbeeld al in hun IRA heel duidelijk de scramble voor de
essentiële grondstoffen voor de vergroening van hun economie kenbaar
gemaakt. Dat is een wereldwijde strijd. Wat ziet de Minister hier in
concreto aan mogelijkheden om er vaart achter te zetten, ook in Brussel?
Ik zie dat ik al door mijn tijd ben. Dan ga ik gewoon nog even drie hele
concrete vragen stellen.
Voorzitter. De impact van de oorlog, de aanval van Rusland in Oekraïne,
op ontwikkelingssamenwerkingslanden is immens. We hebben voor
Oekraïne tijdelijk de importtarieven verlaagd. Is er op dit moment een
discussie? Ziet de Minister mogelijkheden om te bespreken hoe we de
ontwikkelingslanden, waarvan we zien dat de impact van deze oorlog
gigantisch is, tijdelijk ook iets kunnen bieden? Dat is de openingsvraag.
Dan heb ik nog een vraag over imvo. Is de Minister bereid om het
EU-voorstel dat er nu ligt door het College voor de Rechten van de Mens
te laten toetsen aan de zes stappen van de OESO-richtlijnen?
De voorzitter:
Dat is echt ...
De heer Hammelburg (D66):
Dan zijn de drie minuten voorbij. Dank u wel.
De voorzitter:
Dat was even wat langer. Geen interrupties, dus gaan we gelijk door naar
de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Dank, voorzitter. Ik sluit mij aan bij veel wat collega Hammelburg net heeft
benoemd. Handel is bijzonder belangrijk voor de Nederlandse economie.
De kleine, middelgrote en grote bedrijven doen allemaal zaken in het
buitenland. De export zorgt voor een derde van onze welvaart en voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

8

2,1 miljoen banen. Handelsakkoorden helpen daar natuurlijk erg bij. Het is
nooit een doel, maar een middel ter verbetering. Handelsakkoorden heb je
ook nodig vanwege de geopolitieke realiteit waarin we nu leven met de
oorlog op het Europese continent. Vaak wordt door collega’s van zowel
coalitie als oppositie gezegd dat we minder afhankelijk moeten willen zijn
van blokken als China en Rusland. Dan is het juist zinnig om met een blok
als Zuid-Amerika de banden aan te halen. Als zij zelf aangeven dat ze met
Europa meer afspraken willen maken om iets te doen op het gebied van
klimaat en op het gebied van ontbossing en uiteindelijk ook om de handel
te verbeteren – daar hoort landbouw inderdaad bij – dan is het heel goed
als Onze Minister naar Brazilië afreist om het daarover te hebben. Ik vind
het een heel gekke figuur om dan excuses aan te bieden voor iets wat de
Minister in het belang van Nederland doet. Ik denk juist dat het superbelangrijk is om dat te doen.
Aansluitend bij wat collega Hammelburg zojuist gezegd heeft: wij hebben
deze week nog een rondetafelgesprek. Er komen nog allerlei feitelijke
dingen, dus laten we alsjeblieft het debat met elkaar voeren op basis van
de inhoud, op basis van de feiten, op basis van eventueel aanvullend
onderzoek. Er is een onderzoek van de universiteit van Wageningen.
Mevrouw Teunissen wuift dat wat weg, maar dat is wel de juiste manier
om de discussie met elkaar te voeren.
Ik heb niet zo veel tijd meer, dus nog een paar korte vragen.
De voorzitter:
Moment. Even voor mijn helderheid: was het wegwuiven of heeft u een
vraag, mevrouw Teunissen? Een interruptie. Dan begreep ik het goed.
Meneer Klink, een interruptie van mevrouw Teunissen.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Er wordt hier door de VVD gedaan alsof we het nu pas over Mercosur
hebben, maar het verdrag ligt er al. Daar is twintig jaar over onderhandeld. Er vindt alleen nog een juridische vertaling plaats, maar de tekst
ligt er allang. Er wordt gewerkt aan een addendum, weten we ook al. Maar
dat is helemaal niet zo sterk als het verdrag zelf. De verdragstekst ligt er
dus al. We zien ook dat het leidt tot meer oneerlijke concurrentie voor
boeren. Dat zien we ook terug in het rapport van de universiteit van
Wageningen. Het leidt tot meer ontbossing in de Amazone. Waarom zegt
de heer Klink dat we moeten wachten tot we de feiten hebben terwijl er al
een verdrag ligt?
De heer Klink (VVD):
Er ligt al een verdrag sinds 2019. Natuurlijk zijn er wisselende panelen.
Wat mij betreft het belangrijkste land als het om Mercosur-landen gaat is
Brazilië. Bolsonaro zit er niet meer en de sociaaldemocratische president
Lula geeft zelf aan dat hij hier meer mee wil doen. Dat vind ik nogal een
gamechanger. Dan zeggen «er is in het verleden wat afgesproken en daar
blijft het bij» ... Terughoudendheid vanuit Europa en fracties in deze
Kamer richting Bolsonaro kan ik nog wel begrijpen, maar als een nieuw
iemand zegt: ik wil hier wel wat mee doen en ik neem de ontbossing
serieus ... De ontbossing van de Amazone vond al plaats. Het lijkt me dan
heel zinnig om met elkaar, om met de EU als één blok, met de Mercosurlanden daar goede afspraken over te maken. Om dan te zeggen «we doen
gewoon niets, want zoals het nu gaat vinden we wel prima» – dat zegt de
Partij voor de Dieren eigenlijk – vind ik nogal wat. Over het onderzoek van
de WUR: het is van tweeën één. Mevrouw Teunissen wuifde het net weg.
Het was nog niet volledig en allerlei onderdelen waren nog niet meegenomen en nu verwijst mevrouw Teunissen er weer naar. Ik denk dat het
een goed onderzoek is. Ik denk ook dat het heel waardevol is dat we dat
rondetafelgesprek komende donderdag hebben. Daar is de WUR ook
uitgenodigd. Dan kunnen we hun dus juist weer bevragen op nieuwe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

9

inzichten op basis van de nieuwe ontwikkelingen. Maar je kunt niet de ene
keer zeggen dat het een onderzoek is dat niet compleet is en de andere
keer weer verwijzen naar datzelfde onderzoek.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Afspraken over ontbossing regel je niet in een vrijhandelsverdrag, dat
regel je in een goede imvo-wet. Laten we daar dus in ieder geval haast
mee maken. Als het om die terughoudendheid gaat: dat vind ik wel
interessant. De heer Klink van de VVD zegt dus eigenlijk: laten we even
wachten. Dat kan ik wel begrijpen, dat we nu even wachten met oordelen
totdat er meer ligt van het verdrag. Maar wat vindt de VVD er dan van dat,
hoewel er een motie ligt van de Kamer – «trek de steun voor het
Mercosur-verdrag in» – de Minister gewoon in Brazilië zegt: maak haast,
maak haast met Mercosur? Dat is dan toch ook onverantwoord? Wat vindt
de heer Klink daarvan?
De heer Klink (VVD):
Ik heb volgens mij net al aangegeven dat ik het juist heel goed vind dat
Onze Minister naar Brazilië afreist om met elkaar te praten over afspraken.
Dit is het eerste moment na haar bezoek in Brazilië. Ik denk dat de Minister
straks een terugkoppeling kan geven van wat daar besproken is. Ik denk
dat het heel onverstandig is om te interpreteren wat in de media gezegd
zou zijn – ik weet niet of dat letterlijke quotes zijn of niet – en daar een
eigen lezing aan te geven, namelijk dat er een loopje genomen zou
worden met standaarden. Dat is meer wat door mevrouw Teunissen
gezegd wordt. Mijn afdronk van dat bezoek is juist dat de Minister
daarnaartoe gegaan is om de ambitie uit spreken over die standaarden en
de zorgen die we hier hebben over de kap van het regenwoud over te
brengen en de uitdagingen aan te kaarten die we hebben op het gebied
van klimaat. Ik denk dat het in een wereld die geopolitiek zo veranderd is –
de rol van blokken als China en Rusland wordt sterk – heel zinnig is om de
samenwerking te zoeken met andere blokken in de wereld, zoals
Zuid-Amerika. Vandaar dat ik het heel verstandig vind om daar haast mee
te maken. Mijn steun heeft de Minister dus volledig.
De voorzitter:
Laatste interruptie van mevrouw Teunissen, geloof ik.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Om het even scherp te hebben. De Minister heeft hier – dat moet de heer
Klink ook hebben gezien, want hij was erbij – herhaaldelijk gezegd: het
kabinet neemt nog geen standpunt in, totdat de vertaling van het verdrag
er ligt en we afspraken hebben gemaakt met Lula. Dat heeft de Minister
gezegd. Nu hoor ik de heer Klink zeggen dat hij wel benieuwd is wat ze
precies heeft gezegd, ook omdat hij niet weet of het wel klopt wat er in de
media is gezegd, namelijk dat de Minister heeft gezegd «maak haast met
dat verdrag». Ik ben er blij mee dat er in ieder geval een sprankje
nieuwsgierigheid bij de heer Klink is naar wat de Minister dan precies
heeft gezegd in Brazilië.
De voorzitter:
Dat is het mooie van een debat. Ik meen dat de heer Klink ... Nee, hij is
nog niet aan het einde van zijn betoog. Hij zet zijn inbreng voort.
De heer Klink (VVD):
We kunnen het lang hebben over Mercosur. Dat zou ik ook graag willen,
maar ik wil ook nog iets zeggen over Oekraïne en de handelsrelatie met de
VS. De schorsing van de invoerrechten met de handelsbeschermingsmaatregelen voor de Oekraïense uitvoer naar de EU gaat verlengd worden
tot 2024. Daar wordt rekening mee gehouden als het gaat om de Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

