Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 775 XIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2018

Nr. 6

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 23 oktober 2017
De vaste commissie voor Economische Zaken, belast met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer verslag uit te
brengen in de vorm van een lijst van vragen met de daarop gegeven
antwoorden.
De vragen zijn op 29 september 2017 voorgelegd aan de Minister van
Economische Zaken. Bij brief van 20 oktober 2017 zijn ze door de Minister
van Economische Zaken beantwoord.
Met de vaststelling van het verslag acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Ziengs
De adjunct-griffier van de commissie,
De Vos

kst-34775-XIII-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

1

1. Kan een overzicht worden gegeven van alle duurzaamheidsgerelateerde
subsidies, zowel de regelingen die via het Rijk lopen als ook de regelingen
die op provinciaal en gemeentelijk niveau worden verstrekt? Welke zijn
hiervan open voor particulieren/huishoudens?
Antwoord
Er bestaat geen totaaloverzicht van de duurzaamheidsgerelateerde
subsidies die op niveau van Rijk, gemeente of provincie worden verstrekt.
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) biedt op zijn
internetsite wel overzichten van subsidies en financieringsfaciliteiten
gericht op Duurzaam Ondernemen die bij RVO.nl in uitvoering zijn1. Deze
instrumenten worden uitgevoerd in opdracht van de verschillende
departementen dan wel de provincies. Sinds 2011 gelden onder het
Kaderbesluit EZ-subsidies duurzaamheidsbepalingen voor het gehele
instrumentarium van het Ministerie van Economische Zaken (EZ) en is het
mogelijk om aanvragen af te wijzen die een inbreuk maken op de
economische, ecologische of sociale dimensie van duurzaamheid.
2. Op welke wijze en waar is in de begroting de kasschuif van de
Voorjaarsnota 2015 EZ terug te vinden, waarmee 398 miljoen euro aan de
interne begrotingsreserve duurzame energie is onttrokken? Op welke
wijze is aangeven dat deze in 2021 weer gebruikt kan gaan worden voor
de oorspronkelijke doelstelling?
Antwoord
De kasschuif vindt plaats in de periode 2015 tot en met 2026. Daarom is de
kasschuif in de begroting 2018 slechts deels terug te vinden en wel vooral
in de budgettaire tabel van artikel 4 enerzijds bij de ontvangsten onder de
post «Onttrekking begrotingsreserve duurzame energie» in de jaren 2016
tot en met 2020 en anderzijds onder de post «Storting in begrotingsreserve duurzame energie» met ingang van 2021 (zie de tabel hieronder).
Gekoppeld aan de kasschuif is bij de eerste suppletoire begroting 2015
een aantal uitgaven verhoogd (waaronder voor Staatstoezicht op de
Mijnen (SodM), Nationaal Coördinator Groningen (NCG) en energiedirecties).
De onttrokken middelen vloeien in de jaren 2021 tot en met 2026 terug
naar de begrotingsreserve en zijn op dat moment weer beschikbaar voor
het doel waarvoor deze begrotingsreserve is ingesteld: het stimuleren van
duurzame energie. Met het aantreden van een nieuw kabinet zal deze
besluiten over de inzet van de begrotingsreserve. Echter, in de Wet opslag
duurzame energie (ODE) is opgenomen dat de inkomsten uit de ODE
aangewend moet worden voor het stimuleren duurzame energie.
Graag verwijs ik u onder andere naar de beantwoording van vraag 5 t/m 9
bij de schriftelijke vragen bij de 1e suppletoire begroting 2015 (Kamerstuk
34 210, nr. 4).
Tabel: Overzicht mutaties in de periode 2015–2026 (bedragen x € 1 miljoen)
Mutaties (– = ontlasting uitgavenkader)

1. Mutaties uitgaven duurzame energie door onttrekking/storting interne begrotingsreserve
2. Mutatie uitgavenraming duurzame
energie
3. Effect op uitgavenraming duurzame energie
4. Mutatie ontvangsten door onttrekking/storting interne begrotingsreserve
5. Per saldo effect op het uitgavenkader

1

A: periode
2015–2020

B: periode
2021–2026

C: Totaal over
periode
2015–2026

398

– 398

0

– 398

398

0

0
– 398
– 398

0
398
398

0
0
0

https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

2

3. Is de «bescherming» die voortvloeit uit de 100% eindejaarsmarge,
voldoende om ook bij een volgende regering dit geld voor Groningen te
blijven bestemmen? Hoe voorkomt men amendering vanuit de Kamer,
terwijl het niet 100% juridisch verplicht is?
Antwoord
De middelen op artikel 5 Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator
Groningen zijn beschikbaar gesteld voor de periode 2016 tot en met 2024
en lopen daarmee door in de volgende kabinetsperiodes.
De Nationaal Coördinator Groningen heeft de uitvoering van deze
middelen vastgelegd in het Meerjarenprogramma aardbeving bestendig
en kansrijk Groningen dat is opgesteld samen met de betrokken
gemeenten, de provincie en het Rijk. Jaarlijks vindt een herijking plaats
van het meerjarenprogramma. Daarmee zijn de middelen uit de begroting
2018 grotendeels bestuurlijk verplicht in de beschreven programma’s
zoals waardevermeerdering, verduurzaming, woningmarkt en compensatie voor gemeente en provincie.
In de brief van 6 juni 2016 (Kamerstuk 33 529, nr. 256) is aangeven dat het
kabinet bij de instelling van het nieuwe begrotingsartikel Nationaal
Coördinator Groningen, dit artikel heeft voorzien van een 100% eindejaarsmarge, uitgezonderd het onderdeel verduurzaming kader relevant en
de bijdrage scholenprogramma van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW). Dit houdt in dat budget dat in een bepaald jaar
niet wordt benut, kan worden meegenomen naar volgende jaren en
derhalve beschikbaar blijft voor de uitvoering van het meerjarenprogramma. Op deze wijze houdt het kabinet rekening met de complexe en
deels onvoorspelbare opgave waar de NCG voor staat en wordt de nodige
flexibiliteit geboden zodat het budget optimaal kan worden aangewend.
Om deze redenen is een deel van de uitgaven nog niet 100% juridisch
verplicht.
Zolang budgetten niet juridisch verplicht zijn kan de Kamer gebruik maken
van haar recht tot amenderen. Met het inzetten van middelen uit de
aardgasbaten in combinatie met de 100% eindejaarsmarge is echter
beoogd een meerjarige envelop met middelen te creëren voor het
uitvoeren van het meerjarenprogramma. Dat meerjarenprogramma is
vastgelegd in bestuurlijke afspraken. Het bestuurlijk verplichte karakter
van de uitgaven betreft 82% in 2017 en 75% in 2018. Het betreft dan de
begrote uitgaven ten aanzien waardevermeerderingsregeling, het
verduurzamen bij het versterken van woningen, de inzet voor het
instrumentarium woningmarkt en de compensatie aan gemeenten en
provincie.
4. Kunnen alle ondersteuningsmaatregelen inclusief bedragen waar de
fossiele industrie van profiteert onder elkaar worden gezet, inclusief
subsidies, fiscale maatregelen en vrijstellingen, co-financiering en overige
ondersteuningsmaatregelen zoals exportkredietverzekeringen?
Antwoord
Een dergelijk overzicht dat specifiek een onderscheid maakt tussen
bedrijven die vooral fossiele brandstoffen gebruiken en bedrijven die
hernieuwbare vormen van energie benutten is niet voorhanden,
aangezien dat onderscheid in de begrotingen niet wordt gemaakt. Dit
geldt zowel voor de uitgaven die op de begroting van het Ministerie van
Economische Zaken worden verantwoord als voor fiscale maatregelen en
maatregelen die zien op bevordering van de financiering van bedrijven of
bijvoorbeeld ondersteuning bij exportactiviteiten en die op begrotingen
van andere ministeries staan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

3

5. Kunnen alle ondersteuningsmaatregelen inclusief bedragen waar
duurzame initiatieven van profiteren onder elkaar worden gezet, inclusief
subsidies, fiscale maatregelen, vrijstellingen, co-financiering en overige
ondersteuningsmaatregelen zoals exportkredietverzekeringen?
Antwoord
In artikel 4 van de begroting van Economische Zaken wordt onder «een
doelmatige en duurzame energievoorziening» een overzicht gegeven van
aangegane verplichtingen en uitgaven op het terrein van onder andere
duurzame energie en energie-innovatie. De hierin beschreven onderdelen
bevorderen de reductie van broeikasgassen. In 2016 gaat het om een
bedrag van afgerond € 16,9 miljard aan verplichtingen en daarmee
samenhangende kasuitgaven van in totaliteit afgerond € 1,9 miljard. Zie
verder mijn antwoord op vraag 4.
6. Hoe biedt u het bedrijfsleven voldoende zekerheid op de lange termijn
zodat duurzame investeringen minder risicovol zijn?
Antwoord
In het Energieakkoord, met doelstellingen die lopen tot 2020 en 2023, zijn
duidelijke afspraken gemaakt op het gebied van hernieuwbare energieproductie, energiebesparing en innovatie voor de korte termijn. Tevens heeft
het kabinet met de Energieagenda voor de lange termijn een helder en
ambitieus perspectief geschetst voor de transitie naar een betrouwbare,
betaalbare, veilige en CO2-arme energievoorziening. Heldere kaders en
afspraken zijn van belang voor de investeringszekerheid. Daarnaast zijn er
allerlei instrumenten die het financiële risico bij duurzame investeringen
voor bedrijven verkleinen, waaronder garantieregelingen en subsidieregelingen met een lange doorlooptijd zoals de SDE+.
7. Welke initiatieven zijn er om gebouwgebonden financiering te
realiseren om zo de energietransitie te versnellen?
Antwoord
Mede naar aanleiding van de motie Voortman (Kamerstuk 30 196, nr. 491),
heeft de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties een
brede werkgroep Financiering Energiebesparende Woondiensten
ingesteld. In die werkgroep hebben onder andere de vereniging Stroomversnelling, de Nederlandse Vereniging van Banken, de Nederlandse
Investeringsinstelling, Netbeheer Nederland, Energie Nederland,
Bouwend Nederland en de Vereniging Nederlandse Gemeenten zitting,
naast de betrokken departementen Binnenlandse Zaken, Financiën,
Veiligheid & Justitie en Economische Zaken. Door de Minister van
Binnenlandse Zaken is toegezegd dat eind 2017 aan de Tweede Kamer
gerapporteerd zal worden over de resultaten van de werkgroep.
8. Op welke manieren draagt deze begroting bij aan het doel om in 2050
vrij van aardgas te zijn?
Antwoord
Het doel van het kabinet, zoals ook in de Energieagenda geformuleerd, is
80 tot 95% CO2-reductie in 2050. Om dit te bereiken wordt ingezet op een
sterke vermindering van het gebruik van aardgas door huishoudens en
industrie. Momenteel wordt bij het uitwerken van de transitiepaden uit de
Energieagenda in beeld gebracht welke stappen er richting 2050 moeten
worden gezet. Op de korte termijn worden daarbij richting 2020 al eerste
stappen gezet door de stimuleringsregelingen zoals de SDE+ en ISDE voor
de vervanging van aardgas in de industrie en de gebouwde omgeving.
Daarnaast zijn er in de begroting van het Ministerie van Binnenlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

4

Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) ook middelen beschikbaar voor
energiebesparing in de gebouwde omgeving.
9. Kan inzicht worden gegeven ten aanzien van de (trend in de) ontwikkeling van de energieprijzen? Kan daarbij worden toegelicht welke
overwegingen hieraan ten grondslag liggen?
Antwoord
Volgens de meest recente Nationale Energieverkenning (NEV) 2016 staan
blijven zowel de gasprijzen, de kolenprijzen als de elektriciteitsprijzen tot
2020 laag. Dit is uiteraard gunstig voor de energierekening van burgers en
bedrijven. De lage energieprijzen hebben volgen uit een dalende vraag
naar gas en kolen, de geraamde lage prijsontwikkeling van de CO2-prijs,
en de toenemende elektriciteitsproductie met wind- en zonne-energie.
10. Wat is het procentuele aandeel van Nederland in de totale mondiale
CO2-uitstoot? En van Europa?
Antwoord
De uitstoot van Nederland bedroeg in 2016 197 Mton. Dit is 5,74% van de
emissies van de Europese Unie en 0,55% van de wereldwijde emissies.
11. Hoeveel procent van alle CO2-emissies door energieverbruik wordt in
Nederland beprijst? En welke plek neemt Nederland daarmee in mondiaal
verband in?
Antwoord
In een recent rapport van de OESO getiteld «Effective Carbon Rates»
(2016) zijn voor 41 OESO- en G20-landen de energiegerelateerde
emissiegegevens en beprijzing daarvan bekeken. Daarmee heeft het
onderzoek betrekking op 80% van de wereldwijde emissies gerelateerd
aan energieverbruik. In dit rapport is becijferd dat in Nederland 91% van
de CO2-emissies door energieverbruik worden beprijsd. Alleen Israël,
Italië, Korea en Luxemburg beprijzen meer dan 91% van hun energiegerelateerde CO2-emissies. 65% van de aan energie gerelateerde CO2-uitstoot
in Nederland wordt met meer dan 30 euro per ton CO2 beprijsd. Alleen
Luxemburg beprijst procentueel meer energiegerelateerde CO2-emissies
met meer dan 30 euro per ton CO2, te weten 68%.
In het OESO-rapport is een brede definitie aangehouden van het begrip
beprijzing. Hieronder vallen belastingen op energiegebruik (zoals de
Nederlandse energiebelasting en accijnzen op motorbrandstof), beprijzing
via emissiehandelssystemen (zoals het Europese emissiehandelssysteem)
en expliciete CO2-belastingen (die geen onderdeel uitmaken van het
Nederlandse belastingstelsel).
12. In hoeverre is bij de begrotingsopzet rekening gehouden met de met
algemene stemmen aangenomen motie Weverling c.s. (Kamerstuk
34 725-XIII, nr. 10)?
Antwoord
De motie Weverling c.s. vraagt om verbetering van:
• informatie over de voortgang van beleid en specifiek beleidswijzigingen;
• het inzicht in de relatie tussen doelstellingen, prestaties en middelen;
• het inzicht in de effecten van gevoerd beleid, alsmede de effectmeting.
Hieraan is als volgt aandacht besteed in de begroting 2018:
• Elk beleidsartikel bevat een paragraaf «beleidswijzigingen» waarin de
wijzigingen zo concreet mogelijk staan aangegeven. Verder zijn op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

5

•

•

pagina’s 16–20 de belangrijkste beleidsmatige begrotingsmutaties
(budgettaire wijzigingen) samengevat.
Overeenkomstig de begrotingsvoorschriften zijn per beleidsartikel de
beleidsdoelstellingen en mijn rollen en verantwoordelijkheden
beschreven in de beleidsartikelen. Indien voor de beleidsdoelstellingen
een directe relatie is te leggen tussen het gevoerde beleid en de
gewenste (maatschappelijke) uitkomst, zijn prestatie-indicatoren
opgenomen. Daar waar het niet goed mogelijk is een directe relatie te
leggen (bijvoorbeeld als gevolg van externe factoren), wordt gewerkt
met kengetallen en prestatie-indicatoren op het niveau van individuele
instrumenten. De relatie met de financiële middelen wordt gelegd met
de door de rijksbegrotingsvoorschriften voorgeschreven budgettaire
tabel.
EZ presenteert een dekkende programmering van beleidsevaluaties in
de begroting en doet in het jaarverslag (de bijlage evaluatieonderzoek)
verslag van de resultaten van uitgevoerde individuele evaluaties.
Daarnaast heeft EZ in de periode 2014–2016 voor alle artikelen van de
EZ-begroting beleidsdoorlichtingen uitgevoerd. EZ investeert voorts in
de kwaliteit van evaluatieonderzoek en de toepassing van kwantitatieve methoden. Volgens het recente IBO-rapport (interdepartementale
beleidsonderzoek) over subsidies, dat de Minister van Financiën op
22 juni jl. naar de Kamer stuurde, geldt de aanpak van EZ als «good
practice».2

13. Hoe vordert de uitrol van glasvezel in Nederlandse buitengebieden,
gemeten in aangelegde kilometers en aangesloten huishoudens en
eventueel andere relevante meetmethoden? Hoe verhoudt zich dit tot de
geplande aanleg van glasvezel in de buitengebieden? Is hier een
ondersteunende rol voor de overheid weggelegd, of moet er worden
ingezet op alternatieve technieken?
Antwoord
Nederland heeft een hoogwaardige digitale infrastructuur met meerdere
vaste telecomnetwerken (koper, kabel, glasvezel en steeds vaker ook
zogenoemde vast draadloze netwerken) en vier mobiele netwerkaanbieders. De beschikbaarheid van zowel vast als mobiel snel internet is in
Nederland groot. De mobiele netwerken in Nederland bieden vrijwel
volledige 4G-dekking en naar schatting heeft circa 97% van de
huishoudens toegang tot minimaal 30 Mbps en circa 91% toegang tot
minimaal 100 Mbps. De ambitie is dat in 2020 iedereen kan beschikken
over 30 Mbps en in 2025 over 100 Mbps. Zoals geschetst in mijn brieven
van 23 mei en 16 december 2016 (Kamerstukken 26 643, nr. 410 en 433) en
van 3 juni 2017 (Kamerstuk 26 643, nr. 479) wordt het aantal huishoudens
zonder snel internet steeds kleiner door inspanningen van bewonersinitiatieven, overheden en marktpartijen. Zo heeft marktpartij Communication
Infrastructure Fund (CIF) de afgelopen drie jaar ruim 50.000 adressen in
het buitengebied aangesloten op glasvezel. Voor nog eens bijna 50.000
adressen worden nu glasvezelcampagnes georganiseerd, die daarmee
ook zicht hebben op aansluiting door CIF op korte termijn. Ook zal naar
verwachting het buitengebied van Overijssel voor eind 2018 volledig
ontsloten zijn waardoor Overijssel een vooruitlopende provincie is in de
beschikbaarheid van hoogwaardige netwerken in het buitengebied. De
rijksoverheid heeft een faciliterende rol door bijvoorbeeld kennis uit te
wisselen via het Kennisplatform Snel Internet en frequentieruimte
beschikbaar te stellen voor vast-draadloze netwerken. Ook is een
koepelregeling in voorbereiding voor publieke financiering door decentrale overheden. Dit juridische kader moet vooraf duidelijkheid bieden
2

Zie bijvoorbeeld de website www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl waarop uitvoerig wordt toegelicht
hoe het bedrijvenbeleid wordt geëvalueerd en wat de resultaten daarvan zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

6

over de wijze waarop decentrale overheden als vangnet publieke
middelen kunnen aanwenden voor de uitrol van snel internet, zonder dat
zij individueel een eigen steunregeling hoeven voor te leggen aan de
Europese Commissie.
14. Geeft het rapport van de Algemene Rekenkamer over de «nietbelastingontvangsten» aanleiding om de ramingen van de
niet-belastingontvangsten voor 2018 bij te stellen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Uit de tabel in bijlage 3 van het rapport van de Algemene Rekenkamer
(AR) blijkt dat er geen sprake is van het structureel onderschatten van
telkens dezelfde ontvangsten door EZ. Zie hiervoor ook de beantwoording
van de vragen 15, 17 en 18. Voor een belangrijk deel van de hogere
ontvangsten gaat het om «technische mutaties» in de vorm van onttrekkingen uit begrotingsreserves (geld dat in eerdere jaren gespaard werd
voor specifieke aanwendingen, zoals het betalen van verliesdeclaraties op
grond van de borgstellingsregeling). Onttrekkingen uit begrotingsreserves
leiden tot zowel een verhoging van ontvangsten als van uitgaven.
Hierdoor treedt er per saldo geen effect op voor het uitgavenkader en
ontstaat er geen ruimte voor extra bestedingen. Het rapport van de AR
geeft daarom geen aanleiding om specifieke ramingen van de
niet-belastingontvangsten voor 2018 op de EZ-begroting bij te stellen.
15. Kunt u naar aanleiding van het rapport van de Algemene Rekenkamer
over de «niet-belastingontvangsten» inzichtelijk maken waaraan de hoger
gerealiseerde ontvangsten in de periode 2013–2016 uiteindelijk zijn
besteed? Welke tegenvallers zijn bijvoorbeeld met de hogere ontvangsten
gedekt?
Antwoord
In bijlage 3 van het AR-rapport zijn de verschillen per begrotingsartikel
opgenomen. De grootste verschillen hadden betrekking op de beleidsartikelen 12, 14, 16 en 18 (dit betreft oude artikelindeling). Uit de aansluitende
analyse per artikel blijkt dat er geen sprake is van het structureel onderschatten van telkens dezelfde ontvangsten door EZ, zoals hieronder per
artikel wordt toegelicht. Tegenover een groot deel van de hogere
ontvangsten staan ook uitgaven van dezelfde omvang («desalderingen»).
Zie ook de beantwoording van de vragen 14, 16 en 19.
Een sterk innovatievermogen
• De grootste bijstelling trad op in 2013 (€ 48,5 miljoen). De oorzaken bij
de grootste posten zijn:
– Ontvangsten innovatiekrediet (€ 11,2 miljoen). Deze ontvangsten
uit verstrekte kredieten zijn volgens bestaande afspraken ingezet
voor het Innovatiefonds MKB+.
– Ontvangst dividend van Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij
(NOM) ad. € 17 miljoen.
– Terugontvangsten AgentschapNL (€ 12,6 miljoen) vanwege lager
dan oorspronkelijk geraamde uitvoeringskosten opdrachtenpakket
2011 en 2012.
• In 2016 was sprake van € 6,5 miljoen hogere ontvangsten. Dit met
name uit hoger dan geraamde ontvangsten voor luchtvaartkredieten
(€ 5,7 miljoen) als gevolg van een hoge omzet van de betrokken
bedrijven.
Een doelmatige en duurzame energievoorziening
• De grootste verhogingen vonden plaats in 2014 (€ 10,7 miljoen) en
2015 (€ 17,5 miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

7

•

•

In 2014 ging het om met name de volgende meerontvangsten:
terugontvangsten/verrekeningen met het agentschap RVO.nl in het
kader van het opdrachtenpakket (€ 4,5 miljoen), een afrekening uit
hoofde van het project Joint Implementation (€ 3,3 miljoen) en
ontvangen provisies voor de garantieregeling Geothermie (€ 2,2
miljoen).
In 2015 betrof het met name de opbrengsten uit terugontvangen
subsidievoorschotten op diverse subsidieregelingen (€ 8,4 miljoen), de
afrekening ontvangsten RVO.nl in het kader van het opdrachtenpakket
(€ 5,6 miljoen) en de ontvangen provisies voor de garantieregeling
Geothermie (€ 2 miljoen).

Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
• Voor dit artikel zijn de ontvangsten in 2016 grootst (€ 81,7 miljoen). Het
gaat grotendeels om onttrekkingen uit de begrotingsreserves
landbouw (€ 6,8 miljoen) en de begrotingsreserve apurement (€ 65,3
miljoen). De onttrekking uit de landbouwreserve was bestemd voor de
uitfinanciering van diverse regelingen en projecten op het agro-terrein.
De onttrekking uit de begrotingsreserve apurement had betrekking op
de door de Europese Commissie opgelegde correcties op ingediende
declaraties voor niet EU-conforme uitvoering. Tegenover deze
onttrekkingen (ontvangsten) uit de begrotingsreserves stonden
derhalve ook uitgaven (zogeheten «desalderingen»).
• De hogere ontvangsten in 2015 op dit beleidsartikel betroffen met
name de onttrekking uit de begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit
(€ 26,7 miljoen). In 2015 hebben de banken als gevolg van de
economische crisis en de verzwakte structuur van de sector met veel
faillissementen in met name de glastuinbouw, verliesdeclaraties op
grond van de borgstelling ingediend. Dekking van deze hogere
uitgaven heeft plaatsgevonden uit de begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit.
Natuur en regio (ontvangsten 2014)
• De gemiddelde ontvangsten op het natuurartikel kwamen € 1,9
miljoen hoger uit. De grootste verschillen zitten in 2013 (€ 34,8 miljoen
lagere ontvangsten) en 2014 (€ 26,7 miljoen hogere ontvangsten).
• In 2014 zijn meerontvangsten gerealiseerd uit de taakstelling verkoop
natuurgronden. Het in 2013 niet ontvangen deel van de taakstelling
(€ 18,2 miljoen) werd in 2014 alsnog door de provincies betaald.
Verder vonden in 2014 onder andere afrekeningen plaats van projecten
in het kader van ruimtelijk economisch beleid (€ 3,9 miljoen).
16. Wat is uw reactie op de conclusies van het rapport van de Algemene
Rekenkamer «Niet-belastingontvangsten. Raming, beheersing en prikkels
van ontvangsten van ministeries», waarin staat dat de
niet-belastingontvangsten van EZ in de periode 2013–2016 gemiddeld 57,7
miljoen euro per jaar hoger waren dan geraamd?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 14.
17. Waardoor worden de hogere (of lagere) inkomsten veroorzaakt en
heeft dit een structurele of institutionele oorzaak?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 15.
18. Zijn de onverwacht hoge inkomsten in de afgelopen jaren gebruikt om
tegenvallers te dekken? Zo ja, welke?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

8

Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 15.
19. Gaat u de hoogte van de niet-belastingontvangsten naar aanleiding
van het rapport van de Rekenkamer bijstellen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 14.
20. Klopt het dat motie Ronnes c.s. (Kamerstuk 34 475-XIII, nr. 11)
vervangen is door Kamerstuk 34 475-XIII, nr. 20, en dat de vermelding op
pagina 5 derhalve niet correct is?
Antwoord
Het klopt dat deze motie is gewijzigd van nummer 11 in nummer 20. De
vermelding op pagina 5 is inderdaad niet correct.
21. Waarom is er voor gekozen om (naar aanleiding van de motie Ronnes
c.s. Kamerstuk 34 475-XIII, nr. 20) alleen de begrotingsreserves voor de
beleidsterreinen 2,4, 6 en 7 toe te lichten?
Antwoord
Een overzicht van de begrotingsreserves is opgenomen op pagina 5 van
de EZ-begroting. Uit dit overzicht blijkt dat de EZ-begroting alleen
begrotingsreserves voor de beleidsartikelen 2, 4, 6 en 7 heeft.
22. Waarom is de post duurzame energie van 1,4 miljard euro (onder
artikel 4) voor slechts 54,4% juridisch verplicht? Hoe wordt geborgd dat dit
bedrag alleen kan worden aangewend voor duurzame energiemaatregelen?
Antwoord
Begin 2017 bedroeg de stand van de begrotingsreserve duurzame energie
€ 1.474 miljoen. Daarvan is € 795 miljoen (54%) afkomstig van de MEP en
de (oude) SDE. Dit bedrag is in zijn geheel benodigd om, in aanvulling op
de in 2017 e.v. in begroting en meerjarenramingen beschikbare middelen
voor MEP en SDE, aan het totaal van de juridische verplichtingen MEP en
SDE (stand begin 2017) te voldoen. Deze € 795 miljoen is daarmee
volledig juridisch verplicht.
De overige € 679 miljoen van de begrotingsreserve (46%) is afkomstig van
de SDE+. Het totaal van de juridische verplichtingen in het kader van de
SDE+ bedraagt begin 2017 € 18.070 miljoen. Aan deze verplichting kan
geheel worden voldaan met de in de jaren 2017 tot en met 2032 in
begroting en meerjarenramingen beschikbare middelen voor de SDE+,
zonder een beroep te doen op de middelen in de begrotingsreserve. Dit
deel van de begrotingsreserve is daarmee aangemerkt als niet juridisch
verplicht.
Deze berekening van het aandeel «juridisch verplicht» is volledig volgens
de methodiek die is toegelicht aan de Kamer in de brief van 1 juli 2016
(Kamerstuk 31 239, nr. 218).
Door het gebruik van de begrotingsreserve duurzame energie blijven de
eerder niet uitgegeven middelen beschikbaar voor het doen van uitgaven
in latere jaren. Als er in een jaar meer uitgaven moeten worden gedaan
voor duurzame energie dan er aan kasmiddelen beschikbaar is, dan kan er
een beroep gedaan worden op de begrotingsreserve. Uitgaven kunnen
niet direct ten laste van de begrotingsreserve worden geboekt, maar
uitsluitend ten laste van de begroting. Dit betekent dat er eerst via een
begrotingswijziging middelen moeten worden overgeboekt van de
begrotingsreserve naar de begroting. Begrotingswijzigingen worden altijd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

9

aan de Kamer ter beoordeling voorgelegd. Op die wijze is geborgd dat de
Kamer altijd betrokken is bij de aanwending van de middelen die worden
aangehouden in de begrotingsreserve.
23. Op welke plaats qua groeicijfer zou Nederland staan als ook de
niet-Eurolanden werden meegerekend? Kunt u hetzelfde aangeven voor
de OESO?
Antwoord
Van de 28 lidstaten in de Europese Unie bekleedt Nederland een
(gedeelde) 8e plek als het gaat om de economische groei in 2016. Landen
in Oost-Europa (zoals Roemenië en Bulgarije) en de landen die door de
crisis het hardst geraakt werden (zoals Ierland en Spanje) vertoonden de
hoogste groei. Van de 35 OESO-landen stond Nederland wat betreft
economische groei op de 15e plaats in 2016.
24. Wordt met het topsectorenbeleid ook specifiek samenwerking tussen
sectoren gestimuleerd ten behoeve van de ontwikkeling van proefdiervrije
innovaties?
Antwoord
Ja, uitgangspunt is om binnen het topsectorenbeleid de ontwikkeling van
proefdiervrije innovaties (verder) te stimuleren en hierbij bij voorkeur
cross-overs tot stand te laten komen. Bovendien is in het kader van het
stimuleren van proefdiervrije innovaties de facto sprake van multidisciplinair samengestelde consortia. Onderzoek naar proefdiervrije innovatieve methoden wordt steeds meer opgepakt. Dit onderzoek wordt in
toenemende mate in verband gebracht met de versterking van onze
kenniseconomie. Publiek private samenwerking (PPS) vormt de sleutel
voor innovatie en implementatie van nieuwe oplossingen op dit vlak.
Nederland heeft de ambitie om voorop te lopen in nieuwe innovaties die
de transitie naar een proefdiervrije wereld mogelijk helpen maken. We
trekken in topsectorenverband gezamenlijk op met het bedrijfsleven en
kennisinstellingen om deze ambitie te verwezenlijken. Het Human Organ
and Disease Model Technologies (HDMT) initiatief is een aansprekend
voorbeeld van een PPS dat momenteel in ontwikkeling is op dit vlak. In
het recent gepubliceerde kennis- en innovatiecontract 2018–2021 Health
Holland (topsector LSH) staat meer specifiek opgenomen op welke wijze
de komende jaren hierin tussen de verschillende sectoren wordt
samengewerkt.
25. Wordt Invest-NL zo ingericht dat het ook technologie, innovatie en
duurzaamheid kan bevorderen? Zo ja, op welke manier en met welke
instrumenten wordt dit mogelijk?
Antwoord
Ja. Zoals het kabinet in de brief over «oprichting van Invest-NL» van
10 februari jl. heeft aangegeven (Kamerstuk 28 165, nr. 266), zal Invest-NL
als Nederlandse financierings- en ontwikkelingsinstelling een rol gaan
spelen bij risicovolle activiteiten van ondernemingen op gebieden als
energie, verduurzaming, mobiliteit, voedsel en digitalisering van de
industrie en van maatschappelijke domeinen als zorg, veiligheid en
onderwijs. Invest-NL kan ook bijdragen aan het financieren van risicovolle,
innovatieve projecten, en de doorgroei van start- en scale-ups. Invest-NL
zal gewenste investeringen in bedrijven en projecten mogelijk maken die
vanwege hun onzekere risico-rendementsverhouding of lange onzekere
terugverdientijden onvoldoende financiering in de markt kunnen
aantrekken. Het biedt daarvoor ondersteuning bij de business
development van startende en doorgroeiende innovatieve bedrijven en
ondersteuning bij het tot stand komen van projecten. Het zal ook de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

