Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

28 286

Dierenwelzijn

Nr. 319

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 2 november 2009

1

Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), ondervoorzitter,
Schreijer-Pierik (CDA), Atsma (CDA), voorzitter, Poppe (SP), Waalkens (PvdA), SnijderHazelhoff (VVD), Jager (CDA), Ormel (CDA),
Koopmans (CDA), Van der Ham (D66), Van
Velzen (SP), Samsom (PvdA), Van Dijken
(PvdA), Neppérus (VVD), Jansen (SP), Jacobi
(PvdA), Cramer (ChristenUnie), Koppejan
(CDA), Graus (PVV), Zijlstra (VVD), Thieme
(PvdD), Dibi (GroenLinks), Polderman (SP),
Elias (VVD) en Linhard (PvdA).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Mastwijk
(CDA), Ten Hoopen (CDA), Luijben (SP), Tang
(PvdA), Boekestijn (VVD), Bilder (CDA), Biskop
(CDA), Pieper (CDA), Koşer Kaya (D66), Van
Leeuwen (SP), Eijsink (PvdA), Depla (PvdA),
Kant (SP), Blom (PvdA), Ortega-Martijn
(ChristenUnie), Van Heugten (CDA), Brinkman
(PVV), Ten Broeke (VVD), Ouwehand (PvdD),
Vendrik (GroenLinks), Lempens (SP), Dezentjé
Hamming-Bluemink (VVD) en Van Dam
(PvdA).
2
Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Kant (SP), SnijderHazelhoff (VVD), Ferrier (CDA), ondervoorzitter, Joldersma (CDA), Jan de Vries (CDA),
Smeets (PvdA), voorzitter, Van Miltenburg
(VVD), Schippers (VVD), Smilde (CDA),
Timmer (PvdA), Koşer Kaya (D66),
Willemse-van der Ploeg (CDA), Van der Veen
(PvdA), Schermers (CDA), Van Gerven (SP),
Wolbert (PvdA), Zijlstra (VVD), Ouwehand
(PvdD), Agema (PVV), Leijten (SP), Bouw-

KST136299
0910tkkst28286-319
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit1 en de
vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport2 hebben op
1 oktober 2009 overleg gevoerd met minister Verburg van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en minister Klink van Volksgezondheid, Welzijn
en Sport over:
– de brief van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 10 juli 2007 houdende de risicobeoordeling
Q-koorts via mest (28 286, nr. 310);
– de brief van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 28 augustus 2009 inzake Q-koorts (28 286, nr.
314);
– de brief van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 28 september 2009 betreffende de stand van
stand van zaken met betrekking tot de nieuwe aanpak van
Q-koorts (28 286, nr. 316).
Van het overleg brengen de commissies bijgaand stenografisch verslag
uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Atsma
De voorzitter van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en
Sport,
Smeets
De griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Dortmans
meester (PvdA), Wiegman-van Meppelen
Scheppink (ChristenUnie), Sap (GroenLinks)
en De Roos-Consemulder (SP).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Van Velzen
(SP), Neppérus (VVD), Atsma (CDA), AastedMadsen-van Stiphout (CDA), Ormel (CDA), Van
Dijken (PvdA), Verdonk (Verdonk), Dezentjé

Hamming-Bluemink (VVD), Vietsch (CDA), Arib
(PvdA), Van der Ham (D66), Uitslag (CDA),
Gill’ard (PvdA), Omtzigt (CDA), Langkamp
(SP), Vermeij (PvdA), De Krom (VVD), Thieme
(PvdD), De Mos (PVV), Luijben (SP), Heerts
(PvdA), Ortega-Martijn (ChristenUnie),
Halsema (GroenLinks) en De Wit (SP).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

1

Voorzitter: Schreijer-Pierik
Griffier: Dortmans
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Atsma, Graus, Polderman,
Schreijer-Pierik, Snijder-Hazelhoff, Thieme, Van der Vlies en Waalkens,
en minister Verburg en minister Klink, die vergezeld zijn van enkele
ambtenaren van hun ministerie.
De voorzitter: Ik open de vergadering van de vaste commissies voor
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Volksgezondheid, Welzijn en
Sport. Ik heet de pers, het publiek, de ministers Klink en Verburg en de
Kamerleden hartelijk welkom. In de procedurevergadering is twee uur
voor dit onderwerp gereserveerd. Dat betekent dat elk lid vier à vijf
minuten spreektijd heeft.
Mevrouw Thieme (PvdD): Voorzitter. De bio-industrie maakte in drie jaar
tijd meer dan 3000 zieken aan Q-koorts. Vijf mensen zijn inmiddels overleden en ten minste vijftien mensen hebben chronische, onbehandelbare
klachten. In 2007 heb ik al gevraagd om de risico’s van de intensieve
veehouderij voor de volksgezondheid te onderzoeken en om maatregelen
te nemen tegen de sterke toename van Q-koorts. De minister van VWS
antwoordde toen dat hij geen instrumenten had om deze besmettingen te
voorkomen. Vreemd natuurlijk, want er zijn wel meer instrumenten dan
alleen maar de aanwezigheid van een vaccin. Verder gaf hij aan dat er
geen signalen waren dat de volksgezondheid grote risico’s loopt door de
omvang van de veehouderij in Nederland. Inmiddels is bekend dat het feit
dat Nederland een enorm veedicht land is, wel degelijk de oorzaak is van
de dramatische gevolgen van de Q-koorts, zoals de veehouderij ook
verantwoordelijk is voor onuitroeibaar geworden andere zoönoses. Dit
kabinet had veel adequater moeten zijn en zal adequater moeten handelen.
De burgemeester van de gemeente Landerd maakt zich grote zorgen om
de vele inwoners van zijn gemeente die ziek worden van de Q-koorts. Zijn
gemeente kon een vergunning voor de uitbreiding van een geitenbedrijf
naar 10 000 geiten, nota bene pal naast een camping, gewoonweg niet
weigeren omwille van de volksgezondheid. Kan de minister dit uitleggen?
Deze burgemeester maakt zich samen met de gezamenlijke ggd’s van
Brabant en Zeeland en vele huisartsen ernstig zorgen over de gezondheid
van mensen die zo dicht op de bio-industrie leven. De Partij voor de
Dieren deelt die zorgen. Waar blijven de voorlichtingscampagnes over de
besmettelijkheid van met Q-koorts besmette bedrijven? Wel een «grip op
griep»-campagne, maar geen woord over een Q-campagne die zwangeren, chronisch zieken en andere omwonenden van besmette veehouderijen waarschuwt. Sterker nog, de locaties waar besmette bedrijven zich
bevinden, worden door de overheid angstvallig geheim gehouden. Dat
zou kunnen leiden tot schadeclaims van burgers die de legionellabesmetting op de Westfriese Flora qua omvang ver te boven gaan.
We moeten niet willen dat duizenden geiten die door selectief fokken al
hun natuurlijke weerstand tegen ziekten zijn kwijtgeraakt, op een kluitje
leven en worden uitgebuit. Overheden van Rijk tot gemeente moeten paal
en perk stellen aan de voortdenderende uitbreiding van de bio-industrie,
met alle risico’s van dien. In juli van dit jaar schreef de minister: «Op dit
moment zie ik in het bekendmaken van de exacte locatie van een besmet
bedrijf geen toegevoegde waarde voor de bescherming van de volksgezondheid». Toch schrijft de minister een maand later: «Tevens heeft het
RIVM aangetoond dat in de buurt van besmette bedrijven meer mensen
ziek worden dan op grotere afstand van bedrijven.» Mag ik hieruit afleiden
dat de ministers nu wel bereid zijn om de locaties van besmette bedrijven
bekend te maken? Dan weten mensen waar ze aan toe zijn en kunnen ze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

