Hoogte en totstandkoming
benzineprijzen
Eindrapport

Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken

ECORYS Nederland BV
Marjan van Schijndel
Prof. dr. Marcel Canoy
Dr. Bjørn Volkerink
Lars Meindert
Wesley van Dijk
i.s.m. IDEA Consult (B) en Adelphi-research (D)

Rotterdam, 25 juni 2009

ECORYS Nederland BV
Postbus 4175
3006 AD Rotterdam
Watermanweg 44
3067 GG Rotterdam

T 010 453 88 00
F 010 453 07 68
E netherlands@ecorys.com
W www.ecorys.nl

K.v.K. nr. 24316726
Fortis Bank rek. nr. 24.01.51.151
BTW-nr. NL8080.28.741.B08

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

3

4

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Inhoudsopgave

Samenvatting

9

1 Inleiding
1.1 Achtergrond en doel onderzoek
1.2 Opzet studie
1.3 Leeswijzer

17
17
17
18

2 Verschillen in benzineprijzen tussen landen
2.1 Gemiddelde benzineprijzen aan de pomp
2.2 Gemiddelde benzineprijzen van grote oliemaatschappijen aan de pomp
2.3 Conclusies

19
20
22
23

3 Prijsvorming op de markt voor Euro95
3.1 Inleiding
3.2 Prijsvorming volgens de economische theorie
3.3 Prijsvorming volgens de empirie
3.4 Prijsvorming in andere landen
3.5 Conclusie

25
25
25
26
27
29

4 Kostenfactoren ter verklaring van prijsverschillen
4.1 Inleiding
4.2 Kostenfactoren
4.3 Kostenverschillen door overheidsregulering
4.3.1 Biocomponent
4.3.2 Milieueisen
4.3.3 Gebruiksvergoedingen
4.3.4 Verwervingskosten tankstations
4.3.5 Omzet/assortiment winkels
4.4 Kostenverschillen door andere factoren
4.4.1 Opslag- en transportkosten
4.4.2 Kortingen
4.4.3 Doorzet
4.5 Conclusies

31
31
31
32
32
36
39
41
43
46
46
49
53
54

5 Marktfactoren ter verklaring van prijsverschillen
5.1 Inleiding en analysekader
5.2 Kenmerken van vraag en aanbod
5.3 Structuur
5.4 Gedrag

57
57
58
60
63

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

5

5.5 Conclusies

6

66

6 Conclusies

67

Bijlage 1 Begrippenlijst

73

Bijlage 2 Prijzen Oil Bulletin

75

Bijlage 3 Bronnen brandstofprijs data

79

Bijlage 4 Belastingen, accijnzen en heffingen op motorbrandstoffen

83

Bijlage 5 Gevoeligheidsanalyse brandstofprijzen

86

Bijlage 6 Figuren ontwikkeling brandstofprijs

89

Bijlage 7 Dieselprijzen

91

Bijlage 8 Kostenposten die niet van invloed zijn op prijsverschillen

94

Bijlage 9: Marktfactoren
9.1. Inleiding
9.2. Analysekader
9.3. Randvoorwaarden
9.3.1. Kenmerken van aanbod
9.3.2. Kenmerken van de vraag
9.4. Overheidsbeleid
9.4.1. Vestigingsbeleid
9.4.2. Prijsregulering in België
9.4.3. Prijstransparantie
9.5. Structuurkenmerken
9.5.1. Samenvatting structuurkenmerken
9.5.2. Structuurkenmerken
9.5.3. Mate van verticale integratie
9.5.4. Toe- en uittredingsbelemmeringen
9.5.5. Kostenstructuur
9.6. Gedrag
9.6.1. Niveau van concurrentie
9.6.2. Prijszetting en (in-) transparantie van de prijs
9.6.3. Toetredingsbelemmeringen (strategisch)
9.6.4. Kruissubsidiëring
9.6.5. Productdifferentiatie
9.6.6. Klantenkortingen en loyalty programma’s

99
100
100
101
102
104
107
107
109
111
111
111
113
117
123
125
126
127
132
135
136
136
137

Bijlage 10 Literatuur

139

Bijlage 11 Geïnterviewde personen en organisaties

143

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

7

8

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Samenvatting

In opdracht van het Ministerie van Economische Zaken onderzoekt ECORYS in dit
rapport of de benzineprijzen in Nederland hoger zijn dan in de ons omringende landen en
- indien dit het geval is - wat hiervoor de oorzaak kan zijn. De aanleiding wordt gevormd
door de zorgen van de Tweede Kamer over de benzineprijzen, in het bijzonder langs het
hoofdwegennet. Deze zorgen hebben zich onder meer vertaald in een tweetal moties van
Tweede Kamerleden Ten Hoopen c.s. en Hofstra c.s. (resp. het CDA en VVD).1 De
Minister van Economische Zaken heeft toegezegd onderzoek uit te zetten om meer
inzicht te krijgen op de hoogte en totstandkoming van benzineprijzen. Dit onderzoek zal
een inhoudelijke bouwsteen vormen voor de reactie van de Minister van Economische
Zaken op de door de Tweede Kamer geuite zorgen.
Deze samenvatting bespreekt eerst de onderzoekstrategie en vervolgens de uitkomsten en
conclusies.
Onderzoekstrategie
Eerdere pogingen om benzineprijzen te vergelijken stuitten op problemen met
vergelijkbaarheid. Zo bleken de prijzen in het Oil Bulletin van de Europese Commissie
van een te hoge prijs in Nederland uit te gaan. De methode van ECORYS is daarom
gebaseerd op het zo goed mogelijk vergelijken van prijzen. Een perfecte vergelijking is
niet mogelijk omdat er nu eenmaal verschillen zijn tussen landen en locaties, en niet alles
tot op de cent nauwkeurig kan worden uitgezocht.
Om de vergelijkbaarheid te optimaliseren hebben wij de volgende keuzes gemaakt. Ten
eerste beperken we ons tot Euro95, in Nederland voor de consument de courante variant
van benzine. Ten tweede bekijken we alleen die delen van de ons omringende landen (te
weten België Duitsland en Frankrijk) die dezelfde inkoopprijzen als uitgangspunt
hanteren. Ten derde vergelijken we alleen bedrijven die in alle vier landen actief zijn. Ten
vierde vergelijken we alleen de ‘kale’ pompprijzen met elkaar, dat wil zeggen de prijzen
exclusief belastingen, heffingen en accijnzen. Ten vijfde nemen we alleen bemande
benzinestations mee (dit omdat onbemande stations een andere kostenstructuur hebben).
Op basis van deze keuzes hebben we gedurende een maand (de periode 16 februari tot en
met 15 maart 2009) de prijzen van Euro95 aan de pomp gemeten in de vier landen,
Nederland, België, Duitsland en Frankrijk. Hiertoe hebben we gebruik gemaakt van de
voor dit doeleinde geschikte websites. De prijzen in Frankrijk en Duitsland hebben we

1

De motie Hofstra betreft het plaatsen van prijspalen en prijsvergelijkingspalen bij pompstations langs het hoofdwegennet
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 300 XII, nr. 24). In de motie Ten Hoopen wordt o.a. gevraagd om
aanpassingen in de veilingsystematiek van tankstations langs de snelwegen (Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31
200 XIII, nr. 21)

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

9

gedurende bovengenoemde periode zelf geregistreerd. Voor Nederland en België hebben
we de data gekocht.
We accepteren dat deze keuzes geen volledig beeld opleveren. Volledigheid was echter
geen doel van dit onderzoek. Wel is het van belang te bezien in welke mate de resultaten
afhangen van de gemaakte keuzes. Hiertoe hebben we gevoeligheidsanalyses uitgevoerd.
Zo hebben we gekeken of het uitmaakt als we ook naar andere oliemaatschappijen kijken
of naar diesel in plaats van Euro95. Ook hebben we de impact bestudeerd van onbemande
stations (die immers niet ons databestand zitten). Als zou blijken dat de resultaten dan
veranderen, zou dat impliceren dat de resultaten gevoelig zijn voor de gemaakte keuzes.
Uit die toetsen bleek dat onze resultaten voldoende robuust zijn. Meer in het bijzonder
blijven de hoofdconclusies onverkort overeind staan.
Na het vergelijken van de kale prijzen en het corrigeren voor belastingen (hoofdstuk 2)
analyseren we hoe we de verschillen kunnen verklaren. Daartoe gaan we eerst in op de
manier van prijsvorming (hoofdstuk 3). Vervolgens bestuderen we de kostenfactoren
(hoofdstuk 4) en de marktfactoren (hoofdstuk 5). De prijsvorming, de kosten- en de
marktfactoren leiden samengenomen tot de conclusies (hoofdstuk 6).
Uitkomsten en conclusies
Niveau van prijzen
ECORYS concludeert dat de prijzen in Nederland niet substantieel afwijken van die in
België en Frankrijk. Duitsland is gemiddeld 4 cent per liter (hoofdwegennet) en 2 cent
(onderliggend wegennet) goedkoper. Deze cijfers zijn vergelijkbaar met recente andere
bevindingen van de Europese Commissie (Oil Bulletin) en Roland Berger, maar wijken af
van eerdere bevindingen van het Oil Bulletin. Aangezien de dynamiek van de markten in
de verschillende landen niet wezenlijk is veranderd in de laatste jaren, zijn die eerdere
bevindingen in het Oil Bulletin daarmee onjuist.2 Dit is ook door de Europese Commissie
onderkend, blijkend uit de recente Oil Bulletin waarin de prijzen in Nederland lager
bleken te zijn dan in eerdere versies van het Oil Bulletin.
Hoewel we geen uitgebreide analyse hebben gedaan naar diesel scoort Nederland op het
gebied van diesel in verhouding wat gunstiger dan bij Euro95, hetgeen ook wordt
bevestigd door de bovengenoemde andere bronnen.
In alle landen zijn de prijzen op het Hoofdwegennet (HWN) hoger dan op het
onderliggende wegennet (OWN). De verschillen lopen uiteen van 4,6 cent (NL) tot 2,4
cent (BE). Figuur 1 laat dit zien voor alle onderzochte landen.

2

10

Zie hiervoor ook de brief van de Minister van Economische Zaken over hoge benzineprijzen (Tweede Kamer, vergaderjaar
2008–2009, 31 700 XIII, nr. 49).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Gemiddelde ‘kale’ pompprijs voor 1 liter Euro95 bij bemande tankstations langs het hoofdwegennet (HWN) en
onderliggend wegennet (OWN), in euro’s

0,45
0,40
0,35
0,30
euro

Figuur0.1

0,25

HWN
OWN

0,20
0,15
0,10
0,05
0,00
NL

DU

FR

B

Prijsvorming
Benzine is geen homogeen product. Weliswaar lijkt een liter Euro95 is Oost-Groningen
hetzelfde als een liter Euro95 in Aken of Brussel-Zuid, maar daarmee is het hele verhaal
niet verteld. Als een consument tankt, koopt hij een bundel diensten, waarbij benzine
maar één onderdeel is. De consument kan immers producten in de winkel kopen, zijn auto
wassen of extra service op prijs stellen. Verschillende consumenten zullen deze diensten
verschillend waarderen, hetgeen deels verklaart dat prijzen (in alle landen) op het HWN
hoger zijn dan op het OWN. Ook de factor tijd is van belang (een zakelijke rijder of een
vrachtwagenchauffeur denkt anders over tijd dan andere type consumenten).
Daarnaast verschilt de kostenstructuur tussen het HWN en het OWN: zo zijn stations op
het HWN 24 uur per dag open, zijn de veiligheidseisen hoger en worden alle typen
(brandstof)producten aangeboden. De diensten en de consumentenpreferenties verschillen
ook tussen landen. Dit compliceert de vergelijkbaarheid enigszins, maar betekent wel dat
prijsverschillen tussen OWN en HWN op zichzelf niet noodzakelijkerwijze duiden op
gebrekkige concurrentie op het HWN.
De bundel diensten die de consument afneemt is ook erg complex. Het lijkt zo simpel:
benzine is toch benzine, maar de realiteit is ingewikkelder. Technisch gezien zijn er
biocomponenten en additieven die kunnen verschillen. Voorts kunnen er naast verschillen
in eerder genoemde dienstenniveaus ook verschillen zijn in milieuwetgeving, huurprijzen,
en talloze andere kostenposten.
Om te begrijpen waarom prijzen tussen verschillende locaties verschillen, gaan we eerst
in op de manier waarop prijzen tot stand komen. In Nederland (en in Frankrijk gaat het
goeddeels hetzelfde) kijkt men allereerst naar de af-raffinageprijs (zogeheten Platts),
voorts kijkt men hoeveel marge er nodig is om te overleven gegeven de kostenstructuur
(die sterk verschilt per locatie). De speelruimte om met marges te schuiven wordt

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

11

vervolgens bepaald door de locaal relevante concurrentiesituatie (hoe ver is de meest
nabij gelegen concurrent, is er een prijsvechter in de buurt etc). Dit beeld wordt bevestigd
als we in Nederland de hoogste prijzen op het HWN vergelijken met de laagste. Bij de
hoogste prijzen is de disciplinering van omliggende concurrenten het laagst, precies zoals
je zou verwachten.
In België en Duitsland gaat het anders. In België worden maximumprijzen door de
overheid bepaald, hetgeen de prijsvorming sterk beinvloedt. Zo zetten in de regel alle
stations op het HWN hun prijzen gelijk aan de maximumprijzen. In Duitsland is er een
complexe regulering waarbij onder meer de locaties van het HWN gebaseerd zijn op
marktaandelen op het OWN. In Duitsland wordt ook veel gewerkt volgens een
agentstructuur. Hierbij blijven de oliemaatschappijen eigenaar van de brandstof en dus
ook direct verantwoordelijk voor de prijszetting. Dit stelt hen in staat sneller in te spelen
op veranderingen in bijvoorbeeld Platts prijzen of gedragingen van concurrenten. We zien
in Duitsland dan ook een veel grotere fluctuatie in prijzen dan in andere landen.
Analyse prijsverschillen: kostenfactoren
Bij het analyseren van prijsverschillen tussen landen valt op dat in geen van de
onderzochte landen de markt optimaal werkt, zij het in ieder land om verschillende
redenen. In ons rapport onderscheiden we kostenfactoren van marktfactoren.
Bij de kostenfactoren heeft België een lagere doorzet (hoeveelheid verkochte liters per
station) dan Nederland (kan tot 2 cent per liter schelen omdat de kostenbasis van
tankstations wordt verhoogd), terwijl de biocomponent (0.5 cent) en de kortingen op de
pompprijs (0.3 cent) deze hogere kosten deels compenseren.
Duitsland heeft juist een aanzienlijk hogere doorzet (kan maximaal 5 cent per liter
schelen) alsook een hogere omzet van winkels (ongeveer 1 cent) terwijl dit deels wordt
gecompenseerd door eisen voor biocomponenten (ongeveer 2.5 cent).
Frankrijk heeft eveneens een veel hogere doorzet (kan maximaal 4 cent per liter schelen),
terwijl er hogere transportkosten tegenover staan (ongeveer 1 cent). Het effect van de
gebruiksvergoedingsystematiek, omzet winkels en milieueisen konden we voor Frankrijk
niet achterhalen.
Onderstaande figuur illustreert het effect van de kostenfactoren ter verklaring van de
verschillen in de kale prijs van 1 liter Euro95 ten opzichte van Nederland.

12

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Figuur 0.2

Kostenfactoren die van invloed zijn op de verschillen in de kale prijs van 1 liter Euro95 ten opzichte van
Nederland (in centen)

Het totaalbeeld dat na het analyseren van kosten ontstaat, is dat in alle landen de
kostenfactoren een stevig deel van het prijsverschil met Nederland verklaren, maar niet
alles.
Analyse prijsverschillen: marktfactoren
Naast kostenfactoren spelen ook marktfactoren een mogelijke rol in het verklaren van
prijsverschillen.
In Frankrijk geldt dat de hypermarchés voor relatief lage gemiddelde prijzen zorgen.
Omdat hypermarchés niet in onze gemiddelde prijs zitten3, zijn de feitelijke prijzen in
Frankrijk lager dan de gemeten prijzen. Normaal gesproken zou je verwachten dat de
hypermarchés voor disciplinering van de overige pompstations zorgen maar dit blijkt
maar beperkt het geval. Kennelijk is er sprake van een effectieve segmentatie onder meer
veroorzaakt door de tolwegen waar weggebruikers niet gemakkelijk af kunnen of willen.
Met andere woorden, voor de Fransen die bereid of in staat zijn om te tanken bij
hypermarchés is de prijs laag, maar voor de rest van de consumenten lijkt de prijs hoger
dan op basis van kosten aannemelijk lijkt. Hierbij dient te worden aangetekend dat niet
alle effecten van kostenfactoren voor Frankrijk bekend zijn.
In België wordt de concurrentie verstoord als gevolg van de door de overheid bepaalde
maximumprijzen. Hierdoor wordt ondernemerschap (in de vorm van prijsstrategieën)
onderdrukt. In België is het wel gemakkelijker om toe te treden. Bij het toekennen van de
maximumprijs wordt een vrij hoge distributiemarge toegekend. Wellicht zorgt een tragere
naleving van milieu- en arbeidsregels (vooral in Wallonië) voor een drukkend effect op
3

Wij vergelijken immers alleen de prijzen van bemande tankstations.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

13

de prijzen. Door de geringe doorzet liggen de prijzen op het OWN hoger dan in de andere
landen.
In Duitsland is de concurrentie wat intensiever dan in Nederland door gemakkelijkere
toetreding op het OWN en de daaraan gekoppelde toetreding op het HWN. Ook reageren
bedrijven sneller op elkaar. De zeer sterke prijsfluctuaties (meerdere prijsveranderingen
per dag zijn geen uitzondering) is wel een prijs die de consumenten moet betalen in de
vorm van minder transparantie.
In alle landen geldt dat het niveau van concurrentie op het HWN lager is dan op het
OWN. Voor alle landen geldt dat er op het HWN meer gebonden klanten zijn. Het
prijsverschil tussen het HWN en het OWN in Nederland wel wat groter dan in de andere
landen. De reden hiervan verschilt van land tot land.
Soms kan het verschil verklaard worden uit de relatief scherpe prijzen op het OWN in
Nederland. Dit geldt bijvoorbeeld in verhouding tot België waar onder meer de doorzet
van OWN stations lager is.
Voor een ander deel kan dit verklaard worden uit het niet meenemen van supermarkten en
onbemande stations in de dataset. Met name in Frankrijk kan dat de gemiddelde prijs op
het OWN omlaag brengen. Zoals gezegd lijkt er in Frankrijk een effectieve segmentatie
tussen het full service georiënteerde aanbod van de merken en het aanbod van de
hypermarchés te zijn. Dit betekent dat het beeld vooral in Frankrijk dus vertekenend is:
het feitelijke verschil tussen OWN en HWN is daar van dezelfde orde van grootte als in
Nederland als we de hypermarches wel hadden meegenomen.
Voor Duitsland is het kleinere verschil tussen HWN en OWN vooral te verklaren uit de
lagere HWN prijzen.
De verschillen tussen landen zijn daarmee vrij goed te verklaren door de combinatie van
kosten- en marktfactoren.
Afsluitend
Opvallend is dat in alle landen de markt in zekere mate gebrekkig werkt en dat
overheidsbeleid hierbij een duidelijke rol speelt. In een aantal gevallen staan daar winsten
op andere beleidsterreinen tegenover (ruimtelijke ordening, gezondheid).
De factoren die in andere landen een drukkend effect op de prijs hebben, zijn niet
eenvoudig door beleid af te dwingen in Nederland. Toetredingsbarrières verlagen is
gezien de ruimtelijke ordening niet altijd evident, voor hypermarchés lijkt geen groot
maatschappelijk draagvlak, de doorzet kan niet echt verhoogd worden, en alcohol
verkopen stuit op andere bezwaren. We concluderen daarmee dat in ieder geval voor een
niet-triviaal gedeelte de situatie in Nederland niet veranderd kan worden zonder effecten
te genereren op andere beleidsterreinen.
Hoewel het niet volledig hard te maken is op basis van de verzamelde gegevens, is het
wel aannemelijk dat er nog margeruimte zit op het hoofdwegennet in Nederland. Zoals te
verwachten, wijzen de cijfers uit dat deze ruimte vooral zit bij stations waar relatief

14

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

weinig concurrenten in de buurt zitten. Overigens zij opgemerkt dat het niet alleen de
exploitanten en oliemaatschappijen zijn die profiteren van gunstig gelegen locaties. De
overheid roomt immers een deel van de winsten af in de vorm van hogere
veilingopbrengsten en huurprijzen.
Resumerend, de verschillen in benzineprijzen tussen Nederland en de ons omringende
landen zijn minder groot dan voorheen was aangenomen. De verschillen zijn voor een
groot deel te verklaren door kostenverschillen tussen landen. De verschillen tussen OWN
en HWN zijn ook door kostenverschillen te verklaren, alsmede doordat HWN-stations
meer gebonden klanten hebben en er op het HWN een andere dienst wordt aangeboden.
Niettemin is het beter laten functioneren van de markt mogelijk. In Nederland geldt dat
op sommige HWN locaties de concurrentiedruk versterkt zou kunnen worden,
bijvoorbeeld door op strategische locaties concurrentie op het OWN toe te laten. De
OWN stations zorgen dan voor een betere disciplinering van de HWN stations. Evenwel
zal gewijzigd beleid op dit gebied naar alle waarschijnlijkheid geen grote effecten
sorteren. Ook kan een ruimhartig toetredingbeleid ten koste gaan van andere door de
Nederlandse samenleving gewaardeerde zaken, zoals bijvoorbeeld de kwaliteit van de
open ruimte.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

15

16

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

1 Inleiding

1.1

Achtergrond en doel onderzoek
In de politiek en media is de afgelopen jaren op verschillende momenten melding
gemaakt van hoge Nederlandse benzineprijzen, vooral bij tankstations aan het
hoofdwegennet. Ook uit berichten in het Oil Bulletin (van de Europese Commissie, zie
bijlage 2), leek dat Nederland een hoge positie innam in vergelijking met internationale
prijzen. De hoge benzineprijzen zouden kunnen duiden op een niet goed werkende
Nederlandse benzinemarkt.
In opdracht van Economische Zaken onderzoekt ECORYS in dit rapport of de prijzen in
Nederland inderdaad hoger zijn dan in de ons omringende landen en - indien dit het geval
is - wat hiervoor de oorzaak kan zijn.
De aanleiding wordt gevormd door een tweetal moties, door de zorgen van de Tweede
Kamer over de hoogte van de Nederlandse benzineprijzen, in het bijzonder langs het
hoofdwegennet. Deze zorgen hebben zich onder meer vertaald in een tweetal moties van
door Tweede Kamerleden Ten Hoopen c.s. en Hofstra c.s. (resp. het CDA en VVD).4 Dit
onderzoek is door de Minister van Economische Zaken toegezegd om meer inzicht te
krijgen op de hoogte en totstandkoming van benzineprijzen, en zal een inhoudelijke
bouwsteen vormen voor de reactie van de Minister van Economische Zaken op de door
de Tweede Kamer geuite zorgen..

1.2

Opzet studie
De studie bestaat uit twee onderdelen. Het eerste onderdeel bestaat uit een
prijsvergelijking waarin wordt vastgesteld hoe groot de verschillen in prijs nu werkelijk
zijn. Het tweede onderdeel van de studie geeft een verklaring van de gevonden
prijsverschillen.
Uitgangspunt bij de prijsvergelijking is dat de juiste prijzen met elkaar vergeleken moeten
worden. Daarom zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd:
•
Alleen ‘kale’ prijzen, dat wil zeggen prijzen zonder heffingen, accijnzen en
belastingen, worden vergeleken;

4

De motie Hofstra betreft het plaatsen van prijspalen en prijsvergelijkingspalen bij pompstations langs het hoofdwegennet. In
de motie Ten Hoopen wordt o.a. gevraagd om aanpassingen in de veilingsystematiek van tankstations langs de
snelwegen.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

17

•
•
•
•
•
•

Alleen kale prijzen aan de pomp zelf worden vergeleken (dus bijvoorbeeld
adviesprijzen worden buiten beschouwing gelaten);
De prijsvergelijking vindt alleen plaats tussen die (delen van) ons omringende landen
die van dezelfde inkoopprijzen uitgaan;
De prijsvergelijking vindt in alle onderzochte landen gedurende dezelfde periode
plaats (van 16 februari tot en met 15 maart 2009);
We beperken ons tot Euro95, de in Nederland meest verkochte benzine soort;
We nemen alleen prijzen bij bemande benzinestations in ogenschouw. Op deze wijze
worden stations met eenzelfde kostenstructuur vergeleken;
We vergelijken totale gemiddelde prijzen (van bemande stations) maar ook
gemiddelde prijzen van dezelfde bedrijven (Shell, Esso, Total) in verschillende
landen.

Op deze wijze is gewaarborgd dat een zorgvuldige vergelijking van pompprijzen
mogelijk is.

1.3

Leeswijzer
Hoofdstuk 2 geeft inzicht in de verschillen in kale pompprijzen (d.w.z. zonder accijnzen
en heffingen) tussen Nederland, België, Frankrijk en Duitsland. Hoofdstuk 4 en 5
beschrijven in hoeverre deze verschillen zijn te verklaren uit verschillen in resp.
kostenfactoren en marktstructuur. Daarvoor vindt in hoofdstuk 3 eerst een beschrijving
plaats op welke wijze prijsvorming op de markt van motorbrandstoffen plaats vindt. Het
rapport sluit af met conclusies in hoofdstuk 6.

18

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

2 Verschillen in benzineprijzen tussen landen

Om inzicht te krijgen in hoogte en ontwikkelingen in de benzineprijs (Euro95) aan de
pomp bij bemande tankstations in Nederland, België, Frankrijk en Duitsland zijn deze
prijzen gedurende een maand (16 februari tot en met 15 maart 2009) geregistreerd.
Bijlage 3 geeft een overzicht van de hierbij gebruikte databestanden.
Gebaseerd op deze prijsregistratie geeft paragraaf 2.1 een overzicht van de gemiddelde
kale benzineprijzen aan de pomp bij bemande tankstations. Hierbij wordt onder de kale
prijs de pompprijs verstaan exclusief BTW, accijnzen en heffingen. Een overzicht van de
verschillende belastingen, heffingen en accijnzen is te vinden in bijlage 4. Onderstaande
figuur illustreert de opbouw van de benzineprijs in Nederland. De kale prijs in Nederland
heeft een aandeel van circa 30% in de uiteindelijke prijs die de consument aan de pomp
ziet. Het overige deel van de prijs, circa 70% bestaat uit accijns, heffingen en BTW.
Figuur 2.1

Opbouw benzineprijs euro95, prijs per 11 maart 2009 in Nederland

Opbouw benzineprijs Euro95 per 11 maart 2009

BTW; 16%

Produktieprijs;
21%

Distributiemarge;
10%
Accijns en
heffingen; 53%

Bron: BOVAG

Tevens zijn de gemiddelde pompprijzen van drie grote oliemaatschappijen, die in alle drie
de landen een aanzienlijk marktaandeel hebben (Shell, Total en Esso), bepaald. Deze
vergelijking tussen maatschappijen (met eenzelfde prijs/kwaliteitsstrategie) maakt een
nog betere vergelijking van prijsverschillen mogelijk. Dit gebeurt in paragraaf 2.2. Het
hoofdstuk sluit af met conclusies in paragraaf 2.3.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

19

2.1

Gemiddelde benzineprijzen aan de pomp
Figuur 2.2 geeft een overzicht van de gemiddelde ‘kale’ pompprijs bij bemande stations
gedurende de registratieperiode, onderscheiden naar hoofdwegennet (HWN) en
onderliggend wegennet (OWN). Alle benzinemerken zijn dus bij de bepaling van dit
gemiddelde meegenomen (voor zover het om bemande stations gaat). Dit betekent dat
onbemande stations (prijsvechters) en supermarkten (voornamelijk relevant in Frankrijk)
niet in de cijfers zijn opgenomen. De werkelijke gemiddelde prijzen op het OWN zullen
hierdoor gemiddeld lager liggen dan hier waargenomen5.

Figuur 2.2

Gemiddelde ‘kale’ pompprijs voor 1 liter Euro95 bij bemande tankstations langs het hoofdwegennet (HWN) en
onderliggend wegennet (OWN), in euro’s

0,45
0,40
0,35

euro

0,30
0,25

HWN

0,20

OWN

0,15
0,10
0,05
0,00
NL

DU

FR

B

In alle onderzochte landen ligt de gemiddelde kale pompprijs langs het hoofdwegennet
hoger in vergelijking tot het onderliggend wegennet. In Nederland is het verschil het
grootst, te weten 4,6 cent per liter. In België is het verschil het kleinst, 2,4 cent per liter.
De gemiddelde kale prijs ligt in Duitsland zowel op het HWN als OWN lager dan in
Nederland. In Frankrijk ligt de gemiddelde kale prijs alleen op het HWN lager dan in
Nederland, op het OWN zijn de kale prijzen gelijk. Voor België geldt dat op het
hoofdwegennet de kale prijzen gelijk zijn aan die in Nederland. Op het onderliggend
wegennet liggen de kale prijzen in België hoger dan in Nederland (zie ook tabel 2.1).

5

20

Uit de prijsregistratie in Frankrijk blijkt dat de gemiddelde kale prijs bij supermarkten 3,6 cent lager ligt dan de gemiddelde
kale prijs zoals hier gerapporteerd, te weten bij bemande stations met een shop langs het OWN.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Tabel 2.1

Het verschil in de kale prijs van 1 liter Euro95 bij bemande tankstations in België, Duitsland en Frankrijk ten
opzichte van Nederland (in eurocenten)
Verschil met Nederland

België

Duitsland

Frankrijk

0

-3,8

-1,6

+2,1

-2,2

0

(in centen)
Hoofdwegennet
Onderliggend wegennet

Tijdens de registratieperiode fluctueren de prijzen in Duitsland het sterkst (zie
onderstaande figuren 2.3 a en b). De Belgische prijzen fluctueren zowel op het
hoofdwegennet als het onderliggend wegennet mee met de maximumprijs6 en wijzigen
zich gedurende de registratieperiode maar twee keer. Kennelijk wordt op het
onderliggend wegennet in België een vaste korting gegeven ten opzichte van de
maximumprijs. Op het hoofdwegennet wordt de officiële maximumprijs gehanteerd.
Daggemiddelde van de kale pompprijs voor 1 liter Euro95 bij bemande tankstations langs het hoofdwegennet
(HWN) en onderliggend wegennet (OWN) in Nederland, Duitsland, Frankrijk en België, in euro’s gedurende de
periode 16/2/2009 – 15/3/2009

HWN
0,44
0,42

euro

0,40

NL

0,38

DU

0,36

FR

0,34

B

0,32
0,30
16-2
17-2
18-2
19-2
20-2
21-2
22-2
23-2
24-2
25-2
26-2
27-2
28-2
1-3
2-3
3-3
4-3
5-3
6-3
7-3
8-3
9-3
10-3
11-3
12-3
13-3
14-3
15-3

Figuur 2.3a

6

In België berekent het Ministerie van Economische Zaken dagelijks de prijs per liter van de eindproducten (o.a. benzine,
diesel, stookolie) op basis van hun internationale notering en de dollarkoers. Via een drempelmechanisme wordt vermeden
dat er dagelijks officiële prijswijzigingen zijn. Bij deze prijs wordt een distributiemarge gevoegd die alle operationele kosten
dekt om het product van de raffinaderij naar de consument te brengen (deze marge wordt halfjaarlijks berekend). Deze
distributiemarge bedroeg ten tijde van de prijsregistratie 15,636 eurocent/l. Daar komen ook nog eens bij: de kosten
verbonden aan de verplichte reservevoorraad, de bijdrage aan het Bodemsaneringsfonds voor tankstations en de taksen
(accijnzen en btw).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

21

Figuur 2.3b

OWN
0,44

euro

0,42
0,40

NL

0,38

DU

0,36

FR

0,34

B

0,32
16-2
17-2
18-2
19-2
20-2
21-2
22-2
23-2
24-2
25-2
26-2
27-2
28-2
1-3
2-3
3-3
4-3
5-3
6-3
7-3
8-3
9-3
10-3
11-3
12-3
13-3
14-3
15-3

0,30

Dat de prijzen op het HWN en OWN zich in elk land ten opzichte van elkaar op dezelfde
wijze ‘bewegen’ is duidelijk te zien in de volgende figuur. Nederland is hierbij als
representatief voorbeeld genomen, voor Duitsland, België en Frankrijk geven we deze
ontwikkeling in bijlage 6 weer.
Figuur 2.4

Daggemiddelde van de kale pompprijs voor 1 liter Euro95 bij bemande tankstations langs het hoofdwegennet
(HWN) en onderliggend wegennet (OWN) in Nederland, in euro’s gedurende de periode 16/2/2009 – 15/3/2009

Nederland
0,44
0,42

euro

0,40
0,38

HWN

0,36

OWN

0,34
0,32
16-2
17-2
18-2
19-2
20-2
21-2
22-2
23-2
24-2
25-2
26-2
27-2
28-2
1-3
2-3
3-3
4-3
5-3
6-3
7-3
8-3
9-3
10-3
11-3
12-3
13-3
14-3
15-3

0,30

2.2

Gemiddelde benzineprijzen van grote oliemaatschappijen aan de
pomp
Voor een nog betere vergelijking van prijzen zijn de gemiddelde pompprijzen bij
bemande tankstations van drie grote oliemaatschappijen, die in alle drie de landen een
aanzienlijk marktaandeel hebben (Shell, Total en Esso), bepaald. Vervolgens bekijken we
de prijsverschillen (voor kale prijzen) met Nederland. Tabel 2.2 geeft het resultaat.

22

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Tabel 2.2

Het verschil in de kale prijs van 1 liter Euro95 bij bemande tankstations in België, Duitsland en Frankrijk ten
opzichte van Nederland bij Shell, Total en Esso (in eurocenten)
Verschil met Nederland

België

Duitsland

Frankrijk

Hoofdwegennet

+0,3

-3,2

-1,7

Onderliggend wegennet

+2,4

-0,9

-0,1

(in centen)
Shell

Esso
Hoofdwegennet

+0,2

n.b.

n.b.

Onderliggend wegennet

+2,6

n.b.

+0,3

Total
Hoofdwegennet

-0,4

-4,6

-2,2

Onderliggend wegennet

+3,4

-2,8

+1,3

0

-3,8

-1,6

+2,1

-2,2

0

Gemiddeld alle benzinemerken (bemand)
Hoofdwegennet
Onderliggend wegennet

n.b.: niet bekend. In Duitsland zijn geen prijzen over Esso bekend. In de noordelijke regio van Frankrijk liggen
geen Esso tankstations langs het HWN.

Het ‘teken’ (plus of min) van de prijsverschillen die Shell, Esso en Total hanteren ten
opzichte van de Nederlandse markt wijkt nauwelijks af van het gemiddelde beeld, met
uitzondering van Frankrijk: Total, en in mindere mate Esso, vragen op het OWN hogere
(kale) prijzen dan in Nederland, dit in tegenstelling tot Shell die in Frankrijk dezelfde/iets
lagere (kale) prijzen hanteert als in Nederland. Tot slot kan worden opgemerkt dat het
prijsverschil met Nederland voor 1 liter euro95 geleverd door de grote oliemaatschappijen
(Shell, Total en Esso) in België iets groter is dan het gemiddelde prijsverschil. In
Duitsland is het beeld gemengd: de Shell prijzen verschillen minder met Nederland dan
de gemiddelde prijzen, de Total prijzen verschillen juist meer.

2.3

Conclusies
Op basis van voorgaande paragrafen kan het volgende worden geconcludeerd:
•
Tussen Nederland, Duitsland, Frankrijk en België zijn de prijsverschillen in kale
Euro95 pompprijzen veel minder groot dan zoals vermeld in het Oil Bulletin van juni
2008. Dit impliceert dat de cijfers in het Oil Bulletin van juni 2008 geen correct beeld
weergaven. De Commissie was zich daarvan bewust en heeft de cijfers hierop
aangepast. Uit de recente versies van het Oil Bulletin blijken de prijzen in Nederland
lager liggen dan in eerdere versies van het Oil Bulletin.
•
Uit voorliggend onderzoek blijkt dat in vergelijking tot Nederland 1 liter Euro95 in
Duitsland op het HWN gemiddeld 4 cent goedkoper is en op het OWN 2 cent. In
Frankrijk ligt de gemiddelde prijs voor Euro95 op het HWN een kleine 2 cent lager
dan in Nederland, op het OWN zijn de prijzen vergelijkbaar. Belgische prijzen op het
HWN voor Euro95 zijn eveneens gelijk aan Nederlandse prijzen op het HWN, op het
OWN is België 2 cent duurder.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

23

•

•
•
•

•

•

24

Het prijsverschil met Nederland voor 1 liter euro95 geleverd door de grote
oliemaatschappijen (Shell, Total en Esso) is in België iets groter dan het gemiddelde
prijsverschil. In Duitsland is het beeld gemengd: de Shell prijzen verschillen minder
met Nederland dan de gemiddelde prijzen, de Total prijzen verschillen juist meer. In
Frankrijk liggen de prijzen van Esso en Total langs het OWN hoger dan in Nederland
terwijl gemiddeld genomen de prijzen gelijk liggen aan Nederland.
In alle onderzochte landen ligt de gemiddelde kale pompprijs van Euro95 langs het
HWN hoger in vergelijking tot het OWN.
In Nederland is het verschil tussen prijzen op het HWN en OWN het grootst, in
België het kleinst.
De gemiddelde kale pompprijzen fluctueren in Duitsland op het HWN en het OWN
het meest. Dit beeld doet zich zowel voor op landelijk niveau als op het niveau van de
grote individuele oliemaatschappijen;
In België bewegen de gemiddelde kale pompprijzen van Euro95 mee met de
maximumprijs, zowel op het HWN als OWN. Kennelijk wordt er op het onderliggend
wegennet in België een vaste korting gegeven op de maximumprijs. Op het HWN
wordt de maximumprijs gehanteerd.
In alle landen is het aannemelijk dat de werkelijke prijzen op het OWN gemiddeld
lager zijn dan hier waargenomen. Dit komt omdat onbemande prijsvechters en
supermarkten niet in de cijfers zijn opgenomen.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

3 Prijsvorming op de markt voor Euro95

3.1

Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft hoe prijzen in Nederland tot stand komen. We beschrijven eerst
in paragraaf 3.2 wat de economische theorie zou voorspellen en confronteren dit dan met
de waarnemingen in paragraaf 3.3. Paragraaf 3.4 beschrijft hoe prijsvorming in andere
landen tot stand komt. Paragraaf 3.5 concludeert.

3.2

Prijsvorming volgens de economische theorie
Op de markt voor motorbrandstoffen is sprake van gedifferentieerde producten zowel in
kwaliteit (d.w.z. de mate van dienstverlening) als locatie. Volgens de theorie kunnen
bedrijven deze differentiatie benutten om marges te halen die hoger zijn dan bij perfecte
concurrentie. Het feit dat er dus winstmarges aanwezig zijn in deze markt is te
verwachten (waarbij uiteraard geldt hoe minder de concurrentie hoe hoger de marges).7
De benzinemarkt kent zowel vaste kosten (bijv. verwervingskosten, huur) als variabele
kosten (bijv. personeelskosten, accijns). De manier waarop prijzen tot stand komen,
aangenomen dat een individuele pomp zijn eigen prijs bepaalt, in dergelijke markten is
als volgt.
Eerst kijkt het bedrijf naar zijn inkoopprijs en telt daar alle variabele kosten bij op. Dit
definieert de prijs waarop het bedrijf op een liter benzine precies quitte draait. Het bedrijf
kan in de regel deze prijs niet werkelijk in rekening brengen omdat hij dan zijn vaste
kosten niet kan goedmaken. Een uitzondering hierop is als nevenverkopen zo hoog zijn
dat het bedrijf daarmee al zijn vaste kosten goedmaakt. Dit lijkt niet het geval te zijn in
deze markt. Ook is het zo dat overheden een deel van de neveninkomsten afromen door
locaties te veilen en hogere huurprijzen in rekening te brengen voor lucratievere locaties.
Door te kijken naar de vaste kosten en geschatte neveninkomsten, kan het bedrijf bepalen
hoe hoog de marge bovenop de ‘quitteprijs’ moet zijn om te kunnen overleven in de
markt. We noemen dit de overlevingsprijs. Vervolgens kijkt het bedrijf naar de locale
concurrentie. Die bepaalt uiteindelijk hoe ver het bedrijf boven de overlevingsprijs kan
gaan zitten. Uiteraard is het zo dat de overlevingsprijs niet uniform is. Die zal namelijk
per locatie verschillen, eenvoudigweg omdat de kosten en de mogelijkheid tot het behalen
van neveninkomsten per locatie verschillen.
7

Er dient overigens te worden opgemerkt dat perfect competition waarbij de marge nul is in de praktijk eigenlijk niet
voorkomt. Daarnaast is een zekere marge ook noodzakelijk om te kunnen investeren en innoveren etc..

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

25

De huurprijs of de verwervingskosten fungeren als een soort vaste kosten. Hoe hoger de
prijs is die een bedrijf voor een locatie moet betalen (of bereid is te betalen), hoe hoger de
overlevingsprijs. Het zegt nog niet direct iets over de prijs aan de pomp, want die hangt
als gezegd af van de concurrentieverhoudingen. Evenwel, als een bedrijf bereid is veel te
betalen voor een locatie (via huur of veiling), betekent dit dat het bedrijf verwacht dit via
zijn marges terug te verdienen (anders doet het bedrijf niet mee of biedt het lager). Een
hoge veilingprijs kan daarmee soms een slecht signaal voor de consument zijn (en minder
voor het bedrijf of de staatskas).
In een markt met afgestemd gedrag kan men zien dat de laatste stap, namelijk het
inschatten van lokale concurrentiekracht, onderdrukt wordt. Dat wil zeggen dat er minder
prijsverschillen zijn dan op basis van lokale karakteristieken mag worden verondersteld.
Of anders gezegd, dat bedrijven meer op basis van hun kosten dan op basis van
concurrentie bepalen wat de prijs is. Het kan overigens ook zo zijn dat het gebrek aan
prijsverschillen veroorzaakt wordt door regulering, zoals in België.
In het algemeen kan het ook zo zijn dat juist gelijke prijzen wijzen op perfecte
concurrentie. Dit is alleen maar waar in markten met symmetrische kosten. In deze markt
is hiervan geen sprake. De benzinemarkt werkt in principe goed als er prijsverschillen
zijn en als die prijsverschillen verklaard kunnen worden door andere dienstverlening, een
andere vraagelasticiteit of een andere concurrentiedruk.

