1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

35 583

Verklaring van bepaalde Europese regeringen
inzake de exploitatiefase van de
lanceervoertuigen Ariane, Vega en Sojoez vanaf
het Ruimtecentrum in Guyana; Parijs,
4 december 2017

A/ nr. 1

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN

Ter griffie van de Eerste en van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal ontvangen op
23 september 2020.
De wens dat het verdrag aan de uitdrukkelijke
goedkeuring van de Staten-Generaal wordt
onderworpen kan door of namens één van de
Kamers of door ten minste vijftien leden van
de Eerste Kamer dan wel dertig leden van de
Tweede Kamer te kennen worden gegeven
uiterlijk op 23 oktober 2020.

Aan de Voorzitters van de Eerste en van de Tweede Kamer der
Staten-Generaal
Den Haag, 18 september 2020
Overeenkomstig het bepaalde in artikel 2, eerste lid, en artikel 5, eerste lid,
van de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen, de Raad van
State gehoord, heb ik de eer u hierbij ter stilzwijgende goedkeuring over
te leggen de op 4 december 2017 te Parijs tot stand gekomen verklaring
van bepaalde Europese regeringen inzake de exploitatiefase van de
lanceervoertuigen Ariane, Vega en Sojoez vanaf het Ruimtecentrum in
Guyana (Trb. 2020, nr. 29 en Trb. 2020, nr. 45).
Een toelichtende nota bij deze verklaring treft u eveneens hierbij aan.
De goedkeuring wordt voor het Europese deel van Nederland gevraagd.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

kst-35583-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

1

TOELICHTENDE NOTA
I. ALGEMEEN
1. Aanleiding en doel
Op 4 december 2017 kwam te Parijs de Verklaring van bepaalde Europese
regeringen inzake de exploitatiefase van de lanceervoertuigen Ariane,
Vega en Sojoez vanaf het Ruimtecentrum in Guyana (Trb. 2020, 29, hierna:
Verklaring 2017) tot stand. Dit verdrag is tot stand gekomen in het kader
van het Europees Ruimte-Agentschap (European Space Agency, hierna:
ESA), waarvan Nederland sinds 1980 lid is.1
Verklaring 2017 is de opvolger van de op 3 maart 2007 te Parijs tot stand
gekomen Verklaring van bepaalde Europese regeringen inzake de
exploitatiefase van de lanceervoertuigen Ariane, Vega en Sojoez vanaf het
Ruimtevaartcentrum in Guyana (Trb. 2007, nr. 211, hierna: Verklaring
2007).2 Beide verdragen regelen de onderlinge verplichtingen tussen de
verdragspartijen in de exploitatiefase van de lanceervoertuigen Ariane,
Vega en Sojoez, die volgt op de ontwikkeling ervan.
Al geruime tijd ontwikkelt ESA in Europa raketten voor het lanceren van
ruimtevaartuigen (lanceervoertuigen of draagrakketten). Omdat ESA een
organisatie is die primair onderzoek en ontwikkelingstrajecten organiseert
en financiert, wordt na kwalificatie van het lanceervoertuig de exploitatie
ervan overgedragen aan een commerciële partij. De kwalificatiefase is de
periode waarin een lanceervoertuig getest wordt door middel van één of
meerdere vluchten. Als deze testvluchten goed verlopen zijn, krijgt het
lanceervoertuig de status «gekwalificeerd» lanceervoertuig. De commerciële partij, in casu Arianespace, levert diensten ten behoeve van het
lanceren van satellieten of andere ruimtevoorwerpen. Lanceerdiensten
omvatten het ter beschikking stellen van het lanceervoertuig en alle
activiteiten die nodig zijn om een lancering te laten plaatsvinden, zoals het
inbouwen van de lading en het organiseren van de lancering.
Oorspronkelijk was het Ariane lanceervoertuig het enige Europese
lanceervoertuig. Eind jaren negentig van de vorige eeuw is ESA begonnen
met de ontwikkeling en exploitatie van een kleiner lanceervoertuig, de
Vega. In samenwerking met de Russische Federatie is midden jaren
negentig tevens besloten tot het faciliteren van lanceringen van Sojoez
lanceervoertuigen vanaf de Europese lanceerbasis Kourou in FransGuyana. Verklaring 2007 was bedoeld om de additionele exploitatie van
Vega en Sojoez te regelen.
In 2014 is besloten tot een verdere vernieuwing van de lanceervloot, met
name om de opkomende concurrentie van het particuliere Amerikaanse
bedrijf SpaceX dat zelf draagraketten ontwikkelt en exploiteert, het hoofd
te bieden. Met deze vernieuwing worden de bestaande Ariane 5 en Vega
draagraketten vervangen door respectievelijk de Ariane 6 en Vega C.
Verder wordt de Sojoez draagraket uitgefaseerd en de taak daarvan
overgenomen door een variant van Ariane 6. Tot slot is een nieuwe
structuur ingevoerd tussen ESA en industrie die aan de industrie meer
verantwoordelijkheid geeft, in zowel het ontwerp van de lanceervoertuigen als de financiering en risico’s van de commerciële exploitatie.
1