10

interne markt en de Europese landbouw. De vraag aan de Minister
daarover is: wat zijn de mogelijke nadelige gevolgen voor de Europese
interne markt en de Europese landbouw?
Dan over de handelsrelatie met de VS. Het is heel goed dat die dialoog
met de Verenigde Staten er is om de discriminatoire elementen van de
Inflation Reduction Act weg te nemen. Kan de Minister aangeven wat de
inzet van de EU en van Nederland is bij de volgende bijeenkomst van de
EU-US Trade and Technology Council in het tweede kwartaal van 2023? Er
zijn nog wat onduidelijkheden over de grondstoffen, over het verschil
tussen de trans-Atlantische grondstoffenclub en het Minerals Security
Partnership. Waarom wordt er niet voortgebouwd op het Minerals
Security Partnership en komt er weer iets nieuws?
Tot zover, voorzitter.
De voorzitter:
Keurig. Drieënhalve seconde voor de tijd. Dank voor uw inbreng. Er is
verder geen behoefte aan interrupties. Ik geef graag de heer Amhaouch
het woord.
De heer Amhaouch (CDA):
Dank, voorzitter. Even een paar punten gezien de beperkte spreektijd. Het
Europees concurrentievermogen staat onder druk en er is zeker ook
de-industrialisatie van Europa. Dat komt inderdaad mede door het
krachtenveld in de wereld, met China enerzijds en Amerika anderzijds. De
Minister geeft in de geannoteerde agenda aan dat ze met de dialoogwerkgroep bezig is en dat wij wachten tot eind maart, wanneer de Amerikanen
weer met een nieuwe guidance komen. Ik vind dat vrij reactief. Als de
uitkomst daarvan ons niet bevalt, wat is dan plan B, vraag ik de Minister.
Hebben we ook een plan B klaarliggen als wij de reactie van de Amerikanen in de dialoog niet voldoende vinden?
We hebben het vaak over geld gehad, maar er gelden ook nog andere
zaken. Dat gaat het om staatssteunkaders maar ook om aanbesteding –
aanbesteding binnen Europa, maar ook meer kunnen aanbesteden binnen
Europa. Ik heb vaak het idee dat de Fransen het Europese aanbestedingsbeleid fijn vinden zolang het maar Frans is. Kijk naar de kustwacht of naar
defensie. Kan de Minister in het kader van het aanbestedingsbeleid scherp
aangeven of er meer ruimte komt voor onze eigen industrie? Komt er
meer ruimte om daar makkelijker mee om te gaan, zoals ook de Fransen
doen? Misschien moeten we daar iets minder naïef in zijn.
Voorzitter. Het CDA steunt het bevorderen van de toegang van Oekraïense
producten tot de EU-markt, maar dit heeft wel een beetje te maken met de
discussie die we net hadden. Het is complex. We begrijpen de situatie van
Oekraïne natuurlijk. We zijn het er ook mee eens dat dit verlengd wordt,
maar kan de Minister in het kader van monitoring en ook wel in het kader
van voedselveiligheid aangeven of de import vanuit Oekraïne echt
gegarandeerd is, ook onder de omstandigheden die er nu in Oekraïne
zijn? Die zijn best wel moeilijk.
Voorzitter. In dit commissiedebat is ook het subsidiebeleidskader sectorale
samenwerking geagendeerd. Bedrijven geven aan dat de betrokkenheid
en de erkenning van de overheid toch nog een probleem vormen. Wij
vragen ons af of de Minister deze signalen herkent. Volgens mij is het
loket vanaf september vorig jaar geopend. Hoeveel subsidieaanvragen
zijn er al ingediend?
Dan hebben we nog een motie-Amhaouch c.s. liggen, over de ondersteuning van de huidige imvo-convenanten. Wij hebben nog nergens
helder terug kunnen lezen wat de nieuwe rol is van de overheid in het
kader van de uitvoering van deze motie. Het kabinet heeft eerst gezegd
dat het zich terugtrekt. De Kamer heeft toen gezegd: dat gaan wij niet
doen. Er is een uitspraak geweest. Dus wij willen weten welke rol de
overheid heeft aan tafel bij de convenanten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

11

De voorzitter:
Keurig, dank. 2 minuten en 47 seconden: tot nu toe de kortste en
bondigste. Dus heel goed. Daarmee halen we het weer een beetje in na de
start, met veel interrupties en een intens debat. Ik zie ook geen behoefte
aan vragen of interrupties. Dat betekent dat ik door kan naar mevrouw
Van der Graaf, ChristenUnie. Aan u het woord.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Ik wil even refereren aan het
werkbezoek dat we vorige week hebben gebracht aan Bangladesh. Daar
hebben we veel aandacht gehad voor het belang van internationaal
maatschappelijk verantwoord ondernemen. We hebben daar een
kledingfabriek bezocht. We hebben daar gesproken met arbeiders, met
werknemers en vakbonden, maar ook met de industrie, de exporteurs van
kleding naar westerse landen. Ze gaven ons belangrijke inzichten mee. Ik
noem de oproep van de werknemers, die uit het hart gegrepen was:
bedrijven in Nederland, in Europa, kijk niet alleen naar de laagste prijs,
maar houd ook rekening met ons, met onze mensenrechten. Leg de
standaard hoog en laat niet de laagste standaard de gemene deler en het
uitgangspunt zijn. Daarmee belonen we landen die verbeteringen
doorvoeren en stimuleren we andere landen om dat ook te doen. We
stimuleren daarmee in ieder geval niet die race to the bottom. Zet de
standaarden hoog.
Volgende maand is het tien jaar geleden dat Rana Plaza, een kledingfabriek in Bangladesh, instortte. Door het internationale akkoord dat er
kwam, is er veel verbeterd in fabrieken. Dat hebben we ook gezien. Maar
er blijft aandacht nodig. Fabrieken die werkomstandigheden willen
verbeteren, komen zelf voor hogere kosten te staan, maar zij geven aan
dat de merken daar niet voor willen betalen. Sterker nog, in de afgelopen
tien tot vijftien jaar zijn de prijzen nagenoeg gelijk gebleven of zelfs
gedaald. De merken in het Westen, in Nederland, willen goede sier maken,
maar er dus niet voor betalen. De rekening komt dan te liggen bij de
mensen daar.
Voorzitter. Wetgeving hier creëert daarmee ook een gelijker speelveld
daar. Het dwingt bedrijven om verder te kijken dan alleen naar de laagste
prijs, en om ook mensenrechten en milieu in ogenschouw te nemen.
Daarom is het ook zo belangrijk dat de wetgeving die we in Nederland en
in Europa doorvoeren, voldoet aan de internationale standaarden van de
OESO en de Verenigde Naties. Nederland heeft tegen de Raadspositie
gestemd met betrekking tot het Europese voorstel. In haar stemverklaring
gaf Minister Adriaansens mede namens Minister Schreinemacher aan dat
het compromis op meerdere terreinen tekortschiet ten opzichte van de
inzet van Nederland en dat het onder de gewenste standaard ligt. De
Minister bekritiseerde het beperken van de waardeketen en zei dat het
optioneel maken van de verplichtingen voor de financiële sector geen
enkele waarde had. Dat was stevige taal.
Voorzitter. Ik spreek hier vandaag ook mede namens de Partij van de
Arbeid en GroenLinks. Mede namens hen vraag ik het kabinet, in
aansluiting op de vragen van de heer Hammelburg en mevrouw
Teunissen, om de Raadspositie en het Commissievoorstel onafhankelijk te
laten toetsen aan de OESO-richtlijnen, bijvoorbeeld door het College voor
de Rechten van de Mens of door het NCP voor de OESO-richtlijnen, die
zich in de rondetafel hier al hebben uitgesproken over de grote afwijkingen die er zijn. Is de Minister hiertoe bereid?
Voorzitter. De subsidieregeling voor sectorale samenwerking vraagt de
samenwerkingsverbanden om een sociale dialoog te voeren met de
vakbonden, maar ze mogen er ook voor kiezen om te beargumenteren
waarom ze dat niet doen. Maar de Kamer heeft een motie aangenomen
die de sociale dialoog echt als criterium neerzet. Waarom wordt hiervan
afgeweken? Waarom is dat geen voorwaarde? Wat moet een vrijblijvende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

