De rol van encryptie in de opsporing
Belemmeringen en mogelijkheden

Auteurs: Jurjen Jansen1,2, Saskia Westers1, Wendy Schreurs2, Maike Berkenpas1, Greg Alpár3 & Wouter Stol1,2,3
1NHL Stenden Hogeschool, 2Politieacademie, 3Open Universiteit

De rol van encryptie in de opsporing
Belemmeringen en mogelijkheden
Datum

Februari 2023

Versie

1.0

Uitgever

Cybersafety Research Group
NHL Stenden Hogeschool
www.cybersciencecenter.nl

Vraagarticulatie

Minister van Justitie en Veiligheid

Opdrachtgever / subsidieverstrekker

Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC)

Publicatietitel

De rol van encryptie in de opsporing: Belemmeringen
en mogelijkheden

Publicatiejaar

2023

Publicatietype

Onderzoeksrapport

Auteurs

Dr. Jurjen Jansen
Saskia Westers MSc
Dr. Wendy Schreurs
Maike Berkenpas BSc
Dr. Greg Alpár
Prof dr. Wouter Stol

Met medewerking van
Met dank aan de begeleidingscommissie

Kimberly Bluhm
Prof. mr. B. Niemeijer (VU Amsterdam, voorzitter)
Dr. ir. J. Henseler (Hogeschool Leiden)
Dr. R.S. van Wegberg (TU Delft)
B.A. Boonen MSc (Ministerie van JenV)
Dr. I.W.J. van der Vegt (WODC, lid tot juli 2022)
Dr. L.M. van der Knaap (WODC, lid vanaf juli 2022)

©2023; NHL Stenden Hogeschool. Auteursrechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden
verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, digitale
verwerking of anderszins, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van NHL Stenden
Hogeschool.
Pagina 2 van 124

Samenvatting
Encryptie, oftewel de versleuteling van gegevens, komt steeds meer voor bij allerlei vormen van
criminaliteit. Dat heeft op hoofdlijnen twee oorzaken. Encryptie wordt steeds vaker standaard
toegepast in software en hardware. Ook wordt het bewust gebruikt om relevante informatie en
communicatie te verbergen. Een logisch gevolg is dat de opsporing vaker met encryptie te maken
heeft. Een vraag die dat oproept is welke rol encryptie speelt in de opsporing. Daarover gaat dit
onderzoek.
De aanleiding tot dit onderzoek is een dilemma dat gepaard gaat met encryptie. Dit dilemma
is bijvoorbeeld te zien in een resolutie over versleuteling die op 14 december 2020 door de Europese
Raad werd aangenomen. Enerzijds geldt encryptie daarin als noodzakelijk middel om de grondrechten
en de digitale veiligheid van burgers, overheden, het bedrijfsleven en de samenleving te beschermen.
Anderzijds geeft de Raad daarin aan dat de rechtshandhavings- en justitiële autoriteiten hun wettelijke
bevoegdheden moeten kunnen uitoefenen om onze samenlevingen en burgers te beschermen terwijl
dat door encryptie lijkt te worden bemoeilijkt.
De Nederlandse minister van Justitie en Veiligheid ondersteunt deze resolutie en heeft het
WODC verzocht om de impact van encryptie in de opsporing nader te laten onderzoeken. Het doel van
het onderzoek is het bieden van inzichten die kunnen worden benut bij de gedachtenvorming
aangaande het genoemde dilemma. De onderzoekers hebben ervoor gekozen om niet het woord
impact, maar rol te gebruiken. Om geenszins de illusie te wekken dat het onderzoek vooropgezet een
bepaalde richting uit gaat, verwachtten wij met de term rol een neutralere toon aan te slaan. De
centrale onderzoeksvraag waarop dit onderzoek een antwoord moet geven luidt: Wat is de rol van
encryptie in opsporingsonderzoeken van de politie? Deze vraag is uitgewerkt in drie deelvragen: (i) Wat
is de aard van encryptie in opsporingsonderzoeken?; (ii) Speelt encryptie een rol in het verloop van
opsporingsonderzoeken, en zo ja hoe?; (iii) Speelt encryptie een rol in de opbrengst van
opsporingsonderzoeken, en zo ja hoe?
Omdat er nog weinig informatie voorhanden is over dit onderwerp heeft het onderzoek een
exploratief karakter. Voor de beantwoording van de hoofd- en deelvragen is desk- en fieldresearch
uitgevoerd. Deskresearch bestond uit literatuuronderzoek, media-analyse en een analyse van
rechterlijke uitspraken. Daarnaast zijn zestien oriënterende interviews gehouden met negentien
medewerkers van de politie, Openbaar Ministerie (OM) en het Nederlands Forensisch Instituut (NFI).
Zij konden vanuit hun kennis en ervaring een deskundig oordeel geven over het onderwerp van
onderzoek. Ook is een online vragenlijst uitgezet onder medewerkers van de politie die door 177
operationeel specialisten volledig is ingevuld (responsepercentage 20%). Als laatste zijn er diepteinterviews afgenomen onder drie medewerkers van het OM en vijf van de Rechtelijke Macht (RM).
Deelvraag 1: Wat is de aard van encryptie in opsporingsonderzoeken? Er is eerst onderzocht of
encryptie een rol speelt bij opsporingsonderzoeken. Op basis van het onderzoek wordt duidelijk dat
encryptie overal voor komt, maar in sommige typen criminaliteit meer dan in andere. Dat encryptie
voor de politie gemeengoed is geworden is voor een belangrijk deel te wijten aan mobiele telefoons
die in beslag worden genomen in opsporingsonderzoeken. Op die telefoons zit vrijwel altijd een vorm
van encryptie. Andere vormen van encryptie waarmee de opsporing zich geconfronteerd ziet, zijn
versleutelde chatdiensten, vergrendelde devices anders dan mobiele telefoons (bijv. laptops),
versleutelde e-maildiensten en cryptotelefoons. Over de omvang van encryptie kunnen op basis van
het onderzoek geen concrete uitspraken worden gedaan. Deze laat zich namelijk lastig vaststellen.
Pagina 3 van 124

Ondanks dat het niet met cijfers is te staven, ervaren politiemensen dat encryptie in de opsporing de
laatste jaren sterk is toegenomen. De prevalentie is volgens geïnterviewden sterk afhankelijk van het
type criminaliteit.
In termen van delictscategorieën komt encryptie volgens de geïnterviewden het meest voor
bij ondermijning en in vrij grote mate ook bij high impact crimes, maar minder bij veelvoorkomende
criminaliteit. Wanneer we nader inzoomen op type delicten dan speelt encryptie het meest een rol bij
drugsmisdrijven, kinderporno en cybercrime in ruime en enge zin. Verder zeggen de geïnterviewden
dat encryptie vooral een rol speelt bij georganiseerde vormen van criminaliteit.
Een aantal geïnterviewden onderscheidt twee soorten encryptie, namelijk technologiegedreven encryptie (bijv. WhatsApp, waarbij berichten automatisch end-to-end encrypt worden) en
mens-gedreven encryptie (bijv. cryptotelefoons, die bewust worden gekocht met als doel informatie
te versleutelen). Mens-gedreven encryptie wordt door geïnterviewden beschouwd als indicator van
criminaliteit. Dat dit naar voren komt in interviews wil overigens niet zeggen dat dit feitelijk zo is, maar
sec dat politiemensen dit zo ervaren vanuit hun opsporingservaring. Immers, het is niet bij wet
verboden om gebruik te maken van cryptotelefoons en er zijn mensen die encryptie inzetten voor hun
eigen veiligheid, zoals journalisten, of om bedrijfsgeheimen te beschermen.
Deelvraag 2: Speelt encryptie een rol in het verloop van opsporingsonderzoeken, en zo ja hoe?
Om een opsporingsonderzoek waarin encryptie een rol speelt voort te zetten, wordt voornamelijk
gekeken naar de prioriteit van de zaak. Ten eerste heeft een opsporingsonderzoek prioriteit als dat in
het belang is van de Nederlandse samenleving. Op de tweede plek staat de door de politie
gepercipieerde kans om toegang te krijgen tot de data die versleuteld zijn. Hoe groot de kans werkelijk
is om toegang te krijgen tot encrypte data, laat zich niet kwantificeren.
Om toegang te krijgen tot versleutelde informatie, heeft de opsporing ruwweg twee
mogelijkheden: encryptie omzeilen en encryptie kraken. Beide kunnen veel capaciteit vergen, maar
dat is niet altijd het geval. Het stellig kwantificeren van ‘de benodigde tijd’ was binnen de grenzen van
dit onderzoek niet haalbaar. Omzeilen kan door het vinden van de sleutel, het raden van de sleutel,
het afdwingen van de sleutel, het exploiteren van een lek in de encryptiesoftware, het verkrijgen van
toegang tot leesbare tekst als het apparaat in gebruik is en door het lokaliseren van een kopie van de
leesbare tekst. Voor het technisch kraken – ofwel toegang krijgen tot een computersysteem met
behulp van forensische hulpmiddelen – is adequate soft- en hardware nodig. Het kraken wordt volgens
respondenten veelal uitbesteed aan een andere partij of afdeling, zoals het NFI. In geval van een
internationale samenwerking kan Europol een rol vervullen. In hoeverre het kraken lukt, hangt af van
het toegepaste cryptografische algoritme en de sleutellengte. Daarbij geldt in algemene zin: hoe langer
de sleutel hoe lastiger te kraken.
Omtrent het inzetten van opsporingsbevoegdheden bepaalt het OM bijvoorbeeld of capaciteit
en tijd van de Nationale Politie of het NFI wordt ingezet om versleutelde data te kraken. De opsporing
beschikt over het decryptiebevel (art. 126nh lid 1 Sv) en de hackbevoegdheid (artt. 126nba, 126uba en
126zpa Sv). Hiervan wordt weinig gebruik gemaakt want deze bevoegdheden mogen alleen onder
strikte voorwaarden worden ingezet. Daarnaast is de opsporing bij rechtshulpverzoeken afhankelijk
van onder andere wet- en regelgeving of opgevraagde data (tijdig) geleverd worden en of ze bruikbaar
zijn voor het opsporingsonderzoek.
Encryptie kan van invloed zijn op de voortzetting van opsporingsonderzoeken. Een van de
uitkomsten kan zijn dat encryptie ervoor kan zorgen dat een opsporingsonderzoek wordt stopgezet.
Pagina 4 van 124

Dit is het geval als er te weinig bewijsmateriaal is en de encrypte data (vermoedelijk) niet ontsleuteld
kunnen worden. Een nuance is dat ook zonder het doorbreken of omzeilen van encryptie een zaak niet
meteen verloren is. Er kan namelijk ook (ander) bewijs worden vergaard via andere manieren,
waardoor het toch kan lukken om iemand te veroordelen.
Encryptie kan dus hindernissen opwerpen in de opsporing. De andere kant van de medaille is
dat zodra de encryptie omzeild of gekraakt is, het opsporingsonderzoek juist sneller kan gaan. Een
respondent illustreert dit door te vertellen dat na decryptie een zaak in een aantal weken rond kan zijn
terwijl daar vroeger maanden tot een jaar over werd gedaan. Daarnaast wordt opgemerkt dat
encryptie niet altijd een blokkerende rol speelt, omdat verdachten deze soms zelf ontgrendelen. Tot
slot speelt het lerend vermogen van de politieorganisatie een belangrijke rol, alsook die van gelieerde
partijen zoals het NFI, het OM en de RM. Met het ontwikkelen van kennis en opdoen van ervaring kan
het kraken en omzeilen – of het inzetten van alternatieven om de bewijsvoering rond te krijgen –
positief bijdragen aan de doorlooptijd van zaken waarin encryptie aanwezig is.
Deelvraag 3: Speelt encryptie een rol in de opbrengst van opsporingsonderzoeken, en zo ja hoe?
Wanneer gesproken wordt over de rol van encryptie in de opbrengst van opsporingsonderzoeken dan
bedoelen we daarmee in hoeverre encryptie van invloed is op bijvoorbeeld het identificeren en/of
lokaliseren van relevante personen en het succesvol achterhalen van bewijsmateriaal.
In principe speelt encryptie een belemmerende rol aangaande het identificeren en/of
lokaliseren van relevante personen en goederen, van samenwerkingsverbanden of (strafrechtelijk
relevante) relaties tussen personen, goederen en locaties, en de mogelijkheid om criminele activiteiten
vast te stellen (signaleren). De belemmering ligt vooral in de vermindering van directe toegang tot
bewijs. Tevens verschillen ontsleutelde en opgevraagde data in bruikbaarheid voor het opsporingsonderzoek. Daarnaast komen opgevraagde data regelmatig te laat, niet of zijn niet bruikbaar.
Hoewel niet duidelijk is te zeggen wat voor data – en daarmee ook bewijsmiddelen – worden
gemist, en dat er dus gevallen kunnen zijn waarin verdachten onterecht vrijuit gaan, krijgen we in
meerdere gesprekken terug dat het niet kunnen omzeilen of kraken van encryptie niet het einde van
een opsporingsonderzoek hoeft te betekenen. In gevallen waarin het niet lukt, kunnen alternatieven
ingezet worden om toch het bewijs te vergaren dat nodig is in een zaak. Denk bijvoorbeeld aan de
waarde van metadata. En hoewel door encryptie het misschien lastiger en uitdagender is geworden,
lukt het in gevallen vaak wel om achter encryptie te komen. Zo wordt door geïnterviewden en
respondenten aangegeven dat er een relatief grote slagingskans is om informatie te bemachtigen van
devices en applicaties waarbij de encryptie standaard is ingebouwd. Bewust toegepaste encryptie lijkt
daarentegen lastiger te omzeilen of kraken. We kunnen dit op basis van het onderzoek echter niet
staven met cijfers.
Daarnaast wordt de waarde van ontsleutelde data benadrukt. Het wordt over het algemeen
gezien als zuiverder dan bijvoorbeeld (getuigen)verklaringen. De kans is volgens geïnterviewden
kleiner dat deze informatie is aangepast door derden. Ook het vrijer communiceren van verdachten –
die zich veilig wanen achter encryptie – draagt bij aan de waarde van de informatie. Tevens geeft men
aan dat het beeld over criminele samenwerkingsverbanden vollediger is geworden na decryptie in
plaats van globaal en fragmentarisch in de situatie voor en/of zonder encryptie. Bovendien, op het
moment dat achter de encryptie gekomen kan worden (de fase van decryptie), ligt er potentieel een
schat aan data waarmee de opsporing haar voordeel kan doen.

Pagina 5 van 124

Hoofdvraag: Wat is de rol van encryptie in opsporingsonderzoeken? Dit onderzoek laat zien dat
encryptie in opsporingsonderzoeken een prominente rol inneemt. Deze rol werkt twee kanten uit.
Encryptie speelt enerzijds een belemmerende rol in de opsporing, maar anderzijds ook een praktische
om de opsporing te verbeteren.
Alles overziend kan worden geconcludeerd dat het echter niet eenvoudig is om die rol in
kwantitatieve termen weer te geven. Er kan niet worden vastgesteld hoeveel zaken er vanwege
encryptie niet worden opgelost en/of hoeveel tijd er door de encryptie verloren gaat. Tegelijk kan ook
niet worden vastgesteld hoeveel zaken er extra worden opgelost en/of hoeveel tijd wordt gewonnen.
De opsporing is daarvoor een te complex geheel van feiten, toevalligheden, omstandigheden en
afwegingen. Het onderzoek geeft een genuanceerd beeld van wat de toepassing van encryptie –
bewust of onbewust – betekent in termen van opsporing. Er zitten negatieve kanten aan deze
toepassing, maar er zijn ook positieve aspecten te benoemen.
Bij het bestuderen van encryptie moet niet alleen naar het proces van versleuteling gekeken
worden. Een holistisch beeld is nodig om tot de kern van het ‘probleem’ van encryptie te komen. Dat
is gedaan door ook bewust decryptie in het onderzoek mee te nemen. Dat de rol van encryptie in de
opsporing daarmee genuanceerd ligt, zagen we ook terug in de respons die we kregen via de
verschillende onderzoeksmethoden. Dit gaat bijvoorbeeld over het accepteren dat er gedeald moet
worden met nieuwe fenomenen en dat daarop geacteerd moet worden. Het zogenoemde kat-enmuisspel dat optreedt tussen politie en criminelen is zo gezien een kans voor de politieorganisatie om
zich verder te ontwikkelen.
Het is daarom belangrijk om te (blijven) investeren in het ontwikkelen van kennis en
vaardigheden aangaande opsporing en digitale aspecten van politiewerk, zoals encryptie. Ook is het
belangrijk om zicht te houden op toekomstige (technologische) ontwikkelingen en wat dat betekent
voor de rol van opsporing. Denk daarbij bijvoorbeeld aan kwantumcomputing dat door deelnemers
aan dit onderzoek is benoemd, maar ook aan ontwikkelingen die reeds gaande zijn, zoals 5G en op het
gebied van AI (artificiële intelligentie).
Tot besluit. Dit onderzoek gaat over de rol die encryptie speelt in de opsporing. Wat we tot
besluit willen meegeven is om na te denken over wat de toepassing van encryptie nu echt anders
maakt voor de opsporing, en daarmee de vervolgvraag of dit dan ook anders behandeld moet worden.
De politie heeft altijd al te maken met cruciale informatie over criminaliteit die is opgeslagen
in een geheugen waartoe zij niet de sleutel heeft. Dat geheugen noemen we het menselijk brein.
Omdat de politie dat niet kan uitlezen (geen sleutel heeft) en de crimineel niets wil zeggen, moet zij
allerlei manieren bedenken om die beveiliging te omzeilen en/of de sleutel te bemachtigen en/of
iemand er toe te verleiden de informatie prijs te geven. Nu hebben we een computer die net als de
crimineel zegt: je komt er niet in en ik zeg niks. Dan moet je als politie alternatieven bedenken om daar
mee om te gaan. Dat deed de politie altijd al. Dus wat is er nu écht anders?
De neiging kan zijn om de huidige situatie – waarin encryptie dus dagelijks aan bod komt – te
vergelijken met de situatie waarin digitale informatie nog niet versleuteld was. De vraag die daar achter
ligt is welke norm wordt gevolgd. We kunnen stellen dat ten opzichte van vijf, tien of vijftien jaar
geleden de huidige situatie lastiger is geworden voor de politie. We kunnen ook stellen dat in die
periode de politie, met (of dankzij) encryptie, beschikt over een informatiepositie die in potentie veel
groter is dan voorheen. Uiteindelijk vergt digitalisering meebewegen en aanpassen aan wat er op ons
af komt. Daarin zit de voortdurende uitdaging.
Pagina 6 van 124

Inhoudsopgave
1. Inleiding ............................................................................................................................................... 9
1.1 Context .............................................................................................................................................. 9
1.2 Aanleiding en relevantie .................................................................................................................. 10
1.2.1 Encryptie en veiligheid ......................................................................................................... 10
1.2.2 Een beperkte eerste indruk van de rol van encryptie in de opsporing ................................ 11
1.3 Probleem-, doel- en vraagstelling ................................................................................................... 12
2. Methodische verantwoording ........................................................................................................... 15
2.1 Deskresearch ................................................................................................................................... 15
2.2 Oriënterende interviews ................................................................................................................. 16
2.3 Survey .............................................................................................................................................. 18
2.4 Diepte-interviews ............................................................................................................................ 19
2.5 Analyse politiesystemen .................................................................................................................. 20
3. Theoretische verkenning ................................................................................................................... 22
3.1 Politiewerk in informatieperspectief............................................................................................... 22
3.2 Encryptie nader toegelicht .............................................................................................................. 24
3.2.1 Encryptie en hashfuncties in de praktijk .................................................................................. 25
3.2.2 Vormen van encryptie .............................................................................................................. 26
3.3 Eerder onderzoek naar de rol van encryptie in de opsporing ......................................................... 28
3.3.1 Delicten waarbij encryptie voorkomt ....................................................................................... 30
3.3.2 Het verloop van opsporingsonderzoeken ................................................................................ 33
3.3.3 De opbrengst van opsporingsonderzoeken ............................................................................. 41
4. Resultaten.......................................................................................................................................... 43
4.1 De aard van encryptie in opsporingsonderzoeken.......................................................................... 43
4.1.1 Type misdrijven en encryptie ................................................................................................... 43
4.1.2 Type toepassingen van encryptie ............................................................................................. 46
4.1.3 Type verdachten en encryptie.................................................................................................. 48
4.1.4 Ontwikkelingen van encryptie in opsporingsonderzoeken in de afgelopen vijf jaar ............... 49

Pagina 7 van 124

4.2 Encryptie en het verloop van opsporingsonderzoeken .................................................................. 52
4.2.1 Factoren die van invloed zijn op het verloop van opsporingsonderzoeken ............................ 52
4.2.2 Voortzetten en stopzetten van opsporingsonderzoek............................................................. 54
4.2.3 Toegang tot encrypte data en communicatie .......................................................................... 57
4.2.4 Duiding encryptie op het verloop van opsporingsonderzoeken .............................................. 67
4.3 Encryptie en de opbrengst van opsporingsonderzoeken ................................................................ 69
4.3.1 Bewijs ....................................................................................................................................... 69
4.3.2 Strafrechtelijke vervolging ....................................................................................................... 74
4.3.3 Rechterlijke afdoening.............................................................................................................. 76
5. Conclusie, discussie en beperkingen ................................................................................................. 82
5.1 Conclusies en discussie.................................................................................................................... 82
5.1.1 Wat is de aard van encryptie in opsporingsonderzoeken? ...................................................... 82
5.1.2 Encryptie en het verloop van opsporingsonderzoeken ........................................................... 84
5.1.3 Encryptie en de opbrengst van opsporingsonderzoeken ......................................................... 88
5.1.4 Wat is de rol van encryptie in opsporingsonderzoeken? ......................................................... 89
5.2 Beperkingen..................................................................................................................................... 91
5.3 Slotbeschouwing ............................................................................................................................. 93
Referenties ............................................................................................................................................ 94
Bijlage I: Begrippen- en afkortingenlijst ................................................................................................ 99
Bijlage II: Interviewprotocol oriënterende fase .................................................................................. 104
Bijlage III: Informed consent formulier interviews .............................................................................. 108
Bijlage IV: Uitnodiging vragenlijst........................................................................................................ 109
Bijlage V: Vragenlijst ............................................................................................................................ 111
Bijlage VI: Pearson correlatietabellen ................................................................................................. 118
Bijlage VII: Summary (in English) ......................................................................................................... 121

Pagina 8 van 124

1. Inleiding
1.1 Context
Dit onderzoek gaat over encryptie oftewel de versleuteling van gegevens, en de rol die dat speelt in
opsporingsonderzoeken.1 Encryptie is een belangrijk middel om bijvoorbeeld opgeslagen informatie of
internetverkeer te beveiligen. Encryptie-tools stellen gebruikers van digitale apparaten in staat om hun
informatie en communicatie af te schermen voor derden. De beschikbaarheid van encryptie is groot
en het gebruik ervan neemt toe. Het is essentieel voor de beveiliging van informatie binnen het
bedrijfsleven, de overheid alsook voor de maatschappij in de breedste zin van het woord. Een
theoretische beschouwing van encryptie is te lezen in par. 3.2.
Het versleutelen van informatie en communicatie biedt een uitkomst voor criminelen omdat
zij daarmee de opsporing kunnen bemoeilijken. Een op vervolging gerichte opsporing vereist namelijk
uiteindelijk het aanhouden van een verdachte. Daarvoor is nodig: een identiteit en/of een locatie van
een persoon, en altijd een inhoudelijke bewijslast. Weet de politie de identiteit van een crimineel, dan
kan zij zoeken naar waar die persoon zich bevindt; weet de politie de locatie van de crimineel dan kan
zij de persoon die zich op die locatie bevindt aanhouden en daarna naar diens identiteit zoeken.
Crimineel gebruik van encryptie is derhalve primair op gericht om bewijslast, identiteit en locatie te
verhullen – en bovendien alle andere informatie die tot een identiteit of locatie kan leiden, zoals sociale
relaties. Encryptie is relatief nieuw. Het spel van afschermen en onthullen van identiteiten en locaties
is het onderliggende, oude principe.
Een voorbeeld van criminele encryptie is EncroChat, een aanbieder van cryptotelefoons voor
crimineel gebruik, waarvan het communicatieverkeer volledig versleuteld was totdat deze gehackt
werd door een Frans-Nederlandse politiesamenwerking in april 2020.2 In 2021 hebben
opsporingsdiensten een vergelijkbare dienst gehackt.3 In november 2022 hackte de politie een illegale
vuurwerk- en explosievenhandel op de encrypte berichtendienst Telegram.4 Een voorbeeld uit 2016
betreft het FBI-Apple encryptie dispuut (San Bernandino shooting), waarbij de FBI een smartphone van
een verdachte wilde onderzoeken en in een rechtszaak eiste dat Apple de FBI zou helpen om toegang
tot de bewuste telefoon te krijgen. Echter, al voor de uitspraak trok de FBI die eis weer in, omdat het
was gelukt om met hulp van een derde partij toegang tot de telefoon te krijgen. Details daarover heeft
de FBI niet bekend gemaakt (Stol & Strikwerda, 2017). Deze voorbeelden tonen dat de politie niet altijd
met lege handen staat tegenover encryptie en zich desondanks toegang tot de versleutelde informatie
weet te verschaffen. Is dat eenmaal gelukt, dan lijkt encryptie te veranderen in een voordeel voor de

1 Voor de leesbaarheid van het verslag worden de volgende termen door elkaar gebruikt en betekenen hetzelfde: ‘encrypt’

en ‘versleuteld’, en ‘decrypt’ en ‘ontsleuteld’. Encrypt/versleuteld kan worden beschreven als het beschermen van informatie
door deze in een vorm te plaatsen die alleen kan worden gelezen door mensen die de sleutel hebben om dit te doen.
Decrypt/ontsleuteld kan worden beschreven als het terug veranderen van elektronische informatie die in code is geschreven
in een vorm die men normaal kan begrijpen en gebruiken. Zie Bijlage I voor een begrippenlijst.
2 Driessen, C. & Meeuws, J. (2021). Nederlandse politie speelde grote rol bij Encro-hack. Verkregen via:
https://www.nrc.nl/nieuws/2021/03/14/grote-rol-politie-bij-encro-hack-a4035545
3 Laumans, W. & Vugts, P. (2021). ‘Stress in Dubai’ na kraak berichtendienst Sky ECC. Verkregen via:
https://www.parool.nl/amsterdam/stress-in-dubai-na-kraak-berichtendienst-sky-ecc~b9fd28fe/
4 NOS (2022). Politie ontmantelt netwerk dat in illegaal vuurwerk en explosieven handelde. Verkregen via:
https://nos.nl/artikel/2453548-politie-ontmantelt-netwerk-dat-in-illegaal-vuurwerk-en-explosieven-handelde

Pagina 9 van 124

opsporing. Omdat criminelen zich achter de encryptie veilig waanden, is er dan ineens een schat aan
informatie voor de opsporing beschikbaar.5 Ook dat aspect krijgt aandacht in dit onderzoek.
De vier zojuist gegeven voorbeelden zijn grote zaken, waaraan landelijk opererende politiespecialisten werkten en die media-aandacht trokken. Maar zoals gezegd is encryptie wijd verbreid. Het
speelt daardoor ook in talloze kleine zaken een rol, zoals een aangifte van mishandeling aan een
basisteam (art. 300 Sr). Of sprake is van voorbedachten rade (art. 301 Sr), kan worden vastgesteld op
basis van de (encrypte) chats tussen de daders. In dergelijke gevallen gaat het niet direct om grote
zaken maar mogelijk wel om grote aantallen. Daarom is encryptie in die context eveneens onderwerp
van dit onderzoek.
Vanuit het perspectief van de opsporing kan het gebruik van encryptie door verdachten geduid
worden als (digitale) ‘anti-forensics’. Conlan e.a. (2016) presenteren een taxonomie op het gebied van
anti-forensics. Daarin onderscheidden zij vier hoofdcategorieën: (i) ‘data hiding’ (het verbergen van
data), (ii) ‘artifact wiping’ (het opzettelijke vernietiging van gegevens die als bewijs kunnen worden
gebruikt), (iii) ‘trail obfuscation’ (de opzettelijke activiteit om een forensisch onderzoek op een digitaal
systeem of netwerk te desoriënteren en af te leiden) en (iv) ‘attacks against computer forensic tools
and processes’ (directe aanvallen op de software die wordt gebruikt om digitale media te
onderzoeken). Ons onderzoek gaat over encryptie en valt daarmee binnen de eerste categorie.

1.2 Aanleiding en relevantie
Op 14 december 2020 werd door de Europese Raad een resolutie aangenomen over versleuteling
waarin enerzijds werd verklaard encryptie als noodzakelijk middel te beschouwen om de grondrechten
en de digitale veiligheid van burgers, overheden, het bedrijfsleven en de samenleving te beschermen.
Anderzijds geeft de Raad ook aan dat de rechtshandhavings- en justitiële autoriteiten hun wettelijke
bevoegdheden moeten kunnen uitoefenen om onze samenlevingen en burgers te beschermen
(Europese Raad, 2020). De minister van Justitie en Veiligheid heeft de Tweede Kamer te kennen
gegeven deze resolutie te ondersteunen en heeft daarbij het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum (WODC) verzocht om de impact van encryptie in de opsporing nader te laten
onderzoeken.6 Dit rapport is het resultaat hiervan. Ook in groter internationaal verband speelt dit
vraagstuk dus een rol (zie bijv. Ilbiz & Kaunert, 2022; The United States Department of Justice, 2020),
maar dit onderzoek beperkt zich tot de Nederlandse situatie.

1.2.1 Encryptie en veiligheid
De aanleiding tot dit onderzoek is het dilemma dat gepaard gaat met encryptie. Vanuit het perspectief
van burgers, bedrijven en overheden – waaronder ook de strafrechtketen – fungeert encryptie als een
belangrijke tool voor het beschermen van digitale informatie en levert daarmee een belangrijke
bijdrage aan veiligheid en privacy. Te denken valt bijvoorbeeld aan preventie van datalekken. Encryptie
kan vanuit dit perspectief worden geduid als ‘privacy-enhanching technology’. Vanuit het perspectief
van de strafrechtketen zijn er signalen dat encryptie vaak ook als een obstakel dient. Wanneer
opsporingsdiensten in aanraking komen met encryptie – bewust toegepast of gewoontegetrouw
5 Driessen, C. (2021). Internationale coalitie tapte achttien maanden lang criminelen af via ‘niet-kraakbare’ app. Verkregen

via:
https://www.nrc.nl/nieuws/2021/06/08/internationale-coalitie-tapte-achttien-maanden-lang-criminelen-af-via-nietkraakbare-app-a4046442
6 Kamerstukken TK 2020-2021, 26643 nr. 729. Verkregen via: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26643-729.html

Pagina 10 van 124

gebruikt door criminelen/verdachten bij criminele activiteiten – kan dat hun werk hinderen: antiforensics.
Encryptie heeft dus een januskop: zij dient de bescherming van informatie en privacy, en
fungeert tegelijk als anti-forensics, wat de maatschappelijke veiligheid juist weer niet ten goede komt.
In dit debat speelt het zogenoemde decryptiebevel, het onder dwang toegang moeten geven tot
versleutelde informatie, een centrale rol (Stol & Strikwerda, 2017). De resultaten van dit onderzoek
dienen input te vormen voor het debat over het belang van encryptie voor de bescherming van
informatie en privacy tegenover het knelpunt dat encryptie vormt voor de slagvaardigheid van de
opsporing. Om dit debat voldoende te kunnen informeren, moet eerst onderzocht worden wat de
daadwerkelijke rol is van encryptie in de opsporing in de huidige Nederlandse context. Op dit moment
is dat onvoldoende inzichtelijk (zie sectie 1.2.2). Met dit onderzoek wordt dit beeld aangescherpt. Dit
onderzoek gaat enkel over de feitelijke ‘rol-vraag’. In dit onderzoek wordt dus geen standpunt
ingenomen in het hiervoor aangeduide maatschappelijk debat over veiligheid versus privacy. Ook
draait het onderzoek niet om de politie-interne gevolgen van encryptiegebruik door de politie, zoals
beveiligde communicatie tussen politiemensen, maar sec om het criminele gebruik ervan.

1.2.2 Een beperkte eerste indruk van de rol van encryptie in de opsporing
Vooralsnog is onduidelijk wat de precieze rol is van encryptie in de opsporing. In de (inter)nationale
literatuur is maar een beperkt aantal schattingen te vinden van het aandeel opsporingsonderzoeken
dat belemmerd wordt door encryptie, en van de verschillende vormen van encryptie. De beschikbare
aantallen zijn schattingen van betrokkenen in de opsporing en geen resultaat van grootschalige
representatieve onderzoeken.
In een enquête uit 2016 onder vijfentwintig EU-lidstaten, uitgevoerd door de Europese Raad
en Europol, gaf de meerderheid (twintig lidstaten) aan dat encryptie vaak of bijna altijd opspeelt in
opsporingsonderzoeken (Council of the European Union, 2016). Ze spreken over encryptie van zowel
online communicatiemiddelen (e-mail) als offline hardware of apps. In het PricewaterhouseCoopers
(2020) rapport ‘Doorlichting strafrechtketen’ wordt aangegeven dat door encryptie van communicatie
en grote hoeveelheden data de opsporing tijdrovender en complexer is geworden. In een andere
studie geven dertien van de tweeëntwintig geïnterviewde opsporingsambtenaren aan dat het
regelmatig voorkomt dat inbeslaggenomen gegevensdragers niet toegankelijk zijn (Mevis e.a., 2016).
Door de toepassing van end-to-end encryptie is 70% van de in de VS gerapporteerde onlinekindermisbruikzaken via de platformen van Facebook (Facebook, Instagram, Messenger, WhatsApp)
niet te detecteren voor zowel handhavingsinstanties als Facebook zelf (Nb. Facebook heet nu Meta).
Terwijl ook uit onderzoek blijkt dat 94% van gerapporteerde online-kindermisbruikzaken wordt
aangeboden via deze platformen (Koomen, 2021). Voor de Nederlandse opsporingsinstanties is deze
informatie relevant, omdat Europese en specifiek Nederlandse internetservers wereldwijd het meeste
online kinderpornografisch beeldmateriaal aanbieden.7
Kwantitatieve data in de vorm van tapstatistieken uit de VS tonen dat in 2018 bij ongeveer 5%
van de taps sprake was van encryptie (United States Courts, 2020). Van deze 5% was in 87% van de
gevallen geen mogelijkheid om toegang te krijgen tot de data. Deze cijfers tonen een toename ten

7 BBC (2019). Netherlands ‘hosts most child sex abuse images’. Verkregen via: https://www.bbc.com/news/technology-

48022950

Pagina 11 van 124

opzichte van 2017 en 2016, waarbij respectievelijk in 2,7% en 1,8% van de gevallen sprake was van
encryptie. Statistieken van de Officier van Justitie van Manhattan (VS) laten zien dat 64% van de in
beslaggenomen telefoons in 2019 vergrendeld is (Manhattan District Attorney’s Office, 2019).
Succesvolle decryptie-operaties van de Nederlandse politie wijzen erop dat ontsleutelde
informatie een waardevolle bron is voor politieonderzoeken. Een greep uit enkele succesvolle
Nederlandse decryptie-operaties zijn die van IronChat (2018, veertien aanhoudingen)8, EncroChat
(2020, tientallen aanhoudingen)9 en Sky ECC (2021, dertig aanhoudingen).10 Door encryptie wanen
criminelen zich onbespied en delen voor de opsporing bruikbare informatie op deze platformen.
Overigens brengt dit wel weer andere (praktische) vragen met zich mee, zoals over de
(on)mogelijkheden om grote hoeveelheden data te kunnen ‘uit-rechercheren’.
Encryptie lijkt er regelmatig voor te zorgen dat de toegang tot data voor opsporingsdiensten
onmogelijk is, omdat wetgeving en leveranciers zoals Apple, Android of Meta de mogelijkheid niet
(kunnen of willen) bieden om de data te ontsleutelen. Samengevat laten bovenstaande statistieken
slechts een beperkt beeld zien. Dit beeld is ook nog eens niet actueel en niet specifiek voor de
Nederlandse context. Onderhavig onderzoek beoogt in die leemte te voorzien door de rol van
encryptie in de Nederlandse opsporingspraktijk in kaart te brengen. In dit onderzoek wordt alleen naar
encryptie gekeken zoals toegepast door verdachten, en bijvoorbeeld niet zoals toegepast door
politiemensen om opsporingsgegevens te beveiligen.

1.3 Probleem-, doel- en vraagstelling
Probleemstelling
Aan de hand van het vorengaande komen we tot de volgende probleemstelling, namelijk dat op
moment van aanvang van het onderzoek de rol van encryptie in het verloop en de opbrengst van
opsporingsonderzoeken onvoldoende duidelijk is.
We kiezen expliciet voor de term ‘rol’ in de probleemstelling en niet voor bijvoorbeeld ‘impact’
of ‘effect’. Onder impact verstaan wij de invloed van een actie of fenomeen (in dit geval encryptie) op
iets of iemand (in dit geval de opsporing). Wij merkten echter bij aanvang van het onderzoek dat
impact een negatieve lading met zich meedraagt, waardoor de indruk kan ontstaan dat in het
onderzoek (slechts) naar negatieve aspecten van encryptie wordt gekeken. Om geenszins de illusie te
wekken dat het onderzoek vooropgezet een bepaalde richting uit gaat, verwachtten wij met de term
rol een neutralere toon aan te slaan. Onder effect kan het maatschappelijke gevolg of resultaat worden
verstaan van een actie of een fenomeen. Dit ligt echter buiten de scope van dit onderzoek.
Daarnaast verdienen ‘verloop’ en ‘opbrengst’ uit de probleemstelling nadere toelichting. Als
we spreken over de rol van encryptie in het verloop van opsporingsonderzoeken dan bedoelen we
daarmee bijvoorbeeld de slagingskans om encryptie te kraken, te omzeilen of alternatieve opsporingsmiddelen in te zetten en wat dit betekent in termen van inzet van mensen en middelen. Wanneer we

8 Politie (2018). Doorbraak in onderscheppen cryptocommunicatie. Verkregen via: https://www.politie.nl/nieuws/2018/

november/6/02-doorbraak-in-onderscheppen-cryptocommunicatie.html
9 Andringa R. (2020). Al tientallen strafzaken na EncroChat-hack en het einde is nog niet in zicht. Verkregen via:
https://nos.nl/artikel/2361112-al-tientallen-strafzaken-na-encrochat-hack-en-het-einde-is-nog-niet-in-zicht
10 Peters. J. (2021). Dertig aanhoudingen in Nederland na ontsleutelen communicatie criminelen. Verkregen via:
https://www.nu.nl/binnenland/6120847/dertig-aanhoudingen-in-nederland-na-ontsleutelen-communicatiecriminelen.html

Pagina 12 van 124

spreken van de rol van encryptie in de opbrengst van opsporingsonderzoeken dan bedoelen we
daarmee in hoeverre encryptie van invloed is op bijvoorbeeld het identificeren en/of lokaliseren van
relevante personen en het succesvol achterhalen van bewijsmateriaal. Meer concreet: in hoeverre
encryptie van invloed is op de mogelijkheden om verdachten succesvol of kansrijk te kunnen
vervolgen.
In de probleemstelling ligt de focus op opsporingsonderzoeken omdat die nu eenmaal in de
strafrechtketen de eenheden zijn waarmee men rekent en waarop men het proces stuurt. Wanneer in
het onderzoek bijvoorbeeld aandacht is voor versleutelde telefoons, gaat de aandacht van ons
onderzoek uit naar wat voor rol dit speelt in de opsporing − en is de focus bijvoorbeeld niet bij hoeveel
van de in beslag genomen telefoons encryptie een rol speelt. Immers, niet ‘in beslag genomen
telefoons’ maar ‘opsporingsonderzoeken’ zijn de cruciale eenheden in de strafrechtketen.

Doelstelling
Met dit onderzoek willen we kennis verwerven over de rol van encryptie in opsporingsonderzoeken.
Het doel van dit onderzoek is drieledig: inzicht bieden in (i) de aard van encryptie in
opsporingsonderzoeken, (ii) de rol van encryptie in het verloop van opsporingsonderzoeken en (iii) de
rol van encryptie in de opbrengst van opsporingsonderzoeken.
Het onderzoek gaat primair over de opsporing en niet over andere politiestrategieën voor
criminaliteitsbestrijding, te weten preventie, verstoring en identificatie van slachtoffers zonder
aandacht voor een verdachte. De nadruk in het onderzoek ligt op politiewerk, want in de zogenoemde
trechter van de strafrechtketen is de rol van encryptie daar het eerste merkbaar en kan ook daar
zorgen voor (vroegtijdige) uitstroom van zaken, of de instroom van zaken verhinderen dan wel de
instroom van zaken vergroten. Wel verkennen we de mogelijke implicaties van encryptie op de
vervolging en berechting van verdachten.
Het hoger gelegen doel van het onderzoek is om met de vergaarde informatie het debat over
encryptie – ‘privacy-enhancing’ technologie versus ‘anti-forensics’ – te informeren. Wij vinden het
belangrijk om nogmaals expliciet toe te lichten dat met dit onderzoek dus géén positie wordt
ingenomen in het grotere encryptiedebat dat momenteel gaande is in de samenleving. Het onderzoek
heeft niet tot doel om inzicht te geven in het proportionaliteitsvraagstuk dat onder dit debat ligt.
Tevens heeft het onderzoek niet tot doel om de bredere ontwikkelingen op gebied van digitalisering
(en de opsporing) – zowel positief als negatief – te duiden.

Vraagstelling
De centrale onderzoeksvraag luidt: Wat is de rol van encryptie in opsporingsonderzoeken van de
politie? Om de centrale onderzoeksvraag te beantwoorden zijn onderstaande deelvragen
geformuleerd:
1. Wat is de aard van encryptie in opsporingsonderzoeken?
a. In welke situaties komt encryptie voor in opsporingsonderzoeken?
b. Welke vormen van encryptie komen voor in opsporingsonderzoeken?
c. In hoeverre komt encryptie voor in opsporingsonderzoeken?
d. Is de aard van encryptie in opsporingsonderzoeken tussen 2016-2020 veranderd, en
zo ja in welk opzicht?
Pagina 13 van 124

2. Speelt encryptie een rol in het verloop van opsporingsonderzoeken, en zo ja hoe?
a. Wat zijn de relevante technische aspecten van de toepassingen van encryptie met
betrekking tot opsporingsonderzoeken?
b. Hoe beïnvloeden externe technische factoren de efficiëntie van het kraken van de
encryptie?
c. Zijn er juridische en/of ethische aspecten die een rol spelen in opsporingsonderzoeken
waarin encryptie voorkomt, en zo ja welke?
d. Tot op welke hoogte lukt het om toegang te krijgen tot voor de opsporing relevante
digitale informatie in zaken waarin encryptie voorkomt, en onder welke
omstandigheden?
e. In geval encryptie de toegang belemmert tot voor de opsporing relevante digitale
informatie, in hoeverre worden dan alternatieve opsporingsmiddelen ingezet en hoe
effectief zijn deze?
f. Speelt encryptie een rol in de voortzetting en/of doorlooptijd van
opsporingsonderzoeken, en zo ja hoe?
g. Speelt encryptie een rol in beslissingen van het OM omtrent het inzetten van
opsporingsbevoegdheden, en zo ja hoe en waarom?
3. Speelt encryptie een rol op in de opbrengst van opsporingsonderzoeken, en zo ja hoe?
a. Wat is de rol van encryptie aangaande:
i. Het identificeren en/of lokaliseren van relevante personen en goederen?
ii. Het vaststellen van samenwerkingsverbanden of (strafrechtelijk relevante)
relaties tussen personen, goederen en locaties?
iii. De mogelijkheid om criminele activiteiten vast te stellen (signaleren)?
iv. Het vergaren van bewijsmateriaal?

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 worden de onderzoeksmethoden verantwoord. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 een
theoretische verkenning gepresenteerd. Daarin wordt het theoretisch raamwerk ‘politiewerk in
informatieperspectief’ beschreven, het onderwerp encryptie behandeld en wordt ingegaan op
bestaande kennis over dit onderwerp in relatie tot de opsporing. In hoofdstuk 4 staan de resultaten
centraal. De conclusies en daaruit volgende discussie en beperkingen staan centraal in hoofdstuk 5.
Dat hoofdstuk eindigt met een slotbeschouwing.

Pagina 14 van 124

2. Methodische verantwoording
In dit hoofdstuk staat de methodische verantwoording centraal. Om de onderzoeksvragen te
beantwoorden hebben we verschillende onderzoeksmethoden ingezet: deskreseach (par. 2.1),
oriënterende interviews (par. 2.2), een survey (par. 2.3) en diepte-interviews (par. 2.4). Tabel 2.1 bevat
een methodenmatrix waarin is weergegeven welke deelvragen met welke methoden zijn beantwoord.
In par. 2.5 beschrijven we een aanvullende methode die we wilden inzetten, maar die niet is geslaagd.
Tabel 2.1: Methodenmatrix
Methode
Deelvraag
1. Aard encryptie opsporing?
2. Rol verloop opsporing?
3. Rol opbrengst opsporing?

Deskresearch

X

Oriënterende
interviews
X
X
X

Survey
opsporing

Diepteinterviews

X
X

X
X

2.1 Deskresearch
Deskresearch heeft bijgedragen aan het beantwoorden van deelvraag 1. Daarnaast gaf het enkele
inzichten die gebruikt zijn voor het beantwoorden van deelvragen 2 en 3. De deskresearch bestaat uit
literatuuronderzoek, media-analyse en een analyse van rechterlijke uitspraken. Hoe invulling is
gegeven aan deze vormen van deskresearch is hierna verantwoord.
Literatuuronderzoek. Gezien de afbakening van het onderzoek, dat zich richt op de afgelopen
vijf jaar is gezocht op bronnen vanaf 2016. Bij het doorlezen van de gevonden literatuur is aan de hand
van referentielijsten soms verwezen naar bronnen van voor 2016. Voor het literatuuronderzoek zijn
33 databases doorzocht, waaronder ScienceDirect, SAGE Premier en Wiley Online Library. De volgende
zoektermen (Nederlands en Engels) zijn (al dan niet in combinatie) gebruikt:
• Encrypt*, versleutel*, decrypt*, crypto, code, decode
• Opspor*, handhav*, crimi*, law enforcement, investig*, detection, forensic analysis
• Politie, recht*, instanties, police, europol, OM
• Anon*, EncroChat, SKY ECC, IronChat, ANOM
Media-analyse. Voor de media-analyse is Nexus Uni gebruikt. Nexus Uni is een onderzoeksplatform
waar toegang wordt verkregen tot een online krantenarchief. Via Nexus Uni zijn twee zoekslagen
uitgevoerd, namelijk ‘encryptie AND politie OR recht’ en ‘versleutel* AND politie OR recht’. Alle
zoekslagen richten zich op dezelfde tijdsperiode, namelijk van 1 januari 2016 tot en met 30 juni 2021.
Daarnaast zijn dezelfde kranten gebruikt in elke zoekslag, namelijk: NRC, Het Parool, Volkskrant,
Trouw, Algemeen Dagblad, de Telegraaf en Nederlands Dagblad.
Bij de eerste zoekterm (93 hits) is ervoor gekozen om elk even artikel te analyseren. Bij de
tweede zoekterm (734 hits) elk dertiende artikel zodat er bij de zoekslagen ongeveer een even aantal
artikelen kon worden geanalyseerd. De redenen om een willekeurige selectie van mediaberichten te
analyseren betreffen prioriteit en tijd. In totaal zijn 102 mediaberichten geanalyseerd. Voor de analyse
is een tabel ingevuld waarbij steeds dezelfde informatie werd vastgelegd: soort criminaliteit, jaar, type
encryptie, toepassingsvorm encryptie, rol ten aanzien van strafrechtelijk onderzoek en encryptie
succesvol omzeild/gekraakt of alternatief toegepast. De resultaten leverden niet veel nieuwe inzichten

Pagina 15 van 124

op, vergeleken met het literatuuronderzoek en de oriënterende interviews. Enkele bevindingen zijn
geïntegreerd in hoofdstuk 3.
Analyse rechterlijke uitspraken. De website rechtspraak.nl stelt men in staat om vrij
toegankelijk te zoeken naar rechterlijke uitspraken. Deze bron bevat volgens de voorzitter van de Raad
voor de rechtspraak (Rvdr) ‘minder dan 5% van alle uitspraken’11, maar kan niettemin helpen om een
(aanvullend) beeld te krijgen van bepaalde fenomenen, zoals encryptie. Op deze website is op
gestructureerde wijze een analyse uitgevoerd middels een daarvoor ontwikkeld protocol (op te vragen
bij de auteurs). Voor deze analyse zijn twee zoekslagen uitgevoerd. Beide richten zich op dezelfde
tijdsperiode van 1 januari 2016 tot en met 30 juni 2022. Door uitloop van het onderzoek (zie par. 2.2
en 2.4) beslaat deze zoekslag een langere tijdsperiode dan de media-analyse.
De zoektermen ‘encrypt*’ en ‘versleutel*’ zijn gebruikt. Bij de eerste zoekterm zijn in totaal
237 uitspraken gevonden, waarvan 77 zijn geanalyseerd (elke derde uitspraak). Wat opvalt is dat in de
periode 1 januari 2021 t/m 30 juni 2022 meer hits zijn (166) dan in 2016 tot en met 2020 bij elkaar. Bij
de tweede zoekterm zijn 483 uitspraken uit de zoekslag voortgekomen waarvan 48 zijn geanalyseerd
(elke tiende uitspraak). Ook hier zijn de meeste hits verkregen in het laatste anderhalf jaar van de
selectie (248). Net zoals bij de media-analyse is de analyse uitgevoerd op een willekeurige steekproef
(125 uitspraken) en zijn dezelfde onderwerpen gescoord: soort criminaliteit, jaar, type encryptie,
toepassingsvorm encryptie, rol ten aanzien van strafrechtelijk onderzoek en encryptie succesvol
omzeild/gekraakt of alternatief toegepast. In veel gevallen komen de grotere zaken aan bod, zoals Sky
ECC, EncroChat en Ennetcom. Hoewel niet veel nieuwe informatie naar voren kwam zijn enkele
resultaten van deze analyse geïntegreerd in hoofdstuk 4.

2.2 Oriënterende interviews
Omdat encryptie binnen de opsporing of de bredere strafrechtketen een veelomvattend onderwerp
is, is besloten om vooraleerst een reeks oriënterende interviews te houden. De veronderstelling was
dat door vanuit verschillende invalshoeken meer te leren over de rol van encryptie, het resterende
deel van het onderzoek beter gekaderd en afgebakend kon worden.
Omdat het onderzoek hoofdzakelijk betrekking heeft op de praktische implicaties van
encryptie, wat begint bij de opsporing, zijn voornamelijk experts vanuit de politieorganisatie benaderd.
Hoewel de primaire focus dus op de politie (opsporing) ligt, kozen we ervoor om ook experts te
bevragen van het Openbaar Ministerie (OM) en het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) van het
Ministerie van Justitie en Veiligheid. Dit zijn namelijk ook belangrijke actoren in dit verhaal: het OM
geeft leiding aan het opsporingsonderzoek en het NFI heeft specialistische kennis op het gebied van
encryptie en betrokkenheid bij strafzaken.
Om de semigestructureerde interviews in goede banen te leiden is daarvoor een
interviewprotocol ontwikkeld (zie bijlage II). Het benaderen van interviewkandidaten die werkzaam
zijn voor de politie verliep via het team Onderzoekscoördinatie van Directie Operatiën van de
Nationale Politie.12 Dit betreft een afgesproken werkwijze tussen het WODC en de Nationale Politie.