Het lidmaatschap is gebaseerd op het op 30 mei 1975 te Parijs tot stand gekomen Verdrag tot
oprichting van een Europees Ruimte-Agentschap (Trb. 1975, nr. 123), dat uitsluitend voor het
Europese deel van Nederland goedgekeurd is (zie Trb. 1980, nr. 198, rubriek D).
2
Verklaring 2007, met een toepassing vanaf 1 januari 2009 tot en met eind 2020, is in 2008
uitsluitend goedgekeurd voor het Europese deel van Nederland (Kamerstuk 31 438, nr. 1).

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

2

Verklaring 2017, die evenals Verklaring 2007 de exploitatie van het Ariane
lanceervoertuig regelt, omvat aanvullend de hiervoor geschetste
vernieuwing van lanceervoertuigen en de nieuwe samenwerkingsstructuur. Omdat er vanuit wordt gegaan dat op 1 januari 2021 de Ariane 6
en de Vega C voor exploitatie vanaf de Europese lanceerbasis Kourou in
Frans-Guyana beschikbaar zijn, is het streven om in dat jaar Verklaring
2017 in werking te hebben.
2. De ontwikkelingen binnen ESA en de besluitvorming van de
Ministeriële Conferentie van ESA
2.1. De ontwikkelingen
Voor de Europese autonomie is het belangrijk om zelf satellieten te
kunnen lanceren. Met het ESA draagraketten-programma verzekert
Europa zich van autonome en betaalbare toegang tot de ruimte. De focus
ligt op de nieuwe Ariane 6 en Vega C, als opvolgers van de Ariane 5 en de
Vega-lanceervoertuigen. De Tweede Kamer is in 2014 en 2015 reeds
geïnformeerd over de Ariane 6 en Vega C draagraketten (zie Kamerstuk
24 446, nr. 55 en Kamerstuk 24 446, nr. 58).
Deze Europese lanceervoertuigen staan aan de basis van de in Europa
overeengekomen politieke doelstelling van «gegarandeerde toegang tot
de ruimte» (Guaranteed Access to Space). Daarnaast maken de eerdergenoemde Europese lanceerbasis Kourou in Frans-Guyana en een lanceerbeleid voor Europese institutionele satellieten onderdeel uit van deze
gegarandeerde toegang tot de ruimte. In 2019 en 2020 is de Tweede
Kamer geïnformeerd over de huidige geopolitieke spanningen en het
belang van het nadrukkelijk op de nationale en Europese agenda zetten
van Europese autonome toegang tot de ruimte (Kamerstuk 24 446, nr. 64
en Kamerstuk 24 446, nr. 70). Dit omdat de ruimtevaartketen, van
draagraketten tot satellieten en andere toepassingen uit de ruimtevaart,
vitale economische en maatschappelijke functies vervult. Een belangrijk
uitgangspunt voor ruimtevaartprogramma’s van ESA en de EU, waarin
Nederland volop participeert, is dan ook dat Europa in de ruimte controle
houdt over de ruimtevaartketen, om zo de continuïteit, veiligheid en
integriteit van de Europese infrastructuur te borgen.
Het ontwikkelen en bouwen van lanceervoertuigen wordt sinds het begin
van de Europese ruimtevaart gedaan door een conglomeraat van
Europese industrieën. Nederlandse industrieën maken hiervan deel uit.
Nederlandse bedrijven, zoals Airbus DSNL en APP B.V., zijn onder andere
verantwoordelijk voor het ontwikkelen en produceren van delen van het
motorframe van het lanceervoertuig en de ontstekers. Het conglomeraat
van Europese industrieën is voor de financiering van de ontwikkelingsprogramma’s primair aangewezen op ESA. Na de ontwikkelingsfase wordt de
productie in principe door dezelfde industriële partijen ter hand genomen.
Sinds de eerste lancering in 2002 heeft Ariane 5 een belangrijke rol
gespeeld in zowel de institutionele als de commerciële lanceringen. In de
commerciële markt had het een tijd lang ruim vijftig procent van de
wereldmarkt in handen.
Vanaf 2010 werd echter duidelijk dat een nieuwe koers noodzakelijk was.
Hoewel extreem betrouwbaar, is de Ariane 5 ook relatief duur. De
traditionele markt van grote telecomsatellieten is aan het verschuiven
naar constellaties van meerdere, kleine satellieten waarvoor Ariane 5 niet
geschikt is. Daarnaast is er de opkomst van commerciële aanbieders van
lanceerdiensten, met name eerder genoemde SpaceX, die de prijzen in de
markt flink onder druk zette. Vanaf 2012 is het dan ook nodig geweest om
Ariane 5 van structurele exploitatieondersteuning te voorzien.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

