Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 360 X

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Defensie
2009

Nr. 5

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 25 november 2010
De vaste commissie voor Defensie1, belast met het voorbereidend
onderzoek van dit wetsvoorstel (Kamerstuk 32 360 X, nrs. 3–4), heeft de
eer als volgt verslag uit te brengen in de vorm van een lijst van een vraag.
Het daarop door de regering gegeven antwoord is hierbij afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Van Beek
De griffier van de commissie,
De Lange

1
Samenstelling:
Leden: Beek, W.I.I. van (VVD), Voorzitter,
Bommel, H. van (SP), Staaij, C.G. van der
(SGP), Timmermans, F.C.G.M. (PvdA), Eijsink,
A.M.C. (PvdA), Miltenburg, A. van (VVD),
Knops, R.W. (CDA), Jacobi, L. (PvdA),
Brinkman, H. (PVV), Broeke, J.H. ten (VVD),
Dijk, J.J. van (SP), Thieme, M.L. (PvdD),
Wiegman-van Meppelen Scheppink, E.E. (CU),
Rouwe, S. de (CDA), Ondervoorzitter,
Berndsen, M.A. (D66), Monasch, J.S. (PvdA),
Bosman, A. (VVD), El Fassed, A. (GL),
Hernandez, M.M. (PVV), Lucassen, E. (PVV),
Bruins Slot, H.G.J. (CDA), Hachchi, W. (D66) en
Grashoff, H.J. (GL).
Plv. leden: Taverne, J. (VVD), Raak, A.A.G.M.
van (SP), Dijkgraaf, E. (SGP), Smeets, P.E.
(PvdA), Wolbert, A.G. (PvdA), Dijkhoff,
K.H.D.M. (VVD), Ferrier, K.G. (CDA), Samsom,
D.M. (PvdA), Helder, L.M.J.S. (PVV), Nicolaï, A
(VVD), Irrgang, E. (SP), Ouwehand, E. (PvdD),
Voordewind, J.S. (CU), Ormel, H.J. (CDA),
Schouw, A.G. (D66), Heijnen, P.M.M. (PvdA),
Mulder, A. (VVD), Halsema, F. (GL), Kortenoeven, W.R.F. (PVV), Bontes, L. (PVV), Haverkamp, M.C. (CDA), Pechtold, A. (D66) en
Braakhuis, B.A.M. (GL).

kst-32360-X-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

1

1
Hoeveel is er in totaal bespaard op oefeningen? En hoeveel is bespaard
op oefeningen als gevolg van een tekort aan personeel?
Als gevolg van vacatures bij de operationele eenheden was de omvang
van de eenheden in het oefenprogramma minder groot. Om die reden is
door het Commando landstrijdkrachten (CLAS) € 12 miljoen minder
uitgegeven voor oefeningen.
2 en 16
Zijn de materieelexploitatiekosten hoger uitgevallen dan geraamd? Zo ja,
hoeveel? Om welke specifieke posten gaat het? Was dit bij deze posten in
voorgaande jaren eveneens het geval?
In hoeverre heeft het in de Verkenningen geconstateerde exploitatietekort
van € 100–150 miljoen zich in 2009 gemanifesteerd? Welke maatregelen
zijn genomen?
De materieelexploitatiekosten zijn in 2009 hoger uitgevallen dan geraamd.
Het betreft onder meer hogere transportuitgaven (€ 25 miljoen), hogere
uitgaven voor IV-exploitatie (€ 14 miljoen), de uitgaven voor claims naar
aanleiding van het helikopterongeluk in de Bommelerwaard (€ 12
miljoen), hogere uitgaven voor munitie, kleding en uitrusting (€ 28
miljoen), onderhoud van vliegtuigen (€ 20 miljoen), onderhoud van
schepen (€ 12 miljoen) en energie-uitgaven (€ 16 miljoen). Voor een deel
betreft het eenmalige uitgaven, zoals de claims naar aanleiding van het
ongeluk in de Bommelerwaard. Voor andere posten zoals transport en
energie waren de uitgaven in voorgaande jaren ook hoger dan geraamd
en is de overschrijding structureel.
Het in de Verkenningen genoemde tekort houdt verband met de
genoemde structurele oorzaken. In 2009 zijn maatregelen genomen om
het tekort te bestrijden. Bij de eerste en tweede suppletoire begrotingen
zijn defensiebrede herschikkingen doorgevoerd waardoor het exploitatiebudget van de Defensie Materieel Organisatie (DMO) kon worden
verhoogd.
3
Wat zijn de kosten van het materieel dat verloren is gegaan door inzet in
Afghanistan in 2009? Wat was hierbij de hoogste kostenpost?
In 2009 is door de inzet in Afghanistan voor in totaal € 5,8 miljoen aan
materieel verloren gegaan. Daarbij was de hoogste kostenpost € 1
miljoen voor een Fennek-pantservoertuig.
4
Kunt u aangeven of u meer kostenstijgingen verwacht binnen (deel-)
projecten die momenteel lopen binnen Defensie? Zo ja, welke projecten
zijn dit en wat zijn de kostenstijgingen?
Defensie heeft op dit moment te maken met de gevolgen van een interne
budgettaire problematiek. De kosten voor de instandhouding van het
materieel zijn hoger dan voorzien, de uitstroom van personeel is
afgenomen en Defensie heeft tevens te maken met hogere uitgaven voor
bijvoorbeeld pensioenen en uitkeringen. In de begroting 2011 en de
beantwoording van de vragen daarover (Kamerstuk 32 500 X, nr. 13 van
3 november jl.) is de Kamer geïnformeerd over deze problematiek en de
daarvoor gekozen oplossingen. In de verschillende beleidsartikelen zijn de
gevolgen voor de defensieonderdelen zichtbaar gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