10

uitvoering van bestaande financieringsinstrumenten op zich nemen, en zal
de mogelijkheden om de doorgroei van startups naar scale-ups te
financieren uitbreiden, bijvoorbeeld richting hightech investeringen. Voor
situaties waarin bestaande financieringsinstrumenten onvoldoende
soelaas bieden, beschikt Invest-NL over eigen middelen (kapitaal) voor het
verstrekken van (co)financiering en om financieel te kunnen participeren
als aandeelhouder.
26. Krijgt Invest-NL een brede missie? Zo ja, hoe ziet deze brede missie er
uit en op welke wijze wordt deze brede missie verankerd in Invest-NL?
Antwoord
Invest-NL krijgt van het kabinet een brede missie in de zin dat het een rol
gaat spelen bij risicovolle activiteiten van ondernemingen op gebieden als
energie, verduurzaming, mobiliteit, voedsel en digitalisering van de
industrie en van maatschappelijke domeinen als zorg, veiligheid en
onderwijs. Invest-NL kan ook bijdragen aan het financieren van risicovolle,
innovatieve projecten, en de doorgroei van start- en scale-ups. Ook zal
Invest-NL op het terrein van financiering van export en buitenlandse
investeringen ondersteuning geven aan Nederlandse bedrijven voor het
internationaal vermarkten van hun producten en oplossingen voor
wereldwijde vraagstukken.
De missie van Invest-NL wordt vastgelegd in een wet en in de statuten
van Invest-NL.
27. Op welke wijze is de regering tot de analyse gekomen dat aan een
extra publieke bank die primair gericht is op het verstrekken van vreemd
vermogen geen behoefte is?
Antwoord
Het kabinet heeft, mede op basis van de rapportage van de ambtelijke
werkgroep over een Nederlandse Financierings- en Ontwikkelingsinstelling (bijlage bij Kamerstuk 28 165, nr. 266), geconstateerd dat in de
markt (kort lopend) vreemd vermogen breed beschikbaar is. Er is vooral
behoefte aan verdere ontwikkeling en versterking van het risicodragend
en langere termijn vermogen in bedrijven en projecten. Het kabinet heeft
er daarom voor gekozen Invest-NL vorm te geven als een zelfstandige
financierings- en ontwikkelingsinstelling, dat zelf geen vreemd vermogen
aantrekt op de markt.
28. Leidt het aantrekken van private financiering, van onder meer
institutionele beleggers, Europese fondsen en programma’s Europese
fondsen, tot meer investeringen?
Antwoord
Ja. Invest-NL wordt opgericht om gewenste investeringen in bedrijven en
projecten mogelijk te maken die vanwege hun onzekere risicorendementsverhouding of lange onzekere terugverdientijden onvoldoende financiering in de markt kunnen aantrekken. Invest-NL ondersteunt de ontwikkeling van projecten en bedrijven en krijgt daartoe
bestaande financieringsinstrumenten en een kapitaalstorting van in totaal
€ 2,5 miljard om financiering mogelijk te maken. Hierdoor kunnen
initiatieven een beroep doen op private financiering van onder meer
institutionele beleggers en Europese fondsen en programma’s. Er kunnen
daardoor meer investeringen tot stand komen in Nederlandse bedrijven
en projecten.
29. Is het mogelijk dat Invest-NL met een positief rendement investeringen
kan financieren, die vanwege hun onzekere risico-rendementsverhouding
of langere onzekere terugverdientijden onvoldoende financiering in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

11

markt kunnen aantrekken? Zo ja, kan hier een concreet voorbeeld van
worden gegeven?
Antwoord
Ja. Het gaat om financieringen waarbij wel sprake is van een positieve,
sluitende business case, maar waarbij in de markt onvoldoende (risicodragende) financiering kan worden aangetrokken, vanwege bijvoorbeeld
hoge risico’s en lange terugverdientijden. Zo zijn financiële instellingen,
als gevolg van een hoge risicoperceptie en strenger geworden regelgeving, terughoudend geworden in het aanbieden van financiering met
een langere looptijd. Dit terwijl veel maatschappelijke investeringen,
bijvoorbeeld in energiebesparing en een relatief lange terugverdientijd
hebben. In de markt is ook vooral aanbod van korter lopend vreemd
vermogen (krediet), en minder aanbod van eigen dan wel risicodragend
vermogen, onder andere omdat deze financieringsvormen hogere risicoen behandelingskosten met zich meebrengen. Invest-NL kan als
deelneming van het Rijk deze knelpunten wegnemen, waardoor ook meer
private investeringen in doorgroei van bedrijven en transitie-opgaven
gerealiseerd kunnen worden.
Zo zijn er in ons land veelbelovende ontwikkelingen gaande rond
bijvoorbeeld de duurzame winning en inzet van energie, zoals het winnen
van warmte op een diepte van honderden meters uit de bodem
(geothermie) en de inzet van restwarmte uit de energie-intensieve
industrie via warmtenetten naar andere bedrijven en huishoudens. Ook
startende en groeiende bedrijven die werken aan opschaling en
vermarkting van een kansrijke technologie, zoals photonica (energiezuinige chips) en productie van verpakkingsmaterialen op basis van
afbreekbare grondstoffen (bioplastics), kunnen voor een groeifinanciering
een positieve rendementsverwachting hebben waarvoor financiers bereid
zijn het vreemd vermogen te verstrekken. Invest-NL kan in zo’n geval
helpen met de zoektocht naar de juiste financiers en Europese financieringsmiddelen. Waar nodig en passend binnen de criteria kan Invest-NL
vervolgens ondersteunende financieringsinstrumenten van de overheid
bieden en, als dat nog niet voldoende is, ook financiering vanuit het eigen
investeringskapitaal.
30. Welke investeringen waren er de afgelopen jaren wel gedaan indien
Invest-NL al had bestaan?
Antwoord
Of een investering tot stand komt is van veel factoren afhankelijk, zowel
aan de vraagkant (de bedrijven en projecten met een specifieke investeringsbehoefte) als aan de aanbodkant (de beschikbare financieringsbronnen en hun kenmerken en criteria). Het is daarom niet mogelijk aan te
geven welke investeringen Invest-NL exact had gedaan als het al had
bestaan.
Wel staat Nederland net als de rest van de wereld voor grote transities op
gebieden als energie, verduurzaming, mobiliteit, voedsel en digitalisering
van de industrie en van maatschappelijke domeinen als zorg, veiligheid en
onderwijs. Dit vergt een grote investeringsopgave, die zich afspeelt op
een snijvlak van publieke belangen en private mogelijkheden. Ook brengt
de huidige vormgeving van het nationale instrumentarium, met
regelingen en instrumenten die via de rijksbegroting lopen en door de
overheid worden uitgevoerd (zoals een deel van het instrumentarium van
Economische Zaken), beperkingen met zich mee om rechtstreeks
risicokapitaal te verstrekken en om goed aan te sluiten op de voortdurend
veranderende behoeftes in de markt. Invest-NL kan als private deelneming
van het Rijk bovendien beter gebruik maken van Europese fondsen en
private co-financiering. Het kabinet richt daarom Invest-NL op om de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

12

investeringen op transitiegebieden en in doorgroei en internationalisering
van het bedrijfsleven optimaal vorm te geven.
31. Zou het verstandig zijn om als overheid noodzakelijke investeringen in
risicokapitaal te stimuleren via subsidies (met mogelijke terugbetaling)
en/of fiscaliteit? Zo niet, waarom niet?
Antwoord
Investeringen met risicokapitaal in ondernemingen gebeuren in beginsel
zoveel mogelijk via marktpartijen. Op verschillende wijzen kan het voor
private investeerders aantrekkelijker worden gemaakt om in een risicovolle fase te investeren, waarbij het van belang is dat de private financiers
altijd risico blijven lopen. De SEED capital regeling is een voorbeeld. Er
wordt in deze regeling aan private investeerders een subsidie verstrekt
met een terugbetalingsverplichting, dit werkt dan als een lening. Ook kan
een investering aantrekkelijker worden gemaakt door middel van een
fiscale stimulans. De ervaring is echter dat een fiscale regeling moeilijker
gericht is te maken dan een regeling met een subsidie element. Hierdoor
is zo’n maatregel vaak duurder. Ook zorgt het voor meer complexiteit van
het belastingstelsel. Deze problematiek heeft zich eerder voorgedaan bij
de directe en indirecte variant van de om die reden afgeschafte Tante
Agaathregeling. Daarnaast bleek uit de evaluatie van de indirecte variant,
waarbij een fonds werd gebruikt, dat maar in zeer beperkte mate starters
werden gefinancierd die anders geen lening hadden verkregen. Daarmee
is de regeling gegeven de doelstelling niet effectief gebleken.
32. Richt de Nederlandse inzet van voor een nieuwe periode van structuurfondsen vanaf 2021 zich ook op digitalisering/snel internet? Zo niet,
waarom niet?
Antwoord
Nederland vindt dat structuurfondsen in een volgende periode meer
ingezet moeten worden op innovatie, voor het oplossen van maatschappelijke uitdagingen met een duidelijke Europese toegevoegde waarde
(zoals klimaat, energie en technologieontwikkeling). Digitalisering in brede
zin speelt bij deze uitdagingen een rol, maar de nadere invulling wordt in
een later stadium bepaald in overleg met de regio’s. Inzet op specifieke
investeringen in digitalisering/snel internet is op dit moment dus nog niet
aan de orde.
33. Welke methode kan worden gebruikt om regeldruk merkbaar te
verminderen?
Antwoord
In de afgelopen kabinetsperiode is gebleken dat de maatwerkaanpak een
goede manier is om de regeldruk merkbaar te verminderen. Hierbij
inventariseert de overheid samen met bedrijven knelpunten in specifieke
regeldichte sectoren. Vervolgens worden voor deze knelpunten door de
betrokken overheidspartijen (beleid, toezicht en uitvoeringsorganisaties)
in samenspraak met de sector oplossingen uitgewerkt. Deze aanpak heeft
in de afgelopen jaren succesvol gewerkt in een elftal sectoren zoals
bijvoorbeeld de logistiek, de chemie, de zorg, de winkelambachten en in
de agrosector. Daarom is in een aantal sectoren (zoals chemie en agro)
onlangs op verzoek van deze sectoren een tweede tranche gestart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

13

34. Wat wordt bedoeld met dat het van belang is de regeldruk voor
ondernemers niet verder te laten toenemen? Wordt hiermee bedoeld dat
afname van kwantitatieve van regeldruk niet langer een doel is?
Antwoord
Ook in de komende kabinetsperiode zal de vermindering van regeldruk
een doelstelling zijn. In de afgelopen kabinetsperiode is gebleken dat de
maatwerkaanpak een goede manier is om de regeldruk merkbaar te
verminderen.
35. Wordt met het toetsen van nationale en EU wetgeving de MKB toets
bedoeld?
Antwoord
Met de opvolging van Actal door de ATR heeft het kabinet er voor gekozen
om nadrukkelijker in te zetten op het toetsen van de effecten van nieuwe
wet- en regelgeving. Het is de bedoeling dat de toetsing eerder in het
proces gaat plaatsvinden en transparanter is.
Verder wordt, zoals gemeld in de brief aan uw Kamer van 14 februari jl. in
reactie op de moties Monasch c.s. en Graus (Kamerstuk 31 311 nr. 179),
tevens bekeken hoe in het begin van het wetgevingsproces expliciet
aandacht kan worden besteed aan de uitvoerbaarheid voor het mkb. Dit
noemen we de mkb-toets. Dit bevindt zich nog in de verkennende fase.
36. Kunnen er concrete voorbeelden worden gegeven van belemmeringen
die weg zijn genomen door het interdepartementale Programma Ruimte
in Regels?
Antwoord
Concrete voorbeelden van belemmeringen die weg zijn genomen door het
interdepartementale Programma Ruimte in Regels zijn:
– Een fabrikant van verf wil eigen retouren (ongebruikte en niet
verkochte blikken verf met beschadigde verpakkingen, verkeerd
gemengde kleuren etc.) inzamelen, zodat deze weer in het productieproces meegenomen kunnen worden. De wens van de fabrikant is om
dit ook met wel verkochte blikken verf met bruikbare resten te doen.
Door inzet van het programma Ruimte in Regels is samen met de
omgevingsdienst een werkbare oplossing gekomen zodat de fabrikant
verfresten weer in kan zetten.
– In Nederland rijden steeds meer hybride en full-electric auto’s.
Schatting is dat er na 8 jaar begonnen wordt met afdanken van de
Lithium-ion accu’s (hierna: Li-ion accu’s). Een auto(accu)recyclingbedrijf wil voor deze vrijkomende Li-ion accu’s, in samenwerking met
verschillende partijen (o.a. een bedrijf dat accu’s gaat demonteren tot
losse accucellen) ombouw faciliteren voor het toepassen voor het
lokaal opslaan van wind- en zonne-energie in de accu (stationaire
accu). Hier is een pilot voor opgezet, waarbij een aantal belemmeringen naar boven kwam. Het genoemde bedrijf heeft verzocht om een
rechtsoordeel met betrekking tot de vraag of de gedemonteerde Li-ion
accu-cellen als einde-afval kunnen worden gekwalificeerd. Inmiddels is
een rechtsoordeel einde-afval verstuurd aan de ondernemer zodat
deze verder kan met zijn business case.
– Bedrijven mochten scheepsrompen en wieken storten. Dit maakte de
businesscase niet haalbaar om deze materialen te recyclen. Het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu heeft het voorstel van Ruimte in
Regels overgenomen om de ontheffing aan te passen en opgenomen
in het Landelijk afvalbeheersplan, met als resultaat dat de ondernemer
nu wat betreft wet- en regelgeving een sluitende businesscase kan
maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

14

In totaal zijn er sinds de start van het programma 375 concrete belemmeringen binnengekomen bij het programma Ruimte in Regels. Voor 231
ondernemers zijn de belemmeringen weggenomen
37. Nu de economie aantrekt, is de verwachting dat de borgstelling
MKB-kredieten zal dalen aangezien banken weer meer risico kunnen
nemen. Is dit volgens de regering correct en welke gevolgen heeft dit voor
het MKB-krediet?
Antwoord
Het aantal BMKB-aanvragen is onder meer afhankelijk van de economische conjunctuur en de risicoacceptatiebereidheid van banken. In de
meest recente Panteia Financieringsmonitor, die uw Kamer in op
13 oktober jl. heeft ontvangen (Kamerstuk 32 637, nr. 294), blijkt dat een
relatief groot deel van het micro- en kleinbedrijf zijn financieringsaanvraag
geheel afgewezen ziet worden (respectievelijk 34% en 24%). Ook tonen
recente cijfers van DNB aan dat kredietverlening van de Nederlandse
grootbanken aan het Nederlandse mkb nog steeds afneemt. Hieruit kan
worden afgeleid dat de kredietverlening aan het mkb nog niet optimaal is
en de inzet van de BMKB niet zonder meer zal dalen.
38. Wat houdt het concreet in dat EZ ervoor zorgt dat het mededingingsbeleid en het toezicht, maar vooral ook de consument zelf, voldoende
toegerust is op nieuwe markten en marktkansen?
Antwoord
In de begroting (p. 10–11) staat in het kader van de digitale economie
beschreven dat EZ ervoor zorgt dat het mededingingsbeleid- en toezicht
en de consument voldoende zijn toegerust op nieuwe markten. Digitalisering biedt kansen voor consumenten en ondernemers. Tegelijkertijd
kunnen nieuwe machtsposities ontstaan door de rol van data en platforms
in de digitale economie. Het mededingingsbeleid en -toezicht moet
daarop toegerust zijn. Recentelijk heb ik onderzoek laten verrichten naar
de relatie tussen data en mededinging. Zoals ik in de beleidsreactie op het
onderzoek (Kamerstuk 24 036, nr. 418) heb aangegeven, zie ik vooralsnog
geen aanleiding het mededingingsbeleid te wijzigen. Wel zal ik, zoals het
onderzoek ook aanbeveelt, ontwikkelingen in de digitale economie blijven
volgen en kennis op dit gebied op blijven doen.
Producten of diensten afnemen in een digitale wereld stelt ook consumenten voor nieuwe uitdagingen. Zo is bijvoorbeeld de betrouwbaarheid
van verkopers en de kwaliteit van producten en diensten op internet
complex omdat minder duidelijk is met wie de overeenkomst wordt
aangegaan en de overeenkomst vaak eenmalig is. Om het consumentenbeleid actueel te houden, heeft de Europese Commissie een aantal
herzieningen van consumentenrichtlijnen aangekondigd. Daarnaast werkt
de Europese Commissie aan regels voor de levering van digitale inhoud
(zoals software, streaming en video) om consumenten beter te
beschermen.
39. Wanneer zijn de transitiepaden uit de Energieagenda gereed?
Antwoord
De uitwerking van de transitiepaden is onderdeel van een ambtelijk
proces dat onder dit kabinet is gestart en waar momenteel nog aan wordt
gewerkt. Het is aan een komend kabinet om de klimaat- en energietransitie verder vorm te geven.
40. Welke doelen en streefcijfers gaat het Integraal Nationaal Energie- en
Klimaatplan (INEK) bevatten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

15

Antwoord
Het voorlopige format voor het INEK geeft aan dat er nationale doelen en
streefcijfers langs de lijn van de vijf dimensies van de Energie Unie
moeten worden opgenomen. Dit zijn: decarbonisatie; energie-efficiëntie;
energiezekerheid; interne energie markt; en onderzoek, innovatie en
concurrentievermogen) Een besluit over de precieze nationale doelen en
streefcijfers is aan een volgend kabinet.
41. Op welke wijze waarborgt de regering dat de CO2-opgave per
transitiepad, anders dan de Energieagenda, in lijn is met de ambities van
het klimaatverdrag van Parijs?
Antwoord
In Europees verband is een doelstelling van 80–95% broeikasgasemissiereductie in 2050 voor de hele economie afgesproken ten opzichte van
1990. Deze doelstelling vormt ook uitgangspunt voor de Energieagenda
en de uitwerking daarvan in transitiepaden. Een discussie over een
eventuele ophoging van de Europese ambities voor de klimaatdoelen
voor 2030 en 2050, naar aanleiding van het Klimaatakkoord van Parijs, zal
plaatsvinden in het kader van de faciliterende dialoog in 2018 en de
eventuele herziening van de nationale bijdragen in 2020.
42. Wat is het verschil tussen de gemiddelde energierekening van een
huishouden aangesloten op een warmtenet en een huishouden aangesloten op het gasnet? Waar wordt het verschil door veroorzaakt?
Antwoord
ACM stelt op grond van de bepalingen in de Warmtewet, het Warmtebesluit en de Warmteregeling maximumtarieven vast voor levering van
warmte uit een warmtenet. Deze tarieven gaan uit van het beginsel dat
een huishouden dat is aangesloten op een warmtenet niet meer in
rekening gebracht krijgt dan wat huishoudens die zijn aangesloten op een
gasnet gemiddeld gesproken kwijt zijn. Voor een gemiddelde situatie is er
dus geen verschil.
43. Hoeveel klachten zijn bekend van consumenten die aangeven dat de
slimme meter verkeerde standen doorgeeft? Welke oplossingen worden
geboden om deze problemen te verhelpen, zowel voor de benadeelde
consument als ook om dit zo snel mogelijk in de meters te verhelpen en in
de toekomst te voorkomen?
Antwoord
Wanneer er klachten zijn over de slimme meter verloopt het eerste contact
normaliter via de energieleverancier. Wanneer deze geen plausibele
oorzaak kan vinden worden consumenten doorverwezen naar hun
netbeheerder die verantwoordelijk is voor de slimme meter. Momenteel
hebben de netbeheerders in ongeveer 4 miljoen huishoudens een slimme
meter geplaatst. Het aantal klachten over verkeerde standen van de
slimme meter wordt niet apart geregistreerd door energieleveranciers en
netbeheerders. Daarnaast heeft de redactie van het televisieprogramma
Radar dit voorjaar een meldpunt voor klachten over de slimme meter
geopend. Via het Radarmeldpunt zijn ca. 3.000 klachten binnengekomen.
Nader onderzoek van Netbeheer Nederland bij de afhandeling van de
klachten van het Radarmeldpunt brengt geen defect aan de slimme meter
aan het licht. De klachten betroffen veelal een onverwachte toename van
het energieverbruik na het ophangen van de slimme meter. Uit de
rapportage van Netbeheer Nederland hierover blijkt dat er vaak andere
oorzaken waren voor de waargenomen toename in het energieverbruik.
Voorbeelden hiervan zijn de plaatsing van de slimme meter in winter-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

16

maanden waardoor direct een hoog verbruik te zien is, en veranderd
verbruik door wijziging in gezinssamenstelling of aanschaf andere
apparaten. De toename in gebruik werd in deze gevallen door de
gebruikers ten onrechte aan de slimme meter toegeschreven.
Recent hebben de netbeheerders een stappenplan ontwikkeld op basis
waarvan consumenten kunnen nagaan of hun meterstand afwijkt van het
daadwerkelijke energieverbruik of dat er andere oorzaken zijn voor de
toename in het energieverbruik. Mochten er na het doorlopen van dit
stappenplan nog steeds twijfels zijn over de betrouwbaarheid van de
slimme meter dan kan de netbeheerder een gespecialiseerde doormeting
doen. Wanneer er sprake blijkt te zijn van een defecte meter dan wordt de
meter zo snel mogelijk door de netbeheerder vervangen. Mocht het een
defect betreffen van een hele groep slimme meters dan zullen deze allen
worden vervangen.
44. Erkent de regering Brainport Eindhoven als mainport van Nederland
conform de motie Mulder/Verhoeven (Kamerstuk 34 550-XIII, nr. 29)? Zo ja,
waarom wordt in de begroting 2018 Brainport Eindhoven niet expliciet als
mainport benoemd en op welke wijze is de mainportstatus met de regio
uitgewerkt?
Dit kabinet erkent Brainport Eindhoven als economisch kerngebied van
nationale betekenis, net zoals de grootstedelijke regio’s rond de mainports
Rotterdamse haven en Schiphol ook economische kerngebieden van
nationale betekenis zijn. Bij brief van 6 december 2016 (Kamerstuk 34 550
XIII, nr. 121), heb ik u namens het kabinet laten weten uitvoering te geven
aan de moties Mulder/Verhoeven (Kamerstuk 34 550 XIII, nr. 29) en Mei Li
Vos (Kamerstuk 34 550 XIII, nr. 32). Dit komt tot uiting in de Ruimtelijk
Economische Ontwikkelings Strategie (REOS) en de Nationale
Omgevingsvisie (NOVI) in wording. De regio Eindhoven is de afgelopen
periode, in samenwerking met de provincie Noord-Brabant en het Rijk,
gestart met de ontwikkeling van een gezamenlijke Brainport Actieagenda.
Bij brief van 13 juni 2017 (Kamerstuk 34 550-XIII nr. 135) heb ik u mede
namens de Ministers van OCW en Infrastructuur en Milieu (IenM) en de
Staatssecretaris van IenM, geïnformeerd over de stand van zaken van
deze Brainport Actieagenda. De beleidsmatige en financiële kaders van
het nieuwe kabinet zijn hierbij uiteraard bepalend voor de uiteindelijke
Rijksinzet.
45. Is het ambassadeurswerk van vijf regioambassadeurs nieuw of
bestaand beleid? Zou de indeling kunnen worden weergegeven op welke
wijze de vijf regioambassadeurs over de regio’s in Nederland zijn
verdeeld?
Dit betreft staand beleid. De huidige functie van regioambassadeur is in
2012 ingericht bij het ontstaan van het nieuwe Ministerie van Economische Zaken. Zij vervullen de verbindings- en schakelfunctie vanuit EZ
richting regionaal bestuur, bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties en omgekeerd.
De regio’s van de regioambassadeurs zijn als volgt ingedeeld: regio
Noord: Groningen, Friesland, Drenthe en het Waddengebied; regio Oost:
Overijssel en Gelderland; regio Noordwest: Utrecht, Flevoland en
Noord-Holland; regio Zuidwest: Zuid-Holland, Zeeland, en West-Brabant;
regio Zuidoost: Midden- en Oost-Brabant en Limburg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

17

46. Wanneer kan het wetsvoorstel ruimte voor duurzaamheidsinitiatieven
naar verwachting naar de Kamer gestuurd worden?
Antwoord
Het is aan en volgend kabinet te besluiten of en wanneer het wetsvoorstel
ruimte voor duurzaamheidsinitiatieven naar achtereenvolgens de Raad
van State en de Kamer gestuurd zal worden.
47. Zou nader kunnen worden toegelicht wat het concreet inhoudt dat EZ
in 2018 werkt aan het inschakelen van de Nederlandse industrie instituten
bij de productie en ontwikkeling van militair materieel?
Antwoord
De Nederlandse overheid zet zich in om de Nederlandse industrie op
concurrerende basis in te schakelen bij de ontwikkeling en productie van
Defensiematerieel. De samenwerking tussen overheid, kennisinstellingen
en de defensie- en veiligheidgerelateerde industrie is vastgelegd in de
Defensie Industrie Strategie (DIS) van de ministeries van EZ en Defensie
(Kamerstuk 31 125, nr. 20). Een specifiek instrument dat door EZ in dit
kader wordt ingezet is het Industrieel Participatiebeleid. Bij aanschaffingen
van boven de € 5 miljoen die Defensie in het buitenland doet bepaalt EZ
per geval of industriële participatie geëist wordt tegen de achtergrond van
een wezenlijk veiligheidsbelang. In de DIS zijn prioritaire technologiegebieden en industriële capaciteiten genoemd die hierbij als referentie
dienen. In november 2018 zal uw Kamer, middels de tweejaarlijkse
rapportage over het Industrieel Participatiebeleid, uitgebreid worden
geïnformeerd over de stand van zaken.
48. Om welke frequentieveiling gaat het hier en staat het tijdspad
2017–2019 van het veilingstraject vast of gaat het hier om een inschatting?
Antwoord
Het gaat hier om de veiling van frequenties in de 700-, 1400- en 2100 MHz
banden voor mobiele communicatie. De betreffende vergunningen gaan
in vanaf 2020/2021. De veiling vindt plaats in het tweede halfjaar van 2019.
Om dit tijdig te realiseren moeten er al relatief lang van tevoren voorbereidingen worden getroffen, bijvoorbeeld voor technische en markteconomische onderzoeken en de opstelling van regelgeving en vergunningen.
In 2018 zal de regelgeving worden geconsulteerd.
49. Waar wordt de onttrekking van 10 miljoen euro van de Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF) voor benut?
Antwoord
Zoals aan uw Kamer is gemeld is de Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF) per 1 juli 2017 beëindigd. De voor deze regeling
beschikbare begrotingsreserve is daardoor niet langer nodig. Conform
besluitvorming door het kabinet valt de € 10 miljoen uit de begrotingsreserve GSF in 2017 vrij ten gunste van het generale beeld.
50. Kan worden aangegeven wat de achtergronden zijn van de aanpassing
van kasschuiven: zijn projecten vertraagd of juist versneld? Hoe kan het
dat nu al bekend is dat de komende jaren fors minder gaat worden
uitgeven? Wordt in 2017 en 2018 extra geld uitgegeven dat in de komende
jaren weer moet worden terugverdiend?
Antwoord
De volgende zaken in de tabel «belangrijkste beleidsmatige mutaties» zijn
kasschuiven: Frequentieveiling, kasschuiven Energie, Telecom en
Mededinging en apparaat. Met kasschuiven worden de ramingen gelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

18

gesteld aan de meest recente verwachtingen van het ritme van kasuitgaven. Voor alle drie de schuiven geldt dat middelen die geraamd stonden
in latere jaren naar eerdere jaren gehaald worden, omdat de kasuitgaven
eerder plaatsvinden dan voorheen geraamd. Kasschuiven zijn in principe
meerjarig budgetneutraal.
De kasschuif voor de frequentieveiling heeft als achtergrond dat in 2019
de vergunningen in de 700-, 1400- en 2100-MHz frequentiebanden geveild
worden in een multibandveiling. Omdat de voorbereidingskosten van
deze veiling vooral in 2018 en 2019 plaats zullen vinden, is een kasschuif
naar deze jaren noodzakelijk.
De kasschuiven op het gebied van Energie, Telecom en Mededinging
betreffen enerzijds een verwachte versnelling van projecten in het kader
van de Uitkoopregeling voor woningen die direct onder hoogspanningslijnen liggen, anderzijds een latere uitbetaling dan gepland van de voor de
Mijnbouwschade in Limburg, de Demonstratieregeling Energie Innovatie
(DEI) en de Triasboring. Zie voor een uitsplitsing van deze kasschuiven het
antwoord op vraag 55.
Voor apparaat geldt dat hier vooral middelen naar eerdere jaren zijn
geschoven voor de realisatie van de Cloudwerkplek.
51. Is bekend waarom er weinig interesse in de GSF was? In welke mate
lieten reders of anderen schepen bouwen met behulp van buitenlandse
financiering?
Antwoord
De Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF) die afliep op
1 juli jl. is in de eerste helft van 2017 extern geëvalueerd door SEO
Economisch Onderzoek. De Kamer is op 16 juni jl. geïnformeerd over de
uitkomsten van die evaluatie (Kamerstuk 34 550 XIII, nr. 136). Uit het
evaluatie onderzoek (periode 2013–2016) blijkt dat werven weinig gebruik
hebben gemaakt van de GSF. Van de honderden gebouwde schepen is bij
slechts acht schepen een aanvraag voor de GSF ingediend. Dit is minder
dan twee procent van de markt. Er zijn vijf aanvragen toegewezen. De
belangrijkste reden voor de beperkte interesse is volgens SEO dat, mits de
«nafinanciering» bij de klant (reder) is geregeld, banken ook bereid zijn
om de bouw te financieren. Zij ervaren dan geen grote risico’s. Door het
beperkte gebruik is de GSF volgens SEO niet doeltreffend geweest. Het
doel om drempels weg te nemen voor financiering van scheepsnieuwbouw lijkt niet te zijn bereikt, omdat er weinig drempels werden
ervaren. De GSF lijkt ook geen invloed te hebben gehad op de internationale concurrentiepositie van werven. De generieke Exportkredietgarantieregeling (EKG) speelt op dat punt een grotere rol.
Er is geen specifieke informatie beschikbaar over de mate waarin reders
of andere opdrachtgevers schepen laten bouwen met behulp van
buitenlandse financiering. Uit de externe evaluatie van de GSF over de
periode 2013–2016 blijkt dat Nederlandse reders geregeld gebruik hebben
gemaakt van de (generieke) Garantiefaciliteit Ondernemingsfinanciering
(GO).
52. Kan worden aangegeven welke bedragen generale bijdragen zijn (dus
uit de schatkist) en welke bedragen een verschuiving binnen de begroting
van EZ zijn?
Antwoord
In de tabel «belangrijkste beleidsmatige mutaties» zijn de bedragen voor
Generieke Digitale Infrastructuur (GDI), Investeringsprogramma Zeeland
in Stroomversnelling, bekostiging groen onderwijs en cybersecurity
generale bijdragen. De bijdrage voor de GDI komt ten laste van de
aanvullende post. De overige bedragen hebben betrekking op mutaties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

19

binnen de EZ-begroting of mutaties tussen EZ en de overige departementen. Naast de bovengenoemde generale bijdragen zijn in de
EZ-begroting onder andere de middelen voor uitvoeringskosten frequentieveilingen, regionale structuurversterking (waaronder Internationaal
onderwijs), Invest-NL en de Garantieregeling Scheepsnieuwbouw
Financiering (GSF) generale bijdragen.
53. Waarom worden de middelen van de verplichte ESA-bijdrage in
mindering gebracht van het ruimtevaartbudget 2017? Kan dit consequenties hebben voor Noordwijk als vestigingsplaats voor het European
Space Research and Technology Centre (ESTEC)?
Antwoord
Bij de tweede suppletoire begroting 2016 is het ruimtevaartbudget
verhoogd met € 13,4 miljoen ten behoeve van de verplichte
ESA-bijdragen in het kader General Budget en lanceerbasis Kourou voor
2017. Deze middelen zijn daardoor reeds in het jaar 2016 vooruitbetaald
en kunnen daarom in het jaar 2017 in mindering gebracht worden op het
ruimtevaartbudget in 2017.
Er is per saldo geen sprake van een verlaging van het ruimtevaartbudget,
zodat de mutatie geen consequentie heeft voor Noordwijk als vestigingsplaats voor het European Space Research and Technology Centre
(ESTEC).
54. Klopt het dat in de begroting van 2018 in totaal 25 miljoen euro wordt
uitgetrokken voor het Investeringsprogramma Zeeland in Stroomversnelling? Zo niet, welk bedrag dan wel?
Antwoord
Het rijk zal € 25 miljoen bijdragen aan het Investeringsprogramma
Zeeland in Stroomversnelling voor de realisatie van een 7 tal projecten.
Daarvan zal € 13,5 miljoen reeds bij Najaarsnota 2017 naar Zeeland
worden overgemaakt via het Provinciefonds.
€ 3,2 miljoen wordt via de Demonstratie Energie Innovatie regeling
rechtstreeks aan het project Tidal Technology Center uitgekeerd. € 6,5
miljoen is nog gereserveerd in het Toekomstfonds voor deelname in twee
innovatiefondsen via de ontwikkelingsmaatschappij Impuls Zeeland. Voor
€ 1,8 miljoen resteert nog een inspanningsverplichting, die wordt
ingevuld zodra de provincie aan de nog resterende inspanningsverplichting van € 2 miljoen heeft voldaan.
55. Wat is de verdeling van de kasschuif Energie, Telecom en
Mededinging voor respectievelijk het project Triasboring in het Westland,
monitoring en vermindering van de gevolgen van de Mijnbouw in
Limburg en welk gedeelte voor de uitkoopregeling eigenaren onder
hoogspanningsmasten en de subsidie Demonstratie Energie-Innovatie
(DEI)?
Antwoord
De kasschuif Energie, Telecom en Mededinging is een saldo van vier
verschillende kasschuiven:

EZ-middelen mijnbouwschade Limburg
Uitkoopregeling i.v.m. hogere verwachte uitgaven 2017 en 2018
Middelen DEI van 2017 naar 2019 en 2020
Middelen Triasboring
Saldo kasschuiven