3

2.2. De besluitvorming
ESA heeft een Raad. Aan dit bestuurslichaam worden ESA-programma’s,
zoals het draagraketten-programma, ter goedkeuring voorgelegd. De Raad
bestaat uit vertegenwoordigers van de lid-staten en komt in vergadering
bijeen hetzij op het niveau van afgevaardigden, hetzij op ministerieel
niveau in een Ministeriële Conferentie.
In 2012 is tijdens de Ministeriële Conferentie van ESA besloten een
tweesporen-beleid te voeren: (1) er zouden nieuwe, effectievere en
goedkopere lanceervoertuigen worden ontwikkeld; en
(2) dit zou gebeuren onder een nieuwe samenwerkingsstructuur (governance) met een duidelijke verdeling van verantwoordelijkheden, met
name ten aanzien van kosten en risico’s.
Op de ESA-Ministeriële Conferentie van 2014 is dit verder uitgewerkt in
het opstarten van twee nieuwe programma’s ter ontwikkeling van:
1. De Ariane 6. Deze komt in twee versies, met vier of twee vaste
brandstof boosters. Ariane 64 adresseert de commerciële markt die
Ariane 5 ook had, Ariane 62 is voor lichtere, vooral institutionele
missies. Het vervangt daarmee ook de Sojoez die de komende jaren
uitgefaseerd zal worden. Doel is een vijftig procent kostenreductie ten
opzichte van de Ariane 5 voor dezelfde prestatie.
2. De Vega C, een zwaardere versie van de huidige Vega. Als eerste
trap3 zal worden gebruikt de P120, de booster van Ariane 6. De P120
is ontworpen om met minimale aanpassingen zowel als een van de
aanjagers van de eerste trap van Ariane 6 te dienen zowel als de eerst
trap zelf te zijn van de kleinere Vega. Daardoor is schaalvoordeel en
synergie tussen de twee systemen te bereiken. Vega C zal vijftig
procent meer kunnen lanceren tegen dezelfde prijs als Vega.
Werd tot 2014 het ontwerp van een lanceervoertuig tot in detail door ESA
gespecificeerd, nu is afgesproken dat de industrie zelf het ontwerp mag
bepalen, zolang aan een beperkt aantal High Level Requirements is
voldaan. De ESA-lidstaten financieren de ontwikkeling. Wat betreft de
exploitatie is afgesproken dat de industrie de commerciële exploitatie
geheel voor eigen rekening en risico doet, zonder financiële steun en een
vaste prijs garandeert voor institutionele lanceringen, tegenover een
garantie van minimaal vijf institutionele lanceringen per jaar.
Destijds in 2005 is in een Ministeriële Conferentie een resolutie over de
lanceervoertuigen (ESA/C-M/CLXXXV/Res.3 (final)) aangenomen. Deze
resolutie vormde de basis voor Verklaring 2007. In punt III van die
resolutie zijn de uitgangspunten geformuleerd voor de exploitatiefase van
de lanceervoertuigen. De principes waarop dit gemeenschappelijk kader is
gebaseerd, zijn:
1. gegarandeerde toegang voor Europa tot de ruimte met behulp van:
a. lanceervoertuigen die zijn ontwikkeld en worden geproduceerd
door de Europese industrie, primair ontworpen voor de behoefte
aan lanceercapaciteit voor Europese institutionele missies;
b. een operationele lanceerbasis;
c. toereikende Europese industriële competenties;
2. de Europese lanceerbasis Kourou in Frans-Guyana zal operationeel
worden gehouden, zodat alle ESA-lidstaten er beschikking over
hebben;
3. Europese lanceervoertuigenprogramma’s zullen primair gericht zijn
op onderzoek, technologie en ontwikkelingsactiviteiten om zo, samen
met nationale ruimtevaartprogramma’s, Europese industriële
capaciteiten in stand te houden; en
3

Een raket bestaat uit meerdere onderdelen, de zogenoemde trappen die elk beschikken over
een eigen motor en brandstof en die in de loop van een lancering een voor een worden
losgekoppeld.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

4

4.

nadat lanceervoertuigen zijn ontwikkeld in ESA-kader, zal een
leverancier van lanceerdiensten, waarin de belangen van de
Europese industrie zijn weerspiegeld, worden belast met de
exploitatie van de lanceervoertuigen.