3.3

Prijsvorming volgens de empirie
Hoe verhoudt het theoretische verhaal van hierboven zich nu met de empirie in
Nederland? Als de markt concurrerend is, zoals in de zin van het uitblijven van afgestemd
gedrag, dan moeten we prijsverschillen logisch kunnen verklaren. Hiertoe hebben we de
acht locaties gekozen met de laagste prijs en die vergeleken met de acht locaties met de
hoogste prijs. Vervolgens hebben we Google Maps gebruikt om te achterhalen wat de
omgevingskarakteristieken zijn van de diverse stations langs het HWN met
respectievelijke hoge en lage prijzen.
Tabel 3.1 geeft een overzicht in de factoren die bijdragen aan een sterke of minder sterke
concurrentiedruk. Veel factoren liggen voor de hand. Aan de ene kant zijn het factoren
die te maken hebben met concurrenten (veel of weinig, dichtbij of ver weg, prijsvechters
in de buurt of niet), aan de andere kant met de vraag (meer of minder intensief gebruikte
wegen, grote of kleine steden, Randstad of niet).
Van de stations met hogere prijzen liggen er een paar op zeer drukke snelwegen en is de
nabijgelegen concurrent redelijk ver weg. Ook zijn er stations waarbij de nabijgelegen
concurrent van hetzelfde merk is. Voor stations met lagere prijzen geldt het omgekeerde.
Er zijn prijsvechters in de buurt, er zijn minder gebonden klanten of er zijn meerdere
concurrenten op het HWN in de buurt.
Het feit dat je deze factoren in de empirie terugziet, is een sterke aanwijzing dat de markt
als een gewone markt functioneert. Dat wil niet zeggen dat de tarieven niet lager kunnen.

26

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Immers is het zo (zoals onderstaande voorbeelden uitwijzen) dat er locaties zijn met
beperkte concurrentiedruk. Aangezien het moeilijk is iets aan de vraagkant te veranderen
(het plaatsen van prijs(vergelijkings)palen zal voor dit specifieke probleem naar
verwachting weinig effect sorteren, omdat veel vraagfactoren meer te maken hebben met
tijd of voorkeuren voor bepaalde diensten dan met transparantie), kan men ervoor kiezen
op die locaties de druk op te voeren door meer concurrenten in de buurt toe te laten.
Overigens is het ook zo dat een deel van de overwinsten die mogelijk zijn op de locaties
met beperkte concurrentie door de overheid wordt geïncasseerd doordat bedrijven bereid
zijn hogere veilingprijzen of hogere huurprijzen te betalen voor dergelijke locaties. In dat
geval is er dus een afruil tussen het creëren van consumentensurplus (via verhoogde
concurrentiedruk) en belastingopbrengsten.
Tabel 3.1

Karakteristieken stations langs HWN met lage en hoge prijzen
Lage prijzen
Locatie

Concurrentie

Hoge prijzen

Tussen twee steden/dorpen

Bij grote stad, Randstad

Snelweg met lagere intensiteit

Snelweg met hogere intensiteit

Aan begin/eind snelweg/ vlakbij afslag

Midden op de snelweg

Meerdere concurrenten in de buurt

Weinig tot geen concurrenten

Prijsvechters in de buurt

Geen prijsvechters in de buurt

De in Tabel 3.1 gevonden effecten kunnen relatief eenvoudig geverifieerd worden door
prijzen te meten en Google Maps te gebruiken. Het verifiëren of de hierboven beschreven
theoretisch verwachte manier waarop prijzen tot stand komen ook in de praktijk
waargenomen wordt, heeft een illustratief karakter. Op basis van de beperkte
waarnemingen kunnen geen econometrisch verantwoorde uitspraken gedaan worden over
het relatieve belang van de diverse factoren. Het doel van deze exercitie is evenwel om
aan te geven hoe de prijsvorming werkt, hoe pompstations omgaan met concurrentiedruk
en welke factoren aanleiding lijken te geven tot die concurrentiedruk. Een beperkte
illustratie dient dat doel.

3.4

Prijsvorming in andere landen
Deze paragraaf beschrijft beknopt en in algemene zin hoe de manier van prijsvorming in
Nederland, zoals uiteengezet in de vorige paragrafen, zich verhoudt tot de ons
omringende landen. Een uitgebreide analyse vindt plaats in hoofdstuk 5 en in bijlage 9.
In België wordt de prijsvorming beïnvloed door de overheid via maximumprijzen. De
details daarvan staan in bijlage 9. Voor dit hoofdstuk is van belang dat dit een heel andere
vorm van concurrentie impliceert dan in Nederland.
In Duitsland vindt de prijsvorming net als in Nederland plaats met een belangrijke
uitzondering. In Duitsland wordt veel gewerkt volgens een agentstructuur. Hierbij blijven
de oliemaatschappijen eigenaar van de brandstof en dus ook verantwoordelijk voor de

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

27

prijszetting. Dit stelt hen in staat sneller in te spelen op veranderingen in bijvoorbeeld
Platts prijzen8 of gedragingen van concurrenten. We zien in Duitsland dan ook een veel
grotere fluctuatie in prijzen dan in andere landen.
Een implicatie hiervan is dat de transparantie in Duitsland voor oliemaatschappijen hoger
is dan in ander landen en dat ze sneller aan de prijsknoppen kunnen zitten. We kunnen dit
zien door naar Figuur 3.1 te kijken. Duitsland volgt de Platts prijzen vrijwel onmiddellijk.
Nederland volgt ook de Platts prijzen maar met een veel rustiger patroon9.
Figuur 3.1

Gemiddelde Platt prijs (FOB) en daggemiddelde van de kale pompprijs voor 1 liter Euro95 bij bemande
tankstations langs het hoofdwegennet (HWN) en onderliggend wegennet (OWN) in Nederland en Duitsland, in
euro’s gedurende de periode 16/2/2009 – 15/3/2009

0,43
0,41
0,39
0,37
0,35
0,33
0,31
0,29
0,27
0,25

platt
HWN
OWN

16-2
17-2
18-2
19-2
20-2
21-2
22-2
23-2
24-2
25-2
26-2
27-2
28-2
1-3
2-3
3-3
4-3
5-3
6-3
7-3
8-3
9-3
10-3
11-3
12-3
13-3
14-3
15-3

eurocent

Nederland

0,41
0,39
0,37
0,35
0,33
0,31
0,29
0,27
0,25

platt
HWN
OWN

16-2
17-2
18-2
19-2
20-2
21-2
22-2
23-2
24-2
25-2
26-2
27-2
28-2
1-3
2-3
3-3
4-3
5-3
6-3
7-3
8-3
9-3
10-3
11-3
12-3
13-3
14-3
15-3

eurocent

Duitsland

8
9

28

Platt is een onafhankelijk onderzoeksbureau dat dagelijks de af-raffinage prijzen van benzine en diesel publiceert.
Uit onderzoek door Bettendorf e.a. (2008) is gebleken dat asymmetrische prijsaanpassingen op Nederlandse benzinemarkt
verwaarloosbaar zijn.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Tenslotte, Frankrijk lijkt op Nederland met dien verstande dat op het OWN een actievere
rol is voor hypermarches en, zoals in hoofdstuk 5 nader uit de doeken wordt gedaan,
bedrijven er beter in slagen de verschillende markten te segmenteren.

3.5

Conclusie
Dit hoofdstuk legt uit hoe prijzen in theorie tot stand komen en hoe de theorie zich
verhoudt met de praktijk.
In een normaal functionerende markt kijken bedrijven naar hun inkoopprijzen en
variabele kosten om te bepalen wat de prijs is waarop ze quitte draaien per liter.
Vervolgens bepalen ze de marge die nodig is om hun vaste kosten goed te maken. De
winstmarge is dan gerelateerd aan de concurrentieverhoudingen ter plaatse. Er zijn
duidelijke aanwijzingen dat dit inderdaad de handelwijze in Nederland is: locale factoren
in concurrentie en vraag maken het verschil uit tussen hoge en lage prijzen.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

29

30

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

4 Kostenfactoren ter verklaring van
prijsverschillen

4.1

Inleiding
De uiteindelijk te betalen prijs voor een liter Euro95 of diesel bij een tankstation bestaat
uit verschillende componenten, te weten:
•
De kosten voor ruwe olie
•
Raffinagekosten
•
Opslag- en distributiekosten
•
Verkoopkosten tankstation
•
Accijnzen en heffingen
•
BTW
•
Kortingen
Om verschillen in prijzen voor Euro95 in de onderzochte landen te verklaren is het op
kwantitatieve wijze inzichtelijk maken van de prijsopbouw de beste manier. Dit is ons
niet gelukt. Hiervoor zijn twee redenen aan te wijzen. Allereerst geldt dat factoren tot op
het niveau van een individueel tankstation (flink) kunnen verschillen. Dit maakt het
onmogelijk om kosten helder door te rekenen. Ten tweede gaat het om
concurrentiegevoelige informatie die oliemaatschappijen en –handelaren niet openbaar
willen maken.
Daarom is gekozen voor een andere aanpak. Voor iedere onderscheiden kostengroep
geven we aan in hoeverre het aannemelijk is dat de kosten in het buitenland significant
afwijken van de Nederlandse situatie. Daaruit volgt een kostengerelateerde verklaring
voor geconstateerde prijsverschillen (zie hoofdstuk 2). Indien mogelijk kwantificeren we
de kostenverschillen.

4.2

Kostenfactoren
Tijdens het onderzoek zijn interviews gehouden met verschillende betrokkenen uit het
veld (zie bijlage 11). Daarbij zijn verschillende kostenposten besproken die mogelijk een
verklaring geven van de prijsverschillen tussen landen. Op basis van deze gesprekken is
de volgende tabel opgesteld:

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

31

Tabel 4.1

Overzicht factoren die wel en niet van invloed zijn op prijsverschillen tussen landen
Van invloed op kostenverschillen

Niet van invloed op kostenverschillen

Door overheidsregulering
Biocomponent

OZB

Milieueisen
Vergoedingssystematiek/precariorechten
Verwervingskosten tankstations
Omzet/assortiment winkels

Niet door overheidsregulering
Opslag- en transportkosten

Platts prijzen

Kortingen

Additieven

Doorzet

Personeelskosten
Inventariskosten station
Energiekosten
Kosten betalingsverkeer
Overige kosten

‘Niet van invloed op kostenverschillen’ zijn kostenposten die òf zodanig klein zijn dat zij
nauwelijks een rol spelen in de uiteindelijk te betalen pompprijs òf het zijn kosten die in
de onderzochte landen niet of nauwelijks van elkaar verschillen. Bijlage 8 gaat nader in
op deze kosten. Dit hoofdstuk spitst zich alleen toe op de wel van invloed zijnde
kostenposten.

4.3

Kostenverschillen door overheidsregulering

4.3.1

Biocomponent

Het Europees beleid voor biobrandstoffen is vastgesteld op 8 mei 2003 in de EU-richtlijn
2003/30. De EU-richtlijn uit 2003 verplicht lidstaten om zich in te spannen om
biobrandstoffen voor het wegverkeer op de markt te krijgen. Volgens deze richtlijn zou in
2005 2% van de energie-inhoud van fossiele brandstoffen uit biobrandstoffen moeten
bestaan, oplopend tot 5,75% in 2010. Deze percentages zijn streefwaarden. Lidstaten zijn
niet verplicht ze over te nemen.10
Nederland
In Nederland zijn leveranciers van benzine en diesel voor het wegverkeer op grond van
de biobrandstoffenverplichting verplicht om een minimum aandeel van benzine en diesel
als biobrandstof op de markt te brengen. Voor 2008 bedroeg dit minimum aandeel 3,25%
en voor 2009 is dit 3,75%. De verplichting loopt geleidelijk op tot 2010. Oorspronkelijk
was voor 2010 het verplichte percentage 5,75%. In het najaar van 2008 zijn de verplichte
percentages naar beneden bijgesteld: 3,75% voor 2009 en 4,0% voor 2010. Als oorzaak
10

32

Bron: http://www.vrom.nl/pagina.html?id=20931

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

voor de aanpassing geeft de minister van VROM drie redenen: ten eerste de twijfel aan de
effectiviteit bij het reduceren van broeikasgasemissies, ten tweede de twijfel aan de
duurzaamheid van biobrandstoffen en ten derde de mogelijke concurrentie met voedsel11.
Het verplicht op de markt brengen van een aandeel biobrandstoffen kan plaatsvinden door
aan iedere liter verkochte benzine en diesel dat percentage biobrandstof toe te voegen,
dan wel een kleiner deel van het totaal als pure biobrandstoffen of als hogere blends op de
markt te brengen, of een mengvorm van beide systemen. Indien de biocomponent wordt
gemixed met ‘gewone’ brandstof, zoals bijvoorbeeld in Euro95, dan worden de
biobrandstoffen op dezelfde wijze belast als fossiele brandstoffen.
SenterNovem heeft in haar Monitoring biobrandstofprijzen de meerprijs berekend als
gevolg van het toevoegen van biobrandstof (ethanol) in de benzine. In december 2008,
met een biocomponent van 3,25% ethanol, was de meerprijs voor een liter benzine 0,6
cent (excl. belastingen).
Figuur 4.1

Meerprijs liter benzine (en diesel) door toevoeging biobrandstoffen in 2007 - 2008

2,0
1,0
0,0
-1,0
jan-07

apr-07

jul-07

okt-07

Meerprijs biodiesel

jan-08

apr-08

jul-08

okt-08

jan-09

Meerprijs ethanol

Bron: SenterNovem, Monitor Biobrandstofprijzen, Q4 2008

Leveranciers van benzine en diesel kunnen aan de biobrandstof verplichting voldoen door
zelf biobrandstoffen op de markt te brengen, maar ook door op de markt gebrachte
biobrandstoffen van anderen in te kopen. Dit administratief verhandelen van
biobrandstoffen vindt plaats in de vorm van zogenaamde biotickets. Een bioticket is als
het ware een contract waarin twee partijen afspreken dat de ene partij voor een bepaalde
hoeveelheid brandstof de verplichting overneemt van de andere partij12.
De grote oliemaatschappijen mengen bij voor zichzelf en voor het verkopen van
biotickets. Ditzelfde geldt voor middelgrote spelers en sommige kleinere organisaties.
Kleine spelers kopen over het algemeen biotickets omdat het voor hen economisch en
logistiek niet haalbaar is om zelf bij te gaan bijmengen. Dit heeft tot gevolg dat, alhoewel
slechts een klein deel van de biotickets verhandeld wordt, de handelsprijs van de
biotickets een indicatie van de prijs geeft van een kubieke meter benzine met daarin het
verplichte percentage biocomponent.
In februari 2009 kostte een bioticket voor benzine 16 à 17 euro per kubieke meter
benzine. Dit betekent dat de prijs om 1 m3 bio-ethanol via biotickets op de markt te laten

11
12

VROM, 13 oktober 2008 DGM 2008099192.
Bron: SenterNovem.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

33

brengen circa € 440 kost. In de tweede helft van februari bedroeg de gemiddelde Platts
prijs voor Euro95 € 308 per m3 . Dit betekent dat 1 m3 bio-ethanol op dat moment ruim
42% meer kost dan pure Euro95. Bij een aandeel van 3,75% bio-ethanol in Euro95
betekent dit een prijsverhoging van de pompprijs met circa 1,6% (3,75*42). Bij een
gemiddelde kale pompprijs van € 0,40 langs het HWN en € 0,36 op het OWN betekent dit
dat zonder bio-ethanol de kale prijs in Nederland 0,6 cent/liter lager zou liggen. Dit is in
lijn met de monitor van SenterNovem in Q4 2008.
België
Op dit moment is het percentage biobrandstof dat wordt bijgemengd in België hooguit
1%. Om het gebruik van biobrandstoffen te stimuleren opteerde de Belgische regering er
in 2006 voor om biobrandstoffen te stimuleren via fiscale vrijstellingen. Uit de interviews
komt naar voren dat dit echter zo goed als niets heeft opgeleverd. Zo kan er vrijwel
nergens in België biobrandstof worden getankt. Volgens geïnterviewden komt dit door de
wijze waarop ervoor gekozen is het gebruik van biobrandstoffen te stimuleren. Bij
aankoop van biobrandstoffen bij een tankstation wordt een korting gegeven op de
accijnzen. De biobrandstoffen zelf kunnen echter bij slechts een beperkt aantal bedrijven
worden gekocht. Deze bedrijven hebben de korting onmiddellijk verwerkt in de
aankoopprijs waardoor het fiscale voordeel volledig is afgeroomd en daardoor niet voor
de verwachte stimulans heeft gezorgd.
Daarom heeft de Belgische regering onlangs besloten dat producenten van benzine en
diesel vanaf 1 juli 2009 verplicht worden om 4% biobrandstoffen te mengen in diesel en
benzine. De verplichting geldt voorlopig voor 2 jaar. Indien de markt zo voldoende op
gang wordt getrokken, vervalt de verplichting nadien. Zo niet dan wordt de maatregel
verlengd. De fiscale vrijstelling van accijnzen blijft bestaan13.
Het feit dat in België ten tijde van de prijsmetingen maximaal 1% van Euro95 uit
biobrandstoffen bestaat drukt de kale prijs met circa 0,5 cent in België ten opzichte van
Nederland14.
Frankrijk
De Franse overheid heeft wettelijk vastgelegd welk percentage van geleverde
motorbrandstoffen uit biobrandstoffen moet bestaan. Voor 2008 is dit percentage
vastgelegd op 5,75%, oplopend naar 7% in 2010. De leveranciers van benzine en diesel
mogen, net als in Nederland, aan deze verplichting voldoen door biobrandstoffen bij
benzine en diesel bij te mengen of door speciale biobrandstofmengsels of zelfs pure
biobrandstoffen op de markt te brengen.
Het is onbekend welk percentage aan biobrandstoffen in 2009 wordt bijgemengd in
Euro95. Het effect op de kale prijs kan dan ook niet worden ingeschat. Wel kan een range
van uitkomsten worden gegeven, uitgaande van het minimum percentage in België (1%
bijmenging) en het wettelijk maximaal toegestane percentage in Frankrijk (5%
13
14

34

Bron: Belga, 3-4-2009
In Nederland leidt 3,75% biocomponent tot een 0,64 cent hogere prijs/liter. Onder de veronderstelling dat de prijs van een
bioticket tevens de prijs van bio-ethanol in België weerspiegelt, leidt 1% biocomponent dan tot een 0,17 cent hogere (kale)
prijs in België. In vergelijking met Nederland betekent dit dat de kale prijs theoretisch gezien (2,75*0,17=) 0,47 cent lager
zou moeten liggen in België.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

bijmenging). Wanneer slechts 1% bijmenging plaatsvindt, drukt dat de kale prijzen met
0,5 cent (zie berekeningen onder België) ten opzichte van Nederland. Bij een bijmenging
van 5% verhoogt dat de kale prijs met circa 0,21 cent ten opzichte van Nederland 15.
Duitsland
In Duitsland is op 1 Januari 2007 het Biokrafstoffquotengesetz in werking getreden16.
Deze wet verplicht leveranciers van benzine en diesel een stijgend aandeel van benzine en
diesel als biobrandstof op de markt te brengen. In 2009 geldt de verplichting dat Euro95
voor 2,8% wordt bijgemengd met biobrandstof17. In 2008 bedroeg dit aandeel 2%.
Net als in Nederland mogen de leveranciers van benzine en diesel aan de verplichting
voldoen door biobrandstoffen bij benzine en diesel bij te mengen of door speciale
biobrandstofmengsels of zelfs pure biobrandstoffen op de markt te brengen. Indien de
biocomponent wordt gemixed met ‘gewone’ brandstof dan worden de biobrandstoffen op
dezelfde wijze belast als fossiele brandstoffen. Net als in Nederland kan een bedrijf aan
deze verplichting voldoen door zelf deze biobrandstoffen op de markt te brengen dan wel
deze in te kopen bij een derde partij.
De kosten van bijmenging met ethanol worden in Duitsland geschat op circa 3 cent per
liter18. Dit is hoger dan in Nederland ondanks het feit dat er slechts 2,8% hoeft te worden
bijgemengd. Dit wordt veroorzaakt doordat in Duitsland alleen de duurdere
gedenatureerde ethanol19 mag worden gebruikt voor bijmenging. De bijmenging in
Duitsland verhoogt de kale prijs aldus met circa 0,24 cent ten opzichte van Nederland.

Conclusie
Het bijmengen van Euro95 (en diesel) met bio-ethanol (bio-diesel) leidt in de door ons
onderzochte periode tot hogere brandstofprijzen omdat de prijs van bio-ethanol (en biodiesel) hoger ligt dan die van fossiele brandstoffen.
In Nederland ligt het percentage bio-ethanol dat dient te worden bijgemengd hoger in
vergelijking tot Duitsland en België. Dit beïnvloedt de prijzen: in België met een halve
cent, in Duitsland (omdat alleen met de duurdere gedenatureerde ethanol mag worden
bijgemengd) is het effect op de prijs 2,4 cent. Voor Frankrijk ligt het effect tussen min 0,5
cent tot plus 0,21 cent.

15

16
17
18
19

In Nederland leidt 3,75% biocomponent tot een 0,64 cent hogere prijs/liter. Onder de veronderstelling dat de prijs van een
bio-ticket tevens de prijs van bio-ethanol in Frankrijk weerspiegelt, leidt 5% biocomponent dan tot een 0,85 cent hogere
(kale) prijs in Frankrijk. In vergelijking met Nederland betekent dit dat de kale prijs theoretisch gezien (1,25*0,17=) 0,21 cent
hoger zou moeten liggen in Frankrijk.
Bron: www.zoll.de
http://www.bio-kraftstoffe.info/kraftstoffe/rahmenbedingungen.html
Bron: ZTG (centrale verbond van Duitse pomphouders)
Gedenatureerde bio-ethanol ontstaat door toevoeging van chemische ingrediënten aan normale ethanol (90-100% pure
alcohol). Hierdoor is de bio-ethanol ongeschikt voor menselijke consumptie.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

35

Tabel 4.2

Effect biocomponent op kale prijs van 1 liter Euro95
Biocomponent

België

Duitsland

Frankrijk

Prijsverschil ten opzichte

-0,5 cent

+2,4 cent

-0,5 tot +0,21 cent

van Nederland voor 1
liter Euro95 (kale prijzen)

4.3.2

Milieueisen

Wettelijke milieueisen leiden tot milieukosten. Op verschillende plaatsen in het traject
van raffinaderij naar consument worden milieukosten gemaakt. De milieu-investeringen
in af-raffinage zijn geharmoniseerd in Europees verband. Kostenverschillen zullen
hierdoor niet of nauwelijks optreden20. Deze paragraaf richt zich daarom op de milieuinvesteringen die tankstations (moeten) verrichten.
Nederland
Per 1 januari geldt voor tankstations zonder LPG het Activiteitenbesluit Tankstation. Dit
besluit heeft de AMVB Tankstations Milieubeheer vervangen. Inhoudelijk is er niet veel
veranderd. De belangrijkste wijziging is o.a. dat onder dit besluit niet alleen de
tankstations vallen maar meerdere branches. De milieuvoorschriften worden nu per soort
activiteit geregeld ongeacht de branche.
Voor de bescherming van de bodem, het grondwater en de lucht bij tankstations zijn
diverse milieueisen opgesteld. De belangrijkste zijn:
•
Vloeistofdichte vloeren (sinds 1994). Om de 6 jaar dient de vloer te worden gekeurd.
•
Een ondergrondse opslagtank van staal wordt ten minste eens in de 15 of 20 jaar
gekeurd (afhankelijk van het type tank). De termijn bedraagt 10 jaar indien de
ondergrondse opslagtank is gelegen in een grondwaterbeschermingsgebied. Een
ondergrondse opslagtank van kunststof wordt ten minste eens in de 10 tot 15 jaar
gekeurd (afhankelijk van het type tank). Daarnaast wordt de opslagtank ten minste
eens per jaar gecontroleerd op de aanwezigheid van water en bezinksel.
•
Om bodemverontreiniging ten gevolge van overvulling te voorkomen moet een tank
zijn voorzien van een overvulbeveiliging.
•
Onderhoudswerkzaamheden (aan installaties of ondergrondse tanks) mogen alleen
door hiervoor erkende bedrijven worden uitgevoerd.
•
Bij het gebruik van een ondergrondse opslagtank moet ook een verzekering zijn
afgesloten om de schade van een eventuele bodemverontreiniging te dekken. Het
besluit kent een vast verzekerd bedrag van € 225.000,- per opslagtank.
•
Dampretour systemen (sinds 1994). In Nederland is het verplicht om 75% van de
benzinedampen die vrijkomen tijdens het tanken van auto op te vangen.
Indien een tankstation tevens LPG verkoopt dient tevens te worden voldaan aan het
Besluit LPG-tankstations milieubeheer21. De belangrijkste eisen in dit Besluit zijn:
20
21

36

Bron: De markt voor motorbrandstoffen, NEI, november 2001.
Zie http://wetten.overheid.nl/BWBR0004327/geldigheidsdatum_05-05-2009

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

•
•
•

•
•

het LPG-reservoir en de leidingen met hun toebehoren dienen elke 6 jaar te worden
gekeurd.
De installatie moet ten minste éénmaal per half jaar door een door de Dienst voor het
Stoomwezen geaccepteerde installateur worden gecontroleerd.
Indien de inrichting is geopend voor de aflevering van LPG moet een met het toezicht
belast persoon, met een leeftijd van ten minste 18 jaar, in de inrichting aanwezig zijn.
De met het toezicht belaste persoon moet over voldoende deskundigheid beschikken,
zowel ten aanzien van de bij normaal bedrijf in acht te nemen
veiligheidsvoorschriften, als ten aanzien van de in geval van een gaslekkage of brand
noodzakelijk te verrichten handelingen.
De gehele inrichting moet tijdens bedrijf dusdanig zijn verlicht dat voldoende
overzicht is gewaarborgd. Alleen elektrische verlichting mag zijn toegepast.
Nabij het aflevertoestel en in het bedieningsgebouw moet een draagbaar
poederblustoestel met een vulling van tenminste 6 kg blusstof aanwezig zijn. Het
blustoestel moet tenminste éénmaal per jaar door een deskundige op zijn goede
werking worden onderzocht.

In een onderzoek uit 2001 zijn de kosten in Nederland voortvloeiend uit milieuwetgeving
op 2,4 guldencent/liter berekend. In Euro’s komt dit neer op 1,08 eurocent/liter. Dit
bedrag is inclusief de grondsaneringskosten van 0,45 eurocent die momenteel in
Nederland niet meer behoeven te worden gemaakt omdat deze sanering inmiddels is
afgerond. Dit brengt de destijds berekende milieukosten op 0,63 eurocent. Rekening
houdend met de inflatie (14%)22 over de periode 2001-2009 brengt dit de huidige kosten
op ca. 0,72 eurocent/liter.
België
In Vlaanderen moesten tussen 2004 en 2006 alle stations aangepast worden aan een aantal
milieuvereisten. De stations in Wallonië krijgen tijd tot 2010. Het gaat om volgende
milieuinvesteringen:
•
Lekdetectie bij tanks;
•
Dubbelwandige leidingen met een vloeistof in de dubbele wand en detectie bij
verontreiniging;
•
Dubbelwandige ketels (deze zijn niet verplicht in Nederland);
•
Vloeistofdichte vloeren (Lekdichte pistes);
•
Dampretoursysteem (Gasrecuperatie) bij benzine (klaar einde 2007).
Inmiddels zijn er in Vlaanderen de nodige investeringen gedaan. De kosten hiervan voor
een station met shop worden geschat op € 800.000 tot € 900.000. De kosten worden in 15
jaar afschreven. Uitgaande van een gemiddelde doorzet van 2,9 mln liter bij een Belgisch
tankstation komt dit neer op 2 cent/liter (bij Vlaamse tankstations, in Wallonië moeten de
grootste investeringskosten nog worden gemaakt). Gemiddeld voor heel België wordt
daarom uitgegaan van een kostenpost van 1 cent/liter brandstof.
Daarnaast vinden er ook controles plaats. Zo is er om de vijf jaar een bodemonderzoek
vereist, indien de jaarlijkse benzinecapaciteit een minimum van 30.000 liter bedraagt. Bij
een capaciteit onder de 30.000 liter, is dit slechts om de 20 jaar vereist. Om de 2 jaar
22

Inflatie voor een werknemersgezin, bron CBS.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

37

vindt er een beperkt onderzoek door controle-organisme plaats (kosten € 150). Elk station
heeft tevens een milieucoördinator (kosten € 200 per jaar): deze brengt 4 keer per jaar
verslag uit aan de uitbater. Meestal is de milieucoördinator een extern persoon maar een
zelfstandige uitbater kan het ook zelf zijn. De kosten samenhangend met de controles zijn
verwaarloosbaar. Daarnaast geldt volgens de Belgische expert dat toepassing van milieuen arbeidsregels met name in Wallonie minder streng worden toegepast in vergelijking tot
Nederland (en in mindere mate Vlaanderen).
Tot slot kan worden opgemerkt dat er bodemsaneringsfonds – BOFAS – is opgericht om
de bodem van tankstations in België te saneren. In Nederland is de bodemsanering al
begin jaren 90 begonnen en is een aantal jaar geleden voltooid (Stichting Uitvoering
Bodemsanering Amovering Tankstations, SUBAT). Een gemiddelde bodemsanering in
België kost € 100.000 waarvan de eigenaar van het pompstation, bij voortzetting van het
station, € 40.000 zelf dient te betalen en rest uit het BOFAS fonds betaald wordt. De
hiermee samenhangende kosten per liter, uitgaande van een afschrijvingstermijn van 15
jaar en een gemiddelde doorzet van 2,9 mln liter, zijn marginaal.
Frankrijk
Voor Frankrijk is geen overzicht beschikbaar van de verschillende milieueisen waaraan
tankstations moeten voldoen. De Franse overheid is hier momenteel wel mee bezig.
Tankstations worden wel gekwalificeerd als een potentieel gevaar voor de
volksgezondheid en zijn als zodanig opgenomen in de Code l’environnement
(milieuwetgeving). Hierin staan de volgende eisen voor tankstations:
•
Nieuwe ondergrondse opslagtanks moeten dubbelwandig zijn en voorzien van een
lekdetectie systeem of zij moeten zijn geplaatst in een bak met een lekdetectie
systeem. Ondergrondse opslagtanks die niet dubbelwandig zijn (en niet in een bak
staan) moeten in 2010 zijn vervangen;
•
Het tankstation moet voldoende afstand bewaren tot huizen en gebouwen;
•
Het tankstation moet beschikken over een dampretoursysteem.
Geïnterviewde partijen konden niet aangeven of de milieukosten in Frankrijk per saldo
veel verschillen van de kosten in Nederland.
Duitsland
Vergelijkbare verplichte preventieve milieu-investeringen zoals in Nederland (b.v. een
vloeistofdichte verharding, dampretourinstallaties en overvulbeveiliging) zijn ook in
Duitsland al jaren verplicht. Opslagtanks worden om de 5 jaar gecontroleerd, gastanks om
de 2 jaar. Inspecties worden door onafhankelijke autoriteiten uitgevoerd.
Kostenverschillen met Duitsland als gevolg van verschillende milieueisen worden dan
ook niet of nauwelijks verwacht. Ook uit de gesprekken komt het beeld naar voren dat de
milieukosten in Duitsland nauwelijks afwijken van de kosten in Nederland.
Conclusie
Het kostenverschil tussen Nederland en de overige onderzochte landen als gevolg van
andere milieuwetgeving zijn minimaal. De kosten in België liggen misschien marginaal
hoger dan in Nederland, bedacht moet echter worden dat Wallonië achterloopt bij de
implementatie van de milieumaatregelen en dat milieu- en arbeidsregels met name in

38

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Wallonië minder streng worden toegepast in vergelijking tot Nederland (en in mindere
mate Vlaanderen). De milieukosten in Duitsland wijken niet of nauwelijks af van
Nederland, over Frankrijk kunnen geen uitspraken worden gedaan.
Tabel 4.3

Effect milieueisen op kale prijs van 1 liter Euro95
Milieueisen

België

Duitsland

Frankrijk

Prijsverschil ten opzichte

0 (max. +0,3 cent)

0 cent

onbekend

van Nederland voor 1
liter Euro95 (kale prijzen)

4.3.3

Gebruiksvergoedingen

Nederland
Alle tankstations langs de rijksweg in Nederland betalen een gebruiksvergoeding aan het
Rijk. Sinds 1 januari 2002 geldt er een nieuwe vergoedingssystematiek voor gebruik van
Staatseigendom voor het hebben en behouden van een motorbrandstoffenverkooppunt
langs een rijksweg. In de volksmond wordt in plaats van vergoedingssystematiek
overigens meestal gesproken over precariorechten.
Tankstations langs het onderliggend wegennet betalen eveneens gebruiksvergoedingen,
echter alleen indien de grond niet in eigendom is en wanneer de provincie of gemeente
een gebruiksvergoeding vraagt.
De gebruiksvergoeding op het HWN is opgebouwd uit een vaste en variabele
component23. De vaste component wordt berekend aan de hand van een REN score (“real
estate norm”) die drie componenten heeft:
•
Passantenstroom (83% van de score)
•
Voorzieningen aanwezig op de locatie (7% van de score)
•
Kavelgrootte van de locatie (10% van de score)
De variabele component wordt berekend naar doorzet van liters brandstof.
De gebruiksvergoeding op het OWN verschilt per provincie en gemeente. De
gebruiksvergoeding op het OWN is lager dan op het HWN. Daar komt bij dat de
meerheid van de stations op eigen grond staat en dus geen gebruiksvergoeding hoeft te
betalen.
De vaste gebruiksvergoeding is dus afhankelijk van de REN-score (lopend van 0 t/m
100). Uit gegevens van de veiling van stations gedurende 2002 t/m 2008 blijkt dat de
REN-scores uiteenlopen van 3 tot 76, waarbij de meeste scores tussen de 20 en de 40
liggen. Uitgaande van een REN-score van 30 punten, bedraagt de vast gebruikvergoeding
€ 30.000. Bij een score van 60 punten bedraagt deze ruim € 150.000 In de variabele
component is een progressie ingebouwd waardoor de variabele vergoeding per liter
toeneemt naarmate er een hogere omzet wordt gerealiseerd. Bij een doorzet van 7,5 mln
23

Ministerie van Financiën (2009).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

39

liter24 bedraagt de variabele component € 43.350 per jaar. Bij een doorzet van 10 mln liter
bedraagt de variabele component € 68.150.
Uitgaande van een REN-score van 30 punten en een doorzet van 7,5 mln liter25 bedraagt
de totale gebruiksvergoeding € 73.350 per jaar ofwel 1 cent per liter. Een REN-score van
60 punten en 10 mln liter doorzet geeft een gebruiksvergoeding van € 218.150 per jaar
ofwel ca. 2,2 cent per liter.
Tijdens de interviews is eveneens gevraagd naar het effect op de brandstofprijs van de
gebruiksvergoeding. Deze kosten zijn voor het HWN geschat op 1 – 3 cent per liter, voor
het OWN op 0,5 – 1 cent per liter. Op basis van onze berekeningen kan geconcludeerd
worden dat op het HWN een effect van 3 cent/liter waarschijnlijk wat aan de hoge kant is
maar 1 tot 2 cent per liter reëel lijkt. Voor het OWN wordt uitgegaan van 0,5 cent per
liter, gegeven het feit dat deze kosten lager moeten liggen dan op het HWN.
België
Volgens de Belgische expert zal de hoogte van de gebruiksvergoeding in België niet veel
verschillen van de gebruiksvergoeding in Nederland. Eén oliemaatschappij daarentegen
schat in dat de gebruiksvergoeding in Nederland 30% hoger liggen dan in België26. Dit
betekent per saldo dat de gebruiksvergoeding per liter brandstof in België varieert tussen
1 à 2 cent per liter op het HWN en 0,5 cent/liter op het OWN (conform Nederlandse
situatie) tot 0,77 à 1,5 cent/liter (HWN) en 0,38 cent/liter (OWN). Theoretisch zouden de
pompprijzen in België hierdoor 0 tot 0,5 cent/liter lager kunnen liggen op het HWN en 0
tot 0,12 cent/liter op het OWN.
Frankrijk
Het is niet bekend welke bedrag tankstations in Frankrijk betalen aan
gebruiksvergoeding.
Duitsland
In Duitsland behoren de tankstations langs het HWN tot de onderneming Autobahn Tank
& Rast. Het merendeel van deze stations wordt echter niet gerund door Tank & Rast zelf,
deze worden verpacht. Tank & Rast is een, sinds 1998, geprivatiseerd bedrijf. Tank &
Rast willen geen informatie geven over de gebruiksvergoeding die men aan tankstations
berekent. De maximale kosten verbonden met de verpachting zijn vastgelegd in het
Bundesfernstrassengesetz. De hoogte mag maximaal 1,53 euro bedragen per 100 liter
verkochte brandstof ofwel 1,5 cent per liter. Deze kosten liggen gelijk aan de kosten in
Nederland.
Over gebruiksvergoedingen die tankstations langs het onderliggend wegennet betalen zijn
geen gegevens bekend.