2017

2018

2019

2020

2021

2022

–1.980
12.500
–7.000
–1.000
2.520

660
8.500

660
–4.000
3.000

660
–11.000
4.000

–7.300

1.300

–340

–6.340

–7.300

1.300

1.000
10.160

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

20

56. Waarom is voor de ontwikkeling van de Generieke Digitale Infrastructuur (GDI) opnieuw een extra bijdrage nodig?
Antwoord
De ontwikkeling en het beheer van generieke voorzieningen voor de
digitale overheid is een zich ontwikkelend proces onder leiding van de
door het kabinet aangestelde Digicommissaris. Jaarlijks stelt het
overheidsbrede Nationaal Beraad Digitale Overheid een Digiprogramma
vast waarin de prioriteiten voor de komende jaren zijn opgenomen. Uit dit
Digiprogramma volgt de verdeling van de financiële middelen die
gezamenlijk bijeen zijn gebracht op de aanvullende post GDI, beheerd
door het Ministerie van Financiën.
De mutaties die op pagina 17 van de begroting zijn genoemd betreffen
bijdragen vanuit deze aanvullende post voor een tweetal activiteiten die
door EZ worden uitgevoerd om de GDI-voorzieningen meer toegevoegde
waarde te laten hebben voor ondernemers. Ten eerste ontvangt EZ in
2017 eenmalig € 1,28 miljoen om de generieke berichtenvoorziening voor
burgers die onder leiding van BZK wordt ontwikkeld, ook geschikt te
maken voor uitgaand berichtenverkeer naar ondernemers. Ten tweede
ontvangt EZ in 2018 evenals in 2016 en 2017 een bijdrage van € 5,5
miljoen voor beheer, toezicht en doorontwikkeling van het stelsel
elektronische toegangsdiensten (eHerkenning en Idensys).
57. Hoe heeft het BIT geadviseerd over de GDI?
Antwoord
Het Bureau ICT Toetsing (BIT) heeft geen advies uitgebracht of in
voorbereiding over de Generieke Digitale Infrastructuur als geheel. Wel
heeft het BIT op 13 mei 2016 een advies uitgebracht over het programma
eID, waarmee de overheid voorzieningen realiseert om burgers een
betrouwbare toegang te geven tot digitale diensten van overheden en
organisaties in het publieke domein. Dit advies, waarin het BIT
waarschuwde voor te grote complexiteit, heeft uw Kamer op 17 juni 2016
ontvangen (Kamerstuk 26 643, nr. 414).
58. Kunt u een overzicht geven van de taken van de ACM per sector, of
daar wel of niet sprake is van toezicht en hoeveel medewerkers voor deze
taken beschikbaar zijn?
Antwoord
Ja. De ACM had in 2016 voor zowel toezicht als regulering voor de sector
Energie 80,7 fte beschikbaar en voor de sectoren Telecom, Vervoer en Post
gezamenlijk 71,8 fte. Daarnaast had de ACM in 2016 74,4 fte beschikbaar
voor toezicht op consumentenbeleid en 133,3 fte voor mededingingstoezicht. Dit laatste is inclusief circa 15 fte specifiek budget beschikbaar
gesteld door de Minister van VWS ter intensivering van het markttoezicht
in de zorg. Een verdere uitsplitsing van het aantal medewerkers per sector
in het consumenten- en mededingingsbeleid is niet beschikbaar. De ACM
bepaalt op basis van onder andere klachten, signalen, eigen analyses en
clementieverzoeken welke sector binnen het consumentenbeleid en het
mededingingstoezicht op enig moment aandacht krijgt. Andere onderdelen van de ACM, zoals de directie Juridische Zaken (77,3 fte) en het
Economisch bureau (8,7 fte) dragen eveneens bij aan regulering en
toezicht.
59. Is het bedrag van 2,5 miljoen op de EZ-begroting voor bestrijding van
cybercrime volledig bedoeld voor het opzetten van het Digital Trust Centre
(DTC) en is dit het totale bedrag dat voor het DTC beschikbaar zal zijn?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

21

Antwoord
Het bedrag van € 2,5 miljoen op de EZ-begroting is volledig bedoeld voor
het opzetten van het Digital Trust Centre. Daarnaast staat op de
V&J-begroting € 1 miljoen ten behoeve van het DTC. Daarmee bedraagt
het totaal beschikbare budget voor het DTC op de rijksbegroting € 3,5
miljoen.
60. Welke taken krijgt het DTC, welke rol krijgen de in de kabinetsbrief
genoemde organisaties en zal een MKB-bedrijf rechtstreeks contact met
het DTC op kunnen nemen? Hoe wordt de samenwerking met het
Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) ingericht en hoe wordt ervoor
gezorgd dat kennis bij het NCSC bij het DTC terecht komt?
Antwoord
De taken die het DTC krijgt, moeten passen bij de doelstelling van het
DTC: het niet als vitaal aangemerkte bedrijfsleven weerbaarder maken
tegen cyberdreigingen. Taken die nu worden voorzien zijn een
aanjagende/faciliterende taak en een informerende/adviserende taak.
De aanjagende/faciliterende taak vloeit voort uit de doelstelling van het
DTC een stelsel van intermediaire organisaties tot stand te helpen
brengen. De rol van de intermediaire organisaties is om, vanuit hun
bestaande rol als vertrouwd eerste aanspreekpunt voor bij hun aangesloten bedrijven, de cyberweerbaarheid van hun achterban te helpen
vergroten. Daarbij hangt de exacte ondersteuning die het DTC zal bieden
af van de behoefte en het volwassenheidsniveau van een samenwerkingsverband.
De informerende/adviserende taak betreft het geven van adviezen door
het DTC over het verbeteren van de cybersecurity in algemene zin en het
informeren en geven van een handelingsperspectief omtrent actuele
dreigingen en kwetsbaarheden. Hoe mkb-ondernemers contact op kunnen
nemen met het DTC wordt de komende tijd uitgewerkt.
Voor wat betreft de samenwerking met het NCSC kan het DTC zorgen voor
een bredere verspreiding van producten waar kennis van het NCSC in
verwerkt is. Hoe de samenwerking exact vorm krijgt, moet nog nader
worden uitgewerkt. Uitgangspunt daarbij is dat beide organisaties elkaar
versterken en er geen dubbeling van taken plaatsvindt. De Tweede Kamer
wordt voorjaar 2018 geïnformeerd over de nadere invulling van het DTC.
61. Waarom zijn de middelen voor cybersecurity vooralsnog geraamd op
artikel 41 (nominaal en onvoorzien)?
Antwoord
Het budget voor cybersecurity staat vooralsnog geraamd op het
onderdeel «nog te verdelen» op artikel 41 in afwachting van een concreet
bestedingsplan voor het budget van € 2,5 miljoen. Het budget wordt bij
Voorjaarsnota 2018 overgeheveld naar de betreffende begrotingspost of
-posten.
62. Wat is de status van de 10 miljoen euro die vrij valt in de begrotingsreserve Garantiefaciliteit Scheepsnieuw-bouwfinanciering (GSF)?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 49.
63. Er wordt na 2018 geen rekening meer gehouden met een verdere
daling van de gasinkomsten (zie tabel mutatie op pagina 9); ziet de
regering dit gezien de voortdurende aardbevingsproblematiek in
Groningen en de groeiende weerstand tegen het openen van nieuwe
gasvelden als een prudente raming?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

22

Antwoord
Aan deze raming ligt een inschatting van de verwachte productie uit het
Groningenveld en de Nederlandse kleine velden ten grondslag. De
Minister van EZ heeft op 24 mei 2017 een wijzigingsbesluit genomen,
waarmee het productieplafond voor de gaswinning in Groningen per
1 oktober 2017 met 10 procent is verlaagd tot 21,6 miljard m3. Dit besluit
heeft een resterende looptijd van vier gasjaren en de raming voor de
aardgasbaten gaat hier dan ook vanuit. Voor wat betreft de kleine velden
wordt uitgegaan van actuele verwachtingen over de hoogte van de
productie. Deze hoeveelheid daalt jaarlijks, omdat de kleine velden
langzaam uitgeput raken. De daling is reeds in de raming verwerkt. Op
basis van de totale verwachte productie en de verwachte gasprijs wordt
vervolgens een raming gemaakt. Deze leidt in dit geval tot een bijstelling
naar beneden van de verwachte aardgasbaten met € 0,2 miljoen in 2017
en € 0,25 miljoen in 2018 t/m 2021 ten opzichte van de Voorjaarsnota
2017.
64. Op welke wijze is de afbouw van de gaswinning en de lagere
opbrengst van de aardgasbaten vanaf 2018 verwerkt in de tabel op pagina
19? Waarom is hier gekozen voor een «constante verlaging» met 250
miljoen euro voor ieder jaar per 2018?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 63.
65. In de begroting is te lezen dat de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM) 10 miljoen euro dividend zal afdragen aan het Ministerie
van Economische Zaken. Verwacht de regering van de overige Regionale
Ontwikkelingsmaatschappijen ook dividenduitkeringen? Wat zijn de
begrotingsafspraken rondom dit dividend c.q. wat gebeurt er als deze
inkomsten hoger of lager zijn dan verwacht?
Antwoord
Van de overige Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen worden op korte
termijn geen dividenduitkeringen verwacht. Conform de begrotingsregels
zijn dividendontvangsten relevant voor het EMU-saldo en het uitgavenkader en vallen deze toe aan het generale beeld. Hogere of lagere dan
geraamde dividendontvangsten worden eveneens in het generale beeld
verwerkt.
66. Waarom is het meerjarenprogramma Nationaal Coördinator
Groningen volledig niet-juridisch verplicht? Op welke wijze wordt deze
post beschermd tegen andere invloeden dan die van schade en wederopbouw Groningen?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 3.
67. Belemmert het garantieplafond van 66,6 miljoen euro de groei van de
aardwarmtesector of is dit te verwachten?
Antwoord
In 2014 zijn extra middelen vrijgemaakt voor de garantieregeling RNES.
De RNES biedt een garantie tegen het risico voor projectontwikkelaars dat
de ondergrond tijdens ontwikkeling van een project ongeschikt blijkt te
zijn voor geothermie. De RNES heeft tot nu toe alle projecten kunnen
accommoderen. Bij de laatste openstelling is twee derde van het budget
aangevraagd. Met het huidige tempo waarmee de projecten worden
ontwikkeld, is de verwachting dat de regeling de komende jaren zal
voldoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

23

68. In hoeverre vult de GO Energie Transitie Financierings Faciliteit (ETFF)
het gat tussen een lagere SDE+ uitkering en de risico’s die een Geothermieproject financieel gezien heeft?
Antwoord
De GO Energie Transitie Financierings Faciliteit (ETFF) is een financieringsinstrument en kan bijdragen aan het verkrijgen van financiering van een
geothermieproject. ETFF kan achtergestelde leningen verstrekken voor
energietransitieprojecten die momenteel niet financierbaar zijn door een
te kleine inbreng van risicodragend vermogen. Hiermee worden de
projecten beter financierbaar voor andere banken. De SDE+ is een
exploitatiesubsidie; dat wil zeggen dat middelen pas worden uitgekeerd
zodra een geothermieproject gaat produceren. De exploitant ontvangt dan
een vergoeding per geproduceerde eenheid energie. De ETFF is gericht op
het wegnemen van financieringsproblematiek en de SDE+ op het
wegnemen van de onrendabele top van projecten, dat wil zeggen het
verschil tussen de marktwaarde en de kostprijs van hernieuwbare energie.
De ETFF en de SDE+ zijn dan ook op het wegnemen van verschillende
knelpunten gericht.
69. In hoeverre draagt de verschuiving van het financieel risico van SDE+
naar een verzekering bij een aardwarmte project bij aan een meer
volwassen aardwarmtemarkt?
Antwoord
Er is geen sprake van een verschuiving van het financieel risico van SDE+
naar een verzekering bij een aardwarmteproject. De SDE+ richt zich op de
onrendabele top van projecten (zie ook het antwoord op vraag 68). De
publieke garantieregeling RNES neemt het risico weg dat de ondergrond
ongeschikt is voor geothermie. Er zijn nog geen private verzekeraars die
bereid zijn een verzekering aan te bieden voor dit ondergrondrisico.
70. Wanneer zal er, naar verwachting, een (betaalbare) verzekering zijn
voor aardwarmteprojecten?
Antwoord
De huidige garantieregeling (RNES) heeft een marktconforme premie en is
een betaalbare verzekering om het geologisch risico af te dekken. Uit de
evaluatie van de RNES die in 2016 is uitgevoerd, is gebleken dat er nog
geen marktpartijen zijn die een verzekering aanbieden. Daarom heeft het
kabinet besloten de RNES met vijf jaar te verlengen.
71. Wie bepaalt wat goede initiatieven zijn die in aanmerking komen voor
het Aanvullend Actieplan MKB-financiering?
Antwoord
Met het Aanvullend Actieplan Mkb-financiering dat op 8 juli 2014 is
gelanceerd zijn negen verschillende acties uitgevoerd. Deze hadden
betrekking op een drietal actielijnen waarin de grootste financieringsknelpunten voor het mkb waren gesignaleerd. Dit zijn: het versterken van het
eigen vermogen van het mkb; het verbreden van het aanbod van
mkb-financiering; en het verbeteren van de werking van de financieringsmarkt. Voor de eerste actielijn geldt dat de door de overheid gefaciliteerde
fondsen zelf de afweging/beoordeling doen welke marktinitiatieven
worden gefinancierd (met als uitzondering het Vroege-fase-instrument
waar uitvoerders RVO.nl en NWO/TTW de selectie zelf doen).
Voor de tweede actielijn geldt dat er binnen de actie nieuwe aanbieders
van mkb-financiering een oproep is gedaan aan de markt om initiatieven
in te dienen. Deze zijn beoordeeld en geselecteerd door een commissie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

24

met externe deskundigen. Bij de derde actielijn is selectie van marktinitiatieven niet aan de orde. Zoals in de brief van 14 december 2016 is gemeld
(Kamerstuk 32 637, nr. 270) zijn de acties ten uitvoer gebracht en is
hiermee het Aanvullend Actieplan Mkb-financiering afgerond.
72. Aan wat voor initiatieven zijn de twee garanties ter waarde van 43
miljoen euro verstrekt? Hoe is dit bedrag tot stand gekomen?
Antwoord
Er zijn inmiddels drie garanties verstrekt ter waarde van € 69,2 miljoen.
DBS2 heeft een garantie gekregen met betrekking tot ZZP factoringactiviteiten ter waarde van € 3,2 miljoen. Trefi, een mkb factoring
platform, kreeg een garantie van € 40,0 miljoen. Tot slot verschafte de
Staat een garantie van € 26 miljoen aan Fundiq. Fundiq verstrekt
achtergestelde leningen aan het mkb.
De gegarandeerde bedragen zijn tot stand gekomen op basis van de
financieringsbehoefte van deze initiatieven. De totale financiering van een
initiatief wordt maximaal voor 80% gegarandeerd.
73. Kan de regering een overzicht geven van alle middelen die binnen de
EZ-begroting direct en indirect beschikbaar zijn voor innovatie?
Antwoord
Het overzicht van de in de rijksbegroting beschikbare middelen voor
onderzoek en innovatie wordt jaarlijks door het Rathenau-instituut
beschikbaar gesteld via het zgn. TWIN-overzicht (Totale Investeringen in
Wetenschap en Innovatie). Het kabinet baseert zich voor informatie over
de innovatie-uitgaven van het Rijk op dit overzicht van Rathenau
(Kamerstuk 30 991, nr. 14). Het meest recente overzicht dateert van april
2017, op basis van de departementale begrotingen voor 2017. In tabel 1
treft u een samenvattend overzicht aan van rijksmiddelen die direct en
indirect beschikbaar zijn voor R&D en innovatie; tabel 2 geeft het
EZ-aandeel daarin weer. Een uitgebreide detaillering van deze uitgaven is
terug te vinden op de site van Rathenau. Naar verwachting zal Rathenau
een geactualiseerd overzicht van de uitgaven voor R&D en innovatie op
basis van de begrotingen voor 2018 publiceren in de eerste maanden van
2018. Dat betreft een voorpublicatie in korte vorm, waarna in het voorjaar
van 2018 een definitieve publicatie is te verwachten met uitgebreidere en
meer gedetailleerde informatie.
Tabel 1 Directe en indirecte financiële overheidssteun voor R&D en
innovatie, 2015–2021, in miljoenen euro
2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Directe uitgaven voor R&D
waarvan innovatierelevant
Directe uitgaven voor innovatie, niet zijnde
R&D
Indirecte fiscale steun voor R&D en innovatie1

4.880,7
1.121,9
241,9

5.022,1
1.189,4
324,0

4.887,3
1.111,4
281,7

4.874,9
1.115,5
276,2

4.819,4
1.098,1
268,1

4.843,5
1.107,4
261,7

4.834,2
1.103,6
230,3

1.009,8

1.153,8

1.215,8

1.215,8

1.215,8

1.215,8

1.215,8

Totaal voor R&D en innovatie

6.132,4

6.499,8

6.384,7

6.366,9

6.303,2

6.321,0

6.280,2

waarvan totaal voor innovatie

2.373,6

2.667,1

2.608,8

2.607,5

2.581,9

2.584,9

2.549,7

1
De fiscale steun voor R&D en innovatie bestaat voornamelijk uit RDA (tot 2016) en de afdrachtvermindering S&O (WBSO) en voor een heel klein
deel uit de innovatiecomponenten van enkele fiscale regelingen op het gebied van milieu.
De fiscale steun in tabel 1 is net als voorgaande jaren door Rathenau opgesteld exclusief de innovatiebox. Als reden voort Rathenau aan dat de
innovatiebox geen gebudgetteerde regeling is en dat het een ander type fiscale regeling is dan bijvoorbeeld de WBSO.
Bron: Rathenau, Totale Investeringen in Wetenschap en Innovatie 2015–2021, Den Haag, april 2017.

Bron: Rathenau, Totale Investeringen in Wetenschap en Innovatie 2015–2021, Den Haag, april 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

25

Tabel 2 Aandeel EZ in directe en indirecte financiële overheidssteun voor
R&D en innovatie, 2015–2021, in miljoenen euro
2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

R&D-uitgaven EZ
waarvan innovatierelevant
Directe uitgaven voor Innovatie, niet zijnde R&D
WBSO/RDA
Totaal voor R&D en innovatie

835,7
701,7
147,1
1.007,0
1.989,8

906,4
775,3
225,9
1.151,0
2.283,3

829,7
708,9
171,4
1.213,0
2.214,1

838,9
715,2
167,9
1.213,0
2.219,9

819,7
698,4
170,3
1.213,0
2.203,0

832,0
707,5
175,3
1.213,0
2.220,2

827,5
703,2
153,5
1.213,0
2.194,0

waarvan totaal voor innovatie

1.855,8

2.152,1

2.093,2

2.096,1

2.081,7

2.095,8

2.069,7

Bron: Rathenau, Totale Investeringen in Wetenschap en Innovatie 2015–2021, Den Haag, april 2017.

74. Welk deel van het budget dat beschikbaar is voor innovatie wordt
besteed aan overhead?
Antwoord
Overheadkosten zijn onderdeel van zowel de R&D-uitgaven als de directe
uitgaven voor innovatie via de kostenstructuren van betrokken bedrijven
of de tariefopbouw van kennisinstellingen. De mate waarin dit onderdeel
uitmaakt van de kosten kan derhalve per uitgavepost variëren, waardoor
de overheadkosten niet eenduidig zijn te berekenen. In de uitgaven voor
WBSO zijn overigens geen overheadkosten vervat, omdat de WBSO
voorziet in een vergoeding voor kosten en uitgaven (loonkosten, materiële
uitgaven en investeringen in bedrijfsmiddelen) die direct en uitsluitend
dienstbaar zijn aan de R&D-projecten van bedrijven.
Voor de uitvoering van fiscale en subsidieregelingen maakt EZ zelf ook
kosten, met name uitvoeringskosten van RVO.nl. De bij de beantwoording
van vraag 73 gepresenteerde bedragen omvatten niet deze uitvoeringskosten.
75. Welk bedrag is er in 2018 gereserveerd (graag gespecificeerd) voor de
ontwikkeling van proefdiervrije innovaties en welk bedrag was dat in
2017?
Antwoord
In 2018 is voor de ontwikkeling van proefdiervrije innovaties een budget
van € 1,9 miljoen (afgerond) beschikbaar voor het onderzoekprogramma
«Meer Kennis met Minder Dieren», belegd bij ZonMw. In 2017 was
hetzelfde bedrag beschikbaar. Momenteel is een programma «Transitie
Proefdiervrije innovatie» in ontwikkeling. Fondsvorming is één van de
onderdelen waar in dit verband de aandacht naar uit zal gaan. Kortheidshalve verwijs ik u naar de brief aan uw Kamer inzake de stand van zaken
met betrekking tot de ontwikkeling van proefdiervrije onderzoeksmethoden (Kamerstukken, 32 336, nr. 66).
76. Welk bedrag is er specifiek gereserveerd voor innovaties gericht op
energiebesparing?
Antwoord
Er worden binnen de innovatieregelingen voor energie geen specifieke
bedragen gereserveerd voor energiebesparing. Energiebesparing maakt
onderdeel uit van verschillende thema’s van de Topsector Energie,
waaronder urban energy en energie & industrie, die in belangrijke mate
over energiebesparing gaan. Vanuit de tenders van de Topsector energie
is in 2017 ca € 9 miljoen toe te schrijven aan energiebesparing in de
gebouwde omgeving en in de industrie. Dit is meer dan 20% van het
totale budget voor deze tenders. De verwachting is dat dat in 2018 niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

26

veel anders zal zijn. Daarnaast worden innovaties op het gebied van
energiebesparing ook gestimuleerd door de Energieinvesteringsaftrek
(EIA) en de regeling Demonstratie Energie Innovaties (DEI). Bij de DEI gaat
ca. 50% van de beschikbare middelen (DEI-budget in 2017: € 39 miljoen)
naar projecten voor energiebesparing in de gebouwde omgeving en de
industrie. Tot slot wordt er bij ECN en TNO met behulp van rijksbijdragen
gewerkt aan innovaties gericht op energiebesparing in de industrie en de
gebouwde omgeving.
77. Welke criteria worden gehanteerd voor «goed functionerende
markten» en zijn er op dit moment markten die hieraan voldoen?
Antwoord
In een goed functionerende markt reageren vraag en aanbod effectief op
elkaar, concurreren bedrijven op een gezonde manier met elkaar en
profiteren consumenten daarvan, waardoor de welvaart in Nederland
toeneemt. Of een markt goed functioneert en welke criteria hierbij van
belang zijn hangt af van de kenmerken van een specifiek product of
dienst. Dat is per situatie verschillend: de telecommarkt kent een andere
marktdynamiek dan de energiemarkt. De meeste markten zijn bovendien
veranderlijk, bijvoorbeeld doordat de voorkeur van consumenten
verandert. Het is daardoor moeilijk vast te stellen of er op enig moment
een markt is waarin vraag en aanbod volledig effectief op elkaar reageren,
zodat bedrijven en consumenten daarvan profiteren. In algemene zin
kunnen wel voorwaarden worden geschapen voor het goed functioneren
van markten. Generiek doet het kabinet dit bijvoorbeeld door regels te
stellen die helpen voorkomen dat monopolies ontstaan, die kartelvorming
helpen te bestrijden en die consumenten beschermen. Daarnaast voert
het kabinet beleid gericht op specifieke sectoren. Denk aan regelgeving
voor de telecommunicatie- en energiemarkt.
78. Hoe groot is het aantal medewerkers van de ACM dat zich met
consumentenbescherming bezig houdt en hoe verhoudt dit zich tot het
aantal medewerkers dat zich met mededingingstoezicht bezig houdt?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 58.
79. Hoeveel burgers hebben in 2016 contact met Consuwijzer gehad?
Antwoord
De website van ConsuWijzer is in 2016 2,8 miljoen keer bezocht.
Daarnaast hebben medewerkers van ConsuWijzer per email of telefoon
57.000 keer contact gehad met consumenten. De publieke campagnes van
ConsuWijzer bereikten in 2016 zo’n 4 miljoen consumenten.
80. Houdt de ACM een tevredenheidsscore van Consuwijzer bij? Zo ja, wat
was deze score in 2016?
Antwoord
De tevredenheidsscore voor ConsuWijzer wordt gemeten per communicatiekanaal. Voor de website scoort ConsuWijzer een 6,7 voor email-contact
een 6,9 en voor telefonisch contact een 8,1.
81. Kunt u het aantal vragen van consumenten die bij de ACM binnenkomen naar categorie uitsplitsen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

27

Antwoord
Categorie
Ondeugdelijk product/dienst
Werving en verkoopmethoden
Beëindiging
Rekening
Levering
Voorwaarden
Prijzen en tarieven
Betaling
Informatie over regels en bedrijven (wetgeving en procedures)
Informatieverplichting
Mededinging
Informatie over ConsuWijzer of ACM
Privacy
Bestelling

25%
21%
15%
10%
9%
5%
4%
3%
2%
2%
2%
1%
1%
1%

82. Hoe groot is de flexibiliteit van het CBS om statistieken die niet in het
werkprogramma zijn opgenomen bij te houden? Welke statistische
reeksen gaan in de komende jaren niet meer worden bijgehouden en wat
zijn daarvan de gevolgen, bijvoorbeeld voor de Monitor Duurzame
Welvaart?
Antwoord
Het CBS heeft een basisprogramma dat wordt gefinancierd vanuit de
EZ-begroting. Binnen dit financiële kader heeft het CBS geen ruimte om
extra statistieken op te nemen. Wanneer de vraag naar statistieken
verandert en daarmee bepaalde statistieken in belang toenemen c.q.
afnemen, dan is er uiteraard wel enige ruimte om veranderingen aan te
brengen binnen het statistisch basisprogramma. Om adequaat in te
kunnen spelen op de groeiende vraag naar statistieken levert het CBS op
aanvraag statistische informatie, indien de daaraan verbonden kosten
vergoed worden.
In 2018 zijn geen verminderingen in het statistiekprogramma voorzien. Op
dit moment stelt de DG CBS het strategisch meerjarenplan op voor de
periode 2019–2023. Hierin bepaalt de DG CBS ook het statistische
programma voor de periode vanaf 2019. Ik verwacht dat de DG CBS het
meerjarenprogramma uiterlijk begin volgend jaar zal vaststellen en
openbaar maken.
83. Hoe groot was het aantal storingen van TenderNed in 2016, hoe groot
was het aantal storingen dat langer dan een dagdeel duurde en hoe lang
was de totale storingsgduur?
Antwoord
In 2016 werd TenderNed getroffen door 29 storingen met een totale
storingsduur van 21 dagen 13 uur en 16 minuten. In dit cijfer is ook een
storing meegerekend van eind maart tot midden april die in totaal 18
dagen, 22 uur en 45 minuten duurde. Tijdens deze storing ontvingen
sommige gebruikers een foutmelding bij het uploaden van een document.
TenderNed was op deze dagen wel beschikbaar. Als deze storing niet
wordt meegerekend is de storingsduur 62 uren en 31 minuten (2 dagen 14
uren en 31 minuten).
In 2016 is TenderNed getroffen door 9 storingen die langer duurde dan
een dagdeel. Hier wordt uitgegaan van een dagdeel van 3 aaneengesloten
uren.
84. Hoe hoog is de gemiddelde prijs van het versturen van een brief per
72-uurspost op de zakelijke markt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

28

Antwoord
Volgens de Post- en pakketmonitor van ACM 2016 schommelde de
gemiddelde omzet per stuk voor de niet-tijdkritische post, waaronder de
72-uurspost, de afgelopen vijf jaar tussen de € 0,23 en € 0,24. Dit omvat
de omzet uit alle verschillende soorten productsoorten (variërend in
oplage, vorm, gewicht, verspreiding) binnen de niet-tijdkritische markt. De
gemiddelde prijs voor een specifieke soort brief kan hierdoor niet exact
worden gegeven, onder andere vanwege de bedrijfsgevoelige aard van de
informatie.
85. Hoe groot is het aantal mededingingszaken dat in 2016 door de ACM
werd onderzocht, hoe groot was het aantal mededingingsuitspraken dat
werd aangevochten en hoeveel zaken werden door de ACM niet in
behandeling genomen wegens voorziene juridische procedures?
Antwoord
In 2016 zijn 12 mededingingsonderzoeken gestart en zijn er 17 afgerond.
Daarnaast heeft de ACM in 2016 19 onderzoeken onder de Wet Markt en
Overheid uitgevoerd en 100 besluiten genomen bij de controle op fusies,
overnames en joint ventures. Voorziene juridische procedures zijn op
zichzelf nooit een reden om een klacht of signaal niet in onderzoek te
nemen. Wel is het zo dat de afweging over juridische haalbaarheid in de
totaalafweging een rol speelt. Als er bijvoorbeeld na onderzoek de
bewijspositie in een zaak zwak blijkt dan kan dat reden zijn om de zaak
niet door te zetten. Over de aantallen zaken waarin juridische
haalbaarheid een onderdeel was van de totaalafweging om de zaak niet
verder in behandeling te nemen, zijn geen cijfers beschikbaar. In 2016 zijn
er totaal 43 zaken op het gebied van mededinging in (hoger) beroep
afgerond.
86. Hoe groot is het aantal medewerkers dat nu in de postsector werkt,
hoe groot is de gemiddelde werkweek in de postsector, hoeveel van deze
mensen werkt in een fulltime betrekking, hoeveel bedrijven voldoen nu
niet aan de 80%-norm en hoe groot is hun aantal medewerkers?
Antwoord
Volgens CBS Statline werken er in 2016 60.000 mensen in de post- en
koeriersector3. Deze statistiek omvat nationale en lokale postdiensten en
koeriersbedrijven. Van deze 60.000 banen zijn er 15.000 in voltijd.
Omgerekend naar arbeidsjaren (fte) zijn dit er 31.000. Dit betekent dat een
gemiddelde werkweek dus minder dan 20 uur behelst.
Toegespitst naar postdiensten blijkt uit de post- en pakkettenmonitor 2016
van de ACM dat er ongeveer 43.000 postbezorgers zijn. De deeltijdfactor
verschilt per bedrijf, maar naar verwachting zal ook de gemiddelde
werkweek specifiek voor postbezorgers minder dan 20 uur zijn. De ACM
onderzoekt naar aanleiding van een drietal verzoeken van vakbonden om
handhavend op te treden zodat bedrijven voldoen aan de 80%-norm zoals
vastgelegd in het Tijdelijk besluit postbezorgers 2011. Gedurende dit
onderzoek kan ik daar geen uitspraken over doen.
87. Er wordt aangegeven dat de Nota Mobiele Communicatie investeringszekerheid biedt aan marktpartijen en nieuwkomers. Wordt met het
verschijnen van de Nota Mobiele Communicatie direct een juridische
status gecreëerd of worden er onomkeerbare stappen gezet?