Deze principes zijn in de Ministeriële Conferentie van 2014 in de Resolutie
ESA/C-M(2014)3, rev 1, bestendigd. Tevens is in punt 10 van deze
Resolutie aan de ESA-lidstaten verzocht de bestaande verklaring te
vernieuwen in het licht van de onder paragraaf 2.1 beschreven nieuwe
programma’s en nieuwe governance. In die Ministeriële Conferentie is
met het verzoek ingestemd.
3. Verklaring 2017
Verklaring 2017 regelt evenals Verklaring 2007 de onderlinge verplichtingen tussen de verdragspartijen in de exploitatiefase van de lanceervoertuigen Ariane en Vega, alsmede van het lanceervoertuig Sojoez vanaf
de Europese lanceerbasis Kourou in Frans-Guyana. Deze bestaande
verplichtingen zijn in Verklaring 2017 vastgelegd in onder meer artikel I,
eerste en vijfde lid.
Verklaring 2017 volgt, net als Verklaring 2007, het internationale aansprakelijkheidsregime voor schade veroorzaakt door een lancering (uitgewerkt
in de op 29 maart 1972 te Londen, Moskou en Washington tot stand
gekomen Overeenkomst inzake de internationale aansprakelijkheid voor
schade veroorzaakt door ruimtevoorwerpen; hierna het
ESA-Aansprakelijkheidsverdrag van 1972; Trb. 1979, 20).
Nieuw in Verklaring 2017 is dat binnen ESA afgesproken is dat de
commerciële exploitatie van de lanceervoertuigen door Arianespace zal
gebeuren. Wat betreft de exploitatie is afgesproken dat de industrie de
commerciële exploitatie geheel voor eigen rekening en risico doet, zonder
financiële steun en een vaste prijs garandeert voor institutionele lanceringen, tegenover een garantie van minimaal vijf institutionele lanceringen per jaar.
Verklaring 2017 omvat de hiervoor geschetste vernieuwing van lanceervoertuigen en de nieuwe samenwerkingsstructuur. De desbetreffende
bepalingen worden hieronder in paragraaf II toegelicht.
Verklaring 2017 is net als Verklaring 2007 een noodzakelijke aanvulling op
de volgende activiteiten in ESA-kader op het gebied van lanceervoertuigen:
– de ontwikkeling van de Ariane 6.
– de doorontwikkeling van de Vega naar Vega C.
– de (aflopende) exploitatie van de Sojoez lanceervoertuig vanaf de
Europese lanceerbasis Kourou in Frans-Guyana.
Verklaring 2017 regelt namelijk de juridisch bindende verplichtingen
tussen de verdragspartijen onderling in de exploitatiefase van de
lanceervoertuigen. Het geeft vervolgens ook aan welke verplichtingen
ESA, vertegenwoordigd door de Directeur-Generaal van ESA, op zich
dient te nemen en welke kwesties geregeld moeten worden tussen ESA
en de leverancier van lanceerdiensten (Launch Service Provider; hierna:
LSP). Tenslotte gaat Verklaring 2017 in op de verdeling van de aansprakelijkheid van staten in geval er internationale schadeclaims worden
ingediend bij ESA voor het mislukken van een lancering.
Naar het oordeel van de regering bevat Verklaring 2017 een aantal
eenieder verbindende bepalingen in de zin van de artikelen 93 en 94
Grondwet, die aan natuurlijke personen dan wel rechtspersonen recht-

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

5

streeks rechten toekennen of plichten opleggen. Het betreft de volgende
bepalingen:
– Artikel I, vijfde lid, waarin is opgenomen dat de uitvoering van de
exploitatiefase van de door ESA ontwikkelde lanceervoertuigen en van
het lanceervoertuig Sojoez dat vanaf de Europese lanceerbasis Kourou
in Frans-Guyana wordt geëxploiteerd, toevertrouwd wordt aan een
LSP (in casu Arianespace);
– Artikel I, tiende lid, onderdelen a en c, waarin een procedure ten
aanzien van de «Verkoopcontrolecommissie» wordt beschreven, bij
verkoop van een lanceerdienst aan een afnemer die niet onder de
rechtsmacht van een ESA-lidstaat valt;
– Artikel I, elfde lid, waarin is opgenomen dat de verdragspartijen al het
mogelijke doen, om zover noodzakelijk voor exploitatie van de
draagrakketen, aan de LSP bepaalde bezittingen en rechten ter zake
van intellectueel eigendom ter beschikking te stellen en de LSP
toegang tot technische informatie uit draagrakkettenprogramma’s te
verschaffen;
– Artikel I, twaalfde lid, over de inspanningsverplichting van de
verdragspartijen met betrekking tot de industriële kwaliteitsbewaking
van de draagrakketen; en
– Artikel III, eerste en tweede lid, waarin is opgenomen welke verplichtingen van de LSP enerzijds en ESA anderzijds, worden vastgelegd in
een privaatrechtelijke overeenkomst.
4. Koninkrijkspositie
Het op 30 mei 1975 te Parijs tot stand gekomen Verdrag tot oprichting van
een Europees Ruimte-Agentschap (Trb. 1975, nr. 123, hierna: ESA-Verdrag)
geldt, wat het Koninkrijk betreft, alleen voor het Europese deel van
Nederland. Vanwege samenhang tussen de ESA-lidstaten en de verdragspartijen bij Verklaring 2017 wordt de goedkeuring, evenals bij Verklaring
2007, alleen voor het Europese deel van Nederland gevraagd.
II. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel I (Doelstelling en verplichtingen van partijen)
De verdragspartijen komen overeen de exploitatiefase in handen te
leggen van een commerciële partij, de LSP (vijfde lid). Onder de exploitatiefase wordt verstaan de fase nadat het lanceervoertuig is gekwalificeerd
en omvat de seriematige productie van het lanceervoertuig, het inbouwen
of integreren van de met het voertuig te vervoeren lading (satellieten of
andere ruimtevoorwerpen), en de lancering- en marketingactiviteiten ten
behoeve van de exploitatie.
De LSP is op dit moment Arianespace, een naar Frans recht opgerichte
onderneming. De aandeelhouders van Arianespace zijn ArianeGroup en
de Europese bedrijven die deelnemen aan de productie van de lanceervoertuigen. Anders dan Verklaring 2007 heeft ArianeGroup, als meerderheidsaandeelhouder van Arianespace en als hoofdaannemer van de
Ariane 6, een gedeelde verantwoordelijkheid met Arianespace voor de
technische en commerciële risico’s. Voor Vega C liggen de commerciële
risico’s bij Arianespace.
De uitwerking van de verplichtingen die Arianespace heeft ten opzichte
van ESA en haar lidstaten, is geregeld in een aparte, privaatrechtelijke
overeenkomst. Met verwijzing naar artikel II, derde lid, van Verklaring 2017
geven de verdragspartijen de Directeur-Generaal van ESA het mandaat
om bestaande overeenkomsten te heronderhandelen.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