24
25
26

40

Op het HWN is de gemiddelde doorzet ca. 7-8 mln liter/jaar. Bron: interviews
Hierbij wordt verondersteld dat bij een hogere REN score een hogere doorzet hoort.
Voor het HWN betekent dit een bedrag aan gebruiksvergoedingen van 0,77 cent/liter in België tegen 1 cent in Nederland.
Op het OWN betekent dit een bedrag van 0,38 cent/liter in België tegen 0,5 cent in Nederland.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Conclusie
In Duitsland zal de gebruiksvergoeding nagenoeg gelijk zijn aan die in Nederland. Voor
Frankrijk zijn helaas geen gegevens beschikbaar over de gebruiksvergoedingen. In België
ligt de gebruiksvergoeding maximaal 30% onder de Nederlandse vergoeding.
Tabel 4.4

Effect van verschillende gebruiksvergoedingen tankstations op het prijsverschil voor 1 liter Euro95 ten opzichte
van Nederland
Gebruiksvergoeding

België

Duitsland

Frankrijk

Prijsverschil ten opzichte

0 tot maximaal -0,5 cent

0

onbekend

van Nederland voor 1
liter Euro95 (kale prijzen)

4.3.4

Verwervingskosten tankstations

In de onderzochte landen is het eigendom van een tankstation langs het HWN niet voor
‘eeuwig’. Zo worden in Nederland tankstations geveild die vervolgens voor een periode
van 15 jaar in beheer mogen worden genomen. In Frankrijk worden tankstations eveneens
geveild en in Duitsland worden tankstations door overkoepelende bedrijven in concessie
gegeven. Deze paragraaf gaat na in hoeverre dit tot prijsverschillen leidt.
Nederland
Met het convenant alternatief traject MDW Benzine Hoofdwegennet27 beoogt de overheid
over een periode tot 2024 de licenties voor alle tankstations gevestigd op rijksgrond langs
de Nederlandse hoofdwegen tenminste één keer geveild te hebben om zo de benzinemarkt
open te breken voor nieuwkomers. De tankstations die inmiddels geveild zijn of die nog
in aanmerking komen om geveild te worden zijn tankstations langs het hoofdwegennet
(A- en N-wegen in beheer bij het Rijk) die op rijksgrond geëxploiteerd worden. Het gaat
in totaal om circa 250 tankstations.
De veiling houdt in dat men het recht op een 15-jarige huurovereenkomst met de staat
voor een tankstationlocatie kan kopen. De eerste keer gaat de opbrengst naar de huidige
concessiehouder, als vergoeding voor het afkopen van de bestaande concessie voor
onbepaalde tijd. Als de huidige concessiehouder zelf de hoogste bieder is, moet zij het
verschil tussen het hoogste en het één na hoogste bod, met een maximum van 30% (was
eerst 15%) van het winnende bod aan de staat betalen (‘topdeelregeling’). Na 15 jaar
wordt het huurrecht weer geveild. Iedere volgende keer dat een station wordt geveild gaat
de opbrengst naar de staat. Naast het hoogste bod moet ook de restwaarde van de
opstallen e.d. aan de oude concessiehouder worden vergoed. De restwaarde wordt
getaxeerd door Domeinen en bekend gemaakt in het biedboek.
Welk effect deze veiling op het HWN heeft voor de prijs per liter brandstof is als volgt
berekend. De gemiddelde doorzet van een tankstation op het HWN bedraagt volgens
27

Het Convenant werd op 13 april 2000 gesloten tussen het Ministerie van Financiën en de Vereniging Nederlandse
Petroleum Industrie (VNPI) en de Vereniging Particuliere Rijkswegvergunningen van Tankstations (VPR). De veilingen
vormen een nadere uitwerking van het convenant.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

41

geïnterviewden 7 tot 8 mln liter per jaar. In 2008 bedroeg het totaal aan hoogste
biedingen €53.086.192 waarvan het totaal aan topdeel te betalen aan de Staat €
12.381.358 bedraagt en het totaal te betalen aan de concessiehouders € 11.815.000
bedraagt 28. In totaal zijn inmiddels 10 stations geveild. Dit betekent dat de totale kosten
voor alle tankstations € 24.196.358 bedragen ofwel gemiddeld € 2.419.636 per station.
Verdeeld over 15 jaar, de looptijd van de concessie, komt dit neer op € 161.309 per jaar.
Uitgaande van een gemiddelde doorzet per jaar van 7,5 miljoen liter komt dit neer op 2
cent per liter.
Volgens geïnterviewden leidt de veiling van tankstations tot 0,5 – 1 cent/liter hogere
prijzen op het HWN. Dit is lager dan het bedrag dat zojuist berekend is. Dit kan als de
gemiddelde doorzet van de geveilde stations in 2008 hoger ligt dan de veronderstelde 7,5
mln liter/jaar. Wordt bijvoorbeeld uitgegaan van 10 mln liter/jaar dan dalen de kosten
naar 1,6 cent/liter. Een andere, meer aannemelijke, mogelijkheid is dat de kosten van het
systeem door meerdere stations worden gedragen. De stations langs het HWN zijn
immers voor het merendeel in handen van de oliemaatschappijen. Dan lijkt het ook niet
meer dan logisch dat de kosten van het veilingsysteem over alle tankstations (van die
oliemaatschappij) van het HWN worden verdeeld. Een oliemaatschappij wil immers een
zo groot mogelijk landelijk dekkend netwerk waarin geen uitschieters in de brandstofprijs
naar boven voorkomen bij één station enkel en alleen omdat het betreffende station dat
jaar is geveild. Daarom worden de kosten voor Nederland van de tankstationveiling
geschat op 0,5-1 cent/liter, conform de schatting van de experts.
Merk overigens op, indachtig hoofdstuk 3, dat de verwervingskosten vooral gevolgen
hebben voor de hoogte van de ‘overlevingsprijs’, en niet noodzakelijkerwijs op de
gerealiseerde pompprijs. Dit is zo omdat de verwervingskosten fungeren als vaste kosten.
België
In België wordt op het HWN met een soortgelijke veilingmethodiek als in Nederland
gewerkt. Echter waar in Nederland enkel rekening gehouden wordt met de prijs, wordt in
België ook rekening gehouden met het ontwerp en de hoogte van de geplande investering.
Voor elk van deze onderdelen wordt een score toegekend. Diegene die de hoogste
totaalscore heeft, krijgt de concessie. De lengte van een concessie in België is 20 jaar.
Zelfstandigen als concessiehouder op autosnelweg komen vandaag de dag niet meer voor.
Gegevens over de biedingen en de hiermee samenhangende kosten zijn niet bekend.
Frankrijk
Sinds 2000 heeft Frankrijk ook een veilingsysteem voor stations langs het HWN. Dit
veilingsysteem is een getrapt systeem. De overheid veilt het beheer van een pakket
hoofdwegen. De winnende organisatie veilt vervolgens de tankstations langs deze wegen.
In 2005 zijn er ongeveer 65 stations via een open bieding verkocht. De concessies hebben
een duur van ongeveer 15 jaar. De exacte lengte wordt onder andere bepaald door locatie,
grootte van het station en de investeringskosten. De Franse staat verplicht de stations om
naast benzine ook eten te verkopen en openbare toiletten neer te zetten.
28

42

Bron: http://www.domeinenoz.nl/domeinenoz_nl/c3284f0c9d2d4cdf56f02c61d4a9b982.php

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

De meeste snelwegen (tussen 70 en 80%) in ons onderzoeksgebied, Noord-Frankrijk,
worden voor de Franse overheid gerund door SANEF, een private partij. SANEF heeft de
concessie met de overheid voor deze snelwegen onlangs vernieuwd (t/m 2028). SANEF
verleent vervolgens concessies voor een periode van 10 jaar aan uitbaters van
tankstations. Welke kosten gemoeid zijn met het verkrijgen van de concessie voor de
uitbaters van tankstations is niet bekend.
Duitsland
In Duitsland worden de 340 tankstations langs de rijksweg in concessie gegeven. Dit
gebeurt door Tank und Rast. De verdeling van stations langs de rijkswegen gebeurt op
basis van het marktaandeel dat maatschappijen hebben op het OWN: het marktaandeel op
het HWN is hierbij gelijk aan dat op het OWN. Er worden geen aparte veilingkosten
gerekend, alle kosten worden gebundeld in de gebruiksvergoeding die moet worden
betaald (zie vorige paragraaf).
Conclusie
De tankstations langs het HWN worden in de onderzochte landen geveild of in concessie
gegeven. Het is onbekend in hoeverre de hiermee samenhangende verwervingskosten
afwijken van de Nederlandse situatie.
Tabel 4.5

Effect van verwervingskosten op het prijsverschil voor 1 liter Euro95 ten opzichte van Nederland
Verwervingskosten

België

Duitsland

Frankrijk

Prijsverschil ten opzichte

onbekend

onbekend

onbekend

van Nederland voor 1
liter Euro95 (kale prijzen)

4.3.5

Omzet/assortiment winkels

Voor een bemand tankstation vormt de winst die wordt behaald in de winkel een steeds
belangrijker deel van de winst van het totale tankstation. Verschillen in verkoopvolumes
bij tankstations en de daarop behaalde winstmarge tussen landen kunnen van invloed zijn
op de pompprijzen, waardoor het mogelijk is dat sommige tankstation met winkel via
kruissubsidie overleven. Uit de interviews komt het beeld naar voren dat kruissubsidie
inderdaad plaatsvindt.
Nederland
De winkel wordt een steeds belangrijker inkomstenbron. De totale winkelomzet is de
afgelopen jaren namelijk toegenomen, terwijl het aantal tankstations met een winkel
jaarlijks kleiner wordt. Daarentegen komen er steeds meer onbemande stations bij. De
onbemande stations concurreren sterk op prijs. Hierdoor richten de bemande tankstations
zich steeds meer op de verkoop in de winkel (en dienstverlening zoals autowassen) waar
hogere marges op zitten. Ook uit de verschillende interviews blijkt dat de aanwezigheid
van een winkel of wasstraat erg belangrijk is. Eén van de geïnterviewden schat dat van de
huidige circa 4.000 tankstations in Nederland er circa 1.000 verlies maken op hun
benzineverkoop.
Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

43

Voor veel tankstations zorgt de verkoop van tabak het leeuwendeel van de omzet: in 2007
betrof dit een kleine 60% van de totale omzet29. Sinds 2000 mogen er in Nederland geen
alcoholische dranken meer verkocht worden in een tankstation. De totale winkelomzet
bedroeg in 2007 € 1.667 miljoen30.
Volgens Boekel de Nerée waren er in 2008 circa 3.128 bemande stations. Dit komt neer
op een additionele omzet, naast de verkopen van brandstof, van € 533.000 per station.
Uitgaande van een gemiddelde doorzet van 3,1 miljoen liter komt dit neer op een
additionele omzet van 17 cent per liter.
België
In België lijkt het belang van de winkel veel minder groot te zijn. Langs het HWN heeft
men vaak wel grote winkels, maar dit is op het onderliggende wegennet veel minder het
geval. In België is er wel een beperking op sterke drank, maar een algeheel verbod is
(nog) niet ingevoerd. In 2005 verkocht 45% van de tankstations met winkel alcoholische
dranken.
In België bedraagt de additionele omzet door winkelverkopen naar schatting ongeveer €
440.000 per station. Bij een gemiddelde doorzet van 2,9 miljoen liter betekent dit een
additionele omzet van 15 cent per liter. Overigens vloeit een deel van de marge op
winkelverkopen terug naar de oliemaatschappij. In hoeverre dit ook in andere landen aan
de orde is, is onbekend.
Dit betekent dat ondanks het feit dat in België de winkels alcohol mogen verkopen, de
gemiddelde omzet niet hoger ligt in vergelijking met Nederland. Volgens de Belgische
expert heeft dit te maken met het feit dat Nederlandse consumenten meer belangstelling
hebben voor shops: er wordt meer gekocht door Nederlanders. Dit heeft tot gevolg dat
meer dan in België Nederlandse tankstations daardoor op voorhand al op die
shopinkomsten rekenen.
Frankrijk
Ook in Frankrijk lijken de winkelinkomsten erg belangrijk te zijn, mede omdat door de
aanwezigheid van de supermarktketens er een sterke druk is op de marge. In Frankrijk is
verkoop van alcohol in winkels wel toegestaan, uitgezonderd ’s nachts tussen 22.00 en
6.00 uur. De verkopen van alcohol vertegenwoordigen ongeveer 50% van de totale
winkelomzet. In de winst van de winkel hebben ze een bijdrage van 20-40%. De meeste
alcohol in de winkels wordt gekocht door niet-tankende bezoekers: de tankende
bezoekers hebben hierin een aandeel van slechts 10%.31 In 2005 verkocht 86% van de
tankstations met winkel alcoholische dranken.
De totale winkelomzet van tankstations in Frankrijk is onbekend waardoor de additionele
omzet per liter brandstof niet berekend kan worden.

29
30
31

44

Bron: Hoofdbedrijfschap Detailhandel.
Bron: Hoofdbedrijfschap Detailhandel.
Bron: La Provence (2008).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Duitsland
In Duitsland zijn de meeste tankstations uitgerust met een winkel, waarbij de
winkelomzetten ook een fundamenteel deel van de totale opbrengst uitmaken (57% tegen
20% voor brandstof)32. In Duitsland is het wel toegestaan (sterk) alcoholische dranken te
verkopen. In Duitsland is tevens het tankstation op zondag vaak de enige mogelijkheid
voor consumenten om nog wat inkopen te doen. In 2005 verkocht 80% van de
tankstations met winkel alcoholische dranken.
In 2004 bedroeg de totale winkelomzet van de 13.000 tankstations in Duitsland € 13
miljard33. Dit betekent een omzet van € 1 miljoen per shop. Bij een gemiddelde doorzet
van 4 miljoen liter komt dit neer op een additionele omzet van 25 cent per liter.
Conclusie
In België ligt de additionele winkelomzet, naast de brandstofverkopen, 2 cent lager dan in
Nederland, in Duitsland ligt hij 8 cent hoger. Het is moeilijk aan te geven welk deel van
dit bedrag ten goede komt aan de winstmarge van het station. Zo is het onbekend welke
marges er gehaald worden op de winkelverkopen. Daarnaast is bekend dat in België 250
winkels een deel van de additionele marges moeten afgedragen aan de oliemaatschappij.
In hoeverre dit in Nederland en Duitsland ook het geval is, is onbekend.
Voor een indicatie van het effect wordt verondersteld dat de winstmarge op
winkelverkopen 10% -20% bedraagt34. Dit betekent een additionele winst in Nederland
ten opzichte van België van 0,2-0,4 cent/liter (10% resp. 20% * 2 cent verschil). Indien
dit verschil wordt verwerkt in de prijs aan de pomp betekent dit dat de prijs in België
theoretisch gezien 0,2 tot 0,4 cent hoger zou moeten liggen. Voor Duitsland bedraagt de
additionele winst ten opzichte van Nederland 0,8 tot 1,6 cent/liter (10% resp. 20% * 8
cent verschil). Verwerking van dit verschil in de prijs aan de pomp betekent dat de prijs in
Duitsland theoretisch gezien 0,8 tot 1,6 cent lager zou moeten liggen.
Wegens gebrek aan gegevens kunnen de effecten voor Frankrijk niet worden bepaald.
Tabel 4.6

Effect van winkelomzet tankstations op het prijsverschil voor 1 liter Euro95 ten opzichte van Nederland
Omzet/assortiment

België

Duitsland

Frankrijk

+ 0,2 à 0,4 cent

-0,8 à 1,6 cent

onbekend

winkels
Prijsverschil ten opzichte
van Nederland voor 1
liter Euro95 (kale prijzen)

32
33
34

BTG 2007, p. 12.
Bron: Handelsblatt 10/2005.
Winkels (2006).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

45

4.4

Kostenverschillen door andere factoren

4.4.1

Opslag- en transportkosten

Bovenop de prijs-af-raffinaderij komen de kosten voor opslag en transport naar de pomp.
Het pompstation kan direct bevoorraad worden vanuit de raffinaderij of vanuit een depot
in het land. Het depot in het land wordt meestal bevoorraad via binnenvaartschepen of via
pijpleidingen.
Om transportkosten te kunnen berekenen zijn de volgende componenten van belang:
•
De prijs van transport per km;
•
Het gemiddelde aantal kilometers (afhankelijk van de grootte van het land ten
opzichte van de locaties van raffinaderijen en depots alsmede de efficiëntie van de
bevoorrading).
De transportkosten zullen hoog zijn indien de transportprijs per kilometer hoog is, de
gemiddelde afstand tot de depots/pompstations hoog is en bij een combinatie bij beide.
Nederland
Nederland heeft vijf raffinaderijen, waarvan er vier in de regio Rotterdam staan (Esso,
Kuwait Petroleum, BP/Texaco en Shell) en één nabij Vlissingen (Total). Voor Nederland
kan grofweg worden gezegd dat de tankstations in de Randstad rechtstreeks vanuit de
depots van de raffinaderijen (met tankauto’s) worden bevoorraad: De tankstations buiten
de Randstad krijgen hun brandstof via een depot in het land aangeleverd. Er zijn in
Nederland ca. 20-25 depothouders van brandstof35.
Dit betekent dat in Nederland pompstations voor ongeveer 70% direct bevoorraad worden
vanuit de raffinaderijen36. Dit gebeurt met behulp van tankwagens. De resterende 30%
wordt eerst opgeslagen in depots, vanwaar het verder gedistribueerd wordt. Het vervoer
naar deze depots vindt veelal plaats per binnenvaartschip (wat goedkoper is dan per
tankwagen).
Om de distributiekosten zo laag mogelijk te houden maken oliemaatschappijen gebruik
van elkaars depot. Zo is er in Groningen een groot Shell depot waar Esso ook gebruik van
maakt om zijn stations te bevoorraden. Alle tankstations in Noord-Holland gebruiken de
BP terminal in Amsterdam om zich te bevoorraden37.
Tijdens de interviews is gesteld dat de transportkosten in Nederland in ieder geval niet
hoger zullen liggen dan in de ons omringende landen. Dit komt ten eerste vanwege het
feit dat een groot deel van de tankstations direct vanuit de raffinaderij wordt bevoorraad.
Daarnaast beschikt Nederland over een dicht netwerk van wegen en waterwegen.

35
36
37

46

Bron: interview
NEI (2001).
Bron: http://www.zbc.nu/main.asp?ChapterID=4210

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

België
De regio Antwerpen telt 4 raffinaderijen, Total, Esso, Petroplus en BRC (eveneens
eigendom van Petroplus). Daarnaast beschikt het land over diverse brandstofdepots.
België heeft, net als Nederland een vrij dicht transportnetwerk (veel vaarwegen en
wegen), waarbij tankstations eveneens voor een deel direct vanuit de raffinaderij worden
beleverd. Dit betekent dat in vergelijking tot Nederland de transportkosten in België
ongeveer gelijk zijn aan die in Nederland. In België worden de transportkosten op 1,2 à
1,6 cent per liter geschat.
Frankrijk
In Frankrijk bevinden zich 12 raffinaderijen (waarvan 6 van Total). Verspreid over het
land liggen brandstofdepots. Ten aanzien van de transportkosten wordt opgemerkt dat
deze niet overal in Frankrijk gelijk zijn. Zo hebben bijvoorbeeld Marseille en HavreRouen lagere transportkosten omdat zij bij grote brandstofterminals bij zee liggen. Het
centrum van Frankrijk en het Zuidwesten heeft een kostennadeel omdat deze gebieden
bevoorraad worden met de trein. Transportkosten per trein zijn altijd hoger dan per
binnenvaartschip of per pijpleiding. In vergelijking tot Nederland en België wordt
overigens veel minder gebruik gemaakt van binnenvaartschepen in het transport van
brandstoffen omdat het vaarwegennetwerk veel minder ontwikkeld en minder dicht is dan
in Nederland en België.
Uit de interviews komt het beeld naar voren dat de transportkosten in Frankrijk hoger
moeten liggen dan in Nederland en België. Hoeveel groter is moeilijk aan te geven. Eén
respondent sprak van dubbele transportkosten ten opzichte van Nederland. Of dit ook
geldt voor de regio in ons onderzoek is de vraag omdat het noordwesten van Frankrijk
grotendeels wordt gedekt door een pijpleidingen systeem voor geraffineerde
olieproducten. Omdat het per saldo onduidelijk is of en zo ja in welke mate de
transportkosten in Noord Frankrijk afwijken van de transportkosten in Nederland wordt
uitgegaan van een marge van 0 (geen verschil) tot 1,2 à 1,6 cent (verdubbeling).
Duitsland
In totaal beschikt Duitsland over 14 raffinaderijen welke voor een groot deel in handen
zijn van de grote oliemaatschappijen:

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

47

Tabel 4.7

Raffinaderijen in Duitsland en hun eigenaar

Bron: Bundeskartellamt (2008b)

Om distributiekosten zo laag mogelijk te houden werken in Duitsland de ‘grote vijf’
(Esso, Shell, BP (incl. ARAL), TotalFinaElf en ConocoPhilips (Jet)) samen in de
bevoorrading van hun stations. Ongeveer 15-25% van de benzine wordt geleverd door
een concurrent38.
De raffinaderijen in het Ruhrgebied worden via pijpleidingen bevoorraad met ruwe olie
uit Rotterdam. Vanuit de raffinaderij wordt de brandstof direct per tankwagen naar het
tankstation vervoerd of het gaat per pijpleiding, binnenvaartschip of trein naar een
brandstofdepot. De kosten van het transport worden in Duitsland op 1 tot 1,5 cent per liter
geschat. De transportkosten lijken hiermee ongeveer gelijk te zijn aan die in Nederland en
België.
Conclusie
In alle landen wordt getracht de transportkosten zo laag mogelijk te houden. Dit gebeurt
door, indien mogelijk, gebruik te maken van de goedkopere transportmogelijkheden
(binnenvaartschip en pijpleiding). Daarnaast gebruiken oliemaatschappijen elkaars depots
bij de bevoorrading van tankstations. De transportkosten in Nederland, België en
Duitsland verschillen niet veel van elkaar. In Frankrijk liggen de transportkosten hoger.

38

48

Bron: Bundeskartellamt 2008, pag. 20.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Tabel 4.8

Effect van verschillen in transportkosten op het prijsverschil voor 1 liter Euro95 ten opzichte van Nederland
Opslag en

België

Duitsland

Frankrijk

0 cent

0 cent

0 à +1,2 cent

transportkosten
Prijsverschil ten opzichte
van Nederland voor 1
liter Euro95 (kale prijzen)

4.4.2

Kortingen

Met behulp van loyaliteitsprogramma’s zoals zegels, AirMiles en kortingskaarten wordt
geprobeerd klanten te binden. Deze programma’s zijn te verdelen is programma’s voor de
zakelijke en de particuliere markt. Deze paragraaf geeft een overzicht van de diverse
loyaliteitsprogramma’s in de door ons onderzochte landen.
Nederland
Uit de interviews blijkt dat op de zakelijke markt er in Nederland meer dan 100
verschillende kortingskaarten bestaan. Kortingen (ten opzichte van de Landelijke
Adviesprijzen) zijn het hoogst bij diesel en kunnen wel 7 – 8 cent per liter bedragen,
afhankelijk van de afname op jaarbasis. Hele grote transportbedrijven kunnen wel tot 10
cent per liter korting krijgen. Het percentage dieselrijders dat gebruikt maakt van deze
kortingen door tankpassen is 75% (geschat tijdens een interview). Kortingen voor Euro95
zijn wat lager als gevolg van een minder hoge doorzet, maar bedragen nog steeds tussen
de 4 – 6 cent per liter.
De schattingen over het percentage dat gebruik maakt van deze kortingen door
tankpassen variëren sterk. Eén van de geïnterviewden schat het gebruik op 75%, terwijl
een ander dit schat op 67% voor het HWN en 33% voor het OWN. Eén van de partijen
schat het kaartgebruik (op basis van eigen cijfers) voor diesel op 50% (HWN) en 25%
(OWN), en voor Euro95 op 20% (HWN) en 10% (OWN).
Voor de particulieren in Nederland zijn alle grote oliemaatschappijen actief met allerlei
spaar- en zegelacties. De drie grote merken die in dit onderzoek nader worden bekeken
bieden de volgende programma’s aan:
Tabel 4.9

Loyaliteitsprogramma’s van Shell, Esso en Total in Nederland
Bedrijf

Loyaliteits

Omschrijving

Inwisselbaar voor

Waarde

programma
Shell

Zegels

1 zegel per 5 liter brandstof .

Cadeaus of

Bij 25 zegels ofwel 125

contanten

liter krijgt men 1 euro
korting. Dit betekent een
korting van 0,8
eurocent/liter

Air Miles

1 Air Mile per 2 liter brandstof

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Cadeaus, Carwash

1000 Air Miles voor € 5,-

of korting op

korting ofwel 0,25

brandstof

eurocent/liter

49

Bedrijf

Loyaliteits

Omschrijving

Inwisselbaar voor

Waarde

programma
Esso

Esso Extra

Voor elke liter brandstof ontvangt

Cadeaus,

1950 punten zijn 20 euro

men 1 esso extras punt. Komt

tegoedbonnen

waard ofwel bij 97,5 liter

men regelmatig bij Esso 25 liter

krijgt men 1 euro terug

of meer tanken, dan ontvangt

(via tegoedbonnen). Dit

men extra bonuspunten Men

betekent een korting van

ontvangt ook punten voor het

1,025 eurocent/liter.

kopen van bepaalde
winkelproducten en voor
wasbeurten bij Esso-stations
Total (a)

Power Points

per liter getankte brandstof

Cadeaus,

Bij 2500 punten ofwel

ontvangt men 2 punten

tegoedbonnen

1250 liter brandstof krijgt
men een tegoedbon van
10 euro (VVV
irischeque). Dit betekent
een korting van 0,8
eurocent/liter.

(a) Total biedt gebruikers van Excellium tevens gratis 14 dagen pechhulp aan na een tankbeurt van minimaal 25
liter.
Bron: www.shell.nl, www.esso.nl, www.total.nl

Gemiddeld bedraagt de korting aan de pomp door de loyaliteitsprogramma’s bij de drie
oliemaatschappijen in Nederland circa 0,8 cent per liter.
België
Zakelijke rijders krijgen korting via fleet cards. De hoogte van de korting is een
onderhandelingsspel tussen leasemaatschappij en oliemaatschappij. Total heeft een groot
aandeel op deze markt. De korting die wordt verkregen via fleet cards is afhankelijk van
het volume en kan net als in Nederland oplopen tot 10 à 12 cent/liter (ten opzichte van de
maximumprijs). Dit betreft voornamelijk korting op diesel aangezien 95% van de fleet
card gebruikers op diesel rijdt. De korting die via fleet cards op Euro95 wordt gegeven is
marginaal.
Op de particuliere markt in België focussen sommige merken alleen op korting aan de
pomp zoals Lukoil. De grote merken geven wel korting via spaaracties. Bij Shell gebeurt
dit via korting op geschenken bij het tanken en niet via het sparen van punten39. De
korting van Esso en Total op de pompprijs bedraagt omgerekend circa 0,5 cent/liter.
Daarnaast geeft Total gratis pechverhelping bij elke tankbeurt van 25 liter. Voorwaarde
van deze actie is dat je om de 3 weken minimaal 25 liter bij een Totalstation moet tanken.
Sommige consumenten die normaliter bij automaten à la Lukoil tanken combineren deze
tankbeurten met een driewekelijkse tankbeurt bij Total, om zo hun pechverhelping te
garanderen.

39

50

Bijvoorbeeld na het tanken kan men een vlieger kopen voor € 3. Shell heeft voor deze opzet gekozen omdat men zich
focust op de Shell-express waarbij de korting direct aan de pomp wordt gegeven.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Globaal gezien liggen de kortingen die men in België kan sparen circa 0,3 cent/liter lager
in vergelijking tot Nederland.
Tabel 4.10

Loyaliteitsprogramma’s van Shell, Esso en Total in België
Bedrijf

Loyaliteits

Omschrijving

Inwisselbaar voor

Waarde

Shell

Shell club

Promotie actie bij tankbeurt

Esso

Esso Extras

Eén punt voor elke liter

Korting op

Elke 200 punten die u

brandstof. Komt men regelmatig

brandstof, cadeaus

spaart kunnen ingeruild

programma
Korting op

Niet te bepalen

geschenken

Bij Esso 25 liter of meer tanken,

worden voor€ 1 korting

dan ontvangt men extra

bij een volgende

bonuspunten

tankbeurt. Per liter
betekent dit een korting
van 0,5 eurocent

Total

Total club

bij 5 liter brandstof ontvangt men

Cadeaus

1 Punt heeft een waarde

1 punt. Ook bij aankoop van

van 2,5 eurocent. Per

smeermiddelen ontvangt men

liter betekent dit een

punten

korting van 0,5 eurocent

Total

30 dagen gratis pechverhelping bij elke tankbeurt van

Assistance

25 liter

Bron: www.shell.be, www.esso.be, www.total.be

Frankrijk
Het is onbekend wat zakelijke rijders aan korting ontvangen in Frankrijk. Het is wel
bekend dat er kortingen worden bedongen. Zo worden er al kaarten verstrekt bij vijf of
meer gebruikers.
Op de particuliere markt valt de hoge korting op die men kan sparen bij Total:
omgerekend bedraagt deze circa 3 eurocent/liter. Deze hoge (spaar)korting kan een
verklaring geven voor de relatief hoge prijs die Total vraagt in Frankrijk (zie hoofdstuk
2): de klant kan deze prijs verlagen door mee te doen aan het spaarprogramma. Daarnaast
haalt Total klanten over door pechverhelping: Total biedt gedurende 15 dagen gratis hulp
bij pech na iedere tankbeurt van minimaal 30 liter. Esso heeft geen spaarprogramma in
Frankrijk.
Tabel 4.11

Loyaliteitsprogramma’s van Shell, Esso en Total in Frankrijk
Bedrijf

Loyaliteits

Shell

S’Miles

Omschrijving

Inwisselbaar voor

Waarde

Cadeaus, korting

30 Smiles geeft recht op

op autowassen en

tegoedbon van € 1, 800

pechassistentie

Smiles geeft recht op

programma
Onbekend

tegoedbon van € 10 bij
supermarkt, 1000 Smiles
geeft recht op tegoedbon

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

51

Bedrijf

Loyaliteits

Omschrijving

Inwisselbaar voor

Waarde

programma
van € 10 bij warenhuis.
Esso

geen

Total

Club Total

Bij 10 liter ontvangt men 1 punt

tegoedbonnen, te

Indien men 160 punten

besteden bij Total

heeft ontvangt men een

zelf

tegoedbon van 5 euro,
bij 350 punten een
tegoedbon van 10 euro.
Dit betekent een korting
van 2,9 - 3,1
eurocent/liter.

15 dagen gratis pechverhelping bij elke tankbeurt van
30 liter

Bron: www.shell.fr, www.esso.fr , www.total.fr

Duitsland
In Duitsland zijn ongeveer 120 verschillende kaartsystemen waarbij de gebruiker korting
ontvangt. De marktleider hierin is ARAL. Er worden zowel kortingskaarten gegeven voor
1 specifiek station, voor een regio of voor Europa. Alle contracten gaan uit van een
minimum consumptie van 700 liter per maand. De hoogte van de kortingen is niet
bekend.
Ten aanzien van de spaarprogramma’s geldt dat alleen de grote oliemaatschappijen
spaarprogramma’s hebben in Duitsland. De overige maatschappijen geven de korting
gelijk aan de pomp. Opvallend is de (omgerekend) hoge korting die Total geeft in
Duitsland. Het is moeilijk vast te stellen of er in Duitsland nu meer of minder
spaarkorting wordt gegeven dan in Nederland. Per saldo lijken de verschillen klein.
Tabel 4.12

Loyaliteitsprogramma’s van Shell, Esso en Total in Duitsland
Bedrijf

Loyaliteits

Shell

Clubsmart

Omschrijving

Inwisselbaar voor

Waarde

programma
Men ontvangt 1 punt bij aankoop

Tegoedbonnen,

van 10 liter brandstof. Punten die

cadeaus

Niet te bepalen

3 jaar oud zijn vervallen
ADAC

Klanten die lid zijn van de ADAC

member

kunnen ook kiezen voor 1 cent
korting aan de pomp (of dubbele
clubsmart punten)

Esso

Esso Extras

bij elke liter die wordt getankt

Tegoedbonnen,

1869 punten/liters geven

ontvangt men 1 punt. Men

cadeaus

recht op 12 euro korting.

ontvangt ook punten voor het

Dit betekent per liter een

kopen van bepaalde

korting van 0,64

winkelproducten en voor

eurocent

wasbeurten bij Esso-stations

52

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bedrijf

Loyaliteits

Omschrijving

Inwisselbaar voor

Waarde

programma
Total

Stop und Win

bij elke 5 liter getankte brandstof

Tegoedbonnen,

1400 punten geven recht

ontvangt men 1 punt. Na een

gratis carwash,

op 25 euro tanktegoed

half jaar vervallen gespaarde

cadeaus

ofwel een korting van

punten

1,78 eurocent/liter

Bron: www.shell.de, www.esso.de, www.total.de,

Conclusie
In elk van de onderzochte landen worden kortingen gegeven op de zakelijke markt.
Bedrijven met een groot wagenpark kunnen relatief forse kortingen bedingen, dit betreft
echter wel voornamelijk kortingen op diesel: kortingen op Euro95 komen minder frequent
voor en zijn minder groot. Geconcludeerd wordt dan ook dat de situatie in Nederland
voor wat betreft kortingen op de zakelijke markt niet sterk lijkt af te wijken van de ons
omringende landen.
Ook kortingen via spaarprogramma’s komen in alle vier de onderzochte landen voor. In
België lijken de kortingen wat minder hoog dan in Nederland. Dit leidt ertoe dat de
prijzen in België theoretisch gezien iets lager zouden kunnen liggen dan in Nederland.
Voor Duitsland lijken de omvang van de spaarkortingen gelijk aan die in Nederland.
Voor Frankrijk is het beeld onbepaald.
Tabel 4.13

Effect van kortingen op het prijsverschil voor 1 liter Euro95 ten opzichte van Nederland
Verschil in korting
Prijsverschil ten opzichte

België

Duitsland

Frankrijk

-0,3 cent

0 cent

onbekend

van Nederland voor 1
liter Euro95 (kale prijzen)

4.4.3

Doorzet

Een hogere doorzet verlaagt de kostenbasis van de verkopende partij, in dit geval het
tankstation. Hoe hoger de doorzet hoe lager de kosten per liter worden ofwel hoe
kostenefficiënter een tankstation kan functioneren. Met behulp van een fictief
getallenvoorbeeld is berekend welk effect een hogere doorzet heeft op de kosten per liter
brandstof40:

40

Hierbij is uitgegaan van de gemiddelde doorzet per tankstation in elk van de onderscheiden landen. Wegens gebrek aan
gegevens kan een uitsplitsing naar HWN en OWN niet worden gemaakt.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

53

Tabel 4.14

Getallenvoorbeeld (fictieve cijfers)
Land
Vaste kosten

Variabele kosten

Gemiddelde

Gemiddelde kosten

doorzet (liters)

per liter

Nederland

600.000

634.082

3.170.410

0,39

België

600.000

575.598

2.877.991

0,41

Duitsland

600.000

844.939

4.224.696

0,34

Frankrijk

600.000

796.141

3.980.704

0,35

In het fictieve kostenvoorbeeld hebben de variabele kosten een directe relatie met de
gemiddelde doorzet (20 eurocent per liter), de vaste kosten zijn voor elk station gelijk.
Wanneer we de totale kosten (vaste plus variabele kosten) delen door de gemiddelde
doorzet van een station in elk van de onderscheiden landen, dan krijgen we de
gemiddelde kosten per liter brandstof. Ook wanneer er een ander niveau van vaste kosten
wordt gekozen blijven de verschillen tussen landen in de gemiddelde kosten per liter
gelijk. Dit betekent dat:
•
De gemiddelde kosten in België zouden in theorie per liter gemiddeld circa 2 cent
hoger moeten liggen in vergelijking tot Nederland;
•
De gemiddelde kosten in Duitsland zouden in theorie per liter gemiddeld circa 5 cent
lager moeten liggen in vergelijking tot Nederland;
•
De gemiddelde kosten in Frankrijk zouden in theorie per liter gemiddeld circa 4 cent
lager moeten liggen in vergelijking tot Nederland
Bedacht moet worden dat bovenstaande alleen opgaat als er een hogere doorzet kan
worden gerealiseerd zonder dat de vaste kosten stijgen. In werkelijkheid zal dit niet het
geval zijn maar zullen vaste kosten trapsgewijs stijgen na het bereiken van een kritische
omvang. Ervan uitgaande dat lagere of hogere kosten volledig worden doorberekend in de
prijs betekent dit dat de berekende hogere of lagere kosten een maximum bandbreedte
van het prijseffect aangeven.
Tabel 4.15

Effect van verschillen in doorzet op het prijsverschil voor 1 liter Euro95 ten opzichte van Nederland
Verschil in doorzet

België

Duitsland

Frankrijk

Prijsverschil ten opzichte

Maximaal +2 cent

Maximaal -5 cent

Maximaal -4 cent

van Nederland voor 1
liter Euro95 (kale prijzen)

4.5

Conclusies
De opbouw van de kale prijs van Euro95 per land is niet te geven. Dit wordt enerzijds
veroorzaakt omdat de doorberekening van kosten naar een liter brandstof afhankelijk is
van factoren die per tankstation kunnen verschillen en anderzijds doordat
oliemaatschappijen en –handelaren de hiervoor benodigde concurrentiegevoelige
informatie niet willen en kunnen verstrekken.

54

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Daarom is gekozen voor een andere, pragmatische aanpak: voor iedere relevante
kostengroep wordt aangegeven in hoeverre de kosten in het buitenland significant
afwijken van de Nederlandse situatie en daarmee een verklaring geven voor de
geconstateerde prijsverschillen. De resultaten staan gepresenteerd in onderstaande tabel.
Tabel 4.16

Samenvattende tabel effecten van diverse aspecten op verschillen in de kale prijs van 1 liter Euro95 ten
opzichte van Nederland
België

Duitsland

Frankrijk

Biocomponent

-0,5 cent

+2,4 cent

-0,5 tot +0,21 cent

Milieueisen

0 (max. +0,3 cent)

0 cent

onbekend

Gebruiksvergoeding

0 tot maximaal -0,5 cent

0 cent

onbekend

Verwervingskosten

onbekend

onbekend

onbekend

Omzet/assortiment

+ 0,2 à 0,4 cent

-0,8 à -1,6 cent

onbekend

0 cent

0 cent

0 tot +1,2 cent

Kortingen pompprijs

-0,3 cent

0 cent

onbekend

Verschil in doorzet

maximaal +2 cent

maximaal -5 cent

maximaal -4 cent

Saldo effect

maximaal +1,5 cent

maximaal – 3,8 cent

maximaal -3,6 cent

Door overheidsregulering

winkels
Niet door overheidsregulering
Transport- en
opslagkosten

Geconstateerde
prijseffect t.o.v.
Nederland

HWN

0 cent

-3,8 cent

-1,6 cent

OWN

+2,1 cent

-2,2 cent

0 cent

Geconstateerde
prijseffect t.o.v.
Nederland

Het verschil in doorzet per tankstation heeft de grootste verklarende invloed op de
geconstateerde prijsverschillen tussen Nederland enerzijds en België, Frankrijk en
Duitsland anderzijds. Dit betekent dat een eventuele uitbreiding van het aantal
tankstations in Nederland dus hoogstwaarschijnlijk niet zal leiden tot lagere pompprijzen.
Het totaalbeeld dat na het analyseren van kosten ontstaat, is dat in Duitsland de
kostenfactoren een groot deel van het verschil verklaren. Ook in Frankrijk en België
kunnen kostenverschillen delen van prijsverschillen verklaren, zij het dat men in
Frankrijk een lagere prijs zou verwachten op basis van de kosten. Hierbij moet wel
worden opgemerkt dat niet alle effecten van kostenfactoren voor Frankrijk bekend zijn.
Er blijft nog ruimte over voor marktfactoren om de werkelijke verschillen te kunnen
verklaren.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

55

56

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

5 Marktfactoren ter verklaring van
prijsverschillen

5.1

Inleiding en analysekader
Naast kostenfactoren kunnen ook marktfactoren van invloed zijn op de hoogte van
prijzen. Een uitgebreide analyse staat in bijlage 9. Dit hoofdstuk beperkt zich tot de
hoofdlijnen. Op basis van de uitgevoerde prijsmonitor is duidelijk geworden dat er
enerzijds prijsverschillen bestaan tussen Nederland, België, Duitsland en Frankrijk en dat
anderzijds in Nederland het prijsverschil tussen het HWN en het OWN het grootst is. Het
beproefde model van “structuur, gedrag en resultaat” ligt ten grondslag aan de analyse
wat betreft het belang van de marktfactoren. Dit model geeft een raamwerk om verbanden
tussen omgevingsfactoren (zoals overheidsbeleid, maar ook andere omgevingsfactoren),
de structuur van de markt, het gedrag van marktpartijen en het resultaat van de markt te
analyseren. Dit model wordt hieronder grafisch weergegeven in Figuur 5.1.
Achtereenvolgens gaan we in op de verschillende factoren die prijsverschillen tussen
Nederland, Duitsland, België en Frankrijk kunnen verklaren. Kortheidshalve verwijzen
we hier alvast naar bijlage 9 voor een uitgebreidere toelichting.
Figuur 5.1 geeft schematisch het verband weer tussen basisvoorwaarden (kenmerken van
vraag – zoals prijsgevoeligheid - en aanbod – zoals het productieproces in de keten),
structuur van de markt (het aantal spelers, de mate van verticale integratie, etc.), gedrag
van de marktspelers (hoe effectief is de concurrentie, hoe vindt prijszetting plaats, etc.) en
resultaat, of marktuitkomsten, als prijzen en winsten. Op diverse punten grijpt de
overheid is, door algemene of specifieke wet- en regelgeving, belastingheffing, etc.
Hierbij is het van belang op te merken dat er niet noodzakelijkerwijs sprake is van causale
verbanden. De aanwezigheid van bepaalde marktstructuren zal leiden tot bepaald gedrag
(bijvoorbeeld concurrentie) en resultaten (bijvoorbeeld een bepaalde pompprijs). Echter,
gedrags- en resultaatkenmerken kunnen ook effect hebben op structuurvariabelen
(weergegeven door pijlen die terugverwijzen). Door middel van dit raamwerk kunnen
onderlinge effecten niet zondermeer worden bewezen, maar kan er wel een plausibele
verklaring worden gegeven voor het ontstaan van bepaalde effecten.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

57

Figuur 5.1

Structuur, Gedrag, Resultaat indicatoren
Basiscondities

Aanbod
Gebruik grondstoffen
Productieketen

Structuur
Structuurkenmerken
(dichtheid stations,
concentratie, doorzet)
Verticale integratie
Toe- en uittredingsbarrières

Vraag
Vraag in het
algemeen
Prijselasticiteit
Substituten

Gedrag
Niveau van concurrentie
Prijszetting en
prijstransparantie
Toetredingsbelemmeringen
Kruissubsidiëring

Resultaat
Productie & allocatie
Kwaliteit
Prijsontwikkeling

Overheidsbeleid
Belastingen en subsidies
Mededingingsbeleid (regulering & antitrust)
Wetgeving (allocatie, milieu, biobrandstof)

Bron: gebaseerd op Scherer en Ross (1990).

5.2

Kenmerken van vraag en aanbod
Gebruik grondstoffen en de keten (supply chain)
Er zijn geen substantiële verschillen tussen de verschillende landen die gerelateerd zijn
aan het gebruik van grondstoffen (ruwe olie). Bevoorrading vindt in het algemeen plaats
vanuit het ARA gebied (Amsterdam – Rotterdam – Antwerpen). Voorts wordt er ook
gebruik gemaakt van raffinagecapaciteit in Duitsland en Frankrijk. Er lijken geen
substantiële prijsverschillen te bestaan. Hetzelfde geldt voor de keten, alhoewel de
transportmethoden wel verschillen (in Frankrijk wordt er minder gebruik gemaakt van
binnenvaart, in Nederland minder van pijpleidingen).
Vraagzijde
De gemiddelde consumptie per hoofd van de bevolking verschilt tussen de vier landen,
alsook het gebruik van type brandstof. BE en FR kennen meer dan 75% dieselgebruik,
voor NL en DE ligt dit op 57%. Ook gecorrigeerd voor wegtransport is het aandeel diesel
in FR en BE hoog.

58

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Prijselasticiteit
De vraag naar brandstof is slechts in beperkte mate gerelateerd aan de hoogte van de
prijs. Echter, op lange termijn is de prijselasticiteit hoger dan op korte termijn, mede
omdat dan de keuze tussen vervoersmodaliteiten gemaakt kan worden of anders voor een
auto met een lager verbruik of voor een alternatieve brandstof.
De prijselasticiteit verschilt wel tussen groepen consumenten. Voor sommige groepen
(zakelijke klanten als ‘leaserijders’ en vrachtvervoerders) ontbreekt een sterke
prijsprikkel. Deze groep is vooral aanwezig langs het hoofdwegennet (voor vrachtrijders
geldt dat zij veelal gebruik maken van pompen met een hogere snelheid, deze zijn
voornamelijk op het HWN te vinden). Op het hoofdwegennet spelen naast de
brandstofprijs ook andere factoren een rol zoals snelheid en de aanwezigheid van andere
voorzieningen. Daarnaast zijn er specifieke gebonden klanten zoals toeristen en
kaartgebruikers.
Dit kan mede het prijsverschil tussen het HWN en het OWN in Nederland verklaren.
Maar dit verklaart niet direct het grotere prijsverschil tussen enerzijds het HWN en OWN
in Nederland en anderzijds het HWN en OWN in het buitenland, waar deze
wetmatigheden immers ook optreden.
Substituten
Op korte termijn bestaan er geen substituten voor benzine, op langere termijn wel (zowel
andere brandstoffen als andere modaliteiten). Dit zal echter geen verschil tussen de
beschouwde landen kunnen verklaren.
De rol van de overheid
De rol van de overheid op de benzinemarkt is groot. Naast een centrale rol in het
formuleren en handhaven van veiligheidsvoorschriften speelt de overheid ook een
cruciale rol in de allocatie van stations, in het bepalen van de hoogte van de kosten
(hoogte van lokale en gebruiksvergoedingen) en in het reguleren van het aanbod van de
winkels (bijvoorbeeld rondom de verkoop van alcoholische dranken). Daarnaast speelt de
overheid een rol in de prijsvorming (met name in België, door het vaststellen van de
maximumprijs).
Conclusie kenmerken van vraag en aanbod
De basis- en randvoorwaarden van de brandstofmarkten in de vier landen verschillen niet
dusdanig van elkaar dat er een verschil in marktuitkomsten te voorzien zou zijn. Wel is
een belangrijke notie dat een deel van de vragers relatief prijsongevoelig is. Deze
bevinden zich vaak op het HWN.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

59

Structuur41

5.3

Marktaandelen / concentratiegraad
De markt voor brandstoffen heeft een oligopolistisch karakter. De concentratiegraad van
de grootste vijf (geïntegreerde) spelers (in termen van volumes) bedraagt tussen 63%
(NL) en ruim 70% (BE en DU). In Frankrijk is dit lager (minder dan 40%) vanwege de
grote supermarktketens die ook brandstoffen verkopen.
Tabel 5.1

Marktaandelen Nederland, België en Duitsland (% volume, 2008)
NL

BE

DE

Namen

% volume

Namen

% volume

Namen

% volume

Shell (Express)

18,5

Total

20-22

Aral

23

Texaco

11,7

Q8

18

Shell

23

Total

11,0

Esso

12

Conoco

9,5

BP

11,0

Shell

10

Bft

9,5

Esso (Express)

10.7

Texaco

10

Esso

8,5

62,9

70-72

73,5

Bron: zie bijlage 9.
Noot: voor Frankrijk zijn marktaandelen per oliemaatschappij niet beschikbaar. De grote supermarktketens
hebben een marktaandeel van circa 57%. De vijf grote merken hebben dus hooguit 40% van de markt in
handen.