11 NRC (2020). Rechtspraak wil driekwart van de vonnissen online publiceren Verkregen via: https://www.nrc.nl/nieuws/

2021/05/30/rechtspraak-wil-driekwart-van-de-vonnissen-online-publiceren-a4045465
12 De onderzoekers zijn de oriënterende interviewfase gestart met een andere strategie, namelijk door in het eigen netwerk
verzoeken tot deelname aan een interview uit te zetten en via de sneeuwbalmethode in contact te komen met relevante

Pagina 16 van 124

De betreffende contactpersoon benaderde de door ons aangedragen experts, en droeg ook suggesties
aan voor aanvullende experts die zich in hun politiewerk bezighouden met encryptie. Deze werkwijze
zorgde er dus niet voor dat de onafhankelijkheid van het onderzoek in het geding kwam.
Voorafgaande aan de vrijwillige en geanonimiseerde interviews zijn de deelnemers
geïnstrueerd over het onderzoek en werd hen de gelegenheid gesteld om vragen te stellen ten aanzien
van hun deelname aan het interview. Daarnaast vroegen we de deelnemers voorafgaand aan de
interviews om – via Microsoft Forms – een informed consentformulier te ondertekenen (zie bijlage III).
Daarin konden zij tevens expliciet aangeven in hoeverre de resultaten anoniem verwerkt dienen te
worden of dat bijvoorbeeld hun functie genoemd mag worden. Het informed consent formulier is
gebaseerd op het informed consent formulier zoals verstrekt door de afdeling Research Support van
NHL Stenden Hogeschool op 15 oktober 2021.
We vroegen de deelnemers na ondertekening van het formulier toestemming om de
interviews auditief op te nemen. Bij akkoord werkten we aan de hand van de audio-opnames de
interviews uit tot een gespreksverslag. We legden het gespreksverslag ter controle voor aan de
geïnterviewde. Ook stelde het de geïnterviewde in staat om informatie toe te voegen, bijvoorbeeld
wanneer hem of haar dit tijdens het interview was ontschoten. Op het moment dat de geïnterviewde
zijn of haar akkoord gaf op het verslag werd deze beschouwd als ‘vastgesteld’ en werd deze opgeslagen
in Research Drive.13 Na definitieve vaststelling werd het audiobestand – indien aanwezig – verwijderd.
In deze fase van het onderzoek hebben we met negentien deskundigen gesproken in zestien
verschillende interviews, zie onderstaande opsomming voor het overzicht van deelnemers. Elf daarvan
kwamen binnen via de eerste strategie en acht door middel van de tweede.
•

Accountmanager Publiek Private Samenwerking

•

Commissaris van de Nationale Politie

•

Duo interview: beide digitaal rechercheur

•

Landelijk OvJ

•

Digitaal rechercheur

•

Teamchef

•

Senior Wetenschappelijk onderzoeker bij NFI

•

Senior adviseur Digitale Opsporing

•

Hoofd Dienst Regionale Recherche

•

Digitaal rechercheur, Team Bestrijding Kinderporno en Kindersekstoerisme (TBKK)

•

Duo interview: beide operationeel specialist, Team High Tech Crime (THTC)

•

Digitaal rechercheur, TBKK

•

Medewerker afdeling Interceptie

•

Afdelingshoofd TBKK en THTC, Dienst Landelijke Recherche

•

Commissaris van Politie bij Staf Korpsleiding, Directie Strategie en Innovatie

•

Duo interview: beide teamleider, Voorziening Crypto Analyse Team (VCAT)

experts. Conform WODC-beleid hebben we deze werkwijze – na negen interviews, waarbij we met tien politiemensen spraken
– moeten stopzetten. Door de wijziging in strategie heeft de oriënterende fase van het onderzoek vertraging opgelopen.
13 Met Research Drive kunnen in een online omgeving onderzoeksgegevens worden opgeslagen en gedeeld. Research Drive
wordt als dienst aangeboden door SURF; een coöperatieve vereniging van Nederlandse onderwijs- en onderzoeksinstellingen.
Zie: https://www.surf.nl/

Pagina 17 van 124

De interviews vonden plaats van 27 oktober 2021 tot en met 20 mei 2022. Ze werden in wisselende
samenstelling afgenomen door twee onderzoekers en vonden veelal online plaats (via Microsoft
Teams). In vijf gevallen werd het interview in hybride vorm afgenomen en in één geval fysiek. De
hybride variant houdt in dat één onderzoeker fysiek op locatie was en de tweede online deelnam. De
voornaamste reden om het interview met twee personen af te nemen, was dat het om een (politiek)
gevoelig onderwerp gaat, waardoor niet alle geïnterviewden zich comfortabel voelden om het
interview op te laten nemen. Bovendien kon op deze manier één de leiding nemen in het gesprek,
terwijl de tweede met het gesprek kon mee typen.
We poogden in deze fase nog een aantal aanvullende OM-medewerkers te interviewen. Op
drie uitnodigingen werd gereageerd met het bericht dat men niet wilde meewerken. De belangrijkste
reden voor deze potentiële interviewkandidaten was de politieke gevoeligheid rondom het
onderwerp. Op een interviewverzoek bij Europol kwam geen reactie. Via Onderzoekscoördinatie kwam
één weigering terug vanuit de politiedoelgroep. Deze weigering hield verband met een gebrek aan tijd.
Na afronding van deze interviewfase zijn de onderzoeksdata handmatig geanalyseerd. Omdat
het een relatief gering aantal geïnterviewden betreft, maakten we voor de oriënterende interviews
geen gebruik van kwalitatieve data-analyse software, zoals Atlas.ti.

2.3 Survey
Voor dit onderzoek is tevens een vragenlijst ontwikkeld. De vragen zijn gebaseerd op de
onderzoeksvragen en datgene wat we hebben geleerd uit de oriënterende interviews. We hebben
getracht de vragenlijst niet te omvangrijk te maken, met het oog op het responspercentage.
De vragenlijst heeft meerdere iteraties ondergaan voordat deze zijn definitieve vorm kende.
Eerst is de vragenlijst besproken met de leden van de begeleidingscommissie. Daarop zijn enkele
details in de vragenlijst aangepast. Vervolgens is de vragenlijst gepretest onder twee professionals die
werkzaam zijn binnen de politieorganisatie. Op basis daarvan zijn enkele bewoordingen en definities
aangepast, zodat deze beter passen bij de organisatiecultuur van de politie. Een voorbeeld hiervan is
de indeling van de bevraagde criminaliteitsvormen waarmee politiemensen in hun dagelijkse werk te
maken hebben.
Vervolgens is de vragenlijst omgezet naar een online versie. Dit is gedaan door een extern
bureau dat vragenlijsten ontwerpt en host. De online versie van de vragenlijst is gepretest door drie
onderzoekscollega’s van NHL Stenden Hogeschool, de Politieacademie en de Open Universiteit. Op
basis van die pretest zijn enkele vragen en antwoordcategorieën aangepast, omdat deze multiinterpretabel waren. Ook zijn enkele gebruiksvriendelijkheidsissues aangepakt. Na een laatste check
van de onderzoekers op het online instrument, waaruit nog enkele opmaak issues naar voren kwamen,
is de ontwikkeling van de vragenlijst afgerond. De eindversie van de vragenlijst staat in Bijlage V.
Met Onderzoekscoördinatie van de Nationale Politie is afgestemd om voor dit
surveyonderzoek Operationeel Specialisten A, B en C te benaderen die werkzaam zijn in het vakgebied
‘tactische opsporing’. De populatie is N=1.394. Hiervan waren 511 recent benaderd voor medewerking
aan andere onderzoeken. Dit betekent dat wij een representatieve steekproef van N=883 nietbenaderde Operationeel Specialisten (OS) mochten uitnodigen om deel te nemen aan het
vragenlijstonderzoek. We konden hen benaderen via geanonimiseerde e-mailadressen, die we na de
dataverzameling hebben vernietigd. Deze doelgroep opereert vaak vanuit leidinggevende functies.
Daarom spreken wij in verschillende onderdelen van de vragenlijst de respondent niet persoonlijk aan,
Pagina 18 van 124

maar vragen we hen om te antwoorden vanuit het perspectief van het team waarin zij werken c.q.
leiding aan geven.
De dataverzameling is gestart op 30 juni 2022. Hiervoor benaderden we N=883 politiemensen
(zie Bijlage IV voor de vragenlijstuitnodiging). Na ongeveer anderhalve week hadden 105
politiemensen de vragenlijst volledig ingevuld. Op 12 juli 2022 is een eenmalige herinneringsmail
gestuurd. De dataverzameling is geëindigd op 22 juli. Uiteindelijk zijn 240 politiemensen met de
vragenlijst gestart. Hiervan behoorden veertien niet tot de doelgroep en zijn daarom uitgesloten van
deelname. 49 politiemensen zijn vroegtijdig gestopt met het invullen van de vragenlijst. In 26 gevallen
was dit op de ‘consent pagina’. In totaal hebben N=177 politiemensen de vragenlijst volledig ingevuld.
Dit betekent een netto responsepercentage van 20%.14 De gemiddelde invultijd was 13:50 minuten en
de mediaan was 11:44 minuten. Ook het databestand is opgeslagen in Research Drive.
De respondenten werken voornamelijk op regionaal (45,2%), districtelijk (29,4%) en landelijk
(23,2%) niveau. De respondenten zijn werkzaam als OSA (55,9%), OSB (22,6%) en OSC (19,8%). 1,7%
vulde een andere functie in, zoals teamchef. Meer dan de helft is al meer dan 10 jaar in de opsporing
werkzaam (58,8%). Zoals te verwachten is het merendeel van de respondenten belast met tactisch
onderzoek (62,7%). De overige respondenten gaven aan primair belast te zijn met digitaal onderzoek
(14,7%), financieel onderzoek (13,6%) of met een ander takenpakket (8,5%), bijvoorbeeld intelligence.
Geen van de respondenten deed technisch onderzoek en een zeer klein deel forensisch onderzoek
(0,6%). Iets meer dan de helft van de respondenten heeft (heel) veel affiniteit met digitalisering in
politiewerk (53,7%) en een derde niet veel, maar ook niet weinig affiniteit (37,3%). Tot slot geeft 57,1%
van de respondenten aan geen opleiding op dat gebied te hebben gevolgd.
Voor de analyses hebben we gebruik gemaakt van SPSS (versie 27). Naast de gebruikelijke
analyses hebben we gekeken of er samenhang of juist verschillen waren in uitkomsten op het gebied
van achtergrondkenmerken van respondenten, type criminaliteit en type encryptie. Hiervoor hebben
we ANOVA’s gedraaid en correlaties berekend. Daarnaast hebben we aanvullende analyses gedraaid
om de samenhang tussen variabelen te bekijken, bijvoorbeeld tussen het type delict en de gebruikte
toepassingen, medewerking van verdachte en de duiding van de rol van encryptie. Wanneer het een
relatie tussen een dichotome en continue variabelen betreft zijn Spearman correlaties gerapporteerd.

2.4 Diepte-interviews
De diepte-interviews kenden twee doelen. Allereerst wilden we kijken of de ertoe doende elementen
verder uitgediept en verklaard konden worden. Ten tweede wilden we ingaan op de tussentijdse
resultaten en voorlopige conclusies. Naast medewerkers binnen de opsporing en relevante landelijke
coördinatoren en portefeuillehouders binnen de politie, wilden we ook met experts van het OM en
Rechterlijke Macht (RM) spreken. De toevoegde waarde van het OM is reeds besproken, namelijk dat
zij leiding geeft aan het opsporingsonderzoek. De RM beoordeelt ter zitting onder meer of het
onderzoek rechtmatig is uitgevoerd en leek ons om die reden ook een waardevolle actor voor de
verdiepende interviewfase.
Voor alle drie de doelgroepen is een interviewprotocol ontwikkeld. Dit betreft een adaptatie
van het interviewprotocol uit de oriënterende fase. Op hoofdlijnen waren de protocollen hetzelfde,
14 We hadden het responspercentage op voorhand willen vergroten door de portefeuillehouder Specialistische Opsporing de

uitnodiging naar de vragenlijst te laten ondertekenen, alsook een bericht over het onderzoek en de vragenlijst te
communiceren via de website en/of het intranet van de politie. Hiervoor kregen de onderzoekers geen toestemming.

Pagina 19 van 124

maar ze weken voor de doelgroep relevante context op enkele punten van elkaar af. De
interviewprocedure is gelijk aan die van de oriënterende fase (par. 2.2). Dit betreft de punten over
vrijwilligheid, anonimiteit, doel van het onderzoek, informed consent, verzoek om opname voor
uitwerkingsdoeleinden en controle van het interviewverslag. Gezien het overeenstemmende karakter
zijn de betreffende protocollen niet in dit rapport bijgevoegd. Deze zijn op te vragen bij de auteurs.
Daar waar de verdere procedures afwijken wordt hieronder verslag gedaan.
Om met experts binnen de RM te spreken, hebben de onderzoekers toestemming gevraagd bij
de Raad voor de rechtspraak (Rvdr). Op 28 februari 2022 heeft het Landelijk Overleg Vakinhoud
Strafrecht (LOVS) besloten om onder voorwaarden medewerking aan het onderzoek te verlenen.
Medewerking houdt hier in dat maximaal vijf interviews afgenomen mogen worden van maximaal
anderhalf uur. In totaal zijn vijf interviews afgenomen; drie rechter-commissarissen, een senior rechter
en een strafrechter. Alle geïnterviewden hebben affiniteit/ervaring in strafzaken waarin encryptie
voorkomt. De interviews vonden plaats tussen 5 september en 25 oktober 2022. Bij het vijfde interview
leek al enige saturatie op te treden, omdat dezelfde onderwerpen werden aangehaald die ook in de
eerdere interviews naar voren kwamen. Van deze interviews zijn vier fysiek en één via Microsoft Teams
afgenomen. De interviews duurden gemiddeld een uur en tien minuten.
Naast experts van de RM wilden we ook met experts spreken die werkzaam zijn bij het OM.
Via het eigen netwerk zijn vier personen benaderd. Drie van hen wilden meewerken. Van één kregen
we geen reactie. Voordat een interviewafspraak gepland kon worden heeft de betreffende
interviewkandidaat als eerste stap toestemming gevraagd om mee te werken aan een interview aan
de hoofdofficier van het parket waar de te interviewen officier werkzaam is. Werkafspraken tussen het
WODC en het Parket-Generaal omtrent het interviewen van officieren van justitie stellen dat deze
toestemming gevraagd moet worden. De drie geïnterviewden – die allen werkzaam zijn als landelijk
OvJ – hebben schriftelijk via e-mail laten weten deze toestemming te hebben gekregen. De interviews
zijn online afgenomen via Microsoft Teams tussen 14 november en 2 december 2022 en duurden
gemiddeld een uur en tien minuten.
Om mensen binnen de politie te spreken aangaande dit onderwerp waren we, net zoals voor
de oriënterende interviews, afhankelijk van Onderzoekscoördinatie van de politie. Het verzoek om
interviewkandidaten te mogen benaderen is in september 2022 gedaan. Initieel wilden we naast
relevante landelijke coördinatoren en portefeuillehouders binnen de politie spreken met
politiemensen die vanuit de opsporing kennis en ervaring hebben met de onderscheiden hoofdvormen
van encryptie in dit onderzoek. Het bleek voor Onderzoekscoördinatie niet mogelijk om op een
dergelijk detailniveau politiemensen te benaderen. Daarop hebben we het verzoek aangepast naar
teamchefs op DR-niveau. Ondanks herhaaldelijke pogingen, hebben de onderzoekers op dit verzoek
geen medewerking verkregen. In overleg met de opdrachtgever is medio december deze beoogde
onderzoeksactiviteit gestaakt. We staan in par. 5.2 nader stil bij de mogelijke consequenties hiervan.

2.5 Analyse politiesystemen
Om cijfermatige informatie over encryptie in opsporingsonderzoeken voor de Nederlandse context te
achterhalen, wilden we data uit verschillende politiesystemen gebruiken. Waarom is dit belangrijk? De
veronderstelling kan zijn dat voor kinderpornozaken, georganiseerde criminaliteit en sommige
cybercrimes digitale opsporingsinformatie mogelijk van groter belang is dan bij huiselijk geweld of
inbraken. Maar het is niet enkel het type zaak dat telt. Frequentie doet er ook toe als we iets willen
Pagina 20 van 124

zeggen over de rol van encryptie. Hinder door encryptie bij een drugszaak die de politie op eigen
initiatief start, weegt mogelijk zwaarder dan hinder bij een online oplichting. Maar wat als de politie
alle aangiften van online oplichting steevast ‘uitscreent’ vanwege verwachte encryptie-hinder? Vele
malen een minder ernstige impact maakt samen immers ook een ernstige impact. Om dergelijke zaken
niet op voorhand uit te sluiten, wilden we nader onderzoek doen binnen de systemen van de politie.
Navraag bij politiemensen uit ons netwerk (o.a. een data-analist en een bedrijfsvoeringsspecialist) leerde ons dat de we de aard en omvang van encryptie in opsporingsonderzoeken welhaast
onmogelijk op een deugdelijke manier op basis van data uit politiesystemen kunnen bepalen. De
uitkomsten zullen te veel onzekerheden bevatten; vals positieven (omdat bijv. wel het woord encryptie
voorkomt, maar het in de opsporing geen rol speelde) en vooral vals negatieven (omdat encryptie wel
een rol speelde, maar niet met name is genoemd). Daarnaast hebben we te maken met een groot dark
number en mogelijke doublures. De inspanning om de onzekerheden eruit te halen zou te tijdrovend
worden. Het zou namelijk veel omslachtige, handmatige controles vergen. ‘Omslachtig’ onder meer
omdat de benodigde informatie is opgeslagen in diverse documenten die aan opsporingsdossiers zijn
gekoppeld. ‘Handmatig’, omdat dit de eerste keer is dat een dergelijke analyse zou worden gedaan en
er dus geen referentie bestaat voor wat betreft de foutmarge.
Dan speelt nog de doorlooptijd om de juiste toestemming te verkrijgen om deze documenten
in te mogen zien, en is ondanks een inzage-toestemming de medewerking van de politie om de
documenten daadwerkelijk in te zien niet gegarandeerd. Hoewel we op basis van deze beperkingen
geen absolute aantallen wilden presenteren, leek deze exercitie nog steeds nuttig, namelijk om te
onderzoeken bij welk type zaken encryptie vooral voorkomt en om te onderzoeken of we trends in de
tijd konden ontdekken (afgelopen vijf jaar). Bij dergelijke analyses speelt het bezwaar van vals
positieven en negatieven minder zwaar; er van uit gaande dat de ‘afwijkingen’ zich bij alle type zaken
en in alle jaren in soortgelijke mate voordoen.
Het primaire politiesysteem dat we wilden inzetten is Blueview; een verzamelpunt van
informatie uit de ‘handhavingssystemen’ van de politie. Met Blueview kan dus in andere
politiesystemen van de politie worden gezocht, zoals Summ-IT; een politieregistratiesysteem van de
Nederlandse politie dat inzicht geeft in opsporingsinformatie. Door gebruik te maken van het
zoeksysteem met bijvoorbeeld de sleutelwoorden ‘encrypt*’ of ‘versleutel*’ kan naar voren worden
gehaald in hoeveel zaken encryptie dan wel versleuteling is vermeld. Hoewel deze methode geen
sluitende antwoorden geeft, wilden we het gebruiken als een hulpmiddel bij het maken van nadere
afbakeningen in het onderzoek.
Uiteindelijk is van deze methode afgezien, omdat nadere analyse van Blueview-data uitwees
dat het aantal vals positieven en negatieven veel groter was dan verwacht. Daarnaast betreft het
merendeel van de hits Summ-IT. Summ-IT kan niet dieper geraadpleegd worden zonder een bepaald
autorisatieniveau. Mogelijk kan in vervolgonderzoek gezocht worden met aanvullende, specifiekere
sleutelwoorden of met andere technieken, zoals ‘machine learning’, waarbij dan de complete tekst
van de dossiers onderzocht moet worden. Daarbij moet worden gezegd dat geavanceerde technieken
de grote ruis in de registraties niet oplossen.

Pagina 21 van 124

3. Theoretische verkenning
Dit onderzoek is afgebakend tot opsporingswerk in de strafrechtketen. We gaan expliciet niet in op het
maatschappelijk debat over de balans tussen enerzijds beveiliging die encryptie de gebruiker biedt en
anderzijds de betekenis van encryptie voor de opsporing.15 Dit betekent dat we voor dit onderzoek
niet een bredere maatschappelijke theorie gebruiken, zoals ‘politie als sociale controle’ (Cachet, 1990).
Als theoretisch raamwerk gebruiken we het in eerder verricht onderzoek ontwikkelde ‘politiewerk in
informatieperspectief’ (Stol, 1996, 2014; Stol e.a., 2005), zie par. 3.1. Na een beschrijving van dit
raamwerk staan we nader stil bij cryptografie en encryptie (par. 3.2). Daarna gaan we dieper in op de
bestaande kennis over de rol van encryptie in de opsporing (par. 3.3).

3.1 Politiewerk in informatieperspectief
Politiewerk is te zien als informatiewerk. Met opsporingsonderzoek moet de politie uiteindelijk
antwoord geven op de vraag wie wanneer, waar, wat gedaan heeft, en waarom. Het gaat uiteindelijk
om informatie over personen want ons strafrecht is gebaseerd op individuele daden en
verantwoordelijkheden. Naast personen zijn er nog twee andere basale informatiedragers: goederen
(waaronder geld en voertuigen) en locaties, beide in de breedste zin van het woord, dus ook digitaal.16
Verder gaat het in politiewerk niet alleen om informatie over deze drie informatiedragers maar ook
om informatie over relaties tussen de informatiedragers, dus relaties tussen mensen, goederen en
locaties. Het kan gaan om een relatie tussen een locatie (bijv. pand en webadres) en een persoon of
tussen een goed (bijv. auto en bitcoin) en een persoon, of tussen personen onderling. Belangrijk zijn
ook de unieke aanknopingspunten die dienen om informatie te koppelen aan een bepaalde persoon,
goed of locatie. Aanknopingspunten voor informatie zijn bijvoorbeeld naam, serienummer en
webadres. Het gaat immers om informatie over één specifieke informatiedrager want
opsporingsinformatie is nu eenmaal precieze informatie.
In deze benadering gaat het ‘spel’ tussen criminelen en de opsporing om het ontsluiten van
bepaalde informatie en, belangrijker nog, het verbinden van die informatie aan een persoon, goed of
locatie. Elke verbinding die de opsporing legt, is dan het leggen van een stukje van de puzzel, op weg
naar voldoende overtuigend bewijs dat is gekoppeld aan een persoon, én de arrestatie van die
persoon.17 Afgezien van een veroordeling bij verstek, is voor een berechting nodig dat de overheid het
lichaam van de persoon in handen heeft plus de informatie over wat die persoon wanneer en waar
heeft gedaan. Voor het daadwerkelijk uitvoeren van het vonnis is hoe dan ook het lichaam van de
veroordeelde vereist. Het is de Franse filosoof Michel Foucault (1975) geweest die het belang van
controle over het lichaam heeft benadrukt en het koppelen van informatie daaraan. Gezien in
informatieperspectief leggen criminelen zich toe op (i) het verhullen van aanknopingspunten voor
informatie (bijv. verhullen van namen en adressen), zodat geen informatie aan een persoon, goed of
locatie kan worden verbonden, (ii) het onherkenbaar maken of verbergen van informatie zodat er niets
is om aan een persoon, goed of locatie te verbinden en (iii) het verhullen van de locaties van mensen
15 Voor die discussie, zie bijvoorbeeld www.bitsoffreedom.nl/2021/04/09/vijf-dingen-die-belangrijk-zijn-in-onderzoek-naar-

effect-encryptie-op-opsporing/
16 In hun overzicht van gevonden sporensoorten noemen Stol e.a. (2005) enkel sporen die verband houden met personen en
goederen. Maar opsporing in informatieperspectief draait niet enkel om sporen maar om informatie die nodig is om te
kunnen vervolgen. Locaties spelen dan een rol omdat inbeslagname en aanhouding een locatie vereisen.
17 Bewijs is behalve voor schuld ook van belang voor onschuld.

Pagina 22 van 124

en goederen, zodat de opsporing die mensen en goederen niet feitelijk in haar macht kan krijgen via
inbeslagname of aanhouding.
Het zijn oude principes (zie Foucault), en dus niet gebonden aan digitalisering, maar ze zijn nog
wel steeds van kracht in een digitale samenleving. De invalshoek van ‘politiewerk in
informatieperspectief’ helpt te zien en te ordenen hoe encryptie ingrijpt op de opsporing. Emmen e.a.
(te verwachten) bespreken bijvoorbeeld politiewerk op het Tor-netwerk18 (een digitaal versleutelde
omgeving) en schrijven: “If users use the options correctly and do not reveal their true identity, the
police have no point of departure for further investigation: not a body to arrest, no location to go to
and no identified person to search for. This is the core challenge ACNs [Anonymous Communication
Networks] like Tor confront the police with: absent and anonymous suspects whose locations and
identities are effectively hidden behind encryption.” Ook in het opsporingswerk in deze encrypte
omgeving, gaat het om informatie over personen, locaties (online en offline) en goederen (bijv.
pakketjes en bitcoins).
We spreken hierboven over informatie, maar niet alle informatie is relevant. Het gaat in de
opsporing uiteindelijk om informatie die bijdraagt aan duidelijkheid over of iemand een strafbaar feit
wel of juist niet heeft gepleegd. Informatie die daaraan kan bijdragen is relevant. In relatie tot
encryptie gaat het dan om digitaal opgeslagen informatie (bijv. opgeslagen afbeeldingen van seksueel
kindermisbruik) en om digitaal stromende informatie (bijv. een lopende conversatie). Onderschepte
digitale informatie kan belangrijk bewijsmateriaal opleveren (Oerlemans, 2012, 2017). Het moet wel
gekoppeld kunnen worden aan een persoon, locatie of een goed, om een bijdrage te kunnen leveren
aan de bewijsvoering. Tijdigheid speelt daarbij een rol. Wanneer de politie ‘realtime’ ingrijpt,
bijvoorbeeld via het aftappen van communicatie, kan zij meteen actie ondernemen met een arrestatie
of heterdaadsituatie (Odinot e.a., 2012). Hoe lastiger de encryptie is te decoderen of te omzeilen, hoe
groter de rol is die encryptie speelt in de opsporing (Oerlemans, 2012). Wanneer de politie door de
vertraging een heterdaadmoment mist, kan dit doorwerken op de strafrechtelijke vervolging en
afdoening van de zaak.
We gebruiken bovengenoemd perspectief als raamwerk of lens voor het bestuderen van de
rol van encryptie in de opsporing. Het helpt de aandacht te richten op de diverse manieren waarop
encryptie kan worden gebruikt en de rollen die het kan spelen. Daarbij hebben we oog voor zowel een
negatieve rol (belemmering) als positieve rol (mogelijkheden). Bij dat laatste denken we bijvoorbeeld
aan de vele informatie over personen, locaties en goederen die op versleutelde devices van verdachten
aanwezig is en na ontsleuteling is in te zien. Ook kan encryptie betekenen dat de politie een
verscheidenheid aan werkwijzen ontwikkelt om informatie te achterhalen en te koppelen aan een
persoon, locatie of goed – wat haar handelend vermogen ten goede komt. Het onderzoek zal op haar
beurt helpen om het raamwerk van ‘politiewerk in informatieperspectief’ verder te ontwikkelen. Wat
encryptie omvat staat beschreven in de volgende paragraaf.

18 Tor staat voor The Onion Router. Tor biedt een methode om anoniemer op het internet te surfen en geeft ook toegang tot

het dark web. Het dark web is “een besloten deel van het internet dat men niet vindt met normale browsers en zoekmachines.
Het staat vooral bekend als een plek waar criminelen hun zaken doen” (Cybersecurity Alliantie & Cyberveilig Nederland, 2021,
p.28).

Pagina 23 van 124

3.2 Encryptie nader toegelicht
Om de hoofdvraag ‘wat is de rol van encryptie in opsporingsonderzoeken van de politie’ te
beantwoorden is het belangrijk om eerst het onderwerp nader toe te lichten. Cryptologie heeft twee
deelgebieden: cryptografie en cryptanalyse. Beiden hebben een sterk (wiskundig-)theoretische
achtergrond. Cryptografie, de wetenschap van het verbergen en authentiseren van berichten, houdt
zich bezig met het maken van nieuwe algoritmen. Cryptanalyse, daarentegen, houdt zich bezig met het
kraken van bestaande cryptografische algoritmen en hun implementaties. Hoewel cryptologie een
theoretische wetenschap is, wordt deze tegenwoordig veel gebruikt in de praktijk. Het kraken van
cryptografische algoritmen is vrijwel onmogelijk in de praktijk. Cryptanalyse en het verkrijgen van de
beveiligde data is wel denkbaar. Immers, het toepassen van de cryptografische algoritmen is vaak
onvolledig, waardoor de sleutel of de originele data bemachtigd kunnen worden.
Encryptie, waarop we ons in dit rapport richten, is het proces waarin data worden omgezet in
beveiligde data, om het te beschermen tegen ongeautoriseerde toegang of wijzigingen van andere
partijen, om de vertrouwelijkheid en integriteit van informatie te waarborgen (Kerr & Schneider, 2017;
Europol & Eurojust Public Information, 2019). Tegenwoordig wordt encryptie veelal gebruikt om
digitale data te beschermen. Encryptie wordt echter al veel langer toegepast. Sinds 100 voor Christus
wordt encryptie gebruikt in het Romeinse Rijk. Julius Caesar stuurde door middel van geheimschrift op
een veilige manier zijn berichten. Hiervoor gebruikte hij een simpele vervanging van letters, waarin
bijvoorbeeld de letters in het alfabet een vast aantal letters naar achteren schuiven. Deze vorm van
encryptie is tegenwoordig bekend als Caesarcijfer. Ter illustratie, de a wordt een x, de b een y, de c
een z, et cetera. Dit soort encryptie is niet meer in gebruik omdat het makkelijk te kraken is met
moderne computers.
In de twintigste eeuw (1933-1945) gebruikte het Duitse leger de Enigma machine om
versleutelde berichten te sturen. Deze berichten werden verstuurd met een encryptiesleutel die
dagelijks veranderde. Het kraken van de Enigmacode door Alan Turing was voor de geallieerden een
belangrijk moment in de overwinning van de Tweede Wereldoorlog. Bovendien is het kraken van de
Enigma machine één van de meest significante ontwikkelingen in de geschiedenis van encryptie.
In de jaren ‘70, na de opkomst van commercieel computergebruik, heeft IBM een ‘cryptogroep’
opgezet om een cijferschrift/versleuteling te ontwerpen ter bescherming van data van klanten. Dit
ontwerp is gecreëerd samen met de NSA van de VS. In 1976 is Data Encryption Standard (DES) als
encryptiestandaard gekozen. DES was een wereldwijde standaard voor encryptie, totdat het in 1999
publiekelijk werd gekraakt (door distrubted.net en de Electronic Frontier Foundation). Vervolgens
heeft het Amerikaanse National Institute of Standards and Technology (NIST) de encryptiestandaard
DES ingetrokken en een nieuwe codering van encryptie ontworpen. De opvolger van DES is Advanced
Encryption Standard (AES), de eerste cryptografische standaard die door een open wetenschappelijke
wedstrijd (in 2001) werd gekozen. Tegenwoordig is AES een wereldwijde standaard voor de encryptie
van digitale data.
Zowel het Caesarcijfer als DES en AES maken gebruik van dezelfde sleutel aan beide kanten
van de communicatie: de verzender en de ontvanger moeten de sleutel van tevoren kiezen die ze
tijdens de beveiligde communicatie gebruiken. Aangezien dezelfde sleutel aan beide kanten wordt
gebruikt wordt dit symmetrische versleuteling genoemd. In het Caesarcijfer is deze sleutel de
informatie over hoe de letters worden vervangen. Bij DES en AES is de sleutel een bit-string van lengte
56 bits en respectievelijk 128/192/256 bits (AES kent meerdere varianten voor verschillende
Pagina 24 van 124

beveiligingsniveaus). Met gebruik van deze sleutel kunnen de partijen versleutelde berichten met
elkaar uitwisselen (zolang de sleutel niet gekraakt wordt door een derde partij).
Om een sleutel aan te maken wordt tegenwoordig vaak een ander type encryptie gebruikt dat
ook in de jaren ‘70 is ontwikkeld. Met asymmetrische cryptografie (oftewel publiekesleutelcryptografie) is het mogelijk om een sleutel aan te maken zonder elkaar te zien. In deze digitale
technologie heeft iedere partij twee aparte sleutels: een publieke sleutel en een privésleutel. De
publieke sleutel, net als een telefoonnummer, hoort tot één partij en is openbaar. Deze sleutel wordt
gebruikt om mee te versleutelen. Iedereen kan dus een geencrypt bericht naar deze partij sturen. De
privésleutel is daarentegen alleen bij deze partij bekend. Deze partij is dus de enige die versleutelde
berichten kan ontsleutelen.
Met asymmetrische cryptografie kunnen partijen een nieuwe AES-sleutel voortbrengen op
meerdere manieren. Een methode is om een bit-string van 128 willekeurige bits door een partij te
laten kiezen en deze met de publieke sleutel van de andere partij te versleutelen. Deze beveiligde
sleutel kan daarna naar de andere partij gestuurd worden. Let daar in dit geval op dat de sleutel door
een van beide partijen wordt gekozen. Een andere methode in publieke-sleutelcryptografie is
sleuteluitwisseling waarbij de partijen samen een geheime encryptiesleutel kunnen creëren over een
onbeveiligd netwerk (bijv. het internet). Beide methodes worden tegenwoordig gebruikt op het
internet: RSA (Rivest-Shamir-Adleman) voor de versleuteling en DH (Diffie-Hellman) voor de
sleuteluitwisseling.
Kortom, de cryptografische algoritmen worden onderscheiden in symmetrische en
asymmetrische coderingen, die in de praktijk beide worden gebruikt (Europol & Eurojust Public
Information, 2019). Veel principes van oude systemen zoals de Caesarcode zijn terug te vinden in
moderne vormen van encryptie. In essentie is het verschil is dat er een veel ingewikkelder stappenplan
wordt gebruikt in moderne encryptie om de data te versleutelen (Sharma e.a., 2022).

3.2.1 Encryptie en hashfuncties in de praktijk
Zoals in de vorige paragraaf beschreven, wordt asymmetrische cryptografie vooral gebruikt om een
nieuwe sleutel aan te maken. We kunnen ons afvragen waarom symmetrische cryptografie sowieso
nodig is en waarom niet alleen publieke-sleutelcryptografie wordt gebruikt. Het antwoord is
eenvoudig. Publieke-encryptietechnieken zijn veel minder efficiënt: de cijfertekst19 is langer en het
encryptieproces is trager. Daarom wordt een combinatie van de twee aanpakken gebruikt. Deze
combinatie is in staat om de voordelen van symmetrische (snel en doelgericht) én asymmetrische
(betere sleutelverdeling en minder vertrouwen onder de partijen nodig) codering te verenigen. In het
bijzonder, in een communicatiesessie wordt in de praktijk eerst een sessiesleutel gemaakt door middel
van asymmetrische cryptografie waardoor het niet nodig is dat de partijen van tevoren de sleutels
hoeven te weten. De net gemaakte sleutel wordt dan gebruikt voor de symmetrische encryptie van
het informatieverkeer binnen de gegeven sessie. Kortom, de meeste cryptografische protocollen
maken in de praktijk gebruik van beide coderingen.

19 Terminologie. Klare tekst: plaintext in het Engels. Dit is een niet-versleuteld bericht. Cijfertekst: ciphertext in het Engels. Dit

is een versleuteld bericht. Zonder een cryptografische sleutel is het meestal niet mogelijk om welke informatie dan ook over
de klare tekst te krijgen. Sleutel: key in het Engels. Een sleutel is een bit-string, bijvoorbeeld een AES-sleutel van 128 bits of
een RSA-sleutel van 4096 bits.

Pagina 25 van 124

Bij de toepassing van versleuteling moet, naast de hiervoor beschreven aspecten van
encryptie, ook de sleutellengte vermeld worden. Transport Layer Security (TLS), een van de meest
gebruikte cryptografische protocollen, kan met verschillende sleutellengtes gebruikt worden. Een
bekende aanval op een vroegere versie van TLS is om de server te dwingen een kortere sleutellengte
(bijv. 1024 bits in plaats van 2048 bits) te gebruiken.
Cryptografische hashfuncties gebruiken geen sleutels om data te versleutelen. Hashfuncties
passen een algoritme toe op de data om een hashcode te creëren. Een hashcode kan als een digitale
vingerafdruk gezien worden. Tevens heeft een hashcode een vaste lengte. Ter illustratie, het woord
‘koffie’ heeft net zo’n lange hashcode als de complete tekst van een toneelstuk van Shakespeare.
Aangezien een hashcode kan worden aangepast zonder een sleutel, is een aanvullend mechanisme
nodig om de data te beveiligen. Als deze met het bovengenoemde mechanisme samen wordt gebruikt,
garandeert de hashcode de authenticiteit van de data. Op deze wijze kan verzekerd worden dat de
data niet zijn gewijzigd door bijvoorbeeld malware. Cryptografische hashfuncties kunnen over het
algemeen niet worden omgezet in de originele tekst (klare tekst). De meest gebruikt cryptografische
hashfuncties zijn MD5, SHA-1, SHA-2 en SHA-3; in de praktijk worden tegenwoordig de laatste twee
aanbevolen.

3.2.2 Vormen van encryptie
In de eenentwintigste eeuw heeft bijna iedereen in de westerse wereld een persoonlijk digitaal
apparaat in de vorm van een telefoon, computer of anderszins. Deze digitale apparaten worden onder
meer gebruikt om foto’s en video’s te maken en op te slaan, te communiceren met anderen en locaties
op te zoeken via GPS. De meeste data en informatie die worden verstuurd, ontvangen en opgeslagen
op onze digitale apparaten, zijn versleuteld. Deze versleutelde informatie kan worden gecategoriseerd
als ‘in motion’ of ‘at rest’, waarbij beide unieke implicaties hebben voor opsporingsinstanties
(Manpearl, 2017).
Bij data of berichten in motion wordt gecommuniceerd tussen de zender en bedoelde
ontvanger. Met end-to-end encryptie (E2EE) (zie hieronder) hebben alleen de verzender en ontvanger
een sleutel om het bericht te ontsleutelen. Data of berichten in motion kunnen telefoongesprekken,
chatberichten, social mediaberichten en e-mails zijn. Deze kunnen worden onderschept met een
(internet)tap. Data of informatie at rest zijn opgeslagen op een digitaal apparaat. De encryptie van
dergelijke data en informatie wordt endpoint encryptie genoemd. Voorbeelden hiervan zijn
opgeslagen e-mails, berichten, kalenders, contacten, foto’s en video’s. De meeste persoonlijke digitale
apparaten van technologiegiganten, zoals Apple en Google, bieden opties om data van gebruikers op
een versleutelde manier op te slaan.
E2EE is een veilig communicatiekanaal waar alleen de ontvanger de data kan lezen (Europol &
Eurojust Public Information, 2019). In het bijzonder kan de serviceprovider ook de data niet lezen. Bij
een berichtendienst wordt een tekst versleuteld verstuurd. Afhankelijk van de applicatie, zal het
bericht bij de cloud aankomen waar de versleutelde informatie opgeslagen wordt totdat de ontvanger
beschikbaar is. Als de informatie is ontvangen op het apparaat van de ontvanger, dan wordt het pas
leesbaar met de juiste sleutel. De dienstaanbieder heeft dus zelf geen toegang tot de versleutelde
informatie. Een veel gebruikte vorm van E2EE is Pretty Good Privacy (PGP). Deze toepassing wordt
onder andere door journalisten gebruikt om op veilige manier te communiceren (Hartel & Van
Wegberg, 2021). Door E2EE versleuteling van reguliere chat-apps zoals WhatsApp, Signal of Telegram
Pagina 26 van 124

is het onderscheppen van communicatie moeilijk. Opsporingsinstanties moeten zich wenden tot
alternatieven zoals het actief inbreken op iemands telefoon. Dit kost meer tijd en geld dan het
onderscheppen van berichten, zoals mogelijk was vóór encryptie.
E2EE die zich vooral richt op twee of meer partijen met elkaar vertrouwelijk te laten
communiceren, is een belangrijk voorbeeld voor ‘user-controlled’ encryptie. Deze maakt het mogelijk
voor gebruikers om ultieme controle te hebben over de encryptie en decryptie van hun data (Europol
& Eurojust Public Information, 2020b) zowel in communicatie als voor opslag. De serviceprovider heeft
namelijk geen sleutel, en daarmee geen toegang tot de gebruikersdata. Het is waarschijnlijk dat met
name diensten en applicaties waarbij data in motion zijn, geneigd zijn om gebruik te maken van deze
encryptievorm. Voor directe berichtendiensten (bijv. WhatsApp), waar E2EE wordt gebruikt, of
audiocommunicatie is dataherstel namelijk niet zo belangrijk. Voor diensten zoals e-mail, zakelijke
berichtendiensten, kalenders en samenwerkingsprogramma’s is dataherstel belangrijker. Daarom is
het aannemelijk dat deze diensten niet snel gebruik zullen maken van user-controlled encryptie. Net
als met E2EE, maakt deze vorm van encryptie het opsporingsinstanties in theorie lastiger om bewijs te
verzamelen voor opsporingsonderzoeken. Serviceproviders kunnen met deze encryptie namelijk
moeilijk of niet voldoen aan rechtshulpverzoeken.
Wanneer we proberen om de vormen van encryptie explicieter te maken, helpt het om te
kijken naar onderscheid in de toepassing ervan. Voor dit onderzoek delen we encryptie op in vier type
toepassingen, namelijk: (i) het versleutelen van communicatie, (ii) het versleutelen van apparaten en
data, (iii) versleutelde onlinediensten en (iv) tools voor het verhullen van digitale locaties.
Versleutelen van communicatie. Voorbeelden die van toepassing zijn voor het versleutelen van
communicatie betreffen cryptotelefoons en E2EE van diensten zoals WhatsApp, Telegram en
ProtonMail. Cryptotelefoons zijn versleutelde mobiele telefoons met een garantie voor anonimiteit;
ook wel PGP-telefoons genoemd. Voorbeelden van cryptotelefoons zijn Phantom Secure, IronChat,
Ennetcom, EncroChat en Sky ECC. Op deze telefoons zijn de hardware en software die verantwoordelijk
zijn voor externe communicatie, waaronder microfoon, GPS-navigatie, camera, internettoegang en
berichtapplicaties verwijderd. Deze zijn meestal vervangen door VPN’s en andere
encryptiemethoden.20 Tevens wordt veelal een optie aangeboden om eenvoudig alle data van de
telefoon te verwijderen. Voor de encryptie van berichten, video- en audiogesprekken bij WhatsApp,
Facebook Messenger en Signal wordt het Signal Protocol gebruikt. Dit protocol wordt getypeerd als
één van de meest veilige cryptografieën. Mailprogramma’s bieden meerdere lagen van encryptie. De
meest gebruikte e-mail encryptiestandaard wereldwijd is OpenPGP. De bekendste versleutelde emailservice is ProtonMail met een miljoen gebruikers. Deze aanbieder gebruikt E2EE en slaat
versleutelde informatie op in een eigen fysieke server in plaats van bij een van de clouddienstverleners.
Om de veiligheid te garanderen, worden verschillende encryptiemethoden gecombineerd, zoals AES,
RSA en OpenPGP.
Versleutelen van apparaten en data. In deze categorie spelen versleutelde smartphones, harde
schijven en cryptocontainers een rol. Hoewel dit vanuit technisch perspectief geen encryptie betreft,
spelen versleutelde mobiele telefoons (bijv. met pincode, gezichtsherkenning, vingerafdruk) een rol.
20 VPN staat voor Virtual Private Network. Dit is een “uitbreiding van een computernetwerk over een openbaar netwerk. Via

die uitbreiding kunnen gebruikers vanaf elke plek veilig gegevens delen met het computernetwerk. Voor de gebruikers is het
alsof ze rechtstreeks op het netwerk zijn aangesloten. De veilige verbinding valt te omschrijven als een tunnel” (Cybersecurity
Alliantie & Cyberveilig Nederland, 2021, p.76).

Pagina 27 van 124

Dit geldt ook voor andere devices dan mobiele telefoons, zoals laptops en desktop computers. Op het
gebied van encryptie spelen verder versleutelde gegevensdragers (bijv. usb-sticks en harde schijven)
en cryptocontainers (versleutelde data, bijv. met VeraCrypt of BitLocker) een rol.
Versleutelde online diensten. Bij online diensten spreken we bijvoorbeeld over wachtwoordbeveiliging op social media accounts. Daarnaast spelen versleutelde cloudopslag en ‘bulletproof
hosting’ een rol. “Een bulletproof hosting service is een dienst van een bedrijf die serverruimte
verhuurt aan cliënten, waarbij hun klanten bewust de ruimte en mogelijkheden krijgen alle typen
inhoud – ook illegale inhoud – aan te bieden. De naam refereert naar de ‘bescherming’ die diensten
bieden tegen opsporingsdiensten en andere partijen de materiaal offline willen halen” (Oerlemans,
2019). Er zijn dertig à veertig vermoedelijke bulletproof hosts actief in Nederland.21 Hier wordt op grote
schaal gebruik van gemaakt door onder andere Russische en Oost-Europese criminele groepen.
Tools voor het verhullen van digitale locaties. Om anonimiteit bij online activiteiten te
vergroten worden anonimiserende applicaties aangeboden. Gebruikers kunnen daarmee het web
doorzoeken zonder hun identiteit of locatie te onthullen. Via een VPN kunnen een of meerdere
apparaten, zoals servers en computers, via het internet verbinden met een privénetwerk. Binnen dit
netwerk kunnen data verstuurd worden zonder dat deze informatie onderschept of achterhaald kan
worden. Het zogenoemde dark web (ook wel darknet genoemd) is een besloten deel van het internet
dat niet via traditionele servers en zoekmachines bereikbaar is. Alle communicatie op dit deel van het
internet is versleuteld. Om anoniem op het dark web te komen is een speciale browser nodig, zoals
Tor. Deze tools verhullen IP-adressen op verschillende manieren, maar waarborgen de anonimiteit van
gebruikers overigens niet per se. Immers, wie op een ‘dark market’ zijn echte naam gebruikt, geeft aan
alle bezoekers, waar onder mogelijk politiemensen, zijn identiteit prijs.

3.3 Eerder onderzoek naar de rol van encryptie in de opsporing
Voordat we ingaan op de rol van encryptie, staan we kort stil bij de opsporing; de context waarop de
onderzoeksvragen van toepassing zijn. Jansen e.a. (2020) geven een theoretische beschrijving van het
opsporingsproces. Dit bestaat uit de volgende zes fasen (p. 82): “(1) kennis nemen van een misdrijf (via
melding, aangifte of politiestraatwerk), (2) initieel onderzoek (informatie veiligstellen), (3) evaluatie
opsporingsonderzoek (beslissen om wel of niet over te gaan tot opsporingsonderzoek), (4)
waarheidsvinding (identificeren van verdachten en vergaren van zowel belastend als ontlastend
materiaal), (5) evaluatie bewijs (beslissen om opsporingsonderzoek [vroegtijdig] te beëindigen of
aanvullend onderzoek te verrichten), en (6) afronding onderzoek (strafrechtelijk dossier opmaken en
overdragen aan het Openbaar Ministerie).”
Hoe invulling wordt gegeven aan deze fasen hangt onder andere af van het type criminaliteit.
De politie onderscheidt drie typen criminaliteit: veel voorkomende criminaliteit (VVC), high impact
crime (HIC) en ondermijning. VVC omvat eenvoudige criminaliteitsvormen zoals vernieling, bedreiging
en winkeldiefstal. HIC omvat criminaliteit met een grote impact op het slachtoffer en/of de
maatschappij, zoals overvallen, woninginbraak en geweldsdelicten. Ondermijning is een
verzamelnaam voor delicten die de integriteit c.q. het functioneren van de rechtstaat bedreigen. Dit
21 Politie (2022). Waarschuwingslijst. Verkregen via: https://content.app-us1.com/egmj6/2022/10/14/a844663a-56c5-4d21-

a4cc6022a3eb19f0.pdf?utm_source=ActiveCampaign&utm_medium=email&utm_content=CORRECTIE%3A+Brief+en+waarschu
wingslijst+van+Landelijke+Politie&utm_campaign=20221014+-+Politie+-+Brief+en+waarschuwingslijst+landelijke+politie

Pagina 28 van 124

zijn delicten die bijvoorbeeld in georganiseerd verband worden uitgevoerd, zoals drugshandel,
afpersing en corruptie.
Er zijn geen officiële statistieken bekend van de hoeveelheid opsporingsonderzoeken met
digitale bewijsmiddelen of onderzoeken die ontsleuteling van data vereisen. Desondanks merken
opsporingsinstanties op dat beide soorten opsporingsonderzoeken toenemen (Europol & Eurojust
Public Information, 2019). In 2016 heeft de Raad van de Europese Unie, zoals eerder in dit rapport
beschreven, een enquête uitgezet onder de lidstaten. Uit de resultaten blijkt dat in de meerderheid
van de lidstaten (twintig) encryptie vaak tot bijna altijd wordt aangetroffen in criminele onderzoeken.
Vijf lidstaten geven aan soms encryptie aan te treffen. Het gaat hierbij zowel om encryptie in motion
(bijv. versleutelde e-mails en berichten via communicatiediensten, zoals Facebook, Skype, WhatsApp
en Telegram) als om encryptie at rest (bijv. versleutelde digitale apparaten en applicaties).
De twee soorten opsporingsonderzoeken, zoals hierboven beschreven, voeren terug naar
begin jaren ’90 van de vorige eeuw. Henseler (2017) beschrijft in zijn lectorale rede dat het begin van
het forensisch computeronderzoek zich qua bewijsgaring destijds vooral richtte op met wachtwoord
beveiligde computers en elektronische zakagenda’s. De adoptie en het gebruik van internet was in die
tijd nog zeer beperkt. Deze ontwikkelingen kenden hun weerslag op de opsporing. In ander werk
beschrijft Henseler (2010) dat ontwikkelingen in wat hij digitale waarheidsvinding noemt eind jaren
’80 zijn begonnen in Nederland. In de jaren ’90 kwam het zoeken naar digitale sporen in opkomst bij
de politie en bijzondere opsporingsdiensten. In navolging van de oprichting van speciale teams
computercriminaliteit, gaat het NFI (toen Gerechtelijk Laboratorium) in deze ontwikkeling mee
(forensisch computeronderzoek). Medio jaren ’90 groeit de interesse. “Het ging toen niet meer alleen
om elektronische zakagenda’s, maar om de versleuteling van digitale gegevens door criminelen […]”
(Henseler, 2010, p.8). Ook andere ontwikkelingen, zoals de toenmalige highspeed modems en GSMnetwerken, zorgden destijds volgens Henseler voor diverse problemen en uitdagingen.
In het eerste decennium van deze eeuw werd digitaal bewijs vooral gezocht in e-mails en
documenten, en in gevallen in foto’s, video’s en internetgeschiedenis. In Nederland gebeurde het
(juridisch) doorzoeken van digitale data volgens Henseler (2017) toen nog mondjesmaat. In het tweede
decennium, wat werd gekenmerkt door de opkomst van social media, smartphones en cloud
computing, nam de toepassing hiervan toe. Henseler stelt dat sinds die tijd digitaal bewijs een
vergelijkbare rol aanneemt als dat van traditioneel bewijs.
Opsporingsinstanties merken een transitie in crimineel gebruik van veilig applicaties en andere
diensten bij verschillende soorten criminaliteit (Nogala & Schröder, 2019). De meerderheid zijn
populaire diensten en apps die ook dagelijks worden gebruikt door de gemiddelde bevolking, denk aan
WhatsApp en e-mail.22 Dergelijke populaire applicaties en apparaten worden steeds veiliger door het
standaard invoeren van bijvoorbeeld E2EE. Deze encryptie zorgt ervoor dat criminelen relatief
betrouwbaar en veilig kunnen communiceren. Criminelen lijken ook meer gebruik te maken van Appleapparaten. Er is een stijging waarneembaar in de inbeslaggenomen Apple-apparaten bij
opsporingsonderzoeken; van 59,4% in 2014 naar 82,2% in 2019 (Europol & Eurojust Public Information,
2020b).
Daders gebruiken ook regelmatig anonimiserende of encryptiehulpmiddelen zoals VPN en Tor
(Europol & Eurojust Public Information, 2019). Ten eerste, omdat de nieuwe generatie daders
22 Lensink, H. (2018). Big brother will be watching – of valt dat wel mee? Verkregen via: https://www.ftm.nl/artikelen/big-

brother-will-be-watching-of-valt-dat-wel-mee

Pagina 29 van 124

opgegroeid is met technologie en gemakkelijk IT gebruikt. Ten tweede, omdat deze technologieën
gebruiksvriendelijk zijn en weinig technische kennis vereisen. Ook social media-applicaties hebben
standaard E2EE, waardoor daders zonder technische vaardigheden in relatieve anonimiteit kunnen
communiceren. Een basisniveau digitale geletterdheid is voldoende om gebruik te maken van
encryptie en/of anonimiserende hulpmiddelen.
Op het dark web zijn zowel encryptie als anonimiserende technologieën van toepassing
(Goodison e.a., 2019). Om online een transactie te voltooien die veilig is voor zowel de koper als
verkoper, moet worden voldaan aan vijf cruciale voorwaarden (Moore & Rid, 2016): privacy,
anonimiteit, authenticatie, hidden exchange en betaling. Voor privacy is het van belang dat
communicatie tussen de participanten veilig is en ontoegankelijk voor derden; de anonimiteit moet
gewaarborgd zijn. Tegelijkertijd is authenticatie van beide partijen nodig, om zeker te zijn van de
persoon waarmee wordt gehandeld. Hidden exchange, oftewel een verborgen warenruil is nodig voor
een veilige transactie. De verkoper moet de markt kunnen voortzetten zonder exposure. Tot slot,
betaling, om een transactie veilig te laten verlopen is het belangrijk dat het niet terugleidt tot de koper.
De oplossing hiervoor is cryptovaluta. Het doel van cryptovaluta in een criminele transactie is om de
afhankelijkheid van overheid, politieke en financiële instellingen weg te nemen en de transactie te
baseren op een niet door de overheid gecontroleerde technologie (cryptografie). De bekendste
cryptomunt is Bitcoin; geïntroduceerd in 2008. Het gebruik van cryptovaluta biedt een uitdaging voor
opsporingsinstanties om het geld te ‘volgen’. Daarmee wordt de kans verkleind om frauduleuze
transacties te voorkomen en om geld te vinden.

3.3.1 Delicten waarbij encryptie voorkomt
Dat encryptie lijkt toe te nemen in opsporingsonderzoeken is één, maar bij welke delicten komt
encryptie voor? In 2016 heeft Europol een multidisciplinair initiatief gestart om het benutten van
verhullende technieken (encryptie) door criminelen tegen te gaan (Europol & Eurojust Public
Information, 2020b). Dit initiatief resulteert in het Europol European Cybercrime Centre (EC3)
decryptie platform. Dit platform ondersteunt Europese wethandhavingsinstanties die moeite hebben
met de ontsleuteling van legaal verkregen versleuteld bewijs (Europol, 2020a; Ilbiz & Kaunert, 2022).
Met dit platform worden meerdere onderzoeken uitgevoerd voor cybercrime, seksueel
kindermisbruik, bankpasfraude, wapenhandel, drugshandel, witwassen, terrorisme, mensensmokkel
en moord (Europol & Eurojust Public Information, 2019; Europol & Eurojust Public Information, 2021).
Dit toont aan dat criminelen gebruik maken van encryptie bij onder andere deze verschillende
criminele activiteiten.
In de media-analyse (zie par. 2.1) zagen we qua criminaliteit dat de volgende
criminaliteitstypen vaker dan één keer voorkomen: handel in drugs en wapens, witwassen, corruptie
(bij de haven en politie), kinderporno en moord (aanslag, poging tot en moordplannen). Ook
cybercrime, zoals malware en ransomware-aanvallen en hacken kwamen in de media-analyse naar
voren. Deze typen houden echter meer verband met criminelen die systemen van derden versleutelen.
Verder zagen we in de door ons geanalyseerde mediaberichten dat veel aandacht uitging naar grotere
zaken. De media deed uitgebreid verslag van chatdiensten, zoals Sky ECC, IronChat en Ennetcom. In
een rapport van Europol & Eurojust Public Information (2021) wordt benoemd dat de markt voor
versleutelde communicatieproviders (zoals aanbieders van cryptotelefoons) voor georganiseerde
misdaadgroepen stijgt. Uit een onderzoek naar inbeslaggenomen servers van aanbieders van
Pagina 30 van 124

cryptocommunicatie blijkt dat criminele gebruikers via deze communicatiediensten openlijk over hun
criminele activiteiten berichten (Vermeulen e.a., 2021). Oerlemans (2022) laat in een overzicht zien
hoeveel miljoenen berichten er in de afgelopen jaren via cryptodiensten zijn verstuurd (figuur 3.1). Dit
overzicht is gebaseerd op persberichten van het OM, politie en rechtspraak.