3

Op basis van voorlopige cijfers. Zie CBS Statline http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/
?VW=T&DM=SLNL&PA=82578NED&D1=0–1,3–6,10–12,19–20,24–26,29,32,35&D2=53&D3=37–
47&HD=171002–1347&HDR=T&STB=G1,G2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

29

Antwoord
De Nota Mobiele Communicatie is een beleidsbrief die aan de Tweede
Kamer zal worden toegezonden. Ze creëert geen juridische status, noch
worden er onomkeerbare stappen mee gezet. Wel vormen de maatregelen
en uitgangspunten uit de Nota Mobiele Communicatie de basis voor
regelgeving waarmee in de komende jaren uitvoering wordt gegeven aan
deze beleidsbrief. Bijvoorbeeld in ministeriële regelingen op grond
waarvan frequentieverdelingen gaan plaatsvinden, als ook frequentievergunningen. Deze creëren vervolgens wel een juridische status. Een
belangrijk doel van de Nota Mobiele Communicatie is zoals in de vraag
beschreven het bieden van investeringszekerheid, als ook voorspelbaarheid van beleid. Om dit te bereiken is het onwenselijk dat pas bij
publicatie van de verdeelregelingen en vergunningen eventuele
aanpassing van het beleid uit de Nota Mobiele Communicatie plaatsvindt.
88. Wat is de actuele beurswaarde van PostNL? Hoe groot is de solvabiliteit? Levert deze solvabiliteit risico’s op voor de continuïteit van de UPD?
Antwoord
Op 4 oktober 2017 was de beurswaarde van PostNL € 1,655 miljard. De
solvabiliteitspositie van PostNL is negatief omdat het bedrijf een negatief
eigen vermogen heeft (op basis van de meest recente kwartaalcijfers). De
solvabiliteitsratio alleen geeft geen compleet beeld van de financiële
situatie van het bedrijf. Zo heeft PostNL een ruime cash positie, stijgt het
eigen vermogen al langere tijd richting een positieve waarde en heeft het
bedrijf een kredietbeoordeling van BBB+ door Standard & Poor’s en Baa2
door Moody’s. Dit is vergelijkbaar met de waardering van andere
Europese postbedrijven.
Ik zie gelet op de financiële situatie van de UPD-verlener op dit moment
geen reden om te twijfelen aan de continuïteit van de universele dienstverlening door PostNL. Zoals eerder aangekondigd in de brief aan uw
Kamer van 23 december 2016 (Kamerstuk 29 502, nr. 135) en in reactie op
de motie Vos over het borgen van de UPD bij buitenlandse overnames
(Kamerstuk 29 502, nr. 131) werk ik aan aanvullende borging van deze
continuïteit en financiële stabiliteit middels een wetsvoorstel waarin eisen
worden gesteld aan de kredietwaardigheid van de UPD-verlener.
89. Kunt u een overzicht geven van hoe de postsectoren in andere landen
zijn ingericht en daarbij in ieder geval per land ingaan op de vraag of er
sprake is van staatspostbedrijven en/of liberalisering van de postsector?
Antwoord
In augustus 2013 heeft de Europese Commissie een onderzoek laten
uitvoeren naar de opening van de postmarkt in de verschillende lidstaten.
Hieronder treft u de tabel uit dat onderzoek waarbij de gegevens door mij
zijn geactualiseerd tot oktober 2017 met betrekking tot overheidseigendom.
Land

UPD-verlener

AT
BE
BG
CY
CZ
DE
DK
EE

Österreichische Post AG (Austria Post)
bpost (Belgian Post Group)
Българсйи пощи (Bulgarian Post)
Κυπριακά Ταχυδροµeία (Cyprus Post)
Česká pošta s.p. (Czech Post)
Deutsche Post AG [niet aangewezen als UPD-verlener]
Post Danmark A/S
AS Eesti Post (Estonian Post)

Overheidseigendom
(%)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

52,8
50
100
100
100
20,9
100
100

Concurrentie
*1

<5%
<5%
Ja
<5%
<5%
Ja
<5%
<5%

30

Land

UPD-verlener

EL
ES
FI
FR
HR
HU
IE
IT
LT
LU
LV
MT
NL
PL
PT

Ελληνικά Ταχυδροµeία / EΛTA (Hellenic Post / ELTA)
Sociedad Estatal Correos y Telégrafos, S.A.
Itella Mail Communications / Itella Posti Oy
La Poste (France)
Hrvatska pošta (Croatian Post)
Magyar Posta Zrt. (Hungarian Post Limited)
An Post
Poste Italiane S.p.A.
Lietuvos paštas (Lithuanian Post)
POST Luxembourg
VAD Latvijas Pasts
MaltaPost Plc.
PostNL
Poczta Polska SA (Polish Post)
CTT – Correios de Portugal, S.A. (CTT)
Pota Română C.N.(National Company Romanian
Post)
Posten AB
Pošta Slovenije d.o.o.
Slovenská pošta, a.s., Banská Bystrica
Royal Mail Group Ltd
Íslandspóstur (Iceland Post)
LIechtensteinische Post AG
Posten Norge AS (Norway Post)
Swiss Post

RO
SE
SI
SK
UK
IS
LI
NO
CH

Overheidseigendom
(%)

Concurrentie
*1

90
100
100
100
100
100
100
64,7
100
100
100
0
0
100
0

<5%
Ja
<5%
<5%
Ja
<5%
<5%
Ja
<5%
<5%
<5%
<5%
Ja
Ja
<5%

75
100
100
100
0
100
100
100
100

Ja
Ja
Ja
<5%
<5%
<5%
<5%
<5%
<5%

1

De mate en vormen van concurrentie en de invulling van de UPD verschillen per land.
«Ja» houdt in dat in het land één of meerdere bedrijven met de UPD-verlener kunnen concurreren en de UPD-verlener minder dan 95% marktaandeel heeft.
«<5%» houdt in dat het marktaandeel van de UPD-verlener groter dan 95% is.

Tabel is gebaseerd op informatie uit: WIK (in opdracht van de EU Commissie) «Main developments in the postal sector 2010–2013», augustus 2013.

90. Kunt u een overzicht geven van hoe de postsectoren in andere landen
zijn ingericht en daarbij in ieder geval per land ingaan op de vraag of er
sprake is van staatspostbedrijven en/of liberalisering van de postsector?
Antwoord
Zie het antwoord op vraag 89.
91. Hoe verhoudt de loonontwikkeling in de Nederlandse postsector in de
afgelopen 10 jaar zich tegen de prijsontwikkeling in diezelfde periode?
Antwoord
Volgens CBS Statline4 zijn de lonen in de post- en koeriersector per
gewerkt uur gestegen van € 18,80 in 2006 naar € 20,70 in 2016. Dit is een
stijging van ongeveer 10%.
Er is voor de postsector geen betrouwbare cijferreeks over de laatste tien
jaar met de gemiddelde prijsontwikkeling in de gehele markt (zakelijke en
consumentenpost). Wel kan uit de cijfers van CBS Statline worden
afgeleid dat de consumentenprijs voor post- en pakketdiensten5 in de
afgelopen tien jaar is gestegen met 81%. De consumentenmarkt is echter

4

http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=82578NED&D1=0–1,3–6,10–
12,19–20,24–26,29,32,35&D2=53&D3=37–47&HD=171002–1347&HDR=T&STB=G1,G2
5
Onder post- en pakketdiensten vallen de betaling voor de bezorging van brieven, ansichtkaarten en pakjes- bezorging van post en pakjes door niet-overheidsbedrijven en alle aankopen
van nieuwe postzegels, gefrankeerde ansichtkaarten en luchtpostbladen. Zie: http://
statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=83131ned&D1=0–1&D2=233–
235&D3=142,155,168,181,194,207,220,233,246,259,272&HDR=T&STB=G1,G2&VW=T

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

31

minder dan 10% van de totale markt, de werknemers in de postsector
verzorgen zowel consumenten- als zakelijke post.
Omdat de zakelijke markt veruit het grootste deel van de markt betreft, zal
de gemiddelde prijsontwikkeling in de totale postmarkt meer gedreven
zijn door de gemiddelde prijsontwikkeling in het zakelijke segment dan in
het consumentensegment. De prijsontwikkeling in het zakelijke segment is
echter moeilijker te achterhalen, aangezien het veelal om bedrijfsvertrouwelijke cijfers gaat. Uit de meest recente post- en pakkettenmonitor van
de ACM (2016)6 blijkt dat de gemiddelde omzet per stuk is gestegen van
€ 0,33 in 2012 naar € 0,37 in 2016, een stijging van ongeveer 12%.
Tot slot blijkt uit het meest recente onderzoek van Wik-consult naar de
Nederlandse postmarkt dat de totale omzet in de gezamenlijke
consumenten- en zakelijke markt sinds 2010 met meer dan 20% is
afgenomen7.
92. Kunt u een Herfindahl-Hirschmann Indexcijfer geven van de postsector
over de periode sinds de liberalisering van de postsector? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord
In opdracht van ACM (destijds OPTA) heeft RBB Economics in een rapport
van maart 2007 (Monitor Postmarkt 2006) de Herfindahl-Hirschmann Index
(HHI) van de totale postmarkt gesteld op rond de 7.800. De Nederlandse
postmarkt is met de inwerkingtreding van de Postwet 2009 volledig
geliberaliseerd.
Uit de openbare versie van de meest recente post- en pakketmonitor van
de ACM (monitor 2016) kan de HHI voor de postsector worden herleid.
Voor consumentenpost heeft PostNL een marktaandeel van praktisch
100% en zal de HHI voor dat marktsegment de 10.000 benaderen. Voor
zakelijke post komt de HHI op basis van de door ACM gerapporteerde
marktaandelen uit tussen de 5.740 en 6.650.
93. Welke stappen zullen moeten worden ondernomen om de penetratiegraad van digitale radioontvangers in huishoudens in 2022 op de
streefwaarde 35% te krijgen?
Antwoord
Het Ministerie van EZ ondersteunt de Nederlandse radiosector n in de
transitie van analoge naar digitale radio. In dit kader zijn dit jaar de
vergunningen voor analoge radio verlengd. De omroepen op hun beurt
investeren in de verdere ontwikkeling van digitale radio. In zogenaamde
digitaliseringsplannen hebben de omroepen aangeven hoe zij hier
uitvoering aan zullen geven. Hier vallen bijvoorbeeld netwerkverbeteringen, samenwerking met de retailsector en de auto-industrie en
bepaalde marketinginspanningen onder. Tijdens de onlangs gehouden
Week van de Digitale Radio zijn nieuwe cijfers bekendgemaakt over de
ontwikkeling van DAB+. Het gebruik van DAB+ is sinds 2015 verdrievoudigd naar inmiddels 13%. Dat betekent dat op dit moment ruim twee
miljoen mensen radioluisteren via DAB+.
94. De uitrol van digitale radio (DAB) is gekoppeld aan de veiling van
FM-frequenties. Is hier gestructureerd overleg met de betrokken partijen

6

Zie ACM (2016) Post- en pakkettenmonitor:https://www.acm.nl/sites/default/files/
old_publication/publicaties/17545_Post-en-pakkettenmonitor-2016-08-08-2017.pdf
7
Zie WIK-consult (2016) Future Scenario Developments in the Dutch Postal Market

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

32

over? Wat zijn de uitkomsten hiervan? Zijn er mogelijkheden om het
proces te versnellen?
Antwoord
Ik heb over de uitgifte van vergunningen voor analoge FM en digitale
DAB+ frequenties geregeld overleg met betrokken partijen. Ik zie het
overleg met de markt als belangrijke input voor de vorming van het
uitgiftebeleid. Zo zijn er op dit moment gesprekken gaande over de
uitgifte van digitale laag 7. Daarnaast betrek ik de markt bij de totstandkoming van de aangekondigde Nota omroepdistributie. Deze nota zal
onder meer het beleidskader gaan vormen voor de toekomstige
bestemming en verdeling van frequenties voor omroeptoepassingen.
95. Hoe wordt de motie Paternotte (Kamerstuk 21 501-30, nr. 414) over
zonder excessieve kosten bellen binnen de interne telecommarkt,
verwerkt met het oog op de herziening van het Europese telecomkader?
Antwoord
Het reguleren van de tarieven voor internationaal bellen is inmiddels
onderdeel van de positie van het Europees parlement ten aanzien van de
lopende herziening van het Europees telecomkader. Deze wens van het
Europees parlement zal een rol gaan spelen in de onderhandelingen
tussen de Raad, het Europees parlement en de Europese Commissie, die
naar verwachting in de loop van oktober van start gaan. Een separaat
voorstel van de Europese Commissie, waarover de motie spreekt, is
daarom niet meer aan de orde. Het voorzitterschap zal regelmatig aan
lidstaten terugkoppelen hoe de onderhandelingen verlopen en vragen
naar het standpunt van lidstaten ten aanzien van het te bereiken
compromis. Nederland zal daarbij aandacht vragen voor het tegengaan
van excessieve kosten van internationaal bellen, in lijn met de motie
Paternotte.
96. Kunt u de post Onderzoek en Opdrachten nader uitsplitsen?
Antwoord
De post Onderzoek en Opdrachten is als volgt samengesteld; € 0,27
miljoen voor Strategisch Kennis, Algemene Economisch politiek € 1,0
miljoen, Europese en internationale zaken € 0,15 miljoen en Mededinging
en Consument € 0,6 miljoen, in totaal € 2,0 miljoen. De budgetten kennen
geen onderverdeling tussen organisatie- en opdracht budget.
97. Over de contributies aan (inter)nationale organisaties zijn meerjarige
afspraken gemaakt en zijn de bedragen voor 38% juridisch verplicht. Zou
een overzicht kunnen worden gegeven van de hoogte van de bedragen
die vallen onder de 62% niet-juridische verplichting en hoe deze bedragen
precies zijn verdeeld?
Antwoord
Het budget bedraagt in totaal € 3,7 miljoen, waarvan 62% niet-juridisch
verplicht (€ 2,3 miljoen). Dit betreft een groot deel van het budget voor
bijdragen aan internationale organisaties die weliswaar niet juridisch
verplicht zijn, maar wel bestuurlijk verplicht zijn door aangegane
internationale afspraken. Dit bedrag is verdeeld in bijdragen aan: de
International Telecommunication Union (ITU) (€ 1,4 miljoen), The
European Telecommunications Standards Institute (ETSI) (€ 0,18 miljoen),
International Bureau of Weights and Measures (BIPM) (€ 0,21 miljoen) en
de European Communications Office (ECO) (€ 0,130 miljoen, dit is het
kantoor dat het Electronic Communications Committee van de European
Conference of Postal and Telecommunications Administrations
(CEPT-ECC)).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

33

98. Welke andere organisaties zorgen voor High Trust-ontvangsten?
Antwoord
Naast de Autoriteit Consument en Markt zorgt ook Agentschap Telecom
voor High Trust-ontvangsten.
99. Welk bedrag is Agentschap Telecom jaarlijks kwijt aan helikoptermetingen?
Antwoord
Agentschap Telecom zet helikoptermetingen in indien daar een concrete
aanleiding voor is binnen het geformuleerde toezichtkader. Daarom
worden er niet elk jaar met behulp van een helikopter metingen verricht.
Deze vluchten zijn meer uitzondering dan regel.
De kosten van de metingen per individuele zender bedragen gemiddeld
€ 2.300,– per vergunning, ervan uitgaande dat meerdere vergunningen
per vlucht kunnen worden gemeten. Veelal is dat het geval omdat er
meerdere vergunninghouders van een hoog opstelpunt gebruik maken.
De jaarlijkse kosten voor helikoptermetingen kunnen liggen tussen € 0,–
en € 15.000,–.
100. Welk deel van het werkprogramma van het CBS is niet Europees
verplicht?
Antwoord
5% van het werkprogramma is niet Europees verplicht.
101. Op welke wijze worden de apparaatsuitgaven in de hand gehouden?
Hoe wordt er voor gezorgd dat het toezicht efficiënt en effectief is? Hoe
wordt er voor gezorgd dat de toename in de kosten qua doorbelasting
naar marktorganisaties beperkt blijft?
De apparaatsuitgaven van de ACM worden gedaan binnen het
beschikbare apparaatsbudget. Het toegekende budget vormt de
begrenzing van de totale uitgaven van de ACM. Bij het uitoefenen van
haar toezichtstaken kiest de ACM in termen van efficiency en effectiviteit
voor een optimale aanwending van dat budget. Dit is bij de evaluatie van
ACM in 2014–2015 bevestigd door een extern onderzoek van Bureau
Kwink. In haar jaarverslag legt de ACM verantwoording af over de
uitgaven.
Slechts een deel van de kosten die samenhangen met het toezicht van de
ACM op naleving van wet- en regelgeving wordt doorberekend aan
marktorganisaties. De mogelijkheden voor doorberekening aan de markt
worden beperkt door de Instellingswet ACM en het Besluit doorberekening kosten ACM. Op basis van de jaarcijfers van de ACM over de
afgelopen jaren, die gehanteerd worden om de concrete bedragen voor
doorberekening vast te stellen, is ongeveer een kwart van de toezichtskosten door de markt en drie kwart door het Rijk gefinancierd.
102. Welke maatregelen bevatten de begrotingen voor 2018 om ervoor te
zorgen dat in 2020 2,5% van het bbp aan R&D wordt besteed? Hoeveel
procent van het bbp werd in 2016 aan R&D besteed?
Antwoord
Het bedrijvenbeleid, bestaande uit generiek beleid en topsectorenbeleid,
draagt via een versterking van het ondernemingsklimaat en via gerichte
stimulering van R&D bij aan gunstige voorwaarden voor R&D bij
bedrijven. In de begroting van EZ voor 2018 is op blz. 32–34 een
«Overzichtstabel bedrijfslevenbeleid en topsectoren» opgenomen waarin
de financiële middelen van diverse departementen zijn weergegeven voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

34

dit beleid. In de Beleidsagenda van de begroting zijn op blz. 8–11
beleidsontwikkelingen beschreven die erop gericht zijn om vernieuwing
maximaal de ruimte te geven, onder andere via een focus van het
topsectorenbeleid op maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën, via het opzetten van Invest-NL als Nederlandse financierings- en
ontwikkelingsinstelling en door het werken aan betere regelgeving die
ruimte biedt voor innovatie in sectoren met belangrijke vernieuwingsopgaven.
Het realiseren van de doelstelling van 2,5% van het bbp voor de
R&D-uitgaven in 2020 is een grote uitdaging. Het realiseren van die
doelstelling is nog niet behaald, o.a. door achterblijvende private
investeringen. Wel is er afgelopen jaren vordering bereikt gezien de
toename van de R&D-uitgaven van 1,90% van het bbp in 2011 naar 2,02%
van het bbp in 2015. In de brief in reactie op de motie van het lid Agnes
Mulder (CDA) zijn wegen beschreven waarlangs de komende jaren
belangrijke bijdragen geleverd kunnen worden aan een verdere verhoging
van de R&D-uitgaven (Kamerstuk 33 009, nr. 40). Het versterken van het
R&D-vestigingsklimaat en versterking van de hefboomwerking van
publieke middelen richting extra private R&D zijn hierbij hoofdelementen.
Het is nog niet bekend hoeveel procent van het bbp in 2016 aan R&D werd
besteed. Het CBS publiceert later deze maand (oktober 2017) voorlopige
R&D-cijfers over 2016.
103. Welk deel van de 2,02% bestaat uit overheidsuitgaven aan innovatie
en hoe hoog zou dit moeten zijn volgens de ambities van de regering?
Hoe zit dit bij de particuliere sector, uitgesplitst naar groot-, midden- en
kleinbedrijf?
Antwoord
De R&D-uitgaven kunnen worden uitgesplitst naar uitvoerders en
financieringsbronnen. Van de totale R&D-uitgaven ten bedrage van 2,02%
van het bbp in 2015 is 1,13% van het bbp uitgevoerd in de private sector
en 0,89% van het bbp in de publieke sector. Verschillen met financiering
van R&D door respectievelijk de private sector en de publieke sector
worden veroorzaakt door R&D-middelen die de overheid aan bedrijven
verstrekt in de vorm van onder andere subsidies en fiscale
R&D-faciliteiten en door medefinanciering door bedrijven van publiek
onderzoek. Met behulp van CBS-cijfers en WBSO/RDA-gegevens is
berekend dat de totale R&D-uitgaven in 2015 voor 46% uit overheidsfinanciering hebben bestaan en dus voor 54% uit private middelen. Bij de
R&D-uitgaven in de private sector is het aandeel van overheidsfinanciering 17%, waarvan driekwart WBSO/RDA.
Cijfers over de overheidsfinanciering van R&D-uitgaven in de private
sector uitgesplitst naar grootteklassen zijn beschikbaar in
R&D-financieringsdata van de OECD, waarbij momenteel 2014 het meest
recente jaar is. Door deze OECD-data te combineren met WBSO/RDAgegevens zijn cijfers per grootteklasse berekend voor het jaar 2014. Voor
bedrijven met minder dan 50 werkzame personen bedraagt het aandeel
overheidsfinanciering 39%, voor bedrijven met tussen de 50 en 250
werkzame personen 15% en voor bedrijven met 250 of meer werkzame
personen 11%. Dit grote verschil in percentages is het gevolg van het feit
dat de WBSO relatief sterk in het voordeel werkt van kleinere
R&D-verrichtende bedrijven.
Er zijn geen ambities geformuleerd voor het aandeel van overheidsfinanciering in de totale R&D-uitgaven en ook niet voor dat aandeel in de
R&D-uitgaven in de private sector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

35

104. Het Ministerie van Economische Zaken stimuleert in algemene zin het
ondernemerschap in Nederland. Op welke concrete manieren wordt het
stimuleren van ondernemersvaardigheden uitgevoerd?
Antwoord
De Kamer van Koophandel biedt namens het Ministerie van Economische
Zaken eerstelijns informatie over ondernemersvaardigheden via het
ondernemersplein en bijvoorbeeld via de KvK Online Ondernemers
Campus op de website van de KvK. Dit laatste is een mix tussen een
e-learning en een sociaal platform rondom verschillende thema’s.
Ondernemers kunnen zich zo aan elkaar spiegelen en van elkaar leren.
Daarnaast voert de Kamer van Koophandel samen met NLevator voor het
Ministerie van Economische Zaken het driejarige programma NLGroeit
uit. Het doel is om ondernemers met minimaal € 1 miljoen omzet in
contact te brengen met mentoren over hun groeivragen. Elke ondernemer
vult eerst de Groeitest in. In anderhalf jaar zijn er bijna 300 matches
tussen ondernemers en mentoren, daarnaast zijn er 350 ondernemers
gematcht met een mentor in peer-peer sessies. Daarnaast biedt Qredits
microfinanciering Nederland naast kredieten tot 250.000 euro ook
coaching- en begeleiding aan startende en kleine ondernemers. Het
betreft zowel online tools (e-learnings) als individuele coachingsgesprekken (met vrijwillige coaches). Het coachingsprogramma is mede
gerealiseerd met een investeringssubsidie van EZ (tot 2014).
EZ stimuleert verder met impulsgeld het Valorisatieprogramma 2010–2018
voor benutting van kennis vanuit de Universiteiten en Hogescholen. Via
het Valorisatieprogramma wordt een krachtige impuls aan regionale
initiatieven gegeven voor de introductie en het uitbouwen van het
ondernemerschapsonderwijs. Doel is het stimuleren van een ondernemende cultuur en houding binnen de kennisinstelling en tussen samenwerkende kennisinstellingen. Het programma subsidieert voorstellen van
regionale consortia bij het ontwikkelen van ondernemerschapsonderwijs
(bachelor, master en PhD), scholing van docenten in ondernemerschapsonderwijs, onderzoek naar ondernemerschapsonderwijs en specifieke
activiteiten gericht op samenwerking tussen studenten en bedrijven. Via
het Valorisatieprogramma zijn meer dan 150.000 studenten bereikt. Om dit
proces van inspireren, informeren en opleiden te versterken heeft EZ
samen met OCW (financiële) ondersteuning geboden voor de oprichting
en ontwikkeling van DutchCE, een parapluorganisatie voor de Nederlandse Centers for Entrepreneurship en Centra voor Ondernemerschap.
Dit centrum zet in op krachten- en kennisbundeling, inspiratie en
onderzoek, internationalisering en afstemming en coördinatie. Ook steunt
EZ het Nederlands Lectoren Platform Ondernemerschap (NLPO) bij hun
onderzoek naar een effectievere samenwerking tussen mkb en hbo.
Daarnaast zijn er nog initiatieven waarbij Startupdelta betrokken is, zoals
een online cursus van de vier Technische Universiteiten over ondernemerschap om studenten aan te moedigen en te ondersteunen om hun
innovatieve technologische ideeën in te zetten om een eigen bedrijf te
starten. Ook relevant is het convenant tussen Vereniging Hogescholen en
StartupDelta dat in september jl. is gesloten en dat gericht is op het
stimuleren van ondernemerschap binnen het hoger onderwijs (o.a. pilot
entrepreneurial master en Startup24, een 24 uurs event voor eerste en
tweedejaars studenten gericht op ondernemerschapsbevordering).
105. Op welke wijze wordt, naast innovatiegericht inkopen, ook verantwoord inkopen door overheden bevorderd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

36

Antwoord
Naast innovatiegericht inkopen zijn er nog zes thema’s relevant voor
maatschappelijk verantwoord inkopen namelijk: internationale sociale
voorwaarden, social return, milieuvriendelijk inkopen, biobased inkopen,
circulair inkopen en kansen voor het mkb.
Met het Plan van Aanpak Maatschappelijk Verantwoord Inkopen 2015 –
2020 heeft het Rijk (met name de ministeries van IenM, EZ, BZK, Buitenlandse Zaken en Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)) een heel scala
aan activiteiten ontplooid. Deze zijn onder meer gericht op professionalisering, stimulering van ambities en Europese samenwerking. Concrete
voorbeelden zijn: kennisverbreding en brede ondersteuning door PIANOo,
het oprichten van Communities of Practice, de leergang Circulair Inkopen
Academy, de expertpool, het Manifest MVI, de milieucriteriadocumenten
en de Koopwijsprijs.
Op dit moment wordt ook gewerkt aan een nieuwe systematiek van
benchmarking en monitoring. Doel hiervan is om beter inzicht te geven in
het aantal maatschappelijk verantwoorde inkopen door overheden en in
de bereikte effecten. Over de benchmark heb ik u eerder per brief
geïnformeerd (Kamerstuk 26 485, nr. 249).
106. Hoe wordt «een adequaat stelsel van intellectueel eigendom»
ingericht en hoe verhouden de taken van de Minister zich tot die van zijn
collega’s bij bijvoorbeeld Veiligheid en Justitie?
Antwoord
Een adequaat stelsel van «intellectueel eigendom» is een van de
instrumenten waarmee de overheid bedrijven in staat stelt concurrerend,
innovatief en duurzaam te opereren. Belangrijk daarbij is dat er een
evenwicht bestaat tussen enerzijds het beschermen van prestaties,
waarmee bedrijven tot innovaties worden gestimuleerd en anderzijds het
verspreiden en delen van in intellectuele eigendomsrechten neergelegde
kennis, waarmee vervolginnovaties en een gezonde concurrentie worden
bevorderd. De daarvoor beschikbare – grotendeels op mondiale en
Europese afspraken gebaseerde – wettelijke instrumenten zijn voldoende
adequaat om dit beleidsdoel te realiseren.
De Minister van Economische Zaken is in dit verband verantwoordelijk
voor de Rijksoctrooiwet 1995, de zaaizaad- en Plantgoedwet 2005, en de
wetgeving die in Benelux- verband is ontwikkeld met betrekking tot het
merken- en modellenrecht. De Minister van Veiligheid en Justitie is
verantwoordelijk voor de Auteurswet, de Wet op de naburige rechten, de
Databankenwet en de wet bescherming oorspronkelijke topografieën van
halfgeleiderproducten. Vanuit die bevoegdheidsverdeling werken de
betrokken ministeries nauw samen bij het ontwikkelen en implementeren
van het intellectuele eigendomsbeleid.
Voorts is van belang het mededingingsrecht en een efficiënt stelsel van
handhaving en rechtspraak.
107. Hoeveel technici zijn in 2016 afgestudeerd, uitgesplitst naar opleidingsniveau? Hoe verhoudt dit zich tot de investeringen in die verschillende opleidingsniveaus?
Antwoord
Op 26 juni jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over de jaarlijkse voortgang
en de monitor van het Techniekpact. De jaarlijkse voortgangsrapportage
beschrijft de ontwikkeling en geboekte voortgang op de twaalf doelen van
het Techniekpact. De rapportage monitor (ook te vinden op www.techniekpactmonitor.nl) laten zien dat de inspanningen van de landelijke en
regionale partners vruchten afwerpt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

37

In het mbo behaalden 42.920 bèta-technische studenten hun diploma in
2015/2016. In totaal behaalden 12.890 bètatechnici in het hbo hun diploma
in datzelfde collegejaar. Voor de universiteiten was dit aantal 10.213.
Afgaande op de toenemende instroom in het middelbaar beroepsonderwijs en hoger onderwijs zullen de aantallen afgestudeerde bètatechnici
verder toenemen. De instroom van studenten in de bètatechniek nam
tussen 2013/2014 en 2016/2017 toe met 2 procentpunt in het wo (nu 36%),
4 procentpunt in het hbo (nu 25%) en 3 procentpunt in het mbo (nu 32%).
Het Ministerie van Economische Zaken investeert niet in specifieke
bèta-technische opleidingsniveaus. De inzet van het Ministerie van
Economische Zaken met betrekking tot betatechnisch onderwijs is vooral
in natura via het programma Techniekpact, een «doe-pact», met concrete
acties, en met de nadruk op regionale aanpak. Op landelijk niveau
investeert het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap bijvoorbeeld via het Regionaal Investeringsfonds mbo.
108. Hoe worden via de verschillende bestaande Internationaal
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO)-convenanten de
IMVO-risico’s verminderd, daarbij de status en omvang van de convenanten in acht nemende?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar de recente brief van
28 september 2017, waarin de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking ingaat op de voortgang van de verschillende
IMVO-convenanten.
109. Hoe worden de vele sectoren zonder IMVO-convenant geholpen bij
het identificeren, voorkomen en verminderen van IMVO-risico’s?
Antwoord
Voor het convenantentraject vormen de KPMG sectorrisico analyse en het
SER advies uit 2014 het uitgangspunt aangezien deze zich richten op die
bedrijfssectoren waar de grootste IMVO risico’s zijn gesignaleerd (Zie
kabinetsreactie op het eindrapport MVO Sector Risico Analyse, Kamerstuk
26 485, nr. 197, 19 november 2014).
Bedrijven in sectoren die daar niet onder vallen kunnen voor het identificeren, voorkomen en verminderen van IMVO risico’s gebruik maken van
de uitgebreide informatie, diverse concrete tools zoals de risicochecker en
MVO steps en de helpdesk van MVO Nederland, die mede door de
overheid wordt gefinancierd. De sectoren ontvangen verder geen actieve
ondersteuning van overheidswege maar kunnen zelf in lijn met de
richtlijnen van de OESO initiatieven ontplooien om eventuele IMVO
gerelateerde risico’s te adresseren. Zij kunnen daarbij gebruik maken van
de ervaringen die in de verschillende convenanten trajecten zijn
opgedaan. MVO Nederland, RVO.nl en het Nationaal Contactpunt (NCP)
geven voorlichting over de implementatie van de OESO-richtlijnen.
110. Welke alternatieve financieringsvormen zijn in Nederland actief, wat
is hun omvang en relevantie ten opzichte van traditionele financieringsvormen?
Antwoord
In Nederland zijn er veel verschillende aanbieders van alternatieve
financiering. Zo zijn er (online)platforms die bemiddelen tussen
geldvrager en geldbieder (crowdfunding). Ook zijn er fondsen (zowel
risicokapitaal als vreemd vermogen) die financieren vanuit eigen balans
dan wel met extern vermogen van bijvoorbeeld pensioenfondsen. Te
denken valt bijvoorbeeld aan kredietunies, mezzanine en (achtergestelde)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

38

leningenfondsen. Tot slot zijn er meer gevestigde vormen van alternatieve
financieringsvormen met wel al een behoorlijke omvang, zoals leasing en
factoring. De aard, omvang en relevantie ten opzichte van traditionele
financieringsvormen zoals bankfinanciering is niet eenduidig weer te
geven. De markt is relatief jong en beperkt in omvang vergeleken met
bancaire financiering, maar heeft mede gedreven door fintechtoepassingen veel potentieel. Ook kunnen alternatieve financieringsvormen door de mogelijkheid tot stapeling met andere financieringsvormen een belangrijke complementaire functie hebben, ondanks dat de
omvang vaak bescheiden is. In de meest recente Panteia Financieringsmonitor, die uw Kamer op 13 oktober jl. ontving (Kamerstuk 32 637, nr. 294),
blijkt dat 55% van de microbedrijven (tot tien werkzame personen) met
een financieringsbehoefte in het komende jaar, aangeeft dit te willen doen
bij een alternatieve financier. Meer bedrijven zien kansen in alternatieve
financiering, al vertaalt dit zich in de financieringsmonitor vooralsnog niet
in een stijging van de financieringsaanvragen bij alternatieve financiers.
111. Op welke wijze gaat het Franse «Devoir de vigilance des entreprises
donneuses d’ordre» een bijdrage leveren aan het afdwingen van
verantwoord ondernemen bij Franse ondernemingen? Welke verschillen
zijn er tussen deze wet en de convenantenaanpak?
Antwoord
Ik verwijs u naar de brief van 28 september 2017, waar de Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking ingaat op de
voortgang van de IMVO-convenanten en IMVO-wetgeving andere landen.
Met betrekking tot het laatste onderwerp loopt op dit moment een
onderzoek waarvan de resultaten eind 2017 worden verwacht. Hierover zal
uw Kamer worden geïnformeerd.
112. Aangegeven wordt dat ondernemers gebruik kunnen maken van
diverse soorten ondersteuning, zowel financieel als inhoudelijk. In
hoeverre geeft het Ministerie van Economische Zaken ondersteuning aan
ondernemers die aanspraak willen maken op Europese ondersteuningsfondsen en hoe verhoudt dit zich tot de recente aankondiging van het
Europees Investeringsfonds (EIF)?
Antwoord
KvK en RVO.nl helpen ondernemers die zaken gaan doen in Europa met
het Enterprise Europe Network. KvK beantwoordt daarnaast vragen van
ondernemers over financieringsmogelijkheden, ook Europees, via haar
Financieringsdesk en organiseert bijeenkomsten over internationaal
ondernemen. RVO.nl biedt bedrijven instrumenten bij financiering van
onderzoek en innovatie via het programma Horizon2020.Het Nederlands
Investering Agentschap (NIA) helpt ondernemingen bij de toegang tot
financiering, in het bijzonder in de risicovolle fases als de markt alleen het
nog niet oppakt. NIA biedt ondersteuning bij toegang tot financiering door
banken, waaronder de Europese Investeringsbank (EIB) en het Europees
Investeringsfonds (EIF). Per 1 januari 2018 zal Invest-NL i.o., waar het NIA
in op zal gaan, ondernemers hierbij helpen. Het recent door het EIF
aangekondigde Dutch Growth Co-Investment Programme is ook door het
EIF in samenwerking met het NIA opgezet.
113. Welk deel van de aangekondigde 2,5 miljard euro grote kapitaalstorting is afkomstig van de reeds bestaande financieringsinstrumenten
die overgaan naar Invest-NL? Welk bedrag kan daadwerkelijk als nieuwe
investering worden aangemerkt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