Op het HWN is de situatie anders. In alle landen zijn hier alleen bemande stations en zijn
vrijwel alle stations van een van de grote merken.
Dichtheid en doorzet
De dichtheid van tankstations is in Nederland en België hoger dan in de andere landen,
dat is ook te verwachten gezien de relatief hoge bevolkingsdichtheid.
De gemiddelde doorzet van een tankstation in België en Nederland is lager. Een
tankstation in Nederland realiseert een gemiddelde doorzet van 3,1 miljoen liter
(Euro95/98 en diesel), terwijl dit in België, Duitsland en Frankrijk op respectievelijk 2,9,
4,2 en 4 miljoen liter ligt. Voor Nederland geldt dat een bemand station volgens
schatting42 een doorzet van circa 3 miljoen liter moet halen om break-even te draaien
(anderen schatten 3,5 à 4 miljoen liter).
Tabel 5.2

Gemiddelde doorzet per station (2007)
Aantal stations
NL

13.452.050

Gem. totaal per station (l)
3.170.410

BE

3.283

9.448.446

2.877.991

DE

14.902

62.956.413

4.224.696

FR

13.030

51.868.566

3.980.704

41
42

60

Totaal benzine & diesel (x 1.000 l)

4.243

Meer gedetailleerde informatie is beschikbaar in Bijlage 9.
Bron: interviews

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bron: zie bijlage 9.
Noot: de doorzet is genomen voor 2007, echter het meetmoment van het aantal stations is verschillend.

Het aantal stations is in de verschillende landen vrij constant. In Wallonië is er nog geen
eind gekomen aan de lopende saneringsronde.
Aanbod van diensten van tankstations
Naast full service stations zijn er in de diverse landen verschillende soorten stations
aanwezig. Met name in België en Nederland is er een relatief groot aantal onbemande
stations aanwezig, respectievelijk 15% en 26%. Deze zijn vaak eigendom van de grote
spelers. De eerste onbemande stations in Nederland, daarentegen, waren nieuwe
toetreders43.
In Frankrijk zijn er vrijwel geen onbemande stations aanwezig. De business case voor
deze stations is niet rond te krijgen door de aanwezigheid van een diverse
supermarktketens (hypermarchés) die de brandstof rond de kostprijs verkopen (als
‘lokkertje’ voor het reguliere supermarktaanbod).
Tabel 5.3

Overzicht aantal benzinestations en vorm (bemand/onbemand)
NL (sep ’08)

BE (mrt ’09)

DE (jan ’08)

FR (dec ‘07)

Totaal HWN

194

44

375

417

Totaal OWN

4.049

3.239

14.527

12.613

- bemand

2.934

< 2.742*

n/a

n/a

- onbemand

1.115

479

n/a

n/a **

Totaal

4.243

3.283

14.902

13.030

Dichtheid (per 100km ) 10,6

11,7

4,3

2,5

2

Bron: zie bijlage 9
Noot: * België: voor een deel van de stations is in de gebruikte dataset onbekend of het om onbemand station
gaat; ** In Frankrijk zijn de stations bij de grote supermarktketens overdag bemand en ’s nachts onbemand. De
reguliere oliemaatschappijen bieden, met uitzondering van Esso Express, vrijwel geen onbemande stations aan.

Voor veel Nederlandse tankstations is de aanwezigheid van een winkel of wasstraat
belangrijk om een concurrerende brandstofprijs te zetten. In België speelt de winkel een
minder belangrijke rol, mede vanwege de maximumprijs (waarover later meer). In
Frankrijk en Duitsland is de rol van een winkel bij het station ook groot, de omzet van de
winkels is tamelijk hoog en met name in Duitsland zijn tankstations vaak de enige optie
om diverse inkopen te doen. Alleen in Nederland is de verkoop van alcoholische dranken
(hoge marges) bij tankstations niet toegestaan.
Verticale integratie (en contracten)
De hele keten wordt gekenmerkt door een hoge mate van verticale integratie. De grote
oliemaatschappijen zijn actief vanaf de exploratie, via het raffinageproces, tot aan de
verkoop in hun eigen retail stations. In de hele structuur van toeleveranties (vanaf de

43

Oliemaatschappij Petroplus (brandstofmerk Tango) opende op 1 april 2000 in Nijmegen het eerste
onbemande tankstation van Nederland. Tango wordt wel gezien als de oprichter van het marktsegment
‘onbemand tanken’ in Nederland.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

61

raffinaderijen) aan stations zijn de diverse spelers ook met elkaar vervlochten (met name
in Duitsland is dit sterk het geval). Voor hun producten zijn retailers aangewezen op de
aanwezige raffinaderijen, die in de vier landen nagenoeg allemaal in handen van de grote
oliemaatschappijen. De invloed van de grote oliemaatschappijen werkt ook door in de
exploitatie- en distributievormen.
In het algemeen hanteert men meestal het onderscheid tussen CoCo’s, CoDo’s, DoDo’s
en DoCo’s. Bij een company owned – company operated (CoCo) pompstation is er
sprake van een volledige verticale integratie tussen oliemaatschappij en wederverkoper.
In dat geval bepaalt de oliemaatschappij direct de verkoopvoorwaarden en dus de
brandstofprijzen. Bij CoDo’s en DoDo’s is de relatie tussen wederverkoper en de
oliemaatschappij vastgelegd in de exclusieve afnameovereenkomst voor
motorbrandstoffen. Bij CoDo’s is er daarnaast sprake van een huurovereenkomst voor het
pompstation. De relatie tussen de wederverkoper en de oliemaatschappij en de mate van
binding wordt bepaald door de inhoud van het contract. Daarnaast bestaan er ook nog
CoCa’s (Company owned, Commissioned Agency). Binnen deze exploitatievormen zijn
er per maatschappij en per land specifieke voorwaarden te vinden in contracten. Sommige
contracten laten een dealer soms effectief weinig ruimte de prijs van een liter brandstof te
bepalen. Als voorbeeld: in Duitsland sturen de vijf grootste oliemaatschappijen zelf
dagelijks de benzineprijzen van hun exploitanten (Agentur).
Het effect van contracttypen lijkt niet groot te zijn. Wel kan opgemerkt worden dat
naarmate er meer Co’s zijn, en de contracten met Do’s effect hebben op de prijszetting
van een station, er effectief steeds minder partijen zijn die de prijzen bepalen, in een
transparante markt (zie ook hoofdstuk 3).
Toetredingsbelemmeringen
Toetreding op het OWN in Nederland is lastiger dan in de andere landen. Met name
regelgeving rondom milieu en ruimtelijke ordening zorgen voor hoge
toetredingsbelemmeringen. In België is toetreding relatief eenvoudiger, ook omdat van de
maximumprijs een coördinerend effect uitgaat dat een zekere marge vrijwel garandeert
(desondanks is daadwerkelijke toetreding beperkt). In Duitsland is toetreding ook
mogelijk, alhoewel het Bundeskartellamt (BKA) concludeert dat nieuwe tankstations
vrijwel gedwongen zijn gebruik te maken van bestaande infrastructuur (raffinage, opslag,
transport, biobijmenging) waardoor toetreding door ‘prijsvechters’ of ‘onafhankelijken’
lastig kan zijn.44 In Nederland is de afhankelijkheid van maatschappijen minder omdat er
diverse, waaronder een hele grote, handelaren zijn. In Frankrijk is toetreding ook niet
eenvoudig, hoewel de hypermarchés, met hun eigen grond, daar minder last van hebben.
Toetreding op het HWN is in alle landen lastig. In Nederland kan alleen worden
toegetreden door deel te nemen aan een veiling van een bestaande locatie. In België wordt
geboden via een vaste prijs of door een bijdrage per liter brandstof. Architectonische
overwegingen spelen een rol in de uitkomst van de allocatie. In Frankrijk wordt geboden
op basis van een bijdrage per liter, terwijl in Duitsland allocatie plaats vindt op basis van
marktaandelen op het OWN. Hier staat een maximale vergoeding per liter brandstof
tegenover.
44

62

Zie Bundeskartelllamt 2008b.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Kostenstructuur
De mogelijke effecten van verschillen in schaal zijn al besproken in hoofdstuk 4.
Conclusie structuur
Met uitzondering van België is in de beschouwde landen de scope voor kruissubsidiëring
uit winkelopbrengsten hoger dan in Nederland, onder meer door andere winkeltijden
(geldt met name voor Duitsland) en ook doordat het toegestaan is alcoholische dranken te
verkopen die een hoge marge hebben. De hogere doorzetten per station in Frankrijk en
met name Duitsland hebben daarnaast een drukkend effect op de prijzen daar. Tenslotte
zijn de toetredingsbelemmeringen, met name ook op het OWN in Nederland hoger dan in
de andere landen.
De andere structuurkenmerken lijken geen substantieel effect te hebben op
marktuitkomsten.

5.4

Gedrag
Niveau van concurrentie
In alle landen geldt dat het concurrentieniveau tussen het HWN en het OWN verschilt. De
concurrentiedruk op het HWN is lager, vooral omdat consumenten daar minder
prijsgevoelig zijn.
Het niveau van concurrentie op het OWN in Nederland is tamelijk hoog maar varieert wel
van regio tot regio. Daarnaast is het niveau van concurrentie op het OWN de afgelopen
jaren toegenomen, met name door de opkomst van de onbemande stations (zie
bijvoorbeeld, NMa, 2006). Regionaal zijn er nog steeds verschillen in prijzen.
Het niveau van concurrentie in Duitsland lijkt hoog te zijn, met name omdat de
prijsvolatiliteit hoog is. Prijzen per station worden soms meerdere malen per dag
aangepast. Het BKA ziet wel bedreigingen. De voorlopige bevindingen van een
sectorstudie naar de markt voor motorbrandstoffen tonen aan dat de markt een
oligopolistisch karakter heeft met door de gehele bedrijfskolom structuren die
concurrentiebeperkend kunnen werken. Prijsverschillen tussen regio’s zijn vaak groot,
met een variëteit aan verklaringen (aanwezigheid prijsvechter, onafhankelijke handelaar,
etc.).
In België speelt de daar geldende maximumprijs een sterke rol in de effectieve mate van
concurrentie. De maximumprijs komt weliswaar tot stand op basis van het optellen van
verschillende kostenposten, maar de (maximale) bruto distributiemarge is ruim. Zonder
scherp te concurreren op prijs kunnen voldoende tankstations blijven bestaan. Evenals
Van Meerbeeck (2003) zien wij op basis van onze dataset dat het gemiddelde prijsverloop
de ontwikkeling van de maximumprijs wel erg goed volgt.
In Frankrijk is er min of meer een segmentatie tussen de (full service) stations van de
merken (met aantrekkelijke loyaliteitsvoordelen bij met name marktleider Total) en de
supermarktstations. Concurrentie met de supermarkten op prijs is niet mogelijk, dus
wordt er geconcurreerd op kwaliteit.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

63

Op het hoofdwegennet zijn er geen grote verschillen tussen de landen te zien. Wel kan
worden opgemerkt dat in Frankrijk de klanten op het HWN meer gebonden zijn dan in
andere landen door de tolwegen. Hierdoor is de prijs op het HWN in Frankrijk hoger dan
je op basis van doorzet zou verwachten. Het effect van de prijspalen langs de Franse
snelwegen is onduidelijk (het zou ook coördinerend gedrag in de hand kunnen werken)
terwijl de Autohofe45 naast de Duitse snelwegen tot een iets hogere concurrentie zou
kunnen leiden. Tankstations langs het Belgische HWN hanteren consequent de
maximumprijs. Leidend bij een conclusie over de mate van concurrentie op het HWN is
echter de vaststelling dat veel van de klanten op het HWN niet prijssensitief zijn.
(in)transparantie
Het enige land met relatief beperkte transparantie van prijzen is Duitsland. In de andere
landen zijn er een of meer websites die prijzen per locatie en product weergeven. In
Duitsland gebeurt dit niet. Omdat prijzen soms ook in de loop van de dag worden
aangepast is de transparantie voor de consument laag.
Strategische toetredingsbelemmeringen
Zittende stations kunnen in alle landen toetreding van nieuwe stations lastiger maken,
onder andere door de dreigen met een prijzenoorlog. De (on)mogelijkheden hiertoe
verschillen niet veel tussen landen.
Kruissubsidiëring
Is reeds in de vorige paragraaf behandeld.
Productdifferentiatie
Dat premiumbrandstoffen in België en Frankrijk nauwelijks een rol spelen valt te
verklaren uit de hoge penetratie van dieselauto’s. De effecten daarvan zijn echter gering.
Productdifferentiatie kan ook worden gezien als verschil in serviceniveaus. Dan zijn er
wel verschillen tussen landen die interessant zijn. Belangrijke verschillen tussen de
beschouwde landen zijn te vinden tussen enerzijds Nederland / België en de rest
(aanwezigheid van relatief veel onbemande stations), Frankrijk (hypermarchés als een
segment en full service aanbod met aantrekkelijke extra’s bij merken als een ander
segment) en Duitsland (Autohofe, invloed van sterk lokale factoren).
Kortingen en loyaltyprogramma’s
Over zowel het gebruik en de voorwaarden van kortingspassen als van
loyaltyprogramma’s is in het vorige hoofdstuk uitgebreid aandacht besteed. De
belangrijkste bevindingen uit dat hoofdstuk ten aanzien van pasjes zijn: kortingen voor
grote gebruikers kunnen fors zijn, maar verschillen niet sterk tussen landen. Een aparte
groep gebruikers vormen de leaserijders. Deze groep heeft enerzijds nauwelijks tot geen
prikkel om op de brandstofprijzen te letten omdat deze immers vergoed worden. Aan de
kostenkant bedingen leasemaatschappijen kortingen bij oliemaatschappijen. Het is niet
bekend in hoeverre het percentage leaserijders tussen de hier onderzochte landen
verschilt.
45

64

Autohofe zijn parkeerterreinen vlakbij snelwegafritten waar men goedkoper kan tanken dan langs de snelweg.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Loyaltyprogramma’s zijn in Nederland en Duitsland wat royaler dan in België. Voor
Frankrijk is dat niet duidelijk. Zowel in België als in Frankrijk geeft regelmatig tanken bij
een deel van de merken recht op gratis pechverhelping. Het gebruik van
loyaltyprogramma’s, zeker met goede lokkertjes, leidt tot klantenbinding, wat
prijsconcurrentie beperkt.
Conclusies
Het niveau van concurrentie tussen landen verschilt van elkaar. Dit heeft consequenties
voor de analyse van de verschillen. De verschillen kunnen op twee niveaus worden
gezien; ten eerste de absolute verschillen tussen Nederland en de ons omringende landen
en ten tweede het verschil tussen OWN en HWN per land.
De maximumprijs in België, met de relatief hoge bruto distributiemarge lijkt eerder te
helpen om het niveau van concurrentie te beperken dan om scherpe prijzen voor
consumenten te realiseren. Deze maximumprijs is ook de prijs die wordt gebruikt op het
HWN, met veelal prijsongevoelige consumenten. Dit verklaart waarom de lagere
toetredingsdrempels in België niet tot lagere prijzen leiden.
In Frankrijk zijn de klanten op het HWN meer gebonden dan in andere landen door de
tolwegen. Hierdoor is de prijs op het HWN in Frankrijk hoger dan je op basis van doorzet
zou verwachten.
In Duitsland is de markt volatiel maar is het effectieve niveau van concurrentie moeilijk
in te schatten, zeker gezien de bevindingen van de Bundeskartellamt46. Tussen regio’s
verschillen prijzen vaak fors. De conclusies voor Duitsland uit dit rapport kunnen daarom
niet doorgetrokken worden naar heel Duitsland.
In alle landen geldt dat het niveau van concurrentie op het HWN lager is dan op het
OWN. Prijzen liggen hoger dan op het OWN maar consumenten zijn bereid ze te betalen.
Het prijsverschil tussen het HWN en het OWN in Nederland is hoger dan in de andere
landen. Voor een deel kan dit verklaard worden uit het niet meenemen van supermarkten
en onbemande stations.
Met name in Frankrijk kan dat de gemiddelde prijs op het OWN omlaag brengen. In
Frankrijk bestaat er effectief een segmentatie tussen het full service georiënteerde bod
van de merken en het aanbod van de hypermarchés. Merken halen klanten over door extra
diensten aan te bieden, zoals spaarkortingen en pechverhelping. In Nederland worden
merkstations op het OWN meer gedisciplineerd door prijsvechters dan in Frankrijk en
België.
De minder competitieve situatie op het OWN in België kan een lager prijsverschil tussen
OWN en HWN dan in Nederland opleveren. Tenslotte kan in de onderzochte regio de
concurrentie op het Duitse HWN feller zijn, bijvoorbeeld door de aanwezigheid van
Autohofe waardoor het prijsverschil tussen HWN en OWN kleiner wordt.

46

Bundeskartellamt (2008a).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

65

Merk op dat de analyse van de landenverschillen van de prijzen van het OWN en het
HWN dus sterk varieert, waarbij het beeld ontstaat dat de situatie op het OWN in
Nederland relatief gunstig afsteekt bij de situatie op het HWN.

5.5

Conclusies
Vraag en aanbod
De basis- en randvoorwaarden van de brandstofmarkten in de vier landen verschillen niet
zodanig van elkaar dat dit een verklaring zou kunnen vormen voor de geconstateerde
prijsverschillen tussen landen. Wel geldt dat op het HWN een relatief groot deel van de
rijders nauwelijks/niet prijsgevoelig is. Het betreft hier vrachtwagens en zakelijk rijders.
Structuur
De hogere doorzetten per station in Frankrijk en met name in Duitsland zorgen voor een
drukkend effect op de prijzen aan de pomp. Ook de mogelijkheden (niet
noodzakelijkerwijs het daadwerkelijk gebruik) voor kruissubsidiëring uit
winkelopbrengsten lijkt in Frankrijk en Duitsland hoger te liggen dan in Nederland wat
eveneens een drukkend effect op de prijzen aldaar heeft.
In alle landen geldt dat toetreding op het OWN eenvoudiger is dan in Nederland. De druk
van potentiële concurrenten is dus hoger, wat eveneens een drukkend effect op prijzen
kan hebben.
Gedrag
Het effectieve niveau van concurrentie tussen landen verschilt van elkaar. Zo lijkt de
maximumprijs in België effectief te zijn in het beperkten van het niveau van concurrentie.
Dit kan de prijs in België opdrijven. De segmentering van de markt in Frankrijk tussen
het full service georiënteerde bod van de merken en het aanbod van de hypermarchés kan
de concurrentie beperken en de prijzen (van de merkstations) opdrijven.
In alle landen geldt dat het niveau van concurrentie op het HWN lager is dan op het
OWN. Op het HWN in Frankrijk zijn klanten meer gebonden dan in andere landen door
de tolwegen. Dit heeft een prijsopdrijvend effect voor de prijzen langs het HWN.
Het prijsverschil tussen het HWN en het OWN in Nederland is voor bemande stations
hoger dan in de andere landen. Voor een deel kan dit verklaard worden uit het niet
meenemen van supermarkten en onbemande stations. Met name in Frankrijk zal hierdoor
de gemiddelde prijs op het OWN dalen. In Nederland worden merkstations op het OWN
meer gedisciplineerd door prijsvechters dan in Frankrijk en België.
De minder competitieve situatie op het OWN in België kan een lager prijsverschil tussen
OWN en HWN dan in Nederland opleveren. Tenslotte kan in de onderzochte Duitse regio
de concurrentie op het Duitse HWN feller zijn, bijvoorbeeld door de aanwezigheid van
Autohofe waardoor het prijsverschil tussen HWN en OWN kleiner wordt.
Per saldo geld dat de situatie op het OWN in Nederland relatief gunstig afsteekt bij de
situatie op het HWN.

66

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

6 Conclusies

Context
ECORYS heeft de benzineprijzen op zowel het hoofdwegennet (HWN) als het
onderliggend wegennet (OWN) in Nederland vergeleken met de ons omringende landen.
We hebben ons beperkt tot een zodanig deel van de markt dat de onderlinge
vergelijkbaarheid maximaal is. We hebben hiertoe gekozen voor Euro95, dezelfde Platts
(inkoop) prijzen (d.w.z. België, het westen van Duitsland en het noordwesten van
Frankrijk) en grote spelers.
Onderzoekstrategie
We onderkennen dat andere prijzen (bijvoorbeeld andere soorten benzine, prijsvechters)
ook van belang zijn in het beoordelen van de marktwerking in deze markt, maar hebben
ter wille van vergelijkbaarheid deze geen onderdeel laten uitmaken van de data-analyse.
Wel hebben we deze factoren meegenomen in de verklaringen voor prijsverschillen.
Prijsniveaus en dienstverlening
ECORYS concludeert dat de prijzen in Nederland niet substantieel afwijken van die in
België en Frankrijk. Duitsland is gemiddeld 4 cent per liter (hoofdwegennet) en 2 cent
(onderliggend wegennet) goedkoper. Deze cijfers zijn vergelijkbaar met recente andere
bevindingen van de Europese Commissie (Oil Bulletin) en Roland Berger, maar wijken af
van eerdere bevindingen van het Oil Bulletin.
Hoewel we geen uitgebreide analyse hebben gedaan naar diesel lijkt het beeld voor diesel
voor Nederland gunstiger uit te pakken dan voor Euro95, hetgeen ook wordt bevestigd
door de bovengenoemde andere bronnen.
Hoofdwegennet versus onderliggend wegennet
In alle landen zijn de prijzen van Euro95 op het HWN hoger dan op het OWN. De
verschillen lopen uiteen van 4,6 cent (NL) tot 2,4 cent (BE). Dit is een op zichzelf
normaal verschijnsel. Immers, benzine is geen homogeen product. Weliswaar lijkt een
liter Euro95 is Oost-Groningen hetzelfde als een liter Euro95 in Aken, maar daarmee is
het hele verhaal niet verteld. Als een consument tankt, koopt hij in feite een bundel
diensten, waarbij benzine maar één onderdeel is. De consument kan producten in de
winkel kopen, zijn auto wassen of extra service op prijs stellen. Verschillende
consumenten zullen deze diensten verschillend waarderen, hetgeen deels verklaart dat
prijzen (in alle landen) op het HWN hoger zijn dan op het OWN. Ook de factor tijd is van
belang (een zakelijke rijder of een vrachtwagen denkt anders over tijd dan andere type
consumenten). Daarnaast verschilt de kostenstructuur tussen het HWN en het OWN: zo
zijn stations op het HWN 24 uur per dag open, zijn de veiligheidseisen hoger en worden
alle type (olie)producten aangeboden. De diensten en de consumentenpreferenties
verschillen ook tussen landen. Dit compliceert de vergelijkbaarheid enigszins, maar
Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

67

betekent wel dat prijsverschillen tussen OWN en HWN op zichzelf niet duiden op
gebrekkige concurrentie op het HWN.
De bundel diensten die de consument afneemt is tevens erg complex. Het lijkt zo simpel:
benzine is toch benzine, maar de realiteit is ingewikkelder. Technisch gezien zijn er
biocomponenten en additieven die kunnen verschillen. Voorts kunnen er naast verschillen
in eerder genoemde dienstenniveau ook verschillen zijn in milieuwetgeving, huurprijzen,
en talloze andere kostenposten.
Verklaringen prijsverschillen: algemeen
Om te begrijpen waarom prijzen tussen verschillende locaties verschillen, zijn we eerst
ingegaan op de manier waarop prijzen tot stand komen. In Nederland (en in Frankrijk
gaat het goeddeels hetzelfde) kijkt men allereerst naar de inkoopprijzen (Platts), voorts
kijkt men hoeveel marge er nodig is om te overleven gegeven de kostenstructuur (die
sterk verschilt per locatie). De speelruimte om met marges te schuiven wordt vervolgens
bepaald door de locaal relevante concurrentiesituatie (hoe ver is de dichtstbij gelegen
concurrent, is er een prijsvechter in de buurt, etc.). Dit beeld wordt bevestigd als we in
Nederland de hoogste prijzen op het HWN vergelijken met de laagste. Bij de hoogste
prijzen is de disciplinering van omliggende concurrenten het laagst, precies zoals je zou
verwachten.
In België en Duitsland gaat het anders. In België worden maximumprijzen door de
overheid bepaald, hetgeen de prijsvorming sterk beinvloedt. Zo zetten in de regel alle
stations op het HWN hun prijzen gelijk aan de maximumprijzen. In Duitsland is er een
complexe regulering waarbij onder meer de locaties van het HWN gebaseerd zijn op
marktaandelen op het OWN. In Duitsland wordt ook veel gewerkt volgens een
agentstructuur. Hierbij blijven de oliemaatschappijen eigenaar van de brandstof en dus
ook direct verantwoordelijk voor de prijszetting. Dit stelt hen in staat sneller in te spelen
op veranderingen in bijvoorbeeld Platts prijzen of gedragingen van concurrenten. We zien
in Duitsland dan ook een veel grotere fluctuatie in prijzen dan in andere landen.
Analyse prijsverschillen: kostenfactoren
Bij het analyseren van prijsverschillen tussen landen valt op dat in geen van de
onderzochte landen de markt optimaal werkt, zij het in ieder land om verschillende
redenen. In ons rapport onderscheiden we kostenfactoren van marktfactoren.
Bij de kostenfactoren heeft België een lagere doorzet (hoeveelheid verkochte liters per
station) dan Nederland (kan tot 2 cent per liter schelen omdat de kostenbasis van
tankstations wordt verhoogd), terwijl de biocomponent (0.5 cent) en de kortingen op de
pompprijs (0.3 cent) deze hogere kosten deels compenseren.
Duitsland heeft juist een aanzienlijk hogere doorzet (kan maximaal 5 cent per liter
schelen) alsook een hogere omzet van winkels (ongeveer 1 cent) terwijl dit deels wordt
gecompenseerd door eisen voor biocomponenten (ongeveer 2.5 cent).
Frankrijk heeft eveneens een veel hogere doorzet (kan maximaal 4 cent per liter schelen),
terwijl er hogere transportkosten tegenover staan (ongeveer 1 cent). Het effect van de

68

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

gebruiksvergoedingsystematiek, omzet winkels en milieueisen konden we voor Frankrijk
niet achterhalen.
Onderstaande figuur illustreert het effect van de kostenfactoren ter verklaring van de
verschillen in de kale prijs van 1 liter Euro95 ten opzichte van Nederland.
Figuur 6.1

Kostenfactoren die van invloed zijn op de verschillen in de kale prijs van 1 liter Euro95 ten opzichte van
Nederland (in centen)

Het totaalbeeld dat na het analyseren van kosten ontstaat, is dat in alle landen de
kostenfactoren een stevig deel van het prijsverschil met Nederland verklaren, maar niet
alles.
Analyse prijsverschillen: marktfactoren
Naast kostenfactoren spelen ook marktfactoren een mogelijke rol in het verklaren van
prijsverschillen.
In Frankrijk geldt dat de hypermarchés voor relatief lage gemiddelde prijzen zorgen.
Omdat hypermarchés niet in onze gemiddelde prijs zitten47, zijn de feitelijke prijzen in
Frankrijk lager dan de gemeten prijzen. Normaal gesproken zou je verwachten dat de
hypermarchés voor disciplinering van de overige pompstations zorgen maar dit blijkt
maar beperkt het geval. Kennelijk is er sprake van een effectieve segmentatie onder meer
veroorzaakt door de tolwegen waar weggebruikers niet gemakkelijk af kunnen of willen.
Met andere woorden, voor de Fransen die bereid of in staat zijn om te tanken bij
hypermarchés is de prijs laag, maar voor de rest van de consumenten lijkt de prijs hoger
dan op basis van kosten aannemelijk lijkt. Hierbij dient te worden aangetekend dat niet
alle effecten van kostenfactoren voor Frankrijk bekend zijn.
47

Wij vergelijken immers alleen de prijzen van bemande tankstations.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

69

In België wordt de concurrentie verstoord als gevolg van de door de overheid bepaalde
maximumprijzen. Hierdoor wordt ondernemerschap (in de vorm van prijsstrategieën)
onderdrukt. In België is het wel gemakkelijker om toe te treden. Bij het toekennen van de
maximumprijs wordt een vrij hoge distributiemarge toegekend. Wellicht zorgt een tragere
naleving van milieu- en arbeidsregels (vooral in Wallonië) voor een drukkend effect op
de prijzen. Door de geringe doorzet liggen de prijzen op het OWN hoger dan in de andere
landen.
In Duitsland is de concurrentie wat intensiever dan in Nederland door gemakkelijkere
toetreding op het OWN en de daaraan gekoppelde toetreding op het HWN. Ook reageren
bedrijven sneller op elkaar. De zeer sterke prijsfluctuaties (meerdere prijsveranderingen
per dag zijn geen uitzondering) is wel een prijs die de consumenten moet betalen in de
vorm van minder transparantie.
In alle landen geldt dat het niveau van concurrentie op het HWN lager is dan op het
OWN. Het prijsverschil tussen het HWN en het OWN in Nederland wel wat groter dan in
de andere landen. De reden hiervan verschilt van land tot land. Soms kan het verschil
verklaard worden uit de relatief scherpe prijzen op het OWN in Nederland. Dit geldt
bijvoorbeeld in verhouding tot België waar onder meer de doorzet van OWN stations een
stuk lager is.
Voor een ander deel kan dit verklaard worden uit het niet meenemen van supermarkten en
onbemande stations in de dataset. Met name in Frankrijk kan dat de gemiddelde prijs op
het OWN omlaag brengen. In Frankrijk lijkt er een effectieve segmentatie tussen het full
service georiënteerde aanbod van de merken en het aanbod van de hypermarchés te zijn.
Dit betekent dat het beeld vooral in Frankrijk dus vertekenend is: het feitelijke verschil
tussen OWN en HWN is daar van dezelfde orde als in Nederland als we de hypermarches
wel hadden meegenomen.
Voor Duitsland is het kleinere verschil tussen HWN en OWN vooral te verklaren uit de
lagere HWN prijzen.
De verschillen tussen landen zijn daarmee vrij goed te verklaren door de combinatie van
kosten- en marktfactoren.
Afsluitend
Opvallend is dat in alle landen de markt in zekere mate gebrekkig werkt en dat
overheidsbeleid hierbij een duidelijke rol speelt. In een aantal gevallen staan daar winsten
op andere beleidsterreinen tegenover (ruimtelijke ordening, gezondheid).
De factoren die in andere landen een drukkend effect op de prijs hebben, zijn niet
eenvoudig door beleid af te dwingen in Nederland. Toetredingsbarrières verlagen is
gezien de ruimtelijke ordening niet altijd evident, voor hypermarchés lijkt geen groot
maatschappelijk draagvlak, de doorzet kan niet echt verhoogd worden, en alcohol
verkopen stuit op andere bezwaren. We concluderen daarmee dat in ieder geval voor een
niet-triviaal gedeelte de situatie in Nederland niet veranderd kan worden zonder effecten
te genereren op andere beleidsterreinen.

70

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Hoewel het niet volledig hard te maken is op basis van de verzamelde gegevens, is het
wel aannemelijk dat er nog margeruimte zit op het hoofdwegennet in Nederland. Zoals te
verwachten, wijzen de cijfers uit dat deze ruimte vooral zit bij stations waar relatief
weinig concurrenten in de buurt zitten. Overigens zij opgemerkt dat het niet alleen de
exploitanten en oliemaatschappijen zijn die profiteren van gunstig gelegen locaties. De
overheid roomt immers een deel van de winsten af in de vorm van hogere
veilingopbrengsten en huurprijzen.
Resumerend, de verschillen in benzineprijzen tussen Nederland en de ons omringende
landen zijn minder groot dan voorheen was aangenomen. De verschillen zijn voor een
groot deel te verklaren door verschillen in kostenfactoren per land. De verschillen tussen
OWN en HWN zijn ook door kostenverschillen te verklaren en doordat er een andere
dienst wordt aangeboden.
Niettemin is het beter laten functioneren van de markt mogelijk. In Nederland geldt dat
op sommige HWN locaties de concurrentiedruk versterkt zou kunnen worden,
bijvoorbeeld door op strategische locaties concurrentie op het OWN toe te laten. De
OWN stations zorgen dan voor een betere disciplinering van de HWN stations. Evenwel
zal gewijzigd beleid op dit gebied naar alle waarschijnlijkheid geen grote effecten
sorteren. Ook kan een ruimhartig toetredingbeleid ten koste gaan van andere door de
Nederlandse samenleving gewaardeerde zaken, zoals bijvoorbeeld de kwaliteit van de
open ruimte.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

71

72

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bijlage 1 Begrippenlijst

Adviesprijs
De grote oliemaatschappijen geven dagelijks een landelijke adviesprijs voor de verkoop
van motorbrandstoffen. Kortingen die tankstations geven zijn altijd kortingen ten opzichte
van de landelijke adviesprijzen (ook wel LAP prijzen genoemd).
Pompprijs
De prijs van Euro 95 of diesel zoals deze staat vermeld op de pomp van het tankstation.
In voorliggend onderzoek is de pompprijs bepaald door deze te monitoren gedurende de
periode 16 februari 2009-15 maart 2009 in Nederland, België, Frankrijk en Duitsland.
Kale (pomp)prijzen
De pompprijzen exclusief BTW, heffingen en accijnzen.
In de kale prijs van Euro95, maar ook voor diesel, zijn de volgende kosten opgenomen:
•
Oliewinning
•
Raffinage
•
Opslag en distributie van Euro95 (en diesel)
•
Verkoop aan de eindgebruiker
De ruwe oliemarkt is een wereldmarkt. Er is echter geen sprake van een homogene markt
met één soort ruwe olie. De soort ruwe olie verschilt per regio en per olieveld. Ruwe olie
wordt onder andere ingedeeld naar soort in ‘heavy’ en ‘light’ en naar locatie in
bijvoorbeeld ‘Middle-East’ en ‘Brent’. De raffinaderij stemt haar raffinageproces af op de
soort ruwe olie die wordt geleverd. Het transport van ruwe olie naar een raffinaderij
vertegenwoordigt in de bedrijfskolom een kleine waarde ten opzichte van afraffinageprijzen48.
De raffinaderij zet ruwe olie om in bewerkte producten waaronder Euro95 en diesel die
vervolgens worden verkocht. Dit is de prijs-af-raffinaderij (inclusief een winstmarge voor
de raffinaderij). De af-raffinage-prijzen worden ook wel Platts prijzen genoemd.
Platt prijzen
Platt is een onafhankelijk onderzoeksbureau dat dagelijks de af-raffinage prijzen van
benzine en diesel publiceert. Platt maakt hierbij onderscheid tussen verschillende markten
zoals NWE (North West Europe) en MED (Mediteranean).
Doorzet
Het aantal verkochte liters brandstof door een tankstation gedurende 1 jaar.
48

‘De markt voor motorbrandstoffen’, NEI november 2001.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

73

Hoofdwegennet (HWN)
Het hoofdwegennet in Nederland bestaat uit de rijkswegen. Een rijksweg is een weg die
aangelegd is en onderhouden wordt door Rijkswaterstaat in opdracht van de
rijksoverheid. Rijkswegen zijn te herkennen aan een wegnummer met een N (weg of
autoweg) of A (autosnelweg) met een nummer van 1 t/m 99.
Onderliggend wegennet (OWN)
Het OWN in Nederland bestaat uit alle wegen die niet tot het hoofdwegennet behoren.

74

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bijlage 2 Prijzen Oil Bulletin

Juni 2008
Volgens het Oil Bulletin van de Europese Commissie waren de kale brandstofprijzen, de
prijzen zonder accijnzen en BTW, in Nederland in de zomer van 2008 voor benzine en
diesel de hoogste binnen de Europese Unie (tabel B2.1).
De prijs van Euro95 zonder heffingen en BTW op 30 juni 2008, op basis van het Oil
Bulletin, waren voor Nederland, België, Duitsland en Frankrijk als volgt:
Tabel B2.1

‘Kale’ prijzen voor Euro95 per 30 juni 2008 (in euro’s)
Land

Prijs Euro95/1.000 liter

Prijs Euro95/liter

€ 748,00

€ 0,75

Prijsverschil met
Nederland

Nederland
België

€ 698,14

€ 0,70

-€ 0,05

Duitsland

€ 643,40

€ 0,64

-€ 0,10

Frankrijk

€ 640,50

€ 0,64

-€ 0,11

Bron: Oil Bulletin

Per 30 juni 2008 zijn de prijsverschillen voor 1 liter Euro95, volgens het Oil Bulletin, als
volgt:
•
In België ligt de prijs 5 cent lager;
•
In Duitsland ligt de prijs 10 cent lager;
•
In Frankrijk ligt de prijs 11 cent lager
Figuur B2.1

Prijzen per 30 juni 2008 zoals gepubliceerd in het Oil Bulletin

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

75

Bron: Oil Bulletin, Europese Commissie

76

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

In september 2008 is door DG-TREN gestart met een onderzoek naar de wijze waarop de
verschillende lidstaten bovenstaande cijfers aanleveren. Uit dit onderzoek49 blijkt dat er
tussen lidstaten de nodige discrepanties zitten. Zo worden bijvoorbeeld gemiddelde
prijzen niet op uniforme wijze berekend en geven sommige lidstaten de prijzen inclusief
kortingen op terwijl andere lidstaten dit niet doen.
Bekend is dat Nederland sinds februari 2009 niet meer de landelijke adviesprijzen
rapporteert in het Oil Bulletin maar 6 cent lagere prijzen50. In hoeverre andere landen
eveneens hun te rapporteren cijfers hebben aangepast is niet bekend. Uit onderstaande
beschrijving blijkt dat als gevolg van de lagere prijzen die Nederland sinds februari van
dit jaar rapporteert, de verschillen in brandstofprijzen tussen Nederland en andere landen
sterk zijn afgenomen.
Maart 2009
Volgens het Oil Bulletin van de Europese Commissie waren de kale brandstofprijzen in
Nederland in maart 2009 voor benzine lager dan België en hoger dan Duitsland en
Frankrijk binnen de Europese Unie (figuur B2.2). Deze resultaten komen overeen met
voorliggend onderzoek.
De prijs van Euro95 zonder heffingen en BTW op 16 maart 2009, op basis van het Oil
Bulletin, waren voor Nederland, België, Duitsland en Frankrijk als volgt:
Tabel B2.2

‘Kale’ prijzen voor Euro95 per 16 maart 2009 (in euro’s)
Land

Prijs Euro95/1.000 liter

Prijs Euro95/liter

Prijsverschil met
Nederland

Nederland

€ 359,82

€ 0,36

België

€ 382,11

€ 0,38

€ 0,02

Duitsland

€ 326,17

€ 0,33

-€ 0,03

Frankrijk

€ 338,45

€ 0,34

-€ 0,02

Bron: Oil Bulletin

Per 16 maart 2009 zijn de prijsverschillen voor 1 liter Euro95, volgens het Oil Bulletin,
als volgt:
•
In België ligt de prijs 2 cent hoger;
•
In Duitsland ligt de prijs 3 cent lager;
•
In Frankrijk ligt de prijs 2 cent lager

49
50

Bron: http://ec.europa.eu/energy/observatory/oil/doc/prices/survey_oil_bulletin_data_collection.pdf
Berger (2009)

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

77

Tabel B2.3 Prijzen per 16 maart 2009 zoals gepubliceerd in het Oil Bulletin

Bron: Oil Bulletin, Europese Commissie

78

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bijlage 3 Bronnen brandstofprijs data

Deze bijlage geeft per land aan op welke wijze de pompprijzen voor Euro95 gedurende
de periode 16/2/2009 – 15/3/2009 zijn verzameld.
Nederland
Voor de prijsregistratie van prijzen aan de pomp, is gebruik gemaakt van de database van
Experian Catalist. Wij hebben een database ontvangen met daarin pompprijzen van 3.352
stations (het totaal aantal stations in Nederland bedraagt ca. 4.200). Ze verkrijgen iedere
dag de prijs door de aanlevering van brandstofprijzen afkomstig van multi branded fuel
card transacties van de vorige werkdag voor alle stations waar de vorige dag een
dergelijke transactie heeft plaatsgevonden.
De database heeft een dekkingsgraad van zeker 90% op het hoofdwegennet en 75% op
het onderliggend wegennet. Eveneens zijn de vijf grote maatschappijen goed
vertegenwoordigd in de database (zie hieronder).
Tabel B3.1

Kenmerken Nederlandse database
Oliemaatschappij

hoofdwegennet
N

onderliggend wegennet
%

totaal

N

%

N

%

Shell

64

27%

401

13%

465

14%

Esso

38

16%

266

9%

304

9%

BP

31

13%

280

9%

311

9%

Total

26

11%

349

11%

375

11%

Texaco

34

14%

376

12%

410

12%

Subtotaal

193

82%

1.672

54%

1.865

56%

Overig

42

18%

1.446

46%

1.488

44%

Totaal

235

100%

3.118

100%

3.353

100%

Uitgedrukt in aantal stations, vertegenwoordigen de 5 merken 56% van de totale markt,
en 82% van de markt op het hoofdwegennetwerk.

België
Voor de prijsregistratie van prijzen aan de pomp, is gebruik gemaakt van de website
http://www.voordeligtanken.be/. Deze site wordt via 2 kanten ‘gevuld’. Enerzijds wordt
prijsinformatie op deze site verzameld door particulieren die de prijzen van tankstations
in het hele land in de gaten houden. Anderzijds vindt registratie van prijzen plaats door de
uitbaters van tankstations zelf (corporate site).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

79

Er zijn verschillende systemen opgesteld om fouten gemaakt door particulieren in de
database te vermijden en om te controleren of de ingevoerde prijzen correct zijn:
•
Winkel: Door het updaten van de prijzen op de site kan een lid punten verzamelen die
hij kan inruilen tegen cadeaus (via de online winkel).
•
Wedstrijden: VOORDELIGTANKEN.BE organiseert elke maand een grote wedstrijd
waarmee de gebruikers reizen, hotelovernachtingen, enz. kunnen winnen.
•
Nieuwsbrief: Inschrijven en meehelpen aan het updaten van de site is volledig gratis
en levert talrijke voordelen op. De leden genieten kortingen bij de partners, ze
worden van tevoren op de hoogte gebracht over veranderingen van de officiële
brandstofprijzen, enzovoort.
Het publieke bestand bevat de pompprijzen van 3.233 tankstations. Deze stations staan in
voor een dekking van 75% van de totale Belgische markt (in termen van aantal stations).
Het marktaandeel in termen van verkoopvolume van deze 3.233 stations is niet
beschikbaar.
De gegevens van het corporate bestand verschillen nauwelijks met het publieke bestand:
voor 90% van de stations waarvoor er zowel publieke als corporate noteringen
beschikbaar zijn (2543 stations) is de gemiddelde prijs identiek en voor slechts 2,5% van
de stations, is er een prijsverschil van meer dan 0,03euro per liter tussen de gemiddelde
prijs in het corporate en het publieke bestand.
Per saldo beschikt de database over de pompprijzen van 3.233 tankstations.
Tabel B3.2

Kenmerken Belgische database
Oliemaatschappij

hoofdwegennet
N

onderliggend wegennet
%

totaal

N

%

N

%

Shell

7

16%

167

5%

174

5%

Esso

6

14%

206

6%

212

6%

BP

0

0%

0

0%

0

0%

Total

16

36%

467

14%

483

15%

Texaco

7

16%

275

9%

282

9%

Subtotaal

36

82%

1115

34%

1151

35%

Overig

8

18%

2118

66%

2126

65%

Totaal

44

100%

3233

100%

3277

100%

Uitgedrukt in aantal stations, vertegenwoordigen de 5 merken 35% van de totale markt,
en 82% van de markt op het hoofdwegennetwerk. Zoals hierboven al aangehaald, kan het
marktaandeel in termen van verkoopsvolume benzine op basis van de beschikbare
gegevens niet worden berekend.