12

dialoog nu eigenlijk gaan opleveren? Is er een ondergrens waaraan
initiatieven moeten voldoen? Hoe zorgt de Minister ervoor dat er nu wel
een goede dekkingsgraad komt, dat er meer transparantie komt en ook
dat er lokale impact wordt bereikt ten aanzien van de sectorale samenwerking?
Dank u wel.
De voorzitter:
Hartelijk dank, mevrouw Van der Graaf. Ik kijk nogmaals naar links. Ik zie
geen behoefte aan interrupties of verhelderende vragen voor mevrouw
Van der Graaf. Dat betekent dat we al aan het einde zijn van de eerste
termijn van de zijde van de Kamer. Dan kijk ik even snel naar rechts, naar
de Minister, om te vragen hoeveel tijd ze nodig heeft. We gaan net iets
meer dan tien minuten schorsen. Dank voor de inbreng alvast. Dan zien
we elkaar over tien minuten terug.
De vergadering wordt van 21.23 uur tot 21.44 uur geschorst.
De voorzitter:
Welkom terug bij de vergadering van de vaste Kamercommissie voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking ter voorbereiding
van de informele Raad Buitenlandse Zaken Handel. We hebben natuurlijk
net de inbreng in eerste termijn gehoord van de vijf leden van de zijde van
de Kamer. Nu heeft de Minister de gelegenheid om daarop te reageren en
om antwoord te geven op de vragen.
We zijn een klein beetje uitgelopen. Het debat staat gepland tot 22.45 uur.
Daarom zou ik iedereen willen verzoeken om de interrupties te beperken
tot drie. Ik wil iedereen ook vragen om de interrupties bondig te houden.
Dan bekijken we in de loop van de termijn van de Minister hoe het
verdergaat en of er nog gelegenheid is voor wat laatste vragen. Laten we
kijken hoe het verloopt in vergelijking met het eerste debat.
Ik geef graag het woord aan de Minister.
Minister Schreinemacher:
Dank u wel, voorzitter. Er zijn veel vragen gesteld, zowel over onderwerpen die op de agenda van de RBZ Handel staan als over andere
onderwerpen. Ik zou graag beginnen met de onderwerpen die behandeld
worden bij de RBZ Handel. Vervolgens ga ik verder met de andere
onderwerpen. De blokjes heb ik als volgt ingedeeld. Eén. Het Europese
concurrentievermogen en het vestigingsklimaat. Twee. De handelsrelatie
met de VS. Drie. De handelsrelatie met Oekraïne. Vier. De vragen over het
Mercosur-verdrag. Vijf. De vragen over imvo.
Ik begin meteen met de agenda van de Raad. We gaan spreken over de
vraag hoe het EU-handelsbeleid verder kan bijdragen aan de versterking
van het Europese concurrentievermogen en het bevorderen van de
groene transitie. Dat begint bij een sterk economisch fundament. Hiervoor
zijn een open economie en internationale samenwerking van fundamenteel belang. Zoals u weet heeft de Commissie op 1 februari een
mededeling over een Green Deal Industrial Plan gepresenteerd. Uw
Kamer ontving een kabinetsappreciatie hiervan op 8 februari.
De heer Amhaouch vroeg onder andere naar het vestigingsklimaat in dit
verband. Laat ik vooropstellen: het blijft van belang om ons eigen
vestigingsklimaat te versterken. Het kabinet verwelkomt dan ook de
plannen van de Commissie uit het Green Deal Industrial Plan om koploper
te blijven in de groene transitie en schone technologieën. Onderdeel van
dit Industrial Plan is om de toegang tot bestaande subsidies te verbeteren.
Ik ben me bewust van de aantrekkelijkheid van de IRA. We komen straks
nog daarover te spreken als het gaat over de EU-VS-relatie, vooral
tegenover de huidige hoge energieprijzen in de EU. Volgens mij is het
daarom ook goed dat de Commissie inzet op een antwoord daarop vanuit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

13

Europa. Daarom is het ook belangrijk om dat gelijke speelveld binnen de
EU – daar vroeg de heer Amhaouch ook naar – te waarborgen.
Het ging bijvoorbeeld ook over de staatssteun. De vraag was: hoe moeten
we met de staatssteunregels omgaan? Die moeten natuurlijk zo ingericht
zijn dat fragmentatie op de interne markt kan worden voorkomen.
Natuurlijk is het staatssteunkader primair beleidsterrein van mijn collega
van Economische Zaken. Uiteindelijk kunt u dat debat dus ook verder met
haar voeren. Ik denk echter wel dat het belangrijk is – dat zal ik ook zo
benoemen in de Raad – dat we niet met het verruimen van staatssteunkaders onze eigen interne markt ondermijnen en dat we niet tegen elkaar
gaan concurreren. Dat zou namelijk heel erg zonde zijn.
De heer Amhaouch vroeg ook naar de staatssteun en aanbestedingen.
Hoe gaan we daarmee om? Hoe gaan andere Europese landen daarmee
om? Hoe kunnen we daar zelf creatief mee omgaan? Zo wil ik de vraag
even vertalen. Zoals gezegd, wij verwelkomen de plannen van de
Commissie om koploper te blijven in de groene transitie. Ook voor
aanbestedingen is daarin een rol weggelegd. Het kabinet steunt
voorstellen voor het opnemen van duurzaamheidseisen voor aanbestedingen. Ik kijk ook uit naar de voorstellen van de Commissie. Ik vind het
heel belangrijk dat we daar in Europa goed naar kijken. We moeten dus
ook kunnen scoren op duurzaamheidscriteria. Dat doen we bij aanbestedingen ook al vaak. In het vorige debat, een uur geleden, hadden we het
ook over de modernisering van financiële instellingen, over de
Wereldbank en hervormingen. Ik denk dat ook bij de Wereldbank en
andere internationale instellingen duurzaamheidscriteria bij aanbestedingen heel belangrijk zijn. Daar moeten we ook op blijven inzetten. Dat
zal Nederland ook doen, ook in internationaal verband. Nederlandse
partijen zijn vaak heel goed qua score op die duurzaamheidscriteria, dus
dat helpt dan ook weer. Dan komen die partijen namelijk vaker uit de bus
rollen bij aanbestedingen. Ik heb er dus goede hoop op dat dat zal
gebeuren. Wij blijven dat natuurlijk monitoren. Wij kijken hoe we het
toetsen op duurzaamheidscriteria nog verder kunnen aanscherpen. We
moeten dus niet alleen toetsen op de laagste prijs.
Dan ga ik nu door naar het kopje ...
De voorzitter:
Ik zie toch nog een interruptie van de heer Amhaouch bij het eerste blokje.
Gaat uw gang.
De heer Amhaouch (CDA):
Ja, over dat aanbestedingsbeleid. Is er weleens bekeken hoe de verschillende lidstaten met het aanbestedingsbeleid omgaan? Ik kan mij namelijk
niet aan de indruk onttrekken dat de Fransen daar heel scherp in zitten,
bijvoorbeeld bij de kustwacht of bij defensie: alles is goed, als het maar
Frans is. Spelen zij nou gewoon het spel slim en binnen de regels? Of
overtreden ze de regels? Dat moet toch ook gewoon een keer duidelijk
worden?
Minister Schreinemacher:
Ik vind het een goede vraag. Toen ik Europarlementariër was, heb ik hier
zelf ook vraagtekens bij gezet. Ik denk dat het heel goed is om de
Commissie te blijven aanmoedigen om toezicht te houden op het
uitvoeren van de Europese aanbestedingsrichtlijnen. Ik moet daar meteen
bij zeggen dat dit primair het terrein is van de Minister van Economische
Zaken. Aanbestedingen liggen dus meer bij haar, maar ik vind dit wel een
heel belangrijke vraag. Ik zou daar dus graag met mijn collega van EZK
nader over praten, hoewel dat dus meer op haar terrein ligt, om te kijken
hoe dat nu geregeld is. Maar kijk, als er niet wordt voldaan aan de
aanbestedingsregels, dan vindt er bij ons in dat geval ook een inbreukpro-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

14

cedure plaats. Dat zou in Frankrijk ook moeten gebeuren, als zij zich niet
houden aan de aanbestedingsregels.
De voorzitter:
Er is geen behoefte aan een tweede interruptie, dus de Minister vervolgt,
volgens mij met het tweede blokje, het blokje handelsrelaties.
Minister Schreinemacher:
Ja, de handelsrelatie met de VS. Dat is een ander thema dat op de agenda
staat: de Inflation Reduction Act. Dat blijft een dominant onderwerp
binnen de EU-VS-handelsrelatie. Tijdens de technische briefing op
21 februari is uw Kamer door ambtenaren van het ministerie bijgepraat.
We zijn nog in afwachting van de uitkomst van de hoogambtelijke
EU-VS-taskforce. De heer Amhaouch refereerde daar ook al aan. Die komt
eind maart. Naar verwachting worden dan de nieuwe richtlijnen gepresenteerd. Voor ons is het belangrijk dat we die afwachten, om te kijken wat
daaruit komt en om te kijken of dat iets is waar wij als EU mee kunnen
werken. Maar ik wil benadrukken dat de EU een uitgebreid handelsinstrumentarium tot z’n beschikking heeft om onze belangen te beschermen.
Aan die instrumenten kleven ook nadelen, dus ik vind het prematuur om
hierop vooruit te lopen. Maar natuurlijk kunnen we in het uiterste geval
naar die handelsinstrumenten grijpen of een WTO-zaak starten. Maar ik
vind het heel belangrijk, juist ook omdat er nadelen aan die instrumenten
kleven, dat we dat hele proces aflopen. We moeten in de eerste plaats
proberen om er in goed overleg uit te komen.
Dan in antwoord op de heer Klink, want dat raakt hier een beetje aan, over
de critical raw materials club. Uit de taskforce, de EU-US-taskforce, komt
die critical raw materials club voort. Ook die zou een oplossing kunnen
bieden om de EU in de VS de status van handelspartner voor kritieke
grondstoffen te geven en daarmee een betere behandeling voor de
EU-import onder de IRA te verkrijgen. Daar zou die club dus bij kunnen
helpen.
De heer Klink vroeg hoe die club zich dan verhoudt tot het Minerals
Security Partnership en of er naar overlap wordt gekeken bij deze
partnerschappen. Die club heeft echt een andere oorsprong, veel meer
leden en een ander doel. Het doel van die Minerals Security Partnership is
namelijk dat strategische projecten op het gebied van kritieke grondstoffen moeten worden geïdentificeerd en gefaciliteerd, en dat naar de
gehele waardeketen van mijnbouw tot raffinage en recycling moet
worden gezocht. Dus die verschillende samenwerkingsverbanden of clubs
of partnerships hebben wel echt andere doelen. Voor de langere termijn
blijft het voor Nederland natuurlijk van belang om te blijven werken aan
een constructieve EU-VS-handelsagenda. Dat geldt met name ook voor de
groene transitie en voor hoe we daarvoor het handelsinstrumentarium
gebruiken. Los van de toezeggingen die de EU van de VS verkrijgt over
een betere behandeling van de EU-producten, bijvoorbeeld bij die
guidelines of in de gesprekken in de taskforce, is het natuurlijk ook zo dat
die IRA de enige ambitieuze klimaatwetgeving van de VS op federaal
niveau is. Dat heb ik ook weleens eerder in uw Kamer gezegd. In principe
zijn wij dus blij dat zij grote stappen zetten met die wetgeving. Het gaat
ons daarbij vooral om de elementen die ons uitsluiten of Europese
bedrijven op achterstand zetten. Die stellen we dus aan de kaak, maar de
IRA in itself is welkome wetgeving. Verder blijft de TTC het primaire
platform om verdere samenwerking aan te jagen. De bijeenkomst in juni
kan bijdragen aan meer trans-Atlantische coördinatie, onder meer op het
gebied van de groene transitie, subsidies, transparantie, grondstoffen,
duurzame handel, exportcontrole en kunstmatige intelligentie.
Tot zover het VS-blokje.
De heer Klink (VVD):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