2

wellicht zelf maatregelen nemen om hun gezondheid te beschermen. Of
blijven de belangen van de sector en de economie zwaarder wegen dan
die van de volks- en diergezondheid?
Er zijn nog meer onduidelijkheden in het huidige beleid. De minister
schrijft: «Wij vinden het op dit moment niet proportioneel om drastische
maatregelen zoals het verplaatsen of sluiten van stallen nader uit te
werken.» Hoe is de schade van overlijden of chronische ziekte van
mensen in deze visie getaxeerd?
Er zijn meer vragen. Waarom mogen jonge geitjes van besmette bedrijven
wel afgevoerd worden naar mestbedrijven? De risico’s hiervan zijn nog
onbekend. Hoe zit het met de tegenstrijdige berichten over Q-koorts bij
andere dieren? De minister geeft aan dat onder andere bij koeien op de
helft van de melkveebedrijven antistoffen tegen deze bacterie zijn aangetroffen, terwijl RIVM-directeur Coutinho zegt dat het maar zelden voorkomt bij andere dieren. Zijn geiten eigenlijk wel de enige bron van
besmetting voor mensen, of zijn koeien en ander vee ook een besmettingsbron voor Q-koorts? Kan de minister overigens zeggen op hoeveel
biologische bedrijven Q-koorts is vastgesteld?
De veehouderij is ziek. We moeten nu maatregelen nemen om onze
gezondheid en de dieren te beschermen. Het RIVM is duidelijk. Ik citeer:
Door de schaalvergroting neemt de ziektedruk verder toe. De verspreiding
van micro-organismen wordt vergemakkelijkt door de hoge dichtheid van
dieren die nauw met elkaar in contact staan. Einde citaat. De conclusie van
het RIVM, maar ook van de ggd’s van Brabant en Zeeland, liegt er niet om.
Ik stel voor om een moratorium af te kondigen op de uitbreiding van
veestallen. De veestapel moet daarentegen krimpen. Besmette bedrijven
moet verboden worden om nieuwe dieren aan te voeren en door te gaan
met fokken. Tevens is het nodig om de besmette locaties bekend te maken
en een reële schadevergoeding te bieden aan slachtoffers van zoönose.
Helaas zullen de dieren gevaccineerd moeten worden, nu de dierziektecrisis nog steeds niet bij de bron wordt aangepakt door een herstructurering van de veehouderij. De kosten van deze vaccinatiecampagne en de
maatschappelijke schade als gevolg van deze ziekte, zullen door de sector
zelf betaald moeten worden. Maar bovenal moet het kabinet zich gaan
beraden op het feit dat de bio-industrie de Nederlander en de dieren ziek
maakt. Is het kabinet bereid om een onderzoek te doen naar de mogelijkheden voor inkrimping van de veestapel?
De heer Atsma (CDA): Voorzitter. Ik merk meteen maar op dat eigenlijk
collega Ormel op deze stoel had moeten zitten, maar hij heeft elders
verplichtingen voor de Kamer.
De vraag wat de gevolgen kunnen zijn van Q-koorts houdt heel veel
mensen bezig. Collega Thieme wees daar al op. Je kunt natuurlijk op vele
manieren de aard en de omvang duiden. Wij zijn in elk geval blij dat de
bewindslieden van LNV en VWS beiden hier aanwezig zijn om duidelijk te
maken wat tot nu toe is gedaan en wat wellicht nog moet gebeuren. Wij
delen uiteraard in algemene zin de zorg. Het is een ontwikkeling die we
absoluut niet moeten onderschatten en daar waar mogelijk moeten
bestrijden; preventief, zoals ook door beide bewindslieden wordt voorgesteld. Tegelijkertijd hebben we een aantal vragen, omdat dit zowel de
volks- als de diergezondheid heel direct raakt. Het is wat dat betreft
logisch dat in vele regio’s en in een aantal kernen, de ongerustheid groot
is.
Dat brengt mij bij mijn eerste punt, namelijk het plan van aanpak en
datgene wat er is gebeurd in relatie tot de discussie die afgelopen dinsdag
tijdens de regeling van werkzaamheden door een van de collega’s in dit
huis werd aangekaart over de positie van een van de belangrijkste adviseurs, de heer Osterhaus. Hoe verhoudt zich de discussie die nu via het
publieke debat wordt gevoerd tot de getroffen maatregelen? Ik doel op
plannen van aanpak, het beschikbaar stellen van vaccins en de belangen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