Duitsland
De Duitse benzineprijzen zijn op een andere manier verzameld dan in Nederland en
België. Het belangrijkste verschil is dat geen gemiddelde prijzen voor heel Duitsland zijn
berekend omdat deze gegevens eenvoudig weg nergens beschikbaar zijn. Dit blijkt ook
uit het feit dat er tot nog toe slechts één kwalitatieve studie is geweest die de
benzineprijzen van 49 stations over heel Duitsland op één dag heeft bekeken.
80

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

De meeste olie maatschappijen in Duitsland leveren de olieprijzen via de websites.
Normaliter worden deze dagelijks één maal geregistreerd. Het automatisch opnemen van
deze data in een databestand gebeurt nergens, hetgeen ertoe leidt dat er slechts handmatig
kan worden geregistreerd.
De 15.000 Duitse tankstations worden gerund door 1.500 verschillende bedrijven. 50%
van de markt wordt beheerst door de vijf grootste maatschappijen, te weten Shell, BP
(Aral), ConocoPhilips (Jet), ExxonMobil (Esso) en TFE (TotalFinaElf). Tezamen
representeren zij 73% van de doorzet in Duitsland.
Door het afwezig zijn van databestanden zijn de benzineprijzen handmatig geregistreerd.
Dit heeft plaatsgevonden langs het hoofdwegennet (A3, A4, A5, A6 en A8, allen liggend
in het zuidwesten van Duitsland) en in drie grote steden (München, Frankfurt en Keulen).
Voor deze steden is aannemelijk dat zij direct of indirect worden beleverd door
Rotterdam (hier wordt nog nadere informatie over verzameld). Van de rijkswegen zijn
alle stations meegenomen. Van de steden zijn de ‘downtown’ districten geselecteerd die
het onderliggend wegennet representeren.
Van de vijf grote oliemaatschappijen zijn er vier geselecteerd waarvan de prijzen zijn
geregistreerd: Shell, Total, Aral (BP) en Jet. Voor Esso was geen informatie beschikbaar
over hun prijzen in de betreffende registratieperiode.
Tabel B3.3

Kenmerken Duitse database
Oliemaatschappij

Shell

hoofdwegennet

onderliggend wegennet

totaal

N

%

N

%

N

%

27

36%

44

21%

71

25%

Esso

0

0%

0

0%

0

0%

BP

35

47%

26

12%

61

21%

Total

13

17%

15

7%

28

10%

Texaco

0

0%

0

0%

0

0%

Subtotaal

75

100%

85

40%

160

56%

Overig

0

0%

128

60%

128

44%

Totaal

75

100%

213

100%

288

100%

Frankrijk
Franse benzineprijzen zijn verzameld via de site www.prix-carburants.gouv.fr
Deze website is opgezet door de Franse overheid met als doel consumenten in staat te
stellen brandstofprijzen op een makkelijke manier te controleren. De site geeft een
overzicht van de op dat moment geldende verkoopprijzen bij de verschillende
tankstations. Over de site is de volgende informatie verzameld (wordt nog vertaald in het
Nederlands):
Met uitzondering van de kleintjes (minder dan 500 m3 per jaar) dienen alle retailers hun
benzine en dieselprijzen (ook super ethanol E85) te communiceren. Retailers
communiceren de prijzen iedere keer als er een verandering is. De website provider
Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

81

Actimage verzamelt de informatie en actualiseert de website indien. De
verantwoordelijkheid ligt bij de retailers.
De gepubliceerde cijfers zijn per liter inclusief belastingen en accijnzen, en alle relevante
specificaties. De website geeft ook aan welke dienstverlening er is per station. Individuen
kunnen de website ook gebruiken en aangeven welke informatie zij willen ontvangen.
Tabel B3.4

Kenmerken Franse database
Oliemaatschappij

82

hoofdwegennet

onderliggend wegennet

totaal

N

%

N

%

N

%

Shell

8

10%

82

4%

90

4%

Esso

14

18%

183

9%

197

10%

BP

5

6%

189

10%

194

10%

Total

30

38%

433

22%

463

23%

Texaco

0

0%

0

0%

0

0%

Subtotaal

57

72%

887

46%

944

47%

Overig

22

28%

1044

54%

1066

53%

Totaal

79

100%

1931

100%

2010

100%

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bijlage 4 Belastingen, accijnzen en heffingen
op motorbrandstoffen

De ‘kale’ brandstofprijzen, dat wil zeggen de prijzen zonder belastingen, accijnzen en
heffingen, zijn met behulp van onderstaande tabel vastgesteld:
Tabel B4.1

Belastingtarief, accijnzen en heffingen per land op motorbrandstoffen
BTW tarief, in %

Accijnzen/heffingen op

Accijnzen/heffingen op

Euro95 (in Euro)

Diesel (in Euro)

NL

19

0,7060

0,4185

DU

19

0,6591

0,4743

FR

19,6

0,6296

0,4511

B

21

0,5984

0,3667

Nederland
In Nederland bestaat de belasting op benzine uit 3 componenten51:
•
Accijnzen: 0,7007 euro/l Euro95. Dit is een vast bedrag per liter brandstof en wordt
door de overheid vastgesteld. Voor diesel bedragen de accijnzen 0,4132 euro/l.
•
Voorraadheffing (COVA): een vast bedrag ter hoogte van 0,0053 euro/l voor zowel
Euro95 als diesel. Op grond van internationale afspraken is Nederland verplicht
strategische olievoorraden aan te houden. Deze verplichting wordt deels ingevuld
door het oliebedrijfsleven en deels door de stichting Centraal Orgaan
Voorraadvorming Aardolieproducten (COVA). De exploitatiekosten van COVA
worden gedekt door de voorraadheffing.
•
Belastingen: 19% BTW. Dit percentage wordt geheven over het gehele bedrag dus
inclusief accijnzen. De opbrengsten aan BTW stijgen en dalen dus mee met de
benzineprijzen.

België
De kale prijs voor België is berekend door de pompprijzen te verminderen met volgende
heffingen:
•
APETRA-bijdrage: 0,00962 euro/ l Euro95
•
BOFAS-bijdrage: 0,00322 euro/ l Euro95
•
Accijnzen: 0,5856 euro/l Euro95
•
Belastingen: 21% BTW op de totale prijs (inclusief accijnzen)
51

Bron: http://www.minfin.nl/dsresource?objectid=61024&type=pdf

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

83

APETRA-bijdrage
Om de bevoorradingszekerheid van België te garanderen en om te voldoen aan de
internationaal opgelegde voorraadverplichting wordt een minimumvoorraad aardolie en
aardolieproducten aangehouden. De APETRA-bijdrage wordt in absolute waarde
vastgelegd per productcategorie.
De bijdrage voor categorie I (benzines) van toepassing voor de periode 1 januari 2009 31 maart 2009 bedraagt 9,62 euro per 1000 liter (bron: FOD Economie, KMO,
Middenstand en Energie), of een verhoging van 0,00962 euro van de prijs ex-raffinaderij
van 1 liter Euro95. Voor diesel is dit 0,01183 euro.
BOFAS-bijdrage
De BOFAS-bijdrage dient ter financiering van het bodemsaneringsfonds voor
tankstations Het fonds heeft 2 financieringsbronnen: de helft van de kosten wordt
gedragen door de petroleumsector, de andere helft door de automobilist (toepassing van
het principe ‘de vervuiler betaalt’). De BOFAS bijdrage wordt in absolute waarde in de
maximumprijsstructuur vastgelegd.
Krachtens artikel 21 §2 van de bijlage bij de Programma-overeenkomst werd, met het oog
op de financiering van dit fonds, de distributiemarge voor benzine op 26 mei 2004
verhoogd met 3,22 euro/1000 liter. Deze marge geldt tot op vandaag nog steeds. De totale
Bofas-bijdrage op benzine bedraagt 5,20 euro/1000 liter, waarbij het verschil van 1,98
euro/1000 liter (5,20 – 3,22) ten laste komt van de sector. Concreet betekent dit dat er
0,00322 euro BOFAS-bijdrage moet worden opgeteld bij de prijs ex-raffinaderij van 1
liter Euro95 (Bron: Brafco en Petrolfed). Voor diesel is dit 0,00197 euro.
Accijnzen
Accijnzen worden per product vastgelegd door de federale overheid, en dit in absolute
waarde (eurocent per liter). Accijnzen vertegenwoordigen een belangrijk deel van de
totale maximumprijs, met in het bijzonder deze van benzine en diesel.
Wat betreft de periode van 16 februari tot en met 24 februari, bedroegen de accijnzen
0,5856 euro voor elke liter Euro95. Vanaf 24 februari werd een verhoging van de accijns
op benzines doorgevoerd. In de periode 24 februari t/m 15 maart bedragen de accijnzen
0,5985 euro voor elke liter Euro95. De accijnzen op diesel was op 13 maart 0,3529 euro.
Belastingen
Tenslotte wordt 21 % BTW geheven op het totaal van de voorgaande elementen, en dus
ook op de accijnzen (Bron: Petrolfed).

Duitsland
Duitsland heft de volgende belastingen op motorbrandstoffen52:
•
Ökosteuer: Dit is een vast bedrag en bedraagt 0,1534 euro per liter benzine en diesel.
•
Energiesteuer: Een vast bedrag van 0,5011 euro per liter Euro 95 en 0,3170 euro per
liter diesel.
52

84

Bron: http://www.energiesparer24.net/Sprit/Informationen/Kraftstoffpreis.html

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

•

•

Erdölbevorratungsverband (EBV): voor de instandhouding van het systeem van de
strategische olievoorraden wordt per liter benzine 0,0046 euro/liter betaald en voor
diesel 0,0039 euro/liter.
Belastingen: 19% BTW. Dit percentage wordt geheven over het gehele bedrag dus
inclusief accijnzen.

Frankrijk
In Frankrijk bestaat de belasting op motorbrandstoffen uit 3 componenten:
•
Taxe intérieure pour les produits pétroliers (TIPP): de totale TIPP bedraagt 0,6069
euro per liter Euro 95 en 0,4284 per liter Diesel.
•
Comité Professionnel des Stocks Strategiques Pétroliers/Societé Anonyme de Gestion
des Stocks de Sécurité (CPSSP/SAGESS): de bijdrage voor de instandhouding van
het system van de strategische olievoorraden bedraagt 0,0227 euro/liter
motorbrandstof (N.B. dit is de bijdrage in 2007, cijfers voor 2009 nog niet bekend).
•
Belastingen: 19,6% BTW. Dit percentage wordt geheven over het gehele bedrag dus
inclusief accijnzen.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

85

Bijlage 5 Gevoeligheidsanalyse
brandstofprijzen

Voor Nederland, Frankrijk en Duitsland is een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd op de
resultaten omdat voor deze landen geldt dat niet altijd van elk station op elke dag een
pompprijs bekend is. Startpunt is de variant waarbij alleen de stations worden
meegenomen waarvan elke dag een waarneming beschikbaar is (variant 0). Vervolgens is
gekeken wat er gebeurt met de gemiddelde pompprijs indien ook stations worden
meegenomen waarbij er maximaal 2 dagen in de waarneming ‘missen’ (variant 2), 6
dagen ‘missen’ (variant 6) enz. Tevens is gecheckt of de bandbreedte en de
standaarddeviatie sterk verandert naarmate er meer onvolledige datareeksen in
beschouwing worden genomen.
Tabel B5.1

Gevoeligheidsanalyse Nederland voor hoofdwegennet en onderliggend wegennet
Standaard

Dekkings

HWN

Prijs (Gem.)

bandbreedte

Deviatie

N

graad

variant 0

1,3210

0,0344

0,0095

129

55%

variant 2

1,3198

0,0344

0,0094

162

69%

variant 4

1,3178

0,0345

0,0095

179

76%

variant 6

1,3162

0,0344

0,0094

191

81%

variant 8

1,3145

0,0344

0,0093

200

85%

variant 10

1,3132

0,0350

0,0092

207

88%

variant 14

1,3110

0,0344

0,0091

220

94%

variant 16

1,3107

0,0348

0,0091

223

95%

variant 20

1,3102

0,0342

0,0090

227

97%

variant 24

1,3100

0,0343

0,0091

232

99%

variant 27 (raw)

1,3100

0,0342

0,0090

235

100%

Standaard

86

Dekkings

OWN

Prijs (Gem.)

bandbreedte

Deviatie

N

graad

variant 0

1,2652

0,0340

0,0092

336

11%

variant 2

1,2650

0,0338

0,0092

636

20%

variant 4

1,2646

0,0347

0,0093

900

29%

variant 6

1,2645

0,0349

0,0094

1085

35%

variant 8

1,2641

0,0352

0,0094

1276

41%

variant 10

1,2635

0,0353

0,0095

1460

47%

variant 14

1,2625

0,0354

0,0095

1831

59%

variant 16

1,2620

0,0354

0,0095

2095

67%

variant 20

1,2616

0,0355

0,0095

2391

77%

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Standaard

Dekkings

OWN

Prijs (Gem.)

bandbreedte

Deviatie

variant 24

1,2611

0,0356

0,0095

2804

90%

variant 27 (raw)

1,2611

0,0358

0,0096

3118

100%

N

graad

Besloten is om voor Nederland voor het hoofdwegennet te werken met variant 6 en voor
het onderliggend wegennet met variant 24. Op het onderliggend wegennet is te zien dat
naarmate er meer pompstations in beschouwing worden genomen met ‘gaten’ in de
waarnemingen, dit slechts minimale effecten heeft op de gemiddelde prijs, de
bandbreedte en de standaarddeviatie. Voor het hoofdwegennet is gekozen voor variant 6
om enerzijds de dekkingsgraad zo hoog mogelijk te krijgen en anderzijds om de
gemiddelde prijs niet teveel te laten afwijken zoals deze geldt voor variant 0. Hierbij is
gekozen voor een maximaal toegestane afwijking van € 0,005 (ofwel een halve cent).
Voor Duitsland en Frankrijk is hetzelfde gedaan:
Tabel B5.2

Gevoeligheidsanalyse Duitsland voor hoofdwegennet en onderliggend wegennet
Standaard

Dekkings

HWN

Prijs (Gem.)

bandbreedte

Deviatie

N

graad

variant 0

1,2193

0,0711

0,0167

27

36%

1,2167

0,0659

0,0153

75

100%

variant 3 (raw)

0,0026

Standaard

Dekkings

OWN

Prijs (Gem.)

bandbreedte

Deviatie

variant 0

1,1837

0,0705

0,0163

111

63%

variant 12 (raw)

1,1817

0,0637

0,0164

175

100%

N

graad

0,0020

Ook voor Duitsland geldt dat de verschillen marginaal zijn tussen de ruwe data en de nul
variant. Daarom wordt uitgegaan van de ruwe dataset om de gegevens van een zo groot
mogelijk aantal stations (N) in de analyse mee te nemen.
Tabel B5.3

Gevoeligheidsanalyse Frankrijk voor hoofdwegennet en onderliggend wegennet
Standaard

Dekkings

HWN

Prijs (Gem.)

bandbreedte

Deviatie

N

graad

variant 0

1,2047

0,0217

0,0050

20

25%

1,2115

0,0193

0,0036

79

100%

variant 9 (raw)

-0,0068

Standaard

Dekkings

OWN

Prijs (Gem.)

bandbreedte

Deviatie

variant 0

1,1547

0,0211

0,0043

525

27%

variant 24 (raw)

1,1590

0,0076

0,0015

1914

100%

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

N

graad

87

Standaard
OWN

Prijs (Gem.)

bandbreedte

Deviatie

Dekkings
N

graad

-0,0043

Voor de Franse database geldt dat de nulvariant op zowel het hoofdwegennet als het
onderliggend wegennet een lage dekkingsgraad heeft. Dit komt omdat de prijzen alleen
gegeven worden wanneer deze veranderen, zoals bij de Franse wet geregeld is. Dit leidt
ertoe dat voor de eerste dagen in de database een lagere dekkinggraad is, terwijl aan het
eind van de registratieperiode deze 100% is. Het verschil tussen de nul variant en de ruwe
data ligt hem dan ook vooral in de eerste dagen. Daarom moeten de eerste dagen met
voorzichtigheid geïnterpreteerd worden voor zowel het hoofdwegennet als het
onderliggend wegennet. Voor de rest van de registratieperiode geldt dus geen verschil
tussen de nul variant en de ruwe data variant. Er is daarnaast nog gekeken of de
prijsverschillen een ander beeld laten zien indien voor elk land slechts de laatste 3 weken
van de registratieperiode in ogenschouw worden genomen. Dit was echter niet geval. Hier
kan geconcludeerd worden dat er geen grote verschillen ontstaan tussen de nul variant en
de gekozen variant (tabel B5.4)
Tabel B5.4

Gevoeligheidsanalyse Frankrijk voor hoofdwegennet en onderliggend wegennet periode 23-02-09 – 15-03-09
Standaard

Dekkings

HWN

Prijs (Gem.)

bandbreedte

Deviatie

variant 0

1,2015

0,0083

0,0025

20

25%

variant 9 (raw)

1,2092

0,0078

0,0022

79

100%

N

graad

-0,0077

Standaard
OWN

Prijs (Gem.)

bandbreedte

Deviatie

N

graad

variant 0

1,1521

0,0074

0,0023

525

27%

variant 24 (raw)

1,1582

0,0039

0,0011

1914

100%

-0,0061

88

Dekkings

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bijlage 6 Figuren ontwikkeling brandstofprijs

De prijzen op het HWN en OWN ‘bewegen’ zich op dezelfde wijze ten opzichte van
elkaar in elk van de onderzochte landen. In hoofdstuk2, figuur 2.2 wordt geïllustreerd
voor Nederland. In deze bijlage staan dezelfde figuren voor Duitsland, Frankrijk en
België.
Daggemiddelde van de kale pompprijs voor 1 liter Euro95 bij bemande tankstations langs het hoofdwegennet
(HWN) en onderliggend wegennet (OWN) in Duitsland, Frankrijk en België, in euro’s gedurende de periode
16/2/2009 – 15/3/2009

Duitsland
0,44
0,42

euro

0,40
0,38

HWN

0,36

OWN

0,34
0,32
16-2
17-2
18-2
19-2
20-2
21-2
22-2
23-2
24-2
25-2
26-2
27-2
28-2
1-3
2-3
3-3
4-3
5-3
6-3
7-3
8-3
9-3
10-3
11-3
12-3
13-3
14-3
15-3

0,30

Frankrijk
0,44
0,42
0,40
euro

0,38

HWN

0,36

OWN

0,34
0,32
0,30
16-2
17-2
18-2
19-2
20-2
21-2
22-2
23-2
24-2
25-2
26-2
27-2
28-2
1-3
2-3
3-3
4-3
5-3
6-3
7-3
8-3
9-3
10-3
11-3
12-3
13-3
14-3
15-3

Figuur 6.0.1

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

89

16-2
17-2
18-2
19-2
20-2
21-2
22-2
23-2
24-2
25-2
26-2
27-2
28-2
1-3
2-3
3-3
4-3
5-3
6-3
7-3
8-3
9-3
10-3
11-3
12-3
13-3
14-3
15-3

euro

Belgie

0,44

0,42

0,40

90

0,38
HWN

0,36
OWN

0,34

0,32

0,30

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bijlage 7 Dieselprijzen

Getoetst is of de resultaten die gelden voor Euro95 ook gelden voor diesel. Dit is
enerzijds gedaan via de publicatie van dieselprijzen in het Oil Bulletin van maart 2009 en
anderzijds doordat zelf de dieselprijzen op 1 dag (13 maart) zijn geregistreerd in zowel
Nederland, Frankrijk, België en Duitsland.
Resultaten eigen registratie
De volgende tabel geeft de gemiddelde dieselprijzen weer in de onderscheiden landen op
13 maart 2009:
Tabel B7.0.1

Vergelijking dieselprijzen op 13 maart 2009, totaal alle merken
HWN

Gemiddelde

MAX

MIN

N

prijs
Pomp
NL

0,970

1,039

0,889

222

DU

1,019

1,074

0,964

75

FR

1,042

1,080

0,900

51

B

0,961

0,961

0,961

15

NL

0,397

0,455

0,329

222

DU

0,382

0,428

0,336

75

FR

0,420

0,452

0,301

51

B

0,428

0,428

0,428

15

DU

-0,014

-0,026

0,007

75

FR

0,024

-0,003

-0,027

51

B

0,031

-0,027

0,099

15

Kaal

OWN

Gemiddelde

MAX

MIN

N

Prijsverschil

prijs

HWN en OWN

Pomp
NL

0,939

1,095

0,859

1796

0,031

DU

0,993

1,059

0,939

199

0,027

FR

0,929

1,089

0,859

1394

0,113

B

0,927

0,961

0,821

63

0,034

NL

0,370

0,502

0,303

1796

0,026

DU

0,360

0,416

0,315

199

0,022

Kaal

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

91

OWN

Gemiddelde

MAX

MIN

N

Prijsverschil

prijs

HWN en OWN

FR

0,326

0,459

0,267

1394

0,095

B

0,399

0,428

0,312

63

0,028

DU

-0,010

-0,086

0,011

199

FR

-0,045

-0,042

-0,036

1394

B

0,029

-0,074

0,008

63

MAX geeft de hoogst geregistreerde pompprijs weer gedurende de registratieperiode, MIN de laagst
geregistreerde pompprijs

Het (kale) prijsverschil tussen HWN en OWN is voor diesel het grootst in Frankrijk. Het
verschil bedraagt maar liefst 9,5 cent . Voor Nederland, België en Duitsland bedraagt het
(kale) prijsverschil tussen het HWN en OWN rond de 2,5 cent. Omdat het verschil voor
Frankrijk relatief fors uitvalt is er ter controle, alleen voor Frankrijk, eenzelfde
vergelijking uitgevoerd op 20 april 2009. Het (kale) prijsverschil is dan kleiner maar
bedraagt nog altijd 7 cent.
Een plausibele verklaring voor het grote verschil in dieselprijs tussen HWN en OWN in
Frankrijk is het feit dat de tolwegen als een aparte markt functioneren. In Frankrijk
bestaat het HWN veelal uit tolwegen. Dit feit werkt ontmoedigend op automobilisten om
de tolweg te verlaten teneinde ergens anders te gaan tanken. Met andere woorden de
tankstations langs tolwegen in Frankrijk concurreren veel minder met tankstations langs
het OWN dan in Nederland, België en Duitsland. Onderzoek door de Europese
Commissie53 laat zien dat ook gebruikers van benzine op de Franse tolwegen ‘captive’
zijn: alle maanden waarin vakantieperioden voorkomen laten grotere verkopen van
benzine zien. Dit betekent dat de vraag seizoensgebonden is wat op zijn beurt een hogere
graad van ‘captivity’ impliceert.
Geconcludeerd kan worden dat:
•
In Duitsland liggen de kale dieselprijzen op het HWN en OWN, net als voor Euro95,
lager dan in Nederland;
•
In België liggen de kale dieselprijzen op het HWN hoger dan in Nederland, voor
Euro95 waren er geen prijsverschillen. Op het OWN liggen de dieselprijzen hoger
dan in Nederland, conform de situatie voor Euro95;
•
In Frankrijk liggen de dieselprijzen op het HWN hoger dan in Nederland terwijl de
benzineprijzen lager liggen. Op het OWN liggen de dieselprijzen lager dan in
Nederland, ditzelfde geldt voor de benzineprijs.
Resultaten Oil Bulletin
Volgens het Oil Bulletin van de Europese Commissie waren de kale brandstofprijzen in
Nederland in maart 2009 voor diesel lager dan België en hoger dan Duitsland en
Frankrijk binnen de Europese Unie (zie ook figuur B2.2 in bijlage 2). Deze resultaten
komen overeen met onze steekproef van 13 maart 2009 voor het onderliggend wegennet.

53

92

EC (1999b).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

De prijs van Diesel zonder heffingen en BTW op 16 maart 2009, op basis van het Oil
Bulletin, zijn voor Nederland, België, Duitsland en Frankrijk als volgt:
Tabel B7.2

‘Kale’ prijzen voor Diesel per 16 maart 2009 (in euro’s)
Land

Prijs diesel/1.000 liter

Prijs diesel/liter

€ 366,61

€ 0,366

Prijsverschil met
Nederland

Nederland
België

€ 410,42

€ 0,410

€ 0,044

Duitsland

€ 350,61

€ 0,351

-€ 0,015

Frankrijk

€ 352,12

€ 0,352

-€ 0,014

Bron: Oil Bulletin

Per 16 maart 2009 zijn de prijsverschillen voor 1 liter diesel, volgens het Oil Bulletin, als
volgt:
•
In België ligt de prijs 4 cent hoger;
•
In Duitsland ligt de prijs 1 cent lager;
•
In Frankrijk ligt de prijs 1 cent lager.
Conclusie
Onze meting van dieselprijzen op het OWN komen overeen met de Oil Bulletin. Hierbij
is hetzelfde beeld te zien als de benzineprijzen op het OWN, waar Nederland goedkoper
is dan België, maar duurder dan Frankrijk en Duitsland.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

93

Bijlage 8 Kostenposten die niet van invloed zijn
op prijsverschillen

Hoofdstuk 4 geeft een overzicht van de kostenposten die wel van invloed zijn op de
prijsverschillen die zijn geconstateerd voor 1 liter Euro95 tussen Nederland, België,
Frankrijk en Duitsland. Deze bijlage gaat in op de niet van invloed zijnde kostenposten.
Dit betreffen kostenposten die:
•
òf zodanig klein zijn dat zij nauwelijks een rol spelen in de uiteindelijk te betalen
pompprijs,
•
òf het betreffen kosten die in de onderzochte landen niet of nauwelijks van elkaar
verschillen.
De kostenposten die niet van invloed zijn op de geconstateerde prijsverschillen tussen
landen zijn:
•
Platts prijzen
•
additieven
•
personeelskosten
•
inventariskosten tankstation
•
energiekosten
•
OZB
•
kosten betalingsverkeer
•
prijspalen
•
overige kosten

Platts prijzen
De prijzen van de geraffineerde producten die de oliemaatschappijen (retail) en
handelaren inkopen bij de raffinaderijen worden voor Nederland en België gebaseerd op
de ARA54 spotmarkt (Platts quotering, in dollars). Voor Frankrijk is dit minder duidelijk,
maar naar alle waarschijnlijkheid wordt het noorden van Frankrijk grotendeels
bevoorraad vanuit Rotterdam of Antwerpen. In Duitsland, zo blijkt uit de verschillende
gesprekken, maakt men vaak de kostenafweging om grondstoffen uit Rotterdam (of
Antwerpen/Amsterdam) te laten komen of vanuit Duitsland zelf. Hier gebruikt men dus
niet alleen de ARA-Platts prijs, maar ook van Platts NWE (Noordwest Europa). Waar dit
begint en ophoudt is niet zonder meer duidelijk, maar de aanwezigheid van de Rijn
(transport vanuit Rotterdam) zal hierbij een rol spelen.

54

94

ARA staat voor Amsterdam-Rotterdam-Antwerpen. Platt publiceert dagelijks de af-raffinage prijzen van benzine en diesel
voor verschillende markten zoals de ARA markt, de MED (Mediteranean) markt en de NWE (North West Europe) markt.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Dit betekent dat zowel in Nederland als in de overige onderzochte landen het ‘startpunt’
voor de uiteindelijke prijsbepaling dezelfde is.
Additieven
In Nederland en de door ons onderzochte landen krijgt iedereen die Euro95 komt ophalen
bij een raffinaderij of depot dezelfde basisbrandstof. Tijdens het laden van de brandstof in
de tankwagen worden additieven in de basisbrandstof geïnjecteerd. Die additieven zorgen
bijvoorbeeld voor minder schuimvorming of minder geuroverlast of betere rijprestaties.
De samenstelling van additieven is geheim en verschilt per oliemaatschappij.
Tijdens de interviews werd aangegeven dat de additieven een zeer klein deel uitmaken
van de totale prijs en daarom waarschijnlijk als verklarende kostenfactor geen rol spelen.
Zo wordt gemiddeld 0,5 liter additief per 1000 liter Euro95 toegevoegd ofwel slechts
0,05% van een liter Euro95 bestaat uit additief.
Ook het onderzoek uitgevoerd in België laat zien dat de kosten van additieven marginaal
zijn. Wel wordt opgemerkt dat de marketingkosten om consumenten te overtuigen van de
meerwaarde van het additief een rol spelen. Dit speelt echter alleen bij de producten die
maatschappijen maken om zich te onderscheiden van concurrenten, zoals bijvoorbeeld
Shell-V-power en Total Excellium. Voor Euro95 geldt dit niet55.
Ook in Duitsland en Frankrijk spelen de kosten van additieven in Euro95 een marginale
rol.
Personeelskosten
Zowel uit interviews als uit BOVAG cijfers blijkt dat personeelskosten de grootste
kostenpost voor een tankstations zijn.
Er zijn in Nederland twee CAO’s voor het personeel dat werkt bij een tankstation: een
CAO voor bedrijven aangesloten bij de BETA en een CAO voor bedrijven aangesloten
bij BOVAG. De meerderheid zit bij de BOVAG. Volgens BETA en BOVAG verschillen
de twee CAO’s niet veel van elkaar.
Het minimum salaris van een 23 jarige loopt uiteen van € 1.310 tot € 1.917 per maand,
afhankelijk van de functie (per 1/1/2008). Hier bovenop komt een vakantietoeslag van 8%
wat leidt tot een bruto minimum jaarsalaris van € 16.977 tot € 24.844.
Hierbij betaalt de werkgever de volgende toeslagen:
•
Nachttoeslag. Maandag tot en met zondag tussen 00.00 uur en 06.00 uur:
Nachttoeslag: 25%
•
Feestdagentoeslag. Op feestdagen tussen 0.00 uur en 24.00 uur: Feestdagentoeslag:
25%
Overige bepalingen:
Voor de werknemer geldt een maximum arbeidsduur van maximaal 10 uur per dienst,
verdeeld over een normale wekelijkse arbeidsduur van gemiddeld 38 uur, verdeeld
over 7 dagen per week volgens een dienstrooster.

•

55

Per 1 april is deze situatie veranderd. Shell heeft toen Euro95 geïntroduceerd met daarbij de belofte dat het
brandstofverbruik lager ligt (het scheelt 1 liter op een volle tank).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

95

•

•

•

Werkgever en werknemer kunnen in onderling overleg overeenkomen de normale
arbeidstijd te verhogen van 38 uur naar 40 uur per week. Dit in ruil voor 5%
loonsverhoging.
Onder de normale arbeidstijd vallen ook de zaterdag en de zondag. Onder een
dagdienst wordt verstaan: de uren tussen 06.00 en 24.00 uur en onder een nachtdienst
wordt verstaan de uren tussen 24.00 en 06.00 uur.
De werknemer, die bij aanvang van het vakantiejaar in fulltime dienst is, heeft in dat
jaar recht op 25 vakantiedagen (bij 38-urige werkweek 190 uur, bij 40-urige
werkweek 200 uur per kalenderjaar).

Om te komen tot de totale kosten voor de tankstationhouder dienen de salariskosten te
worden verhoogd met de werkgeverskosten. Dit betekent een toeslag van 18% Dit brengt
de totale kosten voor de werkgever van een personeelslid op minimaal € 20.032 - €
29.316 (excl. nacht- en feestdagen toeslagen). Tijdens de interviews wordt daarnaast
opgemerkt dat indien een tankstation met wat ouder personeel werkt (met name langs
rijkswegen) de personeelskosten hoger liggen.
In België valt het personeel werkzaam bij tankstations onder de CAO van de kleinhandel.
De loonkosten voor de werkgever worden geschat op € 25.000 per jaar (exclusief
toeslagen). De loonkosten in België wijken daarmee niet sterk af van de loonkosten in
Nederland.
In Frankrijk valt het personeel werkzaam bij tankstations eveneens onder een CAO, te
weten de Convention collective nationale des services de l’automobile (CNPA). De
salarisschaal (per Juni 2008) loopt van € 15.850 tot € 25.080, afhankelijk van de functie
bij een 35-urige werkweek. Managers vallen in een aparte schaal die loopt van € 22.440
tot € 52.790. Bovenop de salariskosten voor de werkgever komen nog de sociale lasten
(50%) wat de totale kosten van een ‘gewone’ werknemer brengt op € 23.800 tot € 37.600.
In Duitsland is er op landelijk niveau geen CAO voor personeel werkzaam bij
tankstations. Dit betekent dat een werknemer zelf over zijn salaris kan onderhandelen. Op
regionaal niveau (“Bundesländer”) zijn er wel onderhandelde salarisniveaus bekend. Zo
bedroeg in Baden-Württemberg het salaris voor personeel werkzaam bij tankstations en
garages tussen de € 18.620 en € 26.000 (per 1 mei 2006). Inclusief werkgevers kosten
worden de salariskosten momenteel rond de € 35.000 geschat voor een werknemer die
full-time in dienst is. In de praktijk liggen deze kosten echter een stuk lager want veel
tankstations maken gebruik van de zogenaamde ‘Mini-Jobber’, een part-time werknemer
waarvoor minder belasting en sociale lasten hoeven te worden betaald.
Per saldo wordt geconcludeerd dat de salariskosten per werknemer voor de werkgever in
de onderzochte landen elkaar niet veel ontlopen.
Inventariskosten station
Volgens de Nederlandse geïnterviewden zijn de inventariskosten van tankstations (luifel,
pompen, winkel) in de onderzochte landen aan elkaar gelijk.

96

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Energiekosten
De energiekosten betreffen de kosten voor gas en licht. De BOVAG raamt de
energiekosten (inclusief water) voor een tankstation met winkel die 7 dagen per week
open is bij een doorzet van 5 miljoen liter op € 18.000 per jaar ofwel 0,36 cent/liter. In
België bedragen de energiekosten voor een tankstation met winkel tussen de € 12.000 en
€ 14.400. Bij een doorzet van 5 miljoen liter komt dit neer op gemiddeld 0,27 cent.
Rekening houdend met het feit dat de Nederlandse cijfers tevens de kosten voor water
meenemen wordt geconcludeerd dat de prijsverschillen tussen Nederland en België
marginaal zijn. Voor Duitsland en Frankrijk zijn geen gegevens beschikbaar. Op basis
van Eurostat gegevens kan echter geconcludeerd worden dat de elektriciteitstarieven niet
veel afwijken van de Nederlandse tarieven (zie onderstaande tabel). Voor gas geldt dat
alleen in Duitsland de tarieven relatief hoog liggen. Per saldo wordt geconcludeerd dat
verschillen in energiekosten niet ten grondslag liggen aan prijsverschillen.
Tabel B8.0.1

Kosten van gas en elektriciteit in Nederlands, Duitsland, Frankrijk en België (in euro’s, prijzen zonder
belastingen, prijspeil 2008)
Land

Gas (per GigaJoule)

Elektriciteit (per kWh)

Nederland

8,12

0,0999

Duitsland

11,28

0,0929

Frankrijk

9,03

0,0915

België

8,98

0,0988

Bron: Eurostat

OZB
Onroerendezaakbelasting (OZB) is in Nederland een belasting die door gemeenten wordt
geheven van eigenaren en gebruikers van onroerende zaken. Ook tankstations betalen
OZB. Volgens de Nederlandse geïnterviewden speelt de OZB echter geen significante rol
in de kosten. Deze bedragen enkele honderden tot duizenden euro’s per stations.
Ook in België wordt onroerende zaak belasting geheven op basis van de waarde van
grond, gebouw en utilities. De hoogte van de belasting verschilt van gemeente tot
gemeente. De gemiddelde range wordt geschat tussen de € 2000 tot € 4000 per jaar. Dit
betekent dat ook in België de OZB geen significante rol speelt in de kosten.
Of er ook OZB in Duitsland en Frankrijk moet worden betaald is onbekend. Indien dit
wel het geval is wordt niet verwacht dat de hiermee gemoeide kosten substantieel zullen
verschillen met Nederland.
Kosten betalingsverkeer
De kosten samenhangend met het betalingsverkeer zijn relatief klein. In Nederland
bedragen deze volgens de geïnterviewden rond de € 10.000 tot maximaal € 20.000 per
jaar. Deze kosten kunnen in de toekomst wel oplopen als er bijvoorbeeld meer betaald
wordt met credit cards. Momenteel is het credit card gebruik in Nederland bij tankstations
rond de 3%.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

97

Ook in België wordt motorbrandstof relatief weinig met een credit card betaald: eveneens
rond de 3%56. De totale kosten van het betalingsverkeer voor tankstations zijn niet
bekend. Wel wordt opgemerkt dat de transactiekosten in Nederland waarschijnlijk lager
liggen dan in België maar dat in België de investeringskosten weer lager liggen.
De kosten van het betalingssyteem in Duitsland worden geschat op € 15.000 per jaar
oplopend tot € 30.000 per jaar voor de grotere tankstations.
Voor Frankrijk zijn geen cijfers beschikbaar. Het is echter niet aannemelijk dat de kosten
sterk zullen afwegen van de Nederlandse- en Duitse cijfers.
Overige kosten
De overige kosten betreffen verschillende kosten zoals doorrijders, verzekeringskosten,
telefoon/fax, kantoorkosten tankstations, schoonmaakkosten, contributie/abonnementen
etc. De BOVAG raamt deze kosten voor een tankstation met winkel die 7 dagen per week
open is bij een doorzet van 5 miljoen liter op ca. € 20.000 per jaar ofwel 0,4 cent/liter.
Voor de overige onderzochte landen zijn deze gegevens niet bekend. Omdat de kosten
voor Nederland echter relatief laag zijn en er niet wordt verwacht dat de kosten in de
andere landen sterk afwijken is deze kostenpost gekwalificeerd als niet niet-relevant voor
de verklaring van kostenverschillen.

56

98

In de periode dec. 2004-maart 2005. Bron Statbel FOD Economie, KMO, Middenstand en Energje.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bijlage 9: Marktfactoren

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

99

9.1. Inleiding
Deze bijlage bevat de bevindingen van het deelonderzoek naar de marktfactoren die
verschillen in prijzen aan de pomp kan verklaren. Naast een vergelijking tussen
Nederland en de andere landen die nader zijn bekeken (Duitsland, België en Frankrijk),
wordt er specifiek aandacht besteed aan de kenmerken van de Nederlandse markt.

9.2. Analysekader
Verschillen in marges tussen landen kunnen het gevolg zijn van kostenverschillen, maar
ook van verschillen in marktstructuur en -gedrag. Het SGR model geeft een raamwerk om
verbanden tussen omgevingsfactoren (zoals overheidsbeleid, maar ook andere
omgevingsfactoren), de structuur van de markt, het gedrag van marktpartijen en het
resultaat van de markt te analyseren. De relaties tussen marktstructuur, gedrag, resultaat
en overheidsbeleid zijn in Figuur 0.1 weergegeven.
Op basis van de uitgevoerde prijsmonitor is duidelijk geworden dat er enerzijds
prijsverschillen bestaan tussen Nederland, België, Duitsland en Frankrijk en dat
anderzijds in Nederland het prijsverschil tussen het HWN en het OWN het grootst is.
Uitgaande van deze uitkomst (resultaat) zoeken we naar verschillen in marktstructuur en
– gedrag die de prijsverschillen verklaren.
Hierbij is het van belang op te merken dat er niet noodzakelijkerwijs sprake is van causale
verbanden. De aanwezigheid van bepaalde marktstructuren zal leiden tot bepaald gedrag
(bijvoorbeeld concurrentie) en resultaten (bijvoorbeeld bepaalde pompprijs). Echter,
gedrags- en resultaatkenmerken kunnen ook effect hebben op structuurvariabelen
(weergegeven door pijlen die terugverwijzen). Door middel van dit raamwerk kunnen
onderlinge effecten niet zondermeer worden bewezen, maar kan er wel een plausibele
verklaring worden gegeven voor het ontstaan van bepaalde effecten.
Voor elk van de onderdelen van het analytische kader zijn in de literatuur indicatoren
geïdentificeerd, de belangrijkste zijn ook weergegeven in Figuur 0.1 en verder beschreven
in deze bijlage. Op basis van de verzamelde gegevens kunnen er plausibele relaties
worden geschetst tussen de structuur van de markt, gedrag van marktparticipanten en de
resultaten (waaronder de prijs).

100

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Figuur 0.1

SGR indicatoren
Basis condities

Aanbod
Gebruik grondstoffen
Productieketen

Structuur

Vraag
Vraag in algemeen
Prijselasticiteit
Substituten

Structuurkenmerken
(dichtheid stations,
concentratie, doorzet)
Verticale integratie
Toe- en uittredingsbarrières

Gedrag
Niveau van concurrentie
Prijszetting en
prijstransparantie
Toetredingsbelemmeringen
Kruissubsidiëring

Resultaat
Productie & allocatie
Kwaliteit
Prijsontwikkeling

Overheidsbeleid
Belastingen en subsidies
Mededingingsbeleid (regulering & antitrust)
Wetgeving (allocatie, milieu, biobrandstof)

Bron: gebaseerd op Scherer en Ross (1990).

9.3. Randvoorwaarden
In de onderstaande tabel is een korte samenvatting gegeven van de belangrijkste
verschillen in de randvoorwaarden (aanbod- en vraagzijde) tussen Nederland, België,
Duitsland en Frankrijk.
Tabel 0.1

Samenvattende tabel
Opmerkingen
Aanbodzijde
Gebruik grondstoffen

Er lijken geen fundamentele verschillen te zijn aan de aanbodzijde in de
betreffende landen. De producten zijn in principe homogeen en de
prijzen (in ieder geval voor NL en BE) komen tot stand op de ARA (of

Keten (supply chain)

NWE) spot markt, die liquide is. De organisatie van de supply chain
verschilt niet fundamenteel, maar er zijn we verschillen in
transportmethoden (schepen, trucks, pijpleidingen).

Vraagzijde
Vraag in het algemeen

De gemiddelde consumptie per hoofd van de bevolking verschilt tussen

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

101

Opmerkingen
de vier landen, alsook het gebruik van type brandstof. BE en FR
kennen meer dan 75% dieselgebruik, voor NL en DE ligt dit op 57%.
Ook gecorrigeerd voor wegtransport is het aandeel diesel in FR en BE
hoog.
Prijselasticiteit

De prijselasticiteit is in de vier landen in het algemeen laag (korte en
middellange termijn). De prijselasticiteit verschilt wel tussen groepen
gebruikers. Voor zakelijke rijders en vrachtvervoerders is de
prijselasticiteit lager; vaak ontbreekt een prijsprikkel. Op het HWN
spelen ook factoren zoals snelheid en extra voorzieningen waardoor de
prijselasticiteit in het algemeen lager zal zijn dan op het OWN. Verder
zijn er ‘captive consumers’ (o.a. toeristen, kaartgebruikers).