Figuur 3.1: Overzicht aantal berichten verstuurd via cryptodiensten (Oerlemans, 2022)23
Hierna beschrijven we enkele criminele activiteiten waarvan het meest bekend is over encryptie: (i)
georganiseerde criminaliteit, (ii) kinderpornografie en kindersekstoerisme en (iii) terrorisme.
Georganiseerde criminaliteit. Een van de belangrijkste uitdagingen voor opsporingsinstanties
is het gebruik van versleutelde communicatie door georganiseerde misdaadgroepen (Europol &
Eurojust Public Information, 2020b). In 2017 werd in het Nationaal dreigingsbeeld van georganiseerde
criminaliteit al beschreven dat binnen de georganiseerde criminaliteit versleutelde diensten
laagdrempelig toegankelijk zijn. De wijdverspreide en groeiende invloed van digitale ontwikkelingen,
waaronder encryptie, draagt bij aan de dreiging van georganiseerde criminaliteit omdat hierdoor de
reikwijdte van criminelen vergroot wordt (Boerman e.a., 2017). Europol heeft de dreigingen van
serieuze en georganiseerde misdaad in kaart gebracht, evenals het gebruik van encryptie (Europol,
2021b). Daaruit blijkt dat in Europa criminelen versleutelde communicatie gebruiken zoals social media
en berichtendiensten om met elkaar te communiceren. Ze gebruiken de diensten ook om illegale
goederen te adverteren en desinformatie te verspreiden. Al deze digitale platformen bieden toegang
tot versleutelde communicatie en anonieme betalingsmogelijkheden. Tevens gebruiken ze
hulpmiddelen zoals VPN’s, proxies, anonieme browsers (o.a. Tor Browser) en cryptotelefoons.
Doordat criminelen meer gebruik maken van encryptie, anonimiserende hulpmiddelen (bijv.
VPN en Tor), virtuele munten en het dark web, is het lastiger voor opsporingsinstanties om de fysieke
locatie van een verdachte te achterhalen. Verlies van locatie is een substantiële uitdaging in effectieve
onderzoeken en vervolgingen. Daarnaast zijn er digitale sporen waarvan onduidelijk is onder welk
rechtsgebied ze vallen en welke juridische kaders gelden om het bewijs te verzamelen. Te denken valt
aan het online monitoren van criminele activiteiten of het opslaan van data (EMCDDA & Europol,
2017).
Ter illustratie, het plegen van geweldsdelicten als een dienst wordt in toenemende mate
aangeboden op het dark web waarbij met versleutelde communicatietechnieken worden toegepast.
Deze geweldsacties variëren van dreigingen, intimidatie, vandalisme en mishandeling tot kidnapping,
marteling, verminking en moord. Een ander voorbeeld waarbij encryptie faciliteert is ‘wildlife’
criminaliteit; het stropen, verzamelen, verhandelen, importeren, exporteren, bezitten, verkrijgen en
23 De oorspronkelijke auteur heeft toestemming gegeven om de afbeelding over te nemen in dit rapport.

Pagina 31 van 124

consumptie van wilde flora en fauna, wat in strijd is met (inter)nationale wetgeving. De meerderheid
van verhandelde dieren wordt online verkocht en gekocht via social media, mobiele apps en speciale
online marktplaatsen. Reguliere communicatiemiddelen zoals mobiele apps en online chats worden
veel gebruikt door handelaren, verkopers en kopers. Een laatste voorbeeld betreft mensensmokkel
waarbij social media en versleutelde communicatietechnieken worden gebruikt om diensten aan te
bieden, smokkelroutes te coördineren en slachtoffers te werven. Ook wordt het ingezet om routes te
delen en audio- en videomateriaal evenals documenten zoals tickets te delen (Europol, 2021b).
Onlangs is gerapporteerd dat migrantensmokkelaars ook gebruik maken van cryptovaluta, wat
naar verwachting in frequentie zal toenemen (Europol, 2021b). Cryptovaluta is een belangrijk middel
om te betalen voor criminele goederen en diensten. Daarnaast wordt het gebruikt voor
cybercriminaliteit (zoals ransomware), financiële fraude (zoals vastgoedfraude) en om geld wit te
wassen. Er worden crypto-geldautomaten aangeboden die crimineel geld kunnen omzetten in
cryptovaluta.
Kinderpornografie en kindersekstoerisme. Online kindermisbruikers gebruiken in toenemende
mate online anonimiteit- en encryptiehulpmiddelen om materiaal te maken en delen. Ze gebruiken
reguliere apps en apparaten en het dark web. Daders van online kindermisbruik gebruiken ook
anonimiserende hulpmiddelen zoals VPN’s, proxy servers en Tor (Europol, 2021b). Meldingen van
online kindermisbruik zijn de laatste tien jaren drastische toegenomen (Koomen, 2021). Het
Amerikaanse centrum voor missende en uitgebuite kinderen hebben een CyberTipline waar het bezit,
maken of distributie van materiaal (video, audio) van online seksueel kindermisbruik (Child Sexual
Abuse Material [CSAM]) gemeld kan worden.
Van deze meldingen is de EU wereldwijd de grootste geografische hub waar materiaal van
seksueel kindermisbruik gedeeld wordt. Negen van de tien gerapporteerde URL’s worden gehost in
Europa. 94% van deze meldingen waren op platformen van het bedrijf Facebook (tegenwoordig Meta)
zoals Messenger, Instagram en WhatsApp (NCMEC, 2020). Europol bevestigt het gebruik van peer-topeer communicatiekanalen zoals Facebook Messenger voor het delen van CSAM (2021c). Sinds 2019
heeft Facebook E2EE uitgerold voor haar diensten. Daardoor zijn onlinekindermisbruik zaken
moeilijker waarneembaar voor Facebook en opsporingsinstanties. Het gebruik van encrypte
communicatie-apps zoals Signal en Telegram worden populairder onder daders van kindermisbruik
(Broadhurst, 2019; in Holt, Cale, Leclerc & Drew, 2020).
Terrorisme. De AIVD (2012) beschrijft zo’n tien jaar geleden dat jihadisten elkaar treffen op het
internet op ‘openbare’ virtuele plekken zoals social media, webfora en chatprogramma’s, maar ook op
semiopenbare of besloten virtuele plekken zoals het dark web. Op het dark web vinden de jihadistische
activiteiten plaats die de grootste dreiging vormen. Organisatoren achter het jihadistische internet zijn
geen leden van jihadistische organisaties, maar worden door de AIVD beschreven als de ‘producenten’
van het jihadistisch internet. De administrators (beheerders) en moderators (toezichthouders) van de
kernfora zijn de meest invloedrijke producenten. Er wordt jihadistische gedachtengoed gedeeld op het
‘reguliere internet’ vanaf het dark web.
Sociale media worden vooral gebruikt voor tijdelijke verspreiding van jihadistische
propaganda. Op sociale media worden ongewenste uitingen actief door moderators verwijderd, wat
de berichten tijdelijk van aard maakt. Doordat accounts (tijdelijk) werden geblokkeerd of verwijderd
op Twitter en Facebook, is men overgestapt naar alternatieve platformen, zoals Telegram en Parler.
Dit biedt de voorkeur voor terreurorganisaties om berichten te delen vanwege de veiligheid en
Pagina 32 van 124

encryptie (Bloom e.a., 2017; NCTV, 2021). Als berichten door een gebruiker worden verwijderd, dan
worden deze ook voor andere gebruikers verwijderd. Bovendien wordt gebruikt gemaakt van een
‘zelfvernietiging’ timer, zodat berichten automatisch worden verwijderd zodra de ontvanger het heeft
gelezen. Telegram heeft een belangrijk rol gespeeld in de werving en coördinatie van de terrorisme
aanvallen in Europa. De daders van de aanvallen in Brussel en Parijs hadden hun plannen
gecoördineerd en gecommuniceerd via Telegram (Bloom e.a., 2017).

3.3.2 Het verloop van opsporingsonderzoeken
In deze paragraaf gaan we nader in op wat reeds bekend is over het verloop van
opsporingsonderzoeken waarin encryptie voorkomt. We gaan daarbij specifiek in op (i)
opsporingstactieken en (ii) doorlooptijd. Er is in de literatuur geen informatie gevonden over de
slagingskans om achter encrypte data en encrypte communicatie te komen. Tevens was geen
informatie beschikbaar over de voortzetting en/of het stopzetten van opsporingsonderzoek op
moment dat op (complexe) encryptie wordt gestuit. Hoewel we in dit onderzoek een beperking
opleggen door alleen naar de Nederlandse context te kijken, kunnen we niet om het grenzeloze
karakter van criminaliteit heen. Dit heeft namelijk ook zijn weerslag op het verloop van
opsporingsonderzoeken. Daarom worden enkele relevante aspecten in relatie tot encryptie en de
internationale context benoemd (iii).

Twee opsporingstactieken: encryptie omzeilen en encryptie kraken
Naast de interne factoren die te maken hebben met encryptie – de encryptiemechanismen en
sleutellengten – zijn externe factoren belangrijk in het kraken van een systeem. Ook al zijn de theorie
en de implementatie perfect, externe aspecten kunnen helpen bij het ontcijferen. Bijvoorbeeld, sidechannel-aanvallen zijn vaak mogelijk als er fysieke toegang tot de hardware is. Verder kunnen
systemen geanalyseerd worden met gebruik van de broncode. Dit heet ook wel whitebox-analyse. De
broncode van open source systemen (zoals Signal) is makkelijk te onderzoeken.24 Tevens komt het vaak
voor dat een ‘proprietary’ systeem (systemen waarvan de code niet onthuld wordt) open source
componenten bevat. Deze componenten kunnen kwetsbaarheden hebben die het kraken van het hele
systeem kan faciliteren. Tot slot komt het voor dat het sleutelbeheer slordig wordt uitgevoerd. In dat
geval kan de sleutel gevonden worden. Als de sleutel gebruikt kan worden, maakt de sterkte van de
encryptie niet meer uit. Voor opsporingsinstanties zijn er twee manieren om met encryptie om te gaan
in opsporingsonderzoeken: encryptie omzeilen en encryptie kraken (Europol & Eurojust Public
Information, 2019). Deze lichten we nu toe.
Encryptie omzeilen. Kerr en Schneier (2017) noemen in hun artikel zes tactieken om encryptie
te omzeilen, iets wat zij aanduiden als ‘encryption workaround’. Dit zijn het vinden van de sleutel,
afdwingen van de sleutel, raden van de sleutel, exploiteren van een fout in de encryptiesoftware,
toegang tot leesbare tekst (klare tekst) als het apparaat wordt gebruikt en het lokaliseren van een
kopie van de leesbare tekst (figuur 3.2). De sleutel kan staan voor een wachtwoord, toegangscode of
wachtwoordzin. Hierna lichten we de zes technieken toe.

24 Open source wil zeggen dat de broncode publiek beschikbaar is.

Pagina 33 van 124

Figuur 3.2: Wijzen om encryptie te omzeilen (gebaseerd op Kerr & Schneier, 2017)
(1) De eerste tactiek is het vinden van (een kopie van) de sleutel. Om deze tactiek succesvol te laten
zijn moet er sprake zijn van de volgende situatie. Ten eerste, moet de sleutel ergens beschikbaar zijn.
De verdachte moet de sleutel ergens hebben opgeschreven, bijvoorbeeld fysiek op een post-it of in
een schrift, of in een digitaal bestand op een computer of telefoon. Een versleutelingsprogramma kan
ook per ongeluk een kopie van de sleutel opgeslagen hebben op de harde schijf van de computer. Ten
tweede, de opsporingsinstanties moeten de sleutel vinden en kunnen lezen. De sleutel kan verstopt
zijn in een computer waardoor forensische analyse nodig is om een sleutel te lokaliseren. Of een sleutel
is zelf versleuteld en een tweede sleutel is nodig om tot de originele tekst te komen. Denk aan software
zoals een wachtwoordkluis waar honderden wachtwoorden opgeslagen kunnen worden, maar een
meesterwachtwoord nodig is om de ‘kluis’ te openen. Als laatste moeten de opsporingsinstanties op
rechtmatige wijze toegang krijgen tot de sleutel. Dit kan met een huiszoeking of verregaande
maatregelen zoals het gebruik van een keylogger; software dat bijhoudt en vastlegt wat iemand op
een toetsenbord typt.
(2) De tweede tactiek is om de sleutel af te dwingen van iemand die de sleutel heeft of kent.
In de ideale situatie biedt de verdachte de sleutel aan. Een belangrijke voorwaarde is om binnen het
juridisch geldende kader te blijven om de sleutel op rechtmatige wijze te verkrijgen. In sommige
jurisdicties kan de sleutel worden afgedwongen bij de verdachte zelf of bekenden van de verdachten.
Ten tijde van dit onderzoek is de Innovatiewet van kracht gegaan (1 oktober 2022).25 Met deze wet zijn
er mogelijkheden geïntroduceerd om – binnen kaders – de sleutel onder dwang af te laten staan door
een verdachte. In hoofdstukken 4 en 5 komt dat nadrukkelijker aan de orde.
(3) Het raden van de sleutel is een realistischere optie dan het vinden van een sleutel, maar is
uitdagender daar het veel capaciteit en tijd vraagt. Om het proces te versnellen kunnen
opsporingsinstanties informatie over de verdachte gebruiken om een geïnformeerde gok te wagen. Als
een wachtwoord door een persoon is aangemaakt in plaats van een computer, dan is de kans groot
dat het wachtwoord niet volledig random is.
De meeste wachtwoorden hebben namelijk een specifieke volgorde. Wachtwoorden met een
vereiste van een hoofdletter en een cijfer, starten vaak met letters en eindigen met een cijfer.
Bovendien gebruiken mensen vaak dezelfde wachtwoorden, of een variatie hiervan. Voorgaande

25 Zie ook: https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/35869_innovatiewet_strafvordering

Pagina 34 van 124

wachtwoorden van verdachten kunnen voor het raden van het wachtwoord dus waardevolle
informatie opleveren. Ook informatie over de verdachte zelf kan waardevolle informatie opleveren.
Door mens aangemaakte wachtwoorden hebben regelmatig een vorm van persoonlijke of sociale
informatie (huisdier, hobby, geboortedata van familie, et cetera).
Een techniek om het wachtwoord te raden is om verschillende onderdelen van het bestaande
wachtwoord te combineren tot een nieuw wachtwoord. Deze aanpak wordt gebruikt in sommige
technische hulpmiddelen, zoals Hashcat.26 Contextuele informatie over de verdachte vraagt om een
doelgerichte benadering om het wachtwoord juist te raden. Het raden van het wachtwoord vergt
zowel technologische hulpmiddelen, zoals rekenkracht, en voldoende en vaardig personeel. Een deel
van dit proces kan geautomatiseerd uitgevoerd worden, maar een groter deel moet uitgevoerd
worden door experts om de benodigde informatie te achterhalen om het wachtwoord te raden. Als
tijdens een opsporingsonderzoek een sleutel legaal wordt gevonden of geraden, dan mag deze over
het algemeen worden gebruikt in het onderzoek (Europol & Eurojust Public Information, 2019). De
tactische recherche kan een rol spelen bij het vinden en/of raden van de juiste sleutel.
(4) Het exploiteren van een fout of fouten in de encryptiesoftware is een vierde manier om
toegang te krijgen tot data zonder kennis van de sleutel. Een fout, of kwetsbaarheid, kan komen van
een systeemontwerper of een lek in het encryptiealgoritme. Zowel criminelen, overheden en anderen
profiteren van dergelijke kwetsbaarheden. Als een kwetsbaarheid bekend is bij softwareontwikkelaars,
dan kunnen ze dit herstellen met een patch (een nieuwe versie van de software). De patch kan
bijvoorbeeld worden uitgevoerd met een software-update.
Kwetsbaarheden in de software die niet bekend zijn bij de softwareontwikkelaar worden ook
wel zero-days genoemd. Overheden worden door de cybersecuritygemeenschap heftig bekritiseerd
als ze gebruik maken van zero-day kwetsbaarheden. Het zou zorgen voor een vertraging in het
rapporteren van kwetsbaarheden met als gevolg dat het niet alleen de verdachte kwetsbaar maakt,
maar alle gebruikers van deze software. Deze kritiek geldt alleen voor zero-day kwetsbaarheden en
niet voor kwetsbaarheden waar al een patch voor beschikbaar is, maar die nog niet is gebruikt door de
verdachte (bijv. wanneer de update nog niet is uitgevoerd).
(5) De vijfde tactiek is om toegang te krijgen tot leesbare tekst als het apparaat wordt gebruikt.
Als een apparaat in gebruik is, dan wordt bepaalde informatie ontsleuteld en omgezet in leesbare
tekst. Als bijvoorbeeld een bericht via WhatsApp wordt gestuurd, dan kan de ontvanger dit
versleutelde bericht pas lezen als de mobiele telefoon wordt gebruikt. Deze leesbare tekst (oftewel
klare tekst) is waardevol voor opsporingsinstanties.
Deze tactiek is gebonden aan ‘realtime’, dat wil zeggen dat er een continue toegang moet zijn
tot het digitale apparaat. Om toegang te krijgen tot versleutelde bestanden kunnen
opsporingsinstanties een keylogger installeren om bij te houden wat de verdachte typt of een
verborgen camera installeren in de kamer om te filmen wat de verdachte aan het typen en lezen is.
Een alternatief is om een verdachte fysiek aan te houden terwijl diens digitale apparaten open staan.
Als een verdachte is ingelogd op een mailprogramma of een dark market, kunnen overheidsinstanties
direct na de aanhouding informatie uit de accounts halen, zonder dat een wachtwoord nodig is. Als
fysiek geen toegang kan worden verschaft tot het apparaat, dan kan op afstand het apparaat gehackt
26 Hashcat is een wachtwoordkraker. Het toepassen van hashes gebeurt om wachtwoorden in gecodeerde vorm op te slaan

in databases. Dit betekent dus dat wanneer een database wordt gestolen, een aanvaller niet meteen directe toegang heeft
tot wachtwoorden. Zie: https://www.security.nl/posting/551346/Prestaties+wachtwoordkraker+Hashcat+sterk+verbeterd.

Pagina 35 van 124

worden. Hier kleven technische en juridische haken en ogen aan. Juridisch is het ‘binnentreden op
afstand’ geregeld in de Wet Computercriminaliteit III, die in werking trad op 1 maart 2019.
(6) De zesde en laatste techniek is het lokaliseren van een kopie van de leesbare tekst. Deze
tactiek omzeilt encryptie volledig. Opsporingsinstanties kunnen sleutels en/of informatie opvragen bij
derde partijen (personen en/of legale partijen). De meeste EU-lidstaten hebben een specifieke of
algemene wettelijke bepaling waarin deze derde partijen kunnen worden verplicht om een sleutel of
informatie over te dragen (Europol & Eurojust Public Information, 2019). Lidstaten ervaren nog steeds
moeilijkheden bij het opvragen van data of sleutels bij service providers. De service providers stellen
dat ze niet aan het verzoek kunnen voldoen vanwege de data die end-to-end versleuteld zijn.
Veel communicatie loopt via private communicatiediensten zoals Twitter, WhatsApp, Gmail,
Facebook, et cetera. Het gebruik van een internettap gaat via de aanbieder van een
communicatiedienst, oftewel een internet service provider (art. 126m Sv). Om data te ontsleutelen
moeten opsporingsinstanties samenwerken met deze private partijen. De politie kan bijvoorbeeld aan
een cloud provider verzoeken om een kopie van een onversleutelde back-up in de cloud te verstrekken.
Het bekendste voorbeeld is het verzoek van de FBI aan Apple om een iCloud back-up te achterhalen
voor de terroristische aanslag in San Bernardino in Californië (zie ook hoofdstuk 1). Om succesvol een
kopie van de klare tekst te kunnen lokaliseren moet een onversleutelde kopie bestaan. Daarna moeten
de opsporingsinstanties de kopie kunnen vinden en op een rechtmatige wijze zoeken en in
beslagnemen. Tot slot moet de onversleutelde kopie voldoende overeenkomsten hebben met de het
versleutelde origineel om een adequate vervanging te zijn. De inhoud van harde schijven kunnen met
de tijd veranderen en de gekopieerde data hoeft niet noodzakelijkerwijs gelijk te zijn aan het origineel.
Het komt echter vaak voor dat deze tussenliggende private diensten niet onder het tapbevel
en de ontsleutelplicht vallen of dat de diensten in het buitenland gevestigd zijn en daardoor niet
verplicht kunnen worden om mee te werken (Custers, 2018). Daarnaast werkt de politie bijvoorbeeld
op het gebied van cybercriminaliteit graag samen met private partijen waarbij de expertise van de
private partij kan helpen bij de oplossing van een specifiek probleem in de opsporing. Deze private
partijen kunnen echter botsende belangen hebben. Hierbij moet bijvoorbeeld rekening gehouden
worden met welke informatie de politie aan private partijen geeft en wie er op toe ziet dat de
informatie enkel voor beoogde doelen gebruikt wordt (Van den Eeden e.a., 2021). Ook in het
monitoren van trends in het gebruik van applicaties en software door criminelen en het onderhouden
van bewustzijn van verschillende opsporingstechnieken is het essentieel dat opsporingsinstanties
relaties onderhouden met private partijen omdat deze hen kan adviseren op gebieden waar zij zelf te
weinig technisch vermogen beschikt (Pisariç, 2021).
Als een land ontsleutelde informatie wil gebruiken uit een ander land voor eigen onderzoek,
dan moeten de data volgens de wetgeving van het land waarin het ontsleuteld is legaal zijn verkregen.
Daarnaast moet het vragende land dit bewijs legaal krijgen van het land dat het heeft ontsleuteld,
normaal gesproken via een European Investigation Order (EIO) of Mutual Legal Assistance verzoek
(MLA) (Europol & Eurojust Public Information, 2021). Er wordt dan een EIO of MLA gestuurd naar het
land dat op legale manier de data heeft ontsleuteld om ook bezit te krijgen over de data als bewijs. In
Nederland mogen cryptoberichten niet worden geanalyseerd zonder toestemming van een rechtercommissaris (rc) (Nationale politie, 2021). Een gevolg daarvan is dat veel informatie en mogelijk bewijs
nooit gebruikt wordt. De rc heeft ten aanzien van het gebruik van de data van verschillende datasets
bepaald dat deze slechts mag worden geanalyseerd aan de hand van woorden die zijn gerelateerd aan
Pagina 36 van 124

ernstige strafbare feiten. Alleen bij serieuze verdenking van bijvoorbeeld cocaïnehandel kan de rc
toestemming verlenen om de volledige inhoud van de berichten te lezen.
Encryptie kraken. Als de encryptie niet omzeild kan worden, dan kan getracht worden om de
encryptie te kraken. Encryptie kan gekraakt worden door toegang tot een computersysteem te krijgen
met behulp van forensische hulpmiddelen. In de meeste landen moet worden voldaan aan de
bestaande generieke opsporingsbevoegdheden. Er is een aantal landen in de EU die specifieke
juridische kaders hebben. Nederland heeft ook specifieke juridische kaders om onder bepaalde
omstandigheden te mogen hacken.
Op 1 maart 2019 heeft de politie op basis van de wet Computercriminaliteit III nieuwe
bevoegdheden gekregen (Van Uden & Van den Eeden, 2022). Onder strikte voorwaarden mogen
opsporingsinstanties heimelijk en op afstand binnendringen in geautomatiseerde werken van
verdachten. Dit mag alleen worden ingezet bij verdenking van een ernstig strafbaar feit. Er is één team
met leden van de politie, FIOD en KMAR dat deze speciale opsporingsbevoegdheid heeft. Dit is het
Digital Intrusion Team (DIGIT).27
De AIVD heeft de mogelijkheid om bepaalde communicatie (zoals internet of telefoon) te
onderscheppen, mits dat nodig voor veiligheidsonderzoeken.28 Dit wordt Onderzoeksopdrachtgerichte
Interceptie (OOG) genoemd en mag alleen onder strikte voorwaarden. Er is toestemming nodig van de
minister van Binnenlandse Zaken en een onafhankelijk Toezichtscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB)
(Van Uden & Van den Eeden, 2022). Sinds april 2022 stelt een tijdelijke wet de AIVD en de MIVD in
staat om hun bestaande bevoegdheden, zoals OOG, effectiever en sneller in te zetten tegen
cyberdreigingen (AIVD, 2022).
In de VS heeft de FBI een ‘network investigation technique’ (NIT) ingezet om de locatie van
daders van online kindermisbruik te achterhalen. De NIT betreft malware in iemands browser, wat het
mogelijk maakt om het originele IP-adres en andere informatie te verzamelen (o.a. Garcha, 2018; in
Holt e.a., 2020). Deze techniek was succesvol in het hacken van meerdere computers en heeft geleid
tot meerdere arrestaties van deelnemers en administrators van een website met
onlinekindermisbruik. Advocaten hebben de rechtmatigheid van bewijsmateriaal dat NIT heeft
opgeleverd in twijfel getrokken op basis van het vierde amendement in de VS (Garcha, 2018, in Holt
e.a., 2020). Het vierde amendement verbiedt onredelijke huiszoekingen en inbeslagnemingen, waar
het gebruik van malware onder zou kunnen vallen. Uiteindelijk heeft de rechter besloten dat het
inzetten van NIT onrechtmatig was.29

Doorlooptijd
Succesvolle opsporingsoperaties zoals EncroChat, Sky ECC en ANOM hebben ervoor gezorgd dat het
opsporingswerk voorzien wordt van startinformatie. Dit zorgt voor een kortere doorlooptijd van zaken
(Nationale Politie, 2021). De Nationale Politie geeft een voorbeeld: de opsporing is vorig jaar met zes
man een half jaar bezig geweest met een zaak en kreeg deze niet rond. Door de ontsluiting van

27 Politie (z.d.). Legaal hacken. Verkregen via: https://kombijde.politie.nl/vakgebieden/ict/legaal-hacken
28 AIVD (2018). Onderzoeksopdrachtgerichte interceptie (OOG): Hoe onderzoeken wij communicatiestromen? Verkregen via:

https://www.aivd.nl/onderwerpen/onderzoeksopdrachtgerichte-interceptie-oog
29 Cushing, T. (2017). Judge says FBI’s NIT warrant invalid, points out FBI agent knew it was invalid when he requested it.
Verkregen via: https://www.techdirt.com/2017/04/07/judge-says-fbis-nit-warrant-invalid-points-out-fbi-agent-knew-it-wasinvalid-when-he-requested-it/

Pagina 37 van 124

cryptoberichten heeft één rechercheur in drie weken een zaak opgebouwd waarvoor diezelfde
verdachte alleen nog aangehouden en verhoord moet worden.
De politie moet naar eigen zeggen soms het gevoel onderdrukken om alles eruit te halen wat
erin zit bij gekraakte berichten. Er moet selectief gelezen worden en twee belangrijke zaken uit een
enorme hoeveelheid berichten kiezen om een afgerond proces verbaal te maken. Alles uitpluizen
terwijl er niet meer dan een lage straf te verwachten is, is vaak niet de moeite waard, zeker niet nu er
zoveel informatie van andere criminelen beschikbaar is, aldus de Nationale Politie (2021).
In onderstaande twee casussen zijn dergelijke opsporingsoperaties kort samengevat. Let op
dat dit ‘succesverhalen’ zijn. Verhalen over politieonderzoeken waarin veel is geïnvesteerd, maar die
tot weinig of geen bewijs hebben geleid, zijn we niet in openbare bronnen tegengekomen.
Casus 1: Ennetcom
Ennetcom is een telecombedrijf uit Nederland dat cryptotelefoons aanbood met PGP-versleuteling.
Deze versleuteling maakt het moeilijker voor opsporingsdiensten om berichten te onderscheppen
en maakt het criminelen makkelijker om zonder codetaal te communiceren. De telefoons waren te
koop voor een prijs tussen de 1.400 en 2.200 euro. Op 19 april 2016 is het volgende bericht in vier
talen gestuurd naar de 19.000 klanten van Ennetcom: ‘vanaf nu kunt u (voorlopig) geen gebruik
meer maken van deze diensten in verband met een grootschalig strafrechtelijk onderzoek naar
criminele eindgebruikers van versleutelde informatie’. In Nederland valt de recherche binnen op de
verschillende adressen van het Nijmeegse telecombedrijf, dat verdacht werd van witwassen en het
faciliteren van criminele activiteiten, en aan de andere kant van de oceaan wordt een kopie gemaakt
van de BlackBerry Enterprise Server (BES) in Toronto, Canada. De berichten (Ennetcom-data) waren
namelijk door het bedrijf opgeslagen op BES-servers in Canada.
Een half jaar later ontvangt het OM op last van de Canadese rechter zeven terabyte aan
versleutelde bestanden en ruim 3,6 miljoen berichten. THTC en het NFI onderzoeken deze berichten.
De vermeende daders waanden zich veilig en spraken vrijuit over hun daden of modus operandi of
met versluierd taalgebruik. Zo wijst ‘iets onder z’n waggie’ op een peilbaken (GPS-tracker) en ‘vegen’
staat voor ‘vermoorden’. In een artikel van Follow the Money (een platform voor
onderzoeksjournalistiek) geeft een officier van justitie dat deze Ennetcom-data ‘van belang [zijn] in
zeker honderd strafzaken’.30
Casus 2: EncroChat en Sky ECC
In 2020 is het versleutelde netwerk EncroChat ontmanteld, wat een grote shock is voor de
georganiseerde misdaad in Europa (Europol & Eurojust Public Information, 2020a). EncroChat biedt
een cryptotelefoon met een abonnement aan. Het is een Android telefoon waar alle
kwetsbaarheden af zijn gehaald en alleen de EncroChat communicatie app was geïnstalleerd
(Europol & Eurojust Public Information, 2021). Alle functies die een kwetsbaarheid zouden vormen
voor de anonimiteit van de gebruiker zijn weggehaald, zoals de camera, microfoon, GPS en usbpoort. Verder is het klantaccount niet gekoppeld aan het apparaat en wordt er geen gebruik
gemaakt van een simkaart. Daarnaast bood het product extra veiligheidsopties zoals het verwijder-

30

Lensink, H (2017). Hoe brute moorden leiden
https://www.ftm.nl/artikelen/moorden-discussie-privacy-pgp

tot

een

Pagina 38 van 124

discussie

over

privacy.

Verkregen

via:

Casus 2 (vervolg): EncroChat en Sky ECC
en van alle data. Dit kan op afstand worden gedaan door de helpdesk of leverancier (bijv. bij
arrestatie door de politie) of door een aantal keer het verkeerde wachtwoord in te voeren. De
cryptotelefoons kostten ongeveer 1.000 euro per stuk en een zes maanden abonnement met
internationaal bereik en 24/7 helpdesk kostte 1.500 euro.
In 2017 kwamen de Franse politie (Gendarmerie) deze telefoons regelmatig tegen in
opsporingsonderzoeken naar georganiseerde misdaad. In 2020 leek EncroChat één van de grootste
providers van versleutelde digitale communicatie waarvan vermoedelijk een groot deel van de
gebruikers criminele activiteiten pleegden. De hotspots van gebruikers waren op locaties die bekend
staan om onder andere de handel van cocaïne en cannabis.
In 2019 hebben de Franse autoriteiten een zaak geopend bij Eurojust (het Agentschap van
de EU voor justitiële samenwerking in strafzaken). Eurojust faciliteerde het opzetten van een Joint
Investigation Team (JIT) tussen Frankrijk en Nederland in april 2020, met participatie van Europol:
Operatie Lemont, zoals het in Nederland werd genoemd. Honderden onderzoeken hebben met
autorisatie van de magistraat, communicatie onderschept van duizenden criminelen. Frankrijk
leidde de operatie, die daar Emma 95 werd genoemd. De interceptie van berichten eindigden op 13
juni 2020, toen het bedrijf zich realiseerde dat overheidsinstanties het platform hadden
geïnfiltreerd. EncroChat heeft vervolgens een waarschuwing naar alle gebruikers gestuurd met het
advies om hun telefoon te vernietigen.
In totaal zijn er 100 miljoen onderschepte berichten gedeeld door tienduizenden gebruikers,
voornamelijk uit Europa (Europol & Eurojust Public Information, 2021). De data waren in eerste
instantie gedeeld met Nederland, door deelname aan JIT. Andere landen wilden ook toegang tot de
ontsleutelde data van EncroChat. Ontsleutelde data zijn geleverd voor honderden lopende
opsporingsonderzoeken. Deze data zorgden voor nieuw bewijs en verstoring van criminele
activiteiten zoals drugshandel op grote schaal, witwassen, corruptie en andere vormen van
gewelddadige criminaliteit zoals moord, afpersing, diefstal, zware aanvallen en gijzelingen. Tevens
heeft het geleid tot het openen van nieuwe opsporingsonderzoeken.
Na het neerhalen van EncroChat in juni 2020, zijn veel gebruikers overgestapt naar het
populaire Sky ECC platform (Europol, 2021d). Wereldwijd had het platform 170.000 gebruikers,
waarvan 20% uit België en Nederland. Het platform had een eigen infrastructuur en applicaties die
opereerden in de VS en Canada, met computerservers in Europa. Wereldwijd werden dagelijks drie
miljoen berichten gedeeld via Sky ECC.
Niet veel later na Ennetcom volgde nog een succesvolle vergelijkbare operatie in maart
2021: de takedown van Sky ECC (Europol, 2021a). Vanaf medio februari 2021 hebben autoriteiten
70.000 gebruikers kunnen monitoren die gebruik maakten van Sky ECC. Dit leidde op 9 maart 2021
tot meerdere arrestaties en huiszoekingen in België en Nederland. Een internationale groep van
opsporingsinstanties (België, Frankrijk en Nederland) hebben met hulp van Europol en Eurojust de
communicatiedienst Sky ECC neergehaald. Na het neerhalen van Sky ECC was de strategie van het
Operation Task Force Greenlight/Operation Trojan Shield om gebruikers te laten migreren naar het
platform ANOM, het platform onder beheer van de FBI.31

31

Zie voor meer informatie: https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/800-criminals-arrested-inbiggest-ever-law-enforcement-operation-against-encrypted-communication

Pagina 39 van 124

Internationale samenwerking
Bij internationale opsporingsonderzoeken worden twee categorieën van zaken onderscheiden waarin
encryptie een rol speelt (Europol & Eurojust Public Information, 2021). In het eerste type zaak gaat het
om decryptie van de tool zelf. Dus de encryptie-tool die door criminelen wordt gebruikt is de focus van
het onderzoek. Het tweede type zaak is een spin-off zaak, waar de focus ligt op andere aspecten dan
encryptie, maar waarbij de ontsleutelde communicatie van criminelen wel nodig is als bewijs.
Bijvoorbeeld verder onderzoek naar drugshandelzaken naar aanleiding van de EncroChat-berichten.
Coöperatie en coördinatie van verschillende landen is belangrijk, specifiek vanuit het
technische en juridische perspectief. Er is internationale wetgeving aanwezig, maar er zijn verschillen
in nationale juridische kaders van de EU-landen. Tevens zijn er andere juridische kaders buiten de EU.
Dit kan zorgen voor een belemmeringen in het opsporingsproces. Er is dan ook steeds meer behoefte
aan een geharmoniseerd juridisch kader op EU-niveau om online onderzoeken uit te voeren (Council
of the European Union, 2016a, in EMCDDA & Europol, 2017). Het gebrek aan dergelijke harmonisatie
beperkt de mogelijkheden om online criminele activiteiten te monitoren en rechtmatig kritieke
bewijsstukken te verzamelen online. Aan de andere kant moeten deze juridische kaders er volgens
Losavio en collega’s (2019) tegelijkertijd voorkomen dat er een ‘panopticon’ maatschappij ontstaat
waarbij de overheid bij de hele maatschappij mee kan kijken.
Er bestaat al een aantal manieren waarop internationaal wordt samengewerkt. Het is mogelijk
om een JIT op te zetten als samenwerkingsverband (zie bijv. casus 2). Daarnaast kan Eurojust in
dergelijke internationale samenwerkingen ondersteunen. Eurojust ondersteunt de justitiële
coördinatie en samenwerking tussen nationale overheden in de strijd tegen terrorisme en zware
georganiseerde misdaad waarbij meer dan één EU-land betrokken is. De fysieke locatie van Eurojust is
Den Haag. Eurojust heeft bijvoorbeeld gefaciliteerd in de operatie van EncroChat.
Sinds 2016 wordt het EC3 Decryptie Platform gebruikt om meerdere opsporingsonderzoeken
te ondersteunen (Europol & Eurojust Public Information, 2021). Vanaf 2020 is het nieuwe decryptie
platform van Europol gestart, waardoor Europol meer capaciteit heeft om rechtmatig informatie te
kunnen ontsleutelen. In casus 3 en 4 is internationale samenwerking belangrijk. Hoewel de link met
encryptie in casus 4 minder aan de orde is, hebben we deze ingevoegd omdat daarin het aspect
‘locatie’ wordt belicht. In de toekomst zullen technologische ontwikkelingen elkaar blijven opvolgen,
wat er voor pleit om in het juridische kader te anticiperen en te ontwikkelen op de toekomst (Losavio
e.a., 2019).
Casus 3: Phantom Secure
Phantom Secure was een Canadese onderneming dat gemodificeerde Blackberries leverde, kortom
cryptotelefoons. Op de telefoon was het mogelijk om met PGP-beveiliging te communiceren en om
WhatsApp te gebruiken (Hartel & van Wegberg, 2021). Het bedrijf had 20.000 gebruikers. In tien
jaar tijd heeft het bedrijf een winst van 80 miljoen dollar behaald (Europol & Eurojust Public
Information, 2020b). In 2019 hebben Europol en Eurojust samengewerkt in Operation Icebreaker.
Dit heeft geresulteerd in het aanhouden van de CEO en tevens in het ontmantelen van een
internationale georganiseerde misdaadgroep, verantwoordelijk voor grootschalige drugshandel,
sigarettenhandel, liquidaties en witwassen.

Pagina 40 van 124

Casus 3 (vervolg): Phantom Secure
In totaal zijn honderd cryptotelefoons in beslag genomen. Uit een transcript tussen de
voorgaande CEO van het bedrijf en een undercover FBI-agent blijkt dat Phantom Secure specifiek is
ontwikkeld om drugshandel te faciliteren (Europol & Eurojust Public Information, 2020b). Het bedrijf
faciliteerde met de telefoons moord en drugshandel in landen zoals VS, Australië, Mexico, Canada,
Thailand en delen van Europa (Europol & Eurojust Public Information, 2020b).
Casus 4: AlphaBay en Hansa
AlphaBay was één van de grootste dark web marktplaatsen voor drugs (EMCDDA & Europol, 2017).
Het had 200.000 gebruikers en 40.000 verkopers. Er is naar schatting voor 1 miljard Amerikaanse
dollar verhandeld op het platform. Tevens werd geschat dat AlphaBay verantwoordelijk was voor
28% van alle drugsverkoop tussen 2015-2017. In 2017 werd AlphaBay offline gehaald door de FBI.
Dat leidde er toe dat een groot deel van de gebruikers overstapten naar andere dark markets zoals
Hansa Market. Hansa was in die tijd de op twee na grootste criminele marktplaats, vooral gericht op
drugshandel. Dagelijks stapten 5.000 gebruikers over naar Hansa Market, maar deze marktplaats
werd beheerd door de Nederlandse politie. Met operatie Bayonet heeft THTC toegang gekregen tot
een server waarop Hansa Market draaide. In plaats van het offline halen van Hansa, heeft THTC in
samenspraak met de FBI ervoor gekozen om deze voor één maand zelf te beheren. In de 27 dagen
die volgden heeft de politie informatie verzameld over 27.000 transacties en data verzameld over
420.000 gebruikers, inclusief 10.000 huisadressen (EMCDDA & Europol, 2017).

3.3.3 De opbrengst van opsporingsonderzoeken
Uiteindelijk draait het in opsporingsonderzoek om bewijs. Zoals in de vorige sectie beschreven maakt
Eurojust een onderscheid in twee categorieën van zaken waarin encryptie voorkomt, namelijk zaken
waar decryptie van het technische hulpmiddel, dat door criminelen wordt gebruikt, de focus is van het
opsporingsonderzoek, en de zogenoemde spin-off zaken. In een krantenartikel uit 2017 waarin wordt
gesproken over in beslag genomen berichten van PGP-telefoons en servers wordt gesteld dat het OM
ongeveer 3,6 miljoen berichten kon ontcijferen. Deze ‘goudmijn aan informatie’ zou een mokerslag
voor de onderwereld kunnen betekenen.32 Fukami en collega’s (2021) stellen dan ook dat forensische
analyse op encrypte apparaten ondertussen een essentiële opsporingsvaardigheid voor
opsporingsinstantie is.
Encryptie kan dus in positieve en negatieve zin een rol spelen in de opbrengsten van een
opsporingsproces. Hierbij kan qua bewijsvoering bijvoorbeeld worden gedacht aan het lokaliseren van
relevante personen en goederen. Door het toenemende gebruik van encryptie,
anonimisatietechnieken, cryptovaluta en het dark web kunnen opsporingsinstanties moeilijker
informatie achterhalen over de fysieke locatie van een verdachte, de criminele infrastructuur of
digitaal bewijs verzamelen (Europol & Eurojust Public Information, 2018). Bovendien zorgt het
toenemende gebruik van cloud-dataopslag dat de data worden opgeslagen op fysieke locaties in
andere rechtsgebieden. Het verlies van de locatie zorgt voor onzekerheid in de

32 Beerekamp, H. (2017). Waarom de waggie niet gevlamd is…. Verkregen via: https://www.nrc.nl/nieuws/2017/06/01/

waarom-de-waggie-niet-gevlamd-is-10866041-a1561244

Pagina 41 van 124

opsporingsbevoegdheden in verschillende rechtsgebieden. Juridische autoriteiten zoals Eurojust
kunnen ondersteuning bieden.
In dezelfde lijn van redenering kan encryptie ook een rol spelen in de bewijsvoering aangaande
het identificeren van relevante personen en goederen, het vaststellen van samenwerkingsverbanden
en relaties en het signaleren van (mogelijke) criminele activiteiten. Hoewel encryptie in eerste instantie
een verduisterende werking heeft hierop, ligt er zodra de encryptie is gekraakt of omzeild een schat
aan waardevolle data c.q. mogelijke bewijslast. Om aan de toestroom van meldingen en data te
voldoen, wordt de keuze welke verdachten nadere aandacht verdienen steeds belangrijker. Met de
hoeveelheid beschikbare data is het ook mogelijk om criminele samenwerkingsverbanden en hun
netwerken in kaart te brengen (Boerman e.a., 2017). Succesvolle operaties zoals SKY ECC, EncroChat
en ANOM hebben voor een enorme hoeveelheid data gezorgd (Nationale Politie, 2021).

Pagina 42 van 124

4. Resultaten
In dit onderzoek is eerst via zestien oriënterende interviews met negentien experts van de politie, het
Openbaar Ministerie (OM) en het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) in kaart gebracht of encryptie
een rol speelt in de opsporing, en zo ja hoe die rol eruit ziet. Deze beelden zijn daarna aangevuld met
enkele bevindingen uit de analyse van rechterlijke uitspraken en vragenlijstresultaten van 177
politiemensen die werkzaam zijn in de opsporing, en vervolgens verrijkt en verdiept met resultaten uit
acht verdiepende interviews met experts van het OM (n=3) en de Rechtspraak (RM, n=5). Wanneer in
de tekst wordt gesproken over ‘respondenten’ dan doelen we daarbij op de deelnemers aan de
vragenlijst. In andere gevallen spreken we van ‘geïnterviewden’. Om de anonimiteit van de deelnemers
zo goed mogelijk te waarborgen, vermelden we geen gedetailleerde informatie van wie de quotes
(interviews) of tekstovernames (vragenlijst) afkomstig zijn.
In dit hoofdstuk wordt eerst verkend welke toepassingen van encryptie zoal voorkomen, op
welke wijze deze voorkomen en wat de ontwikkelingen op dit gebied zijn in de afgelopen vijf jaar (par.
4.1). Daarna gaan we in op het verloop van opsporingsonderzoeken waarin encryptie voor komt (par.
4.2) en de opbrengst ervan (par. 4.3). In sommige gevallen kan het zijn dat de gepresenteerde inhoud
past in meerdere paragrafen of secties. Hierdoor kan soms sprake zijn van enige herhaling.

4.1 De aard van encryptie in opsporingsonderzoeken
Voordat we het kunnen hebben over de rol van encryptie in opsporingsonderzoeken is vooraleerst
nodig te weten óf encryptie een rol speelt. Geïnterviewden geven aan dat encryptie iedere dag een rol
speelt binnen de opsporing. In elke fase van een onderzoek loopt de politie tegen een vorm van
encryptie aan. Dit loopt van de beginfase van een onderzoek, zoals bij taps, tot aan de eindfase bij
bijvoorbeeld de in beslagname van gegevensdragers die versleuteld zijn. De prevalentie is volgens
geïnterviewden sterk afhankelijk van type misdrijf (4.1.1), type toepassing (4.1.2) en type verdachte
(4.1.3). Tot slot staan we stil bij de ontwikkelingen van encryptie in de afgelopen jaren (4.1.4).
Op basis van vragenlijstonderzoek onder 177 politiemensen die werkzaam zijn in de opsporing
wordt duidelijk dat alle respondenten en/of hun team in de afgelopen vijf jaar met encryptie te maken
hebben gehad. Sterker, 83,6% van de respondenten heeft veel of uitsluitend met dergelijke zaken te
maken. Encryptie is gemeengoed in opsporingsonderzoeken. De vraag is dus niet of men er mee te
maken heeft, maar wat de rol van encryptie inhoudt en wat dit betekent voor de opsporingspraktijk.

4.1.1 Type misdrijven en encryptie
De geïnterviewden vertellen dat encryptie vrijwel overal voorkomt; “er zijn geen zaken met encryptie
of zonder encryptie; encryptie is overal.” Tevens geven zij aan dat encryptie voorkomt in alle delicten
waarbij gecommuniceerd wordt. Immers, bijna elke communicatiemiddel dat wordt gebruikt is
tegenwoordig versleuteld; ook reguliere telefoongesprekken. Een geïnterviewde stelt verder: “Bij een
winkeldiefstal en geweldsdelicten waarschijnlijk niet, maar in alle misdrijven waar planning aan vooraf
gaat komt wel encryptie voor.”
Van de respondenten die in hun werk met ondermijning te maken hebben (n=157) geeft 91%
aan dat encryptie in de helft tot alle zaken een rol speelt. Voor high impact crime (HIC, n=110) is dat
73% en voor veelvoorkomende criminaliteit (VVC, n=72) 36%. Een respondent geeft in het kader van
VVC – waar de rol van encryptie dus minder vaak wordt genoemd – aan: “Binnen VVC zaken wordt
encryptie niet eens aangeboden. Kost te veel tijd en capaciteit gezien de vele zaken die wij hebben en
Pagina 43 van 124

loont niet om dit te doen. Jammer, want vaak begint hier al de ondermijning…” Een rechtercommissaris (rc) geeft ook aan encryptie niet tegen te komen in VVC-zaken, maar vooral bij
georganiseerde misdaad. Een andere geïnterviewde geeft aan dat encryptie wel voorkomt bij VVC,
omdat het de meer gangbare en veel gebruikte vormen betreft, zoals WhatsApp en Signal, terwijl voor
ondermijning “men alles inricht met de gedachte ‘dit alles moet zo snel mogelijk weg en niemand mag
dit zien’.” Bij ondermijning is de belemmering van encryptie volgens deze, maar ook andere
geïnterviewden, echter het grootst.
Ook andere geïnterviewden vertellen dat encryptie voornamelijk voorkomt in alle vormen van
georganiseerde misdaad. Daarbij wordt aangegeven dat encryptie veelal wordt toegepast door
criminele samenwerkingsverbanden die actief zijn op het gebied van verdovende middelen, en in iets
mindere mate bij mensenhandel. Ook stuiten geïnterviewden naar eigen zeggen vaak op encryptie bij
cybercrimezaken. Eén geïnterviewde zegt dat vooral in de midden-criminaliteit zoals ram- en
plofkraken en gewapende overvallen de nadelige effecten van encryptie het grootst zijn, en minder bij
de zware, georganiseerde criminaliteit. Tot slot komt encryptie volgens de geïnterviewden veel voor
bij complexere kinderpornozaken en kindersekstoerisme, maar minder in andere typen zedenzaken.
Ook milieuzaken worden genoemd als een type misdrijf waar encryptie minder voorkomt.
Wanneer we op kwantitatieve wijze inzoomen op type delicten dan zien we het volgende
(tabel 4.1). Encryptie wordt het vaakst genoemd bij opsporingsonderzoeken naar georganiseerde
criminaliteit, drugsmisdrijven, kinderporno en cybercrime in ruime en enge zin (i.e., gedigitaliseerde
criminaliteit en cybercrime). Let op dat georganiseerde criminaliteit geen soort misdrijf is, maar een
uitvoeringswijze. Veel drugsmisdrijven kunnen derhalve ook uit georganiseerde misdaad bestaan en
andersom. Delicten waarin encryptie volgens respondenten nauwelijks een rol speelt, zijn
milieucriminaliteit (overeenkomstig met bevindingen uit de interviews), verkeersdelicten en
vandalisme/vernieling. Hierbij moet worden gelet op het geringe aantal respondenten dat met deze
delictscategorieën te maken heeft in het dagelijks werk (respectievelijk n=11, n=5, n=11) en dus ook
alleen deze vraag hebben beantwoord. Hierdoor kan een mogelijke vertekening zijn ontstaan. Ook
dient rekening te worden gehouden met dat encryptie hier in de meest brede zin van het woord is
uitgevraagd. De specifieke toepassingen van encryptie staan centraal in sectie 4.1.2.
Tabel 4.1: Soorten opsporingsonderzoeken waar dagelijks mee te maken en hoe vaak daarbinnen
encryptie een rol speelt (N=177)

Delict
Drugsmisdrijven
Georganiseerde criminaliteit
Levensdelicten (bijv. doodslag
en (poging tot) moord)
Wapendelicten
(bijv. wapenbezit en -handel)

Met welke ops.onderz.
Hoe vaak speelt encryptie een rol in deze soorten
dagelijks te maken (Let op: opsporingsonderzoeken (% van personen die
encryptie hoeft geen rol te hebben aangegeven hier dagelijks mee te maken
spelen)
hebben gehad)
%
N
Nooit
Weinig Niet weinig/ Veel Altijd
Ja
ja
niet veel
73,4
72,9
54,8

130
129
97

0%
0%
3,1%

2,3%
0,8%
8,2%

5,4%
2,3%
22,7%

62,3% 30,0%
51,2% 45,7%
51,5% 14,4%

49,7

88

1,1%

6,8%

21,6%

52,3% 18,2%

Noot. Aflopend gesorteerd op hoe vaak respondenten dagelijks met de delicten te maken hebben.

Pagina 44 van 124

Tabel 4.1 (vervolg): Soorten opsporingsonderzoeken waar dagelijks mee te maken en hoe vaak
daarbinnen encryptie een rol speelt (N=177)

Delict
Geweldsdelicten
(bijv. mishandeling, bedreiging
en stalking)
Vermogensdelicten
(bijv. diefstal, inbraak en
fraude/bedrog)
Gedigitaliseerde criminaliteit
(IT slechts als middel)
(bijv. online oplichting)
Cybercrime (IT zowel doel
als middel)
(bijv. hacken en DDoS-aanval)
Seksuele misdrijven / zeden
Kinderporno
Vandalisme / vernieling
Milieucriminaliteit
Verkeersdelicten
(bijv. verlaten plaats ongeval
en rijden onder invloed)

Met welke ops.onderz.
Hoe vaak speelt encryptie een rol in deze soorten
dagelijks te maken (Let op: opsporingsonderzoeken (% van personen die
encryptie hoeft geen rol te hebben aangegeven hier dagelijks mee te maken
spelen)
hebben gehad)
%
N
Nooit
Weinig Niet weinig/ Veel Altijd
Ja
ja
niet veel
44,1

78

2,6%

16,7%

25,6%

46,2% 9,0%

40,1

71

9,9%

0%

22,5%

62,0% 5,6%

33,3

118

0%

5,1%

18,6%

59,3% 16,9%

22,6

40

0%

2,5%

10,0%

52,5% 35,0%

11,9
10,2
6,2
6,2
2,8

21
18
11
11
5

0%
0%
0%
9,1%
40,0%

9,5%
0%
45,5%
36,4%
20,0%

28,6%
11,1%
27,3%
36,4%
20,0%

61,9% 0%
61,1% 27,8%
27,3% 0%
18,2% 0%
20,0% 0%

Noot. Aflopend gesorteerd op hoe vaak respondenten dagelijks met de delicten te maken hebben. 33

In onze analyse van rechterlijke uitspraken van zaken waarin encryptie een rol speelt, komen relatief
vaak druggerelateerde zaken naar voren. Zaken hebben betrekking op smokkel, invoer, handel en bezit
van drugs zoals cocaïne, heroïne en ketamine. Daarna komt witwassen het meeste voor, zowel als een
op zichzelf staand delict als in combinatie met andere criminaliteitsvormen. In interviews met rechters
en rc’en kwamen bovengenoemde zaken ook meermaals naar voren. Een rechter geeft aan dat
encryptie voorkomt in “alles wat in georganiseerd verband is gebeurd.” Deze rechter stelt ook: “De
‘gewone’ drugsdealer is minder bezig met het beveiligen van zijn computer en maakt vaak gebruik van
een gewone telefoon.” Zaken die niet in de analyse van rechterlijke uitspraken naar voren komen, maar
wel in de interviews zijn besproken betreffen: online bedreigingen en opruiïngen via internet.
Kinderpornozaken en cybercrime komen ook voor in de zaken die we geanalyseerd hebben
van Rechtspraak.nl, maar in mindere mate. Een rc geeft aan dat ten opzichte van een aantal jaar
geleden de frequentie van encryptie in kinderpornozaken aan het afnemen is, of in ieder geval dat het
minder als probleem wordt ervaren in strafzaken. Dat kan volgens de rc met meerdere facetten te
33 In de interviews is gevraagd in hoeverre cryptovaluta in dit verband een rol speelt. De geïnterviewden geven aan

cryptovaluta wel tegen te komen in hun opsporingswerkzaamheden, maar ook dat het volgens hen niet noemenswaardig is,
omdat zij hier niet een directe link met encryptie zien. Om die reden is cryptovaluta buiten de vragenlijst gehouden.