6

Om de lancering te kunnen laten plaatsvinden, is het noodzakelijk dat de
Europese lanceerbasis Kourou in Frans-Guyana, in dit artikel I en hierna
aangeduid als CSG (Centre Spatial Guyanais), in operationele staat wordt
gehouden (zevende lid). De verdragspartijen spreken af hiervoor zorg te
dragen en de financiering ervan te garanderen. In de ruimtevaartwereld is
het gebruikelijk dat niet de leverancier van de lanceerdiensten deze
financiering op zich neemt, maar de overheid op wiens territorium de
lanceerbasis ligt. Omdat het hier een Europese faciliteit betreft, ligt het
voor de hand dat de financiering ervan via een Europees (lees: ESA)
programma geschiedt.
Er is een volgorde afgesproken waarin lanceervoertuigen in aanmerking
komen voor een lancering vanaf CSG (achtste lid):
1. de in het kader van de ESA ontwikkelde lanceervoertuigen (Ariane en
Vega);
2. de Sojoez;
3. andere lanceervoertuigen.
De verdragspartijen spreken af dat voor nationale institutionele missies de
voorkeur zal worden gegeven aan Europese lanceervoertuigen, tenzij de
kosten onredelijk hoog zijn ten opzicht van alternatieven. Tevens zal er een
framework worden opgezet waarin ook voor Europese institutionele
missies de voorkeur aan deze lanceervoertuigen wordt gegeven (negende
lid). Lanceerdiensten ten behoeve van commerciële satellieten is een open
markt, waarop Arianespace in concurrentie met andere lanceerdienstverleners (zoals SpaceX) lanceerdiensten aanbiedt. De institutionele markt
biedt echter wel een stevige basis waardoor de vaste kosten voor
commerciële lanceringen, en daarmee de prijs daarvan, flink gedrukt
kunnen worden.
Er is een zogenoemde «Verkoopcontrolecommissie» (tiende lid). Deze
commissie die op ad hoc basis bijeenkomt, heeft de bevoegdheid na te
gaan of de levering van een lanceerdienst indruist tegen de VN-verdragen
inzake het vreedzaam gebruik van de ruimte (zoals het op 27 januari 1967
te Londen, Moskou en Washington tot stand gekomen Verdrag inzake de
beginselen waaraan de activiteiten van Staten zijn onderworpen bij het
onderzoek en gebruik van de kosmische ruimte, met inbegrip van de
maan en andere hemellichamen; Trb. 1967, nr. 31) of het ESA-Verdrag.
De Directeur-Generaal van ESA houdt de verdragspartijen op de hoogte
van voorgenomen leveringen aan staten die niet lid zijn van ESA of aan
afnemers die niet onder de rechtsmacht van een lidstaat van ESA vallen.
Concreet betekent dit dat deze commissie bijeenkomt wanneer een
lanceerdienst wordt geleverd aan een niet-ESA lidstaat en het vermoeden
bestaat dat dit land zich niet houdt aan de VN-verdragen voor het
vreedzaam gebruik van de ruimte. Het zou in dat geval kunnen gaan om
de lancering van een satelliet die voor een niet-vreedzaam doel wordt
gebruikt. Indien een verdragspartij meent dat een lanceerdienst zich niet
verdraagt met de uitgangspunten van Verklaring 2017, bijvoorbeeld bij
een lancering in verband met een niet-vreedzaam doel, kan zij, met in
achtneming van het tiende lid, onderdeel c, na overleg tijdelijk haar
verdragsverplichtingen opschorten, mits zij ESA en de andere verdragspartijen binnen één maand officieel daarvan in kennis stelt en zij de
verplichtingen nakomt die zij met betrekking tot andere leveringen op zich
heeft genomen.
Er vindt overleg plaats wanneer lanceerdiensten worden geleverd aan een
land waarvoor men een speciale regeling inzake garanties of exportfinanciering wil treffen (dertiende lid).