Substituten

De vier landen verschillen in de mate van aanwezigheid van substituten
voor Euro95 en diesel. We hebben geen aanwijzingen gevonden dat de
aanwezigheid van substituten tot substantiële verschillen leidt.

9.3.1. Kenmerken van aanbod
Grondstoffen
De prijzen van de geraffineerde producten die de oliemaatschappijen (de retailtak) en
handelaren inkopen bij de raffinaderijen worden voor Nederland en België gebaseerd op
de ARA spotmarkt (Platts quotering, in dollars). Voor Frankrijk is dit minder duidelijk,
maar naar alle waarschijnlijkheid wordt het noorden van Frankrijk grotendeels
bevoorraad vanuit Rotterdam of Antwerpen. In Duitsland, zo blijkt uit de verschillende
gesprekken, maakt men vaak de kostenafweging om grondstoffen uit Rotterdam (of
Antwerpen/Amsterdam) te laten komen of vanuit Duitsland zelf. Hier gebruikt men dus
niet alleen de ARA-Platts prijs, maar ook van Platts NWE (Noordwest Europa). Waar dit
begint en ophoudt is niet zonder meer duidelijk, maar de aanwezigheid van de Rijn
(transport vanuit Rotterdam) zal hierbij een rol spelen.
In Nederland rekenen de grote oliemaatschappijen en handelaren met de ARA Platts notering
(handelaren hanteren vaak Platts plus [ongeveer 1,8 cent], waarin onder andere ook de transport- en
depotkosten zijn opgenomen). Individuele tankstations gebruiken Platts vaak niet omdat zij inkopen
57

tegen de bruto verkoopprijs/ landelijke adviesprijs (LAP) minus korting (in ieder geval stations die
onder bepaalde vlag opereren). Sommige ‘vrije’ tankstations hebben wel een ander type prijsopbouw
omdat zij rekenen vanaf de Platts prijs (meer bottom up). Zij kopen in bij verschillende leveranciers,
afhankelijk van productbeschikbaarheid en laagste prijs. Overigens hanteren de marktpartijen in het
algemeen het uitgangspunt dat product wat je vandaag verkoopt, je ook verbindt aan de Platts prijs van
vandaag. Voorraden worden dus gewaardeerd tegen de Platts prijs van ‘vandaag’, ondanks het feit dat
deze voor een andere prijs is gekocht.

De ARA spotmarkt wordt door de marktpartijen als (zeer) liquide gezien. De spread
tussen vraag een aanbod is dan ook gering. Wij hebben vooralsnog geen reden om aan te
57

102

Shell is afgestapt van de term ‘landelijke adviesprijs’ en hanteert nu de term ‘bruto verkoopprijs’. Andere maatschappijen
gebruiken de term ‘landelijke adviesprijs’ nog wel.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

nemen dat vanuit de werking van de ARA spotmarkt fundamentele verschillen zijn aan te
wijzen tussen de verschillende landen. Wel is de Commissie onlangs een onderzoek
gestart naar het functioneren van de groothandelsmarkten voor brandstoffen en de manier
waarop prijzen op de spotmarkt voor raffinageproducten tot stand komen.58
De verschillende grondstoffen kunnen, binnen bepaalde (technische) bandbreedtes die
zijn vastgesteld binnen Europa, worden gezien als een homogene producten. Euro95 in
Duitsland verschilt niet wezenlijk van Euro95 in België en Nederland. Hoewel
olieproducenten soms claimen dat hun product (kwalitatief) wel verschilt van andere
producenten, maar dat lijkt marginaal te zijn.59 Het is illustratief dat bij handelaren alle
Euro95 in één en dezelfde tank gaat. Overigens kent Duitsland wel een breder aanbod van
benzineproducten, namelijk met octaangehaltes van 91, 95, 98 en 100.
Keten
De supply-chain voor benzineproducten is tussen Nederland, België, Frankrijk en
Duitsland niet fundamenteel anders. Ruwe olie wordt via pijpleidingen of tankers
aangevoerd, waarna in raffinaderijen de eindproducten worden gemaakt. De finale
producten worden (in het algemeen) vervolgens via pijpleidingen of schepen (barges/
cargos) wordt verscheept naar terminals/ depots, waarna het met trucks (of kleinere
schepen) naar grootverbruikers (industrie) gaat of naar de tankstations. Voor de
raffinaderijen in Antwerpen, Rotterdam en Amsterdam geldt dat finale producten ook
direct daar worden opgehaald en naar de tankstations wordt vervoerd.60
Hoewel het netwerk niet fundamenteel verschilt, bestaan er wel verschillen. Nederland en
België hebben een vrij dicht transportnetwerk (veel vaarwegen en wegen), waarbij
tankstations deels vanuit de raffinaderij worden beleverd. Het transport in het
noordwesten van Frankrijk daarentegen gaat vooral via pijpleidingen. De transportkosten
verschillen daarom mogelijk iets tussen de landen, maar dit is al meegenomen in de
kostenanalyse.
Het noordwesten van Frankrijk wordt grotendeels gedekt door een pijpleidingen systeem voor
geraffineerde olieproducten. Dit netwerk verbindt de raffinaderijen in Duinkerken, Le Havre-Rouen,
Straatsburg en in de Parijse regio met elkaar, alsook raffinaderijen in België en Duitsland. De raffinaderij
in de buurt van Straatsburg wordt overigens door barges bevoorraad, de raffinaderijen in Duinkerken en
61

Le Havre-Rouen door cargos. .

Nederland heeft vijf raffinaderijen, waarvan er vier in de regio Rotterdam staan (Esso, Kuwait
Petroleum, BP/Texaco en Shell) en één nabij Vlissingen (Total). België heeft drie raffinaderijen in
Antwerpen (Esso, Total en BRC-Petrobel). Duitsland beschikt over 14 raffinaderijen, verdeeld over het
62

land (5 in het noorden, 3 in het westen, 2 in het oosten, 4 in het zuidwesten ), die grotendeels in
eigendom zijn van de vijf grootste oliemaatschappijen (Shell, BP [ARAL], ConocoPhillips [Jet],
58
59

60

61
62

FIA, http://www.fiabrussels.com/en/news/archive/commission_takes_fia_worries_seriously.htm.
Kwalitatieve verschillen worden veroorzaakt door toevoeging van additieven. Hierbij valt te denken aan Shell Fuelsave (de
Nederlandse benaming) dat Euro95 vervangt waarover wordt beweerd dat het voor een lager brandstofverbruik zorgt.
Producten die direct bij de raffinaderij worden opgehaald bevatten in de meeste gevallen geen biobrandstof, dit wordt in het
algemeen pas later in het proces toegevoegd. Het is overigens niet noodzakelijk dat elke liter brandstof biobrandstof bevat,
het gaat om een landelijk gemiddelde. Bron: interview olieproducent.
Interview met UFIP; overzicht pijpleidingennetwerk van het Comite Professionnel du Petrole.
BKA (2008b), http://www.bundeskartellamt.de/wDeutsch/download/pdf/Fusion/Fusion08/B8-134-07.pdf?navid=74.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

103

ExxonMobile [Esso] en TotalFinaElf. In Frankrijk bevinden zich 12 raffinaderijen (6 van Total, 2 van
Petroplus, 2 van Esso SAF, LyondellBasel an Ineos (UK) hebben beide één raffinaderij). De
raffinaderijen van Petroplus en LyondellBasel waren tot 2007 eigendom van Shell. BP verkocht zijn
enige raffinaderij aan Ineos in 2005.

9.3.2. Kenmerken van de vraag
In de onderstaande tabel is voor 2007 per land de totale consumptie van Euro95, Euro98
en diesel weergegeven en de gemiddelde consumptie per hoofd van de bevolking. In
Nederland gebruikt men circa 13,5 miljard liter Euro95 en diesel, wat neerkomt op een
gemiddelde van 822 liter per hoofd van de bevolking.
Tabel 0.2

Overzicht gebruik brandstoffen per type (2007, in tonnen en liters)
X 1.000 ton
Euro95

98

X 1.000 liter

Diesel

Totaal

Euro95

98

liter

Diesel

Totaal

Per
capita

NL
BE
DE
FR

4.062
1.056

338

21.600
7.500

2.350

6.829

10.891

6.462

7.856 1.398.458

5.418.424

29.200

50.800

34.351.590 62.956.413

764,8

33.000

42.850 9.932.230 3.114.334 38.822.003 51.868.567

818,2

447.934

28.605.823

8.033.626 13.452.050

822,4

7.602.054

892,7

9.448.446

Bron: NL: NOVE/CBS; BE: Febiac, Datadigest; DE: BTG (2007); FR: DGEMP, L’industrie pétrolière en France
2007, 2008.
Noot: Voor NL en DE gaat het om alle benzineproducten. Een aantal brandstoftypen (bijvoorbeeld LPG) is niet
in deze tabel opgenomen, wat de consumptie per capita zou kunnen wijzigen. Ook verschillen de landen
onderling in mate van aanwezigheid van (internationale) transportbedrijven.

Er bestaan grote verschillen in het gebruik van type brandstof. In België en Frankrijk
bestaat meer dan 75% van de totale consumptie aan brandstoffen uit diesel, terwijl dit in
Duitsland en Nederland veel lager ligt (beide 57%). In deze consumptiecijfers is ook het
vrachtvervoer opgenomen, dus voor enkel personenvervoer ligt dit anders (Nederland:
waarschijnlijk 50/50, voor België circa 65% diesel).
Figuur 0.2

Consumptie per brandstof type (%)
NL

BE

DE

FR

] 38

15

] 43

17,5

Diesel

57

80

57

76,8

LPG

4,5

1,5

n/a

0,3

Euro95
Euro98

5

5,5

Bron: NL: NOVE; BE: Febiac, Datadigest; DE: BTG 2007; FR: DGEMP, L’industrie pétrolière en France 2007,
2008.
Noot: NL: volume 2008; BE: volume 2007; DE: volume 2007; FR: verkopen 2007. Door afrondingsverschillen
komende de gezamenlijke percentages boven de 100% uit.

104

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Substitutie
Hoewel er verschillen bestaan in het gebruiksniveau van de verschillende brandstoftypen,
hebben we geen aanwijzingen gevonden dat de mate van (korte termijn) substitutie tussen
de vier landen substantieel van elkaar verschilt. De keuze om over te stappen naar een
andere brandstof zal in veel gevallen samenhangen met de aankoop van een nieuwe (of
andere) auto. Daarnaast is ook het aantal tankstations van belang (bijvoorbeeld voor
LPG), wat mede beïnvloed wordt door overheidsbeleid (met name veiligheid). Het BKA
stelt dat de aanwezigheid van substituten zoals 100 octaan benzine en speciale diesel
nauwelijks effect heeft op de consumptie van Euro 95 en diesel.63
In Frankrijk is het gebruik van diesel in de periode 2003-2007 gestegen, terwijl met name de
consumptie van Euro98 is afgenomen (in 2007: 12% daling in vergelijking met 2006), alsook de
consumptie van Euro95 (daalde in 2007 met 1% in vergelijking tot 2006). Ook de LPG consumptie
daalde de afgelopen jaren: over de periode 2000-2007 met 45% (9,1% in 2006). In april 2009 is in
Frankrijk ook SP95-E10 geïntroduceerd. Dit bevat 10% ethanol (biobrandstof), terwijl in ‘gewone’
Euro95 dit percentage maximaal op 5% ligt. Voor SP95-E10 gaat hetzelfde belastingregime gelden als
voor Euro95. In 2006 was reeds E85 (superethanol, met 85% ethanol) geïntroduceerd, wat enkel
bedoeld is voor daarvoor geschikt gemaakte auto’s. E85 kent wel een voordeliger belastingregime.

64

In België is sinds 2000 het aantal dieselauto’s sterk toegenomen. In 2000 was circa 60% van het
wagenpark gerelateerd aan benzine (40% diesel). In 2007 is dit percentage voor benzineauto’s
65

afgenomen naar 45%. In Duitsland is het gebruik van Euro 95/98 sterk afgenomen de laatste 15 jaar.
In 1993 consumeerde de Duitsers een kleine 32 miljoen ton, terwijl dit in 2007 slechts 21 miljoen ton
betrof. De dieselconsumptie is gedurende die periode gestegen van 25 naar 29 miljoen ton.

Prijselasticiteit
Prijselasticiteiten voor de vraag naar brandstof tussen landen verschillen niet veel van
elkaar en zijn over het algemeen op de korte termijn laag. Voor een deel van de
gebruikers geldt dat een auto een noodzakelijk vervoermiddel is voor woon-werkverkeer,
of voor andere vormen van (noodzakelijk) transport. Dit geldt met name voor minder
validen en voor bewoners van rurale gebieden. Op de langere termijn zijn
prijselasticiteiten voor de vraag naar brandstof hoger. Enerzijds is de keuze tussen
vervoersmodaliteiten groter (de optie zonder auto/motor te doen is reëler), anderzijds kan
voor een auto met een lager verbruik of voor een alternatieve brandstof worden gekozen.
Er zijn weinig studies hierover bekend. Echter, in Frankrijk heeft de UFIP een onderzoek uit laten
66

voeren naar de effecten van brandstofprijzen op de consumptie. UFIP constateerde dat in juni 2008 de
prijzen een recordhoogte bereikte (€ 1,40-€1,50 per liter Euro95) en begin 2009 weer waren gedaald
naar € 0,95- €1,05. Gedurende dezelfde periode daalde de prijs van een vat Brent-olie van $106 naar $
35 per barrel. Over de periode juni tot december 2008 viel ook de consumptie ver terug (- 4,6%). De
UFIP studie constateerde dat de teruggang in consumptie niet alleen veroorzaakt werd door de
(tijdelijke) hoge prijzen, maar ook door (meer blijvende) veranderingen in de gedragingen en
consumptiepatronen van consumenten.

63
64
65
66

BKA, (2008b), p. 15.
DGEMP, L’industrie pétrolière en France 2007, 2008.
Febiac, datadigest.
UFIP (2009), http://www.ufip.fr/_fichiers//2009_02_04conf_presse_paris_3_fevrier_2009.pdf.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

105

De prijselasticiteit verschilt wel tussen groepen consumenten. Voor sommige groepen
(zakelijke klanten als ‘leaserijders’ en vrachtvervoerders) ontbreekt een prijsprikkel vaak.
Deze groep is oververtegenwoordigd langs het hoofdwegennet (voor vrachtrijders geldt
dat zij veelal gebruik maken van pompen met een hogere snelheid, deze zijn
voornamelijk op het HWN te vinden). Op het hoofdwegennet spelen naast de
brandstofprijs ook andere factoren een rol zoals snelheid en de aanwezigheid van andere
voorzieningen (koffie/thee, broodjes, kranten en tijdschriften, snoepgoed, snacks,
restauratieve voorzieningen, toiletten, vergaderlocaties, parkeerplaatsen, etc.). Daarnaast
zijn er specifieke captive consumers als toeristen, kaartgebruikers, etc.
De NMa concludeerde in haar BenzineScan 2003 (niet gepubliceerd) dat particuliere kaarthouders
(vaak) gebonden zijn aan een bepaald merk en niet gevoelig lijken voor individuele adviesprijzen of de
daadwerkelijk gehanteerde pompprijzen van pomphouders. In de BenzineScan 2005/2006 concludeert
de NMa nogmaals dat de automobilisten langs de snelweg kennelijk minder prijsgevoelig zijn dan
degenen die op het onderliggende wegennet tanken.

Overheidsbeleid speelt ook een rol in de vraag, met name op langere termijn. Dit is
duidelijk op te maken uit verschillen in brandstofmix tussen, bijvoorbeeld België /
Frankrijk en Nederland / Duitsland. In de eerste groep is de verkoop van benzine veel
lager dan die in de tweede groep. Overheidsbeleid (accijnzen, wegenbelasting,
milieuheffingen bij aankoop en gebruik) speelt hierin een belangrijke rol, ook in het
sturen van de vraag naar kleinere, efficiëntere auto’s.
Technologische ontwikkelingen spelen ook een rol. De verkoop van dieselauto’s heeft
een grote(re) vlucht genomen met de invoering van krachtiger dieselmotoren in
personenauto’s en van dieselvarianten van kleinere personenauto’s (globaal vanaf eind
jaren zeventig, met een krachtige push in de jaren negentig). Het vigerende
belastingklimaat (zowel voor vaste als variabele kosten) heeft hierin ook een rol gespeeld.
Versterkte sturing op milieuaspecten heeft de laatste tijd in Nederland tot een relatief
hogere vraag naar benzinevarianten geleid. Een andere recente technologische
ontwikkeling is die naar efficiëntere benzinevarianten (‘downsizing’). Deze benzineauto’s
presteren vaak pas optimaal met premiumbrandstoffen (superplus met een octaangehalte
van 98 of meer). Een deel van de marketinginspanningen van de grote spelers is verder
gericht op het aan de man brengen van duurdere varianten aan benzines (Shell V-power,
BP Ultimate, Total Excellium, of verschillende 100 octaanvarianten in Duitsland).
Bepaalde vormen van informatieverstrekking kunnen ook tot een hogere
prijsgevoeligheid leiden. Een duidelijk voorbeeld zijn de ‘Autohof’-borden langs de
Duitse snelwegen die verwijzen naar tankstations die in veel opzichten te vergelijken zijn
met de tankstations aan de snelweg, maar die lagere brandstofprijzen hanteren. Deze
‘Autohofe’ liggen veelal direct aan een afrit en zijn dus met minimale vertraging te
frequenteren.
Markttransparantie is ook verhoogd door de aanwezigheid van websites waarop
prijsinformatie is weergegeven (in Frankrijk de website http://www.prixcarburants.gouv.fr/, in België, onder andere via http://www.brandstofprijzen.be/ en in
Nederland via http://www.athloncarlease.com/athlon-nl/brandstof.php en via bijvoorbeeld

106

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

http://nu.nl/ (‘adviesprijzen’ van de majors die via United Consumers worden
doorgegeven).
Daarnaast zijn er andere vormen van transparantie, waaronder de ‘prijspalen’ op het
Nederlandse hoofdwegennet en de prijspalen op de autoroutes in Frankrijk waar de
prijzen van een aantal volgende stations wordt weergegeven.

9.4. Overheidsbeleid
De overheid heeft in verschillende mate invloed op de kale benzineprijzen. Er zijn in de
vier landen drie belangrijke overheidsmaatregelen relevant (naast de reeds in hoofdstuk 4
beschreven maatregelen ten aanzien van, bijvoorbeeld, het milieu). Ten eerste het
vestigingsbeleid (waaronder de veilingmethodiek van de tankstations op het HWN) voor
tankstations in de onderzochte landen en ten tweede de maximumprijzen waarmee in
België wordt gewerkt. Tot slot kunnen de verschillen in het al dan niet mogen publiceren
van de benzineprijzen invloed hebben op prijsverschillen.

9.4.1. Vestigingsbeleid
Nederland
Het vestigingsbeleid voor tankstations in Nederland kan worden onderscheiden in een
vestigingsbeleid door de Rijksoverheid en een vestigingsbeleid door lagere overheden
(provincies, gemeenten). Het vestigingsbeleid door de Rijksoverheid heeft betrekking op
tankstations langs het hoofdwegennet, de lokale overheden voeren het beleid voor
tankstations langs het onderliggend wegennet.
Beleid rijksoverheid67
In 2000 is het Convenant ‘Alternatief Traject MDW benzine Hoofdwegennet’ afgesloten
tussen het Rijk, de Vereniging Nederlandse Petroleum Industrie (VNPI) en de Vereniging
Particuliere Rijkswegvergunningen (VPR) (zie ook paragraaf 4.2.4). In dit convenant is
afgesproken dat de tot dan toe bestaande toekenningsregeling van eeuwigdurende
concessies langs de rijkswegen vervangen wordt door een regeling waarbij nieuwe
concessies voor een periode van 15 jaar via een veiling verdeeld worden. Verspreid over
een periode van 21 jaar worden de oude concessies openbaar geveild en voor een periode
van 15 jaar in gebruik gegeven. Tevens geldt er een gebiedscriterium: binnen 25 km op
dezelfde weg, in dezelfde rijrichting, mogen niet 2 onder dezelfde vlag opererende
tankstations geëxploiteerd worden. Daarnaast is afgesproken dat het Rijk langs de
bestaande rijkswegen geen nieuwe locaties zal aanleggen (uitgezonderd reeds gemaakte
afspraken). In 2002 is gestart met het veilen van tankstations.
Beleid lokale overheden
Gemeente en provincies bepalen zelf het aantal tankstations binnen het grondgebied.
Lokale overheden voeren echter geen eenduidig vestigingsbeleid voor tankstations.

67

SEOR, 2008.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

107

Daarom heeft het ministerie van EZ in 2003 een toolbox uitgifte benzinestations
ontwikkeld (www.toolbox.ez.nl) voor de lagere overheden. Deze toolbox is bedoeld om
lagere overheden inzicht te verschaffen in kansen en mogelijkheden het benzinebeleid.
Hierbij wordt gedacht aan hogere inkomsten voor de overheid, een beter
voorzieningenniveau op de locatie zelf, lagere prijs voor benzine en meer
keuzemogelijkheden voor de consument.
Indien er een aanvraag komt voor nieuwe vestiging van een tankstation, zal de aanvrager
aan verschillende eisen moeten voldoen zoals:
•
planologische eisen. Zo moet er voor de uitgifte van nieuwe locaties ruimte zijn in het
geldende bestemmingsplan;
•
milieuwetgeving (zie par. 4.3.2);
•
veiligheidswetgeving;
•
winkeltijdenwet (indien er een shop bij zit)68.
Daarnaast kan de lagere overheid ook aanvullende eisen stellen op het gebied van
voorzieningen zoals een openbaar toilet.
Er worden voor de toekomst overigens geen grote aantallen nieuwe verzoeken om een
vestigingsplaats langs het OWN verwacht. Vanaf de jaren ’90 is er juist sprake van een
afname van het aantal tankstations in Nederland (en in de ons omringende landen). Het
merendeel van de aanvragen zal betrekking hebben op aanpassingen en verplaatsing van
bestaande tankstations.
België
In België wordt op het HWN met een soortgelijke veilingmethodiek gewerkt. Echter waar
in Nederland enkel rekening gehouden wordt met de prijs, wordt in België ook rekening
gehouden met het ontwerp en de hoogte van de geplande investering. Voor elk van deze
onderdelen wordt een score toegekend. Diegene die de hoogste totaalscore heeft, krijgt de
concessie. De lengte van een concessie in België is 20 jaar. Zelfstandigen als
concessiehouder op autosnelweg komen vandaag de dag niet meer voor.
Verder moet er in België ook voldaan worden aan planologische eisen, milieuwetgeving
en de winkeltijdenwet. Op de meeste bouwgronden mag ook een tankstation gebouwd
worden, zolang aan de milieuvoorschriften en bouwvergunningen voldaan is. Nederland
is op dit vlak strenger.
Frankrijk
Sinds 2000, na het volgen van het advies van de Europese Commissie, heeft Frankrijk
ook een veilingsysteem. In 2005 zijn er ongeveer 65 stations via een open bieding
verkocht. De concessies hebben een duur van ongeveer 15 jaar, De exacte lengte wordt
onder andere bepaald door locatie, grote van het station en de investeringskosten. De
68

108

Op basis van een besluit van 21 maart 1996, houdende verlening van enige vrijstellingen van de verboden van de
Winkeltijdenwet (Vrijstellingenbesluit Winkeltijdenwet) zijn benzinestations (artikel 6) vrijgesteld. Dit houdt in dat winkels in
benzinestations onder bepaalde voorwaarden de gehele week, 24 uur per dag, open mogen zijn. De uitvoering van deze
wet is in handen van gemeenten en de handhaving geschiedt door (a) reguliere politiediensten en (b) wordt gecoördineerd
door de Economische Controle Dienst.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Franse staat verplicht de stations om naast benzine ook eten te verkopen en openbare
toiletten neer te zetten.
De meeste snelwegen in Noord-Frankrijk (tussen 70 en 80%) is een concessie en wordt
gerund door een SANEF. Onder SANEF vallen 72 service gebieden en worden als
concessie verkocht aan oliemaatschappijen voor 10 jaar.
Duitsland
Voor Duitsland geldt de 340 tankstations langs de rijksweg in concessie worden gegeven.
Dit gebeurt door (het geprivatiseerde) bedrijf Tank und Rast. De verdeling van stations
langs de rijkswegen gebeurt op basis van het marktaandeel dat maatschappijen hebben op
het OWN. Hierbij bepaalt het marktaandeel op het OWN het marktaandeel op het HWN
(dit is aan elkaar gelijk). Details over de concessies langs het HWN in Duitsland zijn
onbekend.

9.4.2. Prijsregulering in België
De maximumprijzen van petroleumproducten in België waren – en zijn nog steeds – niet
vrij en maximum prijsverhogingen moesten door de prijzencommissie worden
goedgekeurd. Na de eerste olieschok van 1973 is de bevoorrading van België met
petroleumproducten in het gedrang gekomen omwille van te trage aanpassingen van de
maximumprijs van de petroleumproducten in België aan de evolutie van de wereldmarkt.
De Belgische operatoren werden dus geconfronteerd met maximum verkoopprijzen die
geen tred hielden met de snel stijgende aankoopprijzen. Na overleg tussen de Belgische
Petroleum Federatie en de Minister van Economische Zaken over deze problematiek is in
1974 tussen beide partijen een eerste “programmaovereenkomst” ondertekend.
De belangrijkste doelstelling van de programmaovereenkomst is het veilig stellen van de
bevoorrading van petroleumproducten in België via een structurele en automatische
formule van de maximumprijsberekening van petroleumproducten. Hiervoor wordt
dagelijks een maximumprijs berekend (Bron: Petrolfed). In België zijn de principes van
de prijsvorming vastgelegd in een programmaovereenkomst die de maximumprijzen voor
aardolieproducten vastlegt (NBB, 2008).
De maximumprijs bestaat uit verschillende elementen:
1. Prijs ex-raffinaderij (‘kostprijs van het petroleumproduct’): gebonden aan de
internationale noteringen van de afgewerkte producten op de markt van
Rotterdam, uitgedrukt in dollar per ton en omgezet naar euro per 1.000 liter.
Bijgevolg wordt de kostprijs van de petroleumproducten ook beïnvloed door de
waarde van de dollar t.o.v. de euro.
2. Maximale bruto distributiemarge: dekt alle distributiekosten om het product
vanaf de poort van de raffinaderij tot bij de eindverbruiker te brengen, inclusief
de eventuele commerciële kortingen die toegestaan worden. Deze kosten
omvatten:
•
het transport van de raffinaderij tot aan de opslagplaats;
•
de opslag;
•
het transport naar de tankstations;

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

109

•

de verdeling in de tankstations;
•
de verdeling van huisbrandolie aan klanten;
•
de marketing- en promotiekosten.
De programmaovereenkomst legt per product een maximale bruto
distributiemarge vast, in absolute waarde (eurocent per liter). Concreet wil dit
zeggen dat deze distributiemarge niet wijzigt wanneer de 'prijs ex-raffinaderij'
wijzigt.
3. Verschillende bijdragen:
•
APETRA bijdrage: om de bevoorradingszekerheid van België te garanderen en
om te voldoen aan de internationaal opgelegde voorraadverplichting wordt een
minimumvoorraad aardolie en aardolieproducten aangehouden. De APETRAbijdrage wordt in absolute waarde vastgelegd per productcategorie.
•
BOFAS bijdrage: het bodemsaneringsfonds voor tankstations. Het fonds heeft 2
financieringsbronnen: de helft van de kosten wordt gedragen door de
petroleumsector, de andere helft door de automobilist (toepassing van het
principe ‘de vervuiler betaalt’). De BOFAS bijdrage wordt in absolute waarde in
de maximumprijsstructuur vastgelegd.
4. Belastingen:
•
Accijnzen: per product vastgelegd door de federale overheid, en dit in absolute
waarde (eurocent per liter). Accijnzen vertegenwoordigen een belangrijk deel van
de totale maximumprijs, met in het bijzonder deze van benzines en diesel (zie
ook volgend voorbeeld).
•
BTW: 21 % op het totaal van de voorgaande elementen, en dus ook op de
accijnzen.
Een voorbeeld van de samenstelling van de maximumprijzen van Benzine 95 oct en
Diesel op 30 juli 2008:
Figuur 0.3

Samenstelling maximumprijzen in België

Bron: Test-aankoop (2008), “Kosten diesel en benzine evenveel?”, nr. 523, p. 48.

Hieruit kan men het volgende afleiden:
•
De elementen ‘prijs ex-raffinaderij’ en ‘BTW’ worden rechtstreeks beïnvloed door
een stijging of een daling van de internationale noteringen van petroleumproducten
op de markt van Rotterdam. De bewegingen van de noteringen op zich brengen via de
110

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

werking van de programmaovereenkomst een nieuwe maximumprijs met zich mee.
Indien er zich enkel en alleen een beweging van de noteringen op de internationale
markt voordoet, veranderen noch de distributiemarge, noch de verschillende
bijdragen, noch de accijnsbedragen.
•
De Staat ziet haar inkomsten hoofdzakelijk stijgen of dalen door middel van de BTW,
berekend in percentages. De ontvangen accijnsbedragen per liter blijven onveranderd
omdat de accijnzen uitgedrukt worden in absolute waarde (vast bedrag per liter).
•
Een stijging van de internationale noteringen van petroleumproducten op de markt
van Rotterdam - die via de programmaovereenkomst een nieuwe maximumprijs met
zich meebrengt - heeft geen invloed op de winsten van de petroleummaatschappijen
die in België petroleumproducten verdelen. De maximale bruto distributiemarge
wordt immers per product in absolute waarde vastgelegd.
•
Een wijziging van de wisselkoers dollar / euro zal enkel een invloed hebben op de
maximumprijs aan de pomp via de elementen ‘prijs ex-raffinaderij’ en ‘BTW’.
(Bron: Petrolfed.)
Van Meerbeeck69 heeft onderzoek gedaan naar de effectiviteit van de maximumprijzen.
Op het HWN gaat er een sterk coördinerend effect uit van de maximumprijzen feitelijk
acteert de overheid als de prijsleider en faciliteert dit kartelgedrag.

9.4.3. Prijstransparantie
Hoewel er in Nederland gepleit wordt voor prijstransparantie, is er in Duitsland bij wet
vastgelegd de prijzen niet openbaar te publiceren. De Duitse nationale
mededingingsautoriteit ‘Bundeskartellamt’ houdt hier scherp toezicht op. Zij zijn in 2008
gestart met een groot onderzoek naar de benzineprijzen omdat er aanleidingen zijn te
denken over prijsafspraken.
Wat de exacte invloed is van deze wetgeving op de prijzen is moeilijk te zeggen. Feit is
wel dat de prijzen in Duitsland veel meer fluctueren over tijd en tussen tankstations dan in
Nederland.

9.5. Structuurkenmerken
9.5.1. Samenvatting structuurkenmerken
In de onderstaande tabel is een samenvatting gegeven van de belangrijkste
structuurverschillen tussen Nederland, België, Frankrijk en Duitsland.

69

Van Meerbeeck (2003).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

111

Tabel 0.3

Samenvattende tabel

Structuurkenmerken

De belangrijkste structuurkenmerken verschillen tussen NL, BE, DE en FR van elkaar:
-

2

Wat betreft de dichtheid van het aantal stations (per 100km ) liggen NL en
BE relatief dichtbij elkaar, terwijl Frankrijk en Duitsland sterk daarvan
afwijken.

-

In NL hebben de vijf grootste partijen (C5) circa 63% van het totale volume in
handen (53% van de stations). In BE en DE is de concentratiegraad
(volume) hoger: de C5 is respectievelijk 70% en 74%. In FR lijken de grote
supermarkten een marktaandeel (volume) van circa 57% te hebben. De
tankstations langs het hoofdwegennet zijn in alle vier landen grotendeels in
handen van de grote oliemaatschappijen.

-

Tussen de landen bestaan grote verschillen in de hoogte van de gemiddelde
doorzet in liters. Een tankstation in NL realiseert een gemiddelde doorzet
van 3,1 miljoen liter (Euro95/98 en diesel), terwijl dit in BE, DE en FR op
respectievelijk 2,9, 4,2 en 4 miljoen liter ligt. Op het HWN ligt de gemiddelde
doorzet per station tot drie keer hoger dan op het OWN.

-

In NL en BE zijn relatief veel onbemande stations aanwezig. In NL betreft
het thans circa 26% van het totale aantal tankstations. In FR spelen de
grootschalige supermarkten een hele belangrijke rol, zij nemen genoegen
met geen of nauwelijks enige marge.

-

Aanpalende diensten (winkel, wasstraat) zijn in NL, DE en FR vrij
belangrijk, minder in BE. Een schatting is dat in NL 25% van de stations
enkel winst maakt op winkel en niet op benzine.

Mate van verticale

De hele keten wordt gekenmerkt door een hoge mate van verticale integratie. De

integratie

grote oliemaatschappijen zijn actief vanaf het raffinageproces tot aan de verkoop in
hun eigen retail stations. In de hele structuur van toeleveranties (vanaf de
raffinaderijen) aan stations zijn de diverse spelers ook met elkaar vervlochten (met
name in DE is dit sterk). Voor hun producten zijn retailers aangewezen op de
aanwezige raffinaderijen, die in de vier landen nagenoeg allemaal in handen van de
grote oliemaatschappijen.
Wat betreft exploitatie- en distributievormen bestaan er ook verschillen. In NL is
aandeel dealer-owned (DoCo en DoDo) in de periode 2005-2008 licht gedaald van
62% naar 60%. In DE wordt door de vijf grootste oliemaatschappijen veel gebruik
gemaakt van huur/franchisecontracten, met verschillende voorwaarden (feitelijk
CoDo’s). FR kent diverse vormen van exploitatie, waarbij ‘dealer-owned’ relatief sterk
is.

Toe- en uittredings-

De belangrijkste toetredingsbelemmering die invloed heeft op de marktstructuur is het

belemmeringen

overheidsbeleid ten aanzien van vestiging van benzinestations. In NL is toetreding
lastig, zowel op OWN als HWN. De HWN-veiling lijkt weinig effect hier op te hebben
gehad. Ook in BE en FR is toetredingsdrempel HWN hoog, ondanks het hanteren
(tijdelijke) concessies op het HWN. In DE en BE zijn, in tegenstelling tot NL en FR, op
OWN wel mogelijkheden voor toetreding.

Kostenstructuur

Er zijn geen substantiële verschillen in kostenstructuur tussen landen. Schaalvoordelen
zijn wel te behalen, maar tot op zekere hoogte. Boven een bepaalde schaal is meer
personeel vereist. Dat is de belangrijkste post voor marginale kosten.

112

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

9.5.2. Structuurkenmerken
Aantal stations en dichtheid
De onderstaande tabel geeft een overzicht van het aantal tankstations per land. De
dichtheid van het aantal stations (per 100km2) verschilt sterk tussen de landen. Nederland
en België liggen relatief dichtbij elkaar, terwijl Frankrijk en Duitsland sterk daarvan
afwijken.70
Tabel 0.4

Overzicht aantal benzinestations
NL (sep ’08)

BE (mrt ’09)

DE (jan ’08)

FR (dec ‘07)

Totaal HWN

194

44

375

417

Totaal OWN

4.049

3.239

14.527

12.613

- bemand

2.934

< 2.742*

n/a

n/a

- onbemand

1.115

479

n/a

n/a **

Totaal

4.243

3.283

14.902

13.030

10,6

11,7

4,3

2,5

2

Dichtheid (per 100km )

Bron: NL: Boekel de Nerée (2009), BE: ECORYS marktmonitor, DE: Energieinformationsdienst (2008), FR:
DGEMP (2008); Dichtheid: CNPA (2008).
Noot: * België: voor een deel van de stations is in de gebruikte dataset onbekend of het om onbemande stations
gaat; ** In Frankrijk zijn de stations bij de grote supermarktketens overdag bemand en ’s nachts onbemand. De
reguliere oliemaatschappijen bieden, met uitzondering van Esso Express, vrijwel geen onbemande stations aan
(er is een winkel nodig om te overleven). Het precieze aantal Esso Express stations is niet bekend.

In Nederland is sinds 2003 het totale aantal tankstations licht toegenomen (van 4.236 in
augustus 2003 naar 4.243 in september 200871, een stijging van 0,2%. Het aantal
onbemande stations is echter zeer sterk toegenomen, ten kosten van het aantal bemande
stations. In augustus 2003 waren er 575 onbemande stations, tegen 1.115 in augustus
2008.72 In 1990 bedroeg het aantal tankstations nog ongeveer 6.000.73
In Duitsland is het aantal tankstations de laatste decennia fors afgenomen (1970: 45.000),
maar deze dalende trend is nu zo goed als tot stilstand gekomen.74 In België is men thans
nog in een saneringsfase (Bofas). In Frankrijk waren er in 1999 nog 17.125 stations en in
2003 nog 14.152.
Marktaandelen en concentratiegraad
De concentratiegraad in de verschillende landen verschilt sterk. In Nederland hebben de
vijf grootste partijen (C5) circa 53% van de stations in handen (inclusief de onbemande
stations) en circa 63% van het totale volume. De C10 is in termen van volume bijna 78%
(zie Tabel 0.5).

70

CNPA, 2008.

71

Er worden verschillende cijfers genoemd ten aanzien van het totaal aantal tankstations in Nederland. Zo geeft PFC Energy
aan dat er 3.600 tankstations zijn in Nederland. In deze rapportage wordt uitgegaan van cijfers van Boekel de Nerée.
Boekel de Nerée, 2009.
NOVE, 2007.
Prof. Dr. Schneck Rating GmbH 2008: p. 10

72
73
74

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

113

Tabel 0.5

Marktaandeel Nederland (september 2008)
NL

Aantal stations

Volume (in %)

499 (+62)

18,5

Texaco

511

11,7

Total

456

11,0

Shell (Express)

BP

376

11,0

344 (+14)

10.7

C5

2.262 (53%)

62,9

Gulf

154

Tinq (Gulf)

151

Q8

138

Tango (Q8)

110

Esso (Express)

6

5,8

Avia

199

3,1

C10

3.014 (71%)

77,8

4.243

100

Totaal NL
Bron: Boekel de Nerée, 2009.

In België en Duitsland daarentegen is de concentratiegraad veel hoger: de C5 (en
C9/C10) is respectievelijk 70% (94%) en 74% (96%). Voor Frankrijk is niet alle
informatie beschikbaar (Tabel 5.1), maar de Total Group (Total, Elf, Elan) is traditioneel
de grootste en beheert circa 38% van alle stations. Eén van de olieproducten schat dat de
grote supermarkten in Frankrijk een marktaandeel van circa 57% hebben in termen van
volume. In termen van omzet hebben de oliemaatschappijen circa 42% van de markt voor
Euro95 in handen (51% diesel, 49% totaal) en de grote supermarktketens circa 53% van
de Euro95-markt (35% diesel, 39% totaal).
Tabel 0.6

Marktaandelen België, Duitsland en Frankrijk
BE (2008)

DE (2008)

FR (2007)

Namen

% volume

Namen

% stations

% volume

Total

20-22

Aral

15,7

23

Namen

% stations

Total (Total,

38%

Elf, Elan)
Q8

18

Shell

14,8

23

Shell

n/a

Esso

12

Conoco

5

9,5

BP

n/a

Shell

10

Bft

11,4

9,5

Esso

6%

Texaco

10

Esso

7,9

8,5

Agip

n/a

n/a

C5

70-72

54,8

73,5

Lukoil

10

Total

6,8

8,5

Avia

n/a

Data24

6

Agip

4,5

4

Carfuel

n/a

Octa+

4-5

Avia

5,5

3,5

Siplec

n/a

Avia

4-5

OMV

2,7

3

Dyneff

n/a

-

-

Orien

3,6

3

-

n/a

C9

94-98

C10

77,9

95,5

C9

n/a

Bron: DE: http://www.bundeskartellamt.de/wDeutsch/download/pdf/Fusion/Fusion08/B8-134-07.pdf?navid=74;
FR: Total website < http://www.total.com/en/group/activities/downstream/Marketing_8942.htm >, ExxonMobile
website.
Noot: Gegevens voor Frankrijk zijn exclusief supermarkten.

114

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

De tankstations langs het hoofdwegennet zijn in de vier landen grotendeels in handen van
de grote oliemaatschappijen. In Nederland waren van de 208 stations (in 2007, in
september 2008 waren dat er nog 194) 187 in handen van de vijf grootste maatschappijen
(Shell 65, Esso 36, Texaco 36, BP 26 en Total 24).75 In Frankrijk waren er in 2007 417
stations langs de snelweg, waarvan Total (129), Shell (66), BP (57) en Esso (57) de
meeste stations bezitten (circa 75%). Onafhankelijke aanbieders zoals Agip (34), Avia
(33) en Dyneff (7) en de supermarktmerken Siplec (10) en Carfuel (24) hebben de
overige stations in bezit. In België zijn de 44 snelwegstations in handen van zes partijen
(Total 16, Texaco 7, Shell 7, Esso 6, Q8 7 en Octa+ 1).
Doorzet
Tussen de landen bestaan ook grote verschillen in de hoogte van de gemiddelde doorzet
in liters. Een tankstation in Nederland realiseert een gemiddelde doorzet van 3,1 miljoen
liter (Euro95/98 en diesel), terwijl dit in België, Duitsland en Frankrijk op op
respectievelijk 2,9, 4,2 en 4 miljoen liter ligt. Op basis van de beschikbare data is het niet
mogelijk om de doorzetten op het HWN en het OWN te bepalen.
Over de gemiddelde doorzet van een Nederlands snelwegstation bestaan verschillende schattingen. De
meest realistische schatting is dat een snelwegstation gemiddeld 7 à 8 miljoen liter doorzet, wat
(gegeven de totale doorzet) neer zou komen op een gemiddelde doorzet op het OWN van 2,9 miljoen
liter.

Tabel 0.7

Gemiddelde doorzet per station (2007)
Gem. diesel

NL

Aantal

Euro 95/98

Diesel

Totaal

Gem. 95/98

per station

Gem. totaal per

stations

(x 1.000 l)

(x 1.000 l)

(x 1.000 l)

per station (l)

(l)

station (l)

4.243

5.418.424

8.033.626

13.452.050

1.277.027

1.893.383

3.170.410

BE

3.283

1.846.392

7.602.054

9.448.446

562.410

2.315.581

2.877.991

DE

14.902

28.604.823

34.351.590

62.956.413

1.919.529

2.305.166

4.224.696

FR

13.030

13.046.564

38.822.003

51.868.566

1.001.271

2.979.432

3.980.704

Bron: zie Tabel 0.2 en Tabel 5.3
Noot: de doorzet is genomen voor 2007, echter het meetmoment van het aantal stations is verschillend (zie
Tabel 5.3).

