Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 156

Monumentenzorg

Nr. 110

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 juli 2021
In 2019 heb ik uw Kamer toegezegd de Subsidieregeling instandhouding
monumenten (Sim) te evalueren.1 Op 3 maart 2021 ontving ik het in mijn
opdracht opgestelde rapport van Dialogic in samenwerking met Hylkema
Erfgoed2 over de Sim en op 9 februari 2021 een briefadvies van de Raad
voor Cultuur.3 In deze brief geef ik u mijn reactie op het rapport en het
briefadvies. Daarna wil ik de actuele financiële situatie schetsen nu de
aanvraagronde 2021 van de Sim gesloten is en de prognoses voor dit jaar
bekend zijn.
Inhoudelijke reactie op adviezen
De rapporten van Dialogic en de Raad voor Cultuur hebben veel informatie opgeleverd. Hun bevindingen zijn voor mij aanleiding om, ondanks
de financiële druk waar ik later op inga, de essentie van de Sim niet te
wijzigen. Ik ga hieronder in op beide evaluaties.
Goede samenwerking met de sector
Ik heb Dialogic gevraagd particuliere eigenaren en organisaties goed te
betrekken bij de evaluatie. Ik vind het van groot belang dat het bureau
veel tijd en energie heeft gestoken in het raadplegen van betrokkenen.
Deze waren allen van harte bereid hun kennis te delen met het onderzoeksbureau en leverden input via de klankbordgroepen of rechtstreeks
met de onderzoekers. Door al die inzet en betrokkenheid ligt er nu een
helder rapport met een breed draagvlak.

1

Kamerstuk 32 156, nr. 104.
Het rapport is te raadplegen op www.rijksoverheid.nl.
3
Het briefadvies is te raadplegen op www.raadvoorcultuur.nl.
2

kst-32156-110
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 156, nr. 110

1

De Sim werkt
Dialogic concludeert dat eigenaren en belangenorganisaties de Sim
positief waarderen en dat de regeling op effectieve en efficiënte wijze de
instandhouding van monumenten stimuleert. Ook concluderen de
onderzoekers dat de Sim-subsidie een goede prikkel is voor veel
eigenaren om het monument zorgvuldig te onderhouden. Het rapport is
voor mij aanleiding om de basisprincipes van de Sim te handhaven.
Dialogic en de Raad voor Cultuur zien wel enkele verbeterpunten en doen
aanbevelingen om de regeling aan te passen.
Mijn aanpak van de aanbevelingen
Ik heb bij iedere aanbeveling een afweging gemaakt hoe noodzakelijk een
aanpassing beleidsmatig is en welke gevolgen die heeft voor gebruikers
van de regeling. Een aanpassing mag niet leiden tot meer druk op het
doenvermogen van (groepen) aanvragers en de administratieve last mag
niet hoger worden. Ook heb ik bekeken of een aanbeveling uitvoerbaar is
voor de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (hierna: RCE). Tenslotte is
bij iedere aanbeveling het budgettair effect op de Sim berekend.
In bijlage 1 treft u een schema aan met alle aanbevelingen van Dialogic en
de Raad voor Cultuur, hoe ik daarmee om ga en op welke termijn4.
Uit de rapporten komen enkele thema’s en aanbevelingen naar voren
waar ik in deze brief dieper op in ga. Het gaat dan om steeds terugkerende
vraagstukken in de Sim en om een visie op de toekomst van de Sim,
vooral ook in relatie tot andere onderhoudsregelingen voor rijksmonumenten.
Wat kan op korte termijn beter in de Sim
Sturen op kwaliteit en vertrouwen
Vergeleken met de Sim-evaluatie van 20125 zijn er grote stappen gezet om
de eigenaren van rijksmonumenten te ondersteunen bij de instandhouding van hun monument. De kans op subsidie is nu nog hoog en over
het algemeen ervaren de aanvragers de procedure als transparant. De
eigenaar staat steeds meer centraal. Ik ondersteun die ontwikkeling door
de kennis en expertise van de RCE nog meer in te zetten in één op één
contact met eigenaren. In die gesprekken wil ik de eigenaar – in lijn met
het advies van de Raad voor Cultuur – ook stimuleren om meer aandacht
te besteden aan de kwaliteit van de werkzaamheden. Zo wil ik subsidie en
kwaliteit meer met elkaar verbinden, door het gebruik van de uitvoeringsrichtlijnen uit de verschillende beroepsgroepen verder te stimuleren,
zonder een verplichte certificering van bedrijven.
Leidraad subsidiabele instandhoudingskosten aanpassen
Ook heeft Dialogic opmerkingen gemaakt over de Leidraad subsidiabele
instandhoudingskosten. Ik ga de leidraad verbeteren en deze vanaf de
subsidieronde 2023 gebruiken. In de vernieuwde leidraad neem ik ook
duurzaamheidsmaatregelen op, daar waar dat logisch past in het
instandhoudingsplan. Ook vind ik brandpreventie erg belangrijk. We
kennen allemaal de dramatische beelden van de Notre-Dame van Parijs. Ik
neem daarom ook de kosten voor een Brandveiligheidsrisico Inventarisatie Tool (BRIT) op in de leidraad. Vooral preventie en de bewustwording
van de risico’s in het monument en bij bepaalde situaties zijn belangrijk.
4
5