3

die al dan niet met een dubbele pet naar voren zouden worden gebracht.
Ik krijg graag van beide ministers op dat punt in algemene zin een reactie,
wetende dat het kabinet ongetwijfeld nog een brief zal sturen over wat
afgelopen dinsdag is gevraagd. Hier voeren we echter al een deel van de
discussie. Daarom wil ik van beide bewindslieden horen hoe zij ermee
omgaan, wat de positie van de heer Osterhaus is en wat op zijn advies is
gedaan of nagelaten. Ik kan dat niet inschatten, maar ik ben wel benieuwd
naar de reactie van de bewindslieden.
Wij zijn blij dat er voldoende vaccin is. Althans, dat maken wij op uit de
brief van het kabinet. Toch stel ik nog een aantal vragen. Hoe zit het met
de verhouding tussen melkleverende bedrijven en niet-melkleverende
bedrijven? Hoe is de verhouding tussen bedrijven waar gevaccineerd is en
waarvan je weet dat al het mogelijke is gedaan om problemen te voorkomen en bedrijven waar niet gevaccineerd is? Hoe kun je onderscheid
maken tussen gevaccineerde en besmette dieren? Die discussie hebben
we in het verleden, toen het ging over mond- en klauwzeer, nadrukkelijk
gevoerd. Hoe zit het met de beschikbaarheid van het vaccin voor alle
betrokken ondernemers? Hoe verlopen de procedures als er om wordt
gevraagd? Hoe zit het met de financiering van een en ander? Dat punt
behoeft op zijn minst nadere aandacht.
We zitten ook met een voorbeeld uit het verleden. Wat gebeurt er met de
mest? Als de mest een aantal maanden geïsoleerd bewaard moet blijven,
is dat op zichzelf al een buitengewoon ingewikkelde operatie. Hoe ziet de
controle daarop eruit? Tegelijkertijd loopt er een experiment met het
industrieel composteren van mest. Wat zijn daar de resultaten van? Klopt
het dat één bedrijf zich daarop kan richten? Hoe ga je dat in de praktijk
organiseren, als je het technisch voor elkaar zou krijgen? Dat lijkt de
CDA-fractie geen eenvoudige opgave, maar het is wel belangrijk om te
weten wat de strategie is als erger kan worden voorkomen en risico’s
kunnen worden uitgesloten.
Mevrouw Thieme (PvdD): Terecht maakt de heer Atsma de opmerking
over de ingewikkeldheid van het composteren van mest en het toezicht op
het in bewaring houden van mest. Deskundigen zijn het erover eens dat
als je mest verbrandt, je in ieder geval ervoor zorgt dat die bacterie niet
meer rondwaart. Is het niet in het belang van de algemene volksgezondheid dat we daar nu eerst voor opteren met betrekking tot besmette
bedrijven?
De heer Atsma (CDA): Je kunt nu zeggen «dat doen we» of «dat is
misschien de beste oplossing», maar het heeft natuurlijk een groot aantal
consequenties. Daarom vraag ik de bewindslieden wat de keuze voor zo’n
optie feitelijk betekent voor de betreffende ondernemer of voor de overheid. Wie draait op voor de kosten? Dat is een relevante vraag. Het moge
duidelijk zijn dat wij vinden dat als er een fors kostenplaatje aan hangt, er
ook een nadrukkelijke verantwoordelijkheid is voor de overheid. Wij
hebben dat ook in het verleden aangegeven en zullen die houding ook nu
verdedigen.
Voorzitter. Hoe zit het met dieren die in kuddes rondlopen? Hoe verhoudt
zich de relatie tussen biologisch en niet-biologisch? Het valt niet mee om
de korrels van de mest die we onderweg tegenkomen, een voor een naar
de vergister of naar de verbrandingsinstallatie te brengen. Kortom, daar
zit een groot aantal risicofactoren aan vast.
De heer Graus (PVV): De Atsma vraagt wie opdraait voor de kosten en
ziet hier een taak in voor de overheid. Hoe zit het met vaccineren? Dat was
nu niet aan de orde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

4

De voorzitter: Voordat de heer Atsma antwoord geeft, vraag ik de leden
zich te beperken tot korte vragen, korte antwoorden en twee interrupties
per persoon, omdat we twee ministers hebben voor de beantwoording.
De heer Atsma (CDA): Ik neem aan dat het Diergezondheidsfonds voor
een belangrijk deel in de financiering kan voorzien. Ik ben benieuwd of dat
inderdaad zo is. Ik heb geen idee van de totale kostenomvang. Daarom
vraag ik daar ook naar.
Ten slotte, wat is het langetermijnperspectief voor besmette bedrijven? De
CDA-fractie voelt er nadrukkelijk niets voor om besmette bedrijven aan de
schandpaal te nagelen. De stigmatiserende werking die daarvan uitgaat,
ook voor kinderen van de eigenaren van de bedrijven, zien wij al voor ons.
Wij voelen daar dus helemaal niets voor.
Mevrouw Thieme (PvdD): Het is juist stigmatiserend om het niet te doen.
Dat betekent namelijk dat in feite elke geitenhouder in die zin verdacht is.
Je moet juist, ter voorkoming van een stigma op de geitenindustrie,
duidelijk aangeven welke bedrijven besmet zijn. Daarnaast is het van
groot belang dat de burger zelf maatregelen kan nemen om niet besmet te
raken. Waarom zou de heer Atsma mensen dat willen onthouden?
De heer Atsma (CDA): Ik heb gezegd wat ik heb gezegd. Wij willen ook
niet dat mensen over straat lopen met een bordje op hun voorhoofd met
de tekst «ik heb Mexicaanse griep gehad» of «mijn buurman heeft het». Je
moet daar buitengewoon voorzichtig mee zijn. In die zin verdient het
ingezette preventieve beleid absoluut de voorkeur.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Voorzitter. De hele Q-koortsproblematiek raakt ons nogal als het gaat om de gezondheidszorg en de volksgezondheid. We zien dit probleem namelijk in een snel tempo op ons
afkomen, met name in een aantal regio’s. Getuige de brieven, nemen
beide bewindslieden het probleem heel serieus. We hebben in juli en
augustus een brief gehad en in september nog een. De maatregelen die
het kabinet voorstelt, worden in een rap tempo opgeschroefd. Daarvoor
de complimenten, maar ik maak ook een kritische kanttekening. De
brieven overziend en de geluiden horen, kan ik niet anders dan constateren dat het merendeel van de maatregelen toch nog op grote onzekerheden gestoeld is. We weten dus niet exact welke snelheid deze ontwikkeling kan hebben als het gaat om de besmette bedrijven en de besmetting
van dier op mens en van mens op mens. Hoe diepgaand is het onderzoek?
Wanneer hebben we in beeld wat precies onze strategie moet zijn om het
probleem uit te roeien? Uit de laatste brief blijkt duidelijk dat het kabinet
met deze stappen wel verwacht op de goede weg te zijn, maar dat het er
gewoon van uitgaat dat in 2010 de hoeveelheid mensen die Q-koorts kan
krijgen, wel eens groter kan zijn dan nu. We zijn er dus nog niet.
De minister noemt in de laatste brief de heel goede stap van de verplichte
vaccinatie. We lezen dat naar schatting ongeveer 30% van de bedrijven
besmet is. Is dat juist? Is dat nog steeds zo? Hoe snel gaat de minister nu
met de vaccinatie aan de slag? Er is begonnen met de besmette bedrijven.
100 000 vaccins zijn beschikbaar in oktober en 100 000 in november. Welk
aantal dieren kunnen we daarmee al vaccineren? Ik kan dat niet inschatten. De minister zegt voor 2010 anderhalf miljoen vaccins beschikbaar te
hebben. In welk tempo gaat de minister daarna de vaccinatie in gang
zetten? In welk tempo hebben we de hele veestapel van schapen en geiten
gevaccineerd?
Wij zien op dit moment geen toegevoegde waarde om bedrijven met
naam en toenaam te noemen. Het is veel belangrijker de preventieve
maatregelen en de vaccinatie snel in gang te zetten.
Ook voor de mest en de hygiëne zijn in een versneld tempo maatregelen
voorgesteld. Er is nu één verbrandingsinstallatie, met de grote zorg die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