2

Kort na de begroting kreeg Defensie in het regeerakkoord een nieuwe
taakstelling van € 200 miljoen te verwerken voor 2011. In de nota van
wijziging (Kamerstuk 32 500 X, nr. 11) van 2 november jl. is uiteengezet
welke keuzes Defensie daarbij maakt. Hierover bent u nader geïnformeerd
in de brief van 18 november jl. met daarin een toelichting op de nota van
wijziging. Om tot een structurele oplossing van deze problematiek te
komen zal in het voorjaar van 2011 een beleidsbrief aan de Kamer worden
verzonden waarin de uitvoering van het regeerakkoord en de oplossing
van de huidige problematiek aan de orde komen. Daarbij zal het
evenwicht tussen het ambitieniveau, de samenstelling en toerusting van
de krijgsmacht en het niveau van de defensie-uitgaven zijn gewaarborgd.
5
Verwacht u voor 2010 onverwachte (extra) uitgaven of financiële risico’s
die op het budget kunnen drukken? Zo ja, welke zijn dit?
In de tweede suppletoire begroting worden de noodzakelijke begrotingswijzigingen gemeld als gevolg van de mee- en tegenvallers die zich in het
uitvoeringsjaar voordoen. Een belangrijke begrotingswijziging betreft de
neerwaartse bijstelling van de ontvangsten als gevolg van lagere
verkopen in 2010 door de Dienst der Domeinen. Deze wijziging werkt door
in het uitgavenniveau in 2010. Bij het opstellen van de begroting 2011 is
rekening gehouden met deze herfasering. Daarnaast is er sprake van
hogere overige ontvangsten dan geraamd en zijn de hogere uitgaven voor
logistieke ondersteuning DMO gecompenseerd vanuit de investeringen.
Het totaal van de begrotingswijzigingen leidt tot een sluitende begroting
2010.
6
Wat was eind 2009 de vullingsgraad van het personeel? Indien de
vullingsgraad geen 100% was, hoeveel geld is er hierdoor bespaard op
personeel? Kunt u aangeven of dit geld is gebruikt voor andere
doeleinden? Zo ja, kunt u precies aangeven voor welke doeleinden en
begrotingen dit geld gebruikt is? Wat is de verwachte vullingsgraad voor
2011?
De vullingsgraad bedroeg eind 2009 96,2 procent. Door een lagere
personele vullingsgraad dan waarmee in de begroting rekening is
gehouden, is in 2009 € 63,6 miljoen bespaard. Hiervan is € 45,2 miljoen
ingezet voor inhuur op formatie, is € 12 miljoen gebruikt ter financiering
van de uitgaven die voortvloeien uit het helikopterongeval in de Bommelerwaard en is € 6,4 miljoen ingezet ter compensatie van overschrijdingen
op het gebied van de materiële exploitatie. De verwachte gemiddelde
personele vullingsgraad voor 2011 bedraagt, rekening houdend met de
gevolgen van de nota van wijziging 2011, 93,9 procent.
7 en 21
In totaal was er ruim € 765 miljoen begroot voor stafkosten van alle
onderdelen. Dit bedrag is overschreden met ruim € 139 miljoen (18%).
Hoe kunt u dit verschil verklaren?
De begrote kosten van de Staf Commando Zeestrijdkrachten (CZSK) zijn
met meer dan € 3 miljoen (18%) overschreden. Hoe verklaart u dit
verschil? Welke posten hebben bijgedragen aan dit verschil en in welke
mate?
De hogere realisatie op het begrotingsartikel staf CZSK wordt voor € 0,7
miljoen veroorzaakt door de uitdeling van de loon- en prijsbijstelling over
2009. Het restant betreft diverse posten die eerder bij de programmauitgaven waren geraamd. Zie ook het antwoord op de vragen 8 en 9.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