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 33 000 VIII, nr. 181.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 156, nr. 110

2

De RCE heeft daarvoor in samenwerking met experts uit de brandweer de
BRIT ontwikkeld, een tool om de risico’s van brandgevaar in te schatten.
Deze tool is vanaf de Sim 2023 onderdeel van de subsidiabele kosten.
De Sim richt zich op onderhoud waarbij meestal geen ingrijpende
verduurzaming uitgevoerd wordt, zoals dakisolatie. Sommige werkzaamheden kunnen wel bijdragen aan verduurzamingsdoelen. Zo is het
uitgangspunt in de huidige leidraad dat de eigenaar bij vervanging van
delen van het gebouw hetzelfde materiaal moet gebruiken. Dat kan in
bepaalde gevallen wellicht anders. Een voorbeeld is het gebruik van
milieuvriendelijkere materialen. Samen met de sector wil ik onderzoeken
om welke situaties het precies gaat. Dit zijn aanpassingen in de leidraad
die zonder grote extra financiële druk op de Sim (of de Woonhuisregeling,
hierna: WHR) uitvoerbaar zijn.
In totaal zal het budgetbeslag van beide toevoegingen circa € 400.000
bedragen. Alhoewel de verduurzaming van monumenten met het oog op
de toekomst van groot belang is, is er op dit moment geen budgettaire
ruimte binnen de Sim om hierin verdergaande stappen te kunnen zetten.
Archeologie
Dialogic adviseert om een apart regime te ontwikkelen voor archeologische rijksmonumenten. Een deel van de archeologische rijksmonumenten verkeert in matige tot slechte staat. De Sim is in de huidige vorm
niet toereikend voor deze categorie. Dit werd eerder al benoemd in de
Erfgoedbalans van 2017. Doordat eigenaren vaak geen belang hebben bij
onderhoud van deze rijksmonumenten is de vormgeving van de huidige
Sim (met een eigen bijdrage van 40%, een administratieve last en een
hoog drempelbedrag) niet aantrekkelijk. In overleg met betrokkenen
worden momenteel door het Programma instandhouding archeologische
monumenten van de RCE alternatieven uitgewerkt. Het streven is om de
Kamer begin 2022 te informeren over een adequater regime.
Pastorieën
De aanbeveling om pastorieën in de Sim toe te laten, neem ik over, omdat
de pastorieën geen toegang hebben tot andere compensatiemogelijkheden van het Rijk. Het gaat dan om kerkelijke dienstwoningen die nog de
oorspronkelijke functie hebben. Dit is voor de RCE uitvoerbaar binnen de
systematiek van de Sim.6 Het toelaten van kerkelijke dienstwoningen die
nog de oorspronkelijke functie hebben, heeft overzichtelijke financiële
gevolgen. Subsidiëring van deze groep zal bij benadering € 200.000 per
jaar kosten. Met deze maatregel ondersteun ik de kerkelijke complexen
waar de samenhang van kerk en dienstwoning (en eventuele andere
elementen zoals hekwerken, begraafplaats en overige gebouwen)
bijzondere betekenis heeft.
Een visie op de toekomst
Grote monumenten
Grote monumenten zijn al lange tijd onderwerp van zorg.7 Kort samengevat zijn de knelpunten:
– De eigen bijdrage van 40% is in absolute zin hoog.
– De systematiek van de Sim met laagste aanvragen eerst, leidt ertoe dat
sommige organisaties strategisch een lagere of zelfs te lage aanvraag