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

7

Artikel II (Mandaat van het Agentschap)
De uitvoering en de zorg voor de implementatie van de verklaring dragen
de verdragspartijen op aan de Directeur-Generaal van ESA (eerste lid). De
ESA-Raad heeft in de eerdergenoemde resolutie ESA/C/CCLXX/Res.3(final)
dit mandaat gegeven (tweede lid).
De verplichtingen die in de verklaring zijn gedefinieerd voor de LSP
worden in een privaatrechtelijke overeenkomst, genaamd Vega en Ariane
Exploitation Agreements (LEA), tussen ESA en de LSP vastgelegd (derde
lid). Op dit moment liggen deze verplichtingen vast in de LEA afgesloten
tussen ESA en Arianespace van 1 januari 2009. Deze overeenkomst zal op
basis van Verklaring 2017 dienen te worden aangepast. Welke verplichtingen moeten worden geregeld, wordt hieronder bij artikel III toegelicht.
In het vierde lid worden de informatieverplichtingen die de DirecteurGeneraal van ESA op zich neemt, geregeld. Allereerst wordt aangegeven
dat de ESA-Raad de daarin omschreven rapportages ontvangt. In de
praktijk is dit vrijwel altijd de Programmaraad voor lanceervoertuigen, die
de opdracht van de ESA-Raad heeft gekregen om alle activiteiten met
betrekking tot lanceervoertuigen te volgen en daarover aanbevelingen aan
de ESA-Raad te doen.
De rapportages dienen de verdragspartijen inzicht te geven in de
uitvoering van de verklaring, onder andere over de voortgang van de
verkoop van lanceervoertuigen en de algehele gang van zaken bij de
Arianespace. Dit is van groot belang omdat de ESA-lidstaten in het
verleden hebben bijgedragen aan de exploitatie, en moeten kunnen
voorzien of dit in de toekomst ook nodig zal zijn.
De Directeur-Generaal van ESA dient nauw samen te werken met
Arianespace, vooral met betrekking tot de kwaliteitscontrole en de door
Arianespace te betalen prijzen voor het leveren van de hardware, met
name de draagraketten zelf (negende lid). Hij heeft vanuit zijn positie als
opdrachtgever voor de ontwikkeling van de lanceervoertuigen een goed
zicht op de kwaliteit/prijs verhouding van de verschillende (onder)delen
van een lanceervoertuig. Deze kennis zal hij inzetten ten behoeve van
Arianespace.
Artikel III (Door de leverancier van lanceerdiensten op zich te nemen
verplichtingen en daarmee verband houdende verplichtingen van de
hoofdaannemers van het lanceersysteem)
Eerste lid
Het is gelet op de structuur van de ruimtevaartsector gebruikelijk dat
overheden een belangrijke zeggenschap hebben over de wijze waarop de
met overheidsgeld ontwikkelde lanceervoertuigen en de daarmee
verwante diensten op de markt worden gebracht (eerste lid, aanhef). De
Directeur-Generaal van ESA sluit namens ESA een privaatrechtelijke
overeenkomst (de eerdergenoemde Launcher Exploitation Agreement –
LEA) met de LSP. In die overeenkomst staan alle verplichtingen van de
LSP enerzijds en ESA anderzijds genoemd. In artikel III is opgenomen
welke verplichtingen in ieder geval opgenomen moeten worden in de
overeenkomst.
De belangrijkste verplichting die de LSP op zich dient te nemen, is de
exploitatie van de in het kader van de ESA ontwikkelde lanceervoertuigen
(onderdeel c). Tevens dient de LSP de exploitatie van Sojoez vanaf CSG op
zich te nemen, tot uitfasering wanneer de Ariane 62 operationeel is. Als de
LSP andere activiteiten wil ondernemen dan zal zij daarvoor eerst de