3

8 en 9
Kunt u aangeven of het begrote bedrag voor stafsalarissen is
overschreden? Zo ja, met hoeveel? Indien dit overschreden is, hoe
verklaart u dat dit het geval was? Was er een ondervulling of een
bovenvulling van stafpersoneel?
Welke kosten vallen precies onder stafkosten? Wat zijn de verschillen
tussen de verschillende staven, aangaande belangrijkste kostenposten?
Tussen de defensieonderdelen bestaan grote verschillen in de samenstelling van het centrale apparaat en daarmee in de apparaatsuitgaven. Zo
bestaan de uitgaven van het apparaat van de Defensie Materieel Organisatie (DMO) onder meer uit de budgetten voor het personeel van de
afdelingen die zijn belast met de ontwikkeling en verwerving van nieuw
materieel, de personeelsafdelingen en het (wapen)systeemmanagement
voor de operationele commando’s. Ook worden alle energie-uitgaven van
Defensie uit dit budget van de DMO betaald. Daarnaast worden bij de
DMO, het Commando DienstenCentra (CDC) en het CLAS de uitgaven
voor infrastructuur uit een centraal budget gedaan. Voor de uitgaven aan
IV-werkplekdiensten wordt centrale budgettering toegepast door de DMO,
het CLAS en de bestuursstaf. Bij het CDC worden de budgetten voor de
Defensie Bewakings- en Beveiligingsorganisatie ondergebracht bij de
apparaatskosten. Daarnaast maakt bijvoorbeeld bij het Commando
zeestrijdkrachten (CZSK) de personeelsdienst deel uit van de uitvoerende
organisatie, maar maakt de personeelsdirectie bij het CLAS en het
Commando luchtstrijdkrachten (CLSK) deel uit van het centrale apparaat.
Door de verschillen in samenstelling wijken de budgetten van de
defensieonderdelen sterk van elkaar af. Vanwege de verschillen in
structuur is er ook geen centrale norm voor de omvang van de apparaatsuitgaven in het begrotingsartikel staf. Door een grens te stellen aan de
personele omvang van de organisatie wordt voorkomen dat er sprake is
van een grote overhead, waarbij per defensieonderdeel rekening wordt
gehouden met de specifieke samenstelling.
De meeruitgaven in de realisatie 2009 op het begrotingsartikel staf
worden verklaard door:
– aanpassing aan loon- en prijspeil 2009 (€ 42 miljoen);
– de toegenomen defensiebrede energie-uitgaven (€ 16 miljoen);
– de op de staf van de DMO en het CDC verantwoorde infrastructurele
uitgaven en verhuis- en inrichtingskosten (€ 24 miljoen);
– de afwikkeling van een transportovereenkomst met Duitsland (€ 7
miljoen);
– een aantal zaken die waren geraamd bij de programma-uitgaven maar
die alsnog op de apparaatsuitgaven zijn verantwoord (€ 41 miljoen);
– een aantal kleinere oorzaken van per saldo € 9 miljoen.
10
Hoeveel is er per stafonderdeel besteed aan dienstauto’s met chauffeur
voor stafleden? Hoeveel dienstauto’s werden gebruikt voor het vervoer
van stafleden? Hoeveel chauffeurs werden gebruikt voor het vervoer van
stafleden? Hoeveel stafleden hadden de beschikking over een eigen auto
met chauffeur?
Voor het vervoer van 147 stafleden is gebruik gemaakt van in totaal 48
civiele dienstauto’s. Deze pool bestaat uit 37 grote en 11 middelgrote
dienstauto’s. Hierbij worden 83 chauffeurs ingezet. Deze 48 auto’s en de
chauffeurs zijn te verdelen in twee groepen:
– 19 grote civiele dienstauto’s zijn permanent toegewezen aan specifieke
functionarissen met een burgerschaal 18 en hoger, of militairen met de
rang van vice-admiraal/luitenant-generaal of hoger. Deze functionaris-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