6
7

Pastorieën in eigendom van woonhuiseigenaren vallen reeds onder de WHR.
Kamerstuk 32 156, nr. 58. P. 5 ev.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 156, nr. 110

3

indienen voor onderhoudssubsidie dan wat noodzakelijk is vanuit het
oogpunt van sobere en doelmatige instandhouding.
– Deze grote monumenten hebben een hoge cultuurhistorische waarde
en zijn bouwkundig en qua exploitatie moeilijker aan te passen om
inkomsten te genereren voor het onderhoud.
– Andere overheden geven ook subsidie voor grote monumenten maar
met eigen voorwaarden, subsidieperiode, verantwoording en
afrekening. Dit leidt tot veel administratie.
Wanneer grote monumenten structureel te weinig middelen hebben om
noodzakelijk onderhoud uit te voeren, dreigt de restauratiebehoefte
budgettair te groeien. Dat houdt in dat de investeringen uit de afgelopen
decennia niet geborgd kunnen worden.
Ik wil samen met de provincies, gemeenten en de Federatie Instandhouding Monumenten een meer gecoördineerde aanpak proberen te
ontwikkelen. Het uitgangspunt is dan dat alle drie de overheidslagen
bijdragen aan het onderhoud van hele grote monumenten. Daarbij staat
voor mij open dat we bij zulke grote gebouwen ook kunnen denken aan
een langere subsidieperiode van bijvoorbeeld tien jaar. We zullen ook
strak moeten selecteren om er zeker van te zijn dat de echt hele grote
monumenten een andere aanpak krijgen. Ook moet het gaan om
monumenten met een beperkt verdienmodel. Vanaf heden voeg ik in ieder
geval structureel € 4 miljoen toe uit mijn begroting voor grote
monumenten in de Sim. Dit bedrag was al gereserveerd voor de instandhouding van grote monumenten en zal via de Sim beschikbaar blijven
voor dat doel.
De komende tijd zal ik in gesprek met andere overheden onderzoeken in
hoeverre een gezamenlijke aanpak wenselijk en realistisch is. Hiermee
volg ik het advies van Dialogic op om de mogelijkheid van een apart
regime voor grote monumenten te onderzoeken. Aanvullend budget voor
deze categorie is noodzakelijk en kan de druk op de Sim terug brengen tot
een aanvaardbaar niveau.
Bundeling regelingen
Met de Raad voor Cultuur en Dialogic ben ik van mening dat de synergie
tussen de Sim en de WHR versterkt kan worden. Ik ga daarom met de
sector onderzoeken hoe we de «best of both worlds» zo goed mogelijk in
samenhang kunnen gebruiken. Dat is een forse stap die tijd nodig heeft.
Aangezien de WHR tot en met 2023 inhoudelijk nagenoeg vastligt (dit
betreft subsidie over het onderhoudsjaar 2022), zal een eventuele
harmonisatie van beide regelingen op zijn vroegst per 2024 in werking
kunnen treden.
Doel van de Sim en de WHR
Het doel van onderhoudssubsidies is om planmatig en doelmatig
onderhoud te stimuleren. De regeling stimuleert dat door prikkels in te
bouwen voor de eigenaar om bewust na te denken over wanneer welk
onderhoud nodig is. De regeling bevat financiële prikkels om te investeren
in onderhoud. En de regeling bevat prikkels voor de eigenaar om
onderhoud zorgvuldig te doen op een kwalitatief goede manier.
Bij het onderzoek naar meer samenhang tussen de Sim en de WHR
hanteer ik de volgende uitgangspunten:
– De techniek van de Sim voldoet voor het grootste deel van de
rijksmonumenten. Uitgangspunt blijft een zesjaren onderhoudsplan als
kern van de subsidie aanvraag. De subsidiabele kosten worden
bepaald via de Leidraad subsidiabele instandhoudingskosten. Het
maximale subsidiabele bedrag is 3% van de herbouwwaarde voor een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 156, nr. 110