Uit de interviews blijkt dat in Nederland een bemand station een doorzet van circa 3
miljoen liter moet halen om break-even te draaien. Anderen schatten dat je een doorzet
nodig hebt van 3,5 a 4 miljoen liter brandstof om een tankstation te laten draaien zonder
dat je inkomsten van je winkel nodig hebt. Voor sommige locaties wordt de lat thans zelfs
bij 4 tot 4,5 miljoen liter gelegd. Onbemande stations draaien breakeven met een doorzet
van circa 2 miljoen liter.
Een tankstation in België heeft, gegeven de totale consumptie (Euro95/98 en diesel) en het aantal
stations, een gemiddelde doorzet van 2,8 miljoen liter per jaar (0,42 miljoen liter Euro95). Langs de
snelweg behalen de stations (met maximumprijs) een doorzet van 10-30 miljoen liter per jaar (alle type

75

Boekel de Nerée, 2009.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

115

producten). De self-service stations met winkel op het OWN zitten vaak net onder de maximumprijs en
realiseren een gemiddelde doorzet van 3-3,5 miljoen liter. De uitzondering hierop is Lukoil, die een
gemiddelde doorzet van meer dan 3,5 miljoen liter per jaar realiseert, met name omdat een lagere prijs
wordt gehanteerd. Onbemande stations (Express, Dats24) zitten vaak 10 cent onder de maximumprijs
en realiseren een gemiddelde omzet van 4 miljoen liter. Vrije stations/dealer owned hebben vaak veel
lagere doorzetten (1,4 miljoen liter) en zijn veel meer afhankelijk van winkelinkomsten.

In Duitsland variëren de doorzetten per merk en station, maar de gemiddelde doorzet is 2,2 tot 4,6
miljoen liter.

Aanwezigheid onbemand en andere formules (supermarkten)
In Tabel 5.3 is reeds aangegeven dat in Nederland en België relatief veel onbemande
stations aanwezig zijn. In Nederland betreft het thans circa 26% van het totale aantal
tankstations en in België 15%. In 2004 werd het percentage onbemande stations voor
Nederland op 15% geschat, hoger dan België (13%), Duitsland (4,7%) en Frankrijk
(2%).76
In Frankrijk spelen de grootschalige supermarkten een hele belangrijke rol op de
benzinemarkt. De hypermarches, zoals Carrefour, Casino, Intermarché en Cora bieden
onder hun eigen (dochter-)merken benzine aan. De verkoop van benzine wordt enerzijds
gezien als een extra service aan de klant (vooral in de rurale gebieden), terwijl het
tegelijkertijd een belangrijke factor is om klanten aan te trekken. Prijzen worden in de
meeste gevallen al weergegeven aan de straat. De stations zijn overdag in de meeste
gevallen bemand, en ’s nachts kan er getankt worden middels een betaalautomaat.
Overigens bieden de supermarkten ook loyalty programma’s en klantenkaarten aan. In
hoeverre er daadwerkelijk sprake is van kruissubsidie tussen de supermarkt en haar
benzinestation is niet helemaal duidelijk. In ieder geval liggen de prijzen bij supermarkten
laag en waarschijnlijk nemen de supermarkten genoegen met geen of nauwelijks enige
marge. Mede door de aanwezigheid van deze supermarkten zijn onbemande stations
nauwelijks rendabel en dient de winstgevendheid vooral uit de winkelverkoop te komen.
Aanpalende diensten (winkel, wasstraat, drank, etc.)
Volgens Boekel de Nerée waren er in 2008 (van de 4.243 stations) circa 2.250 stations
met een ‘standaard winkel’, 326 met een betaalhok/kiosk en 277 met een
‘gemakswinkel’. Van de 4.243 stations hebben 1.518 stations (36%) ook een wasstraat en
1.231 ook een garage/werkplaats (29%).77 Uit de verschillende interviews blijkt dat in
Nederland de aanwezigheid van een winkel of wasstraat erg belangrijk is. Eén van de
geïnterviewden schat dat van de huidige circa 4.000 stations op het OWN er circa 1.000
verlies maken op hun benzineverkoop.
In België lijkt het belang van de winkel minder groot te zijn. Langs het HWN heeft men
vaak wel grote winkels, maar dit is op het onderliggende wegennet veel minder het geval.

76
77

116

BOVAG, 2007.
Boekel de Nerée, 2009. In deze data bestaat wel een onduidelijkheid: in de tabel op p. 15 wordt gesproken over 1.442
stations zonder winkel (of gemakswinkel of betaalhok), terwijl eerder (p.8) gesteld wordt dat er 1.115 onbemande stations
zijn. Wij hebben voor dit verschil geen directe verklaring kunnen vinden.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Een mogelijke verklaring hiervoor is dat de distributiemarge (onderdeel van de
maximumprijs) voldoende rendabel is, aldus een geïnterviewde onafhankelijke expert.
In Duitsland zijn de meeste tankstations uitgerust met een winkel, waarbij de
winkelomzetten ook een fundamenteel deel van de totale opbrengst uitmaken (57% tegen
20% voor brandstof).78 Ook in Frankrijk lijken de winkelinkomsten erg belangrijk te zijn,
mede omdat door de aanwezigheid van de supermarktketens er sterke druk is op de
marge.
Een factor van belang is dat in Nederland er geen alcoholische dranken meer mogen
worden verkocht in een tankstation. In België is er wel een beperking op sterke drank,
maar een algeheel verbod is (nog) niet ingevoerd. In Duitsland is het wel toegestaan op
(sterk) alcoholische dranken te verkopen. In Duitsland is tevens het tankstation op zondag
vaak de enige mogelijkheid voor consumenten om nog wat inkopen te doen.

9.5.3. Mate van verticale integratie
De hele keten wordt gekenmerkt door een hoge mate van integratie. De grote
oliemaatschappijen zijn actief vanaf het raffinageproces tot aan de verkoop in hun eigen
retail stations.
Marktstructuur in aanleveringen
Voor hun producten zijn alle retailers aangewezen op de aanwezige raffinaderijen, en
zoals eerder aangegeven, zijn deze raffinaderijen in de vier landen nagenoeg allemaal in
handen van de grote oliemaatschappijen. In de hele structuur van toeleveranties (vanaf de
raffinaderijen) aan stations zijn de diverse spelers ook met elkaar vervlochten. Dit lijkt in
Duitsland sterker dan in Nederland (grotendeels eigen raffinaderijen, aanwezigheid grote
onafhankelijke wholesaler), hoewel ook hier (vanuit kostenoogpunt) van elkaars depots
gebruikt wordt gemaakt. Zo constateerde het BKA eind april 2009 dat de vijf grootste
oliemaatschappijen (Shell, BP/Aral, Total, ConocoPhilips en Esso) door
gemeenschappelijke raffinaderijen, pijpleidingen en tanks sterk met elkaar vervlochten
zijn. Van de 14 raffinaderijen zijn er 4 in gemeenschappelijke handen alsook zes van de
zeven belangrijkste pijpleidingen.79
Exploitatie- en distributievormen
In het algemeen hanteert men meestal het onderscheid tussen CoCo’s, CoDo’s, DoDo’s
en DoCo’s.80 Bij een company owned – company operated (CoCo) pompstation is er
sprake van een volledige verticale integratie tussen oliemaatschappij en wederverkoper.
In dat geval bepaalt de oliemaatschappij direct de verkoopvoorwaarden en dus de
brandstofprijzen. Bij CoDo’s en DoDo’s is de relatie tussen wederverkoper en de
oliemaatschappij vastgelegd in de exclusieve afnameovereenkomst voor
motorbrandstoffen. Bij CoDo’s is er daarnaast sprake van een huurovereenkomst voor het
78
79

80

BTG (2007), p. 12.
BKA (2009), http://www.bundeskartellamt.de/wDeutsch/download/pdf/Presse/090429_Total-OMV_final.pdf;
BKA (2008b), http://www.bundeskartellamt.de/wDeutsch/download/pdf/Fusion/Fusion08/B8-134-07.pdf?navid=74
CoCo: Company owned, Company operated; CoDo: Company owned, Dealer operated; DoCo: Dealer owned, Company
operated; en DoDo: Dealer owned, Dealer operated.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

117

pompstation. De relatie tussen de wederverkoper en de oliemaatschappij en de mate van
binding wordt bepaald door de inhoud van het contract. Daarnaast betstaan er ook nog
CoCa’s (Company owned, Commissioned Agency). In de onderstaande tabel wordt dit
onderscheid in exploitatievormen uitgelegd, alsook de verschillende distributievormen.
Tabel 0.8

Overzicht exploitatie- en distributievormen
Eigendom

Exploitatie

Kenmerken

Oliemaatschappij

Oliemaatschappij (Co)

-

Tankstation eigendom van oliemaatschappij

(Co)

Æ CoCo

-

Personeel in loondienst

-

Oliemaatschappij bepaalt prijs

-

Tankstation eigendom van oliemaatschappij

-

Exploitant huurt of pacht station

-

Personeel in loondienst van exploitant

Exploitatievormen

Dealer (Do) Æ CoDo

-

Exploitant heeft exclusief afnamecontract bij oliemaatschappij (max.
5 jaar)

Dealer (Do)

-

Exploitant krijgt op basis van verkoopadviesprijs vergoeding per liter

-

Exploitant bepaalt prijs

Commissioned Agency

-

Oliemaatschappij exploiteert pomp, exploitant de winkel

Æ CoCa

-

Oliemaatschappij verantwoordelijk voor levering en prijs;

-

Franchisenemer beheert winkel, krijgt doorzetvergoeding per liter

-

Tankstation eigendom van exploitant (of vergunning)

Dealer (Do) Æ DoDo

-

Belevering door oliemaatschappij naar keuze (praktijk: vaak exclusief
afnamecontract)

-

Exploitant bepaalt prijs

Oliemaatschappij (Co)

-

Tankstation eigendom dealer

Æ DoCo

-

Exploitatie door oliemaatschappij

-

Oliemaatschappij bepaalt prijs

Distributievormen
Exclusieve afnamecontracten

Exploitant heeft exclusief afnamecontract bij oliemaatschappij (max. 5
jaar) en is verplicht de brandstof van één leverancier af te nemen.

Franchise

Exploitant koopt het recht om bepaald merk te voeren. Hieraan is vaak
een exclusief afnamecontract gekoppeld en bepaalde andere
voorwaarden.

Agentuur

Oliemaatschappij (agent) is eigenaar van brandstof en is verantwoordelijk
voor levering en prijs; exploitant ontvangt bepaalde commissie.

Retail Bussiness Agreement (RBA)

Combinatie van franchise en agentuur, gerelateerd aan CoCa:
Oliemaatschappij (agent) is eigenaar van brandstof en is verantwoordelijk
voor levering en prijs; franchisenemer beheert winkel (10%
assortimentsvrijheid), krijgt doorzetvergoeding per liter. Franchisenemer
betaalt voor merkgebruik.

Bron: Boekel de Nerée (2009); interview Esso.

118

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

In Nederland is aandeel dealer-owned (DoCo en DoDo) in de periode 2005-2008 licht
gedaald van 62,4% naar 60,2% (2.556 stations). Het deel company-owned (CoCo en
CoDo) is gestegen van 37,3% naar 39,5%. In haar Benzinescan 2005/2006 merkte de
NMa op (gebaseerd op artikel in Het Financieele Dagblad) dat het aantal zelfstandige
pomphouders sterk aan het inkrimpen was (toen nog 40%), maar dat blijkt niet direct uit
bovenstaande cijfers.
Een van de geïnterviewden gaf aan dat, naar hun observatie, de oliemaatschappijen zich meer en meer
terugtrekken uit het retail segment (minder CoCo’s, met name OWN), mede omdat ze elders in de keten
betere rendementen kunnen halen (raffinage, exploiteren van rijkswegstations met grote doorzetten en
grote winkels en klantenbestand dat minder prijsbewust is). Stations worden meer door zelfstandigen
geëxploiteerd, onder major-vlag (dealer-operated). Echter, de via contracten houden ze nog wel grip op
de keten. Een voorbeeld is Shell met de agentenstructuur (franchise), waarbij de exploitant geen
eigenaar is van de brandstofvoorraad en Shell de pompprijs bepaalt.

Boekel de Nerée schat dat voor de vijf grote oliemaatschappijen (totaal ca. 2.200 stations)
de DoDo-vorm het grootste is (570, met Shell en BP als grootste). Hierna volgen CoCo
(356, met name Total) en CoDo (276, met BP als grootste). Shell heeft de afgelopen tijd
een groot deel van haar CoCo’s omgezet naar een franchisevorm (CoFo, nu 235 stations).
Daarnaast onderscheid Boekel de Nerée nog de vormen ‘reseller’en ‘joint venture’.
Tabel 0.9

Tankstations naar exploitatievorm
Shell

BP

Esso

Total

Texaco/Delek

Totaal

CoCo

0

70

70

150

66

356

CoDo

22

85

60

60

49

276

90

90

50

570

DoDo

180

160

Cofo (franchise)

235

40 (< 3 jaar)

Onbemand

62

5

Resellers

275
45/50

119

80

150

333

450

Joint venture
499

360

230
411

411

576

2218

Bron: Boekel de Nerée (2009)
Noot: deze getallen betreffen een schatting; het hier genoemde totaal aantal stations (per maatschappij) komt
niet helemaal overeen met Tabel 0.5.

In haar Benzinescan 2005/2006 merkte de NMa tevens op dat “tussen exploitant (codo en
dodo) en oliemaatschappij kan een spanningsveld ontstaan. Enerzijds hebben zij door de
verkoop van de brandstoffen van de oliemaatschappij door de pompstations
gemeenschappelijke doelen, maar anderzijds loopt er een strijd over de verdeling van de
inkomsten en beconcurreren oliemaatschappijen met hun coco’s soms ook hun eigen
codo’s en dodo’s. (…) Het streven van met name de grotere oliemaatschappijen om zich
meer te concentreren op coco’s en coca’s kan daarin een strategische rol spelen door de
eigen codo’s opzettelijk te beconcurreren.” Verder merkt de NMa op dat de zelfstandige
(kleine) pomphouders sterk onder druk stonden, met name van de onbemande
tankstations omdat ze deze kortingen niet kunnen bieden.81
81

NMa, Benzinescan 2005/2006, p. 19.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

119

In Nederland bestaan tussen de oliemaatschappijen en de CoDo’s en DoDo’s verschillende typen van
contracten, wat ondermeer invloed heeft op de pompprijzen. Indien een station een merk voert, worden
er in de meeste gevallen contracten voor 5 jaar afgesloten, waarin is vastgelegd dat tegen LAP minus
korting kan worden ingekocht. Echter, er is een trend naar nieuwe contracten waarin de korting aan de
pomp (ten opzichte van de landelijke adviesprijs) ook is vastgelegd. Bij afwijking hiervan daalt de korting
(de marge ligt daarmee dus voor 5 jaar vast). Eén van de oliemaatschappijen gaf hieromtrent aan dat
de dealers minder snel zijn in het verlagen van prijzen (immers, ze betalen die ‘uit eigen zak’). In de
nieuwe contracten probeert de oliemaatschappij dit te ondervangen.

Individuele tankstations (DoDo’s) kopen vaak (bij verschillende partijen) in tegen LAP minus bepaalde
korting. Waarschijnlijk krijgen DoDo’s hogere kortingen op de LAP, maar dan moeten ze wel zelf het
transport etc. regelen. Hier liggen voor DoDo’s wel mogelijkheden om door goede organisatie de marge
enigszins te verhogen.

België
Een tiental jaar geleden, voor de echte opmars van de automaten, waren de stations van
de grote oliemaatschappijen in België verdeeld over 50% CoDo’s, 50% DoDo’s en een
paar CoCo’s (bijna hoofdzakelijk autosnelwegstations). De kleinere CoCo’s op het
onderliggende wegennet en CoDo’s worden thans door de maatschappijen meer en meer
naar omgevormd grotere stations of evolueren naar automaten. Ook de kleine
onafhankelijke stations worden (vaak na generatiewissel) meer en meer omgezet naar
onbemande stations of er worden forse investeringen in een shop gedaan om ook te
evolueren naar grotere stations. Wat betreft de stations met een minder gunstige ligging
worden er veel omgezet naar onbemande stations.
Vandaag bestaat het netwerk van de grote oliemaatschappijen (inclusief de onbemande
stations) nog steeds uit circa 50% Co’s (waaronder een deel automaten,82 een deel
CoDo’s en een kleiner deel CoCo’s) en 50% DoDo’s. Op de autosnelwegen zijn er enkel
CoCo’s. Op het onderliggend wegennet komen CoCo’s relatief weinig voor.
De onbemande stations (Shell Express, Esso Express, Dats24, Maes en Avia) en Lukoil
zijn allemaal CoDo’s. De vrije (libre) stations (zonder merk) worden allemaal zelfstandig
uitgebaat, net als de DoDo’s (wel aan een merk gebonden).
Wat de verdeling naar grootte betreft, bestaan de zelfstandige stations (vrije stations en
dodo’s) uit 75% kleine stations en 25% grote stations. Deze verhouding ligt omgekeerd
bij de Co’s (CoCo’s, CoDo’s).
In België bestaan, conform de Europese regelgeving, geen exclusiviteitcontracten van
langer dan vijf jaar tussen DoDo’s en de oliemaatschappijen. De machtsverhouding
tussen de exploitant en de maatschappij is vaak afhankelijk van de locatie en het
bijbehorende volume. Een belangrijk verschil met Nederland is dat huurcontracten
makkelijker zijn te beëindigen dan in Nederland. De huur kan (afhankelijk van het aantal
jaren ‘dienst’) tussen de drie en 15 maanden worden opgezegd. De gemiddelde
opzegtermijn is 5 à 6 maanden. Vooral de oliemaatschappijen zijn hierdoor beter
82

120

Deze worden niet uitgebaat, dus noch CoCo noch CoDo, gewoon Co.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

beschermd in België. Het is als uitbater van een CoDo erg moeilijk om op te treden tegen
de oliemaatschappij indien er zich een conflict voordoet. Dit heeft tot gevolg dat het
verloop bij CoDo’s in België erg hoog is.
Lukoil
Lukoil heeft de bewuste keuze gemaakt om zich enkel op CoDo’s te focussen. Deze maatschappij heeft
geen enkele CoCo en automaten meer. Bovendien heeft Lukoil ook al zijn DoDo’s van de hand gedaan,
en houdt nu enkel eigen stations over (CoDo’s). De benadering van ‘dealer-operated’ stations is
volgens hen heel anders (minder zakelijk dan CoCo’s bij onderhandelingen e.d.: andere expertise,
aanpak vereist), wat een ander type vertegenwoordiging vraagt. Door enkel op de CoDo’s te richten,
kunnen ze de benadering van deze stations dan ook optimaliseren en boeken bovendien
efficiëntiewinsten (elke vertegenwoordiger kan in principe alle Lukoildeals uitvoeren).

Q8, Total, Texaco en Shell
Q8 heeft enkel CoCo’s op autosnelwegen, de rest zijn allemaal Co’s (automaten of CoDo’s). Texaco en
Shell hebben zowel Co’s (CoDo’s, automaten en CoCo’s) als DoDo’s, net als Total met het enige
verschil dat Total geen expressen heeft. Deze maatschappijen hebben ook naast de CoCo’s op de
autosnelwegen enkele CoCo’s op het onderliggend wegennet. Zij hebben dus de strategie om zich op
alle soorten stations te richten. De laatste jaren heeft Shell een deel van zijn kleine stations verkocht
aan zelfstandigen. Q8 en Texaco hebben grootste deel van hun netwerk behouden en verdeeld over
CoDo’s en onbemande stations. In vergelijking met Esso is de gemiddelde kwaliteit van de stations (qua
ligging en mogelijkheden) lager bij Q8 en Texaco, omdat zij ook hun mindere stations behouden
hebben). Texaco heeft veel grote stations in termen van oppervlakte die ook goed gelegen zijn, maar
wat betreft volume zit Texaco niet goed in België wegens marketing die niet aanslaat (ligt in NL anders).

Duitsland en Frankrijk
Een verbintenis die in Duitsland en Frankrijk veel voorkomt is het zogenaamde agency
contract. De brandstof wordt door de exploitant verkocht in naam en voor rekening van
de oliemaatschappij. De motorbrandstof blijft hierbij in het bezit van de oliemaatschappij
hoewel fysiek aanwezig op het terrein van de wederverkoper. De wederverkoper handelt
als agent en krijgt een commissie gebaseerd op de verkoop aan consumenten. Hij heeft
geen invloed op de prijsbepaling, voorraad, logistiek, et cetera. Dergelijke vereenkomsten
perken de zelfstandigheid van de dealer sterk in.
In Duitsland wordt door de vijf grootste oliemaatschappijen veel gebruik gemaakt van
deze huur/franchisecontracten, met verschillende voorwaarden (feitelijk CoDo’s). 83 De
huurders/exploitanten zijn vaak individuele middelgrote ondernemers. Recent is Esso
gestart met het testen van een exploitatiesysteem, waarbij de voormalige
huurders/franchisers als werknemers voor Esso gaan werken (CoCo’s).84 85 De
onafhankelijke stations (vaak middelgrote ondernemingen) hebben zich vaak gegroepeerd
in samenwerkingsverbanden, zoals het ‘Bundesverband Freier Tankstellen e.V.’ (bft) en
het ‘Bundesverband mittelständischer tankstellenunternehmen e.V.’ (UNITI).

83

BTG (2007), p.26.
WAZ (2008).
85
BTG (2007), p.12.
84

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

121

In Frankrijk moet onderscheid gemaakt worden tussen (i) het ‘traditionele’ netwerk van
benzinestations (vaak gelieerd aan de oliemaatschappijen) en (ii) de supermarktketens.
Wat betreft de supermarktketens gaat het om eigen merknamen (vaak ondergebracht in
een dochterbedrijf). Dit betroffen in 2007 4.717 stations (van de 13.030 totaal).
Tabel 0.10

Overzicht supermarktketens en gerelateerde brandstofmerk
Supermarktketen

Brandstofmerk

Carrefour

Carfuel*

Casino, Cora

Distridyn*

Intermarché

SCA Pétrole et Dérivés

Auchan

Pétrovex*

Leclerc

Siplec

Bron: DGEMP-DIDEME (2003).
Noot: Lid van de Union des Importateurs Indépendents Pétroliers (UIP).

Het ‘traditionele’ netwerk van benzinestations bestaat voor een deel uit stations die
gelieerd zijn aan de grote oliemaatschappijen (Agip, BP, Shell, Esso, Total). Er kan
onderscheid gemaakt worden tussen (i) het officiële netwerk (‘réseau officiel’), (ii) het
‘organische netwerk’(‘réseau organique’), en (iii) het derde/vrije netwerk (‘réseau
tiers’ en ‘réseau libre’, zie Tabel 0.11.
Tabel 0.11

Overzicht exploitatievormen in Frankrijk
Type

Opmerkingen

Officiële netwerk

Stations eigendom oliemaatschappij (Company owned); 2.760 in 2007

- direct management (gestion

-

directe)

- Agentuur (location gérance

Exploitant is werknemer van oliemaatschappij (of zusterbedrijf) Æ
CoCo (vaak op snelweg)

-

Oliemaatschappij beheert voorraad en zet prijs

-

Exploitant verkoopt namens oliemaatschappij (of zusterbedrijf) en

mandataire)

ontvangt daarvoor een (vaste of variabele) vergoeding
-

Oliemaatschappij eigenaar van voorraad en zet prijs

- CoDo (location gérance libre ou

-

Exploitant betaalt vergoeding om station te gebruiken Æ CoDo

acheteur ferme)

-

Exploitant is eigenaar van voorraad en zet prijs

‘Organische netwerk’

Stations eigendom van retailer/exploitant (dealer owned); 2.820 in 2007

- commissionair

-

Exploitant eigenaar van station, fungeert als commissionair Æ
DoCo

-

Oliemaatschappij eigenaar van voorraad en zet prijs

DoDo (un acheteur ferme sous

-

Exploitant is eigenaar van station, voorraad en zet prijs Æ DoDo

contrat de marque)

-

Verkoopt onder merknaam

Derde/vrije netwerk

Stations eigendom van retailer/exploitant (dealer owned); 2.733 in 2007

Derde network

122

-

Exploitant is eigenaar van station

-

Neemt exclusief af bij ander (bijvoorbeeld oliemaatschappij)

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Type

Opmerkingen

Vrije netwerk

-

Soms onder vlag van oliemaatschappij

-

Exploitant is eigenaar van voorraad en zet prijs

-

Exploitant is eigenaar van station

-

Neemt af bij verschillende partijen

-

Exploitant is eigenaar van voorraad en zet prijs

Een uitsplitsing van type exploitatievorm naar merk is niet te maken vanwege gebrek aan
data. Wel is vanuit interviews duidelijk dat Total meer CoCo’s heeft dan de andere
merken.
In Frankrijk vindt sinds 2000 een herstructurering plaats, waarbij het totale aantal stations
daalt (onder andere Total is haar netwerk aan het herstructureren en rationaliseren).
Terwijl de oliemaatschappijen en onafhankelijke partijen vooral stations sluiten (285 in
2007) openen de supermarktketens juist stations (45 in 2007).86 Met name de
oliemaatschappijen proberen aan te sluiten bij de wensen van de klant, hun inkomsten uit
meer activiteiten te halen en operationele kosten te verlagen door meer automatisering.
De Franse overheid ondersteunt deze herstructurering via een subsidiefonds, wat wordt beheert door
de CPDC (Comité professionnel de la Distribution des Carburants). De CPDC is opgericht in 1991 en
ondersteund benzinestations financieel bij aanpassingen ten behoeve van milieuregulering,
modernisatie en eventueel sluiting. In 2007, keerde de CPDC circa € 7,6 miljoen uit, ten behoeve van
736 stations (€10.300 per station). De CPDC steun is vooral gericht op onafhankelijke en kleine
stations, met name ook om een bepaald minimum aan service te behouden.

9.5.4. Toe- en uittredingsbelemmeringen
De belangrijkste toetredingsbelemmering die invloed heeft op de marktstructuur is het
overheidsbeleid ten aanzien van vestiging van benzinestations. Het vestigingsbeleid (met
name langs het HWN) in Nederland is al decennialang (streng) gereguleerd,87 mede
omdat benzinestations in het algemeen risico’s met zich meebrengen, bijvoorbeeld voor
de veiligheid (ontploffingsgevaar) en milieu (lekkage, grondvervuiling). Zowel op het
HWN als het OWN geldt dat het niet eenvoudig is een nieuw station te beginnen.
In het kader van het MDW-traject Benzine werd het uitgiftebeleid aangepakt, mede om
de concurrentie te gaan bevorderen en de overheidsbemoeienis te beperken. In het
Convenant ‘Alternatief Traject MDW Benzine Hoofdwegennet’ hebben de overheid en
de oliemaatschappijen uiteindelijk afspraken gemaakt over het gewijzigde uitgiftebeleid
(middels veilingen).

86
87

DGEMP (2008).
Zie voor een achtergrondbeschrijving: SEOR (2008).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

123

De Evaluatie Benzineveilingen zegt hierover: “In dit alternatief traject werden volgens de oorspronkelijke
plannen de bestaande concessies eindig gemaakt. Ook zouden de vier grote oliemaatschappijen circa
50 stations langs de hoofdwegen afstoten en zou er een gebiedscriterium gaan gelden. Daarentegen
werd de asymmetrische veiling ingeruild voor een symmetrische veiling, waarin de bestaande partijen
de eerste keer dat de locatie geveild zou worden de opbrengst mochten houden (ter compensatie van
het eindig maken van de eeuwigdurende concessies) en werd de ontwikkeling van nieuwe locaties
geschrapt”.

Uit de Evaluatie Benzineveilingen blijkt dat geen branchevreemde partij (zoals een grote
supermarktketen) of een grote buitenlandse partij zijn toegetreden, alsook dat vooral de
reductieverplichting (en niet de veiling zelf) er in heeft geresulteerd dat er nu een meer
evenwichtige verdeling van locaties over oliemaatschappijen bestaat dan eind jaren
negentig (bijvoorbeeld aanwezigheid Gulf).88 Echter SEOR/eCRi komt ook tot de
conclusie (‘inschatting’) dat de huidige veiling in de overgangsperiode (en periode erna)
niet tot veel meer prijsconcurrentie langs het hoofdwegennet zal leiden, mede vanwege
netwerkeffecten en grote prijsongevoeligheid van weggebruikers (leaseauto’s,
tankpassen).89
Ook in België bestaan deze hoge toetredingsbarrières. Op het HWN is, net als in
Nederland, het aantal nieuwe locaties (zeer) beperkt. De huidige 44 concessies komen om
de 20 jaar vrij (dus gemiddeld 2 vrijkomende concessies per jaar). Concessies worden
toegekend op basis van het omzetgerelateerde bod en het (architectonische) ontwerp van
het station – dat volledig wordt herbouwd. Bij gunning moet dan vooral het technische
concept worden uitgewerkt, de milieuvergunning is in principe geen probleem. Op het
OWN worden wel nieuwe stations toegelaten op meeste plaatsen waar men mag bouwen
(als voldaan is aan vergunningen en procedures). In de praktijk worden er weinig nieuwe
stations gebouwd, het betreft vooral overnames van reeds bestaande stations.
Aan het einde van de concessie dient in België de oude concessiehouder het terrein te saneren en op
te ruimen. Echter, men moet wel alles laten staan voor de overnemer zodat deze onmiddellijk kan
starten. Conform de concessiegunning (ontwerp was onderdeel van gunning) zal de locatie dan worden
vernieuwd (ook veranderen indien concessie niet van maatschappij verandert).

Op het Belgische HWN zijn slechts vijf merken actief (Total, Esso, Shell, Texaco en Q8). Lukoil heeft in
Florenne even een autosnelwegstation gehad, maar dit bleek te moeilijk qua organisatie (ook barrière)
en concessie is verkocht aan Q8.

In Duitsland waren in het verleden alle HWN-locaties eigendom van de overheid. Na de
privatisering in 1998 zijn (nagenoeg) alle stations langs het HWN in handen gekomen van
het bedrijf ‘Tank und Rast’, dat sindsdien al enkele malen van eigenaar is veranderd.
Tank und Rast verhuurt de locaties bijvoorbeeld aan de grote oliemaatschappijen. Het
aantal tankstations dat een oliemaatschappij op het HWN in bezit mag hebben is
gerelateerd aan het marktaandeel op het OWN. Op het OWN is het niet heel erg lastig om
een nieuw station te beginnen.

88
89

124

Zie voor een achtergrondbeschrijving: SEOR (2008), p. 5.
Zie ook Soetevent e.a., (2008).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

In Frankrijk worden de meeste snelwegen beheerd door private bedrijven en nog slechts
enkele door de staat. In 2000 is het hele concessiesysteem herzien. In het noorden en
noordoosten van Frankrijk wordt 70-80% van de snelwegen beheerd door SANEF
(namens de staat). SANEF beschikt over 72 locaties, waarvan er in de periode 2003-2005
20 in concessie zijn gegeven. In de periode 2010-2012 worden er 43 andere concessies
vernieuwd. De concessieperiode is gemiddeld 15 jaar, maar staat niet vast. De periode
hangt van verschillende factoren af, waaronder de locatie zelf, de grootte, de verwachte
diensten en de hoogte van de investeringen. Onderdeel van de biedingen is een (te
betalen) vergoeding per liter.90
De meeste locaties zijn tamelijk verouderd (> 35 jaar) en dienen gerenoveerd te worden, mede met het
oog op gewijzigde wensen en gedragingen van de klanten. SANEF denkt er nu over na om de
concessieperiode op 10 jaar te zetten, met eventueel een systeem van het teruggeven van
investeringen.

Volgens SANEF heeft het huidige open concessiesysteem (iedereen kan meedingen) geen
fundamentele veranderingen in de marktstructuur gebracht. De supermarktketens zetten niet zwaar in
op aanwezigheid langs de snelweg en kiezen vooral voor winstgevende locaties (of locaties die goed
zijn voor het imago).

91

Op het OWN is toetreding ook vrij lastig, mede vanwege strenge regelgeving.
Supermarkten lukt het vaak wel om (op hun eigen terrein) een station te openen.
Uittredingsbelemmeringen
Met name op het OWN zullen exploitanten zich bewust zijn van uittredingsbelemmeringen. Wanneer een station wordt verkocht of gesloten zal er in veel gevallen
moeten worden gesaneerd, wat veel geld kost. Gegeven het feit dat het station niet voor
niets stopt, zal dit een belemmering zijn voor de dynamiek in de markt. In Nederland is
via de Subat financiële ondersteuning aan de herstructurering gegeven. Ook in Frankrijk
(CPDC) en België (Bofas) kent men dit.

9.5.5. Kostenstructuur
De exploitatie van tankstations wordt gekenmerkt door schaaleconomieën. Hierbij moet
wel rekening worden gehouden met twee factoren. Zodra de omzet uitstijgt boven de 3 à
4 miljoen liter is een dubbele personeelsbezetting nodig. Personeelskosten vormen de
belangrijkste (marginale) kostenpost voor tankstations.
De omvang van het netwerk kenmerkt zich door, in eerste instantie schaalvoordelen en
daarna door schaalnadelen. Hierbij spelen kaartgebruikers een belangrijke rol. Boven een
bepaalde omvang van het netwerk nemen de extra opbrengsten relatief gezien af omdat
kaartgebruikers hun consumptie verplaatsen.

90
91

Interview met SANEF op 22/04/09.
Interview met SANEF op 22/04/09.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

125

9.6. Gedrag
In de onderstaande tabel is een samenvatting gegeven van de belangrijkste
gedragsverschillen tussen Nederland, België, Frankrijk en Duitsland.
Tabel 0.12

Samenvattende tabel
Indicator

Opmerkingen

Niveau van concurrentie

Er bestaat geen eenduidig beeld over het niveau van concurrentie in de
verschillende landen. In het algemeen is het niveau van concurrentie op het HWN
niet hoog. In Nederland is er op het OWN (met name lokaal) wel sprake is van
concurrentie. Over de veilingsystematiek en het effect van de veiling op het HWN
bestaan in het veld grote twijfels. In BE speelt de aanwezigheid van de
maximumprijs een rol. Stations zijn minder afhankelijk van winkelinkomsten dan in
NL, wat zou kunnen duiden op een relatief (te) hoge distributiemarge. Over DE
bestaat (in NL) het beeld dat het niveau van concurrentie (veel) hoger ligt dan in NL.
Echter, het BKA pleegt nu onderzoek waaruit (vooralsnog) blijkt dat vooral de zeer
hoge concentratie (oligopolie), de hoge prijstransparantie en bepaalde prijspatronen
een dempend effect op de concurrentie hebben. Wel zijn er op regionaal/lokaal
niveau grote verschillen. In FR spelen de supermarkten op het OWN een zeer
belangrijke rol (marktaandeel van rond 57% in volume), mede omdat zij genoegen
nemen met geen of nauwelijks marge op hun benzineproducten (en een ander
serviceniveau bieden). Op het HWN is hun rol vooralsnog beperkt.

Prijszetting en (-in)

De prijzen in NL zijn vrij transparant (via websites), maar er is wel veel discussie

transparantie prijs

over de rol en effect van de landelijke adviesprijzen. Op het HWN sluiten de stations
meestal aan op de BVP/LAP, terwijl op het OWN kortingen tot wel 11 cent worden
gegeven. In BE is de maximumprijs kenmerkend, die door de overheid wordt
vastgesteld, ook zijn er diverse websites waarop benzineprijzen kunnen worden
bekeken. Op het HWN wijken de prijzen nauwelijks af van de maximumprijs, op het
OWN worden veel kortingen (op de maximumprijs) gegeven, tot 3,5% voor Euro95.
In DE wordt het grootste deel van pompprijzen (soms meermalen per dag)
vastgesteld door de oliemaatschappijen (vastgelegd in (Agentur-) contracten). Het
BKA beoordeelt echter de transparantie voor consumenten als laag en voor de
maatschappijen (oligopolie) als zeer hoog, wat ook heeft geleid tot bepaalde
prijspatronen, zoals hogere prijzen aan het begin van de week. In FR beheert de
overheid een website waarop de feitelijke prijzen per station worden aangegeven,
en daarnaast wordt er veel gebruik gemaakt van prijspalen, op het HWN.

Toetredingsbelemmering

Diverse partijen geven aan dat de grote maatschappijen de prijzen lokaal sturen (via

en (strategisch)

CoCo’s, of via Agentur contracten of leveringscontracten). Dit kan (in potentie)
worden gebruikt om toetreding of potentiële prijsconcurrentie op lokaal niveau
minder aantrekkelijk te maken.

Kruissubsidiëring

Kruissubsidiëring (winkel, wasstraat) is voor veel stations erg belangrijk, met name
in NL, DE en FR. In welke mate kruisubsidiëring plaatsvindt en welk effect dat heeft
op de pompprijs is vanwege gebrek aan data moeilijk te bepalen. Ingeschat wordt
dat een kwart van de stations op het OWN in NL verlies maken op hun
benzineverkoop en kunnen bestaan vanwege de extra inkomsten. In België lijkt het
belang van de winkel veel minder groot te zijn, mogelijk omdat de gezette
distributiemarge voldoende rendabel is.

Productdifferentiatie

126

Twee vormen van productdifferentiatie zijn te onderscheiden: differentiatie in

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Indicator

Opmerkingen
serviceniveau (bemand, onbemand, met of zonder winkel/wasstraat, etc.). Langs het
HWN in alle landen is het serviceniveau vergelijkbaar: er is een winkel aanwezig
met een ruim assortiment en toiletten. Een ander onderscheid is in de omvang van
het aanbod aan brandstoffen en de inspanningen gericht op differentiatie van het, in
principe homogene product, van dat van andere merken (vgl. Shell fuelsave met
niet-branded Euro95 van andere (niet-)merken) en het aanbod aan premium
brandstoffen.

Klantenkortingen en

Hierop is in hoofdstuk 4 al uitgebreid ingegaan. Kortingen voor grote gebruikers

loyalty programma’s

kunnen fors zijn, maar verschillen niet dramatisch tussen landen. Loyalty
programma’s zijn in Nederland en Duitsland wat royaler dan in België. Voor Frankrijk
is dat niet duidelijk. Het gebruik van loyalty programma’s leidt tot klantenbinding, wat
prijsconcurrentie beperkt.