5

daaromheen zit van hoe een en ander te vervoeren. De minister doet
onderzoek naar industrieel composteren. Wat als blijkt dat dit toch niet
werkt? Dan blijft er nog maar één verbrandingsinstallatie over. Wordt nu
al geanticipeerd op de vraag hoe we een slag kunnen maken naar een
ander systeem, wellicht een grotere verbrandingscapaciteit? We hebben
natuurlijk bij andere dierziekten gezien dat er opeens een opschaling
nodig kan zijn.
In de laatste brief van de minister staat dat er een LEI-onderzoek
(Landbouw-Economisch Instituut) komt naar de bedrijfseconomische
gevolgen van de Q-koorts. Buiten kijf staat dat deze nogal wat betekent
voor zowel mensen als bedrijven. Ik hoor dat het per bedrijf wel eens
€ 70 000 zou kunnen kosten. Hoe gaat dat met de vaccinatie? Wordt geput
uit het Diergezondheidsfonds? Ik krijg daar graag een duidelijker beeld
van. Er is nu absoluut geen kader waarop bedrijven kunnen terugvallen.
We weten van niets. Wie betaalt tankmelkonderzoek, wie betaalt de extra
capaciteit van de mestopslag en wie betaalt de vaccinatie?
Ook mijn fractie zou graag weten of in de toestand rondom de Q-koorts
sprake is van een rol of invloed van de heer Osterhaus.
De heer Waalkens (PvdA): Voorzitter. De burgers, de ggd’s, maar ook de
burgemeesters met de colleges en de gemeenteraden maken zich grote
zorgen over de enorme uitbraak van Q-koorts. Als je dit fenomeen zou
plaatsen binnen een industrieel complex en een aantal bedrijven zou
verantwoordelijk zijn voor zes doden en 2000 gewonden, zouden alle
alarmbellen gaan rinkelen. Op het platteland ligt het wat verscholen en
bedekt.
Ik krijg een beetje de indruk dat ons dit overkomen is met een snelheid die
we niet hadden verwacht. We hebben de inschatting en de reikwijdte van
deze Q-koorts onvoldoende als ernstig beschouwd. Het overkomt ons
zoals het ons is overkomen. Ik heb waardering voor de aangekondigde en
genomen maatregelen, maar ik vraag mij of daar waar het gaat om van
mens op dier overdraagbare ziekten, de humane gezondheidszorg en de
diergezondheidszorg voldoende geïntegreerd zijn. We hebben bij de
MRSA-problematiek eerder gesproken over de informatie-uitwisseling en
het attenderen op de zaken die zich ontwikkelen. Kunnen we vanuit de
humane gezondheidszorg en de diergezondheidszorg voldoende adequaat reageren op bewegingen in het veld om aan de preventieve kant
alles op orde te hebben en aan de curatieve kant voldoende zaken te
pareren?
Een van de maatregelen is de meldplicht. Als bedrijven geconfronteerd
worden met een hoger percentage aborterende geiten of schapen, hebben
ze een meldplicht. De bedrijven worden geregistreerd, neem ik aan, in een
register. Wat ons betreft, is dat een openbaar register. Niet alleen in de
sector zelf moet bekend zijn wie besmet is en wie de blokkades opgelegd
krijgt, maar ook de omgeving van de bedrijven mag weten waar de
problemen zich voordoen. Zonder te stigmatiseren, denk ik dat het voor
de transparantie van dit soort processen van belang is om te weten wat er
speelt in de omgeving.
De heer Atsma (CDA): Vindt u dat dit in algemene zin geldt? Moet je
gewoon een bordje op de deur plakken als ergens een besmettelijke ziekte
is? Mij gaat het vooral om de vraag wat er vervolgens gebeurt met de
kinderen van zo’n gezin. Ik noemde dat stigmatisering. Waar trekt u de
grens?
De heer Waalkens (PvdA): Het zijn commerciële activiteiten die de legitimatie vinden vanuit de vergunningsverlening. Die krijgen een aantal
beperkingen opgelegd die niet alleen binnen het bedrijf zelf een handicap
zijn, maar ook voor bedrijven die zaken doen met het bedrijf dat de
Q-koorts in zich heeft. Daar moet je in alle open- en eerlijkheid over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