4

sen kunnen aanspraak maken op chauffeurscapaciteit. Voor deze groep
worden 27 zogenaamde personenchauffeurs ingezet.
– 29 civiele dienstauto’s, alsmede drie VIP-busjes en een postwagen zijn
ondergebracht in een zogenaamde voertuigpool bij de Werkeenheid
Den Haag van de Bedrijfsgroep Transport van het Commando
DienstenCentra. Deze 29 dienstauto’s bestaan uit de resterende 18
grote civiele dienstauto’s en de genoemde 11 middelgrote civiele
dienstauto’s. Bij deze groep zijn 66 chauffeurs werkzaam, van wie er 56
zijn belast met het incidenteel vervoer van functionarissen met een
burgerschaal 16 en hoger of militairen met de rang van commandeur/
brigadegeneraal/ commodore of schout-bij-nacht/generaal-majoor. De
overige tien chauffeurs zijn belast met postvervoer, delegatievervoer
en overige taken.
Voor de loonkosten is uitgegaan van een middensom op jaarbasis van
€ 40 000 voor een chauffeur en van € 50 000 voor een personenchauffeur.
De totale kosten van de civiele dienstauto’s uit de voertuigpool van het
Commando DienstenCentra bedroegen in 2009 € 2,94 miljoen, inclusief
inhuur van € 0,14 miljoen. De totale kosten van de 19 toegewezen civiele
dienstauto’s bedroegen in 2009 € 1,55 miljoen. In totaal is voor € 4,49
miljoen besteed aan dienstauto’s met chauffeur voor stafleden. In de
onderstaande tabel is een overzicht opgenomen naar stafonderdeel.
Kostenoverzicht inzet civiele dienstauto’s voertuigpool en toegewezen
dienstauto’s
Voertuigpool
(29 auto’s)
Defensie-onderdeel

Toegewezen dienstauto’s
(19 auto’s)

Gebruik in %

M€

Bestuursstaf
CDC
CLAS
CLSK
CZSK
CKmar
DMO

46
13
14
13
5
1
8

Totaal
Totaal

100

Aantal

1,35
0,38
0,41
0,38
0,15
0,03
0,24

Totaal

Aantal
chauffeurs

M€

13
1
1
1
1
1
1

16
1
2
2
2
2
2

19

27

2,94

M€

0,94
0,06
0,11
0,11
0,11
0,11
0,11

2,29
0,44
0,52
0,49
0,26
0,14
0,35

1,55

4,49

11
Hoeveel heeft de inzet van Cougar helikopters in Afghanistan gekost en
hebben deze naar behoren gefunctioneerd?
In de periode 2006–2010 bedroegen de additionele materiële uitgaven
van de inzet van Cougar-helikopters in Afghanistan € 6,2 miljoen. De
ervaringen met de inzet van de Cougar-helikopters zijn positief.
12
Wat was het percentage burgerpersoneel in 2009 en wat was het
percentage militair personeel?
Per 1 januari 2009 bedroeg het percentage burgerpersoneel 30,2 en het
percentage militair personeel 69,8. Deze percentages zijn inclusief de
agentschappen.
13
Wat was het percentage burgerpersoneel in de staven (per onderdeel) in
2009 en wat was het percentage militair personeel in de staven (per
onderdeel)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

5

De onderstaande tabel betreft het gemiddelde percentage van het burgeren militaire personeel van een defensieonderdeel dat in 2009 werkzaam
was bij de staf van dat defensieonderdeel.

Militairen
Burgers

CZSK

CLAS

CLSK

CKmar

BS

CDC

DMO

5,5
1,1

2,0
1,1

5,7
1,3

3,2
3,3

26,9
30,7

0,3
1,7

2,7
6,8

BS: bestuursstaf
De onderstaande tabel bevat de gemiddelde samenstelling van de staven
van de defensieonderdelen in 2009, verdeeld naar burger- en militair
personeel, in procenten.

Militairen
Burgers

CZSK

CLAS

CLSK

CKmar

BS

CDC

DMO

83,2
16,8

64,2
35,8

81,0
19,0

49,0
51,0

46,7
53,3

15,6
84,4

28,4
71,6

In deze overzichten is uitgegaan van de organieke functies. Leerlingen,
agentschappen, projectfuncties en dergelijke blijven hier buiten
beschouwing. Bij de bestuursstaf wordt de MIVD niet tot de staf gerekend.
14
Wat is er gebeurd met de uitvoering van de motie Eijsink (32 123 X, nr. 73)
over bezuinigingen op onderzoeksprogramma’s bij TNO?
Met de brief van 26 november 2009 (Kamerstuk 32 123 X, nr. 47) en de
brief van 10 december 2009 (Kamerstuk 27 830, nr. 69) bent u geïnformeerd over de kortingen op het R&D-budget voor 2010 en de jaren
daarna. In de brief van 10 december is toegelicht dat de kortingen in 2010
op het centrale budget voor programmafinanciering niet leiden tot
opheffing van expertisegebieden (onderzoeksgroepen) bij TNO. Zoals
uiteengezet in de reactie op de motie is dit dan ook geen onomkeerbare
stap.
In beide brieven is ook de herijking van de kennisportfolio aan de orde
geweest die de Kamer met een toelichting heeft ontvangen op 28 januari
jl. (Kamerstuk 27 830, nr. 71). Deze herijking maakt keuzes voor de jaren
2011 en verder ten aanzien van de kennisinvesteringen van Defensie,
waaronder die bij TNO. Die keuzes zijn onomkeerbaar en worden in nauw
overleg met TNO doorgevoerd. Daarover, en over de afstemming met
TNO en de besluitvorming in de Raad voor het Defensieonderzoek (RDO),
is de Kamer geïnformeerd met de brief van 16 juli jl. (Kamerstuk 27 830,
nr. 79).
15
Ondanks een verlaging van het uitgavenbudget om de lagere ontvangsten
te compenseren, wordt het defensiebudget voor 2009 toch aangepast met
een uiteindelijk vastgestelde eindejaarsmarge (exclusief HGIS) van
€ 106,2 miljoen. Waardoor wordt deze eindejaarsmarge dan veroorzaakt?
In overeenstemming met de gehanteerde begrotingssystematiek zijn in de
Slotwet de lagere ontvangsten voor € 80 miljoen gecompenseerd door
een verlaging van het uitgavenbudget. Omdat dit eind 2009 niet meer tot
lagere uitgaven heeft geleid, betekent dit een overschrijding van de
defensiebegroting. Deze overschrijding maakt deel uit van de
eindejaarsmarge.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