15

Dat was best een ronkende reactie van de Minister hierop. Dat is natuurlijk
heel goed. Loopt die dialoog over die discriminatoire elementen waarnaar
de Minister ook verwijst goed? Dat is eigenlijk nog de vraag die ik aan de
Minister heb. Wordt er constructief gekeken naar de zorgen die wij hebben
en die de Minister ook net uitsprak? Heeft de Minister er fiducie in dat die
zo veel mogelijk weggenomen gaan worden?
Minister Schreinemacher:
Die gesprekken lopen. Ik durf niet op een positieve uitkomst vooruit te
lopen, want daar is het nog te fragiel voor. Maar ik denk wel dat we die
gesprekken moeten afwachten, voordat we volgende stappen zetten met
handelsinstrumenten. De gesprekken lopen. Daar komt een uitkomst uit,
maar ik ga er nu niet op vooruitlopen of die voor de Europese Unie
voldoende is. Maar daar hoop ik natuurlijk overmorgen van de Eurocommissaris meer over te horen.
De voorzitter:
U vervolgt, volgens mij het derde blokje, het blokje met betrekking tot de
handelsrelaties met Oekraïne.
Minister Schreinemacher:
Ja, over Oekraïne en de tijdelijke opschorting van de resterende importheffingen op Oekraïense producten. Sinds de inwerkingtreding van die
opschorting zien we een toename in de Oekraïense uitvoer naar de EU. De
tijdelijke tariefopschorting lijkt de Oekraïense economie dan ook de steun
in de rug te bieden die we daarmee hadden beoogd. Vorig jaar verwelkomde het kabinet de tijdelijke tariefopschorting, ook gelet op het
blijvende belang van economische steun. Daar hebben we het in het
vorige debat ook al over gehad: hoe houden we die Oekraïense economie
draaiende? Daarmee kom ik bij de vraag van de heer Klink. Het kabinet is
zich er natuurlijk tegelijkertijd van bewust dat Nederlandse en Europese
marktpartijen daardoor meer concurrentie ervaren, als gevolg van de
toegenomen invoer uit Oekraïne. Dat geldt in het bijzonder voor pluimveevlees en eieren. Wij houden de ontwikkelingen rondom de invoer en de
impact daarvan op de landbouwsector in de gaten. Wij dringen er bij de
Commissie ook voortdurend op aan om dat te doen voor gevoelige
sectoren.
De heer Amhaouch vroeg in dat verband om aan te geven of importen
veilig zijn en goed gemonitord worden. De Europese Commissie monitort
de import van Oekraïense invoer nauwgezet. Ook het kabinet houdt de
ontwikkelingen op dat gebied nauwlettend in de gaten. Dat zal ook tijdens
de verlenging zo blijven. Net zoals voor alle producten die de EU
binnenkomen geldt, moeten Oekraïense producten aan alle voedselveiligheidstandaarden voldoen. Deze blijven gemonitord worden.
Tot zover over Oekraïne.
De voorzitter:
Ik zie dat er geen behoefte is aan interrupties, dus ik denk dat iedereen de
interrupties reserveert voor het vierde en het vijfde blok, voor Mercosur
en imvo. Laten we kijken. U vervolgt.
Minister Schreinemacher:
Dan kom ik nu inderdaad bij het blokje over Mercosur, over het handelsakkoord tussen de EU en Mercosur. De onderhandelingen daarover staan
deze week niet op de agenda, maar ik begrijp natuurlijk wel dat hierover in
deze Kamer de nodige vragen zijn, mede naar aanleiding van de motie die
eerder vandaag is aangenomen in de Kamer. Ik vind het belangrijk om
onduidelijkheid over de Nederlandse positie ten aanzien van het verdrag
weg te nemen. De positie van het Nederlandse kabinet is onveranderd.
Zoals ik al eerder in debatten heb aangegeven – waar mevrouw Teunissen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

16

ook aan refereerde – zal het kabinet pas een positie over het EU-Mercosurverdrag innemen als alle daarvoor benodigde documenten door de
Commissie aan de Raad zijn aangeboden voor besluitvorming. De
Commissie onderhandelt op dit moment over een aanvulling op het
verdrag. We zijn dus nog niet in de fase van besluitvorming.
Voor de vraag in welke vorm – een of meerdere akkoorden – dit verdrag
uiteindelijk wordt voorgelegd, geldt dat het in eerste instantie aan de
Commissie is om hierover een voorstel te doen. Voor zover wij weten, zijn
hierover binnen de Commissie nog geen knopen doorgehakt.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik val hier bijna van mijn stoel door de uitspraak van de Minister dat de
positie van het kabinet onveranderd is. We kunnen een interview met de
Minister in het FD lezen, waarin ze letterlijk zegt: wij moeten als Europa
laten zien dat het ons menens is met het Mercosur-handelsverdrag. Ze
roept daarin op om dat handelsverdrag snel te ratificeren. Tegelijkertijd
zegt ze hier: we nemen nog geen standpunt in als kabinet. Ja, zo kan ik het
ook! Het is niet de eerste keer dat we dat zien bij het kabinet. Dat zien we
ook altijd als het gaat om landbouwgif. Dan zegt het kabinet: nee, we
zetten ons er in Europa voor in om giftige landbouwstoffen te verbieden.
En tegelijkertijd wordt er achter de schermen gewoon voor gelobbyd. En
dat gebeurt hier ook, maar dan niet eens achter de schermen! Dat vind ik
het kwalijke. De Minister zegt aan de ene kant in Brazilië: we moeten
opschieten. Namens wie spreekt zij dan? Dat is mijn vraag. Namens wie
spreekt zij dan in Brazilië? Is dat niet namens het kabinet?
Minister Schreinemacher:
Tijdens mijn bezoek aan Brazilië van half februari heb ik de zorgen die in
uw Kamer leven over ontbossing aan de orde gesteld. Dat zal mevrouw
Teunissen niet als een verrassing in de oren klinken. Ik heb dat juist bij de
Braziliaanse regering onderstreept en ik heb haar aangemoedigd om de
zorgen die aan deze kant leven, niet alleen in Nederland maar ook in
andere lidstaten, heel serieus te nemen. Zoals we al eerder hebben
gewisseld tijdens de debatten, wordt er nu nog onderhandeld over een
additioneel instrument. Ik heb hun dus ook laten weten: let wel, dat
additionele instrument is echt van heel groot belang als er überhaupt
stappen aan deze zijde genomen moeten worden met betrekking tot
ratificatie van het Mercosur-verdrag. Dus dat is wat ik daar heb overgebracht. Dat zijn juist de zorgen die in uw Kamer leven ten aanzien van de
ontbossing. Dat heb ik ook in het FD gezegd. Ik heb daarin gezegd dat we,
wat mij betreft, daar serieuze stappen moeten maken met die aanvullende
afspraken. Ik vind het belangrijk om hier te benoemen dat een akkoord
met die vier Amerikaanse landen een bijdrage zou kunnen leveren aan
leveringszekerheid en diversificatie van toeleveringsketens en afzetmarkten. Daar wil ik geen onduidelijkheid over laten bestaan. Uw Kamer
heeft een aantal moties aangenomen over het diversifiëren van handelsketens en de toegang tot grondstoffen, ook grondstoffen die we hier
nodig hebben. De Kamer vraagt mij te zorgen voor toegang tot grondstoffen. Dan vind ik het wel van belang dat we niet afhankelijk zijn van één
groot land in Azië. Zij vraagt mij ervoor te zorgen dat Europa meer als
geopolitieke speler op het wereldtoneel kan verschijnen. Handelsverdragen kunnen daarvoor een belangrijk instrument zijn. Dat hebben we
ook opgenomen in het coalitieakkoord. Dat heb ik dus ook willen
benadrukken in dat FD-artikel. Tegelijkertijd heb ik gezegd dat ik de zorgen
over ontbossing heel serieus neem. Die zorgen heb ik ook daar
overgebracht.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