6

kunnen communiceren. De risico’s van stigmatisering onderken ik natuurlijk, maar als je niet duidelijk bent, ook niet tegenover je directe omgeving,
dan is het beter dan te zeggen: in dit gebied is een aantal besmette
bedrijven en we laten het hierbij. Ik kan mij dus wel iets voorstellen bij het
pleidooi van mevrouw Thieme. Wees open en eerlijk naar elkaar, ook als
er problemen zijn. Wees ook trots op datgene wat je met elkaar doet en
laat dat zien. Mevrouw Thieme riep op tot een moratorium op de vergunningsverlening. Ik denk dat je daar heel prudent mee moet omgaan, zeker
nadat het RIVM heeft gezegd dat de gevallen van Q-koorts in de nabijheid
van grote bedrijven wel degelijk een relatie hebben. Ik pleit niet direct
voor een moratorium, maar ik vind wel dat je vanuit het oogpunt van
volksgezondheid nadrukkelijk moet nadenken over de vraag waar je dit
soort activiteiten neerlegt. Er loopt een onderzoek over de relevantie van
volksgezondheidsaspecten met betrekking tot de intensieve veehouderij.
Dat is het gevolg van de motie-Jacobi/Koopmans, die gesteund werd door
een groot deel van de Kamer.
De voorzitter: Bent u weer bezig met uw betoog?
De heer Waalkens (PvdA): Nee, maar dit zijn onderdelen van onze politieke positiebepaling in dit algemeen overleg.
Voorzitter. Ik kan me niet erg goed vinden in de opstelling om alles maar
bij de overheid neer te leggen. Als de sector een beroep doet op het Diergezondheidsfonds, dan is dat een sigaar uit eigen doos. Je vult het Diergezondheidsfonds. Er is een aantal garanties afgesproken met een borgstelling van de overheid. Dan vind ik dat de rekening, voor zover het niet
het publieke domein betreft, heel nadrukkelijk bij de sector kan worden
neergelegd.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Wat is dan voor u het publieke
domein in dezen? Als dat er in uw ogen niet is, zeg dat dan ook duidelijk.
De heer Waalkens (PvdA): Handhaving, toezicht en controle door de
volksgezondheidsinspectie en de inspectie van de Voedsel en Warenautoriteit betreffen het publieke domein. De overheid produceert geen
mest, heeft geen geiten en verkoopt geen geitenmelk. Het is aan de sector
om dit probleem te tackelen.
Ik kom te spreken over de beschikbaarheid van de vaccins. We hebben het
kabinet ertoe opgeroepen, het consortium bij elkaar te roepen om te
bezien hoe het tot een snelle opschaling van de vaccinproductie kan
komen. Ik heb gezien dat dit kennelijk gelukt is, maar welke inspanningen
heeft het kabinet gepleegd om ervoor te zorgen dat er voldoende vaccin is
voor het hele vaccinatieprogramma, dat een verplichtend karakter heeft
gekregen? Ik ben ook zeer benieuwd naar de immuniteitsopbouw die met
deze vaccinatie bereikt gaat worden.
De verwachting is dat in maart en april de Q-koortspatiënten in aantal
weer toenemen. We krijgen van kabinet pas uiterlijk 2010 op basis van de
nieuwe onderzoeksresultaten berichten over aanvullende acties om voorbereid te zijn op de situatie in 2010. Ik zou graag een proactievere stelling
van het kabinet zien op het punt van de voortgang van het hele traject van
vaccinatie, het opbouwen van de immuniteit en de aanvullende maatregelen die genomen moeten worden.
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. In de luwte van de hectiek
rondom de Mexicaanse griep heeft de Q-koorts onverwachts stevig toegeslagen. Naast de tientallen chronisch zieken zijn er helaas ook al overlijdensgevallen te betreuren. Een serieus probleem dus. Vorig jaar waren de
ministers nog terughoudend toen het ging over onderzoeken en maatregelen. Nu hebben ze er gelukkig meer prioriteit aan gegeven, ook met het
oog op 2010. De SGP-fractie is over het algemeen tevreden over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

7

aanpak tot nu toe. Je ziet in de achtereenvolgende brieven als het ware
een opschaling, een intensivering, en dat vinden we terecht.
Uiteraard zijn er nog wel een paar vragen. Allereerst over de prognoses
voor 2010 en het maatregelenpakket dat daarop is afgestemd. Mijn
collega’s hebben daar al vragen over gesteld. Die herhaal ik niet. Ik sluit
mij daarbij aan.
Over de kwestie van de melkgeiten- en melkschapenhouderijen die in de
brieven van de beide ministers over de Q-koorts op een hoop zijn
geveegd, heb ik nog wel de vraag hoe het nu zit met de analyse en het
advies van het RIVM. Daarin komen de melkschapenhouderijen nauwelijks
aan bod. Is dat terecht? Als het onterecht is, zou een onderscheid in maatregelen tussen melkschapenhouderijen en melkgeitenhouderijen in de
rede liggen. Ik wil graag duidelijkheid over de rol van melkschapenhouderijen in deze epidemie.
De algehele vaccinatiecampagne voor 2010 is op zichzelf een begrijpelijke
beleidsreactie, maar wat zijn nu de kenmerken van het spreidingsgebied?
Is dat een diffuus of een geconcentreerd gebied en hoe ontwikkelt zich
dat? Dat zijn geen onbelangrijke vragen in het kader van het afkondigen
van een verplicht vaccinatieprogramma dat over het hele land wordt
uitgerold.
Het Centraal Veterinair Instituut en de Animal Sciences Group zullen gezamenlijk onderzoek doen naar het industrieel composteren van mest als
alternatief voor de verbranding in een gesloten installatie. De resultaten
zullen voor het volgende lammerseizoen beschikbaar zijn. Als nu blijkt dat
het industrieel composteren geen veilig alternatief is, welke opties staan
dan nog open? Hoe wordt daar dan op ingespeeld? Ik denk dat we nu al
moeten nadenken over die eventualiteit.
Vanaf vandaag zal de tankmelkmonitoring van start gaan. De ministers
geven in de brief van 28 augustus jongstleden aan dat als gevolg van deze
monitoringssystematiek zo’n 30% van de bedrijven als besmet zal worden
aangemerkt, terwijl niet alle bedrijven een risico voor de volksgezondheid
vormen. Ze schrijven dat de knelpunten rondom hygiëne- en mestmaatregelen, die ontstaan door dit grote aantal bedrijven, voor het komende
lammerseizoen worden opgelost. In de laatste brief mis ik dit aspect. Is
dat te verantwoorden? Is het normaal? Of is het toch een onderbelichting
op dit punt?
Mijn laatste punt is de bedrijfseconomische gevolgen van de nieuwe
aanpak. Het Agrarisch Dagblad had het over een bedrag van € 70 000.
Wat is de status van dat bedrag? Kan het worden bevestigd? Hoe wordt
dit dan versleuteld? Waar komen de lasten terecht? Het mag niet zo zijn
dat bedrijven daardoor voor te hoge kosten komen te staan, waardoor ze
het loodje leggen. Dat zou ik willen voorkomen.
De heer Polderman (SP): Voorzitter. De Q-koorts is te lang onderschat.
Het is, zoals collega Waalkens zegt, ons overkomen. In vergelijking met de
aandacht die er voor andere ziektes is geweest, zoals de veeziektes, de
varkenspest en de vogelgriep, maar ook de Mexicaanse griep, denk ik dat
de Q-koorts te weinig in beeld is gebracht, terwijl het een buitengewoon
ernstig probleem is. Er zijn dit jaar al 2000 patiënten en vijf overlijdensgevallen. We kunnen hier niet ernstig genoeg over spreken. Ik heb het idee
dat het kabinet het probleem te lang heeft onderschat.
Het is goed dat we nu met twee ministers aan tafel zitten, want met name
de relatie tussen de veterinaire en de humane gezondheidszorg speelt
hierbij een belangrijke rol. In tegenstelling tot andere dierziekten, is sprake
van een aantal dodelijke slachtoffers onder mensen. Dat is heel bijzonder.
De concentratie van de Q-koorts is vrij helder. Ik heb voor mij het kaartje
van het RIVM, waarin het aantal patiënten duidelijk in beeld wordt
gebracht. Je ziet dat het probleem zich concentreert in een bepaalde
regio. Daarbij is ook aangegeven waar vorig jaar gevaccineerd is. Beide
gebieden komen niet helemaal overeen. Er is ook een sterke concentratie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