6

16
In hoeverre heeft het in de Verkenningen geconstateerde exploitatietekort
van € 100–150 miljoen zich in 2009 gemanifesteerd? Welke maatregelen
zijn genomen?
Zie het antwoord op vraag 2.
17 en 18
Welke redenen kunnen worden aangedragen voor de vertraging in de
afhandeling van de verkoop van Orions aan Portugal en van de Alkmaarklasse mijnenjagers aan Letland?
Kunt u aangeven in welke fase de verkoop van de Alkmaarklasse
mijnenjagers zich momenteel bevindt?
Het laatste Orion-vliegtuig is in februari 2007 aan Portugal overgedragen.
Portugal heeft de laatste termijnbetaling van € 24,3 miljoen van
1 september 2009 in januari 2010 voldaan.
Over de verkoop van vijf mijnenbestrijdingsvaartuigen van de Alkmaarklasse aan Letland is de Kamer geïnformeerd met de brief van 22 juli 2005
(Kamerstuk 29 800 X, nr. 113). Letland heeft midden 2009 aan Nederland
te kennen gegeven het laatste nog niet overgedragen schip, de Hr.Ms.
Alkmaar niet meer te willen overnemen. Ook wil Letland een van de vier
eerder overgedragen schepen terugverkopen. De reden hiervoor is een
verlaging van het Letse defensiebudget als gevolg van de slechte
economische situatie in het land.
Hoewel Letland gebonden is aan het contract met Nederland heeft
Defensie begin 2010 aangeboden in samenwerking met Letland een koper
te zoeken voor de twee schepen. Nederland en Letland zijn overeengekomen dat Nederland hierbij het initiatief neemt. De belangstelling van
andere landen is echter gering en momenteel hebben de inspanningen
van Defensie nog niet geleid tot de verkoop van een van de schepen.
Mocht voor 1 januari 2011 geen koper worden gevonden dan zullen
hierover opnieuw besprekingen met Letland worden gevoerd. Letland zal
moeten voldoen aan zijn betalingsverplichtingen zoals die zijn vastgelegd
in het contract.
19
In hoeverre dragen de extra uitgaven van € 28,1 miljoen aan munitie,
kleding en uitrusting bij aan het wegwerken van de tekorten daaraan
binnen Defensie?
Eind 2009 waren meer uitgaven gedaan voor de logistieke ondersteuning
dan was voorzien. Zo bedroegen de meeruitgaven voor munitie, kleding,
en uitrusting € 28,1 miljoen. Dit bedrag is gebruikt om een begin te maken
met het wegwerken van de sinds 2007 ontstane tekorten aan munitie,
kleding en uitrusting. De extra uitgaven waren vooral nodig ter aanvulling
van het verbruik van deze goederen in 2009. De extra uitgaven hebben
bijgedragen aan een vermindering van de tekorten, maar de tekorten zijn
niet volledig opgeheven.
20
Waarom is de reductie van staven niet gerealiseerd? Wanneer zal de
reductie dan plaatsvinden?
De voor 2009 voorziene reductie van de staven is, ten aanzien van de
bestuursstaf, in dat jaar volledig gerealiseerd, maar wel later in het jaar
dan oorspronkelijk was voorzien. Hierdoor is een verschil ontstaan tussen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