17

Dank, Minister. Er is nog een tweede interruptie van mevrouw Teunissen.
Daarna wil mevrouw Van der Graaf nog een interruptie plegen. Eerst
mevrouw Teunissen. Gaat uw gang.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ik vind dit echt stuitend, want de Minister draait er met grote bogen
omheen. Het is gewoon heel simpel. Er ligt al sinds 2020 een heel
duidelijk verzoek van de Kamer: Nederland, trek de steun voor het
Mercosur-verdrag in. Dat zou de Minister overbrengen aan de Europese
Commissie. Nu zegt de Minister in een interview dat haast moet worden
gemaakt met het Mercosur-verdrag. Vervolgens zegt zij: ik neem nog
steeds geen standpunt in. Namens wie spreekt zij dan als zij zegt «maak
haast met het Mercosur-verdrag»? Spreekt zij dan namens het kabinet?
Daar krijg ik gewoon geen antwoord op. Er lijkt toch een heel grote
tegenstrijdigheid te zijn. En het lijkt er toch heel veel op dat de Minister
niet ziet wat de verhoudingen hier zijn. Er ligt gewoon een Kameruitspraak. En nu ligt er een tweede Kameruitspraak. Mijn vraag is dus
nogmaals of de Minister bereid is om op de komende Handelsraad heel
klip-en-klaar te zeggen: Nederland wil dat wij de steun voor het Mercosurverdrag intrekken en Nederland wil dat wij geen verdrag goedkeuren
waarin landbouw zit. Daar gaat het uiteindelijk om.
Minister Schreinemacher:
Op die vragen van mevrouw Teunissen heb ik zojuist ook al antwoord
gegeven. De positie van het kabinet ten aanzien van dit verdrag is
onveranderd. We nemen geen positie in zolang er geen formele tekst ligt.
Ik had me voorgesteld dat mevrouw Teunissen het zou aanmoedigen dat
er aanvullende afspraken gemaakt worden over ontbossing.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Graaf voor een eerste interruptie.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik hoorde de Minister zojuist spreken over het coalitieakkoord, waarin over
handelsakkoorden wordt gesproken, over het artikel in het FD en het
interview dat zij aan Het Financieele Dagblad heeft gegeven. Dat leidt bij
mij toch nog wel tot een nadere vraag, want in het coalitieakkoord staat
dat Nederland op het gebied van eerlijke productie, mensenrechten,
voedselveiligheid, duurzame groei en klimaat juist zou moeten inzetten op
heel hoge standaarden. Maar in Het Financieele Dagblad lezen we dat de
Minister van mening is dat politici het nieuwe momentum voor
EU-vrijhandelsverdragen niet moet smoren door het onmogelijke te eisen
op het gebied van milieu en klimaat, arbeidsomstandigheden en
mensenrechten. Dan vraag ik mij toch af hoe ik deze uitspraak van de
Minister in Het Financieele Dagblad moet lezen. Pleit zij hier nou voor een
verlaging van de standaarden?
De voorzitter:
Heldere vraag. De Minister.
Minister Schreinemacher:
Nee, ik pleit niet voor een verlaging van de standaarden. Ik denk dat, als
we handelsverdragen aan willen gaan met landen, zeker als het gaat om
landen die nu moeite hebben met het behalen van onze standaarden, het
heel belangrijk is dat we die landen helpen. Ook dat heb ik heel duidelijk
in het interview gezegd. Aan de afspraak die in het coalitieakkoord staat,
namelijk dat we vasthouden aan hoge standaarden, geef ik gewoon
uitvoering. Dat zult u ook zien. U hoeft zich dus geen zorgen te maken dat
ik met die standaarden zou marchanderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

18

De voorzitter:
Dat is een heldere reactie. Er is geen behoefte aan een tweede interruptie.
Dan vervolgt de Minister haar betoog. Ik geloof dat zij nog steeds bij het
vierde blok is, over Mercosur. Gaat uw gang.
Minister Schreinemacher:
Ja. Ik ga ook graag in op de landbouwafspraken in het akkoord, want ook
daarover lijkt nu wat onduidelijkheid te bestaan. De Europese Unie
beschermt gevoelige landbouwsectoren, ook in nieuwe handelsakkoorden. Nieuwe markttoegang voor in de EU gevoelige landbouwproducten is beperkt door het gebruik van quota. De studie van de universiteit van Wageningen waaraan al in verschillende interrupties is
gerefereerd, heeft laten zien dat dankzij deze quota de impact op de
gevoelige landbouwsectoren beperkt zal zijn. Bovendien is in het akkoord
de mogelijkheid tot het nemen van vrijwaringsmaatregelen opgenomen
om de eigen industrie te beschermen tegen plotselinge importstijgingen.
Vanmiddag is een motie aangenomen. Mij werd gevraagd hoe we daar
invulling aan gaan geven. Dit verdrag staat niet op de agenda van de RBZ
Handel van deze week. Juist omdat deze motie tijdens het debat is
ontraden, is het evident dat dit lastig ligt. Ik vind het daarom belangrijk
om over de uitvoering ervan bij het kabinet te rade te gaan. Ik zal de motie
dus eerst binnen het kabinet bespreken en dan kom ik er graag bij uw
Kamer op terug.
De voorzitter:
Ik zie twee handen. Volgens mij was de heer Klink net even iets eerder.
Dus eerst de heer Klink en dan mevrouw Teunissen. De heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Volgens mij is dit zo’n beetje het blokje Mercosur. Ik ben benieuwd of de
Minister ook naar aanleiding van het bezoek aan Brazilië nog een reflectie
kan geven op wat de Brazilianen zelf willen op het gebied van het kappen
van het regenwoud en afspraken met de Europese Unie. Want een
akkoord komt uiteindelijk van twee kanten. Misschien is het dus ook goed
om in te brengen wat de zorgpunten daar zijn en wat daarvan meegenomen zou kunnen worden.
Minister Schreinemacher:
Het aan de orde stellen van die zorgen was natuurlijk een van de redenen
dat ik daar was. President Lula heeft al bij verschillende gelegenheden
aangegeven dat hij heel ambitieus is op het gebied van het tegengaan van
ontbossing, dat dit heel serieus genomen wordt en dat men er hard op
inzet om legale en illegale ontbossing tegen te gaan. Dat is mij nogmaals
door de vicepresident bevestigd. Ik vond dat wel goed om te horen en ik
had ook gehoopt als goed nieuws aan uw Kamer te kunnen melden dat dit
aan die kant zeker als heel belangrijk wordt gezien.
De voorzitter:
Dat is de reactie van de Minister op de vraag van de heer Klink. Mevrouw
Teunissen heeft ook nog een vraag. Daarna de heer Amhaouch.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Het argument dat we niet kunnen aangeven wat de positie van Nederland
is omdat dit niet op de agenda van de RBZ Handel staat, vind ik toch een
beetje mager. Andere landen zoals Oostenrijk hebben dit allang gedaan.
Bovendien ligt er al sinds 2020 een motie. Die voert de Minister gewoon
niet uit en nu ligt er nog een motie over Mercosur. Welke mogelijkheden
ziet zij om dit wél op de komende Raad te agenderen?
Minister Schreinemacher:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

19

Zoals gezegd, kom ik graag op een later moment terug op de vraag hoe
het kabinet met deze motie omgaat. Ik heb al aangegeven dat zij was
ontraden. U weet ook dat dit in de coalitie best gevoelig ligt. Daar hoeven
we niet kinderachtig over te doen. Ik moet dit binnen het kabinet
bespreken en dan kom ik er bij u op terug.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Voorzitter? Heel kort?
De voorzitter:
Dat is de laatste, geloof ik.
Mevrouw Teunissen (PvdD):
Ja. Mijn vraag is alleen: wanneer dan? Kan er nog voordat de Raad
plaatsvindt een brief komen waarin staat hoe en wanneer de Minister die
motie gaat uitvoeren?
De voorzitter:
Dit was echt even een uitzondering. De Minister.
Minister Schreinemacher:
De agenda voor die Raad is al een hele tijd geleden vastgesteld. Ik kan
Mercosur dus niet zomaar tijdens de RBZ Handel agenderen. De noodzaak
om hierop te reageren vóór de RBZ Handel is er dus niet. Juist omdat uw
Kamer een belangrijk signaal heeft gegeven – dat ontken ik helemaal niet
– wil ik met een gedegen reactie van het kabinet komen en niet uit de
heup schieten met een brief die binnen een halve dag geschreven is. Ik
vind het gewoon belangrijk dat we als kabinet met een gedegen reactie
komen op een belangrijk signaal vanuit uw Kamer.
De voorzitter:
Ik denk dat dit helder is, dus ik ga door naar de heer Amhaouch voor zijn
tweede interruptie.
De heer Amhaouch (CDA):
Het lijkt me inderdaad heel slim van de Minister dat ze eerst met deze
uitspraak van de Kamer het kabinet ingaat om te kijken hoe het verder
moet, voordat we inderdaad in Europa gekke dingen gaan roepen. Maar
dan gaat het ook over wat het krachtenveld in Europa nu is met betrekking
tot Mercosur. Wij lopen als Kamer vooruit op de troepen, want Mercosur
moet nog behandeld worden. Zijn er ook andere landen die nu al forse
uitspraken hebben gedaan als «wij blokkeren het volledig»? Of zit er toch
een nuance in: we erkennen dat er een verdrag ligt, maar we zijn nog wel
kritisch op een aantal punten.
Minister Schreinemacher:
Om dat krachtenveld echt goed in beeld te kunnen brengen, zou ik
eigenlijk willen vragen of u dat ook in de reactie op de motie zou kunnen
aangeven, dus in die brief.
De voorzitter:
De heer Amhaouch knikt. Er is geen behoefte aan een vervolgvraag.
Helder. Dat is een toezegging. De Minister vervolgt. Ik weet nou niet meer
of we nog bij het vierde blok zijn of dat we doorgaan met imvo. Het vijfde
blok: imvo. Gaat uw gang.
Minister Schreinemacher:
Over imvo en de sectorale samenwerking is een aantal vragen gesteld.
Binnen de mix van imvo-maatregelen blijft sectorale samenwerking een
prominente plaats innemen. Ik blijf dit ook ondersteunen. We hebben dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