Pagina 45 van 124

maken hebben, zoals minder prioriteit van de politie of dat daders denken ‘het helpt niet’ of ‘ze komen
er toch doorheen’. Hij stelt verder dat vroeger het NFI bij wijze van spreken tien jaar bezig was om in
een kinderpornozaak de encryptie te kraken, terwijl dat al lang niet meer zo is. De politie en NFI hebben
zich daarin ontwikkeld, terwijl de methoden die door verdachten gebruikt worden, zoals
databestanden opslaan in een veilige map met wachtwoord en cryptocontainers, niet vooruit zijn
gegaan.

4.1.2 Type toepassingen van encryptie
Nu we weten in welke opsporingsonderzoeken encryptie een rol speelt, kijken we naar wat voor
toepassingen van encryptie worden gebruikt. De toepassing van encryptie wordt door geïnterviewden
in verschillende typen verdeeld. Op hoofdlijnen betreft het stromende data en opgeslagen data.
Daarnaast spreekt men over het (i) versleutelen van communicatie, (ii) versleutelen van hardware en
data, (iii) versleutelen van onlinediensten en (iv) het verhullen van digitale locaties. Hieronder vallen
weer verschillende toepassingen van encryptie.
In tabel 4.2 staat een overzicht met deze toepassingen zoals in de survey bevraagd. De vijf
meest voorkomende toepassingen die respondenten in hun werk tegenkomen zijn: versleutelde
mobiele telefoons (88,1%), versleutelde chatdiensten (81,3%), versleutelde devices, anders dan
mobiele telefoons (68,9%), versleutelde berichtendiensten (67,3%) en crypto-telefoons (65,0%). De
dagelijkse frequentie van het voorkomen van encryptie in de opsporing is dus voor een belangrijk deel
toe te schrijven aan inbeslaggenomen mobiele telefoons. Een geïnterviewde politiemedewerker geeft
aan dat in beslag genomen telefoons in 90-95% van de gevallen versleuteld zijn.
Tabel 4.2: Toepassingen van encryptie in opsporingsonderzoeken (N=177)
Toepassing encryptie
Versleutelde communicatie
(end-to-end-encryptie)
Versleutelde chatdiensten
(bijv. Telegram, Signal, WhatsApp)
Versleutelde berichtendienst
(bijv. Sky ECC, PGP)
Crypto-telefoons
(bijv. Ennetcom, EncroChat)
Versleutelde maildiensten
(bijv. ProtonMail)
Versleutelde hardware en data
Versleutelde mobiele telefoons
(bijv. met pincode, gezichtsherkenning)
Versleutelde devices, anders dan mobiele
telefoons (bijv. laptop en desktop comp.)
Versleutelde gegevensdragers
(bijv. usb-sticks, harde schijf)
Cryptocontainers (versleutelde data)
(bijv. met VeraCrypt, BitLocker)

Niet

Weinig

Niet weinig/
niet veel

Veel

Altijd

Weet niet/
ken ik niet

4,5%

5,1%

7,3%

41,8%

39,5%

1,7%

9,6%

6,8%

14,7%

55,4%

11,9%

1,7%

8,5%

9,0%

15,8%

53,7%

11,3%

1,7%

17,5%

33,3%

22,0%

15,8%

2,8%

8,5%

4,5%

1,7%

4,0%

49,7%

38,4%

1,7%

4,0%

7,9%

17,5%

52,5%

16,4%

1,7%

4,0%

16,9%

33,3%

38,4%

5,1%

2,3%

10,7%

35,6%

21,5%

19,8%

1,7%

10,7%

Pagina 46 van 124

Tabel 4.2 (vervolg): Toepassingen van encryptie in opsporingsonderzoeken (N=177)
Toepassing encryptie

Niet

Weinig

Niet weinig/
niet veel

Veel

Altijd

Weet niet/ ken
ik niet

Versleutelde onlinediensten
Sociale media
(bijv. wachtwoordbeveiliging)
Versleutelde cloudopslag
Bulletproof hosting

4,5%

13,0%

20,3%

44,1%

11,9%

6,2%

11,3%
18,6%

24,3%
20,3%

27,7%
12,4%

20,3%
11,3%

1,7%
0,6%

14,7%
36,7%

Tools voor verhullen digitale locaties
(IP-adres)
VPN (Virtual Private Network)
Tor (The Onion Router)

7,9%
13,6%

22,0%
28,2%

16,9%
15,8%

27,7%
17,5%

6,2%
2,8%

19,2%
22,0%

In tabel 4.2 valt verder op dat social media accounts zijn benoemd. Sociale media accounts hebben
veelal geen end-to-end encryptie (E2EE), maar zijn wel versleuteld met een wachtwoord. Door
geïnterviewden wordt anders gedacht over het wel of niet onder encryptie scharen van dit type
beveiliging (zie ook par. 5.1). Dit geldt ook voor de toepassing van bijvoorbeeld biometrie, VPN en Tor.
De belangrijkste reden om deze wel uit te vragen is dat het door geïnterviewden werd genoemd in
relatie tot encryptie. Tot slot kan een opmerking worden geplaatst bij de gehanteerde voorbeelden. In
sommige gevallen passen de voorbeelden onder meerdere toepassingsvormen. Ter illustratie,
EncroChat kan worden gezien als een aanbieder van versleutelde berichtendiensten, maar ook als een
aanbieder van cyptotelefoons (waarmee versleutelde berichten kunnen worden verstuurd). Waar
geen discussie over lijkt te zijn betreft het doel dat met encryptie wordt nagestreefd; het afschermen
of verhullen van informatie.
Om geen toepassingen van encryptie te missen, hebben we respondenten gevraagd welke
toepassingen zij in hun werk nog meer tegenkomen. Twee respondenten noemen de toepassing van
https (d.w.z. gebruik van TLS om webverkeer te beveiligen). Toepassingen die eenmaal worden
genoemd omvatten Tails of soortgelijke besturingssystemen (waarbij de respondent benoemt dat dit
weinig voorkomt), versleutelde (lokale) databases, gebruik van virtuele machines (waarbij de
respondent aangeeft dat dit mogelijk onder cryptocontainers kan vallen) en cryptovaluta ‘wallets’.
Door een geïnterviewde werd tot slot aangegeven dat nog een eenvoudige manier van encryptie wordt
gebruikt, namelijk ‘Bargoens’; een sociale taalvariatie. Met Bargoens wordt een ‘geheimtaal’ gebruikt
waarmee verdachten communiceren.
Rechters en rc’en geven in interviews aan met de volgende toepassingen van encryptie in
aanraking te komen in strafzaken: cloudopslag, Signal, Telegram, WhatsApp, dark web (kinderporno),
BitLocker, Tor (illegale dark web handelsplaatsen) en smartphones met pincode of gezichtsherkenning.
ProtonMail ziet men ook terug in zaken, vooral bij drugshandel, wapenzaken, zedenzaken en
terrorismeverdenking, maar in mindere mate. Ook ziet men in mindere mate bulletproof hosting
voorbij komen in zaken. Dit komt bijvoorbeeld voor in zaken die gaan over het aanbieden van criminele
diensten en het opslaan van bestanden met data van gestolen creditcards. Volgens geïnterviewden uit
de oriënterende fase wordt bulletproof hosting voornamelijk toegepast bij het plegen van cybercrime.
Om te onderzoeken of toepassingen juist vaker of minder vaak voorkomen bij bepaalde type
delicten is een correlatietabel gemaakt tussen het type criminaliteit waarmee opsporingsmedewerkers
aangeven dagelijks te maken te hebben en de toepassingen waarmee zij te maken hebben in hun
Pagina 47 van 124

opsporingsonderzoek. De toepassingen van cryptotelefoons en versleutelde berichtendiensten (bijv.
Ennetcom en EncroChat) komen vaker voor bij drugsmisdrijven, georganiseerde criminaliteit en
wapendelicten en juist minder bij seksuele misdrijven/zeden en kinderporno (en versleutelde
berichtendiensten bij vandalisme). Cryptocontainers komt men daarentegen vaker tegen bij
opsporingsonderzoeken naar vermogensdelicten, cybercrime en milieucriminaliteit. Versleutelde
gegevensdragers komen vaker voor in kinderpornozaken. Verder blijken versleutelde chatdiensten,
versleutelde mobiele telefoons34, versleutelde devices, bulletproof hosting en Tor niet vaker of minder
vaak als toepassing bij een bepaald type delict voor te komen. In bijlage VI (tabel VI.1) staat een
overzicht van deze correlaties.

4.1.3 Type verdachten en encryptie
Encryptie is tegenwoordig alom aanwezig in allerlei producten en diensten die door bedrijven en
burgers gebruikt worden. Daarnaast zijn er encryptiediensten die volgens geïnterviewden voor 99%
enkel door criminelen worden gebruikt, zoals cryptotelefoons. In de interviews merkten we dat een
aantal geïnterviewden de aard van encryptie classificeert in twee categorieën, namelijk technologiegedreven encryptie (ook wel encryption-by-design genoemd) en mens-gedreven encryptie (ook wel
encryption-by-choice genoemd). Let op dat dit geen wetenschappelijke definitie is of wederzijds
uitsluitende categorieën zijn; het is hoe verschillende politiemensen het in interviews beschouwen.
Onder technologie-gedreven encryptie verstaan geïnterviewden dat encryptie standaard is
verwerkt in de technologie. Hierbij kan gedacht worden aan Over-The-Top (OTT)
communicatiediensten, zoals WhatsApp en Telegram, maar ook aan vingerafdrukbeveiliging en
gezichtsherkenning op mobiele telefoons (biometrie). Een geïnterviewde geeft aan dat deze vorm over
het algemeen het meest voorkomt in opsporingsonderzoeken en dat het gebruik ervan veelal
onbewust is. Technologie-gedreven encryptie wordt steeds vaker gebruikt door criminelen om minder
op te vallen, voornamelijk wanneer bedrijven achter die diensten zitten die niet of nauwelijks bereid
zijn om informatie te delen met de overheid. Ook minder technisch onderlegde criminelen en/of
beginnende criminelen maken volgens geïnterviewden (onbewust) gebruik van technologie-gedreven
encryptie. Wel hangt een en ander volgens geïnterviewden samen met het type dader; wel of geen
affiniteit met technologie.
“Op het moment dat een doorzoeking plaatsvindt in een ‘huis-, tuin- en keukenzaak’, zul je
altijd verschillende digitale gegevensdragers aantreffen, maar om daar binnen te komen en om de
encryptie te omzeilen of te ontsleutelen, dat is daar doorgaans geen probleem; in de meeste gevallen
lukt het wel. Op het moment dat je een crimineel hebt die digitaal onderlegd is, is het anders.” De
betreffende OvJ benoemt daarbij dat er gevallen zijn waar mensen geen wachtwoord op de computer
hebben. “Bij een cybercrimineel zie je dat absoluut niet.” Tevens geeft hij aan dat in de toekomst de
meeste mensen wellicht beter digitaal onderlegd zullen zijn, en dat in die zin encryptie mogelijk lastiger
wordt. Aan de ander kant benoemt hij dat de opsporing en vervolging zich ook verder zullen
ontwikkelen.
Mens-gedreven encryptie wordt door geïnterviewden beschreven als encryptie die bewust
door een persoon wordt toegepast of ingesteld, bijvoorbeeld op een device, applicatie of online
34 Een mogelijke oorzaak dat mobiele telefoons niet sterk correleren – wat misschien wel verwacht zou worden – kan zijn dat

Operationeel Specialisten die zich met meerdere type delicten bezighouden, ook op meerdere delicten ‘ja’ hebben
geantwoord. Daarmee zouden (mogelijke) correlaties getroebleerd kunnen zijn.

Pagina 48 van 124

omgeving. Mens-gedreven encryptie zou veelal ingezet worden om iets bewust te verhullen, heimelijk
op te slaan of te gebruiken. Een geïnterviewde zegt hierover: “De slimmere [verdachten] zijn andere
types. Ze zijn scherper; in het beveiligen van data, maar ook bijvoorbeeld met toestemming geven. De
minder slimme types hebben zoiets van ‘we worden toch wel een keer gepakt’ en werken ook eerder
mee met het politieonderzoek.” Mens-gedreven encryptie wordt door geïnterviewden dan ook
beschouwd als indicatie van verdachte activiteiten: “Mensen die willens en wetens met verkeerde
dingen bezig zijn, zijn over het algemeen bewust met encryptie bezig.” Een andere geïnterviewde geeft
aan: “Als er 70 normale telefoons in beslag genomen worden en twee encrypted telefoons, dan leggen
we de focus op de versleutelde telefoons.” Ook een respondent zegt hier iets over: “Encryptie zegt in
onze tak van sport meestal wat over de mate waarin mensen wat te verbergen hebben.”
Een belangrijke opmerking die wij willen maken is dat politiemensen de rol van mens-gedreven
encryptie uitleggen in de context van het onderzoek, waarbij bewijsgaring en de criminele toepassing
van encryptie centraal staat. Wij willen niet de indruk wekken dat wij de verbinding tussen
encryptiegebruik en criminaliteit leggen. Immers, niet iedereen die gebruik maakt van Telegram, Tor
of Signal is meteen een verdachte. Dit zijn net zo goed individuen die heel bewust omgaan met hun
privacy. Een respondent benoemt dit ook: “[…] encryptie wordt voor 99% gebruikt voor legitieme
doeleinden.” Het bewust toepassen van encryptie komt volgens een geïnterviewde relatief weinig voor
en hij schat in dat dit in ongeveer 5% van de zaken een rol speelt. Bovendien is volgens een OvJ vaak
ook al sprake van een verdenking op het moment dat daar zo over wordt gedacht.

4.1.4 Ontwikkelingen van encryptie in opsporingsonderzoeken in de afgelopen vijf jaar
Vrijwel alle geïnterviewden – zowel in de oriënterende als verdiepende fase – zeggen dat de aard en
toepassing van encryptie in de opsporing in de afgelopen vijf jaar is veranderd en dat het gebruik ervan
is toegenomen. Respondenten op de vragenlijst geven ook aan dat volgens hen de frequentie waarmee
zij in hun team te maken hebben met encryptie in de afgelopen vijf jaar is toegenomen (88,7%).
Ongeveer een op de twintig politiemensen geeft aan dit niet te weten (5,6%) of dat de frequentie
(vrijwel) gelijk is gebleven (5,1%). Eén respondent gaf aan dat de frequente is afgenomen.
Een exacte uitspraak over omvang of frequentie kunnen geïnterviewden niet geven. Daarnaast
zeggen geïnterviewden dat de omvangvraag niet alleen moeilijk is te beantwoorden, maar dat die
vraag ook minder relevant is. Een belangrijkere vraag is volgens hen: “Hoe vaak is het echt een
probleem als je bijvoorbeeld niet in een telefoon of laptop kunt komen? Stel je voor dat er vier devices
in beslag genomen worden. Als het bij drie devices lukt om binnen te komen, en bij de vierde niet, is het
dan een probleem?” We vroegen OvJ’s hierop door en een van het zei: “Je kan er niet bij, dus je hebt
geen idee wat erop staat. Je moet het doen met de drie telefoons die je wel hebt en de rest. Of dat
genoeg is hangt af van wat je hebt en je weet nooit wat op die andere gestaan heeft.” Een andere OvJ
stelt dat er van tevoren een verdenking is van een strafbaar feit. Als informatie uit die drie devices
daaraan ondersteunend is, dan maakt het minder uit wat er op de vierde staat. Waarbij wel een
kanttekening wordt gemaakt dat daardoor het beeld wellicht completer zou zijn en mogelijk andere
strafbare feiten aan het licht waren gekomen. Deze OvJ kan zich geen zaken heugen waardoor in een
dergelijk geval sprake was van te weinig bewijs.
In sommige gevallen kunnen wat specifiekere aantallen worden genoemd over de omvang.
Het Voorziening Crypto Analyse Team (VCAT) richt zich met name op opsporingsonderzoeken waar
cryptotelefoons een rol spelen. Sinds 2016 speelt encryptie een rol in hun opsporingsonderzoeken.
Pagina 49 van 124

Het startpunt voor dit team betreft enkele hoofdonderzoeken, maar daaruit rollen wel vele
verschillende deelonderzoeken. Ten tijde van het interview zijn de inzichtelijk gemaakte data in 1.200
tot 1.300 strafrechtelijke onderzoeken gebruikt. Naar eigen zeggen komen er elke week/maand
meerdere onderzoeken bij.
Ook rechters en rc’en geven aan dat encryptie in toenemende mate aanwezig is in strafzaken.
Een rechter geeft aan vijf jaar geleden nog niet met encryptie in zaken in aanraking te zijn gekomen,
althans niet zoals het nu voorkomt. Deze rechter verwacht dat er nog veel zaken zullen volgen waarin
encryptie een rol speelt. Een rc zegt dat het is verveelvoudigd. En dat betreft niet de standaard
encryptie zoals bij WhatsApp, maar bewust toegepaste encryptie, zoals PGP, Ennetcom en de
opvolgers daarvan.
Twee gebeurtenissen zijn volgens verschillende geïnterviewden van invloed geweest op een
verandering in de toepassing van encryptie in de opsporing. Twee geïnterviewden beschrijven dat de
onthullingen door Snowden in 2013 over de gebruikte surveillancetechnieken van de NSA in de VS
hebben geleid tot een vergrote bewustwording van Nederlanders over de hoeveelheid en de manier
waarop overheidsdiensten informatie kunnen verzamelen.
Daarnaast zou ook de bekendmaking van door de politie verkregen toegang tot cryptodiensten
effect hebben gehad op de manier waarop criminelen encryptie zijn gaan gebruiken. Hierbij kan
gedacht worden aan toegang tot communicatie via BlackBerry, en meer recent Ennetcom, EncroChat
en Sky ECC. Criminelen zijn nadat de politie toegang kreeg tot data van cryptotelefoons minder centraal
op één platform gaan communiceren, maar verspreiden hun communicatie meer, aldus politiemensen.
Zo constateren zij bijvoorbeeld dat criminelen via de ene communicatiedienst een bericht sturen
waarna door de andere partij via een andere communicatiedienst geantwoord wordt. Hierdoor heeft
de politie maar de helft van de informatie wanneer ze één van de twee diensten ontsleutelt. Dit maakt
het voor de politie moeilijker om in één keer een grote slag te slaan. Een OvJ ziet dat vooral bepaalde
chatdiensten worden gebruikt, omdat chats niet worden opgeslagen en e-mails wel.
Daarnaast zijn er trends op technologisch gebied die in de afgelopen jaren effect hebben gehad
op de aard van encryptie. Twee politiemensen noemen bijvoorbeeld de opkomst van dedicated
security chips, zoals de Trusted Platform Module (TPM). TPM is een chip in de computer, waarmee
encryptiesleutels, gebruikersgegevens en andere gevoelige data beveiligd kunnen worden. Constante
technologische ontwikkelingen maken het steeds lastiger om versleutelde systemen te kraken. “Om
de slagingskans te vergroten heeft de politie veel rekenkracht nodig in combinatie met technische
aanwijzingen. Bij moderne versleuteling wordt dit een lastige opgave.”
Verder wordt sinds de opkomst van biometrische gegevens (zoals vingerafdruk- en
irisherkenning) een andere vorm van encryptie toegevoegd, en is de omvang van encryptie vergroot
door de opkomst van deze ‘technologie-gedreven’ encryptie. Vrijwel iedereen die dit soort applicaties
gebruikt, maakt immers ook standaard gebruik van encryptie. De data achter deze technologiegedreven encryptie zijn lastig te verkrijgen, omdat grote commerciële bedrijven (zoals Google en Meta)
volgens de geïnterviewden steeds vaker weigeren informatie te delen met de overheid, of enkel
toegang geven tot metadata.35 Dit onderwerp komt uitgebreider aan bod in de komende paragrafen.

35 Metadata zijn “gegevens die de eigenschappen van andere gegevens beschrijven. Bijvoorbeeld van wie de gegevens zijn,

of wie ze verstuurd heeft, of wanneer ze voor het laatst gewijzigd zijn” (Cybersecurity Alliantie & Cyberveilig Nederland, 2021,
p.49).

Pagina 50 van 124

In navolging van het voorgaande, delen interviewkandidaten hun observatie dat het toepassen
van encryptie gebruiksvriendelijker wordt en integraal onderdeel uitmaakt van installatieprocessen.
Een geïnterviewde illustreert dit als volgt: “bij de installatie van een nieuwe Windows-versie is er een
menu om bijvoorbeeld BitLocker aan te zetten. De gebruiker merkt hier niet veel van. Eerst was het een
operatie waar je technische kennis voor nodig had en het is nu dat sommige mensen niet eens weten
dat ze het hebben, terwijl de impact even groot is.” Of zoals een andere geïnterviewde beschrijft:
“Encryptie is standaard geworden. Ik ben begonnen in 2007. Als je toen keek naar internettap dan was
grootste gedeelte van tap leesbaar en nu is het grootste gedeelte versleuteld.”
Een van de rechters, alsook een OvJ, die we hebben geïnterviewd wijdt de vlucht van encryptie
meer aan technologische ontwikkelingen an sich. “Lang geleden was er een tijd waarin de politie er
aan dacht om bij elk aangehouden persoon de telefoon te bekijken. Daar werd veel verweer tegen
gevoerd, en terecht denk ik. Het is nu meer afgebakend wat wanneer mag en wie er toestemming voor
moet geven. Dat is ook een ontwikkeling van de laatste 10-15 jaar. Ik denk dat de politie de laatste 10
jaar meer inzet op digitaal rechercheren van computers en harde schijven en dat daar meer bewijs uit
voorkomt, ongeacht of het encrypted is.” De OvJ zegt dat vanaf de invoering van mobiele telefoons
encryptie een ‘steeds grotere vlucht neemt’ binnen opsporingsonderzoeken. “Sinds de invoering van
de mobiele telefoon en internettap […] rond 2008-9, zie je steeds meer informatie standaard versleuteld
worden door degene die de informatie laat verzenden of verzendt, waarbij het voor opsporingsteams
steeds moeilijker wordt gedurende de heimelijke opsporing om toegang te krijgen tot de inhoudelijke
informatie, namelijk in de tap. En dat zien we op dit moment ook steeds sterker in de fase van de nietheimelijke opsporing, dus na beslag.”
Een toekomstige verandering, die al deels gaande is, ziet een politiemedewerker op het gebied
van encryptie aankomen. Op moment van het interview kan de politie de locatie van een mobiele
telefoon vrij precies achterhalen door gebruik te maken van een IMSI-catcher.36 Met een IMSI-catcher
kan een IMSI-nummer worden opgevraagd en daarmee de locatie worden achterhaald. Een IMSInummer is een nummer gekoppeld aan het 06-nummer c.q. de simkaart. De politie heeft in theorie de
mogelijkheid om met een IMSI-catcher communicatie af te luisteren, maar dit is bij wet verboden.
Criminelen die zich een IMSI-catcher kunnen veroorloven kunnen wel communicatie afluisteren. Op
de korte termijn wordt lokalisatie en identificatie ingewikkelder voor de politie. Met de komst van 5G
(het 5e generatie mobiele netwerk) vervalt het gebruik van het IMSI-nummer en wordt meer encryptie
toegepast. Daarmee is het voor de politie niet meer mogelijk om middels de IMSI een precieze locatie
vast te stellen, waardoor ook het identificeren van personen nog lastiger gaat worden. Een voordeel is
dat het voor criminelen ook moeilijker wordt om communicatie af te luisteren.
Wat betreft het ontsleutelen van data, vertellen politiemensen dat de encryptie zelf niet per
se beter is geworden, maar dat de sleutel steeds beter wordt en beter wordt verstopt. Hierdoor is
informatie, bijvoorbeeld bij internettaps, minder inzichtelijk voor de politie. Een andere geïnterviewde
zegt echter dat er geen duidelijke verandering zichtbaar is: “Ik werk nu vijf jaar bij de politie en binnen
die jaren kwamen we het [encryptie] vanaf het begin al tegen, het verandert niet. […] Tor zagen we
altijd al, VeraCrypt en TrueCrypt zien we ook. Luks is denk ik wel nieuwer, dat heeft meer te maken met
dat verdachten vooral op Windows zaten maar we zien nu verdachten die op Linux bezig zijn. Daar lijkt
een verschuiving in te zitten.”

36 IMSI staat voor International Mobile Subscriber Identity.

Pagina 51 van 124

Een andere verandering die geïnterviewden zien is dat de politie vóór het ontsleutelen van
Ennetcom en PGP 2.0 kansloos was. Toen konden alleen ‘reguliere’ telefoons ontsleuteld worden en
was het intelligencebeeld fragmentarisch. Sinds de toegang tot verschillende cryptodiensten, is er
meer een totaaloverzicht van criminele netwerken. Dit zegt vanzelfsprekend meer over de interne
ontwikkelingen binnen de politie (opsporingsmethoden), dan over de aard van encryptie. Het is echter
de vraag in hoeverre deze ontwikkeling blijft. Immers, criminelen lijken zich hier ook in toenemende
mate bewust van te zijn.
De toekomstige ontwikkeling van kwantumencryptie zal naar de verwachting van een
geïnterviewde de rol van encryptie in de opsporing doen veranderen. Het beveiligen van informatie en
communicatie is hedendaags relatief eenvoudig met gebruiksvriendelijke technologie, maar hij
verwacht dat deze encryptie makkelijk te kraken is zodra kwantumcomputers zijn geïntroduceerd.37
Tevens verwacht hij dat ‘kwantumcomputing-as-a-service’ aangeboden zal worden. Defensief zou dat
kunnen leiden tot het kraken van communicatie bij de politie. Offensief gezien zal de politie
waarschijnlijk geen beschikking hebben over kwantumcomputers in de beginfase. De politie zal het
technisch kraken van kwantumencryptie moeten uitbesteden. Dit kan leiden tot problemen op
juridisch vlak en in de architectuur (om iets offshore te ontgrendelen en veilig terug te krijgen).

4.2 Encryptie en het verloop van opsporingsonderzoeken
Wat de rol van encryptie is in het verloop van opsporingsonderzoeken wordt in deze paragraaf
toegelicht. In dit onderzoek wordt met ‘verloop’ gedoeld op de slagingskans om binnen
opsporingsonderzoeken encryptie te kraken, te omzeilen of alternatieve opsporingsmiddelen in te
zetten. Maar ook wat dit betekent in termen van de inzet van mensen en middelen, zoals doorlooptijd,
menskracht, expertise en de aanschaf van soft-/hardware.

4.2.1 Factoren die van invloed zijn op het verloop van opsporingsonderzoeken
We vroegen de respondenten welke rol encryptie speelt in het verloop van opsporingsonderzoeken,
zie tabel 4.3 op de volgende pagina. Wat volgens hen in meer dan de helft van de gevallen veel of altijd
een rol speelt zijn de betrouwbaarheid van gevonden data, de kans op het vinden van
aanknopingspunten voor nieuwe zaken en mogelijkheden om verdachten aan te dragen bij het OM.
Op de vraag in hoeverre encryptie een rol speelt in het verloop van opsporingsonderzoek
wordt in de interviews verschillend gereageerd. Enerzijds speelt encryptie een belemmerende of
negatieve rol, omdat het door criminelen gebruikt wordt om uit het zicht van opsporingsdiensten te
blijven. Criminelen kunnen bijvoorbeeld met anonieme communicatienetwerken, zoals het Tornetwerk, hun IP-adres verhullen en hun communicatie afschermen met satelliettelefoons en encrypte
applicaties zoals Telegram en WhatsApp. Een respondent zegt hierover het volgende: “Het gebruik
door criminelen is toegenomen, hierdoor is steeds minder inzichtelijk waar zij zich mee bezig houden.”
Een andere respondent geeft aan: “Encryptie is gebleken een enorme invloed te hebben op
opsporingsonderzoeken in de afgelopen jaren. Het bemoeilijkt opsporingsonderzoeken. Alleen
specialistische teams zijn in staat bij de berichten te komen. Dat is niet voor elk team weggelegd.”

37 Kwantumcomputers zijn computers die informatie opslaan en bewerken “door de eigenschappen te gebruiken van deeltjes

die nog kleiner zijn dan een atoom. De kwantumcomputer kan heel veel sneller rekenen dan gewone computers”
(Cybersecurity Alliantie & Cyberveilig Nederland, 2021, p.46).

Pagina 52 van 124

Tabel 4.3: Rol encryptie in het verloop van opsporingsonderzoeken (N=177)

De betrouwbaarheid van gevonden data
De kans op het vinden van
aanknopingspunten voor nieuwe zaken
(restinformatie)
De mogelijkheden om verdachten aan te
dragen bij het OM
De kans om een zaak succesvol af te ronden
De kans om een opsporingsonderzoek voort te
zetten
De inzet van middelen
De doorlooptijd van een opsporingsonderzoek
De inzet van mensen (capaciteit)

Niet

Weinig

Niet weinig/
Niet veel

Veel

Altijd

Weet
niet

0,6%
2,8%

4,5%
10,2%

26,6%
18,1%

23,7%
28,2%

33,3%
32,8%

11,3%
7,9%

2,3%

15,8%

22,0%

26,0%

24,9%

9,0%

1,7%
2,3%

24,3%
23,2%

23,2%
32,8%

19,8%
21,5%

24,3%
11,3%

6,8%
9,0%

5,1%
10,2%
6,2%

22,0%
44,1%
33,3%

32,2%
14,7%
31,6%

20,3%
12,4%
11,3%

10,7%
11,3%
9,0%

9,6%
7,3%
8,5%

Nagenoeg alle apparaten en digitale communicatie zijn tegenwoordig encrypted (o.a. vingerafdruk,
patronen, pincodes, gezichtsherkenning en E2EE). Dit maakt het voor de politie bijvoorbeeld
arbeidsintensiever om in de communicatie van (mogelijke) verdachten te komen. Hierdoor mist de
politie potentieel veel interessante informatiebronnen. Een respondent illustreert dit als volgt: “Door
encryptie mist er vaak essentiële informatie. Informatie die nodig is om voldoende bewijs aan te
leveren. Daardoor heeft encryptie een negatieve rol in opsporingsonderzoeken.”
De respondenten op de vragenlijst dragen vooral aan dat encryptie zijn weerslag kent op de
inzet van expertise, capaciteit en doorlooptijd. Ter illustratie: “Logischerwijs beperkt encryptie de
(snelle of zelfs gehele) toegankelijkheid tot potentieel cruciale informatie/bewijs. Dit vergt investering
in (specialistische) capaciteit, zowel in- als externe (Team/TDO/NFI/extern)38 […]. Daarnaast vertaalt
het zich veelal in langere doorlooptijden.” Een andere respondent gaat in op de beschikbare tools: “Zet
meer in op betaalde tools die we kunnen gebruiken binnen bijvoorbeeld OSINT onderzoeken i.c.m.
forensische onderzoeksoftware.39 Een politieagent stuur je ook niet de straat op zonder vuurwapen en
handboeien, internetrechercheurs moeten eigenlijk alles met gratis tools doen terwijl daar veel winst
te behalen valt.”
Wanneer geen toegang verkregen wordt tot een digitale bron, is de kans groot dat tevens geen
toegang verkregen wordt tot alternatieve digitale bronnen omdat deze hoogstwaarschijnlijk ook
versleuteld zullen zijn. Het onderscheppen van communicatie is in sommige gevallen zelfs onmogelijk
volgens een geïnterviewde. Een respondent zegt hierover: “Heel veel [bij mensenhandel/uitbuiting]
gaat middels WhatsApp. Slachtoffers moeten berichten wissen, medeverdachten worden niet of
nauwelijks bekend. Niet te tappen, waardoor we veel missen.”
De opsporing is hierdoor steeds afhankelijker van het begin- en eindpunt van de
communicatie. Dit leidt ertoe dat het binnendringen in devices een belangrijkere rol krijgt. Dit
belemmert de opsporing echter wel, omdat het veel tijd, rekenkracht en capaciteit kost om dit te
realiseren. Een voorbeeld waarbij de beperking tot het onderscheppen van communicatie een grote
rol speelt is in heimelijk onderzoek. Dit is erop gericht om door middel van tappen verdachten en hun
38 TDO staat voor Team Digitale Opsporing.
39 OSINT staat voor Open Source INTelligence, ofwel: open bronnen onderzoek.

Pagina 53 van 124

communicatie en strafbare feiten in beeld te krijgen. Doordat criminelen communicatiediensten
gebruiken met E2EE is het volgens geïnterviewden vrijwel onmogelijk geworden om die communicatie
op de traditionele manier te tappen.
Daarnaast geven andere geïnterviewden en respondenten juist aan dat de aanwezigheid van
encryptie ook bijdraagt aan het bevorderen van de snelheid van een opsporingsonderzoek. “Vroeger
deden we drie maanden tot een jaar over een zaak en nu hebben we het rond in vier á vijf weken.”
Hoewel het enkele jaren heeft geduurd om EncroChat te kraken, konden daarna zaken bij het
bewijsmateriaal worden gezocht. Er was zoveel belastend bewijsmateriaal dat er zaken gemaakt
moesten worden bij het bewijsmateriaal. Ook het kraken van EnnetCom en PGP heeft bruikbare
informatie opgeleverd, waarmee de rol van encryptie in het verloop van opsporingsonderzoeken groot
is. Bij EncroChat, Ennetcom en Sky ECC zijn miljoenen berichten buitgemaakt. Twee respondenten
zeggen daarover tot slot: “Gedecrypte communicatie levert bewijs op; vergroot de slagkracht in
heterdaad situaties; beïnvloedt capacitaire inzet in positieve zin; identificeert subjecten die voorheen
buiten schot bleven; identificeert blinde vlekken; geeft inzicht in MO’s door informatie van binnenuit;
geeft informatie over crimescripts; en rollen van subjecten; etc.” En: “Door cryptohacks bewijs op
presenteerblaadje. Zonder dit was onderzoek naar ondermijning / zware criminaliteit eigenlijk vaak te
tijdrovend en niet zo kansrijk.”
Encryptie kan naast vertraging dus ook zorgen voor een versnelling in de doorlooptijd van
opsporingsonderzoeken. Een geïnterviewde vat dit als volgt samen: “Het is een dubbelzijdig zwaard.”
Als de encryptie niet ontsleuteld wordt zal het onderzoek langer duren, als het wel ontsleuteld wordt
zal het onderzoek sneller gaan. Deze nuance kregen we vaker terug in interviews en zagen we ook
terug in de survey resultaten. In sectie 4.2.4 staan we hier nadrukkelijker bij stil.

4.2.2 Voortzetten en stopzetten van opsporingsonderzoek
We vroegen respondenten welke criteria volgens hen het meest van belang zijn voor het voortzetten
van een opsporingsonderzoek waarin encryptie een rol speelt. Daarbij konden de respondenten
maximaal drie opties aanvinken, zie tabel 4.4. Om een opsporingsonderzoek waarin encryptie een rol
speelt voort te zetten, wordt voornamelijk gekeken naar het criterium prioriteit van de zaak/misdrijf,
waarna ook de geschatte kans van slagen om toegang te krijgen tot informatie achter encryptie als
belangrijk criterium wordt aangemerkt.
Tabel 4.4: Criteria voortzetten opsporingsonderzoek (N=177)
Antwoordcategorie

Percentage aangevinkt

Prioriteit van de zaak / het misdrijf
Kans van slagen om toegang te krijgen tot data achter encryptie
Geen andere optie om tot bewijs te komen
Benodigde expertise
Hoeveel tijd het ontsleutelen of omzeilen van de encryptie vermoedelijk kost
Beschikbare capaciteit
(Toekomstige) schade voorkomen
Anders

85,9%
54,8%
32,8%
32,2%
31,6%
27,1%
7,9%
7,3%

Een greep uit de antwoorden die onder ‘anders, namelijk’ zijn ingevuld omvat: de verwachte opbrengst
uit de data, ondermijning/georganiseerd verband, maatschappelijk belang en het belang voor de
Pagina 54 van 124

bewijsvoering. Deze opties zijn meerdere malen benoemd. Hoewel er overlap lijkt te zijn met de
antwoordcategorieën zien de respondenten dit toch anders. Hierna worden enkele elementen uit
tabel 4.4 nader besproken aan de hand van interviewresultaten. Tevens wordt ingegaan op het
stoppen van opsporingsonderzoeken.
Om de rol van encryptie in de opsporing in kaart te brengen is onder andere gekeken naar de
rol van het OM. Het OM, net als de politie, ontwikkelt zich als organisatie op het gebied van digitale
opsporing, en dus ook op het gebied van zaken waarin encryptie voorkomt om deze zodoende beter
te behandelen, aldus een politiemedewerker. Het OM heeft als één van de hoofdtaken om leiding te
geven aan de politie bij het opsporen van strafbare feiten.40 In de oriënterende interviews komt het
beeld naar voren dat encryptie invloed lijkt te hebben op de keuze voor de voortzetting van
opsporingsonderzoeken. Door encryptie zijn er bijvoorbeeld geen andere mogelijkheden om tot bewijs
voor strafbare feiten te komen. “Dat is een groot argument om proportioneel steeds een stapje verder
te gaan in bevoegdheden.” Het OM bepaalt bijvoorbeeld of capaciteit en tijd van de Nationale Politie
of het NFI wordt ingezet om versleutelde data te kraken. “Overal is schaarste dus niet alle zaken kunnen
ingediend worden.” Deze keuze wordt beïnvloed door prioriteit, de kans van slagen en de wens
(toekomstige) schade te voorkomen. Dit laatste criterium wordt door respondenten het minst vaak
genoemd (zie tabel 4.4). Een geïnterviewde geeft in dit verband aan nog nooit te hebben meegemaakt
dat een onderzoek enkel en alleen niet werd uitgevoerd omdat de encryptie te moeilijk zou zijn.
Er is prioriteit als het opsporingsonderzoek in het belang is van de Nederlandse samenleving.
Het is bijvoorbeeld in het Nederlandse belang om in te zetten op bescherming van de vitale
infrastructuur en zaken met vele slachtoffers met ernstige schade aan te pakken. Een OvJ legt de link
met bepaalde opsporingsbevoegdheden die kunnen worden ingezet als aan een aantal criteria van
strafvordering is voldaan; meestal in het geval van zware zaken. “Als dan vervolgens sprake is van
encryptie die door ons niet doorbroken kan worden, dan is zo’n opsporingsmiddel minder effectief,
omdat je niet alle informatie meekrijgt.”
Team High Tech Crime (THTC) prioriteert bijvoorbeeld zaken die veel schade veroorzaken voor
Nederland. Ze gaan bijvoorbeeld na hoeveel slachtoffers er zijn gemaakt, hoeveel geld er is verdiend,
en of vitale infrastructuur en anderszins essentiële infrastructuur zoals ziekenhuizen en
overheidsinstellingen zijn getroffen. Uit de interviews komt naar voren dat met name kinderporno en
zedenzaken bijna altijd worden opgepakt vanwege de ernst van de zaak. Digitale experts vertellen dat
het kraken van digitale devices met kinderporno regelmatig veel digitaal bewijs oplevert. Bij andere
typen zedenzaken is minder sprake van digitaal bewijsmateriaal en/of is het digitaal bewijsmateriaal
niet de doorslaggevende factor voor het opsporingsonderzoek.
Een geïnterviewde die werkzaam is bij de politie beschrijft hoe THTC heeft ingezet op een
groep van ongeveer twintig personen die ransomware verspreidden. In drie jaar tijd heeft deze groep
100 miljoen euro verdiend aan slachtoffers. De groep was volledig afgeschermd via VPN, Tor en
proxies, en daarmee bleven de daders anoniem. THTC heeft deze groep drie jaar lang achternagezeten,
omdat het Nederlands belang groot is. In dit tijdsbestek heeft THTC nieuwe technieken uitgevonden
om het gebruik van VPN te deanonimiseren. “Als we nu diezelfde zaak zouden mogen draaien met de

40 De andere twee hoofdtaken zijn: (i) strafbare feiten vervolgen en verdachten voor de rechter brengen en (ii) afdoen van

strafbare feiten zonder tussenkomst van een rechter. Zie: https://www.om.nl/organisatie/openbaar-ministerie/het-werkvan-het-om

Pagina 55 van 124

nieuwe technieken, dan duurt het vier weken voor je weet wie er achter een computer zit in plaats van
drie jaar.” Gebruik van een VPN komt volgens geïnterviewden steeds vaker voor in zaken.
Een OvJ vult aan dat prioriteit of belang van een onderzoek breder is dan alleen het vergaren
van bewijs. Zij stelt dat het essentieel is om in ieder geval de identiteit van de dader te achterhalen, de
locatie en de verblijfplaats. ”Als we weten dat iemand beroofd is van zijn telefoon, dan zou je die
telefoon kunnen afluisteren, vanuit de gedachte dat die in handen van de dader zou zijn. Daar kun je
dan achter komen wie het is en waar diegene zich bevindt en dat kan helpen om iemand te gaan
aanhouden. Dat we überhaupt weten waar we moeten zijn in het land en op welke plekken we
eventueel een doorzoeking moeten doen om bewijsmateriaal te vergaren of het een gevaarlijk iemand
is, waardoor een speciale politie-eenheid de aanhouding moet verrichten in plaats van gewoon de
wijkagent. Al dat soort informatie kun je verkrijgen door de inzet van opsporingsmiddelen en als je niet
alles meekrijgt [wanneer encryptie niet doorbroken wordt], mis je dus dingen. Dat betekent dat je soms
meer moet doen om uiteindelijk hetzelfde beeld te krijgen; dat je meer opsporingsmiddelen moet
inzetten om uiteindelijk toch het beeld dat nodig is, voor de gewenste vervolgstappen in onderzoek op
verantwoorde wijze te kunnen uitvoeren.”
Soms kan dat ertoe leiden dat zwaardere middelen ingezet moeten worden, zoals de
hackbevoegdheid (mits [technisch] mogelijk). Een voorbeeld daarvan is dat de groep/omgeving waar
naar gekeken wordt groter wordt gemaakt om op die manier een beeld te krijgen. “Een goede
informatiepositie is van belang om zorgvuldige, proportionele afwegingen te kunnen maken in een
onderzoek. Het is lastig om, als je niet weet wat je mist, om weten wat je mist; je weet alleen dat je iets
mist.” In de volgende sectie komt de hackbevoegdheid nadrukkelijker aan bod.
Een uitkomst kan ook zijn dat een opsporingsonderzoek wordt stopgezet. Dit is het geval als er
te weinig bewijsmateriaal is en de encrypte data niet ontsleuteld kunnen worden. Een OvJ beschrijft
dat jaren geleden diverse lopende onderzoeken van geweldsmisdrijven, liquidaties en
drugsonderzoeken zijn gestopt omdat gebruik werd gemaakt van Ennetcom-telefoons. Het tappen van
de versleutelde Ennetcom-telefoons leverde de opsporingsinstanties niets op. Verder vertelt hij dat na
twee jaar besloten is om te kijken naar de rol van Ennetcom in deze zaken. Dit heeft lang geduurd
vanwege privacy overwegingen. Diverse onderzoeken zijn volgens meerdere geïnterviewden gestopt
omdat het vanwege deze encryptie de politie niet lukte om een informatiepositie te krijgen. In de
volgende sectie gaan we dieper in op het toegang krijgen tot encrypte informatie.
Een aanvullend nadeel van het stoppen van opsporingsonderzoek is dat de ontoegankelijke
informatie ook niet gebruikt kan worden als aanleiding voor een nieuwe zaak, als bijvoorbeeld nieuwe
verdachten in beeld komen. Door encrypte data mist de politie potentiële intelligence om andere
daders of strafbare feiten op het spoor te komen. Op de vraag hoe vaak een opsporingsonderzoek
stopt door encryptie is volgens een OvJ niet te zeggen. “Sommige zaken los je op en andere niet, en
daar kan een heel palet aan redenen voor zijn. Als je stuit op devices die je niet kunt openen, weet je
niet wat erin staat. Het had het verhaal helemaal kunnen vertellen en daarmee, met één telefoon, de
zaak opgelost, dat weet je niet. Afhankelijk van de zaak, kan je kijken of je op andere plekken bewijs
kan vinden; soms lukt dat wel en soms niet. […] Als je stuit op een telefoon die je niet open krijgt, is dat
het enige wat je weet; dat je hem niet open krijgt.”

Pagina 56 van 124

4.2.3 Toegang tot encrypte data en communicatie
Er zijn vier mogelijkheden om de inhoud van een digitaal account veilig te stellen. De eerste is met
toestemming van de verdachte op grond van art. 32 onder b van het cybercrimeverdrag. De tweede is
door middel van een netwerkzoeking op grond van art. 125j Sv. De derde is door middel van een
vordering aan de aanbieder op grond van art. 126ng lid 2 Sv. En de vierde is tot slot met toepassing
van de hackbevoegdheid als bedoeld in art. 125nba Sv. Een rc typeert de rol van encryptie als hooguit
een ‘decryptieprobleem’. “Meestal is encryptie geen juridisch issue, maar een praktisch probleem voor
de opsporing. Het levert soms juridische hoofdbrekers op hoe je er anders bijkomt. Bij versleutelde
communicatie is het probleem dat er niet bij gekomen kan worden. Dat wordt nu opgelost met ‘hacken
light’, de Innovatiewet en de hackbevoegdheid.” In deze sectie gaan we dieper in op het ‘praktische
probleem’.
De slagingskans om achter encrypte informatie te komen zodanig dat het bruikbaar is voor het
opsporingsonderzoek is niet te kwantificeren. Geïnterviewden is gevraagd om te beschrijven hoe vaak
het lukt om toegang te krijgen tot voor de opsporing relevante informatie in zaken waarin encryptie
voorkomt. De schattingen uit interviews variëren van een paar procent, naar 25% tot 75%. Ook in de
vragenlijst stuitten we op tegenstrijdigheden. Ter illustratie, een respondent geeft bijvoorbeeld aan
dat: “We kunnen steeds meer gegevens die encrypted zijn toch inzichtelijk maken […]”, maar een
andere respondent zegt bijvoorbeeld: “Veelal komen we niet achter de versleutelde gegevens.”
Een OvJ geeft aan dat het mede afhangt van over welke fase in de opsporing wordt gesproken.
Hij geeft aan dat vooral in de heimelijke fase encryptie een belemmerende rol speelt. Dit komt volgens
hem vooral door de encryptiemethodieken van de aanbieders. Ter illustratie noemt hij Signal die
chatberichten niet eens opslaat en ProtonMail waarbij e-mails versleuteld worden opgeslagen. Daarbij
zegt hij dat van de 100 zaken er 90 geraakt worden door ‘encryptieproblematiek’. De vraag is dan in
hoeveel van die 90 zaken in de heimelijke fase toch informatie veilig gesteld kan worden? De OvJ denkt
dat de slagingskans daarvoor – middels methodieken waaronder juridische grondslagen liggen –
momenteel drie à vier zaken is. Mogelijk in de nabije toekomst iets meer, maar lang niet alle 90. In de
niet-heimelijke fase betreft het vooral telefoons. Tevens geeft de OvJ aan dat zeker bij de nieuwste
telefoons het niet lukt om deze te kraken. “Elke aanpassing die een hardware fabrikant maakt ‘van je
mag maar zes keer je code invoeren en daarna is het klaar’, of er wordt een vertraging ingebouwd, die
maakt het voor de opsporing heel erg moeilijk om toegang te krijgen.”
Andere geïnterviewden kunnen of willen hier geen inschatting van geven, omdat dit afhangt
van meerdere factoren. Geïnterviewden vragen zich af onder welke voorwaarden kraken ‘succesvol’
is. Is kraken ‘succesvol’ als de gevonden data niet nuttig zijn voor de zaak? Of wat als slechts een deel
van de data wordt ontsleuteld? Een OvJ zegt hierover “Dit is een typische vraag die ons heel vaak
gesteld wordt. Hoe veel zaken hebben jullie niet kunnen oplossen, omdat er geen dataretentie is? Geen
idee, want je kan nooit zeggen wat je niet hebt en in hoeverre dat wel of niet tot de oplossing van de
zaak had geleid.”
Een geïnterviewde OvJ draait de vraag om en denkt na hoe vaak het niet is gelukt. Hij vertelt
dat het slechts een aantal keer niet gelukt is. In die gevallen ging het om hightech criminaliteit. De
betreffende criminelen hadden hun devices dusdanig versleuteld dat het niet lukte om erin te komen.
Verder stelt hij: “Heel vaak lukt het ons met een hoop huidige gegevensdragers van verschillende
fabrikanten om binnen een versleuteld apparaat te komen en om die te kunnen ontsleutelen. Daar
hebben we wat minder problemen, het duurt alleen wat langer.”
Pagina 57 van 124

We vroegen de respondenten ook een schatting te maken van hoe vaak zij denken dat het
gemiddeld genomen binnen een opsporingsonderzoek lukt om toegang te krijgen tot versleutelde
communicatie en versleutelde data (anders dan communicatie), zie tabel 4.5. De antwoorden moeten
voorzichtig worden geïnterpreteerd, omdat een precies antwoord lastig is te geven zoals eerder is
benoemd door geïnterviewden.
Tabel 4.5: Succesvol toegang tot versleutelde communicatie (N=169) en data (N=156)

Versleutelde
communicatie
Versleutelde data

0 tot 25% van
de gevallen

25 tot 50% van
de gevallen

50 tot 75% van
de gevallen

75 tot 100%
van de gevallen

Weet niet / niet
van toepassing

22,6%

30,5%

34,5%

7,9%

4,5%

23,2%

34,5%

26,0%

4,5%

11,9%

Een aanvullende analyse is uitgevoerd om te onderzoeken of het type delict van invloed is op het
succesvol toegang verkrijgen tot versleutelde communicatie en data. Omdat er een redelijk hoge
correlatie blijkt te zijn tussen het succesvol toegang verkrijgen tot communicatie en tot data (Pearson
correlatie = .67, p < .01) zijn deze in deze analyse samengevoegd. Uit deze analyse blijkt dat het
succesvol toegang verkrijgen tot versleutelde communicatie en data als groter wordt ingeschat
wanneer respondenten dagelijks vaker te maken hebben met georganiseerde criminaliteit,
gedigitaliseerde criminaliteit en cybercrime (zie tabel VI.2 in bijlage VI). Daarnaast is ook onderzocht
of de verschillende toepassingen van encryptie van invloed zijn op het succesvol verkrijgen van toegang
tot communicatie en data. Hier bleken geen significante relaties te zijn (p > .05).
Vervolgens vroegen we op welke wijze toegang verkregen wordt tot versleutelde informatie
die in opsporingsonderzoeken een rol spelen. Hieruit ontstaat het volgende beeld, zie tabel 4.6. Wat
opvalt is dat er geen duidelijke uitschieters zijn. De gevallen die in meer dan de helft van de gevallen
worden benoemd als veel en altijd betreffen: uitbesteding aan andere afdeling of partij, technisch
kraken, omzeilen en alternatieve opsporingsmiddelen inzetten. De opties ‘decryptiebevel’ en
‘hackbevoegdheid’ zijn weinig genoemd door de respondenten.
Tabel 4.6: Wijze van toegang tot encrypte data/communicatie (N=177)

Via uitbesteding aan een andere
politieafdeling of partij (bijv. NFI)
Encryptie technisch kraken (bruteforce)
Encryptie omzeilen
(bijv. de sleutel vinden of raden)
Alternatieve opsporingsmiddelen inzetten
(bijv. verhoren, observeren, huiszoekingen)
Aanhouding met open devices (zodat
encryptie geen rol meer speelt)
Meewerken verdachte (die bijv. de sleutel
vrijwillig afgeeft)
Middels het decryptiebevel (art. 126nh lid 1)
Middels de ‘terughackwet’ (art. 126nba)

Niet

Weinig

Niet weinig/
niet veel

Veel

Altijd

Weet
niet

2,3%

11,9%

17,5%

53,1%

8,5%

6,8%

2,3%
3,4%

7,9%
11,3%

17,5%
26,0%

50,8%
42,2%

7,9%
7,9%

13,6%
9,0%

3,4%

13,6%

22,6%

43,5%

10,7%

6,2%

3,4%

15,8%

31,1%

36,7%

5,1%

7,9%

10,2%

28,2%

29,4%

23,2%

4,0%

5,1%

31,6%
32,2%

35,6%
30,5%

10,7%
14,1%

1,1%
2,3%

0%
0%

1,1%
20,9%

Pagina 58 van 124

Respondenten konden via een open invoerveld ook andere mogelijkheden noemen. Twee
respondenten benoemen: een vordering doen bij versleutelende partij en gebruik maken van sleutels
afkomstig uit andere onderzoeken. Aan het einde van deze sectie gaan we dieper in op vorderen en
rechtshulpverzoeken. Een derde respondent gaf aan: “Het toepassen van dwang bij de aanhouding
van de verdachte om de toestellen te ontgrendelen.”
In meerdere interviews met rechters en rc’en ging het ook over dat verdachten soms worden
gedwongen om hun telefoon te openen. Een rechter stelt dat enige tijd geleden door de Hoge Raad is
geoordeeld dat iemand de telefoon moest openen met gebruik van vingerafdruk, zonder dat diegene
dit wilde.41 Er moet dan wel een verdenking zijn en toestemming van de rc om in iemands telefoon te
komen. Een rc licht toe aan de hand van dezelfde uitspraak van de Hoge Raad dat er lichte dwang
toegepast mag worden en dat dit hoort bij de inbeslagname bevoegdheid. Een andere rc geeft aan dat
ook wel eens sprake is geweest van ‘fors geweld’ tijdens een netwerkzoeking. In dat geval oordeelde
de rechtbank dat het geweld proportioneel was. Proportionaliteit is volgens deze rc afhankelijk van
het delict en onderzoeksbelang, maar ook als er veel verzet is kan meer geweld dat wordt toegepast
ook als proportioneel worden gezien.
Inmiddels codificeert de Innovatiewet Strafvordering dit onder art. 558 Sv. De Innovatiewet –
nu nog een pilot – bevat een paar nieuwe cyberbevoegdheden, die uiteindelijk terecht zullen komen
in het nieuwe Wetboek van Strafvordering. In deze pilot wordt gekeken hoe de bevoegdheden bevallen
en of er aanscherpingen nodig zijn. Bij art. 558 Sv kan de officier bevelen dat iemand – eventueel tegen
zijn wil in – moet meewerken aan de ontgrendeling van de telefoon door middel van een vingerafdruk
of gezichtsscan (biometrische gegevens). In de praktijk is dit soms lastig bijvoorbeeld als een verdachte
gekke gezichten trekt. Er mag lichte dwang gebruikt worden, maar het moet proportioneel zijn.
Een OvJ noemt de doorzoeking na inbeslagname als heel belangrijke ontwikkeling voor de
opsporing, en dat het ook fijn is dat die in de Innovatiewet gekomen is. “Daarmee maak je mogelijk
dat je op die manier encryptie doorbreekt nadat je doorzoeking hebt afgesloten of niet eens na
doorzoeking, maar dat je het in beslag hebt genomen. En het afvangen van inkomende berichten de
eerste periode na inbeslagname, met goedkeuring van de rc. Eigenlijk zijn dat de twee dingen waar de
praktijk echt tegenaan liep.” Het afgeven van een vingerafdruk was volgens deze OvJ al wel beslecht,
waarbij wordt gerefereerd naar de uitspraak van de Hoge Raad. Daarbij wordt overigens wel
aangegeven dat het fijn is dat het nu op papier staat; dat de wetgever nu ook zegt dat het goed is.
Een geïnterviewde rechter geeft aan dat er een verschuiving gaande is naar de bescherming
van privacy van de verdachte. Toen telefoons nog minder versleuteld waren, keek de politie vaker in
de telefoons, omdat deze makkelijker toegankelijk waren. Dit kan nu niet meer zomaar. Bij
cryptotelefoons en het internet ziet hij dezelfde verschuiving. Tevens geeft deze rechter aan zowel
redelijk vaak te zien dat verdachten deels toestemming geven om in de telefoon te komen, maar ook
best vaak dat ze dat niet doen.
Uitbesteding en encryptie technisch kraken. De politie kan volgens meerdere geïnterviewden
op technische wijze het wachtwoord ontsleutelen door het inzetten van BOB-middelen42 (internettap
of telefoontap) en bruteforcen, waarbij een programma systematisch wachtwoorden en
encryptiesleutels uitprobeert. Bruteforcen wordt zowel door de politie als het NFI ingezet. Deze
methode wordt vaak ingezet als de andere tactieken onvoldoende bewijs hebben opgeleverd
41 De betreffende uitspraak is te lezen in: ECLI:NL:PHR:2020:927
42 BOB staat voor Bijzondere Opsporingsbevoegdheden.