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

8

ESA-Raad consulteren. Zulke nieuwe activiteiten zullen geen negatieve
invloed mogen hebben op het hoofddoel van de LSP.
De LSP moet een beleid opstellen waarin de nuttige lading voor de
verschillende lanceervoertuigen zo wordt verdeeld dat de exploitatie van
beiden geoptimaliseerd wordt, rekening houdend met minimale tempo’s
die nodig zijn om ieder lanceervoertuig industrieel levensvatbaar te
houden (onderdeel d).
De LSP zal een bedrijfsplan moeten opstellen op basis van enkele met
ESA overeengekomen uitgangspunten, zoals kosten, betrouwbaarheid,
lanceerfrequentie en lanceerschema (onderdelen e en f). Dit bedrijfsplan
moet, wat betreft de in het kader van de ESA ontwikkelde lanceervoertuigen, ook onderschreven worden door de hoofdaannemer ArianeGroup.
In de LEA zullen daarnaast bepalingen moeten worden opgenomen over
de industriële verdeling van werk (onderdelen f en g). Het principe van
«georeturn» houdt in dat de industrie en kennisinstellingen in een
ESA-lidstaat opdrachten verkrijgen voor hetzelfde bedrag waarvoor een
ESA-lidstaat meedoet aan een ontwikkelingsprogramma van ESA. De LSP
krijgt de opdracht het georeturn principe ook voor de aanschaf van
lanceervoertuigen ten behoeve van de lanceerdiensten te respecteren, in
ieder geval op het niveau van zgn. «Tier 1» toeleveranciers, zoals in
Nederland Airbus DSNL en APP B.V. Alleen bij wanprestatie of onredelijke
prijsverhoging mag daarvan worden afgeweken.
In de onderdelen i, j, k en l wordt beschreven hoe de LSP moet omgaan
met schadevergoedingen in geval er een lancering mislukt. De LSP dient
een verzekering af te sluiten tot een maximum van € 60 miljoen voor
eventuele claims als gevolg van een mislukte lancering. In feite komt de
eerste € 60 miljoen schade voor rekening van de LSP. Daar de LSP een
private onderneming is, zal een mogelijke claim onder het eerdergenoemde ESA-Aansprakelijkheidsverdrag van 1972 nooit worden ingediend
bij de LSP maar altijd bij de Franse overheid (zie hierna toelichting op
artikel IV). Bij een mislukte Vega lancering worden de Franse overheid en
ESA conform het in artikel IV afgesproken regime verantwoordelijk
gesteld voor de betaling van de schadeloosstelling.
De financiering van de Europese lanceerbasis Kourou, CSG, is een
gezamenlijk inspanning van ESA-lidstaten en van Arianespace en zijn
aandeelhouders (Europese industrie). In onderdeel n wordt dit bevestigd
door aan te geven dat de LSP dient bij te dragen aan de financiering van
de kosten die verbonden zijn aan het gebruik van deze lanceerbasis.
De Directeur-Generaal van ESA dient met de LEA rechten te krijgen om de
boeken in te zien van de LSP (onderdeel o). Hiermee willen de verdragspartijen een grip houden op het reilen en zeilen van de LSP.
De Europese (ESA) en nationale institutionele vluchten moeten in principe
kostenvrij een optie voor een vluchtmogelijkheid kunnen krijgen
(onderdeel q). Als er zich een betalende klant voor een optie op een
bepaalde vlucht aandient, kunnen ESA of een verdragspartij deze
kostenvrije optie omzetten in een betalende. Zij behouden dan hun
prioriteit.
Tweede lid
De LSP zal van de verdragspartijen kosteloos de beschikking krijgen over
alle benodigde informatie, zoals technische productspecificaties. Voorts
zal de LSP ook de beschikking om niet krijgen van alle faciliteiten,