20

natuurlijk wel op een nieuwe manier vormgegeven. Sinds oktober 2022 is
er een nieuwe subsidieregeling opengesteld bij de RVO, waarmee
bedrijven en maatschappelijke organisaties ondersteuning kunnen
aanvragen.
De heer Amhaouch vroeg hoeveel aanvragen er zijn ingediend onder de
regeling die nu openstaat. Op dit moment zijn er nog geen formele
aanvragen ingediend daarvoor.
Als het gaat om de sectorale samenwerking en de rol van de overheid,
blijf ik het wel belangrijk vinden om open te staan voor de visie en de
stakeholders van uw Kamer. Dat heb ik ook in de brief van vorige week
aangegeven. De eerste openstelling blijft nu overeind en ik zal bij het
aflopen van de eerste openstelling in september 2023 de balans opmaken
en beoordelen of de regeling wel de juiste vorm heeft of aanpassing
behoeft. Als de regeling nu wordt ingetrokken, dan is er voor sectorale
initiatieven en voor maatschappelijke organisaties ook in hun rol binnen
de convenanten geen financiering beschikbaar. Daarom vind ik het wel
belangrijk om die eerste openstelling nu overeind te houden. Bij het
opmaken van die balans wordt natuurlijk ook de rol van de overheid
geëvalueerd, omdat ik weet dat er groot belang aan wordt gehecht door
de partijen bij de sectorale samenwerking.
De voorzitter:
Er is een interruptie en een vraag van de heer Amhaouch. Gaat uw gang.
De heer Amhaouch (CDA):
Het loket is in september opengegaan. De Minister geeft aan dat zij in
september, als we een jaar verder zijn, gaat kijken hoe het loopt. Ik zou de
Minister willen vragen om er nu de thermometer in te stoppen. Wat is de
reden dat er nog geen aanvragen zijn? Begrijpen we dat? Wat zijn daar de
redenen voor? Anders zijn we dadelijk weer zes maanden verder en dat
zou heel zonde zijn. Misschien houdt het ook wel verband met de
onduidelijke rol van de overheid aan die tafel. Ik zie in de brief in reactie
op mijn motie inderdaad dat de Minister aangeeft dat Buitenlandse Zaken
of Buitenlandse Handel een aantal keer aan tafel heeft gezeten. Is dat de
rol: aan tafel zitten? Welke rol heeft de overheid aan tafel? Daar zou ik toch
graag antwoord op willen hebben. En ik zou de Minister toch willen
vragen om, nu we zes maanden verder zijn, de thermometer erin te
stoppen en in gesprek te gaan om juist de constructiviteit te pakken en
niet nog eens zes maanden te wachten tot we weer in het najaar zitten.
Minister Schreinemacher:
De rol van de overheid aan die tafel blijft een actieve, net als we hiervoor
ook hebben gehad. We blijven een actieve rol spelen en zitten niet alleen
aan tafel, maar brengen de partijen ook nader tot elkaar, jagen hen aan en
voorzien hen van inhoudelijk advies. Dat onderzoek starten wij nu, dus de
thermometer gaat er nu zo ongeveer in. Dat duurt even. Dit gaat over
onderzoek dat ten grondslag ligt aan de evaluatie, dus over wat eronder
ligt. Dat onderzoek wordt gebruikt voor het weegmoment na de zomer,
dus voor die evaluatie. We starten dat dus nu, maar we hebben dat niet
binnen een maand afgerond.
De voorzitter:
De laatste interruptie van de heer Amhaouch voor nu. Gaat uw gang.
De heer Amhaouch (CDA):
Dan doen we dat. Ik hoor de Minister zeggen: we gaan een onderzoek en
een evaluatie starten. Dat is natuurlijk heel formeel. Je tuigt dan ook
behoorlijk wat op. Dat heb je inderdaad niet binnen een maand gedaan,
maar je kunt ook op een constructieve en praktische manier een soort
belronde doen, want je weet wie je stakeholders zijn. Ik vraag nu niet naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

21

een onderzoek, maar om te proberen te achterhalen wat die reden is.
Misschien zijn er belemmeringen die we makkelijk weg kunnen nemen.
Dan kunnen we verder.
Minister Schreinemacher:
Vindt u het goed als ik daar in tweede termijn even op terugkom? Ik
begrijp de vraag. We hebben natuurlijk wel aan een aantal partijen
gevraagd of ze van plan zijn om een aanvraag in te dienen en waarom ze
dat nog niet hebben gedaan. We hebben dus ook wel wat antwoorden op
die vraag, maar ik moet even kijken of dat voldoende is.
De voorzitter:
Prima. Helder. Ik zie dat de heer Amh ... Ik zie dat de heer Hammelburg
nog een vraag heeft.
De heer Hammelburg (D66):
U wilde me meneer Amhaouch noemen! Hoort u dat, meneer Amhaouch?
Ze wilde me meneer Amhaouch noemen.
Ik snap de vraag van de heer Amhaouch heel goed. De reden die eraan
ten grondslag ligt, is dat alle stakeholders, ook binnen de SER, hebben
aangegeven dat die sectorale aanpak op zich werkt, dat we die bij het
uitblijven van imvo-wetgeving moeten voortzetten en dat partijen zich
steeds terugtrekken als die er niet is. Dat heeft desastreuze gevolgen voor
al het beleid dat we het afgelopen jaar hebben gevoerd en de impact van
dat beleid. Mijn vraag is dus nogmaals wanneer dat dan gebeurt. Ik sluit
me daarmee aan bij de heer Amhaouch. Ik zag dat er een aantal stakeholders bij worden betrokken, maar ik miste MVO Nederland in dat rijtje.
Ik weet niet of dat expres zo is, maar ik zou die er het liefst ook bij
betrokken zien.
Minister Schreinemacher:
Die zullen we daar ook bij betrekken, want ik begrijp het belang daarvan.
Zoals ik al zei, begrijp ik ook het belang dat partijen aan de rol van de
overheid hechten.
Mevrouw Van der Graaf vroeg naar de dekkingsgraad en de transparantie
van de subsidieregeling voor sectorale samenwerking. De overheid stuurt
op de kwaliteit van de samenwerkingsverbanden door middel van de
voorwaarden die in het subsidiekader worden gesteld. Daarin wordt onder
andere gestuurd op de betrokkenheid van stakeholders en het voeren van
een sociale dialoog. Dat moet leiden tot lokale impact, waar mevrouw Van
der Graaf het ook over had. De regeling ondersteunt bedrijven in
samenwerking met de zes stappen wat betreft due diligence, waaronder
stap 5, over transparantie. Zoals toegezegd aan uw Kamer zal ik samen
met de RVO een outreachstrategie ontwikkelen om bedrijven te stimuleren
om sectorale initiatieven op te starten en eraan deel te nemen.
Door verschillende leden werd er een vraag gesteld over een toets van de
voorgestelde EU-richtlijn aan de OESO-richtlijnen en aan
OESO-conformiteit. Sommigen hadden het over OESO-conformiteit,
anderen over OESO-richtlijnen. Het kabinet heeft in het BNC-fiche
aangegeven dat, waar de voorgestelde EU-richtlijn afwijkt van de
OESO-richtlijnen, het erop gericht is om die aan te passen. In het
EU-voorstel ging het om vijf stappen. Wij hebben in het BNC-fiche ook
aangegeven dat wij er een zesde stap in opgenomen wilden zien. Dat is
gelukkig gebeurd in het Raadsstandpunt. Dat is hartstikke goed nieuws.
Ook is de risico-oriëntatie overgenomen die bij die OESO-richtlijnen hoort.
Wat dat betreft worden de OESO-stappen dus gevolgd. Maar als u mij
vraagt naar de OESO-conformiteit, dan zou de financiële sector er ook
onder moeten vallen. U weet allemaal dat die uitgezonderd is in de
Raadspositie, of dat het volgens de Raad in ieder geval aan lidstaten zelf is
om die al dan niet op te nemen. Daarom heeft Nederland uiteindelijk ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

22

tegen dit voorstel of standpunt gestemd. Ook in de downstreamketen –
gaat het over de hele handelsketen of alleen over de toevoerketen? – is
het nu niet OESO-conform. Een formele extern uitgevoerde toets lijkt mij
nu dus een beetje overbodig, want ik kan nu gewoon zeggen waar het niet
OESO-conform is. Zo’n toets voegt daar weinig aan toe en ik ben er ook
een beetje bang voor dat die weer tot vertraging leidt in Europa. Van de
OESO-richtlijnen zijn die zes stappen overgenomen en de risico-oriëntatie,
maar niet de OESO-conformiteit van de financiële sector en downstream
de hele keten.
De voorzitter:
Dat is een helder antwoord. Ik zie de hand van de heer Klink. Gaat uw
gang.
De heer Klink (VVD):
Dank aan de Minister voor deze beantwoording. Toch even over de
financiële sector. Het is natuurlijk bekend wat de positie is en dat die
uitgesloten is, zoals het voorstel er nu voorligt. Maar ik ben wel benieuwd
hoe het nu eigenlijk zit. Spreekt de Minister in haar bilaterale contacten
met collega’s hier ook over? Delen de ministers in de andere lidstaten dat
doorleefde gevoel om de financiële sector structureel uit te sluiten? Of is
daar het gevoel toch eerder dat die sector eigenlijk ook gewoon een
onderdeel moet zijn als die imvo-wetgeving er komt?
Minister Schreinemacher:
Het is een Raadspositie, dus uiteindelijk was er een meerderheid van de
lidstaten die daar zo sterk in stond of die sector er in ieder geval niet in
wilde. Daarom is er uiteindelijk het compromis gekomen dat je het per
lidstaat mag bepalen. Ik heb het natuurlijk met mijn collega’s over dit
voorstel, maar dat wordt eigenlijk ook uitonderhandeld in de Raad waar
Minister Adriaansens in zit. Zij heeft het daar natuurlijk ook met haar
collega’s over gehad, maar zo is het nu opgenomen. Aan dat Raadsstandpunt kunnen we niet zo veel meer veranderen, als dat een antwoord
is op uw vraag.
De voorzitter:
Een aantal leden hebben het maximum van hun interrupties bereikt, maar
dat geldt niet voor mevrouw Van der Graaf. U kunt dus nog interrumperen.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dat leidt wel tot de vraag hoe de Minister daar dan nu naar kijkt. We
hebben de Minister namelijk eerder in de Kamer horen zeggen dat het
belangrijk is dat we de OESO-richtlijnen volgen in de wetgeving die we
hier zouden doorvoeren. De Minister schetste net zelf op welke grote
punten de wetgeving die in Europa in de maak is, daar nu van afwijkt. Hoe
weegt de Minister het dat Nederlandse bedrijven uitspreken dat het
belangrijk is dat aan de OESO-richtlijnen wordt voldaan, dat de Nederlandse financiële sector dat uitspreekt, dat de sector in Bangladesh, waar
we net zijn geweest, dat uitspreekt en dat sectoren uit producerende
landen uitspreken hoe belangrijk het is dat wetgeving aan de
OESO-richtlijnen voldoet en aan de normeringen daarin? Hoe weegt de
Minister dat en wat voor actie onderneemt ze in Brussel?
Minister Schreinemacher:
We hebben natuurlijk met het BNC-fiche onze inzet ten aanzien van die
OESO-richtlijnen bepaald. In de Europese Unie zetten we ook in op die
OESO-richtlijnen. Zoals gezegd: we hebben veel bereikt. Die risicooriëntatie, die zesde stap, is opgenomen. Het is nu ook afwachten wat het
Europees Parlement zegt, wat de trilogen gaan brengen. Nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