Pagina 59 van 124

(aanhouding met open devices, meewerkende verdachte en encryptie omzeilen). In onderzoeken
waarin reguliere telefoons een rol spelen, worden codes vaak gekraakt door TDO, aldus een
respondent.
Om op technische wijze het wachtwoord te ontsleutelen worden verschillende methoden
ingezet. THTC gebruikt onder andere side channel attacks, dit is een type aanval gebaseerd op
informatie van de implementatie van een computersysteem in plaats van op de kwetsbaarheden in
een systeem. Daarnaast gebruikt THTC volgens een geïnterviewde keyboard logging – het monitoren
van welke toetsen worden aangeslagen door de verdachte – of zetten ze verborgen camera’s in die de
verdachte filmt terwijl het wachtwoord wordt ingevoerd. Ook wordt OSINT ingezet om bijvoorbeeld te
controleren of een gevonden e-mailadres eerder is gebruikt.
De slagingskans om middels bruteforce toegang te krijgen tot voor de opsporing relevante
informatie is volgens geïnterviewden afhankelijk van de beschikbare tijd. Ter illustratie, een
geïnterviewde geeft aan dat vanaf het moment dat de eerste EncroChat telefoon in beeld was tot het
moment dat het NFI in staat was om die te ontsleutelen daar zo’n twee à drie jaar overheen is gegaan.
In de tussentijd hebben de daders vrij spel gehad op het platform. Bovendien zit er vaak op dergelijke
toestellen een burntime, waardoor berichten na een bepaalde periode automatisch worden
verwijderd. Met als gevolg dat na het kraken beperkte communicatie getoond wordt. Het kraken van
versleutelde gegevens kan “weken, maanden of jaren duren … Bijna alles is te kraken, het heeft gewoon
tijd nodig.”
Het NFI wordt ingeschakeld bij zaken met encryptie die de politie niet kan kraken (of geen
capaciteit voor heeft). Het NFI krijgt een concrete opdracht van de politie. Volgens enkele
geïnterviewden is de capaciteit van digitaal specialisten bij de politie en bij het NFI beperkt. Anderen
geven aan dat gebrek aan capaciteit overal in de strafrechtketen een rol speelt. Bij het NFI komen meer
zaken binnen dan kunnen worden opgepakt en daarom maakt het NFI een selectie. Bij bruteforceopdrachten zoeken ze meestal drie maanden en als er niets is gevonden nemen ze contact op met de
opdrachtgever; de politie. Enkele geïnterviewden geven aan dat voor het toepassen van bruteforce
veel capaciteit en adequate soft-/hardware nodig, zoals zware grafische kaarten. De politie en het NFI
schaffen deze apparatuur niet altijd zelf aan. Sommige van de eerdergenoemde grafische kaarten
betreffen in beslag genomen apparatuur van bitcoin miners.
De slagingskans van het ontsleutelen is ook afhankelijk van het type encryptie en de sterkte
van het wachtwoord. “Over het algemeen geldt, hoe langer de sleutel is, hoe lastiger deze is te kraken.”
En zelfs als er geen lange sleutels worden gebruikt, dan is het moeilijk om encryptie op technische
wijze te kraken, vanwege de vele mogelijke combinaties, aldus geïnterviewden. Wat daarbij helpt is
dat de opsporing zoekt naar “briefjes, schriftjes, namen van de kat en hond” die aan een
wachtwoordlijst toegevoegd kunnen worden wat het bruteforcen kan vergemakkelijken.
Ook kunnen daders volgens geïnterviewden speciale beveiligingsinstellingen inzetten om het
kraken voor de politie te bemoeilijken. Bij het programma VeraCrypt kan bijvoorbeeld een dubbel
wachtwoord worden gebruikt of een alternatief wachtwoord worden ingesteld om alle data te wissen
of toegang te geven tot een ruimte waar geen (strafbare) bestanden op staan. Een geïnterviewde
politiemedewerker heeft één keer een door de verdachte verstrekt wachtwoord gebruikt waardoor er
geen inhoud meer op de schijf was. Op basis van de grootte van het bestand met encryptie werd
verwacht dat er (meer) data op de gegevensdrager zouden staan. De verdachte geeft vervolgens aan
meegewerkt te hebben en er kan niet bewezen worden dat de verdachte een alternatief wachtwoord
Pagina 60 van 124

heeft gegeven. Deze medewerking van de verdachte zonder opbrengst brengt de politie in een lastig
parket, aldus een geïnterviewde.
Hoe goed de encryptie is ingezet is afhankelijk van de technische capaciteiten van de daders
(zie ook sectie 4.1.3). Een geïnterviewde beschrijft verschillende typen van encryptie aan de hand van
daders in kinderpornozaken. Hij stelt dat in kinderpornozaken daders onder te verdelen zijn in de
volgende categorieën (in piramidevorm): “een persoon met technische capaciteiten, de misbruiker, de
downloader en de kijker.” Op de onderste lagen van de piramide (misbruiker, downloader en kijker)
worden applicaties gebruikt zoals WhatsApp en Skype. Opsporingsinstanties hebben een relatief grote
slagingskans om tot relevante versleutelde informatie te komen bij devices en programma’s waar
encryptie is ingebouwd (zoals een mobiele telefoon, WhatsApp, Skype). Een politiemedewerker
bevestigt dat zijn afdeling in de meeste gevallen telefoons behandelt met standaard versleuteling
(pincode, vingerafdruk, gezichtsherkenning): “Daar kunnen we altijd wel bij.”
Hoe hoger de dader in de piramide zit, hoe moeilijker de dader te lokaliseren is en hoe
moeilijker het is om de encryptie te kraken. De daders met technische vaardigheden gebruiken
hoogwaardige vormen van encryptie zoals versleuteling van gestolen telefoons, het dark web (Tor
Browser) en crypto containers. Daders die dergelijke encryptie gebruiken vertragen het verloop van
het opsporingsonderzoek aanzienlijk, aldus een geïnterviewde.
Een laatste redmiddel om toegang te krijgen tot encrypte data is het inzetten van de
hackbevoegdheid. Deze speciale bevoegdheid mag alleen ingezet worden door Digital Intrustion Team
(DIGIT) van de politie, dat is opgericht in 2019 na de invoering van de wet Computercriminaliteit III. De
hackbevoegdheid heeft met deze wet een grondslag gekregen in het Wetboek van Strafvordering (Van
Uden & Van den Eeden, 2022). Het gaat daarbij om artt. 126nba, 126uba en 126zpa Sv. De wet
Computercriminaliteit III staat ook wel bekend als de ‘hackwet’ of ‘terughackwet’. De
hackbevoegdheid is bedoeld om heimelijk en op afstand in een geautomatiseerd werk in te breken of
te tappen als deze versleutelde data verstuurt. Een geïnterviewde politiemedewerker geeft aan dat de
capaciteit beperkt is en het geen standaard middel is dat ingezet kan worden. Een OvJ zegt in het kader
van bevoegdheden dat het belangrijk is om goed na te blijven denken waar informatie nog in nietversleutelde vorm aanwezig is en hoe daar rechtmatig toegang tot te krijgen.
Resumerend, de slagingskans van het kraken van encrypte informatie is op basis van de
interviews niet te kwantificeren. De kans voor de politie om in de opsporing tot relevante informatie
te komen wordt vergroot door encryptie te omzeilen (zie hierna). Dit wordt gedaan door intensief
vooronderzoek en de verdachte aan te houden met open devices. Mocht dit niet lukken dan kan om
medewerking (wachtwoorden) worden gevraagd of op zoek gegaan naar de sleutel (hopen op slordig
sleutelbeheer). Het kraken (bruteforcen) van encrypte data is moeilijk en kost veel tijd, rekencapaciteit
en menskracht, maar is zeker niet onmogelijk.
Het kraken van encryptie leidt overigens ook tot een dilemma binnen de opsporing. Een OvJ
benoemt de mogelijke toepassing van zero-days door de politie, althans zo wordt het volgens hem
soms gepositioneerd. De OvJ geeft toe dat in de opsporing tools worden gebruikt, zoals het
commerciële Cellebrite, waarvan de exacte werking onbekend is. Het voert volgens hem echter te ver
om dat te kwalificeren als zero-days en vervolgens te zeggen: “De politie gebruikt dat elke dag.” Er
worden overigens meerdere tools gebruikt binnen de politie, maar daar gaan we in dit rapport niet
dieper op in. Een ander dilemma dat naar voren kwam is dat door het niet kunnen ontsleutelen van
informatie, (sterke) vermoedens van criminaliteit niet bewezen kunnen worden. “Wordt bijvoorbeeld
Pagina 61 van 124

een toestel waar zeer waarschijnlijk, maar niet bewijsbaar, kinderporno op staat weer teruggegeven
aan de verdachte?”
Encryptie omzeilen. Als een verdachte niet meewerkt is het aan de opsporingsinstanties om de
encrypte devices te ontgrendelen of encrypte informatie te ontcijferen. Een van de geïnterviewden
schat ruwweg in dat 25% van de zaken waar encrypte data worden ontsleuteld de politie afhankelijk
is van de bewijsvoering van een weigerachtige verdachte. Een geïnterviewde schat in dat 5-10% van
de (kinderporno) zaken encryptie succesvol wordt ontsleuteld.
Als de verdachte niet meewerkt en er geen toegang is tot de benodigde informatie, dan moet
de politie zelf de sleutel zien te bemachtigen. Hiervoor zijn meerdere mogelijkheden. De politie kan de
encryptie omzeilen door te zoeken naar slordig sleutelbeheer bij verdachten. “Daar moeten we het
van hebben; van mensen die fouten maken.” Ze zoeken op usb-sticks, het dark web en in bestanden
op de computer om gericht de sleutel te raden zoals een geboortejaar. “Soms geeft de toegang tot een
laptop hints voor de toegangscode van de telefoon en soms kom je geeltjes tegen met aanwijzingen.
Denk aan een geeltje waar een wachtwoord op is geschreven of een ‘open’ bestand waar alle
wachtwoorden van verschillende accounts in staan.” De politie zet ook technische middelen in zoals
een keyboard logger. “Daar [slordig sleutelbeheer] behalen we de meeste successen mee. Maar bij de
slimmere, scherpe verdachten lukt het minder goed.”
Een geïnterviewde benoemt dat de minder technisch onderlegde criminelen bij het gebruik
van encryptie sneller fouten maken. Het inspelen op deze gemaakte fouten stelt de politie in staat om
makkelijk toegang te verkrijgen tot belastende informatie. Een voorbeeld gegeven door een
geïnterviewde is het per ongeluk koppelen van een encrypte telefoon aan een minder goed beveiligde
cloud-omgeving: “Waar we zien dat ze soms de fout ingaan, vooral bij de niet zo handige gebruiker, is
dat ze om de zoveel tijd een nieuwe telefoon kopen en dan kennen ze de instellingen niet meer en dan
gaat er iets mis want dat apparaat is automatisch gekoppeld aan een cloudopslag.”
Ook worden soms creatieve manieren ingezet om de encryptie te omzeilen. In een interview
werd verwezen naar de rechtsuitspraak: ECLI:NL:RBDHA:2021:8421.43 Het OM heeft hierbij aan een rc
gevraagd om een nieuwe simkaart aan te vragen om zodoende bij WhatsApp gesprekken te komen
van een slachtoffer. De telefoon van het slachtoffer is nooit teruggevonden en twee andere telefoons
die vermoedelijk van het slachtoffer waren zijn beide niet recent actief geweest en bevatten geen
WhatsApp data. Ze willen vervolgens het wachtwoord resetten van het Google account om op die
manier toegang te krijgen tot de WhatsApp back-up die mogelijk in het Google account staat. Dit
verzoek is afgewezen. Het lijkt op de hackbevoegdheid – die alleen ingezet mag worden bij een
verdachte en niet bij een slachtoffer – en het verzoek was bovendien niet goed onderbouwd.
In een ander geval dat werd genoemd mocht dit wel: ECLI:NL:RBDHA:2022:4288. In dit geval
was het slachtoffer overleden. Het OM vraagt om via een nieuw aangevraagde simkaart bij het Google
account te komen en vervolgens in de WhatsApp back-up te komen. Een geïnterviewde noemt dit
‘hacken light’. Dit verzoek is aangevraagd op grond van art. 181 juncto 177 Sv met analyse toepassing
van art. 126ng SV. Een rechter oordeelt over deze niet-rechtstreekse wijze van toegang verschaffen:
er is geen sprake van omzeiling van de hackbevoegdheid (art. 126nba Sv). Er mogen berichten van
43 Alle uitspraken krijgen een Europees identificatienummer (ECLI). Dit is een unieke codering voor gerechtelijke uitspraken

in de EU. Een ECLI-nummer bestaat uit de onderdelen: landcode, afkorting van instantie, jaartal en volgnummer. Zie:
https://www.rechtspraak.nl/Uitspraken/Paginas/Hulp-bij-zoeken.aspx#1ab85aa0-e737-4b56-8ad5d7cb7954718d77a998be-3c73-40e3-90f7-541fceeb00fd4

Pagina 62 van 124

maximaal elf dagen veiliggesteld worden. Met de Innovatiewet is onder art. 556 Sv lid 1 vastgesteld
dat berichten die de eerste drie dagen na inbeslagname van een device binnen komen, gelezen mogen
worden.
Aanhouding met open devices. Geïnterviewde politiemensen geven aan dat het tijdens een
opsporingsonderzoek lastig is om in kaart te brengen of er versleutelde bestanden zijn en zo ja, welke
bestanden dat zijn (‘hidden in plain sight’, zoals een versleutelde container). Om te achterhalen of er
überhaupt versleutelde devices of data zijn bij de verdachte kan de politie de telefoon of het
internetverkeer van een verdachte tappen. Door een internettap kan communicatie worden
onderschept. De politie kan zo achterhalen welke devices en data relevant zijn voor het
opsporingsonderzoek.
Een techniek om toegang te krijgen tot versleutelde bestanden dat door meerdere
geïnterviewden is genoemd is om verdachten aan te houden terwijl de devices nog open staan. Als de
devices open staan, en de verdachte ingelogd is op relevante accounts, heeft de politie geen sleutel
nodig om de data te ontsleutelen. Als een verdachte bijvoorbeeld is ingelogd op een dark web account
waar drugs worden verkocht, kan een klantenlijst toegankelijk zijn of een andere server met
bewijsmateriaal. Of als een verdachte tijdens de aanhouding een cryptotelefoon of een communicatieapp zoals WhatsApp open heeft staan, dan is communicatie van de verdachte beschikbaar voor de
politie. Op deze wijze heeft de politie – niet op technische wijze maar tactische wijze – toegang
verkregen tot een heel netwerk, aldus een geïnterviewde. Het OM moet regelmatig heftige
maatregelen nemen om iemand achter een open device aan te houden. “Het aanhouden van een cyber
verdachte in een volle collegezaal, daar deinzen we niet meer voor terug, omdat het anders niet te doen
is.” De maatregelen die genomen worden zijn zwaarder geworden om het probleem van encryptie te
omzeilen.
Een rc legt uit wat in sommige zaken gebeurt is dat er een IP-tap loopt, om te kijken wanneer
iemand online is, zodat het apparaat bij de aanhouding open is. In sommige gevallen komt er dan een
arrestatieteam aan te pas. De extreme manier van aanhouding met een arrestatieteam met het oog
op een open device komt een aantal keer per jaar voor. Een rc is betrokken bij de doorzoeking die volgt
op de aanhouding. Een rc kan een doorzoeking soms eerder openen, zodat de politie direct op de
apparaten af kan en deze kan veiligstellen. Dat is een bevriezingsmogelijkheid; de technici gaan naar
binnen en zorgen ervoor dat niks meer met de apparaten kan gebeuren. Op het moment dat een
apparaat versleuteld is en de gedwongen ontgrendeling valt binnen de doorzoeking, dan heeft de rc
ook de verantwoordelijkheid dat het geweld wat toegepast wordt binnen de perken blijft.
De slagingskans op een succesvolle aanhouding met open devices is grotendeels afhankelijk
van de investering in het vooronderzoek. Door de eerdergenoemde telefoon- of internettap kan de
politie informatie vergaren over de relevante bestanden en om voorbereidingen te treffen bij de
aanhouding. De tap kan bijvoorbeeld blootleggen dat de gebruikte computer een automatische
schermbeveiliging heeft; waarbij de computer na een poosje wordt vergrendeld. Door deze informatie
voorafgaand aan de arrestatie te achterhalen, kan de politie voorbereidingen treffen om ervoor te
zorgen dat de computer niet automatisch vergrendelt na de arrestatie. De politie heeft steeds vaker
te maken met bluetooth devices die automatisch afsluiten als een persoon op een bepaalde afstand is
van het device. Er worden ook devices aangetroffen op een plaats delict die op afstand worden gewist.
Hoewel dit geen encryptie betreft, is het wel verlies van data. Met een grote investering vooraf lukt
het in 80% van de zaken om open devices aan te treffen, aldus een geïnterviewde.
Pagina 63 van 124

Een aanhouding met open devices vergt een andere strategie en planning van een
opsporingsonderzoek. Er wordt veel tijd en capaciteit geïnvesteerd in de informatieverzameling van
een verdachte om een succesvolle aanhouding met open devices te garanderen. Het
opsporingsonderzoek gericht op het vinden van bewijs voor strafbare feiten in digitale informatie
verschuift vervolgens naar de staart van het onderzoek (na de aanhouding). Inzicht in strafbare feiten
komen pas na de aanhouding. De gevonden informatie kan vervolgens niet getoetst worden aan
andere bronnen en er zijn weinig mogelijkheden om in de fysieke wereld informatie te toetsen. Als het
niet lukt om belastende of ontlastende informatie te achterhalen dan kan dat ook impact hebben op
het wel of niet langer en rechtmatig kunnen vasthouden van verdachte handlangers, aldus
geïnterviewden.
Om in te kunnen spelen op encryptie in opsporingsonderzoeken is volgens een geïnterviewde
meer mankracht nodig. Om een succesvolle aanhouding te garanderen is volgens politiemensen
“inzicht nodig in de leefgewoonte van een verdachte en dat vreet veel capaciteit.” Ook bij de
ondersteunende teams zoals de Dienst Speciale Interventies (DSI) is meer mankracht nodig. De DSI is
een antiterrorisme eenheid die voor team TBKK dergelijke specialistische aanhoudingen verzorgt.
Meewerken verdachte. Om de kans te vergroten om tot voor de opsporing relevante
informatie te komen is een meewerkende verdachte nog belangrijker dan het type encryptie wat is
gebruikt, aldus een geïnterviewde. De slagingskans om tot voor de opsporing relevante informatie te
komen is afhankelijk van het type verdachte en of de verdachte meewerkt bij het toegang verschaffen
tot de versleutelde systemen. Op device niveau moet de politie een meewerkende verdachte hebben
die het device moet openen. Een politiemedewerker heeft vier zaken gehad waarin een verdachte
mens-gedreven encryptie heeft toegepast, zoals VeraCrypt en BitLocker. In drie van de vier zaken heeft
de politie toegang gekregen tot voor hen relevante informatie, omdat verdachten hun wachtwoord
hebben afgegeven. Slimme criminelen zullen volgens geïnterviewden niet snel voor cloudopslag kiezen
omdat het eindstation dan niet in eigen handen is en er daardoor risico is op meekijken door anderen,
zoals de politie. Echter worden volgens geïnterviewden wel steeds meer bestanden opgeslagen in de
cloud, zoals Dropbox en MEGA.nz.
Als een verdachte meewerkt in een opsporingsonderzoek is het van belang dat de politie kan
aantonen dat de medewerking vrijwillig is. Volgens het nemo tenetur-beginsel mag niemand
gedwongen worden om mee te werken aan zijn eigen veroordeling. Dit is verankerd in art. 6 EVRM.
Dat betekent dat de politie een verdachte niet mag dwingen om zijn/haar wachtwoord af te geven in
Nederland. Uitzondering hierop is de eerder beschreven Innovatiewet, waarin dat onder specifieke
omstandigheden wel mag. Geïnterviewde OvJ’s geven aan dat de Innovatiewet niet in strijd is met dit
beginsel. Een OvJ licht dit toe: “Het wetboek van Strafvordering kent al heel lang de bepaling dat je ook
mee moet werken aan het afscheren van je haar, correcte fotoconfrontatie te laten plaatsvinden,
vingerafdrukken en DNA onder omstandigheden moet afstaan, daar is dit er een van.”
Ook zijn er zaken bekend – die zich voor de Innovatiewet afspeelden – waarin dit werd gedaan
en waarbij de rechter oordeelde dat dit rechtmatig was. In een zaak heeft de politie de verdachte
gevraagd om samenwerking en het ontgrendelen van zijn telefoon. Na het bieden van weerstand heeft
de politie geprobeerd om zijn duim op zijn telefoon te plaatsen, waarop hij meewerkte en zijn
toegangscode heeft verstrekt. De rechter oordeelde dat er geen sprake was van een overtreding van
artt. 3, 6 of 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. De verdachte werd verdacht
van serieuze vergrijpen, waaronder het vasthouden van twee vermiste jonge kinderen. Ten tijde van
Pagina 64 van 124

het verzoek van de politie om mee te werken, was de locatie nog onbekend. De locatie van deze
kinderen was dringend nodig. In een dergelijke situatie is een bepaalde mate van dwang toegestaan
en noodzakelijk. De politie leek niet buitenproportioneel te hebben gehandeld.
Hoewel een verdachte niet hoeft mee te werken aan zijn/haar eigen veroordeling, wordt in
meerdere interviews aangehaald dat verdachten dit soms wel doen door over de daden te spreken of
door wachtwoorden af te geven. Een geïnterviewde beschrijft dat verdachten in kinderpornozaken in
80-90% van de gevallen vrij spreken over hun daden, maar slechts een enkeling (5%) een wachtwoord
afgeeft. Om medewerking van verdachten te krijgen zijn goede rechercheurs nodig die in gesprekken
hen ertoe brengen om hun devices en wachtwoorden af te geven. Een OvJ geeft in het kader van
medewerking aan dat dat veel gebeurt in minder ernstige zaken. Bijvoorbeeld omdat men vindt dat
zijn of haar rol anders is geweest, of daarmee wil aantonen iets niet te hebben gedaan; dat ze de
verkeerde hebben. Deze OvJ stelt ook dat hoe georganiseerder de criminaliteit, hoe minder de
medewerking.
Middels een analyse op de vragenlijstdata hebben we gekeken in hoeverre het meewerken
van een verdachte opsporingsonderzoeken gerelateerd is aan het type delict. Voor het belang van deze
analyse is het antwoord ‘weet ik niet’ niet meegenomen. Uit deze analyse blijkt dat het meewerken
van een verdachte vaker een rol speelt in opsporingsonderzoeken rond geweldsdelicten, vandalisme
en milieucriminaliteit (zie tabel VI.3 in bijlage VI).
We hebben in de analyse van rechterlijke uitspraken ook gekeken op welke manier encryptie
is omzeild of gekraakt. In de meeste gevallen is niet bekend hoe achter de encryptie is gekomen of is
de rol ten aanzien van de strafrechtelijke vervolging onduidelijk. In gevallen waarin het wel bekend is,
komt veelal de EncroChat-zaak en/of andere grote zaken voorbij waarbij encryptiesleutels zijn
gebroken door politie van servers die in het buitenland staan. Daardoor zijn berichten leesbaar
geworden voor opsporingsdiensten waarnaar dit als bewijs is gebruikt in rechtszaken.44
Verder is een aantal keer benoemd dat het NFI de encryptiesleutels heeft gebroken en dat
door de Ennetcom-hack of via buitenlandse opsporingsdiensten bewijs is verkregen. Wat slechts
eenmaal naar voren kwam is het vinden van een wachtwoord in de woning, het verkrijgen van een
wachtwoord via toetsaanslagen op een computer en dat middels art. 126ng Sv toegang is verkregen
tot versleutelde chatberichten.45 Onder art. 126ng wordt verstaan dat de OvJ een vordering mag doen
op communicatie bij een aanbieder van een communicatiedienst en gebruiker daarvan. Ook lazen we
een aantal keer dat het in sommige rechtszaken niet is gelukt om de encryptie te ontsleutelen. Dit kan
verschillende redenen hebben zoals dat er toegang werd gevraagd tot het betreden van een WhatsApp
account maar dit verzoek is afgewezen door de rechtbank.
We willen deze paragraaf besluiten met een quote van een van de geïnterviewde OvJ’s. “Mijn
grootste zorg zit niet zo zeer in dat encryptie de opsporing zo moeilijk maakt. Mijn grootste zorg zit er
denk ik in dat we met elkaar ons moeten realiseren om encryptie te doorbreken, of we dat nou doen
met wachtwoorden of met vingers of andere manieren, dat we daarvoor bestaande
opsporingsbevoegdheden soms in dat licht uitleggen. En ik zou van de politiek of van de minister zo
graag eens een keer in nota’s, in discussies in de kamer, willen horen ‘natuurlijk mag je methodieken
inzetten om te komen tot inhoudelijke informatie’. Want daarmee wordt mijn werk een stuk

44 Ter illustratie, zie: ECLI:NL:PHR:2021:565 en ECLI:NL:RBAMS:2018:8698
45 ECLI:NL:RBROT:2019:2712

Pagina 65 van 124

makkelijker; om uit te leggen aan collega’s hoe je techniek gebruikt om alsnog tot de versleutelde
informatie te komen.”
Vorderen en rechtshulpverzoeken. Een geïnterviewde vertelt dat het kraken van versleutelde
data veel tijd kost. Volgens hem ligt dat onder andere aan de internationale rechtshulpverzoeken die
gestuurd moeten worden naar buitenlandse bedrijven. Veel zedenonderzoeken lopen vertraging op
door het opvragen van informatie over bijvoorbeeld een subscriber. De politie vraagt dan bij
techbedrijven naar enige herleidbare persoonsgegevens die gekoppeld kunnen worden aan een
bepaalde bijnaam (nickname). Bij grootbedrijven lukt het opvragen van de informatie, maar: “Bij kleine
bedrijven in exotische landen, zoals Telegram, is dat heel moeilijk.” Zonder deze informatie kan het
onderzoek ernstig vertragen. Deze geïnterviewde stelt dat in 10-20% van de zaken waar de
doorlooptijd is vertraagd encryptie een bepalende rol speelde.
Een respondent geeft in het kader van rechtshulpverzoeken aan: “[…] Het wordt steeds
makkelijker om (ogenschijnlijk) vanuit het buitenland criminele activiteiten uit te voeren. Omdat
rechtshulpverzoeken lang duren en veel werk zijn worden deze op districtelijk niveau vrijwel nooit
ingezet. Daardoor leidt een IP-adres of bankrekeningnummer uit het buitenland bijvoorbeeld al snel tot
het niet oppakken van een zaak.” Een rc legt een link met de Telecomwet, ofwel een aftapverplichting.
Hij geeft aan dat in bijvoorbeeld Nederland telecommunicatiediensten moeten meewerken en ervoor
dienen te zorgen dat telefoongesprekken en sms-berichten afgetapt kunnen worden. WhatsApp valt
daar niet onder en kan door E2EE niet getapt worden. Wel kan in sommige gevallen worden
meegelezen in een groepsapp van WhatsApp. Dit is toegestaan door de rc en gebeurt op basis van
126m Sv of 181 & 177 Sv (zie ook ECLI:NL:RBDHA:2019:14245). Een rc maakt een vergelijking met de
telefoontap: “Verschil in tappen of meelezen is niet wezenlijk te noemen.”
In andere interviews met OvJ’s en rc’en werd ook gesproken over rechtshulpverzoeken. In
twee interviews wordt aangegeven dat het indienen van rechtshulpverzoeken in verband met een
vordering aan bijvoorbeeld Google vaak lang duurt; minimaal een half jaar, soms wel twee jaar.
Amerikaanse autoriteiten stellen hieraan hoge eisen (probable cause). Het moet dus een zaak zijn die
zich daarvoor leent (m.n. zwaardere zaken). De rc moet dan eerst toestemming geven. Het is
voorzienbaar dat het niet, of niet binnen afzienbare tijd, tot enig resultaat leidt.
Ook kan het vorderen misgaan, bijvoorbeeld als er een procedurele fout wordt gemaakt. In
een interview werd verwezen naar een gerechtelijke uitspraak (ECLI:NL:RBDHA:2021:8421) waarbij
een officier een vordering indiende om WhatsApp communicatie in te zien waarvan mogelijk een backup op het Google account opgeslagen stond. Omdat in de betreffende vordering stond dat de politie
toegang zou krijgen tot het WhatsApp account en daar de communicatie zou veiligstellen is dit niet
gehonoreerd. In de vordering had moeten staan dat dit via het Google account zou gebeuren.
Een OvJ ziet ook de internationale dimensie – aanbieders die zich in het buitenland begeven,
of waar het beheer van data in het buitenland zit – als een van de grootste obstakels voor de opsporing.
Dit gaat niet alleen over kwesties rondom vorderen, maar heeft ook impact op de inzet van
alternatieven, zoals het opvragen van logbestanden. Een andere complexiteit die door een OvJ wordt
genoemd is wanneer servers in verschillende landen staan. De uitdaging waar dan tegen aan wordt
gelopen is dat men zegt niet te weten waar de data staan, of dat ze op het ene moment de ene kant
uitwijzen en op het andere moment de andere. “Ook in die gevallen vonden – en vinden – wij dat je
met machtiging van een rc data kunt vorderen, maar dan dus met een analoge vordering; 181 jo 177
jo 126ng (2) Sv.”
Pagina 66 van 124

Los van de wijze van encryptie spelen ook zaken als het wel of niet hebben van
rechtshulprelaties. Het Budapest-verdrag, ook bekend als het cybercrimeverdrag, biedt de
mogelijkheid om met spoed gegevens te laten bevriezen in landen die daarbij aangesloten zijn. Echter,
lang niet alle landen zijn dat. Daarbij wordt ook aangegeven dat soms lastig is te achterhalen welk
bedrijf nou precies toegang heeft tot welke data. “Dan zou je wel ergens een vordering aan iemand
kunnen richten, maar dan weten we niet aan wie. Of dan richten we het aan iemand en die zegt ‘dan
moet je niet bij mij zijn’. Dan sta je met lege handen en dan kun je wel wedervragen stellen, maar
ondertussen tikt de teller door. De data zijn vluchtig, die verdwijnen.” Een kleine nuance volgde op het
einde van het interview: “Het lukt gelukkig vaak ook wel, maar dit zijn wel belemmeringen bij het
uitvoeren van de voor de hand liggende alternatieven en bevoegdheden.” Ook een andere OvJ
benadrukt dit: “Er wordt altijd naar een weg gezocht om ergens bij te kunnen.”
Een respondent zegt hierover: “[…] Ik heb gemerkt dat we er helemaal gestoord van worden,
dat we bij het opvragen van informatie in het buitenland tegen allerlei problemen aanlopen. Lange
wachttijden en papierwinkel waar je ‘u’ tegen zegt. Dat komt de doorlooptijd van onderzoeken niet ten
goede en is in de digitale wereld te zot voor woorden.” Een respondent ziet een oplossing in betere
wetgeving; “Wettelijke mogelijkheden om medewerking af te dwingen bij providers ontbreekt.
Capaciteit is te vaak gelabeld aan grote onderzoeken en/of bepaalde afdelingen, waardoor lange
doorlooptijd aanvragen of geen inzet. Wettelijke regels beperken m.i. ook de creativiteit van
medewerkers m.b.t. encryptie.” Een OvJ geeft aan dat sinds de kwestie FBI-Apple (zie hoofdstuk 1) de
discussie is beslecht door hardware fabrikanten; ‘we werken gewoon niet meer mee’. De OvJ noemt
dit spijtig en vraagt zich hardop af “[…] waarom kan je ons geen rechtmatige toegang geven als we een
rechterlijke machtiging hebben.” Deze zienswijze hoorden we vaker: “Ik ben positief over encryptie,
maar op het moment dat je een heel duidelijke verdenking hebt en aan alle waarborgen wordt voldaan,
vind ik het van belang dat je de stap kunt zetten om er in die gevallen achter te komen wat
gecommuniceerd wordt en wat er op een gegevensdrager staat.” Een nuance is hier op zijn plaats.
Immers, soms kunnen fabrikanten geen toegang geven. In een dergelijk geval betreft het geen gebrek
aan medewerking, maar een gebrek aan mogelijkheden.

4.2.4 Duiding encryptie op het verloop van opsporingsonderzoeken
Zoals te lezen in voorgaande secties binnen paragraaf 4.2 wordt de rol van encryptie in de opsporing
door geïnterviewden en respondenten zowel negatief als positief ervaren. In het merendeel van de
interviews wordt de nadruk gelegd op de negatieve rol die encryptie zou spelen. De
vragenlijstresultaten geven een wisselend en genuanceerd beeld in de duiding van de rol van encryptie
in opsporingsonderzoeken. Twee op de vijf politiemensen (37,8%) beschouwt de rol van encryptie in
opsporingsonderzoeken als positief, twee op de vijf politiemensen (42,4%) beoordeelt de rol van
encryptie als negatief en een op de vijf (19,8%) is niet positief, maar ook niet negatief ten aanzien van
de rol van encryptie in de opsporing. Zij zijn neutraler en/of geven een genuanceerd beeld van wat de
rol van encryptie betekent in hun werk.
Het genuanceerde beeld over de rol van encryptie heeft vaak te maken met de fase waarin
een onderzoek zit; in de encryptie of decryptie fase. De volgende drie tekstovernames van
respondenten illustreren dit: “In principe is encryptie zeer negatief voor de opsporing, we moeten veel
meer middelen inzetten om achter de encryptie te komen. Het voordeel is echter als een encryptie
gekraakt is, dit weer een schat aan informatie oplevert en dat is weer positief.” “Het gebruik van
Pagina 67 van 124

encryptie werkt in zijn algemeenheid negatief op de meeste veel voorkomende criminaliteit waarin deze
wordt gebruikt. Het breken van encryptie (Sky, Encro, etc.) heeft veel bewijs opgeleverd waardoor zaken
konden worden opgepakt of succesvol konden worden afgerond.” “D.m.v. EncroChat, Sky en Anom
hebben we inzage gekregen in gegevens die we met klassieke methoden niet hadden verzameld. In die
zin heeft het kraken van deze diensten ons veel gebracht. Echter zien we ook dat het in de actualiteit
belemmerend werkt als gebruik wordt gemaakt van cryptotelefoons.”
Hoewel sommige geïnterviewden de ‘wapenwedloop’ tussen de opsporing en criminelen
ervaren als een negatief aspect van encryptie, wordt dit tegelijkertijd door een aantal andere
geïnterviewden als positief aspect benoemd. Deze wapenwedloop zorgt juist ook voor dat de politie
in de opsporing scherp blijft, inventiever moet worden en gedwongen wordt out of the box te denken.
En, zoals een geïnterviewde aangeeft: “Op een gegeven moment wordt het heel erg moeilijk, maar we
blijven het kunnen.” Ook geven enkele respondenten dit aan. “Vaak is encryptie een belemmering van
de eenvoudige weg. Uiteindelijk wordt de belemmering weggenomen, of gekozen voor een moeilijkere
weg. Zelden zijn er geen alternatieven en dan kan encryptie het einde van dat bewijs in een zaak
betekenen.” “In geval van ontsleuteling is veelal sterk bewijs voor handen. Maar bij uitblijven van
decryptie is een zaak niet persé verloren.”
Ook geven respondenten aan dat het op voorhand onduidelijk is wat ontsleutelen oplevert:
“Op het moment dat versleutelde data niet ontsleuteld kan worden, dan is er ook niet bekend wat het
ontsleutelen hiervan had opgeleverd en zou je dat als negatief kunnen zien, maar is het feitelijk
onbekend.” En in ander verband wordt encryptie gezien als iets wat zich nu in de maatschappij afspeelt
en daarnaar gehandeld moet worden: “Encryptie wordt gebruikt om iets te verhullen. Bij CT
[contraterrorisme] is opgeven geen optie en dus ook niet relevant. Encryptie of niet. Het maakt de
uitdaging des te groter. Je kunt dat niet positief of negatief noemen. Encryptie is er en we hebben het
te begrijpen. De samenwerking met Hightech en digitaal is van groot belang.”
Ook OvJ’s, rechters en rc’en zien encryptie niet per se als iets negatiefs of positiefs. Zij lijken
op de lijn te zitten van dat het een fenomeen is dat nu speelt. Sommige vinden het lastig er een
antwoord op te geven omdat het totaalbeeld ontbreekt. Een rc en een OvJ noemen het een uitdaging.
De betreffende rc geeft aan: “Het levert bepaalde belemmeringen op en ik denk dat we met zijn allen
hier op een juridisch verantwoorde wijze het hoofd aan moeten bieden.” De OvJ benoemt het voorbeeld
dat als je weet dat een verdachte gebruik maakt van encryptie hoe ervoor gezorgd kan worden dat
deze wordt aangehouden met open device. “Daar zijn tig manieren voor te bedenken. Dat maakt het
er niet eenvoudiger op, maar er zijn wel mogelijkheden. Hetzelfde geldt voor de encryptie in
communicatie. […] Het zijn uitdagende tijden, maar daar worden wel oplossingen voor gevonden.”
Ook in deze gesprekken zijn de antwoorden dus genuanceerd; het is nadelig op het moment
dat het niet gekraakt of omzeild kan worden. De kans op een kansrijke vervolging c.q. veroordeling
door het OM wordt geringer. Ook wordt als negatief effect aangemerkt dat het arbeidsintensief is;
“het slokt aardig wat capaciteit op door de hele keten.” Zodra de informatie wel bekend is speelt een
positieve rol in het kansrijk vervolgen. “Als je eenmaal de hobbel van rechtmatigheid van het bewijs
hebt genomen is het in een aantal zaken makkelijker om tot de inhoud te komen. Sommige zaken krijg
je bij wijze op een presenteerblaadje, de kernvraag, heeft de verdachte het gedaan is dan makkelijker
te beantwoorden.” Een ander positief effect is dat de mogelijkheden om de encryptie te doorbreken
er veel meer zicht is gekomen op en om een beeld te krijgen van wat er speelt. Door het combineren
van data en andere gegevens wordt het criminaliteitsbeeld veel beter.
Pagina 68 van 124

Er is geen duidelijk patroon te ontdekken in de duiding van encryptie. Wel blijkt uit nadere
analyse dat opsporingsmedewerkers die in hun dagelijks werk vaker met gedigitaliseerde criminaliteit
te maken hebben (zoals online oplichting), de rol van encryptie als licht negatiever duiden (zie tabel
VI.4 in bijlage VI). Voor alle andere type delicten heeft het delict geen invloed op de duiding van de rol
van encryptie. Let op dat de resultaten mogelijk beïnvloed kunnen zijn omdat er veel politiemensen
uit de digitale opsporing in de sample zitten. De verdere analyses die zijn uitgevoerd – op
achtergrondkenmerken, type functie, werkgebied en affiniteit met digitalisering – laten geen
significante verschillen voor wat betreft de duiding van de rol van encryptie.

4.3 Encryptie en de opbrengst van opsporingsonderzoeken
Encryptie speelt ook een rol in de opbrengsten die in opsporingsonderzoek verkregen worden. In de
volgende drie secties wordt daarop ingegaan (4.3.1-4.3.3).

4.3.1 Bewijs
Een positief aspect dat door meerdere geïnterviewden beschreven wordt is de schijnveiligheid die
encryptie met zich meebrengt. Doordat criminelen zich veilig wanen voor het meelezen door de
overheid, communiceren ze opener dan ze zouden doen zonder encryptie. Wanneer de politie dan
toegang krijgt tot deze informatie, is de opbrengst groter. Het zorgt voor een schat aan data en
daarmee kansen voor de opsporing. Een geïnterviewde OvJ geeft als voorbeeld het duiden van plannen
en opzet, zoals bij EncroChat en Sky ECC het geval was.
Door het ontsleutelen van bovengenoemde diensten, is het intelligencebeeld van de opsporing
verschoven van slechts een globaal en fragmentarisch beeld van criminele samenwerkingsverbanden
naar een veel vollediger beeld van (internationale) netwerken. Dit heeft ook gezorgd voor een andere
werkwijze in het vinden van zaken en bijbehorend bewijs. Of zoals een politiemedewerker het
beschrijft: “Vroeger zochten we naar een naald in een hooiberg en nu hebben we een hooiberg van
naalden.” Anders gezegd, vroeger werd bewijs gezocht voor een strafbaar feit van een zaak en nu heeft
de politie ontzettend veel bewijs voor strafbare feiten waar de zaken nog bij gezocht moeten worden.
Twee respondenten op de vragenlijst vatten dit treffend samen: “Gekraakte encryptie (PGP,
SKY, ANOM, Ennetcom) heeft al zo veel bewijs opgeleverd, dat dit onmogelijk alleen met andere
opsporingsmiddelen had kunnen gebeuren. Ook hebben de onderzoeken een kortere doorlooptijd.
Daarnaast geeft het veel meer zicht op criminele netwerken, de rollen daarin. (Dit geldt ook voor
gekraakte losse cryptodevices van verdachten in onderzoeken waar andere opsporingsmiddelen
lopen).” En: “Encryptie biedt ook kansen, verdachten wanen zich heel veilig achter encryptie. Als je daar
doorheen komt heb je vaak een hele mooie open tijdlijn, of in ieder geval veel (extra) bewijs. Het
identificeren van daders en slachtoffers, of het lokaliseren van servers, is door encryptiegebruik lastig.
Maar niet onmogelijk :).”
De vraag is in hoeverre dergelijke successen in de toekomst herhaald kunnen worden nu het
bekend is dat de politie ook toegang heeft gekregen tot dergelijke cryptodiensten. Een geïnterviewde
ziet dit langzaam veranderen: “Niemand vertrouwt zijn criminele cryptotelefoon meer, omdat de politie
een paar keer succesvol de aanbieder heeft aangepakt met een schat van informatie. De criminelen
leren daarvan. De criminelen verdelen communicatie over meerdere systemen en versluieren
communicatie.”

Pagina 69 van 124

Bovendien geeft een respondent aan: “Mooi als er veel data beschikbaar komt door het
ontsleutelen van geëncrypte data, alleen jammer dat er tactisch veruit te weinig capaciteit is om dit
succesvol op te volgen.” En andere respondent zegt: “[…] doordat er zoveel communicatie (bijv. Sky,
Encro) ontsleuteld is worden we bedolven onder het bewijsmateriaal. De grootste uitdaging die ik nu
zie is hoe we deze hoeveelheid data zo efficiënt mogelijk kunnen analyseren en verwerken met de
beperkte capaciteit die we hebben.” Een rc nuanceert de waarde van grote hoeveelheden data. Hij
geeft aan dat het erom gaat welke data beschikbaar zijn en dat weinig data ook veel kunnen opleveren.
Dat de politie toegang heeft weten te krijgen tot de communicatie uit een aantal
cryptodiensten, betekent niet dat niet nog een onbekend aantal cryptodiensten is waar de politie geen
toegang toe heeft, en criminelen dus vrij kunnen communiceren. Althans, op dit moment. Dat een
bepaalde dienst nu niet te kraken is wil niet zeggen dat dit over een tijd niet alsnog lukt. Encryptie
wordt in een interview dan ook beschreven als een ‘wapenwedloop met tanks en antitankwapens’.
Criminelen verzinnen steeds nieuwe manieren om hun criminele activiteiten uit te voeren en uit het
zicht van de opsporing te blijven en de politie moet steeds nieuwe en inventievere methoden
bedenken om verdachten te identificeren, lokaliseren en bewijs te verzamelen.
Geïnterviewden geven tevens aan dat de bewijswaarde van de ontsleutelde informatie sterk
is. De kans dat de ontsleutelde data zijn aangepast door een willekeurige derde is klein, omdat data
alleen kunnen worden aangepast met de juiste sleutel die moeilijk toegankelijk is. Ter illustratie, de
data van Ennetcom, PGP-safe, EncroChat en Sky ECC zijn ontsleuteld met de juiste encryptiesleutels.
Normaal gesproken is er één iemand die de sleutel heeft, zijnde de gebruiker dan wel in sommige
gevallen het bedrijf. Dat de betrouwbaarheid van ontsleutelde data groter is moet nog doordringen in
de strafrechtketen, aldus een landelijke OvJ. Bij een geïnterviewde rechter is deze bewustwording er
in ieder geval wel. Hij geeft aan: “Als je digitaal bewijs hebt wat ontsleuteld is, dan voelt dat voor mij
sterker dan een getuige. Over getuigen zijn veel boeken geschreven dat die zich kunnen vergissen. In
mijn ogen is de data, als deze eenmaal is ontsleuteld, ook betrouwbaar. De bewijswaarde is in die zin
vrij groot.” Een andere OvJ beaamt dit ook. Hij legt dat uit met een voorbeeld over een drugszaak.
Daarin werd communicatie gevonden over de handelingen om drugs te maken waarin tevens een
afbeelding werd meegestuurd van het lab waar men bezig was alsook van de drugs zelf. Het gaat dan
om ‘real evidence’. Digitaal bewijs kan ook worden gebruikt bij het weerleggen van een alibi, wanneer
bijvoorbeeld een verdachte wordt geconfronteerd met digitale sporen, zoals locatiedata.
Encryptie leidt volgens geïnterviewden tot een vermindering van directe toegang tot bewijs.
Eén geïnterviewde beschrijft het als: “Ik zie encryptie als iets dat ons iets heeft afgenomen, waardoor
we nu daarin moeten zoeken. Vroeger kon dat makkelijker, zoals verdachten lokaliseren. Het is niet
anders dan vroeger, maar er is een extra drempel waar we overheen moeten.” Zo is er minder directe
toegang tot bijvoorbeeld WhatsApp data (behalve metadata) en tot de cloud. “Aanbieders geven aan
dat ze zelf de data versleutelen, dus ze kunnen zelf de data ook niet lezen. Dat betekent dat er geen
alternatief is om encrypte data in handen te krijgen, omdat de aanbieder zelf ook geen leesbare inhoud
heeft. Dat begint zich langzaam te verspreiden naar meer metadata, dus ook locatie gegevens. Dus
waar we nu nog wel kansen zien, anders dan inhoudelijke inhoud om mensen te identificeren en
lokaliseren, verwachten we dat die kansen in de toekomst ook minder worden.”
De vermindering van de opbrengst in opsporingsonderzoeken zorgt ervoor dat het moeilijker
wordt om bewijs te verzamelen. “In elke zaak is wel één gegevensdrager die niet open is geweest. Dat
zorgt ervoor dat je vanuit je onderzoek minder informatie genereert. Dit speelt niet alleen een rol in je
Pagina 70 van 124

eigen onderzoek maar ook binnen de opbrengst van nieuwe onderzoeken.” Een andere geïnterviewde
geeft aan: “Soms ben je afhankelijk van data uit verzegelde containers en dan heb je niks voor een
rechtszaak. Dat is pech hebben. Het kan soms je zaak maken of breken.” Een andere geïnterviewde is
er zeker van dat verdachten zijn vrijgekomen omdat het niet is gelukt encrypte data te kraken of
anderszins toegang te krijgen. Dan was er te weinig ander bewijsmateriaal en leunde de zaak
uitsluitend op ontsleutelde data die tot een veroordeling konden leiden.
We vroegen de respondenten ook welke rol encryptie speelt in de opbrengst van
opsporingsonderzoeken, zie tabel 4.7. Zoals is te zien speelt encryptie overal een rol. Het is te contextspecifiek om hier harde conclusies aan te verbinden. Wel zien we dat voor een aantal onderdelen de
scores op ‘veel’ en ‘altijd’ hoger is. Dit betreffen: het verkrijgen van informatie, het onderscheppen
van communicatie (tappen) en de mogelijkheden om bewijsmateriaal te vergaren.
Tabel 4.7: Rol encryptie in opbrengst opsporingsonderzoeken (N=177)
Terreinen

Niet

Weinig

Niet weinig/
Niet veel

Veel

Altijd

Weet
niet

Het verkrijgen van communicatie/data
Het onderscheppen van communicatie (tappen)
De mogelijkheden om bewijsmateriaal te
vergaren
De mogelijkheden om criminele
samenwerkingsverbanden vast te stellen
De mogelijkheden om criminele activiteiten
vast te stellen
Het verkrijgen van toegang tot data, anders dan
communicatiedata
De mogelijkheden om relaties tussen personen,
goederen en locaties vast te stellen
De kans om relevante personen te identificeren
De kans op relevante personen te lokaliseren
De kans op relevante goederen te lokaliseren
De kans om relevante goederen te identificeren

0,6%
0,6%
1,1%

2,8%
7,9%
3,4%

9,6%
9,6%
16,4%

62,7%
53,7%
62,7%

21,5%
23,7%
13,6%

2,8%
4,5%
2,8%

1,7%

5,1%

16,4%

57,6%

14,1%

5,1%

0%

9,0%

15,3%

58,8%

12,4%

4,5%

0%

5,6%

24,9%

50,3%

13,0%

6,2%

1,7%

5,6%

27,1%

53,7%

7,9%

4,0%

0,6%
1,1%
0,6%
1,1%

7,9%
16,4%
16,4%
15,8%

27,7%
37,9%
39,0%
39,5%

50,8%
33,9%
29,9%
31,1%

9,6%
6,2%
6,2%
5,6%

3,4%
4,5%
7,9%
6,8%

We vroegen de respondenten vervolgens naar hoe vaak zij inschatten dat hun team een
opsporingsonderzoek succesvol kan afronden in het geval de encryptie van een potentieel bewijsstuk
niet is te kraken of omzeilen (bijv. omdat andere bewijslast voldoende is). Daarop antwoorden zij als
volgt, zie tabel 4.8. Ook hier is sprake van een wisselend beeld bij de respondenten.
Tabel 4.8: Afronden opsporingsonderzoek zonder toegang door encryptie (N=177)