9.6.1. Niveau van concurrentie
Nederland
Verschillende onderzoeken dit tot nu toe zijn uitgevoerd hebben niet tot een eenduidige
conclusie geleid ten aanzien van de mate van concurrentie en diverse kostenfactoren op
de Nederlandse markt – waarbij overigens veelal geen onderscheid wordt gemaakt tussen
bijvoorbeeld het hoofdwegennet en andere locaties.92 Bij de diverse in dit onderzoek
geïnterviewde marktpartijen bestaat over het algemeen de indruk dat op het HWN de
concurrentie tekort schiet, terwijl op het OWN het niveau van concurrentie vrij sterk is,
hoewel dit per regio kan verschillen. Dit onderscheid tussen OWN en HWN werd ook
reeds gemaakt in de NMa Benzinescan 2005/2006: “Er zijn sterke aanwijzingen dat de
prijsconcurrentie tussen tankstations op het onderliggende wegennet aanzienlijk heviger
is dan op het hoofdwegennet.”93
ECORYS-NEI concludeerde in 2001 dat de Nederlandse ‘kale’ prijzen van Euro95 vanaf
medio jaren ’90 tot het jaar 2000 steevast het hoogst zijn.94 Dit werd volgens de
onderzoekers veroorzaakt door de relatief hoge bruto marges die in Nederland behaald
worden. De verschillen in marges konden niet volledig uit kostenverschillen tussen
Nederland en de andere landen verklaard worden, zonder dat er sluitend kon worden
betoogd dat er sprake was van collusie. Hans Pijl concludeerde in 2002 dat het op grond
van bestaande gegevens niet duidelijk werd dat er sprake was van kartelvorming,
anderzijds kon voorzichtig worden geconcludeerd dat de concurrentie in Nederland
minder groot is dan in Duitsland, Frankrijk, Italië en het Verenigd Koninkrijk. Een
aanwijzing hiervoor is het prijsniveau. De argumenten die de oliemaatschappijen voor de
hoge kale benzineprijs noemen overtuigen niet, aldus Pijl, terwijl Nederland wel een
comparatief kostenvoordeel lijkt te hebben. Aan de andere kant levert

92
93
94

Bijvoorbeeld is rond 2000-2002 onderzoek uitgevoerd door onder meer Ocfeb en Research voor Beleid.
NMa, Benzinescan 2005/2006.
NEI, (2001).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

127

de prijsdynamiek geen aanwijzingen op voor een gebrek aan concurrentie op de
Nederlandse benzinemarkt.95 Deze conclusie wordt ook bereikt door Bettendorf c.s.96 Zij
concluderen dat asymmetrische prijsaanpassingen op Nederlandse benzinemarkt
verwaarloosbaar zijn.
De NMa heeft de afgelopen jaren diverse benzinescans uitgevoerd. Hun conclusie is dat
er geen concrete aanwijzingen zijn voor concurrentieverstorende afspraken tussen
marktpartijen. Tussen de tankstations aan de regionale wegen wordt volop geconcurreerd,
waarbij de benzinescan 2005/2006 stelt dat met name de opkomst van het aantal
onbemande stations op het OWN heeft geleid tot een verdere verhoging van de druk op
de marges (steeds hogere kortingen, waardoor de marges voor exploitanten steeds krapper
zijn geworden).97 Uit het interview met de NMa blijkt dat dit beeld vooralsnog niet is
gewijzigd.
De mate van concurrentie op het HWN is een punt van grote discussie, mede in verband
met de veilingsystematiek van de snelweglocaties. De NMa concludeerde in 2006 dat
ondanks de afgenomen concentratie, “dit nog niet had geleid tot een toegenomen
prijsconcurrentie tussen rijkswegstations c.q. tussen rijkswegstations en nabijgelegen
stations op het onderliggende wegennet”.98 Op het hoofdwegennet is het aandeel van de
vijf grote maatschappijen groot gebleven, ondanks de verplichte veiling van de
tankstations.
Dit beeld wordt, zij het indirect, op hoofdlijnen bevestigd in de Evaluatie
Benzineveilingen. SEOR/eCRi geven aan vanwege het ontbreken van systematische
gegevens geen uitspraken te kunnen doen over de vraag of meer marktwerking op het
HWN is ontstaan (in vergelijking met 5 jaar geleden toen de eerste benzineveiling
gehouden werd). Echter zij constateert wel dat geen branchevreemde partijen
(bijvoorbeeld supermarktketens) of grote buitenlandse partijen toegetreden zijn.
Daarnaast geeft SEOR/eCRi aan dat naar hun inschatting de huidige veiling in de
overgangsperiode niet tot veel meer prijsconcurrentie langs het hoofdwegennet zal leiden,
maar ook niet in de periode erna. Dit komt met name door het bestaan van
netwerkeffecten en het feit dat het percentage weggebruikers dat niet zelf de brandstof
hoeft te betalen relatief groot is.
Soetevent c.s. (2008) tonen aan dat de veiling van locaties langs het hoofdwegennet
slechts een beperkt effect op prijzen heeft gehad.99 De noodzaak om stations af te stoten
(afgerond in 2005) heeft wel tot een effect geleid. Er is een daling van prijzen opgetreden
bij de stations die van eigenaar zijn gewisseld in 2005. Daarna is dat effect niet meer
opgetreden. Faber en Janssen (2008) tonen aan dat adviesprijzen van
moedermaatschappijen een coördinerend effect hebben op de prijzen aan de pomp, zowel
voor individuele merken als tussen merken.100 De kortingen die worden gegeven aan de
pomp zijn veelal stabiel.
95
96
97
98
99
100

128

Pijl (2002), < http://www.dnb.nl/binaries/ms2002-01_tcm46-147313.pdf.>.
Bettendorf, e.a.(2003) en Bettendorf, e.a. (2008).
NMa, Benzinescan 2005/2006.
NMa, Benzinescan 2005/2006.
Soetevent, e.a. (2008).
Faber en Janssen (2008).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

België
Bij de in Nederland geïnterviewde marktpartijen heerst vrij sterk het beeld dat het niveau
van concurrentie in België (fors) lager is dan in Nederland, met name vanwege de
aanwezigheid van de maximumprijs en het relatief hoog aantal kleine stations dat weet te
overleven zonder winkelactiviteiten. Ook naar het idee van ECORYS hangt het niveau
van concurrentie sterk samen met de aanwezigheid van de maximumprijs. Ons idee is dat
in het Programma-akkoord een vrij hoge distributiemarge is toegekend (€ 140/m3, met
een doorzet van 3 miljoen liter geeft dat € 420.000), mede omdat het grootste deel van
stations overleeft ondanks dat men 80% van de marge ‘weggeeft’ aan de consument.
De Nationale Bank van België (NBB) observeerde in 2008 dat de eigenlijke
consumptieprijzen van vooral benzine (Euro95) en diesel de laatste jaren steeds meer zijn
gaan afwijken van de vastgestelde maximumprijzen. De NBB stelt dat “het feit dat de
prijsvorming in hoge mate wordt bepaald door het zogeheten programmacontract niet tot
noemenswaardige ontwrichtingen heeft geleid. Ook al plaatst het principe van de
automatische indexering van de distributiemarges de sector in een comfortabele positie,
dit heeft niet belet dat de eigenlijke consumptieprijzen van vooral benzine en diesel de
laatste jaren steeds meer zijn gaan afwijken van de in het programmacontract vastgestelde
maximumprijzen.” De NBB concludeert voorzichtig dat de afgelopen vijf jaar de
concurrentie bij de distributie van aardolieproducten is verscherpt waardoor de
distributiemarges zijn gedaald.101
Van Meerbeeck concludeerde in 2003 al dat benzinestations langs de snelweg nauwelijks
concurreren met andere benzinestations en feitelijk een apart marktsegment vormen. Ook
onderling is de mate van concurrentie beperkt en deze benzinestations langs de snelweg
hanteren consequent de maximale toegestane prijs. Van Meerbeeck stelt dat de overheid
door het hanteren van deze maximumprijzen feitelijk acteert als de prijsleider en dat dit
kartelgedrag kan faciliteren. Echter, op lokale markten wijken de benzineprijzen sterk af
van de maximumprijs doordat aanbieders kortingen geven. De gehanteerde kortingen zijn
binnen een bepaalde lokale markt vaak gelijk, maar verschillen sterk tussen de lokale
markten. Van Meerbeeck observeert verder dat de prijzen van grote marktpartijen zoals
Shell en Total worden beïnvloed door de identiteit van de naaste concurrent. Wanneer de
naaste concurrent een gevestigde (verticaal geïntegreerde) marktpartij is hanteren ze
hogere prijzen dan wanneer het gaat om een relatief klein lokaal merk. In de grensregio’s
met Nederland en Frankrijk liggen de prijzen gemiddeld lager dan elders, mede omdat
hier vanwege het grensoverschrijdend tanken ook veel kleine partijen actief zijn.102
Duitsland
Uit de gesprekken met verschillende (vooral Nederlandse) marktpartijen komt het beeld
naar voren dat in Duitsland het niveau van concurrentie hoger ligt dan in Nederland.
Hierbij wijst men vooral op de structureel lagere prijzen en de hoge prijsvolatiliteit
(meerdere keren per dag aangepast).
Echter, oliemaatschappijen worden thans in Duitsland bekritiseerd dat zij hun prijzen
laten stijgen in lijn met de marktontwikkelingen, maar minder snel laten dalen. De
101
102

NBB (2008), p.123.
Van Meerbeeck (2003).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

129

discussie concentreert zich vooral rond consumenten- en milieuorganisaties aan de ene
kant en ADAC (de Duitse ANWB) en de MWV (Mineralölwirtschaftsverband) aan de
andere kant. Naar aanleiding van klachten van consumentenorganisaties en
onafhankelijke benzinestations voert het Bundeskartellamt (BKA) momenteel een
onderzoek uit naar de marktsituatie en mogelijke concurrentiebelemmeringen. Het
onderzoek focust zich op de prijsvorming en prijseffecten en kijkt vooral naar de
groothandelsmarkt. De studie is gestart in mei 2008 en zal in 2009 worden afgerond. In
de loop van 2009 worden hier de eerste resultaten verwacht.103 Momenteel is men nog
doende met de marktconsultatie en de nadere analyse.104 In het persbericht rondom het
besluit OMV/Total (zie hieronder) zijn kort de eerste tussenresultaten genoemd: 105
•
In alle marktsegmenten bevinden zich ‘structuren’ die een dempend effect op de
concurrentie hebben. De aanbieders zijn allereerst sterk geconcentreerd, wat vooral
de verticaal geïntegreerde partijen ten goede komt. Daarnaast stelt het BKA dat
vanwege de homogeniteit van het product en de hoge prijsgevoeligheid van de
consument die productprijs een belangrijke concurrerende rol zou moeten toekomen.
Echter, de marketing richt zich sinds enige tijd niet vooral op de prijs, maar op
(veronderstelde) kwaliteitsverschillen. Vanwege de hoge (prijs-)transparantie tussen
de aanbieders onderling hebben zich in de loop van de tijd prijszettingpatronen
(“Preissetzungsmuster”) ontwikkeld (bijvoorbeeld hoge prijzen aan het begin van de
zomervakantie) die door de bedrijven gevolgd worden (zonder afspraken of
coördinatie).
•
De vijf grootste oliemaatschappijen (Shell, BP/Aral, Total, ConocoPhilips en Esso)
zijn door gemeenschappelijke raffinaderijen, pijpleidingen en tanks sterk met elkaar
vervlochten zijn. De concurrentie is zeer versplinterd en feitelijk niet in staat om daar
tegenkracht aan te bieden
In de afgelopen periode zijn er door het BKA ook een tweetal fusiebeslissingen genomen.
Het belangrijkste besluit betreft de overname van zes HPV-benzinestations door Shell
Duitsland in Oost-Duitsland en Berlijn, welke door het BKA uiteindelijk is toegestaan
vanwege de relatief geringe markteffecten (het gaat om regionale markten).106 Echter, in
het besluit wordt op basis van de marktkarakteristieken wel geconstateerd dat er een
oligopolie bestaat en de bevindingen uit dit besluit waren aanleiding voor de hierboven
genoemde sectorstudie.
In het besluit wordt beargumenteert dat tussen de grote geïntegreerde spelers (eigendom
van raffinage, pijpleidingen, stations) Shell, BP/Aral, Esso, Total en ConocoPhillips/Jet
geen daadwerkelijke concurrentie plaatsvindt. Daarnaast hebben de grootste vijf
maatschappijen een groot (en stabiel) marktaandeel, namelijk 50% in stations en 72% in
doorzet (zie Tabel 5.1). De belangrijkste argumenten rondom het bestaan van het
oligopolie zijn de volgende:
•
De markt is transparant (zowel de prijzen als de kosten). De marktaandelen zijn zeer
stabiel (zowel van het ‘kartel’ als daarbinnen) in een krimpende markt (raming 2025:
-40% benzine) en buiten het ‘kartel’ bestaan er geen grote spelers. De transparantie

103
104
105
106

130

Zie BKA (2008a) en BKA (2008c).
Contact BKA, via NMa.
BKA (2008b).
BKA (2008b).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

•

•

voor consumenten wordt door het BKA als laag beoordeeld (hoge zoekkosten),
terwijl de transparantie voor het kartel zeer hoog is (frequente prijsupdates,
meermalen per dag). Verder vindt er klantenbinding plaats door kortingen, met name
via brandstofkaarten. Productinnovatie speelt hoegenaamd geen rol. Verder
constateert het BKA dat lokaal soms concurrentie bestaat, maar dat is slechts
marginaal (“Bruchteilen eines Eurocents pro liter”).
Er gaat een afschrikwekkend effect uit van uit het ‘kartel’ stappen. Er zijn
‘vervlechtingen’ door gezamenlijk eigendom van raffinage, transport (leidingen) en
opslag. Hiermee bestaat wederzijdse afhankelijkheid, alsook de mogelijkheden tot het
treffen van ‘represailles’.
Er gaat geen effect uit van concurrenten van buiten het oligopolie en consumenten.
De kopers zijn zeer talrijk, maar ongeorganiseerd en hebben daarom geen enkele
afnemersmacht. Ook de concurrentie is zeer versplinterd, en grotendeels afhankelijk
van de oligopolieleden (raffinage/opslag/ aanvoer via pijpleiding). DoDo’s lijken
alleen rondom de Rijn enige concurrentiekracht te hebben, vanwege de mogelijkheid
brandstof uit Nederland te halen. Daarnaast maken de kwaliteitseisen voor
biobrandstof het lastig voor kleine spelers om buiten de grote vijf oligopoliesten in te
kopen (biobrandstof wordt niet per schip vervoerd, de opslag van gemengde
brandstof is maximaal 3-4 maanden, tegen 2-3 jaar voor ongemengde brandstof).
Over enkele jaren kan dit opgelost zijn, maar dan kan de marktstructuur ondertussen
dusdanig veranderd zijn.

In april 2009 heeft het BKA bekendgemaakt dat zij de geplande overname van 59 OMVtankstations in het oosten van Duitsland door Total afwijst. De overname zou niet alleen
leiden tot een versterking van de economische machtspositie (marktaandeel van
monopolie zou in de betreffende regionale markt stijgen naar 80-85%), maar ook tot het
wegvallen van een belangrijke concurrent.107
Frankrijk
Voor Frankrijk zijn, behalve het kartelonderzoek van DGCCRF vanaf 2000, geen
onderzoeken bekend naar het niveau van de concurrentie. De DGCCFR observeerde toen
dat de benzinestations langs de snelweg een aparte markt vormden, ondermeer omdat
gebruikers ‘vastzitten’ op het snelwegnet. Daarnaast constateerde men dat toetreding op
het HWN erg beperkt was vanwege de systematiek van lange concessies. In 2000 hadden
de vier grootste oliemaatschappijen (TotalFinaElf, Shell, Esso, BP) circa 95% van alle
snelwegstations in handen (384 van de 402), in 2007 was dat circa 75%. Volgens SANEF
heeft het huidige open concessiesysteem (iedereen kan meedingen) geen fundamentele
veranderingen in de marktstructuur gebracht. De supermarktketens zetten niet zwaar in op
aanwezigheid langs de snelweg en kiezen vooral voor winstgevende locaties (of locaties
die goed zijn voor het imago). Ook wordt er geen groot effect op de prijs
waargenomen.108
Zoals eerder aangegeven spelen de grootschalige supermarkten een hele belangrijke rol
op de Franse benzinemarkt. Circa 57% van het volume wordt via deze supermarktketens
verkocht en de prijzen bij de supermarkten liggen laag, Zij nemen genoegen met geen of
107
108

BKA (2009), http://www.bundeskartellamt.de/wDeutsch/aktuelles/2009_04_29.php >.
Interview met SANEF op 22/04/09.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

131

nauwelijks enige marge en zien de verkoop van als een extra service aan de klant (vooral
in de rurale gebieden) en belangrijke factor om klanten te trekken.

9.6.2. Prijszetting en (in-) transparantie van de prijs
De transparantie van de prijzen verschilt enigszins tussen de landen. In het algemeen
wordt verhoogde transparantie gezien als iets positiefs, met name voor de
keuzemogelijkheden voor de consument (lagere zoekkosten). Echter, verhoogde
transparantie kan ook de mogelijkheden voor (impliciete) collusie door stationhouders
(CoDo’s en DoDo’s) bevorderen, omdat de prijzen in de directe omgeving tegen lage
kosten in te zien zijn. In Duitsland is dit ook punt van onderzoek door het BKA.
Bovenstaande lijkt minder te gelden voor de premium producten, welke soms
voorgeschreven zijn, met name bij nieuwe VW’s en BMW’s.
Nederland
In Nederland is de prijszetting aan de pomp vrij transparant. Er zijn diverse websites die
dagelijks pompprijzen publiceren, bijvoorbeeld Athlon Carlease (op postcode). Partijen
zoals de ANWB en United Consumers publiceren dagelijks via internet de gemiddelde
landelijke adviesprijs (gemiddelde van Shell, BP, Esso, Texaco en Total). Veel stations
gebruiken prijspalen waarop de pompprijs voor de belangrijkste producten wordt
aangegeven, alsook de korting op de landelijke adviesprijs. Volgens berichtgeving in de
Telegraaf (27 april 2009) hebben Shell en BP de afgelopen jaren samen bijna 100
prijspalen neergezet. Langs de snelweg zouden nog zo’n 150 stations nog niet beschikken
over een prijspaal.109
Kenmerkend voor Nederland is de (traditionele) aanwezigheid van de landelijke
adviesprijs (LAP) of bruto verkoopprijs (BVP). In het verleden werd deze door Shell
vastgesteld, inmiddels hanteren de grote oliemaatschappijen eigen (interne) adviesprijzen.
De NMa merkte hierover in haar Benzinescan 2005/2006 op dat “het feit dat Shell (sinds
2006) haar adviesprijzen niet meer bekendmaakt niet per se als een ontwikkeling wordt
beschouwd die voor meer prijsconcurrentie zal zorgen, maar theoretisch gezien valt dat
niet uit te sluiten. In het verleden werden de adviesprijzen van marktleider Shell in het
algemeen prompt door de concurrentie gevolgd. Dit is voor concurrenten immers een
stabielere strategie op de lange termijn dan niet de prijs van de marktleider te volgen. Het
zal nu moeilijker zijn om de Shell-adviesprijzen te volgen. Maar er zijn aanwijzingen dat
de concurrentie inmiddels toch al haar eigen adviesprijzen bepaalt, zodat dit geen effect
meer heeft”.
De aanwezigheid van de landelijke adviesprijzen is ook onderwerp van gesprek geweest in de diverse
interviews. Vanuit de olieproducenten wordt benadrukt dat de adviesprijzen op een competitief niveau
worden neergezet, waarbij rond adviesaanpassingen onder andere de volgende factoren een rol
spelen: (i) veranderingen in productkosten (Platts), (ii) ontwikkelingen in transportkosten,
terminalkosten, etc., (iii) ontwikkelingen in wisselkoersen (dollar/euro), (iv) marktontwikkelingen, (v)
interne rendementsdoelstellingen, en (vi) de geobserveerde pompprijzen van concurrenten. De ruwe

109

132

Telegraaf, 27 april 2009, < http://www.telegraaf.nl/binnenland/3798594/__Prijspalen_tankstations_verplicht__.html >.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

olieprijs is dus niet de enige factor en in feite internaliseert de oliemaatschappij ten behoeve van haar
eigen exploitanten diverse factoren in een adviesprijs.

Partijen zoals de BOVAG en BETA geven aan dat er grote onduidelijkheid bestaat ten aanzien van de
totstandkoming van de LAP. Deze verschilt volgens hen marginaal tussen de maatschappijen, zowel in
niveau als in moment van aanpassing. Zie observeren dat Shell over het algemeen de first-mover is.

Zoals eerder is aangegeven worden de pompprijzen van de CoCo’s direct door de oliemaatschappijen
bepaald. Voor CoDo’s geldt dat er een locatiespecifiek advies wordt gegeven. In de contracten wordt
vaak een inkoopprijs afgesproken van de LAP minus een bepaald aantal eurocent.

Welk effect de landelijke adviesprijzen hebben is lastig te bepalen. De NMa heeft, in
ieder geval, ondanks onderzoek, nooit aanleiding gezien dat als zijnde
mededingingsbeperkend aan te pakken.
Eén van de olieproducenten heeft ons laten weten dat zij door de hele organisatie een streng ‘antitrust
compliance’ programma hanteren. Eén van de punten uit hun beleid is dat hun landelijke adviesprijs niet
openlijk op internet wordt gepubliceerd. Daarnaast is het tankstationhouders verboden om via internet
kennis te nemen van de prijzen van naburige stations.

Faber en Janssen (2008) tonen aan dat adviesprijzen van moedermaatschappijen een
coördinerend effect hebben op de prijzen aan de pomp, zowel voor individuele merken
als tussen merken. De kortingen die worden gegeven aan de pomp zijn veelal stabiel.110
België
Kenmerkend voor België is de aanwezigheid van een maximumprijs, welke (wekelijks)
door de overheid wordt gezet. Het verloop van de brandstofprijzen wordt in België
eveneens bepaald door de in euro uitgedrukte prijs van ruwe aardolie, de raffinagekosten,
vervoer- en distributiemarges en de op die producten verschuldigde belastingen. De
principes van de prijsvorming zijn vastgelegd in een programmaovereenkomst die de
maximumprijzen voor aardolieproducten vastlegt.111
In België wordt via het afsluiten van programmaovereenkomsten in feite een stelsel van "contractueel"
prijsbeleid georganiseerd. Dergelijke overeenkomsten kunnen worden afgesloten met een bepaalde
bedrijfssector of met één of meer ondernemingen. Ze omvatten naast een aantal bepalingen omtrent de
prijsevolutie voor de betrokken producten of diensten, meestal op grond van een aantal parameters,
eveneens regels die niet rechtstreeks betrekking hebben op de prijs, zoals te verschaffen informatie,
prijsdoorzichtigheid, op te stellen documenten, enz. Het best gekende voorbeeld van
programmaovereenkomst vandaag de dag is deze met betrekking tot de aardolieproducten.

112

De

belangrijkste doelstelling van de programmaovereenkomst is het veilig stellen van de bevoorrading van
petroleumproducten in België via een structurele en automatische formule van de
maximumprijsberekening van petroleumproducten. Hiervoor wordt dagelijks een maximumprijs
berekend.

110
111
112
113

113

Faber en Janssen (2008).
NBB (2008).
FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie.
De Belgische Petroleum Federatie, zie < http://www.petrolfed.be>.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

133

De maximumprijs bestaat uit verschillende elementen, waarvan de belangrijkste (i) de exraffinageprijs en (ii) de maximale bruto distributiemarge zijn.114 De
programmaovereenkomst legt per product een maximale bruto distributiemarge vast, in
absolute waarde (eurocent per liter).
De transparantie van de dagelijkse pompprijs is vrij hoog. De prijzen aan de hoofdwegen
wijken in praktijk nauwelijks af van de maximumprijs, welke voor diverse
petroleumproducten, waaronder Euro95, dagelijks worden bekend gemaakt. Verder zijn
er diverse (particuliere) websites die prijsinformatie publiceren, wat verzameld wordt
door leden van de sites. De juistheid en volledigheid van deze prijzen is wel enigszins
onzeker.
De brandstofprijzen verschillen in België vaak van pomp tot pomp, aangezien heel wat
verkooppunten korting geven op de officiële maximumprijs (ongeveer 70% van de
Belgische tankstations). Testaankoop onderzocht de geafficheerde prijzen in 3.230
verkooppunten (bijna alle Belgische verkooppunten). In de tankstations die een korting
geven, bedraagt deze gemiddeld 3,52% voor super 95 en 4,70% voor diesel. Deze
kortingen verschillen ook per provincie, met Henegouwen als koploper (meeste en
hoogste kortingen). Luxemburg is met 0,92% en 1,33% de duurste provincie. Merken
verbonden aan supermarkten geven bijna altijd een korting, die gemiddeld 6,09% voor
Eurosuper 95 en 7,83% voor diesel bedraagt. De grotere merken (Shell, Esso, Texaco,
etc.) geven slechts in 60% van bezochte stations een korting (gemiddeld lager dan minder
bekende merken) met grote verschillen tussen de merken onderling: Jet (nu Lukoil) geeft
kortingen in 180 van de 182 bezochte tankstations versus bij Total en Texaco kortingen
bij minder dan de helft van de stations.115
Zoals eerder aangegeven concludeerde Van Meerbeeck in 2003 dat de benzinestations
langs de snelweg consequent de maximale toegestane prijs hanteren. Op lokale markten
wijken de benzineprijzen volgens Van Meerbeeck sterk af van de maximumprijs doordat
aanbieders kortingen geven. De gehanteerde kortingen zijn binnen een bepaalde lokale
markt vaak gelijk, maar verschillen sterk tussen de lokale markten.116
Duitsland
Binnen Duitsland bestaan significante regionale verschillen in de benzineprijzen. De
afstanden tot de raffinaderijen en opslagplaatsen, alsook de rol van onafhankelijke
benzinestations (‘vrije’ of ‘witte’ pompen) en de aanwezigheid van tussenhandelaren op
de regionale markten spelen hier een rol. Onafhankelijke benzinestations zijn vaak
gelegen naast grote winkelcentra waarbij de klant met goedkopere benzine (kruissubsidie)
wordt gelokt. Dit heeft als resultaat dat binnen Duitsland prijsverschillen van € 0,10
kunnen optreden binnen dezelfde maatschappij. Een belangrijk aspect in Duitsland zijn de
prijspalen (‘Preistrichter’). De pompprijzen worden dagelijks (of meermalen per dag)
door de oliemaatschappijen vastgesteld (op hoofdkantoor). Exploitanten zijn vaak
contractueel verplicht om de prijzen van naburige concurrenten te monitoren en deze aan

114

115
116

134

De Belgische Petroleum Federatie, zie < http://www.petrolfed.be>; de opbouw van de maximumprijs is hierboven al nader
uitgewerkt.
Test-aankoop (2005).
Meerbeeck (2003).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

het hoofdkantoor door te geven. Vanuit het hoofdkantoor worden pompprijzen gewijzigd,
soms (tijdelijk) onder de marginale kosten. Dit heeft tot gevolg dat pompprijzen relatief
vaak wijzigen.
Een ander voorbeeld zijn de ‘Autohof’-borden langs de Duitse snelwegen die verwijzen naar
tankstations die in veel opzichten te vergelijken zijn met de tankstations aan de snelweg, maar die
lagere brandstofprijzen hanteren. Deze ‘Autohofe’ liggen veelal direct aan een afrit en zijn dus met
minimale vertraging te frequenteren.

Ondanks deze prijspalen beoordeelt het BKA de transparantie voor consumenten als laag
(hoge zoekkosten). De transparantie voor het de oligopolieleden daarentegen is zeer hoog
is (frequente updates, meermalen per dag). 117 Vanwege de hoge (prijs-)transparantie
tussen de aanbieders onderling hebben zich in de loop van de tijd prijszettingpatronen
(“Preissetzungsmuster”) ontwikkeld (bijvoorbeeld hoge prijzen aan het begin van de
zomervakantie) die door de bedrijven gevolgd worden (zonder afspraken of
coördinatie).118
Frankrijk
In Frankrijk zijn de pompprijzen relatief transparant. De Franse overheid beheert een
website (<http://www.prix-carburants.gouv.fr>) waar de feitelijke prijzen, op het
moment, per regio en daarbinnen per tankstation worden weergegeven. Alle
benzinestations met een bepaald minimumvolume zijn verplicht de actuele prijzen door te
geven. Daarnaast wordt er in Frankrijk gebruik gemaakt van prijspalen langs het HWN
(verplicht, de prijspalen op de autoroutes in Frankrijk geven ook de prijzen aan van een
aantal volgende stations).
In Frankrijk voert men, aldus één van de geïnterviewden, in het algemeen dezelfde
prijsstrategie als in Nederland. Total echter past wel een andere strategie toe door zich te
richten op een hoog service niveau (net als in België is er gratis pechhulp verbonden aan
regelmatige bezoeken aan Total). Dit verklaart mogelijk de gerichte verschillen tussen de
geobserveerde Total-prijs op het HWN en OWN.

9.6.3. Toetredingsbelemmeringen (strategisch)
Er zijn aanwijzingen dat op lokaal niveau toetreding door zittende spelers werd en kan
worden tegengewerkt.
De Europese Commissie maakte in 1999 melding van strategisch gedrag van zittende pomphouders in
Almere. De gemeente Almere had, ten einde het lokale oligopolie te breken, ingestemd met de komst
van een witte pomp, onder voorwaarde dat deze een 4% lagere pompprijs aan zou bieden dan de
directe concurrenten. In het eerste jaar realiseerde de witte pomp voldoende omzet. Dit gold ook voor
drie nabijgelegen pompen die ook hun prijzen hadden verlaagd, terwijl zes andere stations wel
marktaandeel verloren. Na het eerste jaar gingen alle negen stations dezelfde prijs als de witte pomp
aanbieden, zowel in geval van prijsdaling (tot 12% lager, onder het break-even niveau) als prijsstijging.

117
118

BKA (2008b).
BKA (2009).

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

135

De witte pomp werd daarmee prijszetter in plaats van prijsvechter. De witte pomp concurreerde niet met
de negen locale stations, maar streed in feite tegen de ‘diepe zakken’ van de oliemaatschappijen, aldus
de Commissie. De witte pomp is nadien verkocht aan één van de oliemaatschappijen.

119

In Duitsland speelt hieromtrent bijvoorbeeld ook de transparantie. Zoals eerder aangegeven
beoordeelde het BKA de transparantie voor consumenten als laag (hoge zoekkosten), terwijl de
transparantie voor de oligopolieleden echter is zeer hoog is (frequente updates, meermalen per dag).

120

Diverse partijen geven aan dat de grote maatschappijen de prijzen lokaal sturen (dit geldt
zowel voor CoCo’s als voor een substantieel deel van de andere stations (via Agentur
contracten of leveringscontracten waarin meer en meer voorwaarden zijn opgenomen die
de effectieve vrijheid van dealers in het bepalen van de prijs verlagen). Dit kan (in
potentie) worden gebruikt om toetreding of potentiële prijsconcurrentie op lokaal niveau
minder aantrekkelijk te maken.

9.6.4. Kruissubsidiëring
Kruissubsidiëring tussen de opbrengsten van benzineverkopen en de inkomsten van
winkel en wasstraat is voor veel stations erg belangrijk (zie ook paragraaf 9.5.2). Dat
geldt zowel voor Nederland, Duitsland als Frankrijk. In België lijkt het belang van de
winkel veel minder groot te zijn. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat de
distributiemarge (onderdeel van de maximumprijs) voldoende rendabel is, aldus een
onafhankelijke expert.
In welke mate kruisubsidiëring plaatsvindt en welk effect dat heeft op de pompprijs is
vanwege gebrek aan data moeilijk te bepalen. Wat betreft Nederland schat één van de
geïnterviewden dat van de huidige circa 4.000 stations op het OWN er circa 1.000 verlies
maken op hun benzineverkoop en kunnen bestaan vanwege de extra inkomsten. In
Duitsland maken de winkelomzetten een fundamenteel deel uit van de totale opbrengst
(57% tegen 20% voor brandstof).121 Ook in Frankrijk lijken de winkelinkomsten erg
belangrijk te zijn, mede omdat door de aanwezigheid van de supermarktketens er sterke
druk is op de marge.
9.6.5. Productdifferentiatie
De laatste jaren is een trend te zien naar meer efficiënte benzinevarianten (‘downsizing’).
Deze benzineauto’s presteren optimaal met premiumbrandstoffen (superplus met een
octaangehalte van 98 of meer). Een deel van de marketinginspanningen van de grote
spelers is daarnaast ook gericht op het aan de man brengen van duurdere varianten aan
benzines (Shell V-power, BP Ultimate, Total Excellium, of verschillende 100
octaanvarianten in Duitsland). Het aanbod van verschillende producten, met name
premiums, is in Duitsland hoger dan in de andere landen.

119
120
121

136

Europese Commissie, (1999) fusie Exxon/Mobile.
BKA (2008b).
BTG (2007), p. 12.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Eén van de partijen gaf aan dat de opkomst van de premium brandstoffen vrij opmerkelijk
is. De V-power van Shell is op een aantal stations al 20% van de doorzet. Op deze
premiums zit veruit de hoogste marge.
Een andere vorm van productdifferentiatie is het aangeboden serviceniveau. Hierbij gaat
het in eerste instantie over bemand versus onbemand en daarnaast over de aanwezigheid
van andere voorzieningen (winkel – met een variërend assortiment, wasstraat, etc.).
Belangrijke verschillen tussen de beschouwde landen zijn te vinden tussen enerzijds NL
en BE (aanwezigheid van relatief veel onbemande stations), Frankrijk (hypermarchés) en
Duitsland (Autohofe).

9.6.6. Klantenkortingen en loyalty programma’s
Een belangrijke factor waarvan het effect enigszins onduidelijk blijft, zijn de
klantenkortingen via kortingskaarten. Deze kortingen op de pompprijs zijn niet erg
transparant en worden ook niet meegenomen in prijsrapportages en datasets. In hoofdstuk
4 is dit punt reeds uitgebreider besproken.
Nederland
In Nederland is het gebruik van de kortingskaarten wijdverspreid. Eén van de
geïnterviewden schat dat er in Nederland meer dan 100 verschillende kortingskaarten zijn
(bijvoorbeeld via leasmaatschappij, MKB of United Consumers). Ter illustratie: ook een
aannemer met bijvoorbeeld drie busjes heeft een kortingspasje bij een lokaal tankstation.
De kortingen voor diesel zijn het hoogst (7 à 8 cent per liter), hoewel hele grote
transportbedrijven tot 10 cent korting per liter diesel kunnen krijgen. De kortingen voor
Euro95 zijn wat lager vanwege de lagere doorzet, maar nog steeds 4 à 6 cent per liter. Er
bestaan ook varianten waarbij de korting achteraf via de factuur wordt verrekend en
bijvoorbeeld gekoppeld is aan een bepaalde afname.
De schattingen over het percentage wat gebruikt maakt van deze kortingen door
tankpassen variëren sterk. Eén van de geïnterviewden schat het gebruik op 75%, terwijl
een ander dit schat op 67% voor het HWN en 33% voor het OWN. Eén van de partijen
schat het kaartgebruik (op basis van eigen cijfers) voor diesel op 50% (HWN) en 25%
(OWN), en voor Euro95 op 20% (HWN) en 10% (OWN).
Daarnaast bestaan er loyalty programma’s: de exploitant van het station koopt ‘punten’ in
bij de maatschappij, samen met de brandstof. De exploitant betaalt hiervoor over het
algemeen een cent per liter. Of klanten deze punten afnemen is voor het risico van de
exploitant. De kans op niet gebruik van de punten levert een voordeel op voor de
maatschappij .
De effectieve korting die verbonden is aan het gebruik van loyalty programma’s is in
Nederland (en Duitsland) hoger dan in België.
België, Duitsland en Frankrijk
Bij de geïnterviewde partijen (in Nederland) bestaat de indruk dat de kaartpenetratie in
Nederland veel hoger is dan in de omringende landen. Exacte data ontbreken hier.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

137

In Duitsland bieden enkel de grote vijf oliemaatschappijen kortingssystemen en loyalty
programma’s aan.122 De onafhankelijke stations lijken hun marges vooral direct in de
pompprijzen te investeren om (regionale) prijsvoordelen te behalen. In Frankrijk worden
ook kaartkortingen gegeven, waarbij al kaarten worden verstrekt bij vijf of meer
gebruikers.

122

138

BTG (2007): p.16 ff.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bijlage 10 Literatuur

ABN AMRO (2008), Visie op Sectoren 2008.
Berger, Roland, “Brandstofprijzen in Nederland, informatiedocument”, Amsterdam, 10
april 2009.
Bettendorf, Leon, Stéphanie A. van der Geest and Marco Varkevisser (2003) “Price
Asymmetry in the Dutch Retail Gasoline Market.” Energy Economics, 25(6), pp. 669689.
Bettendorf, Leon, Stéphanie A. van der Geest and Gerard H. Kuper (2008) “Do Daily
Retail Gasoline Prices Adjust Asymmetrically?” Journal of Applied Statistics,
forthcoming.
Boekel de Nerée (2009), Brandstoffenmarkt- cijfers en achtergrondinformatie, maart
2009.
BOVAG (2007), Tankstations in cijfers 2006-2007.
BTG (2007), Jahresbericht des Bundesverbandes Tankstellen und Gewerbliche
Autowäsche Deutschland.
Bundeskartellamt (2000), Beschluss in dem Verwaltungsverfahren, 9 augustus 2000.
www.bundeskartellamt.de/wDeutsch/download/pdf/Kartell/Kartell03/B8_77_00.pdf
Bundeskartellamt (2008a), Bundeskartellamt untersucht Kraftstoffsektor, persbericht 28
mei 2008.
http://www.bundeskartellamt.de/wDeutsch/archiv/PressemeldArchiv/2008/2008_05_28_I
I.php
Bundeskartellamt (2008b), B8- 134-07/08 (Shell/HPV), 7 maart 2008.
http://www.bundeskartellamt.de/wDeutsch/download/pdf/Fusion/Fusion08/B8-13407.pdf?navid=74
Bundeskartellamt (2008c), Jahresrückblick 2008 - Wichtige Entwicklungen für den
Schutz des Wettbewerbs’, persbericht van 18 december-2008.
http://www.bundeskartellamt.de/wDeutsch/aktuelles/presse/2008_12_18.php.
Bundeskartellamt (2009), Bundeskartellamt zieht erste Konsequenzen aus
Sektoruntersuchung Kraftstoffe und untersagt den Erwerb von 59 OMV-Tankstellen
durch Total, 29 april 2009.
Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

139

http://www.bundeskartellamt.de/wDeutsch/download/pdf/Presse/090429_TotalOMV_final.pdf.
Bundesministerium der Finanzen (2005), Kraftstoffpreise und Kraftstoffbesteuerung,
september 2005.
Bundesministerium der Justiz (2009), § 3 Errichtung und Betrieb von Tankstellen.
Geraadpleegd op 14 mei 2009. http://www.gesetze-im-internet.de/bimschv_21/__3.html
Car-Studie (2008), 2025 hat das Benzinauto ausgedient. Geraadpleegd op 14 mei 2009.
http://www.faz.net/s/RubD16E1F55D21144C4AE3F9DDF52B6E1D9/Doc~E1341429DF1C04A
ADA00FB3B9280DE60F~ATpl~Ecommon~Scontent.html

CNPA, La distribution des produits pétroliers en 2007, Réactulisation d’éléments chiffrés
à Juillet 2008, No. 08191, Septembre 9, 2008.
DGCCRF (2003), Distribution des carburants sur autoroutes: le Conseil sanctionne les
majors, Actualités No. 164, April/May 2003.
DGEMP-DIDEME (2003), Le réseau national de la distribution de détail des carburants,
Augustus 2003.
DGEMP (2008), L’industrie pétrolière en France 2007, 2008.
Drescher, K. and McNamara, K.T. (2001), Market Power in Regional Retail Gasoline
Markets? An Empirical Analysis. In: Jahrbücher für Nationaökonomie und Statistik
221(1): 1-13.
Energieinformationsdienst (2008), Nr. 6/2008.
Europese Commissie (1999), fusie Exxon/Mobile, zaak C (1999), 3093.
Europese Commissie (1999b), Commission Decision of 29.09.1999 declaring a
concentration compatible with the common market and the EEA Agreement, Brussels.
29.09.1999.
Europese Commissie: DG Energy and Transport (2008), Oil bulletin , 30 juni 2008.
Europese Commissie: DG Energy and Transport (2009), Oil bulletin , 16 maart 2009.
Faber en Janssen (2008), ‘On the Effects of Suggested Prices in Gasoline Markets,’
Tinbergen Institute Discussion Paper, TI 2008-116/1.
Focus (2008), Milliardengewinne dank Ölpreisrekorden. Geraadpleegd op 14 mei 2009.
http://www.focus.de/finanzen/boerse/aktien/shell-und-bp-milliardengewinne-dankoelpreisrekorden_aid_298218.html
Handelsblatt (2002), Aral fährt unter britischer Flagge. Geraadpleegd op 14 mei 2009.
http://www.handelsblatt.com/archiv/aral-faehrt-unter-britischerflagge;498827

140

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Handelsblatt 10/2005, http://partner.vhb.de/euroforum/21683/P21683.pdf
Kasten, C. en Klepper, G. (2001). Verschwörung oder Marktwirtschaft? Was bestimmt
die Benzinpreise?. Institut für Weltwirtschaft. Kiel: mei 2001.
La Provence (2008), “Sans alcool, les stations craignent le coup de pompe, 16-2-2008
Meerbeeck, van W. (2003), Competition and local market conditions of the Belgian retail
gasoline market, De Economist 151, No. 4.
Ministerie van Financiën (2009), Algemeen Vergoedingssystematiek Servicestations,
versie 2009.
Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa), Benzinescan 2003 (niet gepubliceerd) en
Benzinescan 2005/2006.
NEI (2001), De markt voor motorbrandstoffen, november 2001.
NBB (2008), Het inflatieverloop in België: een NBB-analyse op verzoek van de federale
regering, p. 123.
NOVE (2007), NoveVisie, 2007-5, jubileumuitgave.
Pijl (2002) ‘Prijsontwikkeling op de Nederlandse benzinemarkt’, DNB, MEB serie nr.
2002-01, http://www.dnb.nl/binaries/ms2002-01_tcm46-147313.pdf.
SenterNovem (2009), Monitor Biobrandstofprijzen, Q4 2008.
SEOR (2008), Evaluatie benzineveiling, Rotterdam, januari 2008.
Shops (2006), Marge niet zaligmakend binnen zoetwaren, oktober 2006.
Soetevent, Haan en Heijnen (2008,) ‘Do Auctions and Forced Divestitures increase
Competition?’, Tinbergen Institute Discussion Paper, TI 2008-117/1.
Spiegel (2007), Die Aral-Achterbahn. Geraadpleegd op 14 mei 2009.
http://www.spiegel.de/auto/aktuell/0,1518,525552,00.html
Tankstellen-Magazin (2008), Schneller Durchblick zur neuen Rechtslage für
Tankstellenbetreiber: Welche Vorschriften sind bei Montage und Instandsetzung zu
beachten?, mei 2008.
Test-aankoop (2005), Prijs aan de pomp: grote verschillen ondanks de verhogingen, nr.
493, p.10-14.
Test-aankoop (2008), Kosten diesel en benzine evenveel?, nr. 523, p. 48.

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

141

UFIP (2009), Bilan 2008/2009 de l’industrie pétrolière française, Powerpoint presentatie
ten behoeve van de persconferentie op 9 februari 2009.
http://www.ufip.fr/_fichiers//2009_02_04conf_presse_paris_3_fevrier_2009.pdf.
Winkels (2006), “Marge niet zaligmakend binnen zoetwaren”.
Websites
www.aral.de
www.belga.be
www.bio-kraftstoffe.de
www.brandstofprijzen.be
www.domeinenoz.nl
www.esso.nl, www.esso.be, www.esso.de
www.petrolfed.be
www.prix-carburants.gouv.fr
www.total.nl, www.total.be, www.total.de
www.shell.nl, www.shell.be, www.shell.de
www.voordeligtanken.de
www.vrom.nl
www.zbc.nu
www.zoll.de

http://wetten.overheid.nl

142

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

Bijlage 11 Geïnterviewde personen en
organisaties

Nederland
In Nederland is met de volgende organisaties gesproken:
Organisatie

Contactpersoon

Esso

Bram van Hooijdonk

Shell

Axel Horst

Total

R.F.A. Joore (a)

ANWB

Wouter van Nouhuys

NOVE

Erik de Vries

NMa

Rob Vossen

Vollenhoven Olie

Drs. Thomas Bogaers

v/d Sluijs groep

Jack van Lint

BOVAG

Jan Bessembinders

BETA

Martijn van der Kolk

VPR

Dhr. Beurskens

(a) Total heeft alleen schriftelijk gereageerd op vragen, er heeft geen gesprek plaatsgevonden

Duitsland
Jürgen Albrecht, Abteilung Verkehrspolitik, ADAC, München
Dr. Sybille Gerhardt, Bundeskartellamt, Bonn
Dr. Otmar Lell, Abteilung Verkehr und Nachhaltigkeit, Verbraucherzentrale
Bundesverband e.V. (vzbv), Berlin
Dr. Lutz von Meyerinck, Direktor für Umweltschutz, BP Deutschland, Hamburg
Dr. Klaus Picard, Hauptgeschäftsführer des Mineralölwirtschaftsverbandes e. V. (MWV),
Berlin
Rainer Wiek, Energie-Informationsdienst EID, Hamburg
Kai Zimmermann, Rating Analyst, Prof. Dr. Schneck Rating
NN, Verdi, Berlin
Jürgen Ziegner, Geschäftsführer des Zentralverbandes des Tankstellengewerbes (ZTG)
Hoogte en totstandkoming benzineprijzen

143

België
De geraadpleegde expert in België is Omer Coeckaerts, sedert 2006 een onafhankelijk
consultant (All Consult) in de brandstoffenindustrie. Tevens is hij mede-eigenaar van de
website www.voordeligtanken.be (onlangs samen gegaan met www.brandstofprijzen.be ).
Hij heeft IDEA het data-materiaal aangeleverd voor deze studie, waar hij zelf ook
prijsanalyses op uitvoert (is ook bezig met het ontwikkelen van een methodiek om de
prijzen op de Belgische markt te voorspellen, op basis van eerdergenoemde websites: een
soort weerbericht voor brandstofprijzen). Naast de website houdt hij zich vooral bezig als
onafhankelijk consultant met het adviseren bij productonderhandelingen, de
onderhandelingen bij contractverlengingen, enz.
Voordat Omer Coeckaers als onafhankelijk consultant is gaan werken heeft hij jarenlang
in de brandstoffensector gewerkt bij verschillende petroleummaatschappijen.

Frankrijk
In Frankrijk is met meerder organisaties contact gezocht. De volgende organisaties
hebben daarbij relevante informatie gegeven:
•
Ministerie MEEDDAT (Ministry of energy, environment, sustainable development,
land planning)
•
UFIP: French union for the petroleum industry
•
SANEF: Company for the motorways of the North and East of France
•
CPSSP: Government supervised body responsible for the strategic stocks of oil and
refined products

144

Hoogte en totstandkoming benzineprijzen