8

patiënten in Limburg. Daar is tot nu toe in 2009 niet gevaccineerd. Ik heb
het idee dat men met de maatregelen die nu genomen zijn, een beetje
achter de feiten aan dreigt te lopen. Ik pleit ervoor om ze wat scherper aan
te zetten.
Er is nu voorgesteld om de 5%-norm te hanteren voor de meldingsplicht.
Waarop is dat gebaseerd? Er is pas een meldingsplicht bij een abortuspercentage van 5. Bij grote bedrijven heb je het dus al over een fors aantal
abortussen. Waarom moeten die niet gemeld worden? Waarom is
gekozen voor het aantal van 50 dieren? Dat betekent dat alle hobbydieren
of wat kleinere bedrijven in het gebied waar deze concentratie zich duidelijk bevindt, niet gevaccineerd hoeven worden. Dat begrijpen we niet. Het
aantal van 50 als ondergrens is absoluut niet te verkopen.
Ik lees in de brieven dat er te weinig vaccin was. Inmiddels is er wat
verbetering, maar nog steeds is de vraag of er genoeg vaccin is om inderdaad alle dieren te vaccineren, zeker in het licht van mijn aanbeveling om
in het hele gebied ook de bedrijven te vaccineren die onder het aantal van
50 dieren zitten. Hebben we genoeg vaccin om alle dieren in dat gebied
verplicht te vaccineren? Zo niet, wat gaat het kabinet daar dan aan doen?
Ik denk dat de maatregelen veel stringenter moeten zijn. Onlangs
verscheen in Medisch Contact een artikel dat ik met belangstelling heb
gelezen. Ik stel mij graag achter de aanbevelingen die de artsen doen,
want het kabinet loopt met het beleid tot nu toe achter de feiten aan en
laat te weinig de noodzaak van forsere ingrepen zien.
De heer Graus (PVV): Voorzitter. We kunnen op dit moment weinig meer
doen dan de lijn van de minister volgen, ook in het kader van de volksgezondheid. Ik stel een oud-Hollandse vraag over de inentingen: wie gaat
dat betalen? Zoete lieve Gerdaatje, zou ik kunnen zeggen, maar het is
natuurlijk Gerritje. In het kader van zelfreflectie zal ik mij daar maar netjes
aan houden. Ik vraag mij wel af of het mogelijk is dat het Diergezondheidsfonds de additionele en preventieve kosten dekt. Hoe gaat het anders
gebeuren? Wordt alles weer bij de boeren neergelegd? Het water staat ze
nu al aan de lippen. Dierentuinen hebben het ook niet gemakkelijk. Ik wil
daar wel een goed antwoord op hebben.
Er wordt gezegd dat we nú niet veel meer kunnen doen. We leven in een
tijd waarin we te hygiënisch leven, te veel antibiotica gebruiken en te veel
inenten. Ik roep dat al drie jaar. We moeten minder met antibiotica en
inentingen strooien, want ons hele immuunsysteem, en ook het immuunsysteem van dieren, is helemaal naar de knoppen. Het wordt continu
bevroren door onze handelingen. Moeten wij niet uit die tijd van «te»?
Vooral voor de toekomst, want nu hebben we er niets meer aan. Nu kun je
eigenlijk niets anders meer doen dan de lijn van de ministers volgen. In
die zin begrijp ik de maatregelen die ze nemen. Hoe gaan we hier in de
toekomst mee om?
De heer Atsma (CDA): Zei u: moeten we niet uit het tijdperk van de ...?
De heer Graus (PVV): «Te»
De heer Atsma (CDA): «Te»? Dan heb ik het goed begrepen.
De heer Graus (PVV): Behalve te veel PVV.
De heer Atsma (CDA): Daar heb ik dan even weer moeite mee. Als
datgene wat er gezegd wordt door de PVV, ook een beetje minder «te»
kan, zou dat al een dierbaar iets zijn.
De heer Van der Vlies (SGP): Mijn moeder had een uitzondering:
tevreden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