7

de raming ten tijde van de tweede suppletoire begroting 2009 en de
realisatie, ten bedrage van ongeveer € 0,25 miljoen. De oorzaak van de
vertraging is het streven, vanuit het oogpunt van goed en zorgvuldig
werkgeverschap, de reductie zoveel mogelijk via natuurlijk verloopen
reguliere overplaatsingen haar beslag te laten krijgen.
21
De begrote kosten van de Staf Commando Zeestrijdkrachten (CZSK) zijn
met meer dan € 3 miljoen (18%) overschreden. Hoe verklaart u dit
verschil? Welke posten hebben bijgedragen aan dit verschil en in welke
mate?
Zie het antwoord op vraag 7.
22
Kunt u nadere uitleg geven over de uitdeling van verschillende loon- en
prijsbijstellingen (bijvoorbeeld de € 23,5 miljoen kostenstijging bij
programma uitgaven CZSK)?
De begroting 2009 is opgesteld in loon- en prijspeil 2008. Met het uitdelen
van de loon- en prijsbijstelling is met de Voorjaarsnota 2009 de begroting
naar loon- en prijspeil 2009 gebracht. Voor de programma-uitgaven CZSK
betreft het een bedrag van € 23,5 miljoen.
23
Waarom is € 7 miljoen aan BTW-ontvangsten van CZSK overgeheveld
naar DMO?
In het verleden werden de BTW-ontvangsten voor leveringen aan schepen
op de CZSK-begroting verantwoord. Omdat nu alle BTW-ontvangsten
binnen Defensie centraal bij de DMO worden verantwoord, zijn de
BTW-ontvangsten van de CZSK-begroting overgeheveld naar de DMO.
24 en 26
De begrote kosten van de Staf Operationeel Commando Landstrijdkrachten (CLAS) zijn met € 44 miljoen (17%) overschreden. Hoe verklaart
u dit verschil? Welke posten hebben bijgedragen aan dit verschil en in
welke mate?
Wat wordt bedoeld met «De hogere realisatie op dit artikelonderdeel is
met name een gevolg van salarissen, die zijn geraamd op het Operationeel Commando, maar waarvan de verantwoording heeft plaatsgevonden op dit artikelonderdeel» aangaande de overschrijding van het
budget voor Staf Operationeel CLAS? Hoe verklaart u dat dit heeft
plaatsgevonden?
In de raming van het CLAS was rekening gehouden met de verantwoording op het begrotingsartikel programma-uitgaven CLAS van
salarissen van de Explosieven Opruimingsdienst (EOD) en van reïntegranten en leerlingen die niet beschikbaar zijn voor functies. Tijdens de
samenvoeging van EOD-onderdelen van het CLAS, het CZSK en het CLSK
is een deel van de salarisuitgaven in 2009 (€ 7 miljoen) verantwoord op
het begrotingsartikel staf CLAS. Daarnaast zijn salarisuitgaven voor
reïntegranten en leerlingen die niet beschikbaar zijn voor functies, ten
bedrage van € 31 miljoen in 2009 verantwoord op het begrotingsartikel
staf CLAS. Dit heeft een technische oorzaak in de koppeling tussen
geautomatiseerde systemen. Het resterende verschil wordt verklaard door
de uitdeling van de loon- en prijsbijstelling 2009 en diverse kleinere
wijzigingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

8

25
Waarom is er € 6.9 miljoen minder uitgegeven aan opleidingen,
persoonsgebonden uitgaven, infrastructurele voorzieningen en overig
materieel in de begroting CLAS? Is dit ten koste gegaan van oefeningen
en opleidingen? Was er een tekort aan essentialia als uitrusting, schoenen
en gevechtstenues? Kunt u aangeven waar deze € 6.9 miljoen dan aan
uitgegeven is?
De lagere uitgaven voor opleidingen, persoonsgebonden uitgaven,
infrastructurele voorzieningen en overig materieel bij het CLAS maken
deel uit van de reguliere mee- en tegenvallers binnen de begroting. De
meevaller bij deze posten is in de tweede suppletoire begroting gebruikt
om tegenvallers elders op begroting op te vangen. Uitrusting, schoenen
en gevechtstenues zijn niet in de begroting van het CLAS opgenomen,
maar in de kleding- en uitrustingsbudgetten van de logistieke ondersteuning voor landstrijdkrachten door de DMO. In 2009 is daaraan meer
uitgegeven dan verwacht.
26
Wat wordt bedoeld met «De hogere realisatie op dit artikelonderdeel is
met name een gevolg van salarissen, die zijn geraamd op het Operationeel Commando, maar waarvan de verantwoording heeft plaatsgevonden op dit artikelonderdeel» aangaande de overschrijding van het
budget voor Staf Operationeel CLAS? Hoe verklaart u dat dit heeft
plaatsgevonden?
Zie het antwoord op vraag 24.
27
De begrote kosten van de Staf Koninklijke Marechaussee zijn met € 1.2
miljoen (4.4%) overschreden. Hoe verklaart u dit verschil? Welke posten
hebben bijgedragen aan dit verschil en in welke mate? Was hier sprake
van hogere persoonsgebonden uitgaven? En zo ja, waaruit bestaan deze
hogere uitgaven?
De hogere realisatie op het begrotingsartikel staf van de Koninklijke
marechaussee wordt voor ruim € 1 miljoen veroorzaakt door de uitdeling
van de loon- en prijsbijstelling over 2009. Het restant betreft diverse kleine
bijstellingen.
28
Is de begroting van Defensie Materieel Organisatie (DMO) aangevuld
vanuit andere defensiebegrotingen en -onderdelen? Zo ja, kunt u
aangeven vanuit welke begrotingen dit is gebeurd en met welke
bedragen?
De meeruitgaven van de DMO zijn niet rechtstreeks veroorzaakt door
overhevelingen uit andere defensieonderdelen. Wel heeft een defensiebrede afweging geleid tot aanpassingen in de suppletoire begrotingen. In
de eerste suppletoire begroting heeft dit geleid tot een verhoging van de
DMO-begroting met € 21 miljoen en in de tweede suppletoire begroting
tot een verhoging met € 27 miljoen. Daarnaast zorgt de investeringsbijdrage van het ministerie van Buitenlandse Zaken voor de Nederlandse
deelname aan het C-17 initiatief van de Navo, voor een verhoging van de
DMO-begroting met € 18 miljoen. Ten slotte is voor € 57 miljoen aan
loon- en prijsbijstelling aan de DMO uitgedeeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