39

Antwoord
De kapitaalstorting van € 2,5 miljard bestaat volledig uit nieuwe middelen.
Daarnaast zal Invest-NL de uitvoering op zich nemen van bestaande
financieringsinstrumenten, die voor rekening en
risico van de overheid zijn en daarmee los staan van het investeringskapitaal van Invest-NL.
114. Kan Invest-NL worden gebruikt door bedrijven om te investeren in
activiteiten in het buitenland? Zo ja, welke voorwaarden zijn hieraan
verbonden en welk doel dient dit?
Antwoord
Ja dat kan. Dit zal primair geschieden via de Joint Venture die Invest-NL
zal aangaan met FMO. De Joint Venture tussen Invest-NL en FMO vergoot
de slagkracht van Nederlandse ondernemers bij het realiseren van hun
internationale ambities en projecten die bijdragen aan economische en
maatschappelijke impact. Dit doet de Joint Venture door het helpen van
ondernemers, direct of indirect, bij het op de internationale markt brengen
van hun producten, het kunnen meedingen naar opdrachten van
buitenlandse partijen en het ontwikkelen en financieren van internationale
projecten. De Joint Venture biedt hierbij, additioneel aan de markt,
financiële producten en diensten aan die leiden tot een commercieel
haalbaar project. De voorwaarden worden nog uitgewerkt maar in ieder
geval zullen de afspraken voor exportfinanciering, zoals deze in de OECD
zijn afgesproken, gelden.
115. Welk budget binnen Invest-NL is beschikbaar voor directe participatie
in bedrijven en kunnen dit ook niet-startups of niet-scale-ups zijn? Welke
criteria worden hierbij voor start-up en scale-up gebruikt?
Antwoord
Invest-NL zal zowel een rol gaan spelen bij de doorgroei van start- en
scale-ups en innovatieve bedrijven, als bij risicovolle activiteiten van
ondernemingen op het gebied van grote transitie-opgaven, en ondersteuning geven aan Nederlandse bedrijven voor het internationaal
vermarkten van hun producten en oplossingen voor wereldwijde
vraagstukken. Het hanteert dus een breder ondernemingsbegrip dan
alleen start- en scale-ups, en maakt op voorhand geen onderverdeling in
de beschikbare budgetten.
116. Op welke manier investeert Invest-NL in de transitiegebieden? Welke
criteria worden hierbij gehanteerd?
Antwoord
De ontwikkeltak van Invest-NL zal ertoe bijdragen dat projecten die nu
onvoldoende van de grond komen op het terrein van de transitieopgaven, zoals in de energie(besparing) en verduurzaming, worden
vlotgetrokken. Tevens kan Invest-NL als regisseur optreden om met de
markt financieringsbronnen bij elkaar te brengen en kleinere projecten te
bundelen en te standaardiseren. In beide gevallen gaat het om het
financierbaar maken van bedrijven of projecten met zo veel mogelijk
private inleg.
De instelling kan vanuit de eigen balans ook bijdragen aan het financieren
van risicovolle, innovatieve projecten, bijvoorbeeld in de energietransitie,
waar die nu niet van de grond komen. Randvoorwaarde is dat de
kapitaalinjectie voldoende rendement genereert om te kwalificeren als
financiële transactie in het kader van het EMU-saldo. Tevens zijn randvoorwaarden dat er aanvullend aan de markt wordt gewerkt en dat sprake is
van een sluitende business case. Invest-NL is immers een financieringsinstelling en verstrekt geen (impliciete) subsidies. De instelling kan met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

40

eigen middelen inspelen op Europese regelingen, onder andere op
transitiegebieden, in die gevallen waarin een Europese regeling nationale
cofinanciering vereist.
117. Welke wereldwijde vraagstukken betreft het hier? Hoe wordt
voorkomen dat bijgedragen wordt aan verergering van een vraagstuk via
de exportkredietverzekering, zoals bijvoorbeeld is gebeurd in Brazilië?
Antwoord
De wereldwijde vraagstukken waarover gesproken wordt, betreffen de
Sustainable Development Goals. Het tweede deel van de vraag is eerder
door de beleidsverantwoordelijke bewindspersonen van Financiën en
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking beantwoord
(Kamerstuk 31 935, nr. 40). Hier is aangegeven dat uit het «final
statement» van het Nationaal Contactpunt OESO-richtlijnen (NCP)
duidelijk volgt dat de exportkredietverzekering (ekv) niet heeft bijgedragen
aan het ontstaan van vermeende negatieve gevolgen van een door het
NCP onderzocht project in Brazilië. Over de vraag of er negatieve
gevolgen zijn, laat het NCP zich overigens niet uit, omdat dit aan het
Braziliaanse NCP is om te onderzoeken. Onderdeel van het acceptatieproces van de ekv is een gedegen milieu en sociale beoordeling van een
project. Wanneer een project per saldo negatieve gevolgen heeft in het
«ontvangende» land, wordt er geen ekv verstrekt. Een dergelijke proces
zal ook gaan gelden in het kader van het toekomstige samenwerkingsverband tussen FMO Bank en Invest NL.
118. Hoe wordt ervoor gezorgd dat Invest-NL voor innovatieve projecten
wordt benut die anders moeilijk aan financiering kunnen komen?
Antwoord
Invest-NL wordt opgericht om gewenste investeringen in bedrijven en
projecten mogelijk te maken die vanwege hun onzekere risicorendementsverhouding of lange onzekere terugverdientijden onvoldoende financiering in de markt kunnen aantrekken. Invest-NL ondersteunt de ontwikkeling van projecten en bedrijven en krijgt daartoe
bestaande financieringsinstrumenten en een kapitaalstorting van in totaal
€ 2,5 miljard om financiering mogelijk te maken. Hierdoor worden de
expertises en middelen (voor projectontwikkeling, financieren en
verzekeren – nationaal en internationaal) op één plek samengebracht en
versterkt in een vormgeving die herkenbaar is voor de markt. Initiatieven
kunnen daarmee ook meer beroep doen op private financiering van onder
meer institutionele beleggers en Europese fondsen en programma’s.
Invest-NL zal ondersteuning bieden bij de business development van
startende en doorgroeiende innovatieve bedrijven, en bij het tot stand
komen van risicovolle projecten. In beide gevallen gaat het om het
financierbaar maken van bedrijven of projecten met zo veel mogelijk
private inleg.
Voor situaties waarin bestaande financieringsinstrumenten onvoldoende
soelaas bieden, beschikt Invest-NL over eigen middelen (kapitaal) voor het
verstrekken van (co)financiering en om financieel te kunnen participeren
als aandeelhouder. De instelling kan ook bijdragen aan het financieren van
risicovolle, innovatieve projecten, bijvoorbeeld in de energietransitie,
waar die nu niet van de grond komen.
119. Waarom is het nodig Invest-NL op 1 januari 2018 al operationeel te
laten zijn op bepaalde gebieden? Welke gebieden zijn dit concreet? En
worden hiermee onomkeerbare stappen gezet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

41

Antwoord
Nederland staat, net als de rest van de wereld, voor grote transitie- en
investeringsopgaven: denk aan de energietransitie, verduurzaming van de
productie, digitalisering van private en publieke sectoren, de bereikbaarheid en het versterken van het groei-, innovatie- en exportvermogen
van het bedrijfsleven.
Om deze investeringen samen met de markt tijdig aan te jagen heeft het
kabinet aangekondigd in de brief van 10 februari jl. over de oprichting van
Invest-NL (Kamerstuk 28 165, nr. 266). zo veel mogelijk per 1 januari 2018
starten met de onderdelen en activiteiten van Invest-NL die genoemd zijn
Het betreft het ontwikkelen van projecten en bedrijven, het uitvoeren van
overheidsinstrumenten gericht op financiering, en mogelijk enkele
investeringen in kansrijke projecten en bedrijven die zich al aandienen. Tot
de oprichting van Invest-NL als zelfstandige instelling zal dat vanuit de
huidige publieke organisaties en begrotingen onder directe ministeriële
verantwoordelijkheid en verantwoording gebeuren.
Wanneer uit de ontwikkelactiviteiten projecten of investeringskansen
komen met een zeer urgente financieringsbehoefte die niet zelfstandig
door de markt ingevuld kunnen worden, maar die passen in de doelstellingen van Invest-NL, kan, zoals gemeld in de brief van 30 juni jl.
(Kamerstuk 28 165, nr. 269), door het kabinet worden overwogen om
vooruitlopend op Invest-NL zelf te investeren vanuit de rijksbegroting. Het
kabinet zal, indien deze situatie zich voordoet voordat Invest-NL statutair
is opgericht, uiteraard zorgen dat dit gebeurt conform de vereisten van de
Comptabiliteitswet en het staatssteunkader. Dit betekent dat deze
investeringen apart worden voorgelegd aan uw Kamer en de Europese
Commissie. Daarmee worden geen onomkeerbare stappen gezet zonder
het parlement te betrekken.
120. Is het niet verstandiger en zorgvuldiger om eerst de behandeling in
de Tweede- en Eerste Kamer op het gebied van Invest-NL af te ronden
voordat zaken in werking worden gezet?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 119.
121. Indien Invest-NL per 1 januari kan starten met mogelijk enkele
investeringen in kansrijke projecten en bedrijven, betekent dit dan dat
Invest-NL haar werk ook kan doen als onderdeel van de overheid? Wordt
hiermee beweerd dat de activiteiten kunnen plaatsvinden zonder dat de
activiteiten in een aparte rechtsvorm zijn vervat of is een private
rechtsvorm noodzakelijk?
Antwoord
Zoals in het antwoord bij 119 en 120 is aangegeven is het mogelijk om
vooruitlopend op Invest-NL al te investeren vanuit de rijksbegroting, wat
betekent dat deze investeringen apart worden voorgelegd aan het
parlement en de Europese Commissie.
Zoals in de rapportage van de werkgroep voor de Nederlandse
Financierings- en Ontwikkelingsinstelling is aangegeven (bijlage bij
Kamerstuk 28 165 nr. 266), is het probleem echter dat een aantal
geschetste knelpunten niet of moeilijk opgelost kan worden in een
volledig publieke omgeving en dat een deel van de oplossingsrichtingen
evenmin goed gerealiseerd kan worden met dergelijke instituties. Zo zijn
de mogelijkheden voor het verstrekken van risicokapitaal en het
aantrekken van Europese cofinanciering beperkt, en is er een beperkte
flexibiliteit van individuele regelingen die over de Rijksbegroting lopen
om adequaat in te spelen op de voortdurende veranderingen in zowel
vraag naar en aanbod van financiering. Samenwerken met private
financiële instellingen, en Europese instituties als EIB en EFSI en de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

42

bijbehorende status als National Promotional Bank, vereist daarbij onder
meer voldoende afstand tot de overheid8. Het kabinet geeft Invest-NL
daarom vorm als zelfstandige instelling in de markt zodat individuele
investeringsbeslissingen onafhankelijk en op basis van zakelijke overwegingen worden genomen, en meer en effectief gebruik wordt gemaakt van
Europese en private cofinancieringsinstrumenten.
122. Kunt u overige subsidies nader specificeren?
Antwoord
In onderstaande tabel is in afgeronde bedragen een uitsplitsing gegeven
van de overige subsidies voor het begrotingsjaar 2018.
Subsidie

Budget 2018 (x € 1.000)

Bijdrage Nederland Maritiem Land
Bijdrage Stichting Toekomstbeeld der Techniek
Uitfinanciering Innovatieve Onderzoeksprogramma’s
Uitfinanciering Valorisatie
Green Deal Laadinfrastructuur

257
165
502
2.461
1.561

Totaal

4.946

123. Waarom zijn de belangrijkste beleidsmatige mutaties binnen Artikel 2
niet allen afzonderlijk genoemd? Kunt u deze alsnog nader toelichten in de
context van Artikel 2?
Antwoord
De belangrijkste mutaties worden toegelicht als onderdeel van de
Beleidsagenda. In de Verdiepingsbijlage (bijlage 2) worden deze mutaties
eveneens benoemd in combinatie met eventuele overige relevante
mutaties. In de beleidsartikelen zelf wordt conform de richtlijnen
begrotingspresentatie «Verantwoord Begroten» per begrotingsinstrument
een korte toelichting gegeven op doel en werking.
124. Welk deel van alle innovatiesubsidies is bestemd voor het stimuleren
van de duurzame economie?
Antwoord
De innovatieregelingen op beleidsartikel 2 zijn primair gericht op het
stimuleren van innovatie. Deze regelingen kunnen echter indirect ook
bijdragen aan een duurzame economie. Er zijn echter regelingen die
specifiek de duurzaamheid bevorderen. In dit kader kunnen bijvoorbeeld
de EFRO-subsidies genoemd worden waarvan de focus ligt op innovatie
en een koolstofarme economie, maar ook de bijdragen aan de Green Deal
Laadinfrastructuur en de middelen voor Small Business Innovation
Research.
125. Hoe verklaart de regering het structurele verschil van ca. 18 miljoen
euro tussen de geschetste uitgaven op beleid artikel 2 in de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2018 versus de geschetste uitgaven in de
horizontale toelichting in de «nota over de toestand van ’s Rijks
Financiën»?

8

Mededeling van de Europese Commissie over «The role of National Promotional Banks (NPBs)
in supporting the Investment Plan for Europe», 26 november 2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

43

Antwoord
In de horizontale toelichting worden de bedragen die onder de Homogene
Groep Internationale Samenwerking (HGIS) vallen buiten beschouwing
gelaten, omdat deze onder een afzonderlijk budgettair kader vallen. Deze
uitgaven worden separaat gepresenteerd in de HGIS-nota 2018. Op artikel
2 betreffen de HGIS-budgetten zijn: het budget voor de Innovatieattachés
(€ 6,6 miljoen), de NFIA (€ 10,2 miljoen), en de bijdragen World Tourism
Organization (UNWTO, € 0,3 miljoen), World Intellectual Property
Organization (WIPO, € 0,4 miljoen) en de Stichting ter Bevordering van de
Uitvoer (SBU, € 1 miljoen).
126. Welke ICT-projecten lopen of zijn in voorbereiding bij zowel het
departement als uitvoerende organisaties van het departement?
Antwoord
Bij EZ lopen tientallen ICT-projecten waarvan de grootste (> € 5 miljoen)
worden gepubliceerd op het Rijks ICT-dashboard. Op dit dashboard staan
momenteel acht lopende projecten vermeld waarvan drie nog in 2017
zullen worden afgerond (DICTU-cloud (€ 32,7 miljoen), AMRI
(vernieuwing van een bancair systeem ten behoeve van garantstellingen)
(€ 8,3 miljoen) en eDU (Elektronisch Dienstverlening Uitvoering) (€ 21,7
miljoen)). De beide Cloudwerkplek-programma’s (samen ruim € 70
miljoen) zullen in 2018 worden afgerond. De overige programma’s Blik op
NVWA (o.a. vernieuwing van het Inspectiesysteem van de NVWA)(€ 36
miljoen), Gamma (Vernieuwing van de primaire processystemen bij AT)
(€ 10,8 miljoen) en Phoenix+ (vernieuwing van de dataverzamelingssystemen bij CBS) (€ 41 miljoen) lopen door tot na 2018. Het programma
Kerngezond bij de Kamer van Koophandel (gericht op verbetering van het
Handelsregister) bevindt zich in de opstartfase.
Het Bureau ICT-toetsing is vanaf de tweede helft 2015 actief en richtte zich
in eerste instantie op nieuwe projecten. De volgende EZ-programma’s zijn
door het BIT getoetst:
– Het programma Blik op NVWA is inmiddels twee maal getoetst waarbij
de aanbevelingen zijn overgenomen.
– Het programma Phoenix+ wordt op dit moment door het BIT getoetst.
De uitkomst hiervan is nog niet bekend.
– Voor de programma’s Cloudwerkplek en Kerngezond zijn BIT-toetsen in
voorbereiding.
127. Hoe groot is de omvang van deze projecten, hoe lang is de
(verwachte) looptijd van deze projecten, heeft het Bureau ICT-toetsing
(BIT) over deze projecten advies uitgebracht en zo ja, luidde dit positief of
negatief?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 126.
128. Welke projecten zijn in de laatste jaren succesvol afgerond en welke
zijn als mislukt aan te merken?
Antwoord
EZ en voorheen ook LNV heeft sinds de invoering van het Rijks
ICT-dashboard tien projecten afgerond (BBR (onderdeel van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid), Aerius (Programmatische Aanpak Stikstof),
Geo-Nu (vernieuwing van geografische systemen bij RVO.nl), E&F (nieuw
financieel systeem EZ), IB (verbetering InformatieBeveiliging), eDV
(Elektronische Dienstverlening), NHR (Nieuwe Handelsregister), DDV
(Programma Digitale Dienstverlening), Carmen (verbeteren Relatiebeheer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

44

bij RVO.nl) en TenderNed). Eén project (ZaakGerichtWerken-Service bij
DICTU) is geannuleerd toen de aanbesteding geen resultaten opleverde.
129. Kunt u de post onderzoek en opdrachten nader specificeren?
Antwoord
In onderstaande tabel is de post onderzoek en opdrachten nader
gespecificeerd voor het begrotingsjaar 2018.
Onderzoek en opdrachten

Budget 2018 (x € 1.000)

Beleidsondersteunend onderzoek
CBS-statistieken
Opstartkosten Unified Patent Court
Small Business Innovation Research (SBIR)
Incidentele uitgaven

2.374
1.100
400
716
245

Totaal

4.835

130. Wat veroorzaakt de forse daling van de post Topsectoren overig?
Antwoord
Deze post bestaat voor een groot deel uit voormalige FES-projecten (zoals
COMMIT en HTSM). Omdat deze projecten in 2017 bijna volledig worden
uitgefinancierd, laten de uitgaven in 2018 een forse daling zien.
131. Waaruit bestaat de post ICT-beleid?
Antwoord
De post ICT-beleid in de EZ-begroting bevat de programmamiddelen voor
ICT-beleid. Deze middelen worden in 2018 voor ca. driekwart besteed aan
het beheer en (door)ontwikkeling van de voorzieningen van de «digitale
overheid», ook bekend als de Generieke Digitale Infrastructuur (GDI)
waaronder berichtenbox bedrijven, Mijn Overheid voor Ondernemers,
eID/ETD-stelsel, etc. Circa een kwart wordt besteed aan opdrachten en
programma-activiteiten op het vlak van «digitale economie» waaronder
team ICT en maatschappelijke domeinen en ICT, maar ook cyber security.
132. Wat is het budget voor het Adviescollege Toetsing Regeldruk in 2018
respectievelijk 2019 en de jaren erna?
Antwoord
ATR moet haar begroting voor 2018 nog aanbieden aan EZ. Afgesproken
is dat ATR haar begroting voor 2018 uiterlijk 1 december aanlevert. Naar
verwachting bedraagt de totale jaarbegroting van ATR ca. € 1,7 miljoen.
Hiervan bestaat ca. € 1,2 miljoen uit kosten voor personeel en
huisvesting, die worden betaald uit artikel 40 (apparaat). De benodigde/
gevraagde bijdrage van EZ vanuit programmamiddelen voor «Regeldruk»
betreft dus ca. € 0,5 miljoen.
133. Wat verklaart de dip in 2018 van het budget voor de post «regeldruk?
Antwoord
De dip in 2018 van het budget voor de post «regeldruk» wordt verklaard
door de overboeking naar het apparaatsbudget voor de huisvestingskosten van het Adviescollege Toetsing Regeldruk
(€ 130.000 in 2018) en de overboeking naar het bijdrage instrument van
RVO.nl voor de uitvoering van het programma Regelhulpen (€ 360.000 in
2018).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

45

134. Hoe verhoudt het percentage Nederlandse deelnemers, zowel
succesvol als niet-succesvol, aan Horizon 2020 zich tot het percentage
niet-Nederlandse deelnemers?
Antwoord
Het gemiddelde slagingspercentage voor Nederlandse stakeholders ligt
met 16,1% opvallend hoger dan het EU-gemiddelde van 12,6%. In de
eerste plaats komt dit door de hoge kwaliteit van Nederlandse voorstellen
door bedrijven en kennisinstellingen, maar ook door advisering en
begeleiding van indieners van voorstellen door RVO.nl. Hierdoor is sinds
de start van Horizon 2020 ruim € 2 miljard aan Nederlandse indieners
toegekend. Nederland staat hiermee op een zesde plaats in Europa. Dit is
een goede prestatie, zeker gezien het feit dat de concurrentie in Horizon
2020 substantieel is toegenomen in vergelijking met het zevende
kaderprogramma: het aantal ingediende voorstellen is met bijna 76%
toegenomen. Het percentage Nederlandse indieners (zowel succesvol als
niet succesvol) is 5,5% van het totaal. In combinatie met het beschikbare
budget is de concurrentie ook een van de verklaringen waarom het
gemiddelde EU-slagingspercentage laag ligt en niet-succesvolle indieners
veelal wel kwalitatief goede voorstellen hadden.
135. Is er Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO)cofinanciering beschikbaar van het Rijk voor het integratieonderdeel van
het Europees migratiebeleid?
Antwoord
Nee. De landsdelige EFRO-programma’s richten zich op innovatie en
duurzame energie met het mkb als belangrijkste doelgroep. Dit zijn ook de
prioriteiten voor de grensoverschrijdende EFRO-programma’s waar
Nederland bij betrokken is (de zgn. INTERREG A programma’s) met
daarnaast het thema arbeidsmobiliteit. Voor dit thema geldt dat vluchtelingen met een status kunnen deelnemen aan een INTERREG-project op
dat terrein. De prioriteiten zijn vastgelegd na overleg tussen betrokken
partijen, waaronder decentrale overheden, en de Europese Commissie
voor de programmaperiode 2014–2020. De middelen van het Rijk voor
cofinanciering van EFRO-projecten worden op bovengenoemde prioriteiten ingezet. Dit betekent dat er in Nederland binnen de
EFRO-programma’s geen ruimte is voor het integratieonderdeel van het
Europees migratiebeleid en dat Rijkscofinanciering hier niet voor benut
wordt.
136. Welk effect heeft de premiestijging van de Borgstelling
MKB-kredieten (BMKB) op het tot op heden verstrekte aantal garanties
gehad?
Antwoord
Het aantal BMKB-aanvragen is o.a. afhankelijk van de economische
conjunctuur en de risicoacceptatiebereidheid van banken. De invloed van
de premieverhoging per 1 januari 2017 kan daarom niet eenduidig worden
vastgesteld. De benutting op 31 augustus 2017 stond op € 369 miljoen,
ten opzichte van € 407 miljoen op dezelfde datum een jaar eerder.
Daarmee blijft de huidige benutting dus iets achter vergeleken met 2016.
Aan het eind van het jaar kan worden bekeken of deze terugval substantieel is en welke oorzaken hier mogelijk aan ten grondslag liggen.
137. Is het aantal faillissementen van bedrijven dat gebruik maakt van een
lening met BMKB-garantie gedaald of gestegen en is de recente premiestijging hiermee gerechtvaardigd gebleken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

46

Antwoord
Halverwege 2017 zijn er iets minder faillissementen van bedrijven met een
BMKB-lening dan halverwege 2016. Het is echter te vroeg om de conclusie
te trekken dat de premieverhoging wel of niet gerechtvaardigd is. De
premieverhoging had tot doel om de regeling meer kostendekkend te
maken door middel van hogere inkomsten, omdat de regeling over een
periode van jaren te weinig kostendekkend was geweest. De resultaten
van de BMKB hangen sterk samen met de economische conjunctuur. Om
te oordelen over de noodzaak van de premieverhoging moet daarom
gekeken worden naar de kostendekkendheid van de BMKB over een
gehele conjunctuurcyclus.
138. Kunt u in een meerjarige tabel inzichtelijk maken welke middelen op
de aanvullende post gereserveerd zijn voor het Ministerie van Economische Zaken? Kunt u daarbij ook een uitsplitsing maken per beleidsterrein, in miljoenen nauwkeurig?
Antwoord
Een overzicht van de middelen op de aanvullende post is opgenomen in
bijlage 10 van de Miljoenennota (Verticale Toelichting). Voor EZ gaat het
om de volgende twee posten.
X € 1 miljoen

2018

Invest-NL ontwikkelkosten
NVWA

25

2019

2020

2021

19

19

19

Invest-NL ontwikkelkosten
De (nationale en internationale) ontwikkeltak van Invest-NL ontvangt in
2017 en 2018 middelen via de EZ-begroting. De middelen voor de jaren na
2018 (€ 19 miljoen per jaar) zijn gereserveerd op de Aanvullende Post.
NVWA
Om de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) beter in staat te
stellen haar rol als autoriteit uit te oefenen, is er € 25 miljoen gereserveerd in 2018.
139. Voor welke doeleinden zijn de middelen op de aanvullende post,
gereserveerd voor het Ministerie van Economische Zaken, beschikbaar?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 138.
140. Kan worden aangegeven wat wordt bekostigd met de 19 miljoen euro
structureel op de aanvullende post bij Financiën vanaf 2019 voor
Invest-NL en op welke wijze dit leidt tot bijdragen aan de doelstellingen
van Invest-NL?
Antwoord
De € 19 miljoen die vanaf 2019 structureel op de aanvullende post bij
Financiën zijn gereserveerd, zijn bestemd voor het intensiveren van de
ontwikkelactiviteiten van Invest-NL, die thans worden uitgevoerd door het
Nederlands Investerings Agentschap en FMO NL Business. Zoals in de
brief van 10 februari jl. (zie Kamerstuk 18 165, nr. 266) is toegelicht
betreffen de ontwikkelactiviteiten zowel ondersteuning bij de business
development van startende en doorgroeiende innovatieve bedrijven als
ondersteuning bij het tot stand komen van projecten. In beide gevallen
gaat het om het financierbaar maken van bedrijven of projecten met zo
veel mogelijk private inleg. De ontwikkeltak van Invest-NL zal ertoe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

47

bijdragen dat projecten die nu onvoldoende van de grond komen op het
terrein van de transitie-opgaven, zoals in de energie(besparing) en
verduurzaming, worden vlotgetrokken. Tevens kan Invest-NL als regisseur
optreden om met de markt financieringsbronnen bij elkaar te brengen en
kleinere projecten te bundelen en te standaardiseren.
141. Hoe zijn de extracomptabele fiscale regelingen opengesteld voor
Nederlandse inwoners en ondernemers op de BES-eilanden?
Antwoord
De in de vraag bedoelde fiscale regelingen staan niet open voor inwoners
op de BES-eilanden.
142. Uit de begroting blijkt dat het budget van de WBSO wordt verlaagd.
Wat is de reden hiervoor?
Antwoord
De afdrachtvermindering speur- en ontwikkelingswerk (WBSO) is een
gebudgetteerde fiscale regeling en kent een structureel budget van
€ 1.205 miljoen. In de budgetsystematiek van de WBSO (en voorheen de
RDA) worden onderuitputtingen en overschrijdingen in jaar T-1 gecompenseerd in jaar T+1. In 2016 (T-1) kende de WBSO een overschrijding van
het budget met € 65 miljoen die dient te worden gecompenseerd in 2018
(T+1). Samen met een onderuitputting van de RDA uit 2014 van € 23
miljoen die aan het WBSO-budget 2018 wordt toegevoegd leidt dit tot een
correctie (d.w.z. verlaging) van het WBSO-budget 2018 met € 42 miljoen.
Dit verklaart de dalende lijn. De WBSO-budgetsystematiek brengt met zich
mee dat de parameters van de WBSO jaarlijks aangepast moeten worden
aan het beschikbare budget. Uitgaande van de huidige inzichten betekent
dit naar verwachting een daling van het tarief van de tweede schijf van
16% naar 14% en een daling van de eerste schijf van 32% naar 31%. Ook
andere ingrepen zijn mogelijk. Het kabinet zal dit jaar de parameters voor
de WBSO 2018 definitief vaststellen en de Kamer hierover informeren.
143. Hoe verklaart de regering de dalende lijn ten aanzien van de fiscale
regeling «innovatiebox»?
Antwoord
In het Belastingplan 2017 is voor de innovatiebox uitvoering gegeven aan
afspraken die in het kader van het Base Erosion and Profit Shifting
(BEPS)-project van de Organisatie van Economische Samenwerking en
Ontwikkeling (OESO) zijn gemaakt. Daarvoor zijn de voorwaarden voor de
toepassing van de innovatiebox aangepast. Winst die samenhangt met
speur- en ontwikkelingswerk dat is uitbesteed aan andere bedrijfsonderdelen komt – kort gezegd – niet altijd meer in aanmerking voor de
innovatiebox (nexus-benadering). Daarnaast bestaat vanaf 2017 de toets
of voor een immaterieel activum gebruik kan worden gemaakt van de
innovatiebox (naast het voortbrengingsvereiste) uit twee extra stappen.
De eerste toets is of voor het speur- en ontwikkelingswerk dat heeft geleid
tot het activum een S&O-verklaring is afgegeven. Daarmee wordt geborgd
dat sprake is van (technische) innovatie. Deze toets geldt voor zowel
grotere als kleinere belastingplichtigen. Als tweede stap moeten grotere
belastingplichtigen toetsen of voor het activum een tweede toegangsticket
(octrooi, kwekersrechten) aanwezig is. Door deze wijzigingen voldoet een
belastingplichtige minder snel aan de voorwaarden van de innovatiebox.
De dalende lijn bij de innovatiebox in 2017 en 2018 is een gevolg van de
bovenstaande aanpassingen in de innovatiebox.
144. Hoe verklaart de regering de dalende lijn ten aanzien van de fiscale
regeling «afdrachtvermindering speur- en ontwikkelingswerk»?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

48

Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 142.
145. Kan er nader aangegeven worden waar het budget beschikbaar voor
het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) aan besteed
wordt? Zijn er resultaten bekend over besteed geld? Hoeveel geld is er
beschikbaar gesteld?
Antwoord
EZ verstrekt jaarlijks een subsidie aan het NBTC gericht op het bevorderen
van Nederland als aantrekkelijke bestemming voor vakanties, zakelijke
bijeenkomsten en congressen.
Deze jaarlijkse subsidie wordt verstrekt vanuit een kaderbeschikking die
elke vier jaar opnieuw wordt vastgesteld. Over de huidige periode, die van
2016–2019 loopt, ontvangt NBTC een jaarlijkse subsidie van € 8.469.000.
Dit bedrag wordt jaarlijks opgehoogd met de beschikbare loon- en
prijsbijstelling.
Over de huidige subsidieperiode zijn de volgende streefwaarden
afgesproken:
1. Aantal internationale bezoekers op basis van marketingactiviteiten: 6,2
miljoen;
2. Internationale bestedingen: € 4,1 miljard;
3. Aantal bezoeken aan het online platform Holland.com: 50 miljoen;
4. Economische waarde bids internationale congressen: € 72 miljoen;
5. Cofinancieringspercentage overige partijen: minimaal 50%.
Aan het eind van de subsidieperiode vindt een evaluatie plaats, deze
evaluatie wordt aan uw Kamer aangeboden. (Onderzoek Realisatie
Streefwaarden Subsidie NBTC 2012–2015, bijlage bij Kamerstuk 26 419, nr.
61). Tijdens de subsidieperiode levert het NBTC jaarlijks een voortgangsrapportage, met de ontwikkeling van de streefwaarden.
Naast de jaarlijkse subsidie heeft EZ in 2015, voor de periode 2016–2019,
eenmalig € 400.000,– extra ter beschikking gesteld om de HollandCity
spreidingsstrategie, die gericht is op het spreiden van toeristen in ruimte
en tijd, verder uit te werken. Provincies hebben elk € 25.000 bijgedragen.
146. Hoe wil de regering ervoor zorgen dat er voldoende ruimte blijft om
het Nederlands MKB te laten meeprofiteren van innovatiekansen in de
energiesector, aangezien er weinig meevallers in de aardgasbaten te
verwachten zijn maar de komende jaren wel veel innovatie nodig is om te
komen tot een betaalbare duurzame energievoorziening?
Antwoord
In de regelingen van de Topsector energie komt meer dan 50% van alle
deelnemers in subsidieprojecten uit het mkb. Het streven is om dit
aandeel in de toekomst te continueren. Er wordt op meerdere manieren
aandacht en ondersteuning gegeven aan het mkb vanuit de topsectoren,
onder meer via de regeling MKB Innovatiestimulering Regio en Topsectoren (MIT).
147. Hoe vast is de afspraak dat mogelijke meevallers in de gasbaten ten
goede komen aan het Toekomstfonds? Wanneer is er sprake van een
meevaller van gasbaten, ten opzichte van welke uitgangspositie?
Antwoord
Het Toekomstfonds wordt gefinancierd met de beschikbare middelen op
de EZ-begroting. Voor een overzicht van de meerjarig beschikbare
begrotingsmiddelen verwijs ik naar de budgettaire tabel art. 3 Toekomst-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