9

De heer Graus (PVV): Iedere regel kent een uitzondering.
Het zijn echt heel serieuze vragen. Ik kom er vaak op terug, maar ik krijg er
eigenlijk nooit concrete antwoorden op. Nu is gelukkig de minister van
VWS ook aanwezig. Ik durf echt te stellen dat door overmatig antibioticagebruik en overmatig inenten, ons immuunsysteem en dat van onze
dieren finaal naar de knoppen is. Alles kan toeslaan, omdat wij leven zoals
we leven. Er zal een verandering moeten komen. Back to basics. De
Arabieren hebben tijdens de Eerste Wereldoorlog gedroogde kamelenpoep gegeten en hebben als enige gedurende de hele strijd nooit last
gehad van maag- en darmklachten. We moeten realistisch zijn. Het is heel
eenvoudig.
Ik heb nog twee punten. Het is dat collega Atsma over Osterhaus begon.
Het mag duidelijk zijn dat iedere schijn van belangenverstrengeling moet
worden tegengegaan. Ik hoop dat daarop actie zal worden ondernomen. Ik
wil er ook niet meer of minder over zeggen.
Het onderscheid tussen gevaccineerde en besmette dieren heeft bij alle
dierziekten een belangrijke rol gespeeld. Wat zijn daarvoor momenteel de
oplossingen?
Minister Verburg: Voorzitter. Ik dank de leden voor hun inbreng in eerste
termijn.
Het is terecht dat alle Kamerleden hun zorg uitspreken over de uitbreiding
van het aantal mensen dat Q-koorts heeft. Dat aantal is de afgelopen jaren
fors toegenomen. Dat baart ons en de Kamer zorgen.
Tijdens ons bezoek aan de gemeente Landerd in juli van dit jaar hebben
minister Klink en ik zelf gesproken met patiënten, huisartsen en andere
deskundigen en betrokkenen, zoals geitenhouders. We hebben gezien,
gehoord en ervaren wat het voor de mensen in de streek betekent. Dat wil
niet zeggen dat we toen pas van de ernst doordrongen zijn geraakt. Dat
waren we al. Dat is ook door verschillenden van u opgemerkt. Het is
echter goed om te benadrukken dat het voor de mensen die het aangaat
en de mensen in de omgeving, heel ingrijpend is, of het nu gaat om een
patiënt met Q-koorts of om een besmet bedrijf. Het zijn ingrijpende zaken
die je niet koud laten.
Tegelijkertijd – verschillende leden hebben dit op verschillende wijzen
opgemerkt – moeten we wel met elkaar vaststellen dat er nog heel veel
onduidelijk is over Q-koorts. Ik doel op de bacterie, de kracht van de
bacterie, de wijze waarop die zich verspreidt enzovoorts. Deskundigen,
zowel nationaal als internationaal, en dus ook minister Klink en ik, hebben
nog veel vragen over de beste manier om deze uitbraak een halt toe te
roepen. Je kunt pas effectief maatregelen nemen als je weet welke maatregelen effectief zijn. Ik voeg daar ook «proportioneel» aan toe. Wat is
effectief en wat is proportioneel? Je kunt natuurlijk heel veel maatregelen
nemen, maar als je niet weet waarop die maatregelen zich richten of
moeten richten, dan ben je bezig om met een grote mate van onzekerheid
beleid te voeren. Ik vind dat iedereen van de overheid mag vragen om
zorgvuldig, effectief en proportioneel beleid te voeren.
Ondanks die onzekerheden zijn we tot een nieuwe aanpak gekomen op
basis van de nu beschikbare informatie. Wij hebben die aanpak aan de
Kamer gestuurd op 28 augustus. Zij heeft recentelijk nog een brief van ons
ontvangen. Om die nieuwe aanpak goed te begrijpen, is het belangrijk te
weten dat de bacterie inmiddels waarschijnlijk zeer wijdverspreid in het
milieu voorkomt. In het milieu kan de bacterie lang overleven en tegelijkertijd over grote afstanden verwaaien. Ook vanuit het milieu kan de
bacterie mensen besmetten. Hoewel de Q-koortsbacterie niet alleen bij
kleine herkauwers, maar ook bij andere diersoorten als knaagdieren en
huisdieren kan voorkomen, zijn de deskundigen het er grotendeels over
eens dat melkgeiten- en melkschapenhouderijen de bron zijn, en dan met
name de grootschalige houderijen. Daarmee geef ik een antwoord op de
vraag van de heer Polderman waarom gekozen is voor het aantal van 50

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

10

dieren. De wat grootschaliger melkgeiten- en melkschapenhouderijen zijn
waarschijnlijk de bron van de huidige epidemie in Nederland. We weten
van deze bedrijven dat Q-koorts aanzienlijke aantallen abortussen kan
veroorzaken, waarbij veel smetstof vrijkomt.
Wat is nu die nieuwe aanpak? We hebben de voorzorg: vaccineren; bestrijding bij de bron: ook vaccinatie; de verspreiding: mest en diertransport;
de early warning; en de communicatie. Hoe gaan we met dat gehele
pakket aan maatregelen om? We kiezen een tweeledige aanpak. In de
eerste plaats moeten nieuwe abortusgolven op melkgeiten- en melkschapenbedrijven worden voorkomen. In de tweede plaats proberen we
op besmette bedrijven het risico op het verwaaien van de bacterie naar de
omgeving te beperken. Op basis van die nieuwe aanpak komt er een
verplichte vaccinatiecampagne in heel Nederland en tankmelkmonitoring
om onderscheid te maken tussen besmette en vrije bedrijven.
Voor de tankmelkmonitoring moeten alle melkleverende bedrijven met
meer dan 50 geiten of schapen verplicht elke twee maanden een tankmelkmonster insturen. Indien dat monster positief is, wordt het bedrijf
besmet verklaard. Eerder signaleerden we alleen de bedrijven met
problemen die werden veroorzaakt door de Q-koorts. Met deze nieuwe
methode vinden we besmette bedrijven in een vroeg stadium. Dat kan dus
ook het stadium zijn voordat er problemen ontstaan. Hier zit dus ook die
early warning in.
Wij verwachten dat op basis van die nieuwe aanpak ongeveer 130 melkgeitenen melkschapenbedrijven geselecteerd worden die te maken
hebben met Q-koortsbesmetting. Niet alle bedrijven zullen even zwaar
besmet zijn en dus ook niet alle bedrijven zullen een risico vormen voor
de volksgezondheid. Het is goed om daar rekening mee te houden. Tankmelkmonitoring is een veel fijnere methode om na te gaan of er besmetting is. Het heeft ook te maken met de fase waarin je het doet. Als je het
systeem op gang hebt gebracht, kun je er met een tweemaandelijkse
herhaling in een heel vroeg stadium bij zijn.
Omdat we niet precies weten wat naast de mate van besmetting de
verdere risicofactoren zijn voor de volksgezondheid, gelden voor alle
besmette bedrijven dezelfde maatregelen. Voor besmette bedrijven
gelden, naast hygiëne- en mestmaatregelen, ook vervoersbeperkingen.
Kort gezegd komt dat erop neer dat dieren van besmette bedrijven niet
naar andere melkleverende bedrijven worden afgevoerd. Ze mogen alleen
worden afgevoerd naar het slachthuis.
Om antwoord te krijgen op alle vragen die we nog hebben over de
Q-koorts, hebben minister Klink en ik voor ruim 3 mln. aan onderzoeken
uitstaan. Mevrouw Thieme vroeg daarnaar. Dat maakt duidelijk dat er nog
heel veel onbekend is, niet alleen in Nederland, maar ook internationaal.
Ik kan de Kamer verzekeren dat niet alleen hier deskundigen zeer geïnteresseerd zijn om meer te weten te komen, maar dat ook internationaal
met veel belangstelling over onze schouders wordt meegekeken.
Voor de toekomst is het goed dat we ons realiseren dat Q-koorts geen
nieuwe ziekte is. Q-koorts is er altijd geweest en zal er altijd blijven. De
inzet van minister Klink en mij, met alle betrokken mensen, is erop gericht
om uiteindelijk weer terug te keren naar de situatie van voor 2007, dat wil
zeggen: sporadische gevallen bij mensen, zoals wij in vrijwel alle landen
zien. Daarbij moeten we er rekening mee houden dat er tot 2007 mogelijk
sprake was van onderrapportage. Inmiddels is er veel meer alertheid bij
huisartsen en zijn er ook betere testen om de diagnose te stellen. Ook dat
is winst. Minister Klink zal daar nog het een en ander over zeggen. Om te
bepalen of de maatregelen succesvol zijn, kijken we naar het aantal
ziekenhuisopnamen.
De komende jaren hopen we dat het aantal zieken en met name het aantal
ziekenhuisopnamen zal afnemen. Mevrouw Snijder vroeg of de verwachting is dat het aantal zieken het komende jaar verder oploopt. We hopen
dat we het stabiliseren en zelfs een kleine afname kunnen zien. Het is wel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