9

29 en 31
De begrote kosten van de Staf DMO zijn met € 47.9 miljoen (21.5%)
overschreden. Hoe verklaart u dit verschil? Welke posten hebben
bijgedragen aan dit verschil en in welke mate?
Hoe kunnen de loon- en prijsbijstellingen in de Staf DMO worden
verklaard?
Zoals uiteengezet in het antwoord op de vragen 8 en 9 wordt op de staf
van de DMO, naast de rechtstreekse stafuitgaven ten behoeve van de
directeur van de DMO een aantal zaken verantwoord die betrekking
hebben op de DMO als geheel of op Defensie als geheel. Het gaat onder
meer om de budgetten voor het personeel van de afdelingen die zijn
belast met de ontwikkeling en verwerving van nieuw materieel, de
personeelsafdelingen en het (wapen)systeemmanagement voor de
operationele commando’s. Ook komen alle energie-uitgaven van Defensie
ten laste van het budget van de staf DMO, alsmede de huisvestingsuitgaven voor de hele DMO.
De huisvestingsuitgaven en de uitgaven voor verhuis- en inrichtingskosten verklaren voor € 12,4 miljoen de hogere uitgaven bij staf DMO. De
met € 16 miljoentoegenomen energie-uitgaven worden veroorzaakt door
een hoger verbruik door Defensie als geheel en door de gestegen
energieprijs.
Naast de reguliere uitdeling van loon- en prijsbijstelling om de begroting
van staf DMO op prijspeil 2009 te brengen, is de aan de DMO uitgedeelde
loonbijstelling van in totaal € 15,5 miljoen eerst op de staf verwerkt.
Daarna zijn los van het uitdelen van de loon- en prijsbijstelling binnen de
DMO de budgetten herschikt.
30
Hoe verklaart u dat DMO steeds vaker hoofdgebruiker is van gebouwen?
Heeft dit te maken met een groter wordende staf? Hoe verklaart u de
stijging in huisvestingskosten? Verklaart dit de stijging in energiekosten?
Zo nee, hoe vallen deze dan te verklaren?
Het grotere aantal objecten met de DMO als hoofdgebruiker is in het
bijzonder het gevolg van de nog steeds lopende overgang van elementen
van de voormalige krijgsmachtdelen naar de DMO. Dit proces van
verschuiving van verantwoordelijkheden tussen defensieonderdelen
verklaart in hoofdzaak de verhoging van de huisvestingskosten van de
DMO.
De gesignaleerde stijging van de energiekosten betreft geheel Defensie en
niet alleen de DMO. Omdat de DMO voor het hele ministerie budgethouder voor energie is, is dat op deze plaats in het verslag opgenomen.
31
Hoe kunnen de loon- en prijsbijstellingen in de Staf DMO worden
verklaard?
Zie het antwoord op vraag 29.
32, 35 en 36
De begrote kosten van de Staf Commando DienstenCentra (CDC) zijn met
€ 44 miljoen (390%) overschreden. Hoe verklaart u dit verschil? Welke
posten hebben bijgedragen aan dit verschil en in welke mate?
Hoe veel minder was de verwachte daling van personeelsgerelateerde
uitgaven bij Staf CDC? Wat was het uiteindelijke tekort? Hoe verklaart u
dit?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