Succesvol
afronden

0 tot 25% van
de gevallen

25 tot 50% van
de gevallen

50 tot 75% van
de gevallen

75 tot 100%
van de gevallen

Weet niet / niet
van toepassing

13,0%

30,5%

37,3%

12,4%

6,8%

De opbrengst in opsporingsonderzoeken kan opgedeeld worden in vier grotere categorieën: (i) het
identificeren en/of lokaliseren van relevante personen, (ii) het vaststellen van
Pagina 71 van 124

samenwerkingsverbanden of relaties tussen personen, goederen en locaties, (iii) de mogelijkheid om
criminele activiteiten vast te stellen en (iv) het vergaren van bewijsmateriaal. De rol van encryptie op
deze vier categorieën komen nu aan bod, waarbij is geput uit de interviews.
Identificeren en/of lokaliseren van relevante personen. Het is technisch en tactisch soms
ingewikkeld om personen te identificeren. De werkelijke gebruiker van de gegevensdrager moet
achterhaald worden op basis van onder andere nicknames, nummers en identiteiten die verstrekt
worden door een provider, aldus geïnterviewde politiemensen. Hoewel het identificeren en
lokaliseren van relevante personen door encryptie lastiger is geworden is het niet ondoenlijk. Het
uitlezen van een telefoon, het verkrijgen van een locatie, data of een globaal beeld om vervolgens
daarmee iemand te identificeren is in veel gevallen nog wel mogelijk, bijvoorbeeld met de metadata
die beschikbaar zijn. “Als je metadata hebt en je op IMEI-nummer van de telefoon gaat kijken zie je bij
welke telefoonpalen die telefoons zich vaak bevinden. Als die telefoon elke dag om twaalf uur ’s nachts
zich op een bepaalde locatie bevindt kun je op een gegeven momenten gaan aannemen dat die persoon
de telefoon daar neerlegt omdat hij daar waarschijnlijk slaapt. En dan heb je een aanwijzing om daar
te gaan kijken. Als je dan nog meer metadata hebt dat hij elke dag of wekelijks op de A4 langs een paal
rijdt richting Amsterdam, dan heb je nog meer aanwijzingen en kun je met die metadata wel tot de
identificatie van een verdachte komen.” Een OvJ geeft aan dat door metadata – patroonherkenning,
meereizende telefoons – identificatie blijft kunnen. Sommige applicaties geven bijvoorbeeld
locatiegegevens onversleuteld weer via de tap. Een andere geïnterviewde geeft aan dat door de uitrol
van 5G het identificeren van personen lastiger gaat worden.
Daarnaast kan een combinatie van gegevens gebruikt worden, bijvoorbeeld door de
locatiegegevens van de telefoon en informatie vanuit het netwerk (bijv. Vodafone en KPN) te
combineren. Ook bij het verkrijgen van een IP-adres kan verder onderzoek worden gedaan naar de
identificatie van een persoon. Als een IP-adres uit een ander land komt wordt het lastig om het aan
een persoon te koppelen omdat andere landen vrijwel geen gegevens omtrent IP-adressen bewaren.
Het succesvol identificeren en lokaliseren van verdachten is afhankelijk van de zwaarte van
encryptie en technische capaciteiten van de verdachten. Zo wordt verteld dat het identificeren van
een persoon die gebruik maakt van het internet en daar meerdere versleutelings- of
afschermingsprotocollen voor gebruikt, vrijwel ondoenlijk is en ongelofelijk veel moeite kost. “De
succesratio als we het hebben over echt goede criminelen, ligt denk ik zeer laag. Ik doe een slag in de
lucht. Ik denk dat de succesratio onder de 5% ligt om iemand te identificeren en lokaliseren.”
Zoals al eerder is beschreven kan encryptie ook een positieve rol spelen in de opbrengst van
het identificeren van personen. Er wordt door geïnterviewden verteld dat de identificatie van een
persoon technisch lastiger is geworden, maar dat door het ontsleutelen van cryptodiensten het
identificeren tegelijkertijd bij bepaalde zaken op bulkwijze kan. “Met PGP et cetera hebben we ook
allerlei data achter elkaar gelegd. Bij de eerste hadden we veel moeite om te identificeren, bij de tweede
hadden we al een heleboel mensen geïdentificeerd die Ennetcom gebruikten, en die zeiden massaal we
gaan naar Sky [ECC]. Zelfde gebruikersnamen, zelfde paallocaties, die metadata kan je over elkaar heen
leggen en dan weet je veel meer. Dus identificatie, ja, we draaien nu dossiers in elkaar zonder dat we
de verdachte getapt, gevolgd of gezien hebben. Bij wijze van spreken kunnen we met een druk op de
knop de gespreksdata van een boef binnenhalen.” Een nuancering van een andere geïnterviewde is dat
het bewijs uit cryptodiensten vaak niet realtime is: “De politie kon maximaal twee maanden meekijken

Pagina 72 van 124

bij live communicatie van EncroChat, buiten die twee maanden weten wij niet waar EncroChat
gebruikers mee bezig zijn.”
Vaststellen van samenwerkingsverbanden/relaties tussen personen. Wat betreft het
vaststellen van samenwerkingsverbanden of relaties kan een onderscheid gemaakt worden tussen
‘reguliere’ opsporingszaken en cryptodienstzaken. Bij reguliere zaken speelt encryptie een negatieve
rol. Het wordt moeilijker omdat je als politie minder weet, en die kennis het uitgangspunt is voor een
zaak. Dit leidt volgens een geïnterviewde tot minder bewijs over het netwerk. Waar normaal gesproken
een sneeuwbaleffect optreedt van informatie op basis van bewijs uit de data, is hedendaags veel
afhankelijk van medewerking van verdachten die iemand noemen of buiten de omgeving slordig zijn
omdat ze bijvoorbeeld iemand gebeld hebben. Daarnaast is een positief aspect van encryptie, zoals
eerder beschreven, dat door het ontsleutelen van cryptodiensten het intelligencebeeld van de
betreffende criminelen veranderd is van fragmentarisch naar meer een totaal netwerkoverzicht.
Voorwaarde is hier dus wel dat eerst de data achter encryptie inzichtelijk moeten zijn.
Mogelijkheid om criminele activiteiten vast te stellen. Geïnterviewden geven aan dat encryptie
een rol speelt in het vaststellen van criminele activiteiten. Hierbij gaat het vooral om de eerder
beschreven ‘mens-gedreven’ encryptie. “Mensen die willens en wetens met verkeerde dingen bezig
zijn, zijn over het algemeen bewust met encryptie bezig.” Zo wordt PGP telefoongebruik waarbij hoge
kosten gemaakt worden bijvoorbeeld wel als verdacht gezien voor een reguliere gebruiker. Dan wordt
de vraag gesteld waarom de verdachte zoveel privacy nodig heeft. Er wordt verteld dat op ontsleutelde
of open gegevensdragers met encryptie vaak belangrijke zaken zijn aangetroffen die als bewijs kunnen
gelden in een strafzaak. Op het gebied van kinderpornozaken kan bijvoorbeeld worden gedacht aan
notulen van vergaderingen van forumbeheerders en foto’s waar ook andere mensen op staan. Ook als
een platform gevonden wordt welke voor criminele doeleinden gebruikt wordt dan gaat er een ‘doos
van Pandora’ open wanneer deze ontsleuteld wordt. Wat betreft ‘technologie-gedreven’ encryptie is
het lastiger om criminele activiteiten vast te stellen. Het is moeilijk te zeggen dat iemand die WhatsApp
gebruikt criminele activiteiten uitvoert. Hoe meer van die applicaties en devices standaard geencrypt
zijn hoe minder dat als indicator voor criminele activiteit geldt.
Vergaren van bewijsmateriaal. De rol van encryptie op het vergaren van bewijsmateriaal wordt
door de geïnterviewden voornamelijk als negatief beschreven. Ten eerste is het door versleuteling in
veel zaken moeilijker en tijdrovender geworden om bewijs te vergaren. De toegang tot de inhoud van
gegevensdragers en het vorderen van informatie is beperkter geworden. Op het gebied van
kinderporno is dit voor eenvoudigere delicten een minder groot probleem dan voor zwaardere
delicten: “Dan wordt de computer gewoon geopend door de verdachten en vinden we het bewijs uit
downloaden en bezit.” Deze beperking tot het verkrijgen van informatie wordt door een geïnterviewde
als volgt beschreven: “Waar we vroeger keuze hadden aan gegevensdragers die inhoud hadden, die
worden allemaal minder. Je gaat voor die ene computer waar je de verdachte achter aantreft en daar
moet je het van hebben. De versleuteling blijft sterk en kunnen we heel weinig mee. De opbrengsten
die je in handen krijgt, die nemen af. Hetzelfde met het vorderen van gegevens, we krijgen geen inhoud
via andere wegen dan via interceptie.”
Ook al is de bewijslast van zaken vaak niet enkel afhankelijk van data, de data kunnen in een
zaak uiteindelijk wel van doorslaggevende factor zijn. “Als je niet genoeg bewijs hebt gaat de rechter
daar niet in mee. Dit bewijs kan in deze data zitten. Er zijn sowieso verdachten die niet veroordeeld zijn,

Pagina 73 van 124

alleen omdat het bewijs niet rond is gekomen (ze zouden wel veroordeeld zijn als er toegang was tot
de versleutelde data).” Een ander zegt: “De waarde van de [ontsleutelde] berichten is heel hoog.”
Een OvJ noemt een voorbeeld van een onderzoek waar de inzet van opsporingsbevoegdheden,
zoals een tap en observatie, niets opleverde, maar wel veel tijd in beslag nam. Op het moment dat de
versleutelde data ontsleuteld waren, viel op dat de verdachte diverse drugslabs aanstuurde. Dit was
cruciaal bewijs dat als dat niet voorhanden was geweest de zaak ook niet opgelost had kunnen worden.
De OvJ zegt hier verder over: “Dat soort zaken wordt veel bij ondermijning gedraaid. Eigenlijk zijn die
ontsleutelde cryptodata waar wij beschikking over hebben, de bron van gigantisch veel zaken en ook
heel veel [van de zaakdossiers] is bijna, voor 70%, gebaseerd op die ontsleutelde communicatie.”
Verder wordt gesteld dat wanneer op geprioriteerde wijze wordt omgegaan met die grote
hoeveelheden data dat veel tijdswinst oplevert. Hij onderbouwt dit met een voorbeeld van
moordzaken. Daarbij kan veel tijd gaan zitten in bijvoorbeeld het opsporen van mensen die aanwezig
waren in de omgeving om getuigenverklaringen te verkrijgen en vervolgens die personen te verhoren.
“Op het moment dat je de communicatie net voorafgaand aan het overlijden hebt, en je hebt dat
decrypted, in combinatie met een moordwapen of iets anders, dan is dat een zaak die je veel sneller
afrondt.”

4.3.2 Strafrechtelijke vervolging
In de interviews is gevraagd naar de mogelijke rol van encryptie in de strafrechtelijke vervolging van
zaken. Het Voorziening Crypto Analyse Team (VCAT) van de Nederlandse Politie faciliteert het
landelijk netwerk van crypto analyse teams om te zorgen dat decrypte data op een rechtmatige manier
in onderzoeken terechtkomen en als bewijs kunnen dienen. Ze analyseren zichtbaar gemaakte data en
adviseren bij opsporingsonderzoeken waar gebruik wordt gemaakt van crypto-communicatiedata en
de specifieke voorwaarden die gelden voor het gebruik ervan. VCAT is het enige contactpunt in het
land over decrypte data richting het OM.
Encryptie kan, net als in de opsporing, een negatieve en positieve rol hebben op de
strafrechtelijke vervolging. Encryptie kan enerzijds ook hier voor vertraging zorgen. Allereerst omdat
de data of devices ontsleuteld moeten worden, wat tijd kost. Maar ook het vast stellen van identiteiten
kan lastig zijn, bijvoorbeeld door gebruik van “VPN-diensten, wegwerp e-mails en simkaarten die
continu worden gewisseld.” Ook het opvragen van gegevens bij (technische) bedrijven kost veel tijd,
vooral als gewerkt wordt met internationale rechtshulpverzoeken.
Door de complexe internationale wet- en regelgeving maken buitenlandse rechters de keuze
wie deze ontsleutelde data mogen gebruiken en onder welke voorwaarden. Eén geïnterviewde trekt
het breder door te stellen dat al het digitaal bewijs zorgt voor vertraging, omdat gegevens beperkt
bewaard mogen worden. De bewaartermijn is afhankelijk van dataretentie (bewaren van gegevens)
wetgeving per land. Niet elk land heeft retentie wetgeving, waardoor het bewaren en ophalen van
informatie lastig is. Hoewel het langer kan duren voordat men toegang heeft tot de data, zijn er altijd
andere bewijzen nodig om het delict voltooid te krijgen.
De ene geïnterviewde vindt ontsleutelde data slechts bijvangst, terwijl het voor een andere
een belangrijke bron is voor de bewijslast. In de verdiepende interviews gingen we nader in op
bijvangst versus essentieel belang van ontcijferde informatie. De OvJ’s waarmee is gesproken zien het
als essentieel en niet als bijvangst. Ook kan het zijn dat het bewijs niet rond wordt gekregen omdat
simpelweg niet bij de gegevens kan worden gekomen. Als de politie niet bij belastende gegevens kan
Pagina 74 van 124

komen, kan het zo zijn dat er niet tot vervolging wordt overgegaan omdat de zaak niet te bewijzen is.
Echter, het is nooit helemaal duidelijk welke gegevens er ontbreken omdat deze versleuteld zijn.
Een aantal rechters nuanceert het beeld van de belemmerende rol van encryptie enigszins.
Een van hen stelt dat versleutelde informatie ‘best vaak’ een rol speelt, maar niet altijd. Zo zijn
bijvoorbeeld regelmatig WhatsApp gesprekken onderdeel van strafzaken. Die zijn in principe
versleuteld, maar dergelijke gesprekken worden door verdacht vaak door henzelf geopend en gegeven
voor de strafzaak, waardoor encryptie dan geen rol meer speelt. “Uiteindelijk gaat het over bewijs. Er
zijn heel veel zaken waarbij het enige bewijs de onversleutelde informatie is.”
Anderzijds heeft encryptie ook een positieve rol op de strafrechtelijke vervolging. Als een
telecomdienst, zoals EncroChat, is ontsleuteld ontstaat er zoveel bewijs dat de zaken erbij moeten
worden gezocht. “We hebben nu in die hooiberg van naalden ontzettend veel kansen om boeven aan
te houden en binnen te halen.” Criminelen krijgen levenslange gevangenisstraf voor liquidaties die op
basis van ontsleutelde data zijn bewezen. Een geïnterviewde geeft aan dat er te weinig capaciteit is
om alle zaken goed af te ronden bij de politie, justitie en bij de rechtbank. Een ander positief aspect
van encryptie op de strafrechtketen is dat de doorlooptijd sneller kan gaan en de kwaliteit van de
bewijsvoering hoger is. Een potentieel nadeel schuilt erin dat de ontsleutelde data niet altijd compleet
hoeven te zijn volgens een rc, bijvoorbeeld dat slechts van één partij de communicatie inzichtelijk is.
Een andere rc geeft aan dat dit vooral ook een kwestie was bij de Ennetcom-zaak. Dat is echter het
niveau van bewijswaardering.
Er is geen goed beeld van de doorstroom van zaken met encryptie in de strafrechtketen. Wel
lijkt encryptie een grote rol te spelen in de doorstroom van zaken op het moment dat er nog geen
toegang is tot de versleutelde data. Een OvJ benoemt in het kader van encryptie het volgende: “Leidt
dat er nou toe dat er mensen vrijuit omdat we daar geen toegang tot hebben? Ja, dat leidt daar toe.
Betekent het dat we die mensen wel hadden kunnen vervolgen en kunnen veroordelen als we toegang
hadden gehad? Dat kunnen we niet zeggen, omdat we niet weten of daar bewijs was.” Een andere OvJ
benadrukt het belang van een goede voorbereiding op een klapdag (aanhouding) om bewijs in
onversleutelde staat in beslag te nemen. Als het niet lukt om achter de encrypte informatie te komen
kan het zijn dat de verdachte niet wordt vervolgd. Twee andere geïnterviewden hebben het gevoel dat
er meer encryptie voorkomt in de doorstroom van kinderpornozaken dan bij bijvoorbeeld inbraken.
In de interviews met rechters en rc’en wordt vooral gewezen dat encryptie vertragend werkt.
Vooral bij de eerste zaken zou het hebben geleid tot ‘enorm oponthoud’, en hoewel er nu betere
kaders zijn, is het voor een deel nog steeds vertragend. Een van de rechters benoemt dat alle grote
strafzaken die gebaseerd zijn op ontsleutelde data van cryptotelefoons ‘stroperig’ zijn worden. Dit
komt vooral doordat in de afgelopen tijd een discussie heeft gespeeld over de rechtmatigheid van de
ontsleutelde data van cryptotelefoons. De rechtmatigheidsdiscussie – dat vooral in het teken staat van
het recht op een eerlijk proces – komt in elk interview met de rechtspraak terug. De vraag voor de
strafrechter is dan: Hoe kom je bij de inhoud? Is het rechtmatig verkregen? Wie kan de integriteit van
de data garanderen? Dat vergt van de strafrechter dat ze zich in technische details moeten verdiepen,
omdat er nieuwe rechtmatigheidsvragen komen. Dit geldt overigens ook voor de rc.
Er wordt in de interviews gesteld dat er nog veel onduidelijkheden zijn over de rechtmatigheid
van ontsleuteld bewijs. Bijvoorbeeld in hoeverre de politie in een telefoon mag kijken zodra deze
ontsleuteld is. Moet dit altijd via een rc, of alleen bij ernstige zaken? Bij het dark web of telefoons is
het de vraag in hoeverre er sprake is van bulkdata en hoe zich dat verhoudt tot de rechtspraak. “Als er
Pagina 75 van 124

geen verdachte op het oog is en gezocht wordt op een woord zoals stash of loods in de ontsleutelde
dataset, is dat dan rechtmatig?” Een rc benoemt ook dat dit momenteel een discussie is. Immers: “[…]
want in de telefoon staat je hele leven.” Een andere rc zegt: “Er gaat geen rechter-commissaris
toestemming geven om heel WhatsApp binnen te halen. Dat zou disproportioneel zijn.” In relatie tot
rechtmatigheid van bulkvergaring door ongericht gegevens binnen te halen zijn in het geval van Sky
ECC en EncroChat prejudiciële vragen gesteld bij de Hoge Raad.
Een geïnterviewde rc noemt nog twee nieuwe bevoegdheden die raken aan encryptie. Deze
kennen hun oorsprong in de Innovatiewet. “De eerste: Wat doe je als een telefoon in beslag is genomen
en er komen nog nieuwe berichten op binnen? Mag je daar dan kennis van nemen?” Daar was tot nu
toe nog geen wettelijke bevoegdheid voor. Soms werd het gezien als bijvangst. De Innovatiewet biedt
de mogelijkheid dat als na bijvoorbeeld negen maanden de telefoon open is de berichten van de eerste
twee weken na inbeslagneming bekeken mogen worden, om het proportioneel te houden. De tweede
nieuwe bevoegdheid is de netwerkzoeking na inbeslagneming. Nu mag deze alleen plaatsvinden
tijdens de doorzoeking. “Dit kan lang duren als je bijvoorbeeld een hele Google take-out wil doen. Dat
duurt soms dagen. Dat is een enorme inbreuk voor mensen die daar wonen.” Met de Innovatiewet kan
een apparaat in beslag worden genomen en mag buiten de doorzoeking om een netwerkzoeking
worden gedaan. Hier zitten strenge regels aan vast; er komt altijd een rc aan te pas en er moet kritisch
worden gekeken van welke periode de gegevens worden vastgelegd en van welke applicaties of
servers. De bevoegdheid tot netwerkzoeking valt onder art. 557 Sv.
Het gebruik van informatie uit ontsleutelde encryptie zorgt ook voor een andere tactiek van
advocaten, aldus geïnterviewden. Bij de strafzaken waarin het bewijs uit EncroChat wordt gebruikt
proberen de advocaten aan te voeren dat de opsporingsinstanties de informatie op niet rechtmatige
wijze hebben verzameld. Advocaten hebben dit bij het kraken van Ennetcom (een aantal jaar eerder)
ook geprobeerd. Volgens een geïnterviewde is in hoger beroep geoordeeld dat het kraken van
Ennetcom legitiem was, daarmee bleven de strafzaken ook valide. Bij de EncroChat-strafzaken
proberen advocaten de legitimiteit van de kraak onderuit te halen. Het is nog onzeker of de legitimiteit
van de EncroChat kraak bewezen kan worden. Dit is nog niet in hoger beroep geweest.
Voor het VCAT is het daarom belangrijk om in elk deelonderzoek aan de hand van dezelfde
procedures en processen te werken, zoals eenduidige processen verbaal. Daarin wordt uitgelegd hoe
de data zijn verkregen, hoe de telefoon heeft gewerkt, hoe het team de data hebben benaderd en
welke toestemmingen er zijn gegeven door de rechter. Zodra in hoger beroep besloten wordt dat de
op EncroChat achterhaalde informatie niet legitiem is verzameld, dan heeft dat gevolgen voor alle
strafzaken waarin bewijs is aangevoerd uit de EncroChat-databases. Dat zorgt ervoor dat het OM en
de advocaten deals sluiten, om er zeker van te zijn dat de verdachte een straf krijgt. Als besloten wordt
door de Hoge Raad dat de data op onrechtmatige wijze zijn verkregen dat heeft dat waarschijnlijk grote
gevolgen voor de andere 1.200 tot 1.300 zaken waar informatie uit dezelfde dataset is gebruikt, aldus
politiemedewerkers.

4.3.3 Rechterlijke afdoening
Op basis van de oriënterende interviews lijkt encryptie een minimale rol te spelen in de rechterlijke
afdoening van strafzaken in tegenstelling tot de uitkomsten uit de verdiepende interviews. Om de
resultaten van deze specifieke paragraaf in een accuraat perspectief te plaatsen is het belangrijk om

Pagina 76 van 124

deze vraag ook aan de doelgroep te stellen die rechtstreeks betrokken is bij de rechterlijke afdoening.
Daarom hebben we vanuit RM perspectief een vijftal interviews afgenomen.
We vroegen aan de geïnterviewde rechters en rechter-commissarissen (rc) om kort hun rol te
duiden. De rechter moet met name een beslissing nemen, alle argumenten aanhoren en wegen en de
rechtmatigheid en de basiswaarde van de rechtstaat in de gaten houden. Het is op grond van art. 6
EVRM en het EU-verdrag essentieel om te kijken of het dossier als geheel betrouwbaar en evenwichtig
is en er geen grondrechten zijn geschonden op een wijze die valt buiten de bestaande bevoegdheden
op dit punt. Een ander zegt over de rol: het onderzoeken van de aantijgingen van het OM jegens een
subject/verdachte en dan beslissen of het al dan niet strafbaar is en of daar een straf voor moet komen.
Een rc heeft een meer toezichthoudende rol; een soort ‘poortwachter’-functie in het
opsporingsonderzoek om te toetsen of alles volgens de regels verloopt, waaronder ook digitale
opsporingsbevoegdheden.
Daarna vroegen we door op in hoeverre encryptie in zaken iets betekent voor die rol. Daarop
worden verschillende antwoorden gegeven. Encryptie speelt wel degelijk een rol in strafzaken. Een
rechter geeft aan dat encryptie een rol speelt zodra de politie dingen gaat ontsleutelen. Meestal heeft
die rol volgens hem betrekking op cryptotelefoons. Wanneer encryptie op dergelijke telefoons is
versleuteld komen grote hoeveelheden data aan het licht. “In hoeverre dat onderzocht mag worden
en hoe dat mag, heeft te maken met rechtmatigheid. De rechter beoordeelt de rechtmatigheid van het
onderzoek en de waardering of het klopt wat eruit is gekomen.” Hoewel rechters niet zozeer kijken
naar hoe encryptie technisch ontsleuteld wordt, kijken ze wel in hoeverre data onderzocht mogen
worden.
Rechters en rc’en geven aan dat encryptie in principe niet bijzonder is voor hun werk, met
uitzondering van de grote hoeveelheden data die eruit voort kunnen komen. Dit kan soms leiden tot
capaciteitsproblemen. Als er veel informatie voorhanden is, bijvoorbeeld in de zaken van EncroChat
en Sky ECC, dan duurt het lang door de rechtmatigheid verweren en pro forma beslissingen.
Capaciteit kan soms ook worden uitgespaard. In een kleine zaak kan bijvoorbeeld jaren
onderzoek worden gedaan, maar ‘soms is genoeg’, want er zijn ook andere zaken die liggen te wachten,
aldus een geïnterviewde rc. Bij encryptie speelt capaciteit zo een rol, om te kijken of er nog tijd in een
apparaat gestopt moet worden of dat er al genoeg bewijs is verzameld. “Als een verdachte na een
maand bekent en de telefoon is nog versleuteld, dan kan je beter stoppen met dat onderzoek en de
capaciteit op een andere zaak inzetten.”
Rc’en geven aan dat de hackbevoegdheid is ontstaan omdat er minder wordt gebeld en omdat
er encryptie is. Taps leveren weinig op en IP-taps meestal versleuteld materiaal. Met de
hackbevoegdheid wordt getracht vóór de versleuteling op het apparaat zitten, zodat er geen hinder
wordt ervaren door encryptie. “Het is meer dat er encryptie is en daarvoor bepaalde bevoegdheden in
het leven zijn geroepen dan dat encryptie een andere beoordeling geeft.” Volgens deze rc wordt de
hackbevoegdheid steeds vaker ingezet. Een rechter geeft hierbij aan dat voordat een machtiging kan
worden verleend aan zware eisen moet worden voldaan. Hierbij speelt ook het aspect subsidiariteit;
dat zwaardere bevoegdheden pas worden inzet als minder zware bevoegdheden geen soelaas bieden.
Als verdachten geen medewerking verlenen moeten andere manieren worden verzonnen “om binnen
de grenzen van wet en recht met vrucht onderzoek te doen.”
Een geïnterviewde OvJ geeft aan dat de hackbevoegdheid, op het moment van het interview,
28 keer is ingezet. “Ten opzichte van de duizenden zaken waarin we dit tegenkomen, is dat natuurlijk
Pagina 77 van 124

bijzonder weinig.” Volgens hem is dat onder andere te wijten aan een gebrek aan bekendheid van deze
mogelijkheid binnen het OM. Het belangrijkste probleem is echter het niet mee kúnnen werken van
degene die het in bezit heeft, omdat de informatie niet door een partij zelf ontsleuteld kan worden.
Omdat zo’n partij dat niet kan hoeft er ook niet meegewerkt te worden aan een decryptiebevel. Een
OvJ die veelal met cyberzaken aan het werk is geeft aan dat de bevoegdheid in die hoedanigheid wel
wordt ingezet, maar zich ook kan voorstellen dat deze in andere typen zaken minder wordt gebruikt.
Het vereist enige technische kennis en de ‘papierwinkel’ die ermee gemoeid is kan afschrikken. Deze
OvJ wijdt het niet zozeer aan de onbekendheid ervan binnen het OM, maar ziet vooral winst in het
praktischer uitleggen ervan; voor welke type zaken kan het worden ingezet en wat is ervoor nodig om
dat te doen.
Een andere rc zet zijn vraagtekens bij de houdbaarheid van deze bevoegdheid. “Het is een
vergaande bevoegdheid, want je neemt het apparaat over en een privéleven van een persoon. Het
wordt tot nog toe sporadisch ingezet. Uiteindelijk komt het denk ik allemaal neer op een
proportionaliteitstoets: is het voor het onderzoek voldoende van belang als je het afzet tegen privacy
schending.” Ook zegt hij dat de inzet van de hackbevoegdheid veel geld kost, omdat de politie daarvoor
eenmalige licenties moet kopen. Daarnaast is zijn observatie dat de inzet van de bevoegdheid vaak
niet tot direct bewijs heeft geleid, met uitzondering van PGP-telefoons, maar vooral sturingsinformatie
heeft opgeleverd.
Tevens wordt aangegeven dat collega-rechters het wellicht ingewikkeld vinden om encryptie
te bevatten en het in een juridisch kader te plaatsen. Een rc geeft aan dat technische basiskennis wel
nodig is bij rechters. Een rechter moet kunnen beslissen of een middel goedgekeurd is en integer is
ingezet. Een andere rechter stelt dat het de kunst is voor rechters om zich niet te laten afschrikken op
het gebied van technologie. “Het is fijn om iets te begrijpen. Je moet willen begrijpen hoe dingen
werken, hoe er met WhatsApp omgegaan wordt en wat een dark web is, maar je hoeft niet alles te
weten om juridisch te kunnen oordelen. Die basiskennis is er wel, als je je niet laat afschrikken door de
computertermen.” Bovendien geeft hij aan dat over het algemeen goede uitleg wordt gegeven over
bijvoorbeeld de werking van harde schijven in kinderpornozaken. Een rc geeft daarbij een uitdaging
aan: “Je moet kennis vergaren, deels door het OM te vragen, en tegelijkertijd kritisch en onafhankelijk
blijven.”
Een andere rc meldt in dit verband dat er een cursus ‘cyber voor rechter-commissarissen’ is
waarbij wordt getracht ervoor te zorgen dat iedereen de basis op orde heeft en doorsnee beslissingen
kan nemen. In deze cursus komen zaken aan de orde als doorzoekingen, netwerkzoekingen,
cryptovaluta, bijzondere opsporingsbevoegdheden, zoals het vorderen van gegevens, en de
hackbevoegdheid. Deze onderwerpen worden als ‘doorsnee’ omschreven omdat ze in elke zaak
voorkomen. Bijvoorbeeld bij grootschalige onderzoeken, zoals moord- en doodslagzaken, proberen ze
deze bevoegdheden allemaal in te zetten.
Een andere geïnterviewde benadrukt dat de zaken technisch complexer worden en het daarom
van belang is dat politie, justitie en de rechtbank meer mensen aannemen met digitale affiniteit.
Bovendien zijn er zoveel zaken met een encryptie element (de hooiberg met naalden), waar te weinig
capaciteit voor is. Daarom is het van belang dat de rechtbank en het OM uitbreiden om de zaken op te
pakken. We zagen in een open invoerveld in de vragenlijst ook een hulpvraag op dit thema. “Ondanks
veel discussie is er nog niemand in Nederland die mij heeft geholpen met het rechercheren binnen de
crypto bestanden in algemene zin.” Niet alleen complexiteit speelt een rol, ook moeten ontwikkelingen
Pagina 78 van 124

worden bijgehouden. Zo stelt een van de geïnterviewden dat jeugdige daders minder gebruik maken
van WhatsApp en bijvoorbeeld meer op Snapchat zitten.
Een OvJ vat dit als volgt samen: “Politie en OM zullen zich moeten aanpassen aan een nieuwe
en blijvende andere vorm van opsporen en vervolgen. Nu blijft men bij de opsporing nog te veel in het
oude karrespoor en wordt te weinig de data benut. Bij het wel benutten wordt nog te veel
teruggegrepen naar de extra inzet van gebruikelijke middelen terwijl het bewijs al aanwezig is. De
strategische laag zal zich moeten aanpassen aan de nieuwe omstandigheden die decryptie biedt. Dat
geldt niet alleen voor het keuzemodel maar ook de inzet van personeel en efficiënt opsporen.” Deze
OvJ voorziet dat door de hoeveelheid en snelheid waarmee zaken worden aangedragen voor een
‘verstopping in het systeem’ zal zorgen. Hij geeft tevens aan dat met alleen het uitbreiden van
capaciteit het probleem niet wordt opgelost.
Ook kan verslaglegging een rol spelen; wanneer wordt gehint op encryptie in het dossier kan
daarop worden doorgevraagd door rechters. Ter illustratie, als er alleen ‘informatie uit de telefoon’ in
het dossier staat, dan zal de rechter vaak niet de wijze van ontsleuteling laten onderzoeken. Als
niemand hier iets over zegt dan wordt hier ook niet moeilijk over gedaan. Als er wordt opgeschreven
‘we hebben een telefoon ontsleuteld’, dan slaan rechters daar eerder op aan. Er kunnen vragen
worden gesteld zoals ‘waarom eigenlijk’ en ‘op welke basis’?
Door encryptie is de kans groter dat een groot deel van belastbare informatie niet toegankelijk
is. En er kan niet veroordeeld worden als er onvoldoende bewijs is geleverd. Als voorbeeld: drie leden
van een motorclub worden verdacht van moord en uit de communicatie blijkt niet wie het heeft
gedaan. “Als drie personen het gedaan kunnen hebben, dan kunnen we daar niet één persoon voor
veroordelen.” Geïnterviewden denken dat het niet kunnen omzeilen of kraken van encryptie ervoor
zorgt dat vervolging eerder uitblijft of lagere straffen worden gegeven. “Gevoelsmatig worden lagere
straffen gegeven omdat er minder zicht is op wat er is gebeurd”, aldus een geïnterviewde. Aan de
andere kant leiden succesvolle onderzoeken (zoals EncroChat) tot nieuwe veroordelingen. De rol van
encryptie op de rechterlijke afdoening is dus onder andere afhankelijk van de hoeveelheid informatie
die is onderschept.
Rechters geven ook aan dat encryptie een rol speelt in de berechting. Als de politie succesvol
kan ontsleutelen, krijgen ze toegang tot (soms veel) bewijs. Als dit ontsleutelde bewijs niet voorhanden
was geweest dan kunnen bij veel zaken verdachten niet vervolgd worden. Een voorbeeld is een
strafzaak op het terrein van de georganiseerde misdaad waar ontsleutelde data uit cryptotelefoons als
bewijs zijn opgenomen. “In het juridisch proces zijn er verschillende stappen. Eerst of het bewijs
rechtmatig is verkregen, daarna of de verdachte de juiste persoon is en tot slot de inhoud van de
berichten. In dergelijke strafzaken gaat het niet vaak over de inhoud van de berichten, maar richten
advocaten zich op het voorproces; hoe de informatie in het dossier is gekomen.”
Er wordt geen hogere straf gegeven bij het vermoeden van meer versleuteld belastend
materiaal. “Dat is een discussie die in andere landen wel speelt en wat in Nederland nog niet aan de
orde is.”46 Een andere geïnterviewde geeft aan dat er eerder geen vervolging is, omdat het bewijs mist.
Wel kan encryptie iets zeggen over de professionaliteit waarmee iemand te werk gaat (zie ook sectie
4.1.3). Als iemand professioneel informatie heeft afgeschermd dan kan dat meegenomen worden.
46 Uit de literatuurverkenning blijkt dat landen zoals Groot-Brittannië en Ierland een strafmodaliteit kennen als een verdachte

geen wachtwoord geeft aan de politie. In de VS zijn er vervolgingen voor ‘contempt of court’ als een verdachte het
wachtwoord wel weet maar niet wil geven.

Pagina 79 van 124

Denk bijvoorbeeld aan een drugsdealer die een cryptotelefoon gebruikt versus een die met een
simpele Nokia werkt. Of aan een kinderpornozaak waarbij een verdachte zelf iets heeft gebouwd om
het ver weg te houden. Dat kan iets zeggen over de bewustheid en professionaliteit, wat dan weer van
invloed kan zijn op de straf.
Sommige geïnterviewden denken dat de proceshouding van een verdachte (bijv. meewerken,
openheid geven en spijt betuigen) ook een rol speelt in het strafrechtelijk proces. “Als iemand zijn
wachtwoord niet geeft wordt het hem aangerekend dat hij niet voldoende meewerkt. Het is juridisch
niet strafbaar, maar heeft wel zijn uitwerkingen op officieren en rechters. Dat heeft niet alleen met
encryptie te maken maar met respect tonen aan de rechtbank.” Iemand kan meewerken door zijn eigen
harde schijf te geven en/of te ontsleutelen. Echter, als er bijvoorbeeld nog twintig andere versleutelde
harde schijven zijn, is dat geen bewijs. Een rc geeft aan dat meewerken niet per se wordt beloond,
maar dat het omgekeerd wel nadelig is wanneer een verdachte niet coöperatief is. “Dat zou zijn
weerslag kunnen krijgen in de strafmaat.” Een andere geïnterviewde zegt: “Als een verdachte niet
meewerkt om toegang te geven tot zijn harde schijf waar geen kinderporno op zou staan, maar
vervolgens wel vraagt om de harde schijf terug te krijgen, dan geeft de rechter aan dat de harde schijf
wordt vernietigd.”
Door de tijd die nodig is om encryptie te kraken komt in veel zaken voor dat op een later
moment extra (ontsleuteld) bewijsmateriaal wordt toegevoegd. “Laatst hebben we daardoor een
gegevensdrager open gekregen en wordt er nu met terugwerkende kracht gekeken of we extra
strafbare feiten hebben waar we eerder geen bewijs van hadden. […] Het delict moet wel anders zijn
dan waarvoor de verdachte is veroordeeld. Bijvoorbeeld als de verdachte is veroordeeld voor bezit van
kinderpornografie, maar misschien is er nu bewijs dat de verdachte het ook verspreid heeft.” Dit komt
overigens naar eigen zeggen niet vaak voor.
De discussie over rechtmatigheid (zie ook sectie 4.3.2) heeft ertoe geleid dat een aantal
rechtbanken op een gegeven moment procesafspraken heeft gemaakt, omdat het zo lang duurt. Een
rechter zegt hierover: “In het begin was iedereen bezig met het wiel uitvinden, nu begint het zich
langzaam uit te kristalliseren. Het liep vast omdat het nieuw was, er kwam een bulk aan informatie uit
de telefoons. Het OM kwam steeds met een klein stukje bewijs en weinig uitleg over hoe dit bewijs tot
stand was gekomen. De advocatuur ging hier vol op in en heeft documenten opgevraagd. Stapje voor
stapje kwam er meer uitleg bij. Advocaten werken nu internationaal samen en vragen gezamenlijk
documenten op (bijv. uit Parijs). Er komt steeds meer informatie en het OM wordt opener met het delen
van informatie, maar het gaat in kleine stapjes.” Een geïnterviewde rc geeft bijvoorbeeld aan dat hij in
een zaak waarin encryptie een rol speelde het OM heeft uitgenodigd om uit te leggen hoe de data
achterhaald zijn. “Ik wil weten dat de data reproduceerbaar en controleerbaar is en wil weten welke
techniek overheden in kunnen zetten om door beveiliging heen te breken. Ik wil daar zicht op hebben
zonder een techneut te worden om daarover te kunnen oordelen en ook voor de controle van de
zittingsrechter achteraf.”
Een andere geïnterviewde geeft aan: “Er wordt nu vaak geschikt omdat er veel bewijs te vinden
is.” Bij een schikking wordt meestal afgedwongen dat men niet in hoger beroep kan gaan. Een rechter
geeft aan dat hierover op landelijk niveau wordt gesproken, omdat een aantal rechtbanken dit wel
goed vindt en een aantal niet. “Procesafspraken zijn normaal gesproken meer voor individuele zaken.”
Procesafspraken zijn strikt genomen geen schikking, maar het speelt volgens een rc in sommige zaken
wel een rol. De principiële vraag die speelt is: In hoeverre kan akkoord worden gegaan met de
Pagina 80 van 124

afspraken tussen het OM en een verdachte? Het is de bevoegdheid van de rechter om te beslissen.
Het is een moeilijke vraag. In hoeverre mag de privacy worden geschonden van mensen die nog geen
verdachte zijn? In hoeverre mag de overheid een hoop data doorzoeken ter voorkoming van
georganiseerde criminaliteit?
Wat opvallend is en in meerdere interviews aan bod kwam is dat bij cryptotelefoons/PGPzaken de advocatuur zich heeft georganiseerd en dat gebeurt niet vaak volgens een rechter. Een
andere rechter geeft ook aan dat een deel van de Nederlandse advocaten samen hebben gewerkt aan
het rechtmatigheidsvraagstuk in PGP-zaken.47 Door de verdediging wordt bijvoorbeeld de schending
van art. 8 van het EVRM naar voren gebracht. In hun zienswijze staat het recht op privacy van alle
burgers onder druk. “We hebben gezegd dat de machtigingen van de rc voor die schending een
afdoende wettelijke basis is, dus dat er geen sprake is van een schending van art. 8 EVRM. De
grondrechten zijn objectief bezien wel geschonden; er is immers sprake van kennis nemen van
vertrouwelijke communicatie, maar door de rechterlijke machtiging is het onderzoek wel rechtmatig.
Er hing veel van af in heel veel strafzaken.” Een strafrechter zegt hierover: “Bij Ennetcom zag je dit
minder, maar misschien is het daar wel begonnen.”
Het bewijs an sich lijkt heel weinig verweer op te leveren. Inhoudelijk zijn er veel gesprekken
over interpretatie, maar dit levert weinig verzoeken op om getuigen te horen. Het kan dat in de
toekomst alsnog allerlei getuigen worden opgegeven. Het is evident dat wanneer bewijs onrechtmatig
is verkregen dat consequenties heeft. Dat kan gaan van niet ontvankelijkheidverklaring van het OM,
bewijsuitsluiting, strafvermindering of geen vervolging. Als een telefoon ontsloten is in de tijd dat de
regels nog niet duidelijk waren en dat het gebeurde zonder toestemming van rc dan heeft het geen
consequenties (het bewijs mag gebruikt worden). Want als het nu was aangevraagd bij de rc, dan had
deze zeker toestemming gegeven. Er wordt wel op gelet dat de verdachte niet in zijn belangen is
geschaad.

47 Op de dag van het laatste interview met de RM werd een brandbrief gestuurd vanuit de strafrechtadvocatuur. Deze brief

is hier te vinden: https://vanboomadvocaten.nu/brandbrief-strafrechtadvocatuur/

Pagina 81 van 124

5. Conclusie, discussie en beperkingen
In dit hoofdstuk staan we ten eerste stil bij de conclusies en bediscussiëren we de belangrijkste
resultaten (par. 5.1). Ten tweede bespreken we de beperkingen van het onderzoek (par. 5.2). Tot slot
beschouwen we het onderzoek als geheel (par. 5.3).

5.1 Conclusies en discussie
In deze paragraaf beantwoorden we de onderzoeksvragen. De deelvragen worden beantwoord in
secties 5.1.1-5.1.3. De beantwoording van de hoofdvraag staat centraal in sectie 5.1.4. Hoewel we
geen onderzoeksvraag hebben opgesteld die gaat over de omvang-vraag, en dus geen onderwerp was
van onderzoek, hebben we daar niettemin wel informatie over gevonden. Deze informatie behandelen
we kort in sectie 5.1.1.

5.1.1 Wat is de aard van encryptie in opsporingsonderzoeken?
Encryptie kan op verschillende wijzen naar aard worden ingedeeld. Een eerste indeling is technologiegedreven versus mens-gedreven. Dit is een soort poging tot ‘classificatie’ (vgl. Yar, 2006). Encryptie die
standaard op apparaten aanwezig is noemen sommige politiemensen technologie-gedreven encryptie
en bewust toegepaste encryptie noemen zij mens-gedreven encryptie. In deze tweedeling kan
technologie-gedreven encryptie worden vertaald naar ‘algemeen gebruik’. Verschillende
geïnterviewden beschouwen mens-gedreven encryptie als indicator voor criminaliteit wanneer zij dit
tegenkomen in hun werk. Dat dit in de interviews naar voren komt wil niet zeggen dat wij een
verbinding willen leggen tussen encryptiegebruik en criminaliteit. Immers, het is op zich niet verboden
om gebruik te maken van cryptotelefoons en derhalve moeten daar ook niet allerlei negatieve
conclusies aan worden verbonden. Bovendien gaat het om een classificatie en niet om een definitie.
Een tweede indeling is aan de hand van de encrypte gegevens: opgeslagen of stromende
gegevens. De classificatie kwamen niet alleen terug tijdens de interviews, maar is algemeen
geaccepteerd in de literatuur. In het geval van opgeslagen gegevens gaat het bijvoorbeeld om
afbeeldingen van seksueel kindermisbruik. Bij stromende informatie bijvoorbeeld om een lopende
conversatie tussen criminelen.
Een derde indeling classificeert verschillende vormen van encryptie aan de hand van het
apparaat of toepassing dat encrypt is. Dat encryptie gemeengoed is geworden in de opsporing is voor
een belangrijk deel te wijten aan mobiele telefoons die in beslag worden genomen en waar vrijwel
altijd een vorm van encryptie op zit, met een sleutel in de vorm van een wachtwoord, een patroon,
een vingerafdruk, et cetera. Andere vormen van encryptie, naast versleutelde mobiele telefoons,
waarmee de opsporing geconfronteerd wordt, zijn op volgorde van meest voorkomend: versleutelde
chatdiensten, versleutelde devices anders dan mobiele telefoons (zoals laptops en desktop
computers), versleutelde e-maildiensten en cryptotelefoons.
Een opmerking die we hier willen maken is dat niet iedereen die we hebben gesproken
hetzelfde beeld heeft van encryptie. Sommigen betrekken encryptie vooral op cryptotelefoons.
Anderen zien encryptie als het bewust ontoegankelijk maken van informatie. En weer anderen zien
encryptie als iets dat überhaupt afschermend werkt, zoals authenticatie op een mobiele telefoon. Het
is belangrijk om in de discussie die wordt gevoerd, duidelijk te maken wat precies onder encryptie
wordt geschaard en wat niet.
Pagina 82 van 124

Vervolgens kijken we naar het verband tussen vorm van encryptie en soort criminaliteit. Op
het niveau van delictscategorieën komt encryptie volgens de geïnterviewden het meest voor bij
ondermijning en in vrij grote mate bij high impact crimes (HIC). Encryptie is weliswaar aanwezig bij veel
voorkomende criminaliteit, maar in mindere mate. Wanneer we in ogenschouw nemen dat mobiele
telefoons in verschillende delicten – waaronder VVC – een rol spelen, dan is het opmerkelijk dat
encryptie voor deze delictscategorie minder vaak voorkomt. Een alternatieve verklaring kan zijn dat
encryptie minder als een probleem wordt ervaren, omdat verdachten bijvoorbeeld vaker meewerken.
Met andere woorden, het is overal aanwezig, maar de rol is hier kleiner. Vervolgonderzoek zal moeten
uitwijzen hoe dit precies zit.
Als we nader inzoomen op type criminaliteit, dan zien we encryptie het vaakst voorkomen bij
drugsmisdrijven, kinderporno en cybercrime (in ruime en enge zin). Hoewel niet expliciet een vorm
van criminaliteit, komt encryptie in zeer grote mate voor in de georganiseerde misdaad. Ondermijning
en georganiseerde criminaliteit hangen nauw met elkaar samen, waarbij ondermijning vooral verwijst
naar de effecten van georganiseerde criminaliteit.48
Op basis van correlaties zien we dat ‘cryptotelefoons’ en ‘versleutelde berichtendiensten’
vaker gezien worden bij drugsmisdrijven, georganiseerde criminaliteit en wapendelicten en juist
minder bij seksuele misdrijven/zeden en kinderporno (en versleutelde berichtendiensten bij
vandalisme). Cryptocontainers zijn in opsporingsonderzoeken naar vermogensdelicten, cybercrime en
milieucriminaliteit vaker aan de orde. Versleutelde gegevensdragers komen vaker voor in
kinderpornozaken. Verder komen versleutelde chatdiensten, gelockte mobiele telefoons, gelockte
devices anders dan mobiele telefoons, bulletproof hosting en Tor niet vaker of minder vaak bij een
bepaald type delict voor.
Over de omvang van encryptie kunnen we op basis van het onderzoek, zoals eerder
aangegeven, geen concrete uitspraken doen. Dit was geen expliciet doel van het onderzoek en laat
zich daarnaast lastig vaststellen. Naast dat geïnterviewden aangeven dat het overal een rol speelt,
geven ze ook aan in hun werk dagelijks met encryptie te maken te hebben. De omvang hangt volgens
geïnterviewden sterk af van type misdrijf, type toepassing en type verdachte. Hoewel de omvang niet
exact is vast te stellen is de perceptie van de meeste geïnterviewden en respondenten dat de omvang
van encryptie in de opsporing in de afgelopen vijf jaar is toegenomen. In de literatuur wordt ook
gesteld dat de omvang-vraag zich lastig laat beantwoorden. In sommige rapportages worden dergelijke
uitspraken wel gedaan. In het EMCDDA & Europol-rapport (2017) wordt bijvoorbeeld genoemd dat in
meer dan drie kwart van de cybercrime-onderzoeken in de EU in 2017 een vorm van encryptie
voorkwam om data te beschermen. Daarbij wordt overigens niet vermeld om hoeveel onderzoeken
het gaat en wat precies onder cybercrime wordt verstaan. Overigens is niet alleen van belang wat de
frequentie is dat iets voorkomt, maar ook juist hoe vaak iets een probleem is. Dit zijn twee
verschillende dingen. In sectie 5.1.2 gaan we dieper in op het tweede.
Het laatste onderdeel van deze onderzoeksvraag gaat over de recentste ontwikkelingen. Over
hoe de aard van encryptie is veranderd in de afgelopen vijf jaar, wordt aangegeven dat de encryptie
zelf niet per se beter is geworden, maar dat vooral de sleutel beter wordt verstopt. Een andere trend
is dat encryptie steeds meer geïntegreerd is in hard- en software, en installatieprocessen. Daarmee
wordt encryptie steeds meer (standaard) toegepast en gebruikt. Biometrie en 5G worden genoemd als
48 NCTV (z.d.). Stevige programmatische aanpak criminele ondermijning. Verkregen via: https://www.nctv.nl/onderwerpen/

nationale-veiligheid-strategie/versterkte-aanpak-van-risicos-en-dreigingen/criminele-ondermijning

Pagina 83 van 124

belangrijke veranderingen van de afgelopen tijd. 5G verschilt van de vorige generaties mobiele
netwerken met betrekking tot bepaalde kwaliteiten, met name het potentiële vermogen van snelle
gegevensoverdracht en gelijktijdig gebruik van meerdere gegevensbronnen. Maar het bevat ook een
nieuw encryptieniveau, wat directe gevolgen kan hebben voor strafrechtelijke onderzoeken,
bijvoorbeeld voor het vaststellen van locaties. Ook maakt de komst van 5G het voor de opsporing
lastiger om devices van gebruikers af te tappen (Europol, 2019). Niet alleen is gekeken naar de
afgelopen jaren, ook blikken enkele respondenten alvast vooruit. Dit bespreken we in sectie 5.1.4.
Tot slot wordt door geïnterviewden en respondenten aangegeven dat criminelen anders zijn
gaan communiceren. De reden daarvoor ligt met name aan de recent behaalde successen met enkele
grote encryptiezaken. Criminelen zijn zich daardoor bewuster geworden van de gevaren die alsnog
kunnen schuilen in het gebruik van encryptie. Dit kan betekenen dat deze successen lastig te evenaren
zijn. Echter, voor verschillende criminaliteitsvormen blijft communicatie een essentieel onderdeel van
de uitvoering, dus dat blijft kansen bieden. Zo heeft de politie begin 2023 42 verdachten uit
verschillende landen opgepakt nadat zij vijf maanden konden meelezen met versleutelde
communicatie via Exclu Messenger.49 De verdachten worden onder andere verdacht van drugshandel,
witwassen en verboden wapenbezit.

5.1.2 Encryptie en het verloop van opsporingsonderzoeken
In dit onderzoek wordt met ‘verloop’ gedoeld op de slagingskans om binnen opsporingsonderzoeken
één van de volgende routes te bewandelen: encryptie omzeilen, encryptie technisch kraken of
alternatieve opsporingsmiddelen inzetten. De rol van encryptie in het verloop van een
opsporingsonderzoek omvat ook wat een bepaalde route betekent in termen van de inzet van mensen
en middelen, zoals doorlooptijd, menskracht, expertise en de aanschaf van soft- en hardware, en wat
een bepaalde route betekent in termen van extra opbrengsten. Hierna komen achtereenvolgens aan
bod: (i) het omzeilen van encryptie, (ii) het kraken van encryptie en (iii) het inzetten van alternatieve
opsporingsmiddelen. Tot slot gaan we ook in op (iv) de (extra) inspanningen die hiermee gepaard gaan.
(i) Eerste route: het omzeilen van encryptie. In het geval van omzeilen kan de opsporing dit
doen via het vinden van de sleutel, het raden van de sleutel, het afdwingen van de sleutel, het
exploiteren van een lek in de encryptiesoftware, het verkrijgen van toegang tot leesbare tekst (klare
tekst) als het apparaat wordt gebruikt en het lokaliseren van een kopie van de leesbare tekst (zie figuur
5.1 op de volgende pagina voor een grafisch overzicht).
De eerste tactiek is de sleutel vinden. Dit kan alleen als deze ergens beschikbaar is (bijv. fysiek
op een post-it of digitaal op de computer). Daarnaast moet de sleutel vindbaar en leesbaar zijn. Als
laatste moeten de opsporingsinstanties op rechtmatige wijze toegang krijgen tot de sleutel.
De tweede tactiek is om de sleutel af te dwingen van iemand die de sleutel heeft of kent. In de
ideale situatie biedt de verdachte de sleutel aan. Een belangrijke voorwaarde is om binnen het juridisch
geldende kader te blijven om de sleutel op rechtmatige wijze te verkrijgen. In 2020 zijn er in totaal vijf
Europese landen met een wettelijke bepaling om een verdachte te dwingen om de politie te assisteren
in de toegang van de data of de sleutel te geven. Deze landen zijn België, Kroatië, Frankrijk, Ierland en
het Verenigd Koninkrijk. Met ingang van de Innovatiewet mag een verdachte ook in Nederland tot op
zekere hoogte worden gedwongen om de sleutel af te geven. Het afdwingen van een sleutel lijkt op
49

NOS (2023). Politie leest vijf maanden mee met versleutelde berichten, 42 arrestaties. Verkregen via:
https://nos.nl/artikel/2462344-politie-leest-vijf-maanden-mee-met-versleutelde-berichten-42-arrestaties

Pagina 84 van 124

het eerste oog misschien in strijd met het nemo tenetur-beginsel; dat niemand mag worden
gedwongen om aan zijn eigen veroordeling mee te werken (Europol & Eurojust Public Information,
2020b). Volgens geïnterviewden is daar echter geen sprake van. Daarbij wordt verwezen naar een
uitspraak van de Hoge Raad (ECLI:NL:PHR:2020:927) alsook het feit dat deze wetgeving (pilot
Innovatiewet) er nu ligt. Bovendien kent het wetboek van Strafvordering al langere tijd de bepaling dat
in omstandigheden materiaal moet worden afgestaan (bijv. DNA), daar is dit er een van.