4

periode van zes jaar. Ik zie geen aanleiding om de voorrangspositie
van werelderfgoed en POM’s te veranderen. Voor gebouwde monumenten en groene monumenten blijven deelbudgetten beschikbaar
evenals een budgetverdeling voor kleine en grote monumenten (75%
en 25%). Ook blijven eigenaren de mogelijkheid houden om de
subsidie in te zetten wanneer zij dat nodig achten in die termijn van zes
jaar.
– Voor kleine aanvragen is de administratieve last in de Sim relatief
hoog. Mogelijk zou het principe van subsidie achteraf uit de WHR deze
last kunnen verminderen.
– Er is een grote wens tot zekerheid op subsidie. In dat verband
onderzoek ik ook of een flexibel subsidie percentage meer zekerheid
op subsidie voor iedereen kan bieden en kijk ik naar mogelijkheden om
de subsidie te maximeren.
– Behoud van monumenten is het meest gebaat bij een eigenaar die
bewust omgaat met het monument, die weet wanneer welke werkzaamheden noodzakelijk zijn en welke financiële ondersteuning
beschikbaar is. Om dat te bereiken zijn prikkels nodig om vooraf na te
denken over wanneer welke investeringen in onderhoud nodig zijn.
– Ik onderzoek wat de mogelijkheden zijn om in de toekomst alle
woonhuismonumenten onder één regime voor onderhoud te brengen,
zoals de huidige WHR. In de tussentijd stel ik de Sim of de WHR niet
open voor eigenaren zoals woningcorporaties en stadsherstelorganisaties.
Door meer samenhang tussen de regelingen aan te brengen wil ik een
duurzaam onderhoud van de monumenten bereiken.
Sim aanvragen 2021
De afgelopen jaren is de financiële druk op de Sim sterk gegroeid. Ook dit
jaar vragen alle eigenaren samen vele tientallen miljoenen meer subsidie
aan dan beschikbaar is. Ik verwacht dat dit tekort de komende jaren niet
zal afnemen. Enerzijds is het een goed teken dat de eigenaren de regeling
steeds meer en beter gebruiken, anderzijds is het onwenselijk dat ik veel
aanvragen moet afwijzen. Dat doet geen recht aan de wens om eigenaren
financieel te ondersteunen voor de meerkosten van instandhouding en
aan alle plannen die gemaakt zijn met alle kosten vandien. Ik kan helaas
ook in 2021 niet elke aanvraag honoreren. Uiteraard doe ik ook in deze
aanvraagronde wat mogelijk is voor de aanvragen 2021 binnen de
financiële kaders.
Er zijn verschillende redenen voor het groeiende tekort aan budget in de
Sim. Voor een deel zijn het endogene ontwikkelingen binnen de
monumentensector en voor een deel exogene macro-economische en
maatschappelijke ontwikkelingen.
Uit analyses van de RCE blijkt dat er jaarlijks honderden nieuwe
aanvragers bijkomen. Dat is voor een deel het gevolg van het succes van
de restauratieregelingen van het Nationaal Restauratiefonds (NRF) en de
provinciale restauratieprogramma’s, waardoor meer monumenten
gerestaureerd worden en in de Sim kunnen instromen. De eigenaren van
deze rijksmonumenten melden zich enkele jaren na de restauratie aan
voor de Sim voor noodzakelijk onderhoud. Ik zie het als een positieve
ontwikkeling dat er na een restauratie een follow-up is in onderhoud om
de investeringen te borgen. Het betekent wel een toename van aanvragen
met een geschatte subsidiebehoefte van circa € 5 miljoen per jaar.
Een tweede ontwikkeling is de afstoot van monumenten door het rijk aan
private eigenaren. Rijkseigendom komt niet in aanmerking voor de Sim,
maar na afstoot komt de nieuwe eigenaar dat wel. Denk hierbij aan
afgestoten monumenten als de gevangenis Blokhuispoort te Leeuwarden,
gerechtsgebouwen of kazernes. Ook wijst OCW via aanwijzingspro-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 156, nr. 110