49

fonds van de EZ-begroting 2018 (blz. 66 en 67). Deze middelen zijn niet
afhankelijk van mee- of tegenvallers bij de gasbaten en stellen het
Toekomstfonds in staat om te voorzien in mkb-financiering.
In aanvulling daarop kan het Toekomstfonds gevoed worden met het
rendement op eventuele meevallers uit de aardgasbaten. Er is sprake van
dergelijke meevallers wanneer de gerealiseerde aardgasbaten in een
bepaald jaar hoger zijn dan de aardgasbaten zoals die voor dat betreffende jaar geraamd zijn in de Miljoenennota 2015. Deze raming wordt
herijkt als er beleidsmatige aanpassingen van de gasproductie plaatsvinden (Kamerstuk 34 000, nr. 5). Wanneer sprake is van lager gerealiseerde aardgasbaten, oftewel tegenvallers ten opzichte van de ijklijn
Toekomstfonds, heeft dit geen gevolgen voor het Toekomstfonds.
In de jaren 2015, 2016 en bij Voorjaarsnota 2017 is de oorspronkelijke
gasbatenraming, relevant voor het Toekomstfonds, herijkt als gevolg van
diverse beleidsmatige aanpassingen van de gasproductie.
Als gevolg van deze wijzigingen is er pas sprake van meevallers voor het
Toekomstfonds wanneer de gerealiseerde gasbaten in een bepaald jaar
hoger zijn dan de gasbaten zoals in onderstaande tabel is opgenomen
(stand actuele ijklijn aardgasbaten Voorjaarsnota 2017).
Bedragen x € 1 miljoen

Ijklijn aardgasbaten Miljoenennota
2017
Bijstelling n.a.v. beleidsmatige
aanpassingen (volume-effect) bij
Voorjaarsnota 2017
Actuele ijklijn aardgasbaten Voorjaarsnota 2017

2016

2017

2018

2019

2020

2021

6.500

6.350

6.000

6.250

5.250

1.800

–50

–250

–300

–300

–250

6.300

5.750

5.950

4.950

1.550

2022

2.100

Na de Voorjaarsnota 2017 is er geen sprake geweest van beleidsmatige
aanpassingen van de gasproductie. Daarom blijft de actuele ijklijn
aardgasbaten ongewijzigd.
Met de brief van 16 september 2014 (Kamerstuk 34 000, nr. 5) is uw Kamer
geïnformeerd dat vanwege fluctuaties in de productie, prijs en wisselkoers
het moeilijk voorspelbaar is wanneer en in welke mate meevallers in de
gasbaten zich zullen voordoen. Ook is de Kamer met deze brief geïnformeerd dat de verwachting is dat meevallers kleiner en minder frequent
zullen zijn dan in het verleden.
148. Het Toekomstfonds wordt betaald door meevallers in de aardgasbaten. Mochten de meevallers in de gasbaten de komende jaren tegenvallen, heeft u dan nog een andere manier om dit Toekomstfonds te
financieren zodat er voor het MKB genoeg financiële middelen blijven om
te kunnen investeren in duurzame innovaties?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 147.
149. Welke vestigingseisen worden gesteld aan bedrijven die gebruik
maken van het Nederlands-Californische Seed Capital fonds? Hoe lang
wordt van bedrijven die hiervan gebruik maken verwacht dat ze in
Nederland actief zijn?
Antwoord
Het gaat om ondernemingen die zowel in Nederland als in Californië actief
zijn of willen zijn. Om in aanmerking te komen voor financiering van het
fonds dienen de primaire bedrijfsactiviteiten in Nederland te worden
uitgevoerd. De verwachting is dat de bedrijven in Nederland actief blijven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

50

en kunnen internationaliseren met behulp van de Californische
regelingen.
150. Welke bijdrage levert de staat Californië aan het fonds?
Antwoord
De staat Californië heeft in de intentieverklaring toegezegd om via haar
infrastructuur en economische ontwikkelingsbank, Nederlandse bedrijven
in «smart & eMobility» die in Californië actief willen worden toegang te
geven tot haar garantieprogramma. Inmiddels zijn er meerdere Nederlandse bedrijven die hier gebruik van willen maken. De staat Californië
geeft zelf geen bijdrage aan het fonds, maar er wordt wel naar gestreefd
dat Californische bedrijven meefinancieren.
151. Kunt u aangeven welk deel van de innovatiekredieten betrekking
heeft op de energietransitie?
Antwoord
Het innovatiekrediet is een generiek instrument dat krediet verstrekt voor
cofinanciering van innovatieve technische en klinische ontwikkelingsprojecten. Het gaat om innovatieprojecten met een goede businesscase en
een concreet commercieel perspectief na afloop van het project, waardoor
er ook afloscapaciteit is om het krediet terug te kunnen betalen. Ook
bedrijven vanuit de sector Energie en op het gebied van energietransitie
maken hier gebruik van. Dit wordt niet apart gemonitord. Uit een
inventarisatie van RVO.nl over 2014–2016 blijkt het aantal projecten op het
thema «Groene Groei» in het Innovatiekrediet te fluctueren tussen 16 en
24%. Energie maakt onderdeel uit van dit thema.
152. Wat is de reden van de stijging in 2019 van de aardgasbaten en voor
de stijging in 2022 ten opzichte van 2021?
Antwoord
Op basis van de geraamde aardgasbaten in deze begroting is er geen
sprake van een stijging van de verwachte aardgasbaten in deze jaren (zie
ook de antwoorden op vraag 63 en 64). Op pagina 72 van de EZ-begroting
wordt alleen de ontwikkeling van de ijklijn voor het Toekomstfonds
weergegeven. Het Toekomstfonds wordt mede gevoed met eventuele
meevallers uit de aardgasbaten. Er is sprake van meevallers wanneer de
gerealiseerde aardgasbaten in een bepaald jaar hoger zijn dan de
aardgasbaten zoals die voor dat betreffende jaar geraamd zijn in de
Miljoenennota 2015. Deze raming wordt herijkt als er beleidsmatige
aanpassingen van de gasproductie plaatsvinden (Kamerstuk 34 000 XIII,
nr. 5).
153. In de begroting voor 2018 is er meestal sprake van het streven naar
een volledig duurzame energiehuishouding en soms van een CO2-arme
energievoorziening; hoe verhoudt deze terminologie zich tot de concrete
reductiedoelen van de regering?
Antwoord
In Europees verband is een doelstelling van 80–95% broeikasgasemissiereductie in 2050 voor de hele economie afgesproken ten opzichte van
1990. Deze doelstelling vormt ook uitgangspunt voor de Energieagenda
van het huidige kabinet.
154. Op welke wijze gaan de genoemde 15.000 voltijdsbanen gecreëerd
worden? In welke sectoren worden deze banen verwacht? Op welk
opleidingsniveau liggen deze banen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

51

Antwoord
De doelstelling uit het Energieakkoord is dat er in de periode 2014 – 2020
jaarlijks 15.000 voltijdsbanen worden gecreëerd, oftewel 90.000 banen
over deze gehele periode. In de Nationale Energieverkenning (NEV) 2016
wordt aangegeven dat nieuwe werkgelegenheid als gevolg van het
Energieakkoord vooral gecreëerd wordt door energiebesparingsmaatregelen en investeringen in hernieuwbare energie. Deze werkgelegenheid
wordt zodoende vooral gecreëerd in de bouwsector, de installatiesector
en de hernieuwbare energiesector. Er is geen specifiek beeld van het
opleidingsniveau van deze banen.
155. Hoeveel banen dreigen in de energietransitie verloren te gaan? In
welke sectoren worden verliezen in werkgelegenheid verwacht? Op welk
opleidingsniveau liggen deze banen?
Antwoord
Uit de NEV 2016 blijkt dat in de conventionele energiesector de werkgelegenheid de komende jaren afneemt, in het bijzonder door een afname van
olie- en gaswinning en raffinage. Tegenover deze daling wordt een
sterkere stijging van de werkgelegenheid verwacht die samenhangt met
de energienetten, hernieuwbare energie en energiebesparing. Daardoor
zal de werkgelegenheid in de gehele energievoorziening naar verwachting
toenemen naar 171 duizend voltijdsbanen in 2020. Er is geen specifiek
beeld van het opleidingsniveau van deze banen.
Totale werkgelegenheid energievoorziening (arbeidsjaren in duizenden
voltijdsequivalenten)

Conventionele energie
Energienetten
Hernieuwbare energie en energiebesparing
Totaal

2008

2010

2015

2020

63,3
19
35,3

69,9
19,3
38,3

77,6
29,6
49

63,2
33,8
73,8

117,6

127,5

156,2

170,8

Bron: NEV 2016

Welke gevolgen de energietransitie in de toekomst precies voor de
arbeidsmarkt zal hebben, is moeilijk te voorspellen. Daarom heeft het
kabinet de SER gevraagd om de effecten op de werkgelegenheid verder te
onderzoeken en wat dit betekent voor de verschillende sectoren en
regio’s.
156. Hoeveel banen zijn de afgelopen jaren verloren gegaan in de fossiele
sector? Welk percentage van de ontslagen werknemers is momenteel
werkloos?
Antwoord
Uit de NEV 2016 blijkt dat de werkgelegenheid die samenhangt met
conventionele energieactiviteiten (de fossiele activiteiten) de afgelopen
jaren is gestegen van ongeveer 70.000 voltijdsbanen in 2010 naar bijna
78.000 voltijdsbanen in 2015.
157. Welk percentage van de middelen uit het Nationaal Energiebespaarfonds is terecht gekomen bij de huishoudens met de laagste 10% aan
inkomen? Hoeveel is dat voor de inkomensgroep met de 10% daaropvolgend laagste inkomen? Kan dit voor deze regeling per deze stappen
van 10% voor alle huishoudens worden uitgesplitst?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

52

Antwoord
De vraag zoals die is gesteld, is niet te beantwoorden op basis van de
gegevens van het Nationaal Energiebespaarfonds (NEF). Dit komt doordat
de toetsing en administratie van leningen regelmatig betrekking heeft op
slechts één persoon in een huishouden die de lening aanvraagt, terwijl de
vraag en de CBS-gegevens over het hele huishouden gaan. Daarnaast is
de definitie van het door het NEF geadministreerde «toetsinkomen» bij
het verstrekken van leningen anders dan de inkomensdefinitie van het
CBS.
158. Welk percentage van de middelen van de regeling Subsidie energiebesparing eigen huis is terecht gekomen bij de huishoudens met de
laagste 10% aan inkomen? Hoeveel is dat voor de inkomensgroep met de
10% daaropvolgend laagste inkomen? Kan dit voor deze regeling per deze
stappen van 10% voor alle huishoudens worden uitgesplitst?
Antwoord
Bij de Subsidie energiebesparing eigen huis worden geen inkomensgegevens van de aanvragers opgevraagd. Het antwoord op de vraag zoals
die is gesteld, is daarom niet te geven.
159. Klopt het dat mensen met een minimuminkomen dan wel uitkering
niet in aanmerking komen voor een lening vanuit het Nationaal Energiebespaarfonds? Kunnen de criteria om voor deze regeling in aanmerking te
komen worden toegelicht?
Antwoord
Het NEF sluit mensen met een minimuminkomen dan wel uitkering niet
uit. Het toetsinkomen van de aanvragers moet echter wel voldoende zijn
om de lasten van een nieuwe lening naast de bestaande lasten te kunnen
dragen volgens de normen en gedragscode voor consumptief krediet.
Om voor een lening in aanmerking te komen moeten aanvragers in elk
geval aan de volgende eisen voldoen:
– een eigen woning bezitten;
– voornemens zijn energiebesparende maatregelen in die woning door
te voeren die passen binnen het investeringsreglement van het
Nationaal Energiebespaarfonds;
– geen negatieve BKR-registratie hebben; en
– volgens de normen en gedragscode voor consumptief krediet ruimte
hebben om de rente en aflossing van de Energiebespaarlening te
betalen.
160. Klopt het dat het bedrag dat bespaard wordt op de energierekening
hoger is dan de afbetaling inclusief rente van leningen verstrekt via het
Nationaal Energiebespaarfonds?
Antwoord
Het Nationaal Energiebespaarfonds (NEF) berekent niet of de besparing
op de energiekosten hoger is dan de afbetaling inclusief rente van de
lening en hanteert dit ook niet als eis bij de lening. Voor een deel van de
mensen met een lening bij het NEF zal gelden dat de besparing op de
energiekosten gedurende de looptijd van de lening hoger is dan de
maandlasten van de lening. Dit geldt met name bij relatief goedkope
maatregelen die veel besparing opleveren, zoals spouwmuurisolatie en
vloerisolatie. Voor een ander deel van de mensen zal dit waarschijnlijk niet
het geval zijn. Dit komt omdat mensen hun keuze voor energiebesparende
maatregelen niet alleen baseren op de financiële besparing, maar
bijvoorbeeld ook op de argumenten milieu, comfort, waarde van de
woning, natuurlijk vervangingsmoment (ketel, kozijnen) en combineren bij
een verbouwing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

53

161. Kan er gespecificeerd worden welke energieregelgeving er volgens
de regering gestroomlijnd dient te worden en per wanneer?
Antwoord
Het wetsvoorstel tot wijziging van de Warmtewet en wetsvoorstel
Voortgang Energietransitie voor liggen op dit moment voor in de Tweede
Kamer. In de wijziging van de Warmtewet worden noodzakelijke stappen
gezet voor versterking van de markt voor collectieve warmtelevering. In
het wetsvoorstel Voortgang Energietransitie wordt onder andere meer
ruimte voor experimenten geboden en wordt ingegaan op de verkabeling
van hoogspanningsleidingen. Dit wetsvoorstel is door uw Kamer
controversieel verklaard.
De uitwerking van de transitiepaden zullen consequenties hebben voor de
Elektriciteits-, en Gas- en Warmtewet. Besluitvorming hierover is aan een
volgend kabinet.
162. Wat zijn criteria voor technologieën om onder «innovatie energietechnologie» te vallen en aanspraak te kunnen maken op financiering?
Antwoord
Er zijn verschillende regelingen voor energie innovatie, waarbij verschillende criteria gelden. In de Topsector energie wordt ingezet op een aantal
thema’s: urban energy (energie in de gebouwde omgeving, smart grids en
zonne-energie), wind op zee, bioenergie, energie & industrie en gas. Een
project scoort hoger in de competitie met andere projecten naarmate de
bijdrage aan de verduurzaming groter is, de bijdrage aan de economie
groter is, het project vernieuwender is en de kwaliteit groter is. De
regeling Demonstratie Energie Innovaties (DEI) richt zich op de bijdrage
die de betreffende innovatie kan leveren aan de Nederlandse economie.
Hierbij wordt getoetst op de bijdrage van de projecten aan werkgelegenheid, omzet en exportpotentieel. Ook hier gaat het om een tender
waarbij projecten onderling concurreren. Het budget van de
Hernieuwbare Energie Regeling (HER) wordt aan geschikte projecten
beschikt op volgorde van binnenkomst. Deze regeling is gericht op
kostenreducties van duurzame energieopties. Belangrijkste criterium
hierbij is dat het project moet leiden tot een besparing op de toekomstige
uitgaven aan subsidies in het kader van de regeling Stimulering
Duurzame Energieproductie (SDE+).
163. Wie bepaalt de «randvoorwaarden» voor «een veilige en verantwoorde winning van onze bodemschatten»?
Antwoord
Allereerst zijn de randvoorwaarden voor een veilige en verantwoorde
winning van onze bodemschatten in de Mijnbouwwet vastgelegd. Per
1 januari 2017 is de gewijzigde Mijnbouwwet in werking getreden. Deze
wijziging betreft onder meer het stellen van randvoorwaarden met
betrekking tot de risico’s voor veiligheid bij de instemming met een
winningsbesluit, het uitbreiden van de inspraakmogelijkheden en
adviesrechten en het versterken van de positie van Staatstoezicht op de
Mijnen als onafhankelijke toezichthouder.
Daarnaast kunnen, binnen de wettelijke kaders, verdere randvoorwaarden
gesteld worden bij de vergunningverlening door de Minister van
Economische Zaken. Ook heeft de inspecteur-generaal der mijnen in het
kader van toezicht de mogelijkheid te sturen op het veilig uitvoeren van
werkzaamheden bijvoorbeeld bij de aanleg van een boorgat.
164. Op welke wijze (welke wetgeving en/of aanvullende afspraken) wordt
er bij de «ruimtelijke inpassing van grote energie-infrastructuurprojecten»
de belangen van natuur en wilde dieren geborgd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

54

Antwoord
De belangrijkste bescherming van natuur en wilde dieren volgt ook voor
energie-infrastructuurprojecten uit de Wet natuurbescherming. Met een
milieueffectrapport en een passende beoordeling in het geval van
beschermde Natura 2000-gebieden, worden de verwachte effecten in
beeld gebracht en wegen deze mee in de besluitvorming. Indien een
energie-infrastructuurproject mogelijk negatieve effecten heeft op de
instandhoudingsdoelen van een Natura-2000 gebied is een vergunning op
grond van hoofdstuk 2 van deze wet nodig. Indien een energieinfrastructuurproject mogelijk negatieve effecten heeft op bepaalde
soorten is een ontheffing nodig op grond van hoofdstuk 3 van deze wet. In
de vergunning of ontheffing kunnen mitigerende maatregelen of andere
voorwaarden worden voorgeschreven. In het geval dat er geen MER-plicht
geldt, wordt er bij de opstelling van het bestemmingsplan/inpassingsplan
een ecologische voortoets uitgevoerd. Op basis daarvan kan dan voor het
project worden bepaald of er sprake is van een vergunning- of ontheffingsplichtige activiteit en of er wel of geen vergunning/ontheffing in het
kader van de Wet natuurbescherming moet worden aangevraagd.
165. Welke tools (gaan) worden ingezet om «mogelijkheden te bieden aan
lokale duurzame energie-initiatieven»?
Antwoord
Lokale energie-initiatieven worden op verschillende wijzen ondersteund.
Het gaat hierbij om (fiscale) regelgeving en financiering (postcoderoosregeling en salderingsregeling), kennisontwikkeling en -verspreiding, green
deals en innovatie-activiteiten. Daarnaast wordt via RVO.nl op ad-hoc
basis steun verleend aan activiteiten van energiecoöperaties, zoals
bijvoorbeeld monitoring, duiding van (fiscale) wet- en regelgeving en
voorbeelden van succesvolle werkwijzen. Besluitvorming over aanpassing
en/of uitbreiding van deze mogelijkheden is aan het volgende kabinet.
166. Is er voor de Kamer de mogelijkheid om te reageren op de
opgestelde transitiepaden alvorens ze als input voor INEK gebruikt
worden?
Antwoord
Momenteel wordt in kaart gebracht wat de opties zijn om in 2050 80 tot
95% minder CO2 uit te stoten (ten opzichte van 1990), mede op basis van
reacties van regionale overheden, maatschappelijke organisaties,
bedrijven, netbeheerders en kennisinstituten. De maatregelen die
zodoende genoemd worden in de uitwerking van de Energieagenda
betreffen met nadruk «mogelijke» maatregelen. De uitwerking van de
transitiepaden is onderdeel van een ambtelijk proces waar momenteel
nog aan wordt gewerkt. Het is aan een volgend kabinet om een besluit te
nemen over de invulling van het klimaat- en energiebeleid en hoe dit
wordt opgenomen in het concept integraal nationaal energie- en
klimaatplan (INEK).
167. Zullen de Europese minimumregels leidend zijn voor het Nederlandse energiebeleid of is Nederland bereid tot aanvullende maatregelen
en doelstellingen?
Antwoord
Zoals vermeld in de Energieagenda is het uitgangspunt van het Nederlandse energiebeleid het CO2-emissiereductiedoel voor 2050 uit het
Klimaatakkoord van Parijs. Momenteel wordt dit doel nader uitgewerkt in
de transitiepaden. Een besluit over de precieze nationale doelen en
streefcijfers die uit deze transitiepaden volgen, wordt aan een volgend
kabinet gelaten. Deze doelen en streefcijfers zullen vervolgens worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

55

opgenomen in het Integraal Klimaat- en energieplan (INEK).Overigens zijn
er op Europees niveau alleen nationale minimumdoelen gesteld voor
CO2-emissiereductie in de niet-ETS sectoren en voor energiebesparing.
Voor hernieuwbare energie en energie-efficiëntie zijn Europese doelen
afgesproken. Hiervoor gelden dus geen minimumgrenzen op nationaal
niveau en Nederland kan zelf zijn bijdragen aan deze doelen vaststellen in
het INEK.
168. Op welke wijze (met welke tools/frequentie) coördineert de regering
«het energiebesparingsbeleid via de verschillende vakministers»?
Antwoord
Het Ministerie van Economische Zaken zorgt voor regelmatig overleg
tussen de betrokken departementen over de voortgang van de doelen en
afspraken op het gebied van energiebesparing zoals opgenomen in het
Energieakkoord. De frequentie is afhankelijk van de voortgang van de
doelen en afspraken.
169.Wat wordt van de andere (welke) vakministers verwacht op het gebied
van energiebesparingsbeleid (doelstellingen/streefwaarden)?
Antwoord
In het Energieakkoord zijn doelen gesteld en afspraken gemaakt over
energiebesparing. Deze doelen en afspraken zijn sectorspecifiek. De
ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Infrastructuur
en Milieu en Economische Zaken zijn dan ook verantwoordelijk voor de
doelen en afspraken in de eigen sectoren.
170. Worden het concept en het definitieve INEK voorgelegd aan de
Kamer alvorens in de Europese Commissie ingediend te worden? Zo ja,
gaat dit een wetgevingstraject zijn en wat is dan de planning? Zo nee, hoe
gaat het verdere indieningstraject dan verlopen?
Antwoord
Het uitgangspunt van het kabinet is dat het concept en definitieve
Integraal Nationaal Energie- en Klimaatplan (INEK) breed geconsulteerd
worden alvorens deze worden ingediend bij de Europese Commissie.
Publieke consultatie en consultatie met buurlanden voorafgaand aan
indiening bij de Europese Commissie is een vereiste in het voorstel voor
de governance verordening. Uw Kamer zal hierbij worden betrokken. Het
moment van het indiening van het concept en het definitieve INEK is nog
onderdeel van de lopende onderhandelingen in Brussel. Het moment van
het indiening van het concept en het definitieve INEK is nog onderdeel
van de lopende onderhandelingen. Afhankelijk van het besluit over deze
data, zal het proces van consultatie en indiening van het concept INEK
mogelijk tegelijkertijd moeten plaatsvinden. Het streven van het Estse
voorzitterschap is om in december 2017 een algemene oriëntatie over het
voorstel voor governance voor de Energie Unie te bereiken. Mogelijk zal
dan meer duidelijkheid komen over de aanlevermomenten. Een besluit
over de precieze vorm en het verdere proces, inclusief de wijze waarmee
uw Kamer wordt betrokken, wordt aan een volgend kabinet gelaten.
171. Hoe verhouden de te verwachte transitiepaden zich tot de doelstellingen van het klimaatakkoord en de klimaatzaak?
Antwoord
Ambtelijk wordt in kaart gebracht de opties zijn om in 2050 80 tot 95%
minder CO2 uit te stoten (ten opzichte van 1990). Dit staat los van de
rechtszaak Urgenda/Staat der Nederlanden, aangezien het vonnis in deze
rechtszaak ziet op doelstellingen die lopen tot 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

56

172. Hoe wordt de energiedialoog vormgegeven, wie worden daarbij
betrokken en wat is hun invloed in de besluitvorming, welke beslispunten
zijn er, hoe voorkomt dit vertraging in het energiebeleid en hoe verhouden
de uitkomsten van de dialoog zich tot de transitiepaden en tot het
Integraal Nationaal Energie- en Klimaatplan?
Antwoord
De energiedialoog liep van 7 april tot 8 juli 2016. Met een brief is uw
Kamer op de hoogte gebracht van de uitkomsten van de dialoog
(kamerstuk 30 196, nr. 484). De energiedialoog heeft inhoudelijke
bouwstenen en breed draagvlak geleverd voor de Energieagenda, en
daarmee bijgedragen aan het tempo van de energietransitie. De
uitwerking van de Energieagenda levert input voor de invulling van het
Integraal Nationaal Energie- en Klimaatplan (INEK).
Het uitgangspunt van het kabinet is dat het concept en definitieve
Integraal Nationaal Energie- en Klimaatplan (INEK) breed geconsulteerd
worden alvorens deze worden ingediend bij de Europese Commissie.
Publieke consultatie en consultatie met buurlanden voorafgaand aan
indiening bij de Europese Commissie is een vereiste in het voorstel voor
de governance verordening.
173. Wanneer krijgt de Kamer het concept Integraal Nationaal Energie- en
Klimaatplan (INEK) toegestuurd?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 170.
174. Wat is de rol van woningcorporaties in het convenant energiebesparing gebouwde omgeving?
Antwoord
Het convenant energiebesparing in de gebouwde omgeving is ondertekend door UNETO-VNI, Energie-Nederland, Netbeheer Nederland, de
Nederlandse Vereniging voor Duurzame Energie, de Minister van BZK en
de Minister van EZ. In het convenant hebben deze partijen afspraken
gemaakt over verbeterd inzicht in het eigen energieverbruik voor
huishoudelijke en klein-zakelijke verbruikers, de ontwikkeling van de markt
voor energiebesparingsproducten en -diensten en financiële stimuli voor
besparingsmaatregelen. Maatregelen kunnen zich richten op de
gebruikers van kantoorgebouwen mits deze organisaties voor hun
energieverbruik niet onder de werking van de Wet Milieubeheer vallen, en
(ver)huurders, waaronder woningbouwcorporaties. De opbrengst van het
convenant moet additioneel zijn aan de overige afspraken uit het
Energieakkoord, waaronder de labelverplichting voor de woningbouwcorporaties die 5 PJ energiebesparing in 2020 moet opleveren.
Met de afspraken uit het convenant energiebesparing in de gebouwde
omgeving kan 10 PJ additionele finale energiebesparing gerealiseerd
worden in 2020. De eindverantwoordelijkheid voor de voorgenomen
besparing vanuit het convenant energiebesparing gebouwde omgeving
ligt bij de partijen die het convenant hebben ondertekend. De energieleveranciers hebben een belangrijke rol in het behalen van de voorgenomen
energiebesparing aangezien zij verantwoordelijk zijn voor het realiseren
van het verbeterd verbruiks- en kostenoverzicht waarop een aanzienlijk
deel van de besparing van 10 PJ is gebaseerd.
175. Vallen ook kantoorgebouwen binnen het convenant energiebesparing
gebouwde omgeving? Zo ja, bij wie ligt de eindverantwoordelijkheid voor
de voorgenomen besparing?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

57

Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 174.
176. Wat zijn de belangrijkste te verwachten wijzingen in de herziening
van de Warmtewet in dienst van de energietransitie?
Antwoord
Met de wijziging van de Warmtewet worden in de eerste plaats de nu
ervaren knelpunten, die naar voren zijn gekomen uit de evaluatie van de
Warmtewet, opgelost. Dit is belangrijk voor het draagvlak en daarmee een
belangrijk onderdeel van de gewenste energietransitie. Het gaat onder
meer om aanpassing van de reikwijdte van de wet, waardoor niet langer
zoals nu het geval is zowel het huurrecht als de warmtewet van
toepassing zijn, en het scheppen van helderheid ten aanzien van de
kosten van aansluiting en afsluiting en het beschikbaar stellen van
afleversets. Verder beoogt dit wetsvoorstel om de regelgeving voor
collectieve warmtelevering beter te laten aansluiten op toekomstige
ontwikkelingen in het kader van de energietransitie. Dit gebeurt onder
meer door meer ruimte te bieden waar dat mogelijk is, bijvoorbeeld in de
tariefstelling, en betere toegangscondities te creëren om de ingroei van
duurzame warmtebronnen mogelijk te maken.
Daarnaast voorziet de nota van wijziging bij het voorstel tot wijziging van
de Warmtewet in de bevoegdheid voor gemeenten om de aansluitplicht
op aardgas bij nieuwbouw te laten vervallen.
177. Is de besparingsopgave van 9 Petajoule energie via de «kaasschaafmethode» te behalen of zijn hiervoor fundamentele wijzigingen nodig?
Antwoord
De Minister van EZ en de Staatssecretaris van Financiën hebben in mei
jongstleden een akkoord bereikt met VNO-NCW en de brancheverenigingen over het Addendum op het MEE-convenant. Binnen het
Addendum zijn afspraken gemaakt met de deelnemers aan het
MEE-convenant om 9 PJ additionele finale energiebesparing te realiseren.
De 9 PJ wordt naar rato van energieverbruik onder de bedrijven verdeeld
in de vorm van een individuele besparingsopgave. Bedrijven moeten een
plan indienen waarin zij aanvullende energiebesparingsprojecten
opnemen om aan hun opgave te voldoen. RVO.nl beoordeelt deze
plannen. Bedrijven mogen onderling verevenen om aan hun opgave te
voldoen. Indien de bedrijven niet gezamenlijk aan de 9 PJ voldoen,
moeten de bedrijven met een tekort een boete betalen.
De verwachting van ECN is dat bedrijven binnen de structuur van het
MEE-convenant de 9 PJ energiebesparing kunnen behalen. Indien niet aan
de afspraken uit het Addendum wordt voldaan, zal een algemene
maatregel van bestuur (AMvB) met een energiebesparingsverplichting
aan uw Kamer worden aangeboden. In een dergelijke verplichting worden
bedrijven op individueel niveau verplicht om een bepaald percentage aan
energiebesparing te realiseren in de periode tot en met 2020.
178. Wordt er naast de ISDE-regeling, die slechts als bijkomend effect
energiebesparing realiseert, ook extra budget beschikbaar gesteld
specifiek gericht op energiebesparing in de bebouwde omgeving?
Antwoord
Eerder heeft de Minister van BZK via verschillende regelingen geld
beschikbaar gesteld voor energiebesparing in de gebouwde omgeving: de
Stimuleringsregeling energieprestatie huursector voor verhuurders van
sociale huurwoningen, het Nationaal Bespaarfonds met leningen voor
eigenaar-bewoners en Verengingen van eigenaren (VvE’s), de Subsidie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

58

energiebesparing eigen huis (SEEH) voor eigenaar-bewoners en VvE’s en
een budget voor gemeenten en bedrijven die energiebesparing stimuleren. De meeste van deze regelingen en fondsen lopen nog. Alleen het
budget van de SEEH voor eigenaar-bewoners en voor energieloketten van
gemeenten is uitgeput.
Als onderdeel van het convenant energiebesparing gebouwde omgeving
2020 wordt voor de jaren 2017 tot en met 2020 voor de ISDE-regeling van
mijn ministerie in totaal € 160 miljoen extra budget beschikbaar gesteld.
Met de ISDE-regeling wordt de aanschaf van onder meer kleinschalige
warmtepompen en zonneboilers gestimuleerd. Deze technieken hebben
een besparingseffect. Het extra budget zal in samenspraak met betrokken
partijen worden verdeeld over de jaren tussen 2017 tot en met 2020. Naast
het extra budget wordt ook ontzorging van eigenaar-bewoners gestimuleerd door het creëren van de mogelijkheid voor marktpartijen om een
collectieve voorafgaande aanvraag te kunnen doen. Dat biedt marktpartijen de mogelijkheid om aantrekkelijke buurt- of wijkgerichte aanbiedingen te ontwikkelen.
179. In hoeverre is het maximaal beperken van onderwatergeluid een
harde voorwaarde in de tender(s) voor windenergie op zee?
Antwoord
In de kavelbesluiten wordt, voorafgaand aan de tender, als harde
voorwaarde voorgeschreven wat het maximale onderwatergeluid mag
zijn. Er is een voorschrift opgesteld met een geluidsnorm welke afhankelijk is van het seizoen en het aantal funderingen dat geheid moet
worden.
180. In hoeverre is het een harde voorwaarde in de tender(s) voor
windenergie op zee dat er voor materialen wordt gekozen die duurzaam
zijn en die tegen begroeiing kunnen (waardoor kraamkamers kunnen
ontstaan)?
Antwoord
In de kavelbesluiten is een voorschrift opgenomen dat de vergunninghouder verplicht zich in te spannen om het park natuur-inclusief te
ontwerpen en te realiseren. Natuur-inclusief ontwerpen en realiseren kan
onder meer door materialen te kiezen waarop bepaalde waardevolle
organismen kunnen gaan groeien of die zodanig worden gevarieerd of
van vorm zijn dat ze schuilplaatsen kunnen bieden voor bijvoorbeeld
vissen.
181. Op welke wijze worden natuurgebieden op zee ontzien bij de aanleg
van windparken op zee?
Antwoord
In de procedures voor de aanwijzing van windenergiegebieden en de
kavelbesluiten wordt de externe werking van windparken op beschermde
natuurgebieden getoetst evenals de effecten op beschermde soorten met
behulp van (plan)milieueffectrapporten en daarin opgenomen passende
beoordelingen.
182. Kunt u aangeven hoeveel initiatieven marktpartijen tot dusverre
hebben genomen of in voorbereiding hebben met betrekking tot de
ontwikkeling van aantrekkelijke buurt- of wijkgerichte aanbiedingen,
aangezien daar ruimte voor komt binnen de Investeringssubsidie
duurzame energie (ISDE)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