Figuur 5.1: Wijzen om encryptie te omzeilen (gebaseerd op Kerr & Schneier, 2017)
De derde tactiek is het raden van de sleutel. Dit is een realistischere optie dan het vinden van een
sleutel, maar is ook uitdagender daar het veel capaciteit en tijd vraagt. De opsporing kan bij het raden
van wachtwoorden onder andere gebruik maken van informatie van de verdachte. Naast persoonlijke
of sociale informatie dat vaak onderdeel is van een wachtwoord, kennen de meeste wachtwoorden
ook een specifieke volgorde.
De vierde tactiek is het exploiteren van fouten in de encryptiesoftware. Hierover hebben we
voor wat betreft omzeilen van encryptie geen nadere informatie opgehaald. Wel wordt hier iets over
gezegd in relatie tot het kraken van encryptie. Dit komt dus verderop aan bod.
De vijfde tactiek is om toegang te krijgen tot leesbare tekst als het apparaat wordt gebruikt.
Hiervoor kan zowel op afstand toegang worden verkregen (bijv. via een keylogger) als fysiek (bijv.
aanhouding met open device). De opsporing kan in theorie gebruik maken van het decryptiebevel (art.
126nh lid 1) en de hackbevoegdheid (art. 126nba). We zien dat hier weinig gebruik van wordt gemaakt.
Dit is te verklaren doordat deze bevoegdheden niet zomaar mogen worden ingezet. Inmiddels is een
eerste evaluatie afgerond naar de hackbevoegdheid (Van Uden & Van den Eeden, 2022). Zij beschrijven
dat in de periode maart 2019-2021 in 26 opsporingsonderzoeken bevelen zijn afgegeven hiervoor. Zij
geven daarbij aan dat deze bevoegdheid vooral is ingezet bij de zwaardere vormen van traditionele
criminaliteit, zoals (poging tot) moord, drugscriminaliteit, zeden en terrorisme, en slechts eenmaal bij
cybercrime (in enge zin).
De zesde techniek is het lokaliseren van een kopie van de leesbare tekst. Deze tactiek omzeilt
encryptie volledig. Opsporingsinstanties kunnen sleutels en/of informatie opvragen bij derde partijen.
De meeste EU-lidstaten hebben een specifieke of algemene wettelijke bepaling waarin deze derde
partijen kunnen worden verplicht om een sleutel of informatie over te dragen (Europol & Eurojust
Public Information, 2019). Bij rechtshulpverzoeken is het onder andere afhankelijk van wet- en
Pagina 85 van 124

regelgeving of opgevraagde data (tijdig) geleverd worden, maar ook of ze bruikbaar zijn voor het
opsporingsonderzoek. In dit kader wordt soms helemaal geen informatie opgevraagd omdat
opsporingsinstanties verwachten dat de informatie niet bruikbaar is of te laat zal komen.
(ii) Tweede route: het technisch kraken van encryptie. In het geval van kraken gebruikt men
binnen de opsporing een zogenoemde brute force aanval. Vaak als laatste redmiddel wordt getracht
om encryptie op technische wijze te ontsleutelen. Dit kost de meeste tijd en capaciteit en is onzeker
in uitkomst. Hoewel achter encryptie komen altijd tijd vergt is voor het kraken naast capaciteit ook
adequate soft- en hardware nodig (zie ook Council of the European Union, 2017; Ilbiz & Kaunert, 2022).
In de praktijk zien we dat het technisch kraken van encryptie veelal wordt uitbesteed aan een
andere afdeling of partij, zoals het NFI. In het geval van een internationale samenwerking kan ook
Europol mogelijk worden verzocht tot het kraken van encryptie. Zo beschikt Europol over een decryptie
platform. Hoewel we geen medewerkers van Europol hebben gesproken, lezen we in documentatie
terug dat de vraag van EU-lidstaten naar forensische ondersteuning van Europol ‘aanzienlijk’ is
toegenomen, zowel qua volume als qua complexiteit (Europol, 2020b). Wel lijkt het erop dat het
percentage zaken waarbij een beroep op Europol kan worden gedaan beperkt is, omdat het platform
zich primair lijkt te focussen op terrorisme, HIC en georganiseerde criminaliteit, waaronder online
seksueel kindermisbruik (Europol, 2020a). Ook is niet geheel duidelijk in hoeverre de EC3 in staat is om
te reageren op alle verzoeken vanuit de lidstaten (Ilbiz & Krauner, 2022).
De belangrijkste technische aspecten aangaande encryptie zijn het toegepast cryptografische
algoritme en de sleutellengte. Daarbij geldt in algemene zin; hoe langer de sleutel hoe lastiger te
kraken. Naast de interne factoren die te maken hebben met encryptie – de encryptiemechanismen en
sleutellengten – zijn externe factoren belangrijk in het kraken van een systeem.
In een van de interviews kwam het gebruik van zero-days naar voren; bij het gebruik van
applicaties van derden voor ontsleuteling. Deze zero-days zijn bekend bij de aanbieders van de
betreffende applicaties, maar niet bij de politie. Er is verder weinig bekend over of en hoe overheden
deze tactiek gebruiken (Europol & Eurojust Public Information, 2019). Het lijkt erop dat de meeste
leden van de EU geen duidelijk juridisch kader hebben betreffende het omgaan met kwetsbaarheden
in software. Wel wordt in 2015 door het Europees Agentschap voor Netwerk- en Informatiebeveiliging
(ENISA) benadrukt dat overheden transparant en open moeten zijn over het gebruik van
softwarekwetsbaarheden. ENISA kan ook een rol spelen in het adviseren en assisteren van lidstaten in
het ontwikkelen en implementeren van een Government Disclosure Decision Process (GDDP).
Voor de Nederlandse situatie wordt wel iets over zero-days gezegd. “Indien politie of justitie –
al dan niet binnen het bestek van de uitoefening van de bevoegdheid ex artikel 126nba Sv – op de
hoogte komt van een (tot dan toe onbekende) kwetsbaarheid of lek in de beveiliging van hardware of
software, wordt dit gemeld bij de producent van die hardware of software met het oog op het
beëindigen of dichten daarvan” (Aben & Luining, 2022, p.46). De procedure van art. 126ffa Sv stelt de
OvJ in staat om – met een vereiste machtiging van de rc – de bekendmaking van een onbekende
kwetsbaarheid tijdelijk uit te stellen op grond van een ‘zwaarwegend opsporingsbelang’.
(iii) Derde route: alternatieven. Als het niet lukt om encryptie te omzeilen of te kraken zijn er
volgens diverse geïnterviewden en respondenten vaak voldoende alternatieven aanwezig om in te
zetten om toch bewijs te vergaren dat nodig is in een zaak. Er kan namelijk ook (ander) bewijs worden
vergaard op andere manieren, waardoor het toch kan lukken om iemand te veroordelen. Niet alleen
bewijs zelf is gewichtig, maar ook de identiteit van een verdachte, diens verblijfplaats en de locatie van
Pagina 86 van 124

een misdrijf. In dat kader wordt door verschillende deelnemers een belangrijke link gelegd met
metadata. Metadata kunnen daarin namelijk een belangwekkende rol spelen. Geïnterviewden
voorzien echter dat de waarde van metadata (in ieder geval voor mobiele telefonie) mogelijk onder
druk komt te staan door technologische ontwikkelingen, zoals 5G. Dit kan zijn weerslag hebben op de
mate waarin het lukt om relevante personen te lokaliseren.
(iv) Inspanningen. Op de vraag of, en zo ja hoe, encryptie een rol in de voortzetting en/of
doorlooptijd van opsporingsonderzoeken speelt is geen eenduidig antwoord mogelijk. Om een
opsporingsonderzoek waarin encryptie een rol speelt voort te zetten, wordt voornamelijk gekeken
naar het criterium prioriteit van de zaak/misdrijf. Er is prioriteit als het opsporingsonderzoek in het
belang is van de Nederlandse samenleving. Het tweede criterium dat door respondenten veelal wordt
benoemd is de kans van slagen om toegang te krijgen tot data achter encryptie. Wat de geschatte kans
van slagen is om achter encryptie te komen loopt erg uiteen. Er is geen duidelijk peil op te trekken, en
derhalve niet te kwantificeren. Antwoorden variëren van een paar procent tot aannemelijk. Het is
contextafhankelijk waardoor een uitspraak hierover niet te doen is. Daarbij moet ook worden gezegd
dat op voorhand niet altijd duidelijk is welke informatie zich achter encryptie begeeft. Op het moment
dat de encryptie omzeild of gekraakt is, en er geen bruikbare informatie aanwezig is dat als bewijs kan
dienen of aanknopingspunten biedt, in hoeverre is het dan succesvol? Of als slechts een deel van de
data worden ontsleuteld?
Qua doorlooptijd zien we dat encryptie in principe altijd vertragend werkt. Het kost immers
een handeling (of meerdere) om achter de versleutelde informatie te komen. Het beeld ontstaat dat
wanneer criminelen geprofessionaliseerd en/of technisch vaardig zijn, zij eerder geneigd zijn om
hoogwaardige encryptie te gebruiken. Encryptie die bewust is toegepast door criminelen lijkt op basis
van de data een aanzienlijke vertraging op te leveren. Dit ten opzichte van standaard toegepaste
encryptie op bijvoorbeeld mobiele telefoons. Wat uit onze data niet duidelijk wordt is hoeveel
vertraging precies wordt opgedaan. Een respondent geeft aan dat het weken, maanden of jaren kan
duren. Het is erg contextafhankelijk. Ook de gekozen strategie speelt een rol. Denk bijvoorbeeld aan
de tijd die in het voorbereiden van een aanhouding met open device gaat zitten, of aan de doorlooptijd
van rechtshulpverzoeken die minimaal een halfjaar duren en waarvan de uitkomst onzeker is.
Rechtshulpverzoeken – of de internationale component in bredere zin – worden gezien als een
belangrijke belemmering. Dat dergelijke verzoeken langdurige processen betreffen weten we ook uit
eerder onderzoek (o.a., Veenstra e.a., 2016; Zuurveen & Stol, 2020). Wellicht kunnen daar op
internationaal niveau betere afspraken over worden gemaakt.
De andere kant van de medaille is dat zodra de encryptie doorbroken of omzeild is, de
doorlooptijd van opsporingsonderzoeken juist sneller kan gaan. Een respondent illustreert dat na
decryptie een zaak in een aantal weken rond kan zijn waar vroeger maanden tot een jaar over werd
gedaan. Daarnaast wordt aangemerkt dat encryptie niet altijd een rol speelt, omdat verdachten deze
ook in gevallen zelf ontgrendelen. Tot slot speelt het lerend vermogen van de politieorganisatie een
belangrijke rol alsook die van gelieerde partijen als het NFI, het OM en de RM. Met het ontwikkelen
van kennis en opdoen van ervaring kan het kraken en omzeilen – of het inzetten van alternatieven –
positief bijdragen aan de doorlooptijd van zaken waarin encryptie aanwezig is (zie ook par. 5.4).
Daarnaast speelt nog wat anders. Veel van de issues die betrekking hebben op het verloop van
opsporingsonderzoeken zijn niet uniek voor encryptie. Het is belangrijk om hierover na te blijven
denken. Denk bijvoorbeeld aan de capaciteits- en expertisevraagstukken en belemmeringen op
Pagina 87 van 124

internationaal vlak. Dergelijke issues spelen op verschillende terreinen binnen de gehele
politieorganisatie een rol. Maar ook het moeten stopzetten van een onderzoek omdat op encryptie
wordt gestuit waar niet omheen gewerkt kan worden is niet uniek. Een zaak kan ook stranden omdat
bijvoorbeeld geen getuigen worden gevonden. Kortom, zodra dergelijke problemen direct worden
geprojecteerd op het fenomeen encryptie, kan dat ervoor zorgen dat men denkt dat deze
problematiek nieuw is. Met andere woorden, een dergelijke focus op encryptie kan ertoe leiden dat
het beeld ontstaat dat de politie nu met een probleem te maken heeft dat ze nooit eerder bij de hand
had, en dat is dus niet het geval. Het lijkt erop dat in veel gevallen alleen het type drempel anders is.
We hebben in deze paragraaf besproken: drie routes die de politie hanteert in het oplossen
van encryptie als hindernis, en welke nadelen (investering) en voordelen elke route voor de opsporing
heeft. Alles overziend, lijkt ons dat het kunnen kraken van encryptie niet de eerste investering is waar
de politie breed op zou moeten inzetten. De kunst van het oplossen van delicten is vooral gebaat bij
het ontwikkelen van het vermogen om encryptie te omzeilen of het inzetten van alternatieve
opsporingsmiddelen. Het vermogen om technisch te kraken zou met name voor cruciale zaken centraal
belegd kunnen worden bij het NFI, en bij specifieke zaken bijvoorbeeld bij Europol. De politie is voor
de bulk van haar werk vooral gebaat bij de andere twee routes, die niet uitgaan van technologisch
geweld maar die uitgaan van slim politiewerk. De vraag waarop de politie moet inzetten – en wat
haalbaar is – is belangrijk om te beantwoorden voor (toekomstig) beleid.

5.1.3 Encryptie en de opbrengst van opsporingsonderzoeken
In principe speelt encryptie een belemmerende rol aangaande het identificeren en/of lokaliseren van
relevante personen en goederen, van samenwerkingsverbanden of (strafrechtelijk relevante) relaties
tussen personen, goederen en locaties, en de mogelijkheid om criminele activiteiten vast te stellen
(signaleren). De belemmering ligt vooral in de vermindering van directe toegang tot bewijs. Tevens
verschillen ontsleutelde en opgevraagde data in bruikbaarheid voor het opsporingsonderzoek.
Daarnaast komen opgevraagde data regelmatig te laat, niet of zijn niet bruikbaar.
Hoewel niet duidelijk is te zeggen wat voor data – en daarmee ook bewijs – worden gemist, en
dat er dus gevallen kunnen zijn waarin verdachten onterecht vrijuit gaan, krijgen we in meerdere
interviews terug dat niet achter encryptie komen niet het einde van de wereld is. In gevallen waarin
het niet lukt, bijvoorbeeld in zaken waarin encryptie bewust is toegepast, zijn er vaak voldoende
alternatieven aanwezig om in te zetten om toch bewijs te vergaren dat nodig is in een zaak. En hoewel
door encryptie het misschien lastiger en uitdagender is geworden, lukt het bovendien vaak ook wel
om achter encryptie te komen. Zo wordt door meerdere geïnterviewden en respondenten aangegeven
dat er een relatief grote slagingskans is om informatie te ontsleutelen van werken waarbij de encryptie
standaard is ingebouwd. We kunnen dit echter niet staven met cijfers.
Bovenstaande bevinding komt overeen met het onderzoek van Hartel en Van Wegberg (2021).
Zij hebben in kaart gebracht in hoeverre end-to-end encryptie een rol speelt bij het aandragen en de
uitkomst van strafzaken. Ze vergeleken zaken waarin encryptie voorkomt met zaken waarin geen
encryptie voorkomt. Ze concluderen op basis van een analyse van jurisprudentie dat Nederlandse
opsporingsinstanties daders die encrypte communicatie gebruikten net zo succesvol strafrechtelijk
kunnen vervolgen als daders die geen gebruik maakten van encrypte communicatie.
In de oriënterende fase was een wisselend beeld of ontsleutelde data essentieel zijn voor een
zaak of slechts bijvangst waarbij meer informatie nodig is. Wel geeft men aan dat het beeld over
Pagina 88 van 124

criminele samenwerkingsverbanden vollediger is geworden (na decryptie) in plaats van globaal en
fragmentarisch in de situatie voor encryptie. In de verdiepende fase wordt dit beeld bijgesteld naar
dat het veelal essentiële informatie betreft, en wordt de waarde van deze data benadrukt. Het wordt
over het algemeen gezien als zuiverder dan bijvoorbeeld (getuige)verklaringen. Mogelijk is dit voor een
groot deel te wijten aan data die vanaf mobiele telefoons komen. Doordat tegenwoordig dusdanig veel
(persoonlijke) informatie op mobiele telefoons staan, vinden mensen het minder prettig deze aan
anderen uit te lenen, en is het gebruik van deze devices – en de digitale sporen die daaruit komen –
daarmee ook beter te koppelen aan één specifiek persoon. Dit betekent dan ook dat normaal
gesproken slechts één iemand de sleutel heeft. Daardoor is de kans kleiner dat deze informatie is
aangepast door derden. Ook het vrijer communiceren van verdachten – die zich veilig wanen achter
encryptie – draagt daar aan bij.
Wel willen we nuanceren dat bovenstaande niet altijd opgaat voor digitale sporen in zijn
algemeenheid. Sommige digitale sporen zijn wel degelijk eenvoudig te manipuleren. Denk bijvoorbeeld
aan tijdsaanduidingen, loggegevens, foto’s, video’s alsook verstuurde berichten. Dit betekent dat
politiemensen niet zonder meer ervan uit kunnen gaan dat digitale sporen waarheidsgetrouw zijn
(Zuurveen & Stol, 2020). Bewustwording hiervan is belangrijk.
Advocaten lijken in strafzaken te proberen om te bewijzen dat het bewijs op niet legitieme
wijze is verzameld door opsporingsinstanties. Eind 2022 is daar een brandbrief over gestuurd. In de
verdiepende interviews met het OM en de RM wordt daarnaar gerefereerd. Hoewel men vanuit die
perspectieven niet per se meegaan in de argumentatie, vinden de geïnterviewden het waardevol dat
discussie blijft bestaan over de wijze waarop data verkregen zijn en of dat past binnen de geldende
wettelijke voorschriften en beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit. Ten tijde van de
oplevering van het conceptrapport heeft de Rechtbank Noord-Nederland prejudiciële vragen gesteld
aan de Hoge Raad aangaande onder andere de toepassing van het interstatelijke vertrouwensbeginsel,
waarbij EncroChat en Sky ECC worden besproken (zie ook sectie 3.3.2).50 Ten tijde van het opleveren
van dit rapport zijn op deze vragen nog geen antwoorden geformuleerd.

5.1.4 Wat is de rol van encryptie in opsporingsonderzoeken?
Dit onderzoek toont dat de aanwezigheid van encryptie in opsporingsonderzoeken een prominente rol
inneemt. Deze rol heeft een tweeledig karakter. Encryptie speelt zowel een belemmerende rol in de
opsporing alsook een praktische rol die ten gunste komt aan de opsporingspraktijk.
Enerzijds kan encryptie dus belemmerend werken op de opsporing, bijvoorbeeld doordat extra
handelingen uitgevoerd moeten worden om toegang te krijgen tot informatie c.q. bewijslast. Deze
extra handelingen kunnen belemmerend werken, omdat ze bijvoorbeeld veel capaciteit vergen, en
daarmee de doorlooptijd van een zaak kunnen vertragen. Een aanzienlijk deel van de politiemensen
die wij spraken of die de vragenlijst invulden benoemden dan ook dat encryptie daarmee in negatieve
zin een rol speelt in de opsporing.
Daarnaast zagen we ook, voornamelijk op het moment dat achter de encryptie wordt gekomen
(de fase van decryptie), dat er een schat aan data ligt waarmee de opsporing haar voordeel kan doen.
EncroChat en SKY ECC zijn daar sprekende voorbeelden van. Door de ervaren schijnveiligheid van
criminelen worden netwerken blootgesteld en wordt communicatie inzichtelijk, waardoor de

50 https://uitspraken.rechtspraak.nl/#!/details?id=ECLI:NL:RBNNE:2022:4797

Pagina 89 van 124

bewijslast voor het oprapen ligt. Er zijn voorbeelden waarbij er zoveel data beschikbaar zijn, dat
wederom een gebrek aan capaciteit ervoor kan zorgen dat niet alles opgepakt kan worden, maar over
het algemeen benoemen de geïnterviewden en de respondenten dit als een positieve rol die encryptie
– of eigenlijk decryptie – speelt in de opsporing. Deze bevinding zien we ook terug in de literatuur,
waarbij wordt gesteld dat versleuteld digitaal bewijs voor Europese rechtshandhaving instanties leidt
tot uitdagingen op het vlak van (i) een gebrek aan voldoende technische capaciteit, (ii) een gebrek aan
voldoende financiële middelen en (iii) een gebrek aan voldoende personele capaciteit in de vorm van
aantallen en opleiding van personeel (Pisariç, 2021). Om het capaciteitsprobleem voor een deel aan te
pakken lijkt een belangrijke rol weggelegd voor de ‘tactiek’.
Wij zijn van mening dat we bij het bestuderen van encryptie niet alleen naar de versleuteling
moeten kijken, maar dat een holistisch beeld nodig is om tot de kern van het ‘probleem’ van encryptie
te komen, en dat is door ook bewust decryptie in het verhaal mee te nemen. Dat de rol van encryptie
in de opsporing daarmee genuanceerder ligt, zagen we ook terug in de respons die we kregen via de
verschillende onderzoeksmethoden. Enerzijds gaat dit over het accepteren dat er gedeald moet
worden met nieuwe fenomenen en dat daarop geacteerd moet worden. Het zogenoemde kat-enmuisspel dat optreedt tussen politie en criminelen kan dus ook worden gezien als kans voor de
politieorganisatie om zich verder te ontwikkelen. Dit laatste is in de steeds verder digitaliserende
samenleving zeer van belang (Henseler, 2010; 2017).
Hoewel vraagstukken over encryptie in relatie tot de opsporing niet nieuw zijn (bijv. Henseler,
2010), zijn deze onverminderd actueel en meer aan de oppervlakte komen drijven door de
technologische ontwikkelingen van de afgelopen jaren. Hoewel we nu de status quo beschrijven,
moeten we ook rekening houden met wat er op ons af gaat komen. Wat betekent bijvoorbeeld een
‘nieuwe’ digitale ontwikkeling zoals kwantumcomputing in dit verband? Een belangrijke fundamentele
vraag voor vervolgonderzoek, maar ook voor de opsporingspraktijk. Door kwantumcomputing zullen
de huidige vormen van encryptie waarschijnlijk in onbruik raken (Europol & Eurojust Public
Information, 2020b). Echter, met dezelfde technologie kunnen ook weer nieuwe oplossingen worden
gevonden. Desalniettemin kan het de politie in de toekomst voor nieuwe uitdagingen stellen en is het
dus van belang om hier rekening mee te houden.
Ook op andere zaken die verband houden met de wijze waarop toegang verkregen wordt tot
voor de opsporing relevante data – die voor potentiële (en nieuwe) digitale uitdagingen kunnen
zorgen, zoals AI (artificiële intelligentie), IoT, robotica en metaverse – moet worden geanticipeerd. Net
als bij kwantumcomputing lijkt misbruik van AI door criminelen momenteel beperkt, omdat de
technologie nog in ontwikkeling is. Wel kan de toepassing van AI het nog lastiger maken om online vast
te kunnen stellen wat echt is en wat nep, en wie wie is; echtheidscomplexiteit (Stol & Jansen, te
verwachten; Jansen e.a., 2019). Een concreet voorbeeld waar op moment van schrijven veel discussie
over is, is de AI-gebaseerde applicatie ChatGPT, een geavanceerde chatbot, maar ook deepfakes gaan
een groter risico vormen.51,52,53 Volgens Europol (2019) is het van belang dat in de opsporing wordt
geïnvesteerd in het begrijpen van AI-technologie en de implicaties daarvan.

51 Zie: https://openai.com/blog/chatgpt/
52 Borst, M. de (2023). De impact van ChatGPT op cybercrime. Verkregen via: https://numbers.amsterdam/nieuws/de-impact-

van-chatgpt-op-cybercrime/
53 Meijer, E. (2022). Deepfakes, ransomware en cybercrime-as-a-service grote risico’s voor 2023. Verkregen via:
https://www.agconnect.nl/artikel/deepfakes-ransomware-en-cybercrime-service-grote-risicos-voor-2023

Pagina 90 van 124

Niet alleen is het anticiperen op de toekomstige ontwikkelingen belangrijk, ook moet worden
geïnvesteerd in het opdoen van kennis en ervaring omtrent encryptie in relatie tot digitale sporen die
nu actueel zijn. Dit geldt zowel voor politiemensen als medewerkers van het OM en de RM. Volgens
geïnterviewden draagt dat positief bij aan de doorlooptijd van zaken waarin encryptie aanwezig is. In
het werk van Jansen e.a. (2020) en Zuurveen en Stol (2020) wordt gesteld dat – los van de
beschikbaarheid van adequate tools en technieken – kennis en vaardigheden aangaande digitale
aspecten van politiewerk (incl. het vereiste juridische kader) een belangrijke basis zijn in de steeds
verder digitaliserende samenleving, en tegelijkertijd dat die niet overal in voldoende mate aanwezig
is. Ook weten waar en/of bij wie deze kennis te halen is, is daarin van cruciaal belang. Beide
onderzoeken gaan overigens niet expliciet in op encryptie. In vervolgonderzoek kan daar nader op
worden ingegaan. In het werk van Fukami e.a. (2021) wordt gesteld dat forensische vaardigheden met
betrekking encryptie vandaag de dag essentieel zijn voor de opsporing.

5.2 Beperkingen
Dit onderzoek beperkt zich tot encryptie in de opsporing. Er is niet gekeken naar andere
politiestrategieën, zoals verstoring. Deels is dit een definitiekwestie. Opsporing en verstoring lopen in
elkaar over en de definitie ervan is discussiewaardig. In dit onderzoek is daarnaast – bewust –
voorbijgegaan aan de algemene voordelen die digitalisering en encryptie opleveren vanuit
maatschappelijk perspectief. Onderhavig onderzoek is descriptief en niet prescriptief van aard.
Bij een onderzoek als deze kan op voorhand mogelijk de indruk worden gewekt dat vooral de
negatieve aspecten worden benadrukt van encryptie ten aanzien van de opsporing. De onderzoekers
hebben getracht zoveel mogelijk weg te blijven van mogelijke negatieve associaties, en zijn zich ook
terdege bewust van de politiek-gevoelige aard van het onderzoek. Acties die de onderzoekers daarvoor
hebben genomen zijn bijvoorbeeld het toepassen van extra zorgvuldigheid bij formuleringen. Daarom
spreken we in dit onderzoek over de ‘rol’ van encryptie, in plaats van meer geladen termen als ‘impact’
en ‘effect’ (zie ook par. 1.3). Bovendien is impact lastig meetbaar aan de hand van de gehanteerde
methoden. In die zin gaat het onderzoek meer over percepties van deskundigen in de
opsporingspraktijk. Daarnaast kijken de onderzoekers zo objectief mogelijk naar de deze praktijk en
zijn dan ook niet ingegaan op het proportionaliteitsvraagstuk en bredere debat. Wel bieden de
resultaten input voor dit debat.
Een andere beperking ligt in de gevoeligheid van het onderwerp ten aanzien van de
opsporingspraktijk. Hoewel we het debat willen informeren, willen we kwaadwillenden niet onnodig
wijzer maken. Immers, als criminelen meer weet krijgen van hoe de politie te werk gaat, kunnen zij
daar hun voordeel mee doen. Om die reden hebben we strategieën en werkwijzen van de politie en
haar partners zodanig beschreven dat de algemene principes ervan in relatie tot de rol van encryptie
duidelijk zijn, zonder daarbij in te gaan op onderliggende details.
Een andere mogelijke beperking zien we in de wijdverbreidheid van encryptie. We merkten in
de gesprekken die we voerden dat niet iedereen hetzelfde verstaat onder encryptie. Sommigen
interpreteren het in brede zin en verstaan daar bijvoorbeeld ook gelockte mobiele telefoons onder,
terwijl anderen encryptie vooral zien als het verhullen van informatie; digitale gegevens en
communicatie. Dit kan ertoe hebben geleid dat respondenten op verschillende wijze de vragenlijst
hebben ingevuld. We hebben de respondenten vooraf een definitie van encryptie gegeven, en in de
verdiepende interviews is expliciet gevraagd wat een geïnterviewde onder encryptie verstaat, om
Pagina 91 van 124

zoveel mogelijk eenduidigheid te creëren, maar dat er verschillende beelden bestaan bij wat encryptie
inhoudt, blijft een factor waarmee rekening moet worden gehouden. Hoe dan ook is het van belang
om in vervolgonderzoek en in beleidsvorming daar aandacht aan te besteden.
Het is goed mogelijk dat de politie niet alles ziet wanneer we het hebben over encryptie. Het
kan dus zijn dat we in dit onderzoek alleen het topje van de ijsberg raken of dat we specifieke
(criminele) toepassingen hebben gemist. Tevens hebben we geen onderzoek gedaan naar de omvang,
wat als een beperking van het onderzoek gezien kan worden. Dit was echter nog niet goed mogelijk,
omdat de stand van beschikbare kennis op dit onderwerp dat niet toe liet. Daarnaast hebben we
verkend wat de mogelijkheden waren om data te verzamelen en analyseren van politiesystemen, maar
ook dat bleek niet mogelijk (zie par. 2.5). Een optie voor vervolgonderzoek kan zijn om gedurende een
bepaalde periode op systematische wijze bij te houden welke verzoeken tot decryptie binnen komen
bij de daarvoor aangewezen politieafdelingen en/of het NFI. Dit kan leiden tot een concreter en
kwantitatiever beeld, alsook tot meer inzicht in hoe die zaken worden behandeld en afgehandeld.
Ondanks deze beperking hebben we rijke data verzameld aan de hand van de methoden die wel zijn
ingezet, zoals de interviews en de vragenlijst, waarbij materiedeskundigen hun kennis en
expertoordeel hebben gedeeld.
De ingezette methoden kennen overigens wel enkele beperkingen. Ten aanzien van het
literatuuronderzoek kan worden opgemerkt dat relatief weinig literatuur beschikbaar was. De
aanwezige literatuur ging bovendien veelal in op de technische aspecten van encryptie. Ons onderzoek
helpt om de kennisbasis over dit onderwerp te vergroten. De andere methoden die we hebben ingezet
voor deskresearch kennen ook beperkingen. De geanalyseerde rechterlijke uitspraken zijn
geselecteerd uit een database waarin slechts een beperkt deel van alle rechterlijke uitspraken zijn
ondergebracht. Bovendien kan het zijn dat in een vonnis niet expliciet wordt gerept over encryptie of
digitale sporen, terwijl daarvan wel sprake was. Bij de media-analyse is selectiviteit mogelijk nog meer
van belang. De media belichten vaak de spraakmakende kwesties en dat zijn kwesties als kinderporno
en georganiseerde criminaliteit. Dit zegt niets over de grote berg eronder.
Ten aanzien van de survey kunnen twee kritiekpunten worden geïdentificeerd. Sommige
respondenten gaven in de open invoervelden aan de vraagstelling soms onduidelijk te vinden. Dit
betreft bijvoorbeeld onduidelijkheid over het begrip ‘rol’ en sommige vonden het lastig om antwoord
te geven in vorm van percentages. Een aantal respondenten gaf aan dat niet alle vragen relevant
waren. Eén respondent gaf aan dat dit komt door het expertisegebied waarvan uit werd geantwoord,
namelijk contraterrorisme. Twee anderen gaven aan dat niet alles relevant was omdat zij uitsluitend
werken met ontsleutelde cryptocommunicatie.
Tot slot ligt een beperking in het ontbreken van de politiedoelgroep in de verdiepende
interviews. In par. 2.4 gaven we de reden daarvoor. Hoewel we inschatten dat een aantal ertoe doende
elementen nader aangescherpt had kunnen worden, en daardoor sterkere uitspraken mogelijk waren
geweest, denken we niet dat de het ontbreken hiervan tot (heel) andere conclusies hadden geleid. Dit
leiden we af uit het feit dat in de verzamelde data geen doemverhalen rond gingen of alarmbellen
werden geluid. Aan de andere kant weten we niet exact wat we hierdoor hebben gemist.
Een mogelijke blinde vlek, maar die wel het benoemen waard is, kwam aan bod tijdens een
bijeenkomst met de begeleidingscommissie.54 Dit is de gedachte dat encryptie ook omzeild kan worden

54 Persoonlijke communicatie (22 december 2022).

Pagina 92 van 124

wanneer de politie actief is in online groepen, zoals op Telegram. Dit kan een vorm van werken onder
dekmantel zijn, waarbij encryptie geen rol meer speelt zodra de politie toegang heeft tot een groep.
Met name wanneer het ‘open groepen’ betreft kan eenvoudig worden meegekeken (OSINT). Dat zou
daarmee een alternatief kunnen zijn voor interceptie. Type zaken waarbij dit voorstelbaar is zijn
bijvoorbeeld mensenhandel, (illegale) vuurwerkverkoop en openbare ordeverstoringen c.q. rellen.
Vervolgonderzoek naar deze mogelijkheid is aan te raden, waarbij niet alleen van belang is om te kijken
of het kan en wat het oplevert, maar ook in hoeverre dit mag. Hier zitten namelijk ook juridische haken
en ogen aan, bijvoorbeeld op het gebied van stelselmatigheid (Zuurveen & Stol, 2020).

5.3 Slotbeschouwing
Dit onderzoek ging over de rol die encryptie speelt in de opsporing. Alles overziend concluderen we
dat het niet eenvoudig is om deze rol te omschrijven. We kunnen niet vaststellen hoeveel zaken er niet
worden opgelost en/of hoeveel tijd verloren gaat. We kunnen ook niet vaststellen hoeveel zaken er
extra worden opgelost en/of hoeveel tijd wordt gewonnen. De opsporing is daarvoor een te complex
geheel van feiten, toevalligheden en omstandigheden. Het onderzoek geeft dan ook een genuanceerd
beeld over wat de toepassing van encryptie – bewust of onbewust – betekent in termen van de
opsporing. Er zitten negatieve kanten aan deze toepassing, maar er zijn ook positieve aspecten te
benoemen. De vraag is ook wat de toepassing van encryptie nu echt anders maakt? En daarmee de
vraag of we dit dan ook anders moeten behandelen?
De politie heeft altijd al te maken met cruciale informatie over criminaliteit die is opgeslagen
in een geheugen waartoe zij niet de sleutel heeft. Dat noemen we het menselijk brein. Omdat de politie
dat niet kan uitlezen (geen sleutel heeft) en de crimineel niets wil zeggen, moet zij allerlei manieren
bedenken om die beveiliging heen te werken en/of de sleutel te bemachtigen en/of iemand er toe te
verleiden de informatie prijs te geven. Nu hebben we een computer die net als de crimineel zegt: je
komt er niet in en ik zeg niks. Dan moet je als politie dingen bedenken om daar mee om te gaan. Dat
deed de politie altijd al. Dus wat is er nu écht anders?
De neiging kan zijn om de huidige situatie – waarin encryptie dus dagelijks aan bod komt – te
vergelijken met de situatie waarin digitale informatie nog niet versleuteld was. De vraag die daar achter
ligt is welke norm wordt gevolgd. We kunnen stellen dat ten opzichte van vijf, tien of vijftien jaar
geleden de huidige situatie lastiger is geworden voor de politie. We kunnen ook stellen dat in die
periode de politie, met (of dankzij) encryptie, beschikt over een informatiepositie die in potentie veel
groter is dan voorheen. We maken een vergelijking waarbij de politie een appartement in het vizier
heeft waar vermoedelijk criminele activiteiten plaatsvinden. Op het moment dat een dergelijk pand
wordt binnengedrongen komt er veel informatie ter beschikking. Met encryptie is er nu niet slechts
toegang tot dat ene appartement, maar tot alle appartementen binnen het complex. Dit heeft niet
alleen te maken met ontwikkelingen in de opsporing, maar ook met criminele afhankelijkheidsrelaties
die voor een belangrijk deel gedigitaliseerd zijn. De principes blijven hetzelfde; wel maakt encryptie
het mogelijk dat – in potentie – veel meer gegevens inzichtelijk zijn. Uiteindelijk vergt digitalisering
meebewegen en aanpassen aan wat er op ons af komt. Daarin zit de voortdurende uitdaging.

Pagina 93 van 124

Referenties
Aben, D.J.C., & Luining, E.T. (2022). Onderzoek in een geautomatiseerd werk: Over de toepassing van
opsporingsbevoegdheden als bedoeld in de artikelen 126nba lid 1, 126uba lid 1 en 126zpa lid 1
van het Wetboek van Strafvordering door het Openbaar Ministerie. Den Haag: Procureur-generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden.
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) (2012). Het jihadistisch Internet: Kraamkamer van
de hedendaagse jihad. Verkregen via: https://www.aivd.nl/documenten/publicaties/2012/02/
14/het-jihadistisch-internet-kraamkamer-van-de-hedendaagse-jihad
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) (2022). Tijdelijke wet verbetert cyberonderzoek van
inlichtingendiensten.
Verkregen
via:
https://www.aivd.nl/onderwerpen/
onderzoeksopdrachtgerichte-interceptie-oog/nieuws/2022/04/01/tijdelijke-wet-verbetertcyberonderzoek-van-inlichtingendiensten
Boerman, F., Grapendaal, M., Nieuwenhuis, F., & Stoffers, E. (2017). Nationaal dreigingsbeeld 2017:
Georganiseerde criminaliteit. Driebergen: Nationale Politie.
Bloom, M., Tiflati, H., & Horgan, J. (2017). Navigating ISIS’s preferred platform: Telegram. Terrorism
and Political Violence, 31(6), 1242-1254.
Cachet, A. (1990). Politie en sociale controle. Arnhem: Gouda Quint.
Conlan, K., Baggili, I., & Breitinger, F. (2016). Anti-forensics: Furthering digital forensic science through
a new extended, granular taxonomy. Digital investigation, 18, S66-S75.
Council of the European Union (2016). Encryption: Challenges for criminal justice in relation to the use
of encryption – future steps. Verkregen via: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST14711-2016-COR-1/en/pdf
Council of the European Union (2017). Final report of the seventh round of mutual evaluations on “The
practical implementation and operation of the European policies on prevention and combating
cybercrime”. Verkregen via: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-12711-2017INIT/en/pdf
Custers, B. (2018). Nieuwe online opsporingsbevoegdheden en het recht op privacy: Een analyse van
de Wet computercriminaliteit III. Justitiële verkenningen, 44(5), 100-117.
Cybersecurity Alliantie & Cyberveilig Nederland (2021). Cybersecurity woordenboek 2021: Van
cybersecurity naar Nederlands. Verkregen via: https://www.cybersecurityalliantie.nl/
ecp_images/2021/12/Cybersecurity-Woordenboek-2021_ZonderSpreads.pdf
Eeden, C.A.J. van den, Berkel, J.J. van, Lankhaar, C.C., & Poot, C.J. de (2021). Opsporen, vervolgen en
tegenhouden van cybercriminaliteit. Cahiers.
Emmen, B., Poot C.J. de, & Stol, W.Ph. (te verwachten). What are they doing in the dark? Police
strategies and working methods in fighting crime on the Tor network.
ENISA (2022). The EU Cybersecurity act. Verkregen via: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/
policies/cybersecurity-act
Europese Raad (2020). Versleuteling: Raad neemt resolutie aan over beveiliging dankzij en ondanks
versleuteling. Verkregen via: https://www.consilium.europa.eu/nl/press/press-releases/2020/12
/14/encryption-council-adopts-resolution-on-security-through-encryption-and-security-despiteencryption/

Pagina 94 van 124

Europol (2019). Do criminals dream of electric sheep? How technology shapes the future of crime and
law enforcement. Verkregen via: https://www.europol.europa.eu/sites/default/files/
documents/report_do_criminals_dream_of_electric_sheep.pdf
Europol (2020a). Europol and the European Commission inaugurate new decryption platform to tackle
the challenge of encrypted material for law enforcement investigations. Verkregen via:
https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/europol-and-europeancommission-inaugurate-new-decryption-platform-to-tackle-challenge-of-encrypted-materialfor-law-enforcement
Europol (2020b). Europol programming document 2020 – 2022. Verkregen via:
https://www.europol.europa.eu/sites/default/files/documents/europol_programming_docume
nt_2020-2022.pdf
Europol (2021a). 800 criminals arrested in biggest ever law enforcement operation against encrypted
communication. Verkregen via: https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news
/800-criminals-arrested-in-biggest-ever-law-enforcement-operation-against-encryptedcommunication
Europol (2021b). European Union serious and organised crime threat assessment (SOCTA) 2021.
Verkregen via: https://www.europol.europa.eu/publication-events/main-reports/europeanunion-serious-and-organised-crime-threat-assessment-socta-2021
Europol (2021c). Internet Organised Crime Threat Assessment (IOCTA) 2021. Verkregen via:
https://www.europol.europa.eu/publications-events/main-reports/internet-organised-crimethreat-assessment-iocta-2021
Europol (2021d). New major interventions to block encrypted communications of criminal networks.
Verkregen via: https://www.europol.europa.eu/media-press/newsroom/news/new-majorinterventions-to-block-encrypted-communications-of-criminal-networks
Europol & Eurojust Public Information (2018). Common challenges in combating cybercrime. Verkregen
via: https://www.europol.europa.eu/publications-events/publications/common-challenges-incombating-cybercrime
Europol & Eurojust Public Information (2019). First report of the observatory function on encryption.
Verkregen via: https://www.eurojust.europa.eu/sites/default/files/2019-01/2019-01_Joint-EPEJ-Report_Observatory-Function-on-Encryption_EN.pdf
Europol & Eurojust Public Information (2020a). Dismantling of an encrypted network sends shockwaves
through organized crime groups across Europe. Verkregen via: https://www.europol.europa.eu/
media-press/newsroom/news/dismantling-of-encrypted-network-sends-shockwaves-throughorganised-crime-groups-across-europe
Europol & Eurojust Public Information (2020b). Second report of the observatory function on
encryption. Verkregen via: https://www.europol.europa.eu/publications-events/publications/
second-report-of-observatory-function-encryption
Europol & Eurojust Public Information (2021). Third report of the observatory function on encryption.
Verkregen via: https://www.europol.europa.eu/publications-events/publications/third-reportof-observatory-function-encryption
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA) & Europol (2017). Drugs and the
darknet: Perspectives for enforcement, research and policy. Verkregen via:
https://www.emcdda.europa.eu/system/files/publications/6585/TD0417834ENN.pdf
Pagina 95 van 124

Foucault, M. (1979, oorspr. 1975). Discipline and punish: The birth of the prison. NY: Vintage Books.
Fukami, A., Stoykova, R., & Geradts, Z. (2021). A new model for forensic data extraction from encrypted
mobile devices. Forensic Science International: Digital Investigation, 38, 301169.
Goodison, S.E., Woods, D., Barnum, J.D., Kemerer, A.R., & Jackson, B.A. (2019). Identifying law
enforcement needs for conducting criminal investigations involving evidence on the dark web.
Santa Monica, CA: RAND Corporation.
Hartel, P., & Wegberg, R. van (2021). Going dark? Analysing the impact of end-to-end encryption on
the
outcome
of
Dutch
criminal
court
cases. Computers
and
Society.
https://doi.org/10.48550/arXiv.2104.06444
Henseler, J. (2010). E-discovery: Op zoek naar de digitale waarheid. Amsterdam: HvA.
Henseler, J. (2017). De (r)evolutie van digital bewijs. Leiden: Hogeschool Leiden.
Holt, T.J., Cale, J., Leclerc, B., & Drew, J. (2020). Assessing the challenges affecting the investigative
methods to combat online child exploitation material offenses. Aggression and Violent
Behavior, 55, 101464. https://doi.org/10.1016/j.avb.2020.101464
Ilbiz, E., & Krauner, C. (2022). Europol and cybercrime: Europol’s sharing decryption platform. Journal
of Contemporary European Studies, 30(2), 270-283.
Jansen, J., Westers, S., Twickler, S., & Stol, W.Ph. (2019). Aankoopfraude vanuit het buitenland:
Alternatieven voor opsporing. Den Haag: Sdu (reeks Politiekunde).
Jansen, J., Valkengoed, T. van, Veenstra, S., & Stol, W.Ph. (2020). Level-up! Kennis voor politiewerk in
een digitale samenleving. Leeuwarden: Onderzoeksgroep Cybersafety (NHL Stenden Hogeschool).
Kerr, O.S., & Schneier, B. (2017). Encryption workarounds. Georgetown Law Journal, 106(4), 989.
Koomen, M. (2021). The encryption debate in the European Union: 2021 update. Verkregen via:
https://carnegieendowment.org/files/202104-EU_Country_Brief.pdf
Losavio, M.M., Pastukov, P., Polyakova, S., Zhang, X., Chow, K.P., Koltay, A., … & Ortiz, M.E. (2019). The
juridical spheres for digital forensics and electronic evidence in the insecure electronic world.
Wiley Interdisciplinary Reviews: Forensic Science, 1(5), e1337.
Manhattan District Attorney’s Office (2019). Report of the Manhattan district Attorney’s office on
smartphone encryption and public safety: An update to the November 2018 report. Verkregen via:
https://www.manhattanda.org/wp-content/uploads/2019/10/2019-Report-on-SmartphoneEncryption-and-Public-Safety.pdf
Manpearl, E. (2017). Preventing “going dark”: A sober analysis and reasonable solution to preserve
security in the encryption debate. University of Florida Journal of Law and Public Policy, 28(1), 65.
Mevis, P.A.M, Verbaan, J.H.J., & Salverda, B.A. (2016). Onderzoek aan in beslag genomen elektronische
gegevensdragers en geautomatiseerde werken ten behoeve van de opsporing en vervolging van
strafbare feiten. Den Haag: WODC.
Moore, D., & Rid, T. (2016). Cryptopolitik and the darknet. Survival, 58(1), 7-38.
National Center for Missing and Exploited Children (NCMEC) (2020). 2020 CyberTipline reports by
electronic service providers (ESP). Verkregen via: https://www.missingkids.org/content/dam/
missingkids/pdfs/2020-reports-by-esp.pdf
Nationale Politie (2021). Bewijs zoekt zaak. Scherp: Over intelligence gestuurd politiewerk, 22-24. Den
Haag: Nationale Politie.
NCTV (2021). Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 54. Den Haag: Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding en Veiligheid.
Pagina 96 van 124

Nogala, D., & Schröder, D. (2019). Innovations In law enforcement. European Law Enforcement
Research Bulletin, (4 SCE), 7-17.
Odinot, G., Jong, D. de, Leij, J.B.J. van der, Poot, C.J. de, & Straalen, E.K. van (2012). Het gebruik van de
telefoon- en internettap in de opsporing. Meppel: Boom Lemma (WODC).
Oerlemans, J.J. (2012). Mogelijkheden en beperkingen van de internettap. Justitiële Verkenningen,
38(3), 35-49.
Oerlemans, J.J. (2017). Investigating cybercrime. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Oerlemans, J.J. (2019). Cybercrime jurisprudentieoverzicht – december 2019. Verkregen via:
https://jjoerlemans.com/tag/bulletproof-hosting/
Oerlemans, J.J. (2022). Overzicht cryptophone-operaties. Verkregen via: https://jjoerlemans.com/
2022/11/14/overzicht-cryptophone-operaties/
Pisariç, M. (2021). Encryption as a challenge for European law enforcement agencies. Australasian
Policing, 13(1), 30-34.
PricewaterhouseCoopers (2020). Doorlichting strafrechtketen: Nieuwe uitdagingen vragen om
optimalisatie van samenwerking. Verkregen via: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/
rapporten/2020/06/26/tk-bijlage-ii-pwc-doorlichting-strafrechtketen
Raad van de Europese Unie (2016). Encryption: Challenges for criminal justice in relation to the use of
encryption – future steps. Verkregen via: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST14711-2016-INIT/en/pdf
Sharma, D.K., Singh, N.C., Noola, D.A., Doss, A.N., & Sivakumar, J. (2022). A review on various
cryptographic techniques & algorithms. Materials Today: Proceedings, 51, 104-109.
Stol, W.Ph. (1996). Politieoptreden en informatietechnologie. Lelystad: Koninklijke Vermande.
Stol, W.Ph. (2014). Informatie voor politiewerk: Basisprincipes. In E.R. Muller, E.J. van der Torre, A.B.
Hoogenboom en N. Kop (red.), Politie: Studies over haar werking en organisatie. Deventer:
Kluwer, pp. 231-246.
Stol, W.Ph., & Jansen, J. (te verwachten). Politie in een digitaliserende samenleving. Politiehandboek.
Stol, W.Ph., Kop, N., & Koppenol, P.A. (2005). Eén spoor is geen spoor. Naar een landelijke databank
voor informatiegestuurde opsporing. Den Haag: Elsevier Overheid.
Stol, W.Ph., & Strikwerda, L. (2017). Strafrechtspleging in een digitale samenleving. Den Haag: Boom
Juridische Uitgevers.
The United States Department of Justice (2020). International statement: End-to-end encryption and
public safety. Verkregen via: https://www.justice.gov/opa/pr/international-statement-end-endencryption-and-public-safety
Uden, A. van, & Eeden, C.A.J. van den (2022). De hackbevoegdheid in de praktijk: Een empirisch
onderzoek naar de uitvoering van de hackbevoegdheid (artikelen 126nba, 126uba, 126zpa Sv).
Den Haag: WODC.
United States Courts (2020). Wiretap reports. Verkregen via: https://www.uscourts.gov/statisticsreports/analysis-reports/wiretap-reports
Yar, M. (2006). Cybercrime and society. Londen: Sage Publication.
Veenstra, S., Zuurveen, R., Kerstens, J., & Stol, W.Ph. (2016). Opsporing in een gedigitaliseerde
samenleving: Een handreiking voor het herkennen, vinden en benutten van digitale sporen.
Leeuwarden: Onderzoeksgroep Cybersafety (NHL Stenden Hogeschool).

Pagina 97 van 124

Vermeulen, I., Soudijn, M., & Leest, W. van der (2021). Open heimelijke netwerken in de
Nederlandstalige georganiseerde synthetische drugscriminaliteit. Tijdschrift voor Criminologie,
63(2).
Zuurveen, R., & Stol, W.Ph. (2020). Benutten van digitale sporen. Den Haag: Sdu (reeks Politiekunde).

Pagina 98 van 124

Bijlage I: Begrippen- en afkortingenlijst
Tabel I.1: Begrippenlijst
Begrip

Uitleg

Opmerking (i.v.m. encryptie en
opsporing)

Advanced
Encryption
Standard (AES)

Momenteel de belangrijkste encryptiestandaard
met symmetrische sleutels. Het wordt gebruikt in
alle belangrijke software. Afhankelijk van de
gebruikssituatie kan AES worden gebruikt met
128-, 192- en 256-bits lange encryptiesleutels.

AES kan in de praktijk niet
gekraakt worden. De encryptie
kan mogelijk worden omzeild.

Asymmetrische
codering

Het gebruik van een openbare sleutel voor
codering en een openbare sleutel gecombineerd
met een privésleutel voor decodering.

Bruteforcen

Het systematisch uitproberen van wachtwoorden
en encryptiesleutels.

Carrier-Grade
Network Address
Translation (CGN)

Net als Tor, stelt CGN gebruikers in staat om hun
IP-adressen te verbergen. In tegenstelling tot Tor
kan met CGN een enkel IP-adres worden gedeeld
door duizenden gebruikers tegelijk.

Chatbot

Software die een natuurlijk gesprek simuleert.

Cryptografische
hashfuncties

Het toepassen van een algoritme op data om een
hashcode te construeren.

Dark web

Ook wel darknet genoemd. Een besloten deel van
het internet dat men niet vindt met normale
browsers en zoekmachines.

Decryptie

Het proces van het omzetten van versleutelde
data naar de originele staat met gebruik van een
cryptografische sleutel. Een ander woord voor
decryptie is ontsleutelen of ontcijferen.

Domain Name
System (DNS)

DNS is een wereldwijd naamgevingssysteem dat
gebruiksvriendelijke namen aan
computervriendelijke IP-adressen koppelt. Naast
dit systeem wordt DNS ook gebruikt voor het
protocol dat de DNS-berichten tussen de cliënt en
het DNS-systeem specificeert. Bij het verzoeken
van het DNS-systeem worden DNS-resolvers
gebruikt die de cliënt ondersteunen. Een resolver
is verantwoordelijk voor het initiëren en
rangschikken van de DNS-verzoeken die
uiteindelijk leiden tot een volledige resolutie
(vertaling) van de gezochte bron, bijvoorbeeld de
vertaling van een domeinnaam naar een IP-adres.

Pagina 99 van 124

Het is niet meer mogelijk om een
IP-adres van een gebruiker vanuit
het internet vast te stellen.

DNS-verkeer wordt niet
standaard geauthentiseerd wat
het mogelijk maakt om valse
servers te gebruiken om
gebruikers te misleiden naar
criminele webservers. Tevens is
DNS-verkeer niet versleuteld
waardoor men de data kan lezen.

Tabel I.1 (vervolg): Begrippenlijst
Begrip

Uitleg

Opmerking (i.v.m. encryptie en opsporing)

DNS of HTTPS
(DoH)

DNS over HTTPS (DoH) is een relatief nieuw
protocol dat het systeemverkeer van
domeinnamen versleutelt door DNSverzoeken door te geven via een HTTPSgeëncrypte sessie.

Door DoH wordt meer privacy en
beveiliging bereikt: de bezochte
webadressen en IP-adressen worden
verborgen en DNS-berichten kunnen niet
worden aangepast.

Elliptic Curve
Cryptography
(ECC)

Een benadering van cryptografie met
publieke sleutels die kleinere
encryptiesleutels mogelijk maakt in
vergelijking met niet-EC-cryptografie om
gelijkwaardige beveiliging te bieden.

Een manier om de beveiligingsniveaus van
cryptografische systemen te vergelijken is
m.g.v. sleutellengtes. Een AES-systeem met
128-bits sleutels komt qua beveiliging
ruwweg overeen met een 3072-bits RSA- of
een 256-bits ECC-sleutel.

Encryptie

Het proces van het omzetten van data,
zoals berichten of delen van informatie, ter
preventie ongeautoriseerde toegang.
Kortom, de techniek om geheimhouding te
bewerkstelligen. Een ander woord voor
encryptie is versleutelen of vercijferen.

End-to-end
encryptie
(E2EE)

Een geavanceerd communicatiesysteem
waarbij alleen de afzender en ontvanger(s)
de berichten kunnen lezen door te
voorkomen dat potentiële afluisteraars
toegang krijgen tot de cryptografische
sleutels

Deze afluisteraars zijn onder meer telecomen internetproviders, kwaadwillende
actoren, overheden en zelfs de aanbieder
van de communicatiedienst.

HTTPS

HTTP-verkeer over TLS.

HTTPS creëert E2EE tussen een browser en
een webserver.

International
Mobile
Subscriber
Identity (IMSI)

Een nummer gekoppeld aan het 06nummer van de telefoon. Met een IMSInummer kan de locatie van een telefoon
exacter worden vastgesteld dan met een
06-nummer.

Internet Service
Provider (ISP)

Een organisatie die diensten levert voor
toegang tot, gebruik van of deelname aan
internet.

Klare tekst

De oorspronkelijke tekst i.v.m. encryptie.
Ook wel leesbare tekst genoemd (plaintext
in het Engels).

Open source

Het publiek beschikbaar zijn van de
broncode.

Pretty Good
Privacy (PGP)

Een versleutelingsprogramma dat
voornamelijk wordt gebruikt voor het
ondertekenen, encrypten en ontsleutelen
van e-mails.

Pagina 100 van 124

ISP’s kunnen vaak IP-adressen en
verkeersinhoud zien. Vandaag de dag is dit
aan het veranderen dankzij E2EE en andere
privacy- en beveiligingsmechanismen.

OpenPGP is een open internetstandaard
van PGP.

Tabel I.1 (vervolg): Begrippenlijst
Begrip

Uitleg

Opmerking (i.v.m. encryptie en
opsporing)

RSA

RSA (vernoemd naar de uitvinders Rivest,
Shamir en Adleman) is een beroemd en
veelgebruikt cryptografisch systeem voor
encryptie en digitale handtekeningen met
gebruik van publieke sleutels.