5

gramma’s nieuwe rijksmonumenten aan. In aantallen is dat beperkt maar
er zitten wel grote monumenten tussen, zoals het Evoluon die tot meer
druk op het budget leiden. Het totaal aan subsidiebehoefte van afgestoten
monumenten en nieuwe aanwijzingen bedraagt circa € 3 miljoen per jaar.
Als laatste zien we dat steeds meer eigenaren over de gehele breedte van
de categorieën monumenten de weg naar de regeling weten te vinden. Zo
is er de laatste jaren een groei in aanvragen door bijvoorbeeld lokale
overheden en professionele organisaties voor monumentenbehoud
(hierna: POM’s) waardoor steeds meer woonhuizen de Sim instromen. Al
deze nieuwkomers zorgen de laatste jaren voor een autonoom stijgende
subsidievraag van op dit moment circa € 5 miljoen.
Een externe factor is de prijsontwikkeling in de bouw. Toen het Ministerie
van OCW in 2007 startte met de voorloper van de Sim, het Brim8, was
gemiddeld jaarlijks € 50 miljoen subsidie beschikbaar voor de gebouwde
monumenten. In de huidige Sim is het budget voor gebouwde
monumenten € 54,02 miljoen. Het budget is niet meegegroeid met de
prijsstijging in de bouw. Vooral de laatste jaren stijgen de bouwkosten
hard, zowel de loonkosten als de materiaalkosten.9 Het gat tussen de
prijsstijging en het huidige Sim budget raam ik op circa € 10 miljoen
structureel.10
Een andere externe factor is de aantrekkende economie en de scherpe
stijging van de prijs van woningen. Eigenaren zijn steeds meer bereid veel
geld te investeren in hun monumenten. Zo zien we een scherpe groei van
maar liefst 40% ten opzichte van 2015 van het aantal aanvragen voor
subsidie voor agrarische gebouwen. Deze boerderijen hebben niet langer
een agrarische functie maar worden gebruikt als (tweede) woning. Ook bij
buitenplaatsen en kastelen is een groei in aanvragen van ruim 30% ten
opzichte van 2015. Dat zijn niet alleen particuliere eigenaren maar ook
veel bedrijven en zorginstellingen die buitenplaatsen een nieuwe functie
geven en een aanvraag voor de Sim doen. Deze groei heeft geleid tot een
extra druk op het budget van circa 5 miljoen.
Ten slotte is er in 2020 voor circa € 20 miljoen aan subsidie afgewezen om
budgettaire redenen. Een groot deel van deze eigenaren heeft ook in 2021
weer een aanvraag ingediend. Daarmee komt het totaal aan overvraag dit
jaar uit op circa € 45–50 miljoen.11 Een aantal van de endogene factoren
waren eerder zichtbaar, maar konden binnen het systeem van de Sim
worden opgevangen. De combinatie van 5 jaar gestage endogene groei
en de grote exogene effecten van de afgelopen jaren waren slecht te
voorspellen.
Om de groeiende vraag naar subsidie in lijn te brengen met het
beschikbare budget, kan ik alleen maatregelen treffen ten aanzien van de
endogene ontwikkelingen. Ik zal daarvoor de eerste stappen zetten. Wat ik
op dit moment kan doen om de druk te verminderen, wil ik uitvoeren. Het
is aan een volgend kabinet om eventuele maatregelen te nemen op de
lange termijn. Bij ongewijzigd beleid zal het jaarlijks tekort van circa
€ 20 miljoen zich opstapelen, waardoor er over vijf jaar mogelijk een
tekort is van rond de € 100 miljoen.

8

Besluit rijkssubsidiëring instandhouding monumenten.
Dit is overigens ook te zien in de laatste jaren van de aftrek onderhoudskosten rijksmonumenten waarin de realisatiecijfers hoger lagen dan de ramingen.
10
StatLine – inputprijsindex bouwkosten 2000=100, vanaf 1990 (cbs.nl). Sinds de invoering Brim
in 2007 is de index circa 30 procentpunt gestegen.
11
Definitieve cijfers Sim 2021 in augustus bekend.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 156, nr. 110