59

Antwoord
In de ISDE is het mogelijk om een collectieve aanvraag te doen voor
meerdere apparaten op meerdere locaties. Zakelijke partijen (niet zijnde
particulieren), zoals woningcorporaties, verenigingen van eigenaren
(vve’s), bedrijven, decentrale overheden en energiecoöperaties, kunnen
dan een aantrekkelijk buurt- of wijkgericht aanbod doen voor de installatie
van meerdere installaties op meerdere locaties in één keer. Ik kan echter
geen specifiek getal geven voor dergelijke initiatieven, omdat onder
collectieve aanvragen binnen ISDE ook andersoortige initiatieven vallen.
183. Waar zou omgevingsmanagement niet op kunnen worden toegepast?
Antwoord
Omgevingsmanagement is een methode bedoeld om te komen tot betere
en daardoor snellere besluitvorming voor projecten in de fysieke
leefomgeving. Ik pas omgevingsmanagement waar mogelijk toe op alle
lopende als startende energieprojecten onder de Rijkscoördinatieregeling.
Bij startende projecten is er meer tijd en ruimte om dit te doen dan bij
projecten die al een aantal jaren lopen of hun afronding naderen. De
principes achter het omgevingsmanagement (vroeg in gesprek met
belanghebbenden, bouwen aan duurzame relaties en -oplossingen, in
gesprek zijn aan de hand van belangen in plaats van standpunten en
transparante besluitvorming) zijn breder toepasbaar, bijvoorbeeld bij
beleidsprocessen. Deze principes pas ik daarom ook toe in de regionale
energiestrategieën en de transitiepaden.
184. Wat wordt specifiek bedoeld met «waar mogelijk worden de
uitgangspunten van omgevingsmanagement toegepast aangaande
projecten onder de Rijkscoördinatieregeling»? Houdt dit in dat er nog
steeds zonder vroegtijdige inspraak gehandeld kan en zal worden?
Hetzelfde wordt gevraagd ten aanzien van besluitvorming over de
ruimtelijke inpassing door gemeenten en provincie.
Antwoord
Bij alle energieprojecten onder de Rijkscoördinatie is sprake van inspraak,
op verschillende momenten in de procedure waaronder aan het begin.
Omgevingsmanagement ondersteunt de besluitvormingsprocedure van
de Rijkscoördinatieregeling in de vorm van aanvullende omgevingsconsultaties, juist ook voorafgaand aan de formele RCR- procedure. Bij
startende projecten is er meer tijd en ruimte om dit te doen dan bij
projecten die al een aantal jaren lopen of hun afronding naderen.
Gemeenten en provincies hebben vanuit hun bevoegd gezag te maken
met dezelfde wettelijke mogelijkheden voor inspraak.
185. Wordt, met het oog op draagvlak, ook de mogelijkheid tot participatie
en meedelen in opbrengsten door direct omwonenden van grote
energieprojecten verder onderzocht?
Antwoord
Het openstellen van projecten voor financiële participatie en het meedelen
in de opbrengsten is aan de eigenaars en initiatiefnemers van de
verschillende projecten. Steeds vaker stellen gemeenten en provincies
hier ook eisen aan. Ook vanuit EZ worden initiatiefnemers opgeroepen
aandacht te besteden aan omgevingsmanagement, en daarmee ook om
waar opportuun financiële participatie mogelijk te maken. Dit gebeurt
onder andere aan de hand van gedragscodes die in verschillende sectoren
(wind, olie en gas) inmiddels zijn opgesteld.
186. Kan worden toegelicht waarom per 2018 de post ISDE-regeling niet
meer als aparte post wordt opgevoerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

60

Antwoord
De ISDE zal ook in de jaren 2018 e.v. als aparte post worden verantwoord.
Ten behoeve van de ISDE-regeling wordt jaarlijks een bedrag afgezonderd
van de voor de SDE+ beschikbare middelen. Welk deel is afhankelijk van
het beroep dat naar verwachting op de regeling zal worden gedaan, onder
meer gebaseerd op ervaringsgegevens. Eind 2017 zal het budget voor de
ISDE voor 2018 worden vastgesteld, mede op basis van het beroep dat in
2017 op de regeling is gedaan.
187. Kan worden toegelicht waarom per 2018 de post Elektrisch rijden niet
meer als aparte post wordt opgevoerd?
Antwoord
Vanaf 2018 valt elektrisch rijden niet meer onder artikel 4, maar onder
artikel 2. Op dit artikel worden op verschillende posten middelen
beschikbaar gesteld voor elektrisch vervoer. Zo is onder de post «Groene
Groei en Biobased Economy» € 0,3 miljoen beschikbaar voor subsidie aan
het Nationaal Kennisplatform Laadinfra. Verder is onder «overige
subsidies» € 1,56 miljoen beschikbaar voor de Green Deal Laadinfra.
Tenslotte is voor de uitvoering van het beleid met betrekking tot elektrisch
vervoer € 0,8 miljoen beschikbaar als onderdeel van de bijdrage aan
RVO.nl.
188. Hoeveel ontvangen de huishoudens met de laagste 10% inkomen aan
ISDE-subsidie? Hoeveel is dat voor de inkomensgroep met de 10%
daaropvolgende laagste inkomens? Kan dit voor de ISDE-regeling per
deze stappen van 10% voor alle huishoudens worden uitgesplitst?
Antwoord
Dat is mij niet bekend. Zoals vermeld kunnen naast woningeigenaren en
huurders (particulieren) ook woningcorporaties, decentrale overheden en
bedrijven (zakelijke markt) subsidie aanvragen. Bij het aanvragen van
subsidie wordt niet gevraagd naar het inkomen van het huishouden
aangezien dat niet relevant is voor de beoordeling van de subsidieaanvraag, ook omdat de installatie dan al geïnstalleerd en betaald is. De ISDE
is immers ontworpen om op eenvoudige wijze subsidie aan te vragen met
zo min mogelijk administratieve lasten en lage uitvoeringslasten. Dit past
binnen het rijksbreed bindend raamwerk voor uitvoering van subsidies
(RUS) en het streven naar een doelmatige uitvoering.
189. Welk percentage van de SDE+-regeling is tot nu besteed aan
mestvergisters en biomassa?
Antwoord
In mijn brief van 27 januari 2017 (Kamerstuk 31 239, nr. 255) is de stand
van zaken van de stimuleringsregelingen voor hernieuwbare energieproductie weergegeven. Hierin zijn de kasuitgaven voortkomend uit de SDE+
regelingen vermeld per kalenderjaar en uitgesplitst naar categorieën,
waaronder biomassa. Opwekking van hernieuwbare elektriciteit, warmte
en gas middels mestvergisting is daarvan een deelverzameling. Met de
openstellingen van de SDE+ van 2012 tot en met 2016 is een verplichting
van in totaal € 2,5 miljard aangegaan voor mestvergisting. Dit is de
maximale verplichting over de looptijd van subsidiebeschikkingen, die
afhankelijk van de werkelijke energieproductie en de marktprijzen voor
energie tot uitbetaling kan komen. In 2016 bedroegen de kasuitgaven voor
mestvergisting uit de SDE+ € 12,7 miljoen, dit staat gelijk aan 7,4% van
SDE+ kasuitgaven in het betreffende jaar.
190. Hoeveel geld zit er in 2018 in de begrotingsreserve duurzame
energie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

61

Antwoord
Begin 2017 bedroeg de stand van de begrotingsreserve duurzame energie
€ 1.474 miljoen. Ten tijde van het opstellen van de begroting was de
verwachting dat daaraan eind 2017 een bedrag van per saldo € 233
miljoen zou worden toegevoegd, zodat de stand van de begrotingsreserve
begin 2018 € 1.707 zou bedragen. Inmiddels is de verwachting dat er eind
2017 per saldo € 262 miljoen zal worden toegevoegd, waarmee de
begrotingsreserve begin 2018 zou uitkomen op € 1.736 miljoen.
Overigens moet daarbij worden aangetekend dat bij deze standen van de
begrotingsreserve geen rekening is gehouden met een bijstelling van de
ramingen van de uitgaven voor duurzame energie (en de inzet daarbij van
de begrotingsreserve of een deel daarvan) in verband met het aantreden
van een nieuw kabinet.
191. Op welke aanname is de daling voor de bijdrage voor de uitkoopregeling gebaseerd en is dit realistisch aangezien er na 2020 een toename in
de seismiciteit wordt voorzien en aangezien stapeling van schades leidt
tot een toename van het aantal onherstelbare dan wel onverkoopbare
woningen in de gaswinningsregio?
Antwoord
De budgetreeks op pagina 80 in de tabel «budgettaire gevolgen van beleid
artikel 4» voor de uitkoopregeling heeft, zoals toegelicht op pagina 86,
betrekking op de vrijwillige uitkoopregeling voor woningen die loodrecht
onder de hoogspanningslijnen staan van 220 kV en 380 kV verbindingen
en 110 kV en 150 kV verbindingen buiten de bevolkings-kernen.
Op artikel 5 »Meerjarenprogramma Nationaal Coördinator Groningen»
staan middelen voor «instrumentarium woningmarkt». Er is € 10 miljoen
beschikbaar voor de opzet van het woonbedrijf en € 4 miljoen voor het
fonds achterstallig onderhoud. In de pilot koopinstrument wordt de
daadwerkelijke uitkoop door NAM gefinancierd. Zij heeft hiervoor € 10
miljoen beschikbaar gesteld.
Dit betreft echter de uitkoop in relatie tot aardbevingsschade en houdt
geen verband met de vrijwillige uitkoop van woningen onder hoogspanningskabels in de reeks op artikel 4.
Op dit moment wordt er gewerkt aan de invulling van het vervolg op de
pilot koopinstrument. Daarbij wordt ook gekeken wordt naar de termijn
waarvoor dit vervolg gaat gelden.
192. Hoe gaat de voorziene stijging van de ODE (opslag duurzame
energie) in 2018 vertaald worden naar de energierekening van
huishoudens? Wat betekent dit voor de energierekening van een
huishouden met een laag inkomen?
Antwoord
Met het wetsvoorstel tot wijziging van de Wet opslag duurzame energie
(in verband met de vaststelling van tarieven voor 2018), dat ik op
19 augustus jl. aan uw Kamer heb aangeboden, worden de tarieven voor
de Opslag Duurzame Energie vastgesteld, conform de afspraken die
hierover in het Regeerakkoord zijn gemaakt. Ondanks een verwachte
toename van de ODE in 2018 van circa 41 euro voor een gemiddeld
huishouden zal de energierekening voor een gemiddeld huishouden in
2018 naar verwachting niet of nauwelijks toenemen. Dit komt ten dele
door de ontwikkeling van de gas- en elektriciteitsprijzen. Daarnaast blijkt
uit de NEV 2016 dat het gemiddelde gas- en elektriciteitsverbruik voor
huishoudens in de jaren tot en met 2020 een dalende trend vertoont. Dat
komt door voortschrijdende energiebesparing en door toenemende
productie van zonne-energie op daken van woningen.
Over de specifieke ontwikkeling van de energierekening voor lage
inkomens is geen informatie voorhanden. Er is sprake van een heterogeen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

62

beeld dat onder andere afhankelijk is van de woonsituatie en de gezinssamenstelling waardoor geen eenduidig beeld kan worden geschetst.
193. Hoe gaat de voorziene stijging van de Opslag Duurzame Energie
(ODE) in 2020 vertaald worden naar de energierekening van huishoudens?
Wat betekent dit voor de energierekening van een huishouden met een
laag inkomen
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 192.
194. Hoeveel dragen de huishoudens met de laagste 10% aan inkomen bij
aan de ODE? Hoeveel is dat voor de inkomensgroep met de 10%
daaropvolgende laagste inkomens? Kan dit voor de ODE-regeling per deze
stappen van 10% voor alle huishoudens worden uitgesplitst?
Antwoord
Een eenduidig beeld omtrent het aardgas- en elektriciteitsverbruik naar
inkomensgroep van huishoudens ontbreekt en daarom is het op basis van
de beschikbare informatie ook niet mogelijk om de opbrengsten van de
ODE naar inkomensgroep te herleiden. Er is sprake van een heterogeen
beeld dat onder andere afhankelijk is van de woonsituatie en de gezinssamenstelling. Maar ook de leeftijd van eventueel aanwezige kinderen in het
gezin speelt een rol. Ook zijn woningtype, de grootte van de woning en
het bouwjaar van invloed op het energieverbruik. Dit heterogene beeld
doet zich binnen en tussen alle inkomensgroepen voor en leidt ertoe dat
geen eenduidige uitspraken gedaan kunnen worden over het specifieke
energieverbruik bij een bepaald inkomensniveau. Omdat het specifieke
energieverbruik derhalve onbekend is, kan ook niet exact becijferd worden
hoeveel huishoudens in afzonderlijke inkomensgroepen bijdragen aan de
ODE.
195. Waaruit is de post aardgasbaten over 2017 opgebouwd? Waarom
liggen de opbrengsten over 2017, ondanks verlaging van de gaswinning
in Groningen, hoger ten opzichte van 2016?
Antwoord
De aardgasbaten zijn opgebouwd uit afdrachten van NAM op basis van
privaatrechtelijke afspraken, afdrachten van olie- en gasmaatschappijen
op grond van de Mijnbouwwet, winstuitkeringen van Energie Beheer
Nederland (EBN) en dividenduitkeringen van EBN en GasTerra. In 2016
heeft er een eenmalige verrekening plaatsgevonden met EBN waardoor
de gasbaten in dat jaar extra werden verlaagd. In 2017 is van een
dergelijke verrekening geen sprake. Hierdoor zullen de aardgasbaten in
2017 naar verwachting hoger zijn dan in 2016.
Op grond van een overeenkomst tussen EBN en de Staat keerde EBN in
2015 maandelijks bijzondere winstuitkeringen uit. Als gevolg van de
aanzienlijke daling van de olie- en gasprijzen heeft EBN in het vierde
kwartaal van 2015 forse afwaarderingen moeten boeken op een aantal
deelnemingen. Als consequentie van de systematiek van maandelijkse
bijzondere winstuitkeringen, in combinatie met door EBN gerealiseerde
negatieve netto winsten in de maanden van het vierde kwartaal van 2015,
is er over het jaar 2015 door EBN meer aan voorlopige betalingen
uitgekeerd aan de Staat dan er netto winst over 2015 is gerealiseerd.
Daarom is in 2016 uiteindelijk een bedrag van € 453 miljoen van de Staat
aan EBN teruggestort (zie ook Kamerstuk 34 475 XIII, nr. 1). Om deze
verrekeningen in de toekomst te voorkomen, vinden de bijzondere
winstuitkeringen inmiddels op kwartaalbasis plaats en wordt er
gedurende het jaar door EBN een buffer van € 300 miljoen aangehouden,
die pas na afloop van het jaar wordt uitgekeerd aan de Staat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

63

196. Wat zijn de bijdragen aan projecten op het gebied van mijnbouw/
bodembeweging en hoe groot is de ondersteuning van de uitvoering van
de Rijkscoördinatieregeling (RCR)? Waaruit bestaat de ondersteuning in
de uitvoering van de RCR?
Antwoord
De bijdragen aan projecten op het gebied van mijnbouw/bodembeweging
bedragen € 4.567.000 en de ondersteuning van de uitvoering van de
Rijkscoördinatieregeling (RCR) door RVO.nl bedraagt € 2.344.000. De
ondersteuning in de uitvoering van de RCR wordt uitgevoerd door bureau
energieprojecten. Dit bureau voert de coördinatie uit van de voor RCR
projecten benodigde besluiten (vergunningen en ontheffingen).
197. Hoeveel fulltime-equivalent (fte) is er bij de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) gericht op dierenwelzijn en natuur?
Antwoord
Bij de NVWA zijn 93 fte werkzaam op het terrein van dierenwelzijn en 40
fte op het terrein van natuur, in totaal dus 133 fte (per 1 oktober 2017).
198. Voor welke doeleinden wordt er geld uit de begrotingsreserve
duurzame energie onttrokken?
Antwoord
De opzet van de begrotingsreserve duurzame energie is dat via deze
begrotingsreserve onbesteed gebleven middelen beschikbaar blijven voor
uitgaven in latere jaren voor hetzelfde doel, te weten duurzame energie.
Als er kasmiddelen voor duurzame energie in enig jaar niet zijn uitgegeven, dan worden deze gestort in de begrotingsreserve. In jaren waarin
meer uitgaven moeten worden gedaan voor duurzame energie dan er
kasmiddelen beschikbaar zijn in de begroting, kan een beroep worden
gedaan op de begrotingsreserve voor aanvulling van de begroting.
199. Waarom is ervoor gekozen om het resterende budget van de
duurzame energieregelingen in de begrotingsreserve duurzame energie te
storten?
Antwoord
Het totaal van alle voor duurzame energie beschikbare kasmiddelen is
nodig voor het bereiken van de doelstellingen. Minder duidelijkheid is er
over het moment waarop deze middelen nodig zijn. Daarom is er voor
gekozen om, als er in enig jaar middelen overblijven, de overgebleven
middelen beschikbaar te houden tot het moment dat ze wel benodigd zijn.
Dat gebeurt met gebruikmaking van de begrotingsreserve duurzame
energie.
200. Worden er naast de bijdragen in apparaatskosten Stichting COVA
over 2016 en 2017 nog verdere bijdragen gedaan aan deze stichting? Zo
ja, welke en over welke jaren?
Antwoord
De ontvangsten COVA op artikel 4 van de EZ-begroting betreffen de
ontvangsten uit hoofde van de voorraad-heffing die is vastgesteld in de
Wet voorraadvorming aardolieproducten 2012. De uitgavenreeks op
artikel 4 van de EZ-begroting betreft de doorsluis van de ontvangen
voorraadheffingen naar de COVA om de operationele kosten en financieringslasten van COVA te dekken. Zowel de ontvangsten als de uitgavenreeks op artikel 4 van de EZ-begroting zijn meerjarig geraamd op € 111
miljoen per jaar. De post apparaatskosten stichting COVA, die op artikel 40
van de EZ-begroting wordt vermeld, betreft het deel van de uitgaven (in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

64

2016 ca 1,7%) dat de COVA uitgeeft aan de kosten voor personeel,
huisvesting en afschrijving en de inhuur van diensten.
Buiten de jaarlijkse uitgaven aan de COVA, die worden verantwoord op de
uitgaven reeks «doorsluis COVA heffing» op artikel 4 van de EZ-begroting,
worden er geen andere bijdragen gedaan aan de Stichting COVA.
201. Is na 2018 helder in beeld hoe aardgaswinning leidt tot het ontstaan
van bodembeweging en aardbevingen?
Antwoord
Door het omvangrijke netwerk van seismometers in Groningen komen er
voortdurend nieuwe meetgegevens over aardbevingen beschikbaar. Deze
meetgegevens leren ons steeds meer over het mechanisme van aardbevingen. Omdat het verschijnsel zich afspeelt op grote diepte, blijft het
lastig – ook ná 2018 – om heel precieze voorspellingen over aardbevingen
te doen.
202. Kunt u een overzicht geven van alle buitenlandse kernreactorinitiatieven waarvan men nu voorziet dat die dezelfde taken zouden
kunnen uitvoeren als de Pallas-reactor?
Antwoord
De Hoge Flux Reactor (HFR) in Petten verzorgt momenteel 70% van de
Europese markt voor wat betreft het meest gebruikte isotoop
molybdeen-99. Samen met de BR-2 reactor in België wordt in bijna 100%
van de Europese behoefte voorzien. De BR-2 reactor heeft een licentie om
te produceren tot 2026. Er is nog niet besloten of deze reactor dan stopt of
nog een aantal jaren zal doorgaan met productie. Naast het diagnoseisotoop Molybdeen-99 produceert de HFR onder meer ook jodium-131,
lutetium-177 en iridium-192. Deze isotopen worden vooral gebruikt voor
therapeutische doeleinden (behandeling). Ook een toekomstige reactor zal
een uitgebreide scala van diagnostische- en therapeutische isotopen
kunnen moeten gaan produceren. Gezien de wereldwijde markt voor
isotopen, hoeft deze reactor niet per se in Nederland te komen. Pallas is
op dit moment wel het meest vergevorderde Europese initiatief om in de
toekomstige vraag naar medische radioisotopen te voorzien. De Pallas
reactor kan naar verwachting in 2025 operationeel zijn.
Nieuwe kernreactorinitiatieven in Europa zijn de FRM-II reactor in
Duitsland en de Jules Horowitz reactor in Frankrijk (verwachte opening in
2022). Beide reactoren samen zullen qua productieschaal ver onderdoen
voor de productie van de HFR en de BR-2. De FRM-II reactor draait al wel
maar is nog niet geschikt gemaakt voor het maken van molybdeen-99.
Hieraan wordt op dit moment gewerkt. De Jules Horowitz reactor zal zich
vooral richten op onderzoeksactiviteiten. De verwachting is dat deze
Franse reactor slechts een geringe hoeveelheid molybdeen-99 kan leveren
en geen andere isotopen kan produceren. Verder zal naar verwachting de
BR-2 reactor in België pas in 2034 worden opgevolgd door de Myrrhareactor. Nieuwe initiatieven buiten Europa (Argentinië en Korea) zijn zeer
kleinschalig en worden vanwege lange afstand en het verval in radioactiviteit als ongeschikt en inefficiënt beschouwd om de voorzieningszekerheid in Europa te borgen.
203. Hoe borgt u dat bij aantoonbare levensvatbaarheid van veiligere
alternatieven het Pallas-project wordt gestaakt ten gunste van het
veiligere alternatief?
Antwoord
In de besluitvorming over het Pallas project en mogelijke alternatieve
technologieën staat de borging van de voorzieningszekerheid van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

65

medische radioisotopen in Nederland centraal met in achtneming van de
voorwaarden die de overheid stelt aan nucleaire veiligheid en financiële
zekerheidsstelling. Ten aanzien van de nucleaire veiligheid ziet de
Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) er op toe
dat Pallas voldoet aan de voorwaarden die daaraan worden gesteld in
Kernenergiewet. Het standpunt van het huidige kabinet is dat de bouw en
exploitatie van Pallas privaat gefinancierd worden.
Zoals aangegeven in het eindrapport van de interdepartementale
hoogambtelijke werkgroep nucleair landschap (Kamerstuk 30 196, nr. 203)
is door het RIVM geconcludeerd dat er na sluiting van de HFR (voorzien in
2025) een reactor nodig is voor de productie van medische isotopen om
de internationale voorzieningszekerheid te garanderen. Op dit moment is
er geen volwaardige alternatieve productiemethode beschikbaar die op
voldoende schaal het gehele spectrum aan medische radioisotopen kan
leveren. Het is onzeker of een dergelijke productiemethode tijdig
beschikbaar komt, en, zo ja, hoe lang het zal duren voordat dergelijke
initiatieven technisch zijn uitontwikkeld. Het Lighthouse initiatief is
veelbelovend en heeft als voordeel dat er minder radioactief afval zal
worden geproduceerd. De technische haalbaarheid van het initiatief wordt
nog onderzocht en de techniek richt zich vooralsnog alleen op de
productie van één isotoop (Molybdeen-99). Als vervolg op het eindrapport
van de interdepartementale hoogambtelijke werkgroep nucleair landschap
wordt op dit moment verkend hoe beide trajecten zich tot elkaar
verhouden en in hoeverre ze elkaar op onderdelen kunnen versterken of
vervangen. Over de resultaten hiervan zal uw Kamer nader worden
geïnformeerd.
versterken of vervangen. Over de resultaten hiervan zal uw Kamer nader
worden geïnformeerd.
204. In hoeverre staat de heffing op aardolieproducten, bedoeld voor het
dekken van de kosten van het aanhouden van voorraden, de energietransitie in de weg?
Antwoord
De voorraadheffing op aardolieproducten, op dit moment 0,8 ct/l
motorbrandstoffen, dient om de exploitatiekosten te dekken van de
Stichting COVA (Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten).
Deze heffing staat de energietransitie niet in de weg. De COVA houdt een
groot deel van de strategische olievoorraden van Nederland aan. Met
deze voorraden geeft Nederland invulling aan de internationale verplichtingen in het kader van het IEA (Internationale Energie Agentschap) en de
EU (Europese Unie) tot het aanhouden van een strategische olievoorraad.
Deze worden ingezet in geval er een fysieke aanvoerverstoring optreedt in
Nederland of in de wereldoliemarkt. Hiermee wordt in geval van een
oliecrisis de stabiliteit van de oliemarkt verbeterd en wordt er zo veel
mogelijk vermijdbare economische schade voorkomen.
205. Op welke wijze komen investeringen die via de Demonstratieregeling
Energie-innovatie voor de export weer ten goede aan het duurzaamheidsbeleid? Wat zijn de verwachte opbrengsten en hoe vloeien deze weer
terug richting het Rijk?
Antwoord
Nederlandse bedrijven kunnen met de demonstratieregeling energieinnovatie (DEI) tot € 6 miljoen per project ontvangen voor het demonstreren van nieuwe innovatieve producten op het gebied van
hernieuwbare energie of energiebesparing. De nadruk ligt hierbij op de
bijdrage die de betreffende innovatie kan leveren aan de Nederlandse
economie. Hierbij wordt getoetst op de bijdrage van de projecten aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

66

werkgelegenheid, omzet en exportpotentieel. De DEI is een investeringssubsidie voor innovatieve producten die zonder subsidie nog niet
rendabel zijn. De verwachte opbrengsten vloeien dus niet direct terug
naar het Rijk. De investeringen komen wel ten goede aan het duurzaamheidsbeleid doordat innovatieve bedrijven leerervaringen opdoen
waarmee ze hun producten kunnen verbeteren en de toepassing van de
producten tot energiebesparing en hernieuwbare energieproductie in
Nederland leidt. Indien succesvol kunnen de producten (in de toekomst)
geëxporteerd worden.
206. Welke (soort) bedrijven en projecten ontvangen middelen via de
Demonstratieregeling Energie-innovatie?
Antwoord
Het grootste deel van de subsidies gaan naar het midden- en kleinbedrijf
(mkb).Van de subsidieontvangers betreft 60% het mkb en 30% grote
bedrijven, de resterende 10% betreft kennisinstellingen en overige partijen
zoals stichtingen en waterschappen. De projecten beslaan verschillende
onderwerpen, waaronder energiebesparing in de gebouwde omgeving en
industrie (50% van het toegewezen budget), en hernieuwbare energieproductie (36% van het toegewezen budget). Het gaat daarbij om innovatieve
projecten waarbij steeds voor het eerst een nieuwe techniek of nieuwe
dienst wordt toegepast.
207. Hoeveel bedrijven ontvangen middelen via de Demonstratieregeling
Energie-innovatie? Welk percentage van het totale budget van deze
regeling is dat?
Antwoord
In totaal ontvingen tot op heden 114 bedrijven subsidie via de demonstratieregeling energie-innovatie (76 mkb en 38 grote bedrijven). Samen
ontvingen deze bedrijven 84% van het totale budget. Het overige deel van
het budget gaat bijvoorbeeld naar kennisinstellingen. Deze gegevens zijn
gebaseerd op de jaren 2014 (start van de regeling) tot en met 2016.
208. Is er voldoende ruimte gereserveerd in de begroting voor eventuele
extra energiemaatregelen die moeten worden genomen naar aanleiding
van de Nationale Energieverkenning 2017?
Antwoord
De Nationale Energieverkenning 2017 (NEV 2017) zal naar verwachting
eind oktober of begin november worden gepubliceerd. Mocht uit de NEV
2017 blijken dat de doelstellingen uit het energieakkoord niet worden
behaald zonder aanvullend beleid, dan zal het nieuwe kabinet daar een
besluit over moeten nemen. Eventuele maatregelen moeten worden
ingepast in de begroting.
209. Welke aanwijzingen heeft u dat er in Nederland ETS-bedrijven zijn die
overwegen weg te gaan vanwege de CO2-kosten in hun elektriciteitsverbruik ten gevolge van emissiehandel, die u voor hen nu compenseert?
Antwoord
In gesprekken met de industrie hebben bedrijven hun zorgen hierover
kenbaar gemaakt. De industrie vindt een level playing field belangrijk en
ziet eventuele aantasting daarvan als beperkend voor investeringen in
Nederland.
Bij een beslissing over vestiging of gevestigd blijven, spelen voor
bedrijven vele factoren een rol, waarvan de prijs van energie er één is. Het
is niet mogelijk om dergelijke beslissingen terug te voeren op slechts één

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

67

van deze factoren. Regelingen zoals de compensatie van indirecte kosten
onder het ETS zijn echter wel onderdeel van de bredere overweging die
bedrijven maken. De regeling wordt in het kader van de evaluatie regeling
indirecte kosten ETS onderzocht. Ik zal uw Kamer over de uitkomsten van
de evaluatie informeren.
210. Hoeveel van het totale SDE+-budget gaat naar wind op zee, hoeveel
naar wind op land, hoeveel naar zonne-energie en hoeveel naar
biomassa?
Antwoord
Het aandeel van de verschillende technieken binnen de SDE+ verschilt per
jaar. Er worden vooraf geen budgetten per techniek bepaald, maar alle
toegestane technologieën dingen op basis van kostprijs mee naar het
beschikbare budget. Wind op zee, dat via aparte tenders wordt uitgerold,
vormt hierop een uitzondering. Graag verwijs ik u mijn brief van
27 januari 2017 (Kamerstuk 31 239, nr. 255, figuur 1) waar een overzicht is
gegeven van het verplichtingenbudget van de SDE+ over de verschillende
categorieën vanaf het jaar 2011. In de meest recente openstelling van de
SDE+ (voorjaar 2017) is het grootste deel van het budget toegekend aan
projecten met zonne-energie. SDE+ projecten ontvangen alleen subsidie,
indien zij daadwerkelijk hernieuwbare energie opwekken. Pas vanaf dan
zullen er kasuitgaven plaatsvinden. Voor een gedetailleerd overzicht van
de kasuitgaven per technologie verwijs ik u naar de jaarlijkse rapportage
op de website van RVO.nl.9
211. Hoeveel van het totale SDE+-budget gaat naar hoeveel bedrijven?
Antwoord
Met de SDE+ stimuleert het kabinet de kosteneffectieve uitrol van
hernieuwbare energieproductie. De SDE+ staat in beginsel open voor alle
ontwikkelaars van hernieuwbare energieprojecten, waaronder burgers,
bedrijven, instellingen en decentrale overheden. De enige uitzondering is
de rijksoverheid zelf. Hoewel het merendeel van de SDE+ wordt
toegekend aan bedrijven of consortia van bedrijven, hebben onder andere
stichtingen, verenigingen en decentrale overheden zoals gemeenten en
waterschappen SDE+ beschikkingen ontvangen. Bij de aanvraag van
projecten zijn vaak meerdere partijen betrokken, in dat geval wordt een
aanvraag ingediend door een projectconsortium met een daartoe
opgerichte entiteit. Daarom heb ik geen eenduidige informatie over het
aandeel bedrijven of huishoudens. Een volledig overzicht met projecten
en aanvragers die een beschikking hebben ontvangen is te vinden op de
interactieve database «Volg SDE+», op website van de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland.10
Gezien de minimale schaalgrootte waar de SDE+ zich op richt ligt het
minder voor de hand dat huishoudens gebruik maken van de SDE+. Ter
illustratie, de SDE+ staat open voor zonprojecten vanaf een omvang van
15 kWp, dat grofweg 60 zonnepalen omvat. Kleinschaligere projecten voor
hernieuwbare energie worden onder andere ondersteund door de
salderingsregeling, de postcoderoosregeling en de ISDE regeling.
212. Hoeveel van het totale SDE+-budget gaat naar hoeveel huishoudens?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 211.