23

spreekt natuurlijk ook met Europarlementariërs over de inzet van
Nederland. Die kennen ook het BNC-fiche. U kunt het er zelf ook over
hebben met uw counterparts in het Europees Parlement, evenals over hun
inzet. Wat dat betreft wachten wij nu ook het standpunt af van het
Europees Parlement om de trilogen te gaan starten.
De voorzitter:
Dank, Minister. Als het een hele korte, duidelijke vraag is, heeft u daartoe
zeker de gelegenheid, mevrouw Van der Graaf.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik heb nu niet een antwoord gekregen op de vorige vraag die ik heb
gesteld. Ik vroeg de Minister hoe zij het belang ervan weegt dat er voldaan
wordt aan OESO-richtlijnen, en welke inzet het kabinet daar nu nog op
heeft. Ze moet dus niet bij de pakken gaan neerzitten en achteroverleunen. Wat voor actie onderneemt de Minister nu nog? Daar zou ik graag
nog een antwoord op willen hebben.
Dan heb ik nog een tweede vraag die ik hierbij zou willen stellen.
De voorzitter:
Ik zou willen voorstellen dat u die vraag stelt in de tweede termijn, zodat
we die tweede termijn inderdaad kunnen houden.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik heb net geen antwoord gekregen op mijn vraag. Ik heb gevraagd of de
Minister bereid is om een onafhankelijke toets door te voeren. Dat vind ik
belangrijk omdat zo’n onafhankelijke toets misschien ook andere lidstaten
en het Europees Parlement en de Raad ervan kan overtuigen om toch te
voldoen aan de OESO-richtlijnen. De triloog moet immers nog starten.
Ziet de Minister daar het belang niet van in?
Minister Schreinemacher:
Dit zijn twee vragen. De eerste vraag is hoe ik weeg – althans, zo heb ik
het begrepen – dat het Raadsstandpunt niet OESO-conform is. Zoals
gezegd hebben wij onze inzet in het BNC-fiche aangegeven. Dat die inzet
niet gehaald is, betekent niet dat we daar niet op blijven inzetten. Ik heb
zojuist ook gezegd dat we dat blijven doen, ook in het Europees
Parlement. Ik heb ook gezegd dat uw Kamer dat natuurlijk ook kan doen
en dat we straks de triloog gaan beginnen als het Europees Parlement een
standpunt heeft ingenomen.
De tweede vraag over de formele, extern uitgevoerde toets: zoals gezegd
zie ik daar weinig meerwaarde in, maar het levert wel vertraging op in het
proces. Ik gaf net aan waar het niet OESO-conform is. Ik zie dan niet wat
voor nieuwe informatie mij een formele, extern uitgevoerde toets zou
verschaffen.
De voorzitter:
Ik word steeds strenger. Kort en krachtig, de heer Hammelburg.
De heer Hammelburg (D66):
We hebben internationaal binnen de OESO die OESO-richtlijnen vastgesteld en die zes stappen zitten er niet voor niets in. Als wij wetgeving
zouden invoeren, Europees dan wel nationaal, die niet voldoet aan die
OESO-richtlijnen, dan neemt daarmee ook de effectiviteit en de impact
zeer af van dat hele OESO-systeem. Het zou ook een ondermijning
betekenen van dat hele OESO-systeem, het internationale systeem waar
Nederland zich al die tijd hard voor heeft gemaakt.
Ik snap de vraag van mevrouw Van der Graaf wel. Wat doet de Minister in
de tussentijd om niet alleen de parlementsleden die onafhankelijk van een
partijbelang in het Europarlement zitten, maar ook de andere lidstaten die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

24

nu in de Raad moeilijk hebben gedaan, ervan te overtuigen dat het toch
echt belangrijk is om van mening te veranderen en die OESO-richtlijnen
wel volledig te omarmen? De Minister heeft eerder in Europa heel goed
opgetreden, met het BNC-fiche in de hand, om andere landen erbij te
krijgen, ook op andere onderwerpen. Dat kan ook op dit onderwerp. De
vraag is dus wat de Minister op dit moment en de komende weken en
maanden doet om ervoor te zorgen dat de hoofden in Europa weer de
andere kant op gaan.
Minister Schreinemacher:
Ons standpunt is er nu, zoals gezegd. Als straks de trilogen beginnen,
dient zich weer een nieuwe situatie aan. Dan kun je namelijk weer water
bij de wijn doen. Ik moet toch ook een winstwaarschuwing geven:
lidstaten hebben niet voor niets een bepaald standpunt ingenomen. Ook
zij spreken daarover met hun parlementen en hebben dat natuurlijk wel
gedaan op basis van argumenten. Ik ga absoluut het gesprek aan met
mijn collega’s, ook om over OESO-conformiteit te spreken. Maar ik vind
het belangrijk om te vermelden dat zij daarover op basis van hun eigen
parlementaire processen ook standpunten hebben ingenomen. Tijdens de
triloog is volgens mij weer een volgend moment om te kijken of we het
Europese voorstel wat dichter bij onze inzet in het BNC-fiche toe kunnen
bewegen. Dat proces duurt voort tot de trilogen beginnen en ook
gedurende de trilogen. Als de heer Hammelburg mij dus vraagt wat ik ga
doen, dan is het antwoord: ik ga het gesprek met mijn collega’s aan. Dat is
natuurlijk ook aan mevrouw Adriaansens, want in haar Raad ligt het
primair.
De voorzitter:
De heer Hammelburg heeft geen behoefte aan een laatste interruptie. Dat
waardeer ik, want dan kunnen we nu concluderen dat de Minister aan het
einde is gekomen van haar antwoorden in eerste termijn.
De heer Hammelburg (D66):
Voorzitter, staat u mij toe.
De voorzitter:
Jazeker.
De heer Hammelburg (D66):
Want ik heb op één vraag geen antwoord gekregen. Die ging over de
impact op OS-landen van de agressie van Rusland in Oekraïne en over de
mogelijkheid om importtarieven tijdelijk te verlagen, om deze landen
tegemoet te komen. Ik vroeg of daar überhaupt een gesprek over gaande
is of dat er anders onderzoek naar kan worden gedaan wat daartoe de
mogelijkheden en onmogelijkheden zijn.
De voorzitter:
Helder. Die stond nog uit, eigenlijk.
Minister Schreinemacher:
Zou ik daar in de tweede termijn op terug mogen komen? Die hebben we
nu even niet geprepareerd. Ja? Dank!
De voorzitter:
Heel goed. Daarmee bevestig ik dat we aan het einde van de eerste
termijn zijn gekomen. Ik zou willen voorstellen dat we gelijk starten met
de tweede termijn. Helaas wil ik u verzoeken om niet te interrumperen,
zodat we de Minister de gelegenheid kunnen geven om terug te komen op
een aantal vragen die nog uitstaan.
Ik wil graag als eerste het woord geven aan mevrouw Teunissen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

25

Mevrouw Teunissen (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Ik vraag graag een tweeminutendebat aan. Dat heb
ik ook al aangekondigd. Dat vindt morgenochtend plaats. Dan kan ik een
motie indienen over het handhaven van een gemengd verdrag. Ik hoorde
net het standpunt van het kabinet, maar de Partij voor de Dieren wil dat de
Minister zich daar echt proactief voor inzet. Ik kom dus met een motie.
Voorzitter. Ik vind dat de Minister zich echt ongeloofwaardig heeft
gemaakt met de uitspraak dat het kabinet nu geen standpunt inneemt
over Mercosur. Tegelijkertijd zegt ze in de ministerraad dat we haast
moeten maken met Mercosur. Daar maak ik me ook zorgen over. Er is
geen enkele manier van reflectie. Het kabinet legt hier gewoon een
Kameruitspraak naast zich neer. Dat vind ik echt zorgelijk.
Dan de brief over de uitvoering van de motie die vandaag is aangenomen.
De Minister zegt zelf: daar moet ik zorgvuldig naar kijken. Ik snap dat dit
door de ministerraad heen moet. Ik snap dat ze dit moet bespreken in de
ministerraad. Ik vraag haar echter toch wanneer de eerstvolgende
mogelijkheid is dat zij het standpunt van Nederland aan de Europese
Commissie kenbaar maakt. We zien namelijk dat de strekking van de
motie heel duidelijk is: voordat er een voorstel ligt bij de Europese
Commissie moet Nederland dit standpunt innemen. Mijn vraag is:
wanneer is de eerstvolgende mogelijkheid om dat standpunt kenbaar te
maken?
Voorzitter, daar laat ik het bij. Dank u wel.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Ik had niets gezegd over de tijd. Kunt u uw inbreng
proberen te beperken tot één minuut? De heer Hammelburg ziet af van
zijn tweede termijn. Dan ga ik door naar de heer Klink.
De heer Klink (VVD):
Voorzitter, heel kort. We zitten in een wereld met wisselende panelen en
met grote conflicten. Denk aan de posities van China en Rusland. Het is
echt serieus. We moeten ervoor zorgen dat de geopolitiek slimmer
samenwerkt. Laten we dat alsjeblieft doen met blokken als Zuid-Amerika.
Juist met handelsverdragen kun je een stap in de goede richting zetten.
De voorzitter:
Heel helder. De heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Voorzitter. Ook wij sluiten ons daarbij aan. Ik denk dat we echt goed
moeten beseffen wat er gaande is in de wereld. Wij willen minder
afhankelijk zijn van China en Rusland. Dat zijn grote landen met grondstoffen. Wij denken dat we dat even in ons uppie kunnen regelen. Ik vind
dat we mee moeten bewegen. Ik vind dat wij in de Tweede Kamer soms
ongenuanceerd met deze discussie omgaan. Wij lopen vaak vooruit op de
zaken.
Wat betreft imvo zijn wij duidelijk. Daar komt een keer nationale
wetgeving voor, maar dan wel via Europa. Het gaat om een vertaling van
de Europese richtlijnen. Ik vraag aan de Minister om ook bij andere
lidstaten te waarborgen dat we geen lappendeken krijgen van 27 verschillende nationale wetgevingen. Dan zijn we namelijk niet geholpen. Dat
hebben we ook gezien tijdens onze reis naar Bangladesh. Bedrijven willen
best wel meebewegen, maar zeggen: kom niet voor elk land, voor elk
merk met allerlei nieuwe richtlijnen en nieuwe rapportages. Een
rapportage die goedgekeurd is in Duisland zou ook in Nederland geldig
moeten zijn.
Ik wacht dadelijk nog even het antwoord op de vraag over de thermometer in de tweede termijn af. De Minister heeft gezegd daarop terug te
komen, in het kader van de sectorale samenwerking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