Side-channelaanval

Een aanval op basis van extra informatie die
kan worden verzameld vanwege de
fundamentele manier waarop een
encryptiealgoritme wordt
geïmplementeerd, in plaats van gebreken in
het ontwerp van het algoritme zelf.

Sleutel
(cryptografisch)

Een set van gegevens (bijv. bits) dat wordt
gebruikt bij het cijfer om een leesbare tekst
te versleutelen.

Steganografie

Een verscholen boodschap aangebracht in
een drager.

Symmetrische
codering

Het gebruik van één sleutel voor zowel de
codering als decodering.

The Onion
Router (Tor)

Een methode om anoniemer op het
internet te surfen die ook toegang tot het
dark web.

Tor browser

Een browser die directe toegang geeft aan
het Tor-netwerk, waardoor gebruikers de
IP-adressen van hun computers kunnen
verbergen.

Transport Layer
Security (TLS)

Een netwerkprotocol om de applicatiedata
te beschermen met encryptie. Technisch
ligt TLS tussen het TCP-protocol en de
socket van een applicatieproces. TLS is de
opvolger van SSL en zijn nieuwste versie is
sinds 2017 versie TLS 1.3.

User-enrolled
encryptie

De serviceprovider heeft geen sleutel voor
gebruikersdata, waardoor gebruikers
ultieme controle hebben over de encryptie
en decryptie van de data.

Virtual Private
Network (VPN)

Een uitbreiding van een computernetwerk
over een openbaar netwerk.

Whiteboxanalyse

Het onderzoeken van de broncodes van
softwaresystemen.

Pagina 101 van 124

Timinginformatie, stroomverbruik,
elektromagnetische lekken en geluid zijn
voorbeelden van die extra informatie.
Meestal is fysieke toegang nodig tot het
apparaat dat de encryptie/decryptie
uitvoert.

Op het web wordt de meeste data in
communicatie door TLS versleuteld.
Verkeer dat wordt beveiligd door TLS 1.2
kan grote zwakke punten hebben die
kunnen worden misbruikt om de leesbare
tekst te vinden.

VPN stelt een gebruiker in staat om i.p.v.
het eigen IP-adres het IP-adres van de
VPN-server te laten zien.

Tabel I.2: Afkortingenlijst
Afkorting

Uitleg

ACN
AES
AI
AIVD
BOB
CEO
CGN
CSAM
DES
DIGIT
DOJ
DRD
DSI
E2EE
EC3
ECC
EIO
EMCDDA
ENISA
EU
EVRM
FIOD
FBI
GDDP
GPS
GSM
HIC
I2P
IMSI
IoT
IP
ISP
JIT
KMAR
LOVS
MIVD
MLA
NC3
NCTV
NFI
NIST
NIT
NSA
OM
OOG

Anonymous Communications Network
Advanced Encryption Standard
Artificiële intelligentie (kunstmatige intelligentie)
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Bijzondere Opsporingsbevoegdheden
Chief Executive Officer
Carrier-Grade Network
Child Sexual Abuse Material
Data Encryption Standard
Digital Intrusion Team
Department of Justice
Data Retention Directive
Dienst Speciale Interventies
End-to-End Encryptie
European Cybercrime Centre
Elliptic Curve Cryptography
European Investigation Order
European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction
Europees Agentschap voor Netwerk- en Informatiebeveiliging
Europese Unie
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst
Federal Bureau of Investigation
Government Disclosure Decision Process
Global Positioning System
Global System for Mobile communication
High Impact Crime
Invisible Internet Project
International Mobile Subscriber Identity
Internet of Things
Internet Protocol
Internet Service Provider
Joint Investigation Team
Koninklijke Marechaussee
Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht
Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Mutual Legal Assistance
National Cybercrime Coordination Centre
Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid
Nederlands Forensisch Instituut
National Institute of Standards and Technology
Network Investigation Technique
National Security Agency
Openbaar Ministerie
Onderzoeksopdrachtgerichte interceptie

Pagina 102 van 124

Tabel I.2 (vervolg): Afkortingenlijst
Afkorting

Uitleg

OS
OSINT
OTT
OvJ
PGP
RC
RM
Rvdr
Sr
Sv
TBKK
TDO
THTC
TIB
TLS
Tor
TPM
USB
VCAT
VPN
VS
VVC

Operationeel Specialist
Open Source INTelligence
Over-The-Top
Officier van Justitie
Pretty Good Privacy
Rechter-commissaris
Rechterlijke Macht
Raad voor de rechtspraak
Wetboek van Strafrecht
Wetboek van Strafvordering
Team Bestrijding Kinderporno en Kindersekstoerisme
Team Digitale Opsporing
Team High Tech Crime
Toezichtscommissie Inzet Bevoegdheden
Transport Layer Security
The Onion Router
Trusted Platform Module
Universal Serial Bus
Voorziening Crypto Analyse Team
Virtual Private Network
Verenigde Staten
Veelvoorkomende criminaliteit

Pagina 103 van 124

Bijlage II: Interviewprotocol oriënterende fase
Inleiding. Op verzoek van het wetenschappelijk onderzoek- en documentatiecentrum (WODC)
onderzoekt de onderzoeksgroep Cybersafety van NHL Stenden Hogeschool, i.s.m. de Politieacademie
en de Open Universiteit, de rol van encryptie in opsporingsonderzoeken van de politie. Vooralsnog is
onduidelijk wat de precieze rol is van encryptie hierin.
Reden oriënterende interviews. Encryptie binnen de strafrechtketen is een veelomvattend onderwerp.
Om het onderzoek te focussen willen we om te beginnen vaststellen of encryptie een rol speelt in de
behandeling van zaken in de strafrechtketen, en zo ja hoe die rol eruit ziet. Daarnaast willen we
verkennen welke toepassingen van encryptie zoal voorkomen, op welke wijze deze voorkomen, en zijn
we benieuwd naar ontwikkelingen op dit gebied in de afgelopen vijf jaar. Antwoorden op die vragen
helpt ons om het onderzoek nader af te bakenen.
Belangrijke informatie vooraf.
•

Alle input wordt in principe anoniem verwerkt in het onderzoeksrapport. Toestemming vragen
voor het in een bijlage (lijst van respondenten) noemen van naam, functie en/of
organisatie(onderdeel) in het eindrapport.

•

Het verslag van dit interview wordt ter verificatie voorgelegd. De geïnterviewde heeft, indien
relevant, de mogelijkheid om de eerder gegeven toestemming in te trekken. Ook mag de
geïnterviewde deelname aan het onderzoek op elk moment stoppen, zonder opgave reden.

•

Toestemming tot opname? Wordt alleen gebruikt voor uitwerkingsdoeleinden en vernietigd
na verificatie van het verslag door de geïnterviewde én het vaststellen van het definitieve
verslag. Het geanonimiseerde verslag wordt op veilige wijze voor tien jaar bewaard en kan, op
verzoek van de opdrachtgever, worden opgevraagd door het WODC.

•

Geïnterviewde gelegenheid bieden tot het stellen van vragen over het onderzoek.

•

‘Informed consent’-formulier digitaal laten tekenen.

Introductie.
1. Kunt u iets vertellen over uw functie en welke rol u hebt (in het opsporingsproces)?
Aard en omvang.
*Instructie: Afhankelijk van achtergrond/organisatie geïnterviewde vragen 2 en 3 omdraaien. Ook
rekening houden met expertise geïnterviewde aangaande vervolgvragen.
2. Speelt encryptie een rol in de opsporing? Zo ja, wat is die rol?
*Instructie: Doorvragen naar positieve en negatieve aspecten van die rol.
3. Speelt encryptie een rol in de doorstroom van zaken in de strafrechtketen? Zo ja, wat is die rol?
*Instructie: Doorvragen naar positieve en negatieve aspecten van die rol.
4. Bent u in het afgelopen jaar in aanraking gekomen met encryptie in de opsporing / uw werk?
a. Zo ja, wat deed zich toen voor? Welke rol speelde encryptie toen?
Pagina 104 van 124

*Instructie: Indien niet spontaan benoemd, ingaan op toepassing(en) van encryptie:
i. t.b.v. het versleutelen van communicatie (end-to-end encryptie van diensten
zoals cryptotelefoons, WhatsApp, Signal, Telegram en ProtonMail)
ii. t.b.v. het versleutelen van apparaten/hardware (zoals smartphones en harde
schijven, denk aan VeraCrypt, BitLocker en FileVault)
iii. t.b.v. van onlinediensten (zoals cloudopslag, bulletproof hosting en
betalingsverkeer [crypto currency])
iv. Specifieke tools voor het verhullen van digitale locaties (IP-adres) anders dan
encryptie (zoals VPN en Tor)
b. Maakte encryptie het de opsporing daarmee moeilijk of juist makkelijk?
5. In welke situaties komt [de genoemde toepassing(en) van] encryptie voor?
*Instructie: Indien niet spontaan benoemd, ingaan op:
i.
Bij wat voor opsporingsonderzoeken speelt encryptie een rol?
ii.
Bij welk type delicten speelt encryptie een rol?
iii.
Wie maken gebruik van encryptie?
6. Hoe vaak bent u (en/of uw collega’s) in het afgelopen jaar in aanraking gekomen met [de
genoemde toepassing(en) van] encryptie?
a. In welke situatie/omstandigheden komt encryptie voor? Hoe vaak komt dát voor
(aantal keer per jaar en percentage)?
7. Is de aard en omvang van encryptie in de opsporing in de afgelopen vijf jaar (tussen 20162020) veranderd, en zo ja in welk opzicht?
Rol encryptie.
We willen nu met u meer gedetailleerd in gesprek over uw ervaringen omtrent de rol van encryptie in
de opsporing waar u en/of u collega’s bij zijn betrokken en/of waar u veel vanaf weet. Wij zijn daarbij
vooral benieuwd naar algemene principes, en niet zozeer naar specifieke zaken.
*Instructie: Houdt rekening met positieve en negatieve aspecten van die rol in onderstaande vragen.
8. Speelt encryptie een rol in het verloop van opsporingsonderzoeken? Zo ja, wat voor rol?
Toelichting ‘verloop’. Hiermee bedoelen we bijvoorbeeld de slagingskans om encryptie te kraken, te
omzeilen of alternatieve opsporingsmiddelen in te zetten en wat dit betekent in termen van inzet van
mensen en middelen (o.a. doorlooptijd, menskracht, expertise, aanschaf soft-/hardware).
a. Speelt encryptie een rol in de voortzetting van opsporingsonderzoeken? Zo ja, wat
voor rol?
i. Hoe vaak komt dit voor (aantal keer per jaar en percentage)?
b. Speelt encryptie een rol in de doorlooptijd van opsporingsonderzoeken? Zo ja, wat
voor rol?
i. Hoe vaak komt dit voor (aantal keer per jaar en percentage)?

Pagina 105 van 124

c. Hoe vaak lukt het om toegang te krijgen tot voor de opsporing relevante digitale
informatie in zaken waarin encryptie voorkomt?
i.
Wat is over het geheel genomen de slagingskans (aantal en percentage)?
ii.
Op welke wijze?
*Instructie: Indien niet spontaan benoemd, de volgende suggesties noemen:
•

Encryptie kraken

•

Encryptie omzeilen (1. Vind de sleutel, 2. Raad de sleutel, 3. Dwing de
sleutel af, 4. Misbruik fouten in encryptieschema, 5. Toegang tot klare
tekst [i.e., de oorspronkelijke, leesbare tekst] wanneer apparaat in
gebruik is, 6. Zoek kopie van klare tekst).

•

Alternatieve opsporingsmiddelen inzetten. Zo ja, hoe effectief zijn
deze? (Bijv. tijdsinvestering en bruikbaarheid)
iii.
Onder welke omstandigheden?
iv.
Welke mensen en/of middelen zijn nodig?
v.
Wat betekent dit voor het opsporingsproces? (Bijv. zicht op hoeveelheid en
bruikbaarheid van data)
d. [*geschikt voor IT-experts]
i.
Wat zijn relevante technische aspecten van encryptie met betrekking tot
opsporing?
*Instructie: Indien nodig encryptiealgoritmen en sleutellengten als
voorbeelden noemen.
ii.
Hoe beïnvloeden externe technische factoren de efficiëntie van het kraken van
de encryptie?
*Instructie: Indien nodig open source broncode en slordig sleutelbeheer als
voorbeelden noemen.
9. Speelt encryptie een rol in de opbrengst van opsporingsonderzoeken? Zo ja, wat voor rol?
Toelichting ‘opbrengst’. Hiermee bedoelen we in hoeverre encryptie van invloed is op bijvoorbeeld
het identificeren en/of lokaliseren van relevante personen en het succesvol achterhalen van
bewijsmateriaal. Meer concreet: in hoeverre encryptie van invloed is op de mogelijkheden om
verdachten succesvol of kansrijk te kunnen vervolgen.
*Instructie: Indien niet spontaan benoemd, ingaan op rol aangaande:
a. het identificeren en/of lokaliseren van relevante personen / goederen?
b. het signaleren criminele activiteiten?
c. het vergaren van bewijsmateriaal?
d. Andersoortige rol/invloed/bijvangst? (bijv. grote hoeveelheden data)
i.
Hoe vaak komt het door respondent benoemde (eigen input en 9a-d) voor
(aantal keer per jaar en percentage)?
10. Alles overziend, in welke situatie(s) speelt encryptie de grootste rol, positief danwel negatief,
ten aanzien van de opsporing? (*noem maximaal twee)

Pagina 106 van 124

Strafrechtelijke vervolging.
We willen nu met u meer gedetailleerd in gesprek over uw ervaringen omtrent de rol van encryptie in
de strafrechtelijke vervolging.
*Instructie: Houdt rekening met positieve en negatieve aspecten van die rol in onderstaande vragen.
**Instructie: Wees alert op antwoorden op gebied van opsporing versus verstoren.
11. Speelt encryptie een rol in de strafrechtelijke vervolging van zaken? Zo ja, hoe?
a. Speelt encryptie een rol in de beslissing van het OM omtrent het inzetten van
opsporingsbevoegdheden? Zo ja, hoe?
i.
Hoe vaak komt dit voor (aantal keer per jaar en percentage)?
b. Speelt encryptie een rol in de mogelijkheid om verdachten succesvol of kansrijk te
kunnen vervolgen? Zo ja, hoe?
i.
Hoe vaak komt dit voor (aantal keer per jaar en percentage)?
12. Speelt encryptie een rol in de rechterlijke afdoening van zaken? Zo ja, hoe?
13. [*geschikt voor juridisch/ethisch]
a. Zijn er juridische aspecten die een rol spelen bij zaken in de opsporing waarin encryptie
voorkomt? Zo ja, welke?
i.
Hoe vaak komt dit voor (aantal keer per jaar en percentage)?
b. Zijn er ethische aspecten die een rol spelen bij zaken in de opsporing waarin encryptie
voorkomt? Zo ja, welke?
i.
Hoe vaak komt dit voor (aantal keer per jaar en percentage)?
Afsluiting.
Wij zijn hiermee aan het einde gekomen van het interview. Tot slot willen we u graag nog enkele
praktische vragen stellen omtrent het onderwerp.
14. Hebt u interessante bronnen omtrent dit onderwerp die u met ons kunt delen en/of kent u
geschikte databronnen om informatie over dit onderwerp op te halen?
15. Kent u interessante mensen/experts in uw netwerk om ook een interview mee te houden? Zo
ja, kunt u ons met hen in contact brengen?
16. Begin 2022 start een tweede interviewronde waarin we meer de diepte in willen gaan op dit
onderwerp. Hebt u interesse in deelname aan een verdiepend interview?
*Instructie: T.o.v. het huidige interview wordt dieper ingegaan op de hoofdlijnen die we tijdens
dit interview bespraken. Dus meer op details, oplossingen, alternatieven, etc.
17. Hebt u nog suggesties of anderszins opmerkingen omtrent dit onderwerp die we niet hebben
besproken in het interview, maar die u wel graag wilt delen?
*Instructie: Procedure uitwerking (zie p.1) kort herhalen en respondent bedanken voor deelname.
Pagina 107 van 124

Bijlage III: Informed consent formulier interviews
1. Ik ben over het onderzoek geïnformeerd en heb het doel van het interview begrepen.
2. Ik ben in de gelegenheid gesteld om vragen over het onderzoek te stellen.
3. Ik heb de tijd gehad over mijn deelname aan het interview kunnen nadenken.
4. Ik geef toestemming voor het gebruik van de gegevens, waaronder (bijzondere)
persoonsgegevens, die tijdens dit interview worden verzameld en verwerkt voor dit onderzoek.
5. Ik geef toestemming voor het gebruik van de gegevens door derden (WODC), zoals mondeling
toegelicht.
6. Ik heb mijn toestemming(en) in volledige vrijheid gegeven. Niemand dwingt mij (zowel niet direct
als indirect) om aan dit interview mee te doen.
7. Ik ben ervan verzekerd dat ik niet te identificeren ben in door dit onderzoek naar buiten gebrachte
gegevens, rapporten, presentaties of artikelen. Mijn privacy en mijn persoonsgegevens zijn
gewaarborgd als deelnemer van dit interview.
8. Ik begrijp dat ik op elk moment mijn deelname aan het onderzoek kan beëindigen en mijn
toestemming kan intrekken op de wijze zoals mondeling toegelicht en ik hoef daar geen reden voor
op te geven. De gegevens die tot dat moment zijn verzameld, mogen geanonimiseerd worden
gebruikt voor het onderzoek.
9. Ik begrijp dat de verzamelde gegevens minimaal 10 jaar, op een veilige manier, door NHL Stenden
Hogeschool worden bewaard.
Vragen
1. Bij deze geef ik akkoord op bovengenoemde 9 stellingen.
o Akkoord
o Niet akkoord
2. Wat is uw naam? [open veld]
3. Wat is uw functie? [open veld]
4. Welke gegevens mogen we gebruiken in het rapport?
o Uw naam en uw functie
o Alleen uw functie
o Beide niet, ik wens anoniem te blijven
5. Wilt u nog iets toevoegen? [open veld]

Pagina 108 van 124

Bijlage IV: Uitnodiging vragenlijst
Onderwerp Uitnodiging voor onderzoek naar de rol van encryptie in de opsporing
Beste heer/mevrouw,
Mijn naam is Jurjen Jansen, lector digitale weerbaarheid bij NHL Stenden Hogeschool en senior
onderzoeker bij de Politieacademie. Ik wil u vragen om mee te werken aan een onderzoek naar de rol
van encryptie in de opsporing. Hieronder leg ik uit wat het onderzoek inhoudt en hoe u mee kunt doen.
Doel en achtergrond van het onderzoek
Op verzoek van het wetenschappelijk onderzoek- en documentatiecentrum (WODC) onderzoekt de
onderzoeksgroep Cybersafety van NHL Stenden Hogeschool, i.s.m. de Politieacademie en de Open
Universiteit, de rol van encryptie in de opsporing. Vooralsnog is onduidelijk wat de precieze rol is van
encryptie hierin. De uitkomsten van dat onderzoek kunnen helpen om verbeteringen door te voeren
in politiewerk en landelijk beleid hieromtrent. Uw deelname is daarom zeer waardevol. Meer
informatie over het onderzoek vindt u op [projectwebsite].
Waarom ontvangt u deze uitnodiging?
De afdeling Onderzoekscoördinatie van de Nationale Politie heeft een steekproef getrokken van
politiecollega’s uit de opsporing. U bent in die selectie naar voren gekomen.
Hoe kunt u meewerken?
Ik nodig u uit om eenmalig een online vragenlijst in te vullen. Dat duurt ongeveer vijftien minuten. De
vragenlijst bestaat uit een aantal meerkeuzevragen en enkele open vragen die gaan over uw
ervaringen met encryptie in de opsporing.
Zo komt u bij de vragenlijst:
1. [URL vragenlijst]
2. U komt vervolgens op het beginscherm waar om uw toestemming wordt gevraagd.
3. Na het geven van toestemming kunt u beginnen met het invullen van de vragenlijst.
Vertrouwelijkheid van uw gegevens
Uw anonieme e-mailadres is alleen gebruikt voor deze uitnodiging. Het invullen van de vragenlijst is
volledig anoniem en u hoeft geen gegevens in te vullen die naar u te herleiden zijn.
Deelname
U beslist zelf of u meedoet aan het onderzoek; deelname is vrijwillig. Ik waardeer het enorm als u
meedoet. Hoe meer deelnemers, hoe beter wij een beeld krijgen rondom de geschetste problematiek
en hoe beter de politie haar werk kan doen.

Pagina 109 van 124

Ten slotte
Heeft u vragen over het onderzoek, uw privacy of zijn er problemen bij het bereiken of invullen van de
vragenlijst? Neem dan contact op met het onderzoeksteam van NHL Stenden Hogeschool via [emailadres onderzoeksteam]. Het team is op werkdagen tussen 9.00 en 17.00 uur bereikbaar.
Alvast hartelijk dank voor uw deelname.
Met vriendelijke groet, namens het onderzoeksteam,
Jurjen Jansen
Lector digitale weerbaarheid

Pagina 110 van 124

Bijlage V: Vragenlijst
Consent
Bedankt voor uw interesse in dit onderzoek. Dit onderzoek is bedoeld voor operationeel specialisten A, B en C.
Nadat u het onderstaande toestemmingsformulier heeft gelezen, klikt u op ‘Ik ga akkoord’ als u wilt deelnemen.
Doel van het onderzoek
Dit onderzoek wordt uitgevoerd in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC) door de onderzoeksgroep Cybersafety van NHL Stenden Hogeschool, in samenwerking met de
Politieacademie en de Open Universiteit. Het doel van dit onderzoek is om beter te begrijpen wat de rol is van
encryptie in de opsporing. Uw antwoorden zijn daarbij van groot belang.
Invullen vragenlijst
Het invullen van deze vragenlijst duurt ongeveer 15 minuten. De vragenlijst bestaat uit meerkeuzevragen en
enkele open vragen.
Uw rechten
U mag op elk moment stoppen met het invullen van de vragenlijst. Uw beslissing over deelname heeft geen
nadelige gevolgen.
Risico’s en voordelen van deelname
In dit onderzoek wordt uw mening gevraagd over de rol van encryptie in de opsporing. Voor zover ingeschat kan
worden door de onderzoekers brengt het invullen van de vragenlijst geen fysiek of emotioneel risico met zich
mee. Uw deelname aan dit onderzoek draagt bij aan een beter begrip van hoe politiemensen denken over de rol
van encryptie in de opsporing en wat de (praktische) gevolgen – positief dan wel negatief – zijn van encryptie op
opsporingsonderzoeken. Met deze inzichten kunnen verbeteringen worden doorgevoerd in politiewerk en
landelijk beleid.
Vertrouwelijkheid en privacy van uw gegevens
Deelname is anoniem. In de vragenlijst worden geen tot de persoon herleidbare gegevens gevraagd. Mocht
persoonlijk identificeerbare informatie worden verstrekt in uw antwoorden, dan verwijderen de onderzoekers
deze gegevens, zodat uw antwoorden op geen enkele manier aan uw naam of identiteit kunnen worden
gekoppeld.
De vragenlijstresultaten worden uitsluitend gebruikt voor wetenschappelijke publicaties. De uitkomsten
worden gepresenteerd in een eindrapport dat door het WODC wordt gepubliceerd. De geanonimiseerde
vragenlijstdata kunnen na oplevering van het eindrapport worden gedeeld met andere onderzoekers voor
secundaire analyse of worden gebruikt in ander onderzoek zonder aanvullende geïnformeerde toestemming van
u. De onderzoeksgegevens worden minimaal tien jaar bewaard door de onderzoeksgroep Cybersafety en het
WODC nadat alle analyses en publicaties met betrekking tot dit onderzoek zijn voltooid. De gegevens worden
opgeslagen in een beveiligde online omgeving.
Contactgegevens voor vragen
Als u vragen of opmerkingen heeft over uw rol en rechten als deelnemer, informatie wilt verkrijgen over het
onderzoek, input wilt leveren, of een klacht over dit onderzoek wilt indienen, dan kunt u contact opnemen met
dr. Jurjen Jansen. Hij is verantwoordelijk voor dit onderzoek. Dit kan via e-mail: [e-mailadres].

Pagina 111 van 124

Toestemming om deel te nemen
Uw deelname aan dit onderzoek is geheel vrijwillig. Door hieronder op ‘Ik ga akkoord’ te klikken, gaat u akkoord
met deelname.
0. Ik heb bovenstaande informatie gelezen. Ik begrijp dat mijn deelname volledig vrijwillig is en dat ik mijn
deelname op elk moment kan beëindigen. Door hieronder op ‘Ik ga akkoord’ te klikken, ga ik akkoord
met deelname aan dit onderzoek.
□ Ik ga akkoord (naar vragenlijst)
□ Ik ga niet akkoord (naar exit pagina)

Vragenlijst
Achtergrondkenmerken
1.

Op welk niveau bent u werkzaam bij de politie?

O

Landelijk

O

Regionaal (eenheidsbreed)

O

Districtelijk

O

Anders, namelijk:
2.

Wat is uw functie?

O

Operationeel Specialist A

O

Operationeel Specialist B

O

Operationeel Specialist C

O

Anders, namelijk:
3.

Wat typeert uw huidige werkzaamheden het best?

O

Forensisch onderzoek

O

Tactisch onderzoek

O

Digitaal onderzoek

O

Technisch onderzoek

O

Financieel onderzoek

O

Anders, namelijk:
4.

Hoe lang bent u werkzaam in de opsporing?

O

0 tot 2 jaar

O

2 tot 5 jaar

O

5 tot 10 jaar

O

10 tot 25 jaar

O

25 jaar of meer
5.

Hoeveel affiniteit heeft u met digitalisering in politiewerk (denk aan cybercrime, gedigitaliseerde
criminaliteit, digitaal sporenonderzoek)?

O

Heel weinig

O

Weinig

O

Niet weinig, maar ook niet veel

Pagina 112 van 124

O

Veel

O

Heel veel
6.

Heeft u een opleiding of cursus gevolgd op het gebied van cybercrime en/of digitale criminaliteit?
(meerdere antwoorden mogelijk)

O

Ja, op het gebied van cybercrime

O

Ja, op het gebied van gedigitaliseerde criminaliteit

O

Ja, op het gebied van IT

O

Anders, namelijk

O

Nee

Rol encryptie in opsporingsonderzoeken
De volgende vragen gaan over encryptie oftewel de versleuteling van gegevens, en de rol die dat speelt in de
opsporing. Encryptie is een middel om bijvoorbeeld opgeslagen informatie of internetverkeer te beveiligen.
Encryptie-tools stellen gebruikers van digitale apparaten in staat om hun informatie en communicatie af te
schermen voor derden.
7.

In hoeverre heeft uw team in de afgelopen vijf jaar te maken gehad met opsporingsonderzoeken
waarin encryptie een rol speelde? (Bijv. pincode op de telefoon, versleutelde WhatsApp
communicatie, gebruik van cryptotelefoon, of versleutelde harde schijf)

O

Uitsluitend met dergelijke zaken te maken gehad

O

Veel mee te maken gehad

O

Niet veel, maar ook niet weinig mee te maken gehad

O

Weinig mee te maken gehad

O

Nooit mee te maken gehad (einde vragenlijst)

*Einde vragenlijst: Dit is het einde van de vragenlijst. We onderzoeken de rol van encryptie in opsporingsonderzoeken en u
geeft aan hier niet mee te maken hebben gehad. Hartelijk bedankt voor uw interesse en deelname aan het onderzoek.

U heeft aangeven dat uw team in opsporingsonderzoeken te maken heeft gehad met encryptie. De volgende
vragen gaan hierover.
8.

Met welke soorten opsporingsonderzoeken heeft uw team in het dagelijks werk te maken? (Let op:
encryptie hoeft geen rol te spelen) (meerdere antwoorden mogelijk)
Delict

□

Levensdelicten (zoals doodslag en (poging tot) moord)

□

Geweldsdelicten (zoals mishandeling, bedreiging en stalking)

□

Kinderporno

□

Seksuele misdrijven / zeden

□

Vermogensdelicten (zoals diefstal, inbraak en fraude/bedrog)

□

Vandalisme / vernieling

□

Cybercrime (IT zowel doel als middel, zoals hacken en DDoS-aanval)

□

Gedigitaliseerde criminaliteit (IT slechts als middel, zoals online oplichting)

□

Wapendelicten (zoals wapenbezit en -handel)

□

Verkeersdelicten (zoals verlaten plaats ongeval en rijden onder invloed)

□

Drugsmisdrijven

Pagina 113 van 124

□

Milieucriminaliteit

□

Georganiseerde criminaliteit
9.

Hoe vaak speelt encryptie een rol in onderstaande opsporingsonderzoeken waarmee uw team te
maken heeft?

Delict

Niet

Weinig

Niet weinig / niet
veel

Veel

Altijd

*Alle delicten uit vraag 8 die met ja zijn
beantwoord

O

O

O

O

O

10. In hoeveel procent van de onderstaande typen opsporingsonderzoeken die door uw team worden
uitgevoerd speelt encryptie volgens u een rol?
Type

0 tot
25%
van de
gevallen

25 tot
50%
van de
gevallen

50 tot 75%
van de
gevallen

75 tot
100%
van de
gevallen

Weet
niet

Ons
team
houdt
zich
hier
niet
mee
bezig

Veelvoorkomende criminaliteit (VVC,
zoals inbraak, diefstal, vandalisme en
bedreiging)

O

O

O

O

O

O

High impact crime (HIC)

O

O

O

O

O

O

Ondermijning

O

O

O

O

O

O

11. Hoe vaak schat u in dat het gemiddeld genomen binnen een opsporingsonderzoek lukt om toegang te
krijgen tot versleutelde communicatie? (bijv. door het kraken of omzeilen van encryptie)
O

0 tot 24% van de gevallen

O

25 tot 49% van de gevallen

O

50 tot 74% van de gevallen

O

75 tot 100% van de gevallen

O

Weet niet / niet van toepassing
12. Hoe vaak schat u in dat het gemiddeld genomen binnen een opsporingsonderzoek lukt om toegang te
krijgen tot versleutelde data (bijv. bestanden), anders dan communicatie? (bijv. door het kraken of
omzeilen van encryptie)

O

0 tot 24% van de gevallen

O

25 tot 49% van de gevallen

O

50 tot 74% van de gevallen

O

75 tot 100% van de gevallen

O

Weet niet / niet van toepassing
13. Op welke wijze wordt geprobeerd toegang te krijgen tot versleutelde data/communicatie die in
opsporingsonderzoeken een rol spelen?

Pagina 114 van 124

Niet

Weinig

Niet weinig /
niet veel

Veel

Altijd

Weet
niet

Via uitbesteding aan een andere
politieafdeling of partij (bijv. NFI)

O

O

O

O

O

O

Door encryptie technisch te kraken
(bruteforce)

O

O

O

O

O

O

Door encryptie te omzeilen (bijv. de sleutel
vinden of raden)

O

O

O

O

O

O

Door alternatieve opsporingsmiddelen in
te zetten (bijv. verhoren, observeren,
huiszoekingen)

O

O

O

O

O

O

Door een aanhouding met open devices
(zodat encryptie geen rol meer speelt)

O

O

O

O

O

O

Door een meewerkende verdachte (die
bijv. de sleutel vrijwillig afgeeft)

O

O

O

O

O

O

Middels het decryptiebevel (art. 126nh lid
1 Sv)

O

O

O

O

O

O

Middels de ‘terughackwet’ (art. 126nba)

O

O

O

O

O

O

Anders, namelijk:

O

O

O

O

O

O

14. Met welke toepassingen van encryptie heeft uw team te maken in opsporingsonderzoeken?
Toepassing encryptie

Niet

Weinig

Niet
weinig /
niet veel

Veel

Altijd

Weet
niet / ken
ik niet

Crypto-telefoons (bijv. Ennetcom, EncroChat)

O

O

O

O

O

O

Versleutelde berichtendiensten (bijv. Sky ECC, PGP)

O

O

O

O

O

O

Versleutelde maildiensten (bijv. ProtonMail)

O

O

O

O

O

O

Versleutelde chatdiensten (bijv. Telegram, Signal,
WhatsApp)

O

O

O

O

O

O

Gelockte mobiele telefoons (bijv. met pincode,
gezichtsherkenning)

O

O

O

O

O

O

Gelockte devices, anders dan mobiele telefoons (bijv.
laptop en desktop computers)

O

O

O

O

O

O

Versleutelde gegevensdragers (bijv. usb-sticks, harde
schijf)

O

O

O

O

O

O

Cryptocontainers (versleutelde data, bijv. met
VeraCrypt, BitLocker)

O

O

O

O

O

O

Versleutelde cloudopslag

O

O

O

O

O

O

Bulletproof hosting

O

O

O

O

O

O

Sociale media (bijv. wachtwoordbeveiliging)

O

O

O

O

O

O

VPN

O

O

O

O

O

O

Tor

O

O

O

O

O

O

Versleutelde communicatie (end-to-end-encryptie)

Versleutelde hardware en data

Versleutelde onlinediensten

Tools voor verhullen digitale locaties (IP-adres)

Pagina 115 van 124

15. Welke toepassingen van encryptie die in de vorige vraag niet zijn benoemd komt u nog meer tegen in
opsporingsonderzoeken?
[open invoerveld] (*niet verplicht)
16. In hoeverre is de frequentie van encryptie in opsporingsonderzoeken veranderd in uw team in de
afgelopen vijf jaar?
O

De frequentie van encryptie is afgenomen

O

De frequentie van encryptie is (vrijwel) hetzelfde gebleven

O

De frequentie van encryptie is toegenomen

O

Weet niet / niet van toepassing
17. Welke criteria zijn volgens u het meest van belang in de keuze om een opsporingsonderzoek waarin
encryptie een rol speelt voort te zetten? (kies maximaal 3)

□

Prioriteit van de zaak / het misdrijf

□

Beschikbare capaciteit

□

Benodigde expertise

□

Hoeveel tijd het ontsleutelen of omzeilen van de encryptie vermoedelijk kost

□

Kans van slagen om toegang te krijgen tot data achter encryptie

□

(Toekomstige) schade voorkomen

□

Geen andere optie om tot bewijs te komen

□

Anders, namelijk:
18. Hoe vaak schat u in dat uw team een opsporingsonderzoek succesvol kan afronden in het geval de
encryptie van een potentieel bewijsstuk niet is te kraken of omzeilen (bijv. omdat andere bewijslast
voldoende is)?

O

0 tot 24% van de gevallen

O

25 tot 49% van de gevallen

O

50 tot 74% van de gevallen

O

75 tot 100% van de gevallen

O

Weet niet / niet van toepassing
19. In hoeverre speelt encryptie volgens u een belemmerende rol in de voortgang van
opsporingsonderzoeken op onderstaande gebieden?
Niet

Weinig

Niet
weinig /
niet veel

Veel

Altijd

Weet
niet

Het verkrijgen van communicatie/data

O

O

O

O

O

O

Het onderscheppen
(tappen)

communicatie/data

O

O

O

O

O

O

Het verkrijgen van toegang tot data, anders dan
communicatiedata

O

O

O

O

O

O

De mogelijkheden om criminele activiteiten vast te
stellen

O

O

O

O

O

O

De kans om relevante personen te identificeren

O

O

O

O

O

O

De kans op relevante personen te lokaliseren

O

O

O

O

O

O

van

Pagina 116 van 124

De
mogelijkheden
om
criminele
samenwerkingsverbanden vast te stellen

O

O

O

O

O

O

De kans om relevante goederen te identificeren

O

O

O

O

O

O

De kans op relevante goederen te lokaliseren

O

O

O

O

O

O

De mogelijkheden om relaties tussen personen,
goederen en locaties vast te stellen

O

O

O

O

O

O

De mogelijkheden om bewijsmateriaal te vergaren

O

O

O

O

O

O

20. Welke rol speelt encryptie volgens u in opsporingsonderzoeken op de volgende terreinen?
Negatief

Voornamelijk
negatief

Niet
positief,
maar ook
niet
negatief

Voornamelijk
positief

Positief

Weet
niet

De kans om een opsporingsonderzoek
voort te zetten

O

O

O

O

O

O

De
doorlooptijd
opsporingsonderzoek

O

O

O

O

O

O

De inzet van mensen (capaciteit)

O

O

O

O

O

O

De inzet van middelen

O

O

O

O

O

O

De betrouwbaarheid van gevonden data
na ontsleuteling

O

O

O

O

O

O

De kans om een zaak succesvol af te
ronden

O

O

O

O

O

O

De
kans
op
het
vinden
van
aanknopingspunten voor nieuwe zaken
(restinformatie) na ontsleuteling

O

O

O

O

O

O

De mogelijkheden om verdachten aan te
dragen bij het OM

O

O

O

O

O

O

van

een

21. Als u kijkt naar de rol van encryptie in opsporingsonderzoeken in zijn algemeenheid, hoe zou u die rol
dan willen duiden?
O

Positief

O

Voornamelijk positief

O

Niet positief, maar ook niet negatief

O

Voornamelijk negatief

O

Negatief
22. Wilt u uw bovenstaande antwoord kort toelichten?
[open invoerveld] (*niet verplicht)
23. Tot slot, zijn er nog onderwerpen of gedachten die u met de onderzoekers wilt delen aangaande de rol
van encryptie in het opsporingsproces? Zo ja, dan kunt u die hier kwijt.
[open invoerveld] (*niet verplicht)

Afsluiting
Dit is het einde van de vragenlijst. Hartelijk dank voor uw deelname!

Pagina 117 van 124

Bijlage VI: Pearson correlatietabellen
In deze bijlage zijn de correlatietabellen gepresenteerd die horen bij hoofdstuk 4.
Tabel VI.1: Correlatietabel (Spearman) van type delict en in hoeverre men met toepassingen te maken heeft in opsporingsonderzoeken (N=177)
Type delict
Toepassing encryptie
Versleutelde communicatie
(end-to-end-encryptie)
Crypto-telefoons (bijv.
Ennetcom, EncroChat)
Versleutelde
berichtendiensten
(bijv. Sky ECC, PGP)
Versleutelde maildiensten
(bijv. ProtonMail)
Versleutelde chatdiensten
(bijv. Telegram, Signal,
WhatsApp)
Versl. hardware en data
versleutelde mobiele
telefoons (bijv. met
pincode, gezichtsherk.)
Versleutelde devices,
anders dan mobiele
telefoons (bijv. laptop en
desktop computers)
Versleutelde
gegevensdragers (bijv.
usb-sticks, harde schijf)
Cryptocontainers
(versleutelde data, bijv.
met VeraCrypt, BitLocker)

Drugsmisdr.

Georg.
crim.

Levensdelicten

Wapendelicten

Geweldsdelicten

Vermogensdelicten

Gedig.
crim.

Cybercrime

Seks.
misdr. /
zeden

Kinderporno

Vandalisme /
vern.

Milieucrim.

Verkeersdelicten

.30**

.40**

.05

.28**

.18

-.03

-.08

-.11

-.29**

-.19*

-.14

-.05

-.09

.25**

.35**

.02

.22**

-.15

-.06

-.07

-.12

-.33**

-.20**

-.18*

-.09

-.14

-.06

.12

.09

.06

.04

.15*

.08

.21

-.11

.06

.04

.01

.02

.00

.11

.10

.10

.03

.04

.04

-.04

.06

.02

-.06

.08

.10

-.09

.08

.08

.03

.05

.04

.00

.02

.10

.03

-.04

.07

.13

-.02

.03

-.03

-.01

-.05

.10

.05

.12

-.10

.01

-.04

.03

-.01

-.09

-.01

-.08

-.07

-.04

.09

.09

.14

.03

.19*

-.05

.09

-.02

-.09

.10

-.05

.00

-.01

.19*

.12

.15*

.05

.21

.05

.23**

.03

Noot. *p < .05, **p < .01; Type delict (ja/nee); Toepassing encryptie (1=niet, 5=altijd).
Pagina 118 van 124

Tabel VI.1 (vervolg): Correlatietabel (Spearman) van type delict en in hoeverre men met toepassingen te maken heeft in opsporingsonderzoeken (N=177)
Type delict
Toepassing encryptie
Versleutelde
onlinediensten
Versleutelde cloudopslag
Bulletproof hosting
Sociale media (bijv.
wachtwoordbeveiliging)
Tools voor verhullen
digitale locaties (IP-adres)
VPN
Tor

Drugsmisdr.

Georg.
crim.

Levensdelicten

Wapendelicten

Geweldsdelicten

Vermogensdelicten

Gedig.
crim.

Cybercrime

Seks.
misdr. /
zeden

Kinderporno

Vandalisme /
vern.

Milieucrim.

Verkeersdelicten

-.17*
-.02
-.15*

.10
.12
-.07

.11
.11
.01

.02
.07
-.01

.05
.02
.05

.13
.07
.02

.01
-.10
-.01

.02
-.09
-.03

.00
-.02
.07

.06
-.07
.03

.05
.03
.04

.12
.11
.13

.02
-.05
.02

-.09
-.09

-.01
-.04

-.17*
-.08

-.05
-.03

-.01
.00

.07
.07

.04
.00

.01
-.03

.04
.09

.07
.10

-.02
-.06

.08
.15

-.01
-.02

Milieucrim.

Verkeersdelicten

.10

.11

Noot. *p < .05, **p < .01; Type delict (ja/nee); Toepassing encryptie (1=niet, 5=altijd).

Tabel VI.2: Correlatietabel (Spearman) tussen type delict en het succesvol verkrijgen van toegang tot data en communicatie (N=169)
Delict

Succesvolle
toegang tot
communicatie en
data

Drugsmisdr.

Georg.
crim.

Levensdelicten

Wapendelicten

.06

.16*

-.01

-.07

Geweldsdelicten

Vermogensdelicten

Gedig.
crim.

Cybercrime

.07

.09

.17*

.25**

Seks.
misdr. /
zeden
.08

Kinderporno
.10

Vandalisme /
vern.
.14

Noot. *p < .05, **p < .01; Type criminaliteit (ja/nee); Succesvolle toegang tot communicatie data (1=in 0-25% van de gevallen, 4=in 75-100% gevallen).

Pagina 119 van 124

Tabel VI.3: Spearman correlaties tussen het meewerken van de verdachte en het type delict waar men dagelijks mee te maken heeft (N=177)
Type delict

Meewerken
verdachte

Drugsmisdr.

Georg.
crim.

Levensdelicten

Wapendelicten

Geweldsdelicten

Vermogensdelicten

Gedig.
crim.

Cybercrime

-.03

-.10

.09

.10

.22**

.12

.11

.10

Seks.
misdr. /
zeden
.11

Kinderporno
.11

Vandalisme /
vern.
.17*

Milieucrim.

Verkeersdelicten

.15*

-.02

Noot. *p < .05, **p < .01; Type criminaliteit (ja/nee); Meewerken verdachte (1=niet, 5=altijd).

Tabel VI.4: Spearman correlaties tussen de duiding van de rol van encryptie en het type delict waar men dagelijks mee te maken heeft (N=177)
Type delict

Drugsmisdr.

Georg.
crim.

Levensdelicten

Wapendelicten

Geweldsdelicten

Vermogensdelicten

Gedig.
crim.

Cybercrime

Duiding rol
encryptie

-.05

.10

.00

.02

.06

.03

.16*

.12

Noot. *p < .05, **p < .01; Type delict (ja/nee); Duiding rol encryptie (1=positief, 5=negatief).

Pagina 120 van 124

Seks.
misdr. /
zeden
.11

Kinderporno
.13

Vandalisme /
vern.
.02

Milieucrim.

Verkeersdelicten

.11

.06

Bijlage VII: Summary (in English)
Encryption is increasingly common in all forms of crime. There are broadly two reasons for this. First,
encryption is commonly integrated in software and hardware and is therefore easily accessible to
criminals. Second, the ability to hide relevant information and communications greatly facilitates
criminal activity. Consequently, law enforcement increasingly encounters encryption in criminal
investigations. This raises the question of what role encryption plays in these investigations, which is
the focus of the current study.
Encryption poses a dilemma to policy makers and legislator. This dilemma can be seen, for
example, in a resolution on encryption adopted by the European Council on 14 December 2020. On
the one hand, encryption is considered crucial to protect the fundamental rights and digital safety and
security of citizens, governments, businesses and society. On the other hand, encryption hampers law
enforcement and judicial authorities in the exercise of their legal powers to protect society and
citizens.
The Dutch Minister of Justice and Security supports this resolution and has requested the
Dutch Research and Documentation Centre (WODC) to study the impact of encryption in criminal
investigations. This study aims to provide insights to support the consideration of the dilemma of
encryption. The researchers have chosen to discuss ‘the role’ of encryption, instead of talking about
‘the impact’ of encryption. The choice of the term role, which seems more neutral, was taken to
prevent the impression that the current study is biased or prejudiced. The main research question that
this study aims to answer is: What is the role of encryption in police investigations? This question is
elaborated in three sub-questions: (i) What is the nature of encryption that is encountered in criminal
investigations?; (ii) Does encryption affect the conduct of criminal investigations, and if so, how?; (iii)
Does encryption affect the outcome of criminal investigations, and if so, how?
This is an exploratory study, as there is limited information available on this topic. To answer
the main question and sub-questions, desk and field research have been carried out. Desk research
consisted of a literature review, media analysis and an analysis of court decisions. In addition, sixteen
exploratory interviews were held with nineteen professionals of the Dutch police, the Netherlands
Public Prosecution Service and the Netherlands Forensic Institute. Based on their knowledge and
experience, they were able to give an expert judgement on the subject. An online questionnaire was
also administered to Dutch police employees, which was fully completed by 177 operational specialists
(response rate 20%). Lastly, in-depth interviews were conducted with three Netherlands Public
Prosecution Service staff and five staff members from the judiciary.
Sub-question 1: What is the nature of encryption in criminal investigations? First, the role of
encryption in criminal investigations was examined. This study suggests that encryption is common in
all type of crimes, but the extent to which it is common differs according to crime. The most significant
factor affecting the significance of encryption to investigation may be the prevalence of seized mobile
phones in criminal investigations, as mobile phones are usually protected by some form of encryption.
Other significant forms of encryption include encrypted chat services, locked devices other than mobile
phones (e.g., laptops), encrypted e-mail services and crypto phones. It is difficult to determine the
extent to which encryption affects criminal investigations. However, interviewees perceive that
encryption has become increasingly central to criminal investigations in the last few years, even though
this cannot be substantiated by statistics. They acknowledge that the prevalence of this depends
heavily on the type of crime.
Pagina 121 van 124

When focusing on different categories of crime, encryption is most common in subversive
crimes, and to a fairly large extent, in high-impact crimes. It is less prevalent in common crimes. When
focusing on specific types of crime, encryption mostly plays a role in drugs offences, child pornography
and cybercrime – both cyber-dependent and cyber-enabled crime. Furthermore, interviewees suggest
that encryption plays a significant role in all types of organised crimes.
Some interviewees distinguish two types of encryption: technology-driven encryption, in
which messages are automatically end-to-end encrypted (e.g., WhatsApp); and human-driven
encryption which is used to deliberately encrypt information (e.g., crypto phones). Interviewees
describe human-driven encryption as an indicator of crime. However, this impressionistic perception
does not mean that this is always the case. After all, it is not prohibited by law to use crypto phones.
Moreover, some individuals use encryption for their own safety, for instance journalists or individuals
who want to protect trade secrets.
Sub-question 2: Does encryption play a role in the progress of criminal investigations, and if so,
how? Encryption plays a role in the conduct of criminal investigations. One of the key factors is
prioritisation. Cases get prioritized when it is in the interest of Dutch society. Another important factor
to continue the investigation when encountering encryption is the perceived likelihood to gaining
access to the encrypted data. However, how likely it objectively is to succeed and get access to
encrypted data cannot be quantified.
To gain access to encrypted information, law enforcement agencies have roughly two options:
bypassing encryption and cracking encryption. Both options may require a lot of capacity, but this is
not always the case. Bypassing can take place by finding the encryption key, guessing the key, enforcing
the key, exploiting a leak in the encryption software, gaining access to readable text when using the
device, and by locating a copy of the readable text. Cracking encryption – or gaining access to a
computer system using forensic tools – requires specialised software and hardware. Participants in the
study mentioned that cracking is often outsourced to another party or department, such as the
Netherlands Forensic Institute. In case of international cooperation, Europol may play a role. The
success of cracking encryption depends on the cryptographic algorithm used and the key length. A
general rule is that the longer the key is, the more difficult it is to crack it. Firmly quantifying the time
required is not included in the scope of the current study.
When focusing on the use of investigative powers, the Netherlands Public Prosecution Service
determines whether capacity and time of the police or the Netherlands Forensic Institute will be used
to crack encrypted data. The investigation department has the decryption order (art. 126nh paragraph
1 of the code of criminal procedure) and hacking powers (art. 126nba, 126uba and 126zpa of the code
of criminal procedure). However, little use is made of these powers since they may only be used under
strict conditions. Furthermore, regarding mutual legal assistance, law enforcement agencies depend
on, among other things, laws and regulations, whether requested data are delivered (on time) and
whether they are useful for the investigation.
Encryption can also affect the duration of investigations. One outcome may be that due to
encryption an investigation can be terminated, which happens when there is not enough evidence or
when the encrypted data (presumably) cannot be decrypted. Nonetheless, even without cracking or
circumventing encryption, a case is not immediately lost. Evidence can be gathered in other ways,
which may still lead to a successful conviction.

Pagina 122 van 124

Thus, encryption may create obstacles in criminal investigations. On the other hand, once
encryption is circumvented or cracked, an investigation might accelerate. One respondent stated that
after decryption, a case that traditionally would take months to a year can now be completed in a few
weeks. It was also noted that encryption does not always have an obstructive influence, as suspects
sometimes voluntary unlock their device. Finally, the learning capacity of Dutch police organisation
and affiliated parties, such as the Netherlands Public Prosecution Service, the Netherlands Forensic
Institute and the judiciary is constantly evolving. The increasing knowledge and experience of cracking
and bypassing encryption, as well as the deploying alternative investigation strategies to complete the
evidence, may reduce the processing time of cases in which encryption is present.
Sub question 3: Does encryption play a role in the outcome of criminal investigations, and if
so, how? The role of encryption in the outcome of criminal investigations includes such issues as the
extent to which encryption affects the identification and/or localisation of relevant persons and the
successful discovery of evidence. In general, encryption hampers the identification and/or localisation
of relevant persons and assets of collaborations or (criminally relevant) relations between persons,
assets and locations, and the possibility of establishing (detecting) criminal activities. The main barrier
is the reduction of direct access to evidence. Also, unencrypted and retrieved data differ in their
investigative utility. Lastly, retrieved data regularly arrive late, not at all or are not usable.
Although it is not clear what kind of data – and thus evidence – is missing, respondents
mention that not being able to circumvent or crack encryption does not always lead to termination of
an investigation. In cases where it is not successful, alternatives can be used to still gather the evidence
needed in a case. Think for example about the significance and use of metadata in investigations.
Although encryption may have made it more difficult and challenging, law enforcement agencies still
often succeed. For example, interviewees and respondents indicate that there is a relatively high
success rate in retrieving information from devices and applications with technology-driven encryption
(by default). Human-driven encryption (consciously applied), on the other hand, seems to be more
difficult to circumvent or crack. However, we cannot substantiate this with statistics.
In addition, decrypted data is highly valued. It is generally seen as more reliable than (witness)
statements. According to interviewees, this information is less likely to have been altered by third
parties. The open communication of suspects – who feel safe behind encryption – is valuable.
Interviewees also indicate that decryption is beneficial to create an idea of criminal collaborations, as
this is more complete than the global and fragmentary ideas of the situation before and/or without
encryption. Moreover, when access is gained to encrypted data (the decryption phase), there is
potentially a wealth of information, which could be beneficial for the investigation.
Main question: What is the role of encryption in criminal investigations? This study shows that
encryption plays a prominent role in criminal investigations. This role works both ways. On the one
hand, encryption plays an obstructing role for criminal investigations, but on the other hand it also
plays a practical role in improving the investigations.
Overall, it can be concluded that it is, however, not easy to quantify the challenge. It cannot
be determined how many cases are not solved or how much time is lost because of encryption. By the
same token, it is also not possible to determine how many additional cases are solved or how much
time is gained. Criminal investigation is too complex by the entirety of facts, coincidences,
circumstances and trade-offs for that. This study provides a nuanced image of what the use of

Pagina 123 van 124

encryption – consciously or unconsciously – means for criminal investigations. There are negative sides
to the use of encryption, but positive aspects can also be identified.
When encryption is being examined, the process of encryption is not the only thing that needs
to be considered. A holistic view is needed to get to the core of the ‘problem’ of encryption. This has
been done by deliberately including decryption in the study as well. The nuanced effect of encryption
on criminal investigations was also reflected in the responses we received through the various
methods that we applied. Interviewees accepted that new phenomena have to be dealt with and acted
upon in novel ways. The so-called ‘cat-and-mouse’ game that occurs between police and criminals is
thus seen as an opportunity for the police organisation to develop further.
It is therefore important to (continue to) invest in developing knowledge and skills regarding
detection and digital aspects of police work, such as encryption. It is also important to keep track of
future (technological) developments and what they mean for the role of criminal investigations. These
include quantum computing, which was mentioned by participants in this study, as well as
developments that are already underway, such as 5G and in the field of AI (artificial intelligence).
To conclude. This study is about the role of encryption in criminal investigations. What we
would like to convey here is the practical and often contradictory effects of encryption on criminal
investigations, and the follow-up question of whether it should then be treated differently from the
way it currently is.
After all, the police have always been dealing with crucial crime information stored in a
memory to which they do not have direct access. We call that memory the human brain. Since the
police cannot read that (they do not have a key) and the criminal may choose to remain silent, police
have to think of all kinds of ways to bypass that security and/or get the key and/or trick someone into
revealing the information. Now we have a computer that, like the criminal, says: you will not get in and
I will not say anything. Then, as police, you must think of alternatives to deal with that. The police have
always done that. So, what is really different now?
The tendency may be to compare the current situation – where encryption is thus a daily
occurrence – with the situation where digital information was not yet encrypted. The question behind
this is what standard is being followed. We can argue that compared to five, ten or fifteen years ago,
the current conditions are more difficult for the police. We can also argue that by contrast, armed with
decryption power, the police have gained extra access to information that is potentially much greater
than before. Ultimately, digitalisation requires moving with and adapting to what comes our way.
Therein lies the constant challenge.

Pagina 124 van 124