6

Oplossingsrichtingen 2021 en verder
Financieel
In deze brief beschrijf ik de ingrepen op korte termijn om de overvraag
aan te pakken. Ik voeg vanuit mijn begroting structureel € 4 miljoen toe
aan de budgetten voor grote gebouwde (€ 3 miljoen) en groene
monumenten (€ 1 miljoen). Verder verhoog ik de Sim-budgetten de
komende jaren met de prijsbijstelling van 2021. Het totale budget voor
gebouwde, groene en archeologische rijksmonumenten groeit daarmee in
2021 in totaal van circa € 62,8 miljoen naar ruim € 69 miljoen. Meer
budget betekent dat minder (grote) aanvragen worden afgewezen.
Maatregelen endogene ontwikkelingen
Bij de afstoot van rijksmonumenten door het Rijk maak ik afspraken met
de betrokken departementen om te voorkomen dat de druk op de Sim
onaanvaardbaar toeneemt. Ik heb hiermee goede ervaringen zoals bij de
overdracht van 29 rijksmonumenten in 2017 door het Rijksvastgoedbedrijf
(RVB). Toen is vanuit de begroting RVB structureel € 300.000 toegevoegd
aan de begroting van OCW als compensatie voor de Sim. Ten slotte zal
ook bij nieuwe aanwijzingen van rijksmonumenten een berekening van de
verwachte druk op de Sim meegewogen worden.
Om grip op de budgettaire ontwikkelingen te krijgen, zijn er naast extra
budget maatregelen nodig om de groei op het budget af te remmen.
Structureel extra budget kan een deel van de oplossing zijn. Echter ook bij
meer budget zal de groei afgeremd moeten worden om niet na enkele
jaren weer met een tekort te zitten. Dialogic beschrijft in haar rapport
enkele opties. Te denken is aan:
– Uitsluiten bepaalde categorieën monumenten. Een voorbeeld is
monumenten die volgens de erfgoedmonitor in slechte staat verkeren
en geen onderhouds- maar restauratiesubsidie nodig hebben. Ook kan
overwogen worden om woonhuizen uit de Sim te halen en gebruik te
laten maken van de WHR. De prijsontwikkeling van woonhuismonumenten kan ook een reden zijn om te onderzoeken of subsidiering van
deze categorie noodzakelijk is.
– Uitsluiten bepaalde eigenaren. Als voorbeeld noem ik monumenten
van andere overheden. Of monumenten die bedrijfsmatig beheerd
worden en dus een deel van de kosten van onderhoud via de vennootschapsbelasting vergoed krijgen. Op die manier kunnen deze eigenaren immers twee keer tegemoetkoming krijgen, via de Sim en het niet
gesubsidieerde deel via de aftrek van vennootschapsbelasting.
– Aanpassingen in het percentage. Dialogic suggereert om de huidige
60% terug te brengen tot 50%. Zelfs dan is het budget, zonder extra
middelen, niet toereikend en blijft er overvraag. Een alternatief kan zijn
een flexibel percentage zodat alle aanvragers van een subsidie
verzekerd zijn.
Bovenstaande voorbeelden zijn illustratief. Samen met de sector zal ik het
proces starten dat moet leiden tot keuzes om de Sim beter beheersbaar te
maken. Hier zal ik de Kamer dit najaar over informeren.
Maatregelen exogene ontwikkelingen
Ten aanzien van de exogene ontwikkelingen zie ik weinig mogelijkheden
om dat te beïnvloeden. Een oplossing hiervoor kan liggen in structureel
extra middelen, maar ook in inhoudelijke aanpassingen aan de Sim. Het is
aan een volgend kabinet hier een besluit over te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 156, nr. 110

7

De monumenten in ons land staan er goed bij en we hebben verschillende
regelingen om eigenaren te ondersteunen. Ik ga de komende tijd het
gesprek aan met organisaties, overheden, deskundigen en zoveel mogelijk
eigenaren. Ik wil onderzoeken hoe we de middelen kunnen inzetten waar
die het meest nodig zijn en die een eigenaar optimaal ondersteunen. Ook
wil ik onderzoeken hoe we meer samenhang kunnen krijgen tussen de
regelingen. Kern van de aanpak is aandacht voor de kwaliteit in de
uitvoering en vertrouwen in de eigenaar. Uiteindelijk draait het om de
mensen die het monument onderhouden, gebruiken en voor wie het een
deel van hun leven en leefomgeving is.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 156, nr. 110

8