26

Dat is het, voorzitter.
De voorzitter:
Hartelijk dank, meneer Amhaouch. Tot slot, als laatste, mevrouw Van der
Graaf.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Voorzitter. Wij blijven ervan overtuigd dat het goed zou zijn als er wel een
onafhankelijke toets zou plaatsvinden op de overeenkomsten en de
verschillen tussen de OESO-richtlijnen, de Raadspositie en het Commissievoorstel. Dat kan door het College voor de Rechten van de Mens of het
Nationaal Contactpunt OESO-richtlijnen. Ik denk dat dat helemaal niet heel
veel tijd hoeft te kosten. Ik vraag me toch af of de Minister dat niet alsnog
wil overwegen. Eerder deze maand heeft zij aan de Eerste Kamer laten
weten dat zij ongeacht wat de Commissie ook doet, wel van plan is om
sowieso een lastendruktoets uit te voeren. Zou de Minister dan ook niet
bereid zijn om een toets uit te voeren op de OESO-richtlijnen?
Dank u wel.
De voorzitter:
Hartelijk dank, mevrouw Van der Graaf. Het wordt een beetje spannend
qua tijd. Natuurlijk, er zijn nog een aantal vragen gesteld aan de Minister.
Zij heeft aangegeven graag een minuut of drie te schorsen. Dat doe ik bij
dezen.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
We hervatten dit commissiedebat voor het laatste staartje: de tweede
termijn met de beantwoording van de resterende vragen door de Minister.
Ik geef graag het woord aan de Minister.
Minister Schreinemacher:
Dank u wel, voorzitter. Ik zal bij de beantwoording de volgorde van de
vragen aanhouden.
De voorzitter:
Sorry, Minister. Ik wil nog even de spelregels noemen. Als er echt een
interruptie nodig is, dan verzoek ik de leden om hun vraag in één zin
helder te stellen. De leden mogen in verband met de tijd ook maar één
interruptie plegen. Het is al laat en iedereen wil graag naar huis.
Minister Schreinemacher:
Mevrouw Teunissen vroeg wanneer het kabinet kan komen met een brief
naar aanleiding van de motie die vandaag is aangenomen. Wanneer zou
het eerste moment zijn voor de standpuntbepaling? Wanneer is het voor
Nederland een logisch moment om zijn standpunt in te nemen en te
communiceren aan de Commissie? Er is geen tijdsdruk, want besluitvorming over het Mercosur-verdrag is voorlopig nog niet voorzien. Het zal
nog vele maanden duren voordat we naar aanleiding van een nieuwe
tekst toekomen aan de standpuntbepaling. Het kabinet beraadt zich
daarover. Zoals ik al eerder heb aangegeven, is het een belangrijk signaal.
Ik begrijp dat mevrouw Teunissen daar graag spoedig een reactie op wil.
Zoals ik ook al heb gezegd, vind ik het belangrijk om dat wel gedragen in
het kabinet te doen. Dus ja, qua termijn is mijn voorstel: binnen een aantal
weken.
De heer Hammelburg heeft in eerste termijn gevraagd wat wij doen voor
OS-landen. Wij steunen Oekraïne nu met het schrappen van tarieven.
OS-landen krijgen op dit moment ook economische steun via handelsmaatregelen. Zo bieden we ontwikkelingslanden onder andere tariefprefe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

27

renties. Dat gebeurt onder meer via het algemeen preferentieel stelsel.
Ook heeft het kabinet natuurlijk oog voor de gevolgen van de oorlog voor
deze landen. Wij steunen bijvoorbeeld initiatieven zoals de graandeal, dus
de uitvoer van graan uit Oekraïne naar ontwikkelingslanden. Er zijn
natuurlijk niet alleen gevolgen voor de voedselveiligheid. Wij hebben daar
in het eerdere debat van vanavond ook al bij stilgestaan. We bekijken hoe
we landen ook met ontwikkelingssamenwerking kunnen helpen, omdat
we zien dat de gevolgen veel breder zijn. Dat overstijgt eigenlijk handelsmaatregelen. We nemen dus die handelsmaatregelen, maar het is volgens
mij ook wel breder dan dat.
De voorzitter:
Een korte vraag, meneer Hammelburg.
De heer Hammelburg (D66):
De bestaande mechanismen zijn me bekend. Mijn vraag luidt: is er
überhaupt een discussie of een aanleiding in Brussel geweest om te
spreken over tijdelijke, extra maatregelen die nog genomen zouden
kunnen worden bovenop de huidige mechanismen – conform datgene
wat we met Oekraïne hebben gedaan – om iets te betekenen voor de
allerarmsten? Voor de allerarmsten hebben de enorm stijgende prijzen
van voedsel een enorme impact, met hele zware armoede en honger tot
gevolg. Kunnen we daar iets meer voor betekenen? Is de Minister bereid
om daar nog eens verder naar te kijken? Dat hoeft niet vandaag. Ik hoef
ook niet meteen een antwoord. Is de Minister bereid om met collega’s te
bespreken wat daar de mogelijkheden en onmogelijkheden zijn?
De voorzitter:
Ik wilde uw interruptie bijna afbreken. Maar ik vond het toch knap!
Minister Schreinemacher:
We hebben natuurlijk de regeling Everything but Arms. Er zijn voor de
allerarmste landen geen tarieven om op de Europese markt te komen. Ik
ben ook even zoekende wat we dan daar nog aan toe zouden kunnen
voegen, behalve ze nog steunen met handelsfacilitatie en dat soort
dingen. Die programma’s bestaan natuurlijk gewoon.
De voorzitter:
Helder. Volgens mij staan er nog een of twee vragen open. Gaat uw gang.
Minister Schreinemacher:
Dan in antwoord op de vraag van de heer Amhaouch over het aantal
aanvragen. RVO spreekt nu al met bedrijven over hun potentiële
aanvraag. Op dit moment liggen er drie potentiële aanvragen voor dat
subsidiekader, dus voor subsidie. Op dit moment hebben we al uitgevraagd wat de problemen zijn, waarom er nog geen aanvragen zijn
gedaan. Die wil ik dus ook meenemen in mijn onderzoek, want wij hebben
daar al wel gesprekken over. We gaan sowieso aan de slag met wat we nu
al kunnen doen om die vragen of problemen gedurende de openstelling
van dit subsidiekader weg te nemen. Dat staat los van dat we kijken of dit
de vorm heeft die we in de sectorale samenwerking willen hebben.
Mevrouw Van der Graaf vraagt om een toets voor het verschil tussen de
Raadspositie en de OESO-richtlijnen. Ik blijf bij mijn antwoord dat we die
verschillen kennen. Die zijn zoals ik ze net heb benoemd. Andere lidstaten
weten dat ook. Ik zie gewoon nog steeds niet het belang van nóg een
onafhankelijk onderzoek wanneer we de feiten al kennen.
De voorzitter:
Dat is helder. Er is geen behoefte aan een verhelderende vraag, want dit is
denk ik een helder antwoord. Hiermee zijn we aan het einde van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

28

tweede termijn. De schade is beperkt als het gaat om de tijd. Er is een
tweeminutendebat aangevraagd, met als eerste spreker het lid Teunissen.
Dat was ook al aangekondigd bij de regeling van werkzaamheden.
Daarnaast heeft de Minister één toezegging gedaan, die ik graag als volgt
samenvat.
– De Minister gaat de vandaag aangenomen motie over het Mercosurverdrag binnen het kabinet bespreken en informeert de Kamer daarna
over de uitvoering. In deze brief wordt ook het Europese krachtenveld
ten opzichte van dit verdrag meegenomen. Dit is naar aanleiding van
de vragen van mevrouw Teunissen en de heer Amhaouch.
De Minister heeft net geduid dat de in de toezegging genoemde brief
binnen een aantal weken verwacht kan worden.
Als ik dat op de juiste manier heb samengevat, zou ik graag de Minister en
haar team van adviseurs bedanken voor dit debat. Ik vond het een goed
debat. Het ging ergens over. Je merkte ook echt dat er verschillende
standpunten en ideeën zijn over deze belangrijke onderwerpen. Ik hoop
dat de mensen die hebben gekeken, dit ook waarderen. Ik dank de griffier
voor alle voorbereiding en ik dank het team van de Tweede Kamer voor
alle steun en ondersteuning. Ik wens iedereen een hele fijne avond en een
goede nachtrust, zodat we morgen weer met frisse moed en energie
aantreden. Fijne avond.
Sluiting 22.51 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-02, nr. 2623

29