10

Hoe kunnen de loon- en prijsbijstellingen Staf CDC worden verklaard,
anders dan gewone inflatiecorrectie? Wat is het verschil met de post
personele exploitatie?
Naast de rechtstreekse uitgaven ten behoeve van de staf van de
commandant van het CDC wordt op het begrotingsartikel staf CDC een
aantal zaken verantwoord die betrekking hebben op het CDC als geheel en
op Defensie als geheel. Dit betreft onder meer de huisvestingsuitgaven
van € 12 miljoen voor het CDC als geheel. Verder is in 2009 de afwikkeling
van een transportovereenkomst met Duitsland ten bedrage van € 7
miljoen op het begrotingsartikel staf CDC verantwoord. Het uitgavenbudget voor het helikopterongeval in de Bommelerwaard is met € 10
miljoen verminderd, aangezien de verwachte daling van de personeelsgerelateerde uitgaven zich niet voordeed. De uitgaven voor de personele
exploitatie zijn uiteindelijk € 11,4 miljoen hoger dan geraamd doordat een
herijking van de salarisbudgetten van het CDC eerst ten laste van het
begrotingsartikel staf CDC is verwerkt. Ook de voor de CDC-exploitatie
uitgedeelde loon- en prijsbijstelling van € 8,5 miljoen is door het CDC
eerst op het begrotingsartikel staf CDC verwerkt. Daarna zijn los van het
uitdelen van de loon- en prijsbijstelling binnen het CDC de budgetten
herschikt.
33
Waaruit bestaat de overschrijding van de beheers/ ontwikkelingskosten
van de HRM-academie? Hoe hoog was dit bedrag en hoeveel was hier
oorspronkelijk voor begroot? Hoe verklaart u dit verschil en verwacht u
dat de kosten nog hoger oplopen?
De vraag naar HRM-opleidingen is in de periode 2008–2009 gegroeid, wat
heeft geleid tot hogere ontwikkelingskosten dan was voorzien. Daarnaast
moesten in 2009 nog beheerskosten over 2008 worden betaald voor de
lesomgeving Peoplesoft. De kosten zullen niet verder meer oplopen. Het
pallet aan beschikbare HRM-opleidingen is inmiddels dermate breed dat
daarmee het overgrote deel aan aanvragen kan worden afgehandeld.
De begrote beheers en- ontwikkelingskosten van de HRM Academie voor
2009 bedroegen € 180 000. Uiteindelijk bedroegen de uitgaven hiervoor
€ 400 000.
34
Hoe verklaart u dat CDC steeds vaker hoofdgebruiker is van gebouwen?
Heeft dit te maken met een groter wordende staf? Hoe verklaart u de
stijging in huisvestingskosten? Wat wordt verstaan onder infrastructurele
voorzieningen? Hoe verklaart u de aanpassing in behoefte aan infrastructurele voorzieningen?
Het grotere aantal objecten waarvan het CDC hoofdgebruiker is, valt deels
op gelijke wijze te verklaren als bij de DMO zoals is uiteengezet in het
antwoord op vraag 30. Bij het CDC speelt daarnaast een rol dat af te
stoten objecten van andere defensieonderdelen die al zijn ontruimd, voor
de resterende duur van het afstotingstraject worden overgedragen aan
het CDC.
Onder infrastructurele voorzieningen worden maatregelen aan het
vastgoed verstaan zoals onderhoud en aanpassingen. Om een gereorganiseerd defensieonderdeel passend te (her)huisvesten zijn vaak aanpassingen aan bestaand vastgoed noodzakelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

11

35
Hoe veel minder was de verwachte daling van personeelsgerelateerde
uitgaven bij Staf CDC? Wat was het uiteindelijke tekort? Hoe verklaart u
dit?
Zie het antwoord op vraag 32.
36
Hoe kunnen de loon- en prijsbijstellingen Staf CDC worden verklaard,
anders dan gewone inflatiecorrectie? Wat is het verschil met de post
personele exploitatie?
Zie het antwoord op vraag 32.
37
De bestuursstaf is de enige staf die erin geslaagd is binnen het vooraf
aangegeven budget te blijven. Hoe verklaart u dat de bestuursstaf hier wel
in is geslaagd en andere staven niet?
De uitgaven voor de bestuursstaf zijn gestegen met de loon- en prijsbijstelling 2009 en door hogere uitgaven voor inhuur. Daarnaast zijn de
uitgaven gedaald vanwege een overheveling van uitgaven voor het Haags
Facilitair Bedrijf naar het CDC. De mutaties op de bestuursstaf zijn
derhalve vooral technisch van aard.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 360 X, nr. 5

12