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

9

machines en werktuigen die eigendom van ESA zijn en die ontwikkeld zijn
in het ontwikkelingsprogramma. Tenslotte zullen intellectuele eigendomsrechten van ESA die voortvloeien uit de ESA-ontwikkelingsprogramma’s
aan de LSP ter beschikking worden gesteld. Veel intellectuele eigendomsrechten zijn echter in handen van de industriële partijen.
Derde lid
In dit lid wordt aangegeven dat de LSP en ESA in nauw contact met elkaar
dienen te staan om alle relevante trends en ontwikkelingen goed te
volgen. Ontwikkelingsprogramma’s kunnen niet anders tot stand komen
dan in nauw contact met onder andere de LSP die de ontwikkelingen op
de commerciële markt voor lanceerdiensten op de voet volgt.
Artikel IV (Aansprakelijkheid voor schade veroorzaakt door een lancering)
Verklaring 2017 regelt de aansprakelijkheid voor schade veroorzaakt door
een lancering. Frankrijk is onder artikel I van het eerdergenoemde
ESA-Aansprakelijkheidsverdrag van 1972 altijd als lanceerstaat te
beschouwen. Lanceervoertuigen die vanaf CSG in Frans-Guyana worden
gelanceerd, gaan vanaf Frans grondgebied naar de ruimte en daarmee is
Frankrijk in ieder geval altijd lanceerstaat.
Ten aanzien van de verschillende lanceervoertuigen zijn verschillende
regimes, bepaald in de onderdelen a, b en c van dit artikel, ontwikkeld.
Met betrekking tot een mislukte lancering van een Ariane lanceervoertuig
heeft de Franse staat zoals gebruikelijk de aansprakelijkheid op zich
genomen, indien een schadeclaim wordt toegewezen.
In ESA-kader is afgesproken dat voor de Vega lanceringen of voor
mogelijk andere (nieuwe), nog te ontwikkelen (ESA-)lanceervoertuigen, de
kosten voor een schadeloosstelling verdeeld worden over Frankrijk en de
deelnemende ESA-landen. Bij die laatsten gaat het om landen die zowel
participeren in het ontwikkelingsprogramma als omzet behalen met het
(toe)leveren aan een ESA-lanceervoertuig. Frankrijk draagt een derde van
de kosten en deelnemende ESA-landen de overige twee derde.
Wat betreft een mislukte lancering van Sojoez vanaf CSG staat de Franse
staat garant voor eventuele schadeclaims.
In de onderdelen d en e van artikel IV wordt een uitzondering gemaakt op
deze bepalingen als de oorzaak van een mislukte lancering ligt bij een
door ESA ontwikkelde satelliet of als ESA-personeel of personeel uit een
van de ESA-lidstaten (met uitzondering van Frans personeel) opzettelijk de
mislukking heeft veroorzaakt.
Voor Nederland betekent de in dit artikel IV opgenomen aansprakelijkheidsregeling dat wat betreft het Ariane lanceervoertuig er geen wijziging
van het aansprakelijkheidsregime optreedt.
In Vega participeert Nederland ook en zal dus ook voor eventuele
schadeclaims mede verantwoordelijk zijn naar rato van zijn bijdrage van
3,5 procent aan het ontwikkelingsprogramma voor Vega. Dit percentage is
vastgelegd in de programmadeclaratie voor het Vega-ontwikkelingsprogramma (ESA/C/CXXXXIVRes.3 (final) en ESA/C(2005)59).
Nederland is geen deelnemer aan het programma voor de lancering van
Sojoez vanaf CSG.
Hierbij moet worden opgemerkt dat in de historie van de ruimtevaart er
nog nimmer een schadeclaim onder het ESA-Aansprakelijkheidsverdrag
van 1972 is ingediend.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

10

Artikel V (Inwerkingtreding, werkingsduur, herzieningen en geldigheid)
Dit artikel bevat de slotbepalingen. Ingevolge het eerste lid treedt
Verklaring 2017 in werking wanneer twee derde van de Staten die partij
zijn bij Verklaring 2007, hun instemming met Verklaring 2017 middels een
bekrachtiging of aanvaarding kenbaar hebben gemaakt bij de DirecteurGeneraal van ESA. Aangezien het verdrag niet binnen een termijn van
twee jaar na de totstandkoming ervan in werking is getreden, bepaalt dit
lid dat, om mogelijke maatregelen te bespreken, de Directeur-Generaal
van ESA een vergadering bijeenroept van de Staten die partij zijn bij
Verklaring 2007, die deze Verklaring 2017 definitief hebben vastgesteld en
het voornemen hebben om Partij te worden. Daarnaast is in dit lid
aangegeven dat de bepalingen van Verklaring 2007 blijven gelden voor de
Staten die partij zijn bij die Verklaring, maar geen partij worden bij
Verklaring 2017. Voor de Staten die partij zijn bij Verklaring 2007 en partij
worden bij Verklaring 2017, hebben de bepalingen van Verklaring 2017
voorrang.
In het vierde lid is vastgelegd dat Verklaring 2017 van toepassing is tot
uiterlijk 2035. Daarbij is, evenals bij Verklaring 20074, bepaald dat de
bepalingen van het verdrag ook na de vervaldatum van toepassing blijven
om de uitvoering mogelijk te maken van lanceercontracten die de
leverancier van lanceerdiensten tot en met eind 2035 zal afsluiten.
Het zesde lid beschrijft de procedure voor het wijzigen van de Verklaring.
Een wijziging die door alle verdragspartijen dient te worden aanvaard,
behoeft alhier parlementaire goedkeuring.
De overige slotbepalingen van artikel V, die gebruikelijk zijn voor een
verdrag, behoeven geen toelichting.
Artikel VI (Geschillen)
Voor geschillenbeslechting wordt verwezen naar artikel XVII van het
eerdergenoemde ESA-Verdrag. Dit artikel bevat een procedure voor de
beslechting van geschillen en stelt dat geschillen onderworpen kunnen
worden aan arbitrage. De uitspraak van het Scheidsgerecht is bindend
voor partijen bij het geschil en er is geen beroepsmogelijkheid.
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
M.C.G. Keijzer
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

4

Zie artikel V, derde lid, van Verklaring 2007: «.... is deze Verklaring van toepassing vanaf
1 januari 2009 tot en met ultimo 2020. De bepalingen van deze Verklaring blijven ook na de
vervaldatum van toepassing teneinde, al naargelang van toepassing, de uitvoering van
lanceercontracten die de leverancier van lanceerdiensten tot en met ultimo 2020 afsluit,
mogelijk te maken.»

Staten-Generaal, vergaderjaar 2020–2021, 35 583, nr. 1

11