9
10

https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/sde/feiten-en-cijfers/resultaten-2016
https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/sde/feiten-en-cijfers/volg-sde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

68

213. Welke indirecte kosten worden gecompenseerd met de
ETS-compensatieregeling? Welke (soort) bedrijven ontvangen middelen
uit deze regeling?
Antwoord
In het Energieakkoord is afgesproken dat de rijksoverheid compensatie
geeft aan energie-intensieve bedrijven voor de indirecte emissiekosten
van het EU-ETS en hiervoor in de periode 2013 tot en met 2020 budget
beschikbaar stelt. De subsidieregeling indirecte emissiekosten ETS
compenseert bedrijven die hogere elektriciteitskosten hebben als gevolg
van emissiehandel. Europese elektriciteitsproducenten zijn namelijk onder
het ETS verplicht om voor hun CO2-uitstoot emissierechten aan te kopen
en/of in te leveren. De kosten hiervan berekenen ze door in de elektriciteitstarieven. Vijftien sectoren die door de Europese Commissie worden
geacht te zijn blootgesteld aan een significant CO2-weglekrisico als gevolg
van de indirecte kosten ETS komen in aanmerking voor compensatie
hiervoor. Daarmee wordt bedoeld dat de indirecte emissiekosten als
gevolg van het ETS voor deze bedrijven een concurrentienadeel kunnen
vormen ten opzichte van bedrijven uit andere landen die niet deelnemen
aan het ETS. Hierdoor is er een risico op het weglekken van investeringen
en CO2-emissies naar landen buiten Europa waarbij CO2 niet of niet in
dezelfde mate wordt beprijsd. De bedrijven die voor deze regeling in
aanmerking komen zijn onder meer bedrijven uit de staal-, aluminium,
kunstmest- en papiersector.
In de Europese richtsnoeren voor staatssteun in het kader van ETS is
afgesproken dat de maximale steunintensiteit niet hoger mag zijn dan
85% van de indirecte emissiekosten voor de periode 2013, 2014 en 2016.
De steunintensiteit wordt richting 2020 afgebouwd naar 75% van de
indirecte emissiekosten. Nederland stelt daarbij als aanvullende eis dat de
aanvragers moeten zijn aangesloten bij een energiebesparingsconvenant
voor de industrie en in het jaar van de aanvraag een goedgekeurde
voortgangsverklaring in het kader van het convenant moeten kunnen
overleggen. Op die manier is er een extra prikkel voor energiebesparing
en wordt de eventuele verzwakking van de prikkel om de CO2-uitstoot te
verminderen ingeperkt.
214. Kan verder worden toegelicht waarom bedrijven worden gecompenseerd voor de ETS-regeling? Hoe verhoudt deze compensatieregeling zich
tot het beleidsdoel om via de ETS bedrijven te stimuleren duurzamer te
produceren?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 213.
215. Hoeveel ontvangen de huishoudens met de laagste 10% inkomen aan
SDE+-subsidie? Hoeveel is dat voor de inkomensgroep met de 10%
daaropvolgende laagste inkomens? Kan dit voor de SDE+-regeling per
deze stappen van 10% voor alle huishoudens worden uitgesplitst?
Antwoord
Voor de SDE+ wordt geen informatie ten aanzien van inkomensgegevens
van huishoudens uitgevraagd. Om deze reden kan ik uw vraag niet
beantwoorden.
216. Hoeveel geld is er gereserveerd voor de afvang, gebruik en opslag
van CO2?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

69

Antwoord
Er is € 4,36 miljoen gereserveerd voor de uitvoering van de projecten die
een subsidiebeschikking hebben gekregen onder het ERANET Cofund ACT
I programma. ACT is een Europese samenwerking, waarbij verschillende
Europese landen en de Europese Commissie internationale projecten
subsidiëren gericht op de ontwikkeling en toepassing van CCS.
Daarnaast is er € 2 miljoen gereserveerd om de kosten van CCS beter in
beeld te krijgen, wat belangrijk is om bredere uitrol te kunnen realiseren.
Dit budget wordt ingezet voor cofinanciering van haalbaarheidsstudies.
217. Ziet u carbon capture and storage (CCS) als «onvermijdelijk» bij het
volledig duurzaam maken van de elektriciteitsvoorziening of geldt deze
kwalificatie alleen voor de industrie?
Antwoord
De analyse van PBL en ECN, die ik 9 oktober jl. aan uw Kamer heb
aangeboden (Kamerstuk 32 813, nr. 155), laat zien dat CCS onvermijdelijk
is om 95% reductie ten opzichte van 1990 te halen in 2050. Hierbij is CCS
met name belangrijk om de industrie te verduurzamen, omdat er in een
aantal industriële sectoren vooralsnog geen alternatieven voorhanden
zijn. Voor de volledige verduurzaming van de elektriciteitsproductie lijken
er in 2050 kostenefficiëntere maatregelen te zijn. Echter, in de analyses is
gekeken naar de huidige technologieën. Mogelijk dat technologische
ontwikkelingen leiden tot kostenefficiëntere toepassing van CCS bij de
elektriciteitsproductie.
218. Geldt de garantie ook bij geothermie voor het risico (met name
tijdens de exploitatie) dat de opbrengst minder is dan vooraf ingeschat en
zo nee, op welke termijn wordt er een garantie gesteld voor dit risico?
Antwoord
De huidige garantieregeling (RNES) dekt het geologisch risico van een
aardwarmteproject, oftewel het risico dat er op de beoogde locatie een
minder grote volumestroom of een minder gunstige temperatuur kan
worden onttrokken dan voorzien.
Er bestaat op dit moment geen verzekering die een project tijdens de
exploitatiefase dekt. Dat betekent dat als zich tijdens de productie van de
duurzame warmte problemen voordoen, het risico bij de exploitant ligt.
219. In hoeverre verwacht u dat het potentieel van aardwarmte van 11
Petajoule in 2020 ook volledig benut kan worden? Waarom heeft u deze
verwachting op 2020 gezet? En kunt u ook een indicatie geven voor het
potentieel van aardwarmte voor na 2020?
Antwoord
ECN gaat in de Nationale Energieverkenning (NEV) 2016 uit van ongeveer
7 PJ aan toepassing van geothermie in 2020. Uitgaand van het aantal
verleende opsporingsvergunningen zijn er voldoende projecten in
ontwikkeling om de verwachting van 11 PJ in 2020 te realiseren. Er spelen
daarbij nog wel factoren die de ontwikkeling kunnen hinderen, zoals
onvoldoende financiële robuustheid van de initiatiefnemers. Om dit
knelpunt weg te nemen is de energietransitie financieringsfaciliteit (ETFF)
opgezet. ECN heeft hier bij de NEV 2016 nog geen rekening mee kunnen
houden.
In de tweede helft van 2016 ben ik samen met betrokkenen in de sector
gestart met het verbeterplan geothermie, waarin bekeken wordt hoe
geothermie kan uitgroeien tot een volwassen technologie die een
belangrijke bijdrage kan leveren aan de energietransitie. Hierbij wordt ook
gekeken naar het potentieel van geothermie. Het verbeterplan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

70

geothermie» is in een afrondende fase en uw Kamer wordt naar
verwachting in het najaar van 2017 over de uitkomsten van dit verbeterplan geïnformeerd, inclusief een inzicht in het potentieel voor
geothermie na 2020.
220. Waarop het is «het potentieel van aardwarmte van 11 Petajoule in
2020» gebaseerd en is dit een veilige, reële schatting of een onderschatting?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 219.
221. Zijn er in de begroting middelen opgenomen om in beeld te brengen
waar aardwarmte een bijdrage kan leveren aan de warmtevoorziening en
waar niet?
Antwoord
Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 219 ben ik in de tweede helft
van 2016 gestart met het verbeterplan geothermie. Hierin wordt ook
gekeken wat er nodig is om aardwarmte te versnellen. Hierbij wordt
specifiek gekeken naar wat er nodig is om de kennis en informatie van de
ondergrond op een zodanig niveau te brengen, zodat de potentie van alle
gebieden in Nederland voor geothermie duidelijker wordt en de kans van
slagen van geothermie projecten wordt vergroot. In het verbeterplan
geothermie wordt gekeken welke onderzoeken hiervoor nodig zijn
(seismiek en boringen) en wat de kosten daarvan zijn.
222. Welk percentage en welk bedrag van het «kennisprogramma effecten
mijnbouw» wordt besteed aan de effecten voor de (Wadden)zee en
natuur?
Antwoord
In het «kennisprogramma effecten mijnbouw» worden de onderzoeksvragen thematisch gebundeld, omdat aan veel effecten van mijnbouw
eenzelfde of vergelijkbaar te onderzoeken gedrag van de ondergrond ten
grondslag ligt. De uitkomsten van de onderzoeken dragen daardoor bij
aan een brede diversiteit van vraagstukken rondom bodembeweging. Het
is daardoor niet mogelijk om de kosten per individueel vraagstuk aan te
geven.
223. Waar zijn de resultaten van het SodM-onderzoek te vinden?
Antwoord
De onderzoeken die SodM uitvoert, publiceert zij op de SodM-website. De
onderzoeken die SodM in het kader van het «kennisprogramma effecten
mijnbouw» laat uitvoeren, zullen ook via een afzonderlijke website van het
kennisprogramma beschikbaar komen.
224. Waar is de – in de brief (Kamerstuk 31 865, nr. 79) beloofde – 66
miljoen euro per jaar in de periode 2021–2026 te laten vrijvallen van het
ETS-budget te vinden? Kunt u dit explicieter aangeven en de staart op
pagina 90 transparanter uitsplitsen?
Antwoord
Deze bedragen zijn terug te vinden in de budgettaire tabel van artikel 4
onder de post «storting in de begrotingsreserve duurzame energie» (blz.
79). Omdat de budgettaire tabel in de begroting 2018 een overzicht geeft
t/m 2022 zijn nu alleen nog de bedragen voor 2021 en 2022 zichtbaar.
Zoals aangegeven in de brief wordt er echter ook in de jaren 2023 t/m
2026 jaarlijks een bedrag van € 66 miljoen teruggestort in de begrotings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

71

reserve duurzame energie. Dit zal de komende jaren in de budgettaire
tabel zichtbaar worden.
225. Is de zin (en daarmee samenvatting) dat een nieuwe regering, bij het
vaststellen van een nieuw uitgavenkader, de op dat moment in de
begrotingsreserve opgebouwde middelen kan overboeken naar een
nieuwe begroting en de meerjarencijfers op basis van de dan actuele
inzichten een wijziging op de mededeling in de brief (Kamerstuk 31 865,
nr. 79 blz. 2)? De verdere zinnen «het geheel aan middelen (de middelen in
de begrotingsreserve, plus meerjarenraming op de begroting EZ) blijven
daarmee in stand. Er is dus geen sprake dat er geld voor duurzame
energie verdwijnt» zijn immers niet opgenomen in de verhelderende tekst.
Antwoord
De tekst in de memorie van toelichting waarnaar verwezen wordt is
slechts een verkorte weergave van een deel van mijn brief aan de Kamer
(31 865, nr. 79). Van een inhoudelijke wijziging of een voornemen daartoe
is geen sprake.
226. Hoeveel geld is de afgelopen vijf jaar besteed aan de handhaving van
de Wet Milieubeheer?
Antwoord
Specifiek wat betreft de energiebesparingsverplichting uit de Wm, is
vanuit het Rijk de afgelopen vijf jaar ongeveer € 6 miljoen extra
beschikbaar gesteld (€ 3 miljoen in het kader van de prestatie afspraken
Energieakkoord voor de periode 2015–2106 en € 3 miljoen intensivering
handhaving Wm in 2017), naast de reguliere middelen die beschikbaar
worden gesteld voor de handhaving van de Wm door het bevoegd gezag.
227. Hoeveel fte’s zijn de afgelopen vijf jaar ingezet op de handhaving van
de Wet Milieubeheer?
Antwoord
Dat is mij niet bekend. Hoeveel fte’s aangewend wordt voor de
handhaving van de Wet Milieubeheer is aan de handhavingsinstanties en
hun opdrachtgevers, onder andere de omgevingsdiensten en de
gemeenten, zelf. Een specifiek aantal fte’s is dan ook niet aan te geven.
Een verplichting tot energiebesparing is geregeld artikel 2.15 van het
Activiteitenbesluit onder de Wet Milieubeheer. Handhaving op energiebesparing is onderdeel van het bredere takenpakket van de handhavers.
Zoals in 2016 met de Energieakkoordpartijen overeen is gekomen, is er
wel 20 additionele fte beschikbaar gemaakt voor handhaving Wet
milieubeheer op energiebesparing voor een periode van twee jaar.
228. Waarom zijn er geen kosten voor «Duurzame warmte» in de tabel
opgenomen?
Antwoord
De tabel sluit aan op de tabel zoals deze in de Ontwerpbegroting 2017 was
opgenomen. Hier was voor 2016 voor Duurzame Warmte een budget van
€ 15 miljoen opgenomen. Aangezien er in 2016 voor dit doel geen
uitgaven zijn geweest, is hier als bedrag 0 opgenomen.
229. Kunt u een overzicht geven van de tien grootste ontvangers van de
Subsidieregeling Indirecte emissiekosten ETS en hoeveel zij elk in 2016
ontvingen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

72

Antwoord
Ja. Hierbij de 10 grootste ontvangers in het jaar 2016 en de bedragen die
deze bedrijven ontvingen:
Tata Steel IJmuiden B.V.
Chemelot Site Permit B.V.
AKZO Nobel Industrial Chemicals B.V.
Nyrstar Budel B.V.
Klesch Aluminium Delfzijl B.V.
Dow Benelux B.V.
Parenco B.V.
Yara Sluiskil B.V.
ESD-SIC B.V.
Shell Nederland Chemie B.V.

€ 6.796.793,00
€ 5.371.404,00
€ 5.054.967,00
€ 3.810.384,00
€ 3.124.873,00
€ 2.442.131,00
€ 1.690.342,00
€ 1.635.326,00
€ 1.446.513,00
€ 1.384.638,00

230. Waarom zijn er voor «Energiebesparing huursector» alleen bedragen
voor het jaar 2018 en 2019?
Antwoord
De stimuleringsregeling energieprestatie huursector voor investeringen
van verhuurders in energiebesparende maatregelen valt onder verantwoordelijkheid van de Minister van BZK. De bijbehorende kosten worden
verantwoord op artikel 2 van de begroting van Wonen en Rijksdienst.
231. Kunt u een nader overzicht geven van de uitgaven in het kader van de
organisatiekosten van Green Deal Autodelen?
Antwoord
De organisatiekosten van de Green Deal Autodelen worden gefinancierd
door de 42 ondertekenaars gezamenlijk. Zij betalen hiervoor jaarlijks een
bijdrage. De rijksoverheid, als mede-ondertekenaar, betaalt deze bijdrage
ook en neemt daarnaast (incidenteel) out-of-pocket kosten (zoals huur van
een locatie voor bijeenkomsten) voor haar rekening. In totaal is de
bijdrage vanuit de rijksoverheid (via de begroting van IenM) aan de
uitvoering van deze Green Deal zo’n € 20.000 per jaar, gedurende de
looptijd van de Green Deal van juni 2015 tot juni 2018.
232. Waarom heeft u, zoals de commissie op 7 juli 2016 per brief heeft
gevraagd, in de begroting 2018 of in de meest recente kwartaalrapportage
van de Nationaal Coördinator Groningen, geen meerjarenbegroting
2016–2024 opgenomen (conform de tabel op pagina 35 in de 4e kwartaalrapportage NCG)? Kan deze tabel weer standaard opgenomen worden in
de rapportages aan de Tweede Kamer?
Antwoord
Doordat in 2016 is gestart met de uitvoering van het programma zullen er
verschillen gaan ontstaan ten opzichte van de beginstanden uit het
genoemde overzicht. Deze mutaties zijn toegelicht in het jaarverslag over
de EZ-begroting 2016 en in de toelichting per onderwerp in de begroting
2018. Dit leek op het moment van opstellen van de begroting 2018
overzichtelijker. Desalniettemin treft u hieronder de gevraagde aan de
begroting 2018 geactualiseerde tabel en de aansluiting met de voor
2016–2024 beschikbaar gestelde bedragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

73

De meerjarige totalen van deze instrumenten programma NCG (tweede
kolom van rechts) zijn inclusief de grijs gearceerde bedragen die door
overboekingen niet meer op de begroting van EZ staan.

De belangrijkste mutaties zijn:
– De niet bestede middelen van 2016 zijn in de 1e suppletoire begroting
van 2017 opnieuw toegevoegd aan artikel 5 op basis herziene
ramingen (zowel kaderrelevante middelen, als de niet-relevante
middelen).
– Uit de post verduurzamingsopgave uit aardgasbaten worden de
nieuwe en de oude waardevermeerderingsregelingen gefinancierd. De
uitgaven hierop zijn in de begroting 2018 over de komende jaren
geraamd.
– Aangezien de post versterking kaderrelevant is, is op deze post is bij
Voorjaarsnota loon- en prijsbijstelling uitgekeerd.
– Bij 1e suppletoire begroting 2017 zijn de resterende middelen van het
scholenprogramma overgeboekt naar het gemeentefonds om zo in de
betreffende jaren beschikbaar te komen aan de in het scholenprogramma deelnemende gemeenten. Het gaat daarbij om de € 5,9
miljoen die begroot stond voor 2019 en € 17,6 miljoen in 2016. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

74

–

zijn overgemaakt naar het gemeentefonds. In totaal betreft het de
EZ-bijdrage aan verduurzaming van scholen € 23,5 miljoen. De
structurele OCW-reeks voor het scholenprogramma van € 50 miljoen
die meerjarig doorloopt (tot en met 2035) is eveneens bij 1e suppletoire begroting overgemaakt naar het gemeentefonds. Beide reeksen
zijn daarom niet meer zichtbaar op de EZ-begroting.
In 2017 is € 0,2 miljoen toegevoegd aan de post werkbudget ten
behoeve van amendement Van Tongeren (Kamerstuk 34 550 XIII,
nr. 14).

233. Is er ruimte in de begroting ingebouwd voor een eventueel schadefonds voor gedupeerden van de mijnbouwschade in Groningen?
Antwoord
In deze begroting is geen ruimte ingebouwd voor een eventueel schadefonds. De verschillende mogelijkheden ten aanzien van een schadefonds
worden momenteel onderzocht en het is aan het volgend kabinet om een
besluit te nemen over het schadefonds en de wijze waarop deze wordt
ingericht. Hetzelfde geldt voor de nieuwe schadeafhandelingsprocedure.
234. Waarom geldt de 100% eindejaarsmarge niet voor de in totaal 40
miljoen euro tot en met 2022 van de verduurzamingsopgave overig? Deze
middelen blijven ook bij niet benutting beschikbaar voor het verduurzamen van woningen bij versterken. Wat is het verschil met de wijze
waarop de in totaal 244,2 miljoen euro wordt meegenomen naar volgende
jaren en beschikbaar blijft voor de uitvoering van het meerjarenprogramma?
Antwoord
De 100% eindejaarsmarge geldt niet voor de in totaal € 40 miljoen voor de
verduurzaming overig omdat deze middelen in 2016 uit het toenmalige
beleidsartikel 14 (duurzame energie) zijn geoormerkt voor inzet op
duurzaamheid door de NCG. In de brief van 6 juni 2016 (Kamerstuk
33 529, nr. 256) heeft de Minister van Economische Zaken aangeven dat
hij deze aanvullende middelen inpast binnen het geheel van de
EZ-begroting.
Anders dan bij de in totaal € 244,2 miljoen schuiven de niet benutte
middelen niet automatisch door naar de daarop volgende jaren maar
worden de middelen jaar op jaar beschikbaar gemaakt binnen de
EZ-begroting om ingezet te worden voor verduurzaming. Op deze wijze
blijft de totale envelop van € 40 miljoen behouden om ingezet te worden
voor verduurzaming bij versterken.
235. Kunt u tabel 27 uit de 4e kwartaalrapportage van de Nationaal
Coördinator Groningen over 2016 actualiseren naar de huidige stand in de
begroting 2018? Kunt u hierin ook een aansluiting maken met de voor
2016–2024 beschikbaar gestelde bedragen ad. 430 miljoen euro, te weten
334 miljoen euro voor programma en 96 miljoen euro voor apparaat?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 232.
236. Kunt u toelichten waarom bij de uitgaven van het Meerjarenprogramma NCG in 2018 nog geen enkele juridische verplichting is
aangegaan, terwijl dit bij andere uitgaven in de begroting 2018 van EZ
varieert van 67% tot 100%?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

75

237. Wat is de stand van zaken voor wat betreft de oprichting van de
Wadden Foundation? Wat houdt op een toonaangevende manier van
promoten in, wat zijn daar voorbeelden van? Op welke manier wordt het
bedrijfsleven betrokken? Op welke manier worden eilanderondernemers
en eilandbestuurders betrokken?
Antwoord
De oprichting van een Wadden Sea World Heritage (UNESCO) Foundation
is een prioriteit van het Nederlandse voorzitterschap van de trilaterale
Waddensamenwerking met Denemarken en Duitsland. De heer Verdaas,
die onafhankelijk voorzitter is van de Wadden Sea Board, onderzoekt de
mogelijkheden van de daadwerkelijke oprichting van de foundation
tijdens de «Trilateral Government Conference» van 18 mei 2018. De inzet
tot die tijd is om publieke steun te verwerven voor het initiatief, alsmede
samenwerkingen aangaan met het bedrijfsleven en publieke partijen om
goedwerkende (business) cases van de grond te krijgen. Deze worden
gekozen in overleg met de stakeholders. Mogelijke businesscases zijn
bijvoorbeeld het opruimen van «plastic soup» en het CO2-neutraal maken
van eilanden (zoals Ameland).
Ondernemers, NGO’s en (eiland)bestuurders uit de drie landen zijn reeds
betrokken via het Wadden Sea Forum en via de (nationale) voorbereidingen van de bijeenkomsten van de Wadden Sea Board. Vertegenwoordigers van de Nederlandse Waddengemeenten zijn onderdeel van de
Nederlandse delegatie.
238. Wat veroorzaakt de te verwachten daling van uitgaven aan DICTU?
Antwoord
In 2016 en 2017 zijn de uitgaven aan DICTU hoger dan in de jaren erna
vanwege investeringen in de bouw van en overgang naar een
Cloudwerkplek.
239. Waar zijn de 96 miljoen euro apparaatsuitgaven van de organisatie
NCG (personeel en materieel) te vinden op artikel 40?
Antwoord
De apparaatsuitgaven van de NCG maken onderdeel uit van artikel 40
onderdeel 1 Apparaatsuitgaven departement subonderdeel kerndepartement (Beleid en Staf) op blz. 133.
240. Wat behelst de post apparaatskosten Stichting COVA voor 2016 en
2017?
Antwoord
De kosten van de stichting COVA worden betaald uit de voorraadheffing
die is vastgesteld in de Wet voorraadvorming aardolieproducten 2012 op
€ 8,00 /m3. De post apparaatskosten betreft het deel van de uitgaven (in
2016 ca 1,7%) dat de COVA uitgeeft aan de kosten voor personeel,
huisvesting en afschrijving en de inhuur van diensten.
Het overige deel van de uitgaven van de COVA (in 2016 ca 98,3%) bestaat
uit de kosten voor de opslag van voorraden en de financieringskosten van
leningen voor de aankoop van voorraden. Zie ook het antwoord op vraag
200.
241. Wat veroorzaakt de stijging van externe inhuur en waarom wordt
ernaar gestreefd om in de komende jaren exact 10% externe inhuur te
hebben?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

76

Antwoord
De hogere inhuur is tijdelijk en noodzakelijk voor Gamma (automatisering
zaakgericht werken) en nieuwe taken zoals Toezicht Elektronische
Identiteiten en Vertrouwensdiensten (TEIV).
Er wordt niet gestreefd naar een externe inhuur op exact 10% te houden.
Het agentschap stuurt actief om de externe inhuur zo laag mogelijk te
houden.
242. Heeft het BIT GAMMA getoetst? Zo ja, wat was de uitkomst?
Antwoord
Het programma Gamma van Agentschap Telecom loopt al sinds 2014.
Omdat het Bureau ICT Toetsing (BIT) zich vanaf 2015 richt op nieuwe
projecten, is Gamma niet door het BIT getoetst.
243. Zou bij de doelmatigheidsindicatoren bij Agentschap Telecom
kunnen worden aangeven wat de huidige stand van zaken is?
Antwoord
De doelmatigheidsindicatoren worden bij het opstellen van jaarrekening
opgesteld. De laatst berekende standen staan dan ook in de kolom
Slotwet 2016. De realisatie 2017 is begin 2018 bekend.
244. Wat is de reden dat bij enkele indicatoren de doelstelling naar
beneden wordt bijgesteld?
Antwoord
De indicator waarvan de doelstelling naar beneden wordt bijgesteld is het
aantal fte’s. Dit is mogelijk door efficiënter te werken, en daarmee het
aantal declarabele uren per fte te verhogen.
245. Wat is de reden dat nu al bekend is dat het uurtarief de komende
jaren fors gaat stijgen, terwijl de indicatoren lager worden?
Antwoord
Voor de jaren 2018 tot en met 2020 wordt een nominale stijging van 5%
(reëel 2,8% voor 2018) voor de tarieven begroot. Deze nominale stijging is
opgebouwd uit de stijgende ICT-kosten, ondanks dat de indicator op
personeelssterkte naar beneden is bijgesteld. Per saldo is er sprake van
toenemende kosten.
246. Kan worden toegelicht waaruit de -/-997 duizend euro tekort op het
bedrijfsresultaat wordt betaald?
Antwoord
Het tekort wordt in 2018 gefinancierd uit het eigen vermogen en de post
«te verrekenen met vergunninghouders» (zie 34725 XIII 1 Jaarverslag van
het Ministerie van Economische Zaken (xiii) en diergezondheidsfonds (f)).
247. Waaruit bestaan de overige personele lasten? Waarom valt dit niet
onder externe inhuur indien dit de genoemde «kennis uit de markt»
bedraagt?
Antwoord
De overige personele lasten bestaan uit gemaakte kosten voor ICT-beheer
en onderhoud, overige externe inhuur en uitbesteding. De wijze van
verantwoording is gelijk aan voorgaande jaren. Dit jaar wordt bezien of de
rubricering tussen externe inhuur, overige personele kosten en uitbesteding verder kan worden verduidelijkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

77

248. Wat is de status van de Cloudwerkplek? Hoe verhoudt dit zich tot de
oorspronkelijke verwachtingen? Welke verklaringen zijn er voor eventuele
afwijkingen?
Het programmaportfolio Cloudwerkplek bestaat uit twee delen: één deel
betreft het ontwikkelen en opzetten van een nieuwe werkplekdienstverlening binnen EZ en het tweede deel gaat over het continueren/
actualiseren van de bestaande dienstverlening en het overzetten van deze
dienstverlening van de huidige externe leverancier naar EZ. De bouwfase
van de Cloudwerkplek is bijna afgerond. In september is gestart met het
testen van de nieuwe werkomgeving. Vanaf eind 2017 gaan alle
medewerkers gefaseerd per dienstonderdeel over naar de nieuwe
werkomgeving. Vóór het einde van 2018 zal naar verwachting iedere
EZ-medewerker met de nieuwe werkomgeving aan de slag zijn en zal de
oude werkplek zijn afgesloten.
249. Wat is de reden dat het percentage productieve uren naar beneden
wordt bijgesteld?
Antwoord
De lichte daling van het percentage productieve uren 90% naar 88% is een
gevolg van het vervangen van inhuur, waarvan de kosten grotendeels zijn
opgenomen onder overige personele kosten, door eigen personeel. Het
percentage productieve uren ligt voor eigen personeel lager omdat
rekening moet worden gehouden met zaken als personeelsontwikkeling,
verlof en deelname aan medezeggenschap.
250. Wat is de reden waarom de gemiddelde bezetting stijgt van 650 naar
750?
Antwoord
DICTU verwacht de komende jaren een hogere gemiddelde bezetting door
stijging van eigen medewerkers en minder externe medewerkers, om
minder afhankelijk te worden van externen.
251. Waarom kan de RVO nog steeds niet voldoen aan de Roemernorm?
Antwoord
Vanwege het wisselend opdrachtpakket dat RVO.nl uitvoert, met de
daarbij behorende verschillende benodigde expertises, is de flexibele
inzet van vaste krachten niet altijd doelmatig. Het inzetten van externe
inhuur biedt de flexibiliteit om efficiënt met dit spanningsveld tussen
vraag en aanbod om te gaan. RVO.nl zal altijd streven naar een zo
doelmatig mogelijke inzet van middelen. RVO.nl zet er daarom op in de
reeds in 2014 ingezette dalende lijn van externe inhuur in 2018 verder
voort te zetten.
252. Kan worden toegelicht door welke eerdere besluiten de stand
ontwerpbegroting 2017 in 2017 185,7 miljoen euro bedraagt en in 2018
178,6 miljoen euro?
Antwoord
In de EZ-begroting 2017 is in de verdiepingsbijlage op pagina 169
aangegeven welke mutaties op de stand ontwerpbegroting 2016 voor
2017 (€ 177,0 miljoen) hebben geleid tot de hogere stand ontwerpbegroting 2017 voor 2017 (€ 185,7 miljoen). Ook is hierin aangegeven welke
mutaties op de stand ontwerpbegroting 2016 voor 2018 (€ 170,3 miljoen)
hebben geleid tot de hogere stand ontwerpbegroting 2017 voor 2018
(€ 178,6 miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

78

Uitgaven beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand ontwerpbegroting 2016
Mutatie amendement 2016
Mutatie 1e suppletoire begroting 2016
Nieuwe mutaties:
Loon-en prijsbijstelling
Inbedding PIANOo/TenderNed
CBS
Overig
Stand ontwerpbegroting 2017

2016

2017

2018

2019

2020

184.122
500
1.354

177.036

170.337

170.345

170.342

651

651

476

226

4.944

4.181
2.217
1.603
38
185.726

4.019
2.184
1.479
- 44
178.626

4.020
1.104
1.464
36
177.445

4.021
1.104
1.464
36
177.193

1.855
1.304
194.079

2021

177.018

253. Is er in de begroting voldoende ruimte gereserveerd voor eventuele
toekomstige tegenvallende aardgasbaten?
Antwoord
In de systematiek van het trendmatig begrotingsbeleid worden de
gasbaten behandeld als niet relevant voor het uitgavenkader. Dit betekent
dat in geval van lagere dan geraamde gasbaten niet bezuinigd hoeft te
worden op andere uitgaven en dat in geval van hogere dan geraamde
gasbaten geen aanvullende, nieuwe uitgaven kunnen worden gedaan. Een
verandering van de gasbaten heeft wel gevolgen voor het begrotingstekort van de overheid. Een daling van de gasbaten leidt, alle andere
ontwikkelingen buiten beschouwing latend, tot een verslechtering van het
EMU-saldo.
254. Waarom is er bij de verduurzamingsopgave (Meerjarenprogramma
Nationaal Coördinator Groningen) sprake van een verlaging van het
budget in 2017 met 2 miljoen euro (ten gunste van latere jaren)? Is sprake
van een vertraging van het programma en opzichte van uw verwachtingen bij Voorjaarsnota 2017?
Antwoord
Ten opzichte van de verwachting van de Voorjaarsnota 2017 is er
inderdaad sprake van vertraging van de versterkingsoperatie waaraan
deze middelen voor verduurzaming zijn gekoppeld. Het betreft namelijk
het budget voor de beoogde subsidie van maximaal € 4.000 per woning
wanneer deze wordt versterkt. Hier is inderdaad rekening mee gehouden
door het budget voor 2017 met
€ 2 miljoen euro te verlagen ten gunste van latere jaren.
255. Hoe geeft u invulling aan de in de motie Pechtold (Kamerstuk 34 550,
nr. 14) uitgesproken wens dat het tijdspad voor het sluiten van kolencentrales in lijn is met 55% CO2-reductie in 2030?
Antwoord
In de brief van de Minister van EZ en de Staatssecretaris van IenM van
14 oktober 2016 (Kamerstuk 31 793, nr. 161) is aangegeven binnen welke
context de motie Pechtold wordt uitgevoerd.
256. Waarom is er in 2018 wel een evaluatie van de inzet van het EFRO in
de vier landsdelige programma’s, maar geen evaluatie van de totaalinzet
van de Europese structuur- en investeringsfondsen gepland?
Antwoord
De besteding van ESI-fondsen gebeurt door middel van het gedeeld
management tussen de Europese Commissie en de lidstaten. Elk heeft
dan ook haar eigen verantwoordelijkheid in de evaluatie hiervan. De
Europese Commissie evalueert op ex-post basis de verschillende fondsen,
en voert daarnaast thematische evaluaties uit gedurende de programm-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

79

aperiode. De laatste fondsevaluatie dateert van oktober 2016 en betrof het
Cohesie- en EFRO-fonds over de periode 2007–2013.
Daarnaast zijn op Nederlands niveau voor alle Europese ESI-fondsen de
volgende evaluaties gepland:
– Voor het Europees Sociaal Fonds (ESF), dat onder verantwoordelijkheid van de Staatssecretaris van SZW valt, is in 2018 de oplevering
gepland van twee evaluaties op het gebied van Actieve Inclusie (derde
verdiepende onderzoek en tweede tussenevaluatie Implementatie en
Uitvoering). Daarnaast start SZW in 2018 evaluaties op het gebied van
Sociale Innovatie en Transnationale Samenwerking, Geïntegreerde
Territoriale Investeringen (in samenwerking met EFRO Managementautoriteit West) en duurzame inzetbaarheid.
– EZ evalueert het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
(EFMZV) conform het evaluatieplan. De verslagen van de evaluaties
worden jaarlijks opgenomen in het jaarverslag EFMZV. In 2019 staat
een uitgebreid jaarverslag gepland waarin de evaluatie van de EFMZV
programmaperiode 2014–2018 uitgebreid aan bod zal komen.
– Voor het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling
(ELFPO) heeft EZ conform de EU-richtlijnen, evenals bij het EFMVZ, in
het jaar 2019 een uitgebreid jaarverslag gepland, waarin de voortgang
van het programma over de periode 2014 – 2018 wordt geëvalueerd.
Samen met de verantwoordelijke partijen (onder meer provincies)
maakt EZ daarnaast in 2018 afspraken over mogelijk aanvullende
evaluaties, gericht op specifieke maatregelen
– Voor het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) zal,
zoals in de begroting op pagina 255 is beschreven, in 2018 een
tussentijdse impactevaluatie gereed komen over de vier landsdelige
programma’s. Hierbij wordt onderzocht welk effect de EFROprogramma’s hebben op de ontwikkeling van een aantal resultaatindicatoren van het programma, zoals de omzet dat wordt behaald uit
nieuwe producten
– Tenslotte zal EZ begin 2018 de evaluatie naar de inzet van Rijkscofinanciering in EFRO over de periode 2007–2013 publiceren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 XIII, nr. 6

80