11

zo dat we voor 2010 verwachten dat er nog steeds relatief veel mensen
ziek zullen worden. De bacterie heeft een lange levensduur en kan zowel
uit het milieu als van besmette dieren komen. Ondanks alle onzekerheden
verwachten wij goede resultaten van de nieuwe aanpak, met voor besmette bedrijven zeer ingrijpende maatregelen. Dat is door verschillenden van
u gezegd. Wij gaan ervan uit dat dit pakket van maatregelen leidt tot een
drastische vermindering van het aantal humane patiënten in de toekomst.
Mevrouw Thieme en de heer Waalkens hebben gevraagd of wij de locaties
van besmette bedrijven bekend willen maken en, zo nee, waarom niet. De
naam en de adresgegevens van de besmette bedrijven maken wij niet
bekend. Dat is niet nodig, want Q-koorts is een gebiedbesmetting, zowel
in stallen als in het milieu. Op de websites van de Voedsel en Warenautoriteit en het RIVM worden gebieden gepubliceerd van ongeveer 5
kilometer rond de bedrijven waar de Q-koortsbacterie wordt aangetroffen.
Mensen die in zo’n gebied wonen, zullen geïnformeerd worden door hun
ggd. Medische risicogroepen, zoals zwangeren en mensen met een
hartklepaandoening, die in het gebied wonen of van plan zijn om kortdurend in een van de gebieden te verblijven, kunnen advies vragen aan hun
behandelende arts. Werkgevers van wie het personeel mogelijk besmette
bedrijven bezoekt, kunnen op de websites van de VWA en het RIVM zien
in welke gebieden Q-koorts is aangetroffen. Zij kunnen ook de individuele
veehouder vragen of zijn of haar bedrijf besmet is. Voor specifieke
beroepsgroepen, zoals melkophalers en slachthuispersoneel, wordt een
informatiefolder ontworpen.
De heren Atsma en Van der Vlies en mevrouw Snijder hebben gevraagd
naar het industrieel composteren. Er zijn drie bedrijven in Nederland die
zich bezighouden met het industrieel composteren van mest. Er is met
deze bedrijven contact geweest. In onderling overleg hebben de drie
bedrijven aangeboden om de composteringsproeven op één bedrijf te
doen. Vervolgens is de vraag wat er gebeurt als het allemaal niet lukt. We
moeten inzetten op deze proef en alles op alles zetten, ook in de begeleiding van het traject. Zeer waarschijnlijk zijn de resultaten van de testfase
ruim voor de aflammerperiode bekend, zodat we dan kunnen koersen.
Laten we dit als een alternatief blijven zien. De alertheid waar terecht om
wordt gevraagd, is heel goed. Die zullen wij ook hebben en houden.
De heer Atsma heeft gevraagd hoe de controle van mest eruit ziet en hoe
de zaak wordt gehandhaafd. Besmette bedrijven mogen pas 30 dagen na
afloop van de lammerperiode mest uit de stal verwijderen. Die mest moet
dan gedurende 90 dagen afgedekt worden opgeslagen op de locatie waar
deze is geproduceerd. Dat luistert heel nauw. We weten straks via de
meldplicht welke bedrijven besmet zijn. Dat betekent dat de Algemene
Inspectiedienst dan kan en zal handhaven.
Mevrouw Thieme heeft gevraagd waarom niet alle mest verbrand wordt.
We hebben eerder gesproken over het verbranden van mest. Nog afgezien
van de vraag hoe je de mest in zo’n verbrandingsoven krijgt en wat je dan
doet bij het losmaken en de verstuivingsmogelijkheid, is het praktisch
onmogelijk om alles te verbranden. Gewone verbrandingsinstallaties
komen niet in aanmerking voor de verbranding van geitenmest, omdat de
mest vooraf gedroogd en verhakseld moet worden. Ook bij het verhakselen heb je veel verwaaiing. Er hoeft maar een klein windje onder te komen
of het hoeft maar te droog te zijn, en je hebt het risico van stofvorming en
dus ook extra uitwaairisico. Om dit te voorkomen, moet voorbehandeling
in een gesloten ruimte plaatsvinden. Er is slechts één verbrandingsinstallatie in Nederland die dat kan. De capaciteit van dat bedrijf is lang
niet toereikend voor de mest van alle besmette bedrijven. Daarom zetten
we daarnaast in op industrieel composteren als goed en veilig alternatief.
Ik kom op de vragen over de uitbreiding en de relatie met de intensieve
veehouderij. Mevrouw Thieme heeft daar iets over gevraagd. Zij weet – de
heer Waalkens heeft daar terecht op gewezen – dat dit najaar een groot
onderzoek is gestart naar de volksgezondheidsaspecten van de intensieve

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

12

veehouderij. Minister Klink en ik zijn daarmee bezig. Ik dacht ook dat dit
een initiatief was van de PvdA-fractie. In dat onderzoek wordt onder meer
gekeken naar de Q-koorts, maar ook naar andere aspecten, zoals fijnstofemissie. Het zit er dus in. Het onderzoek wordt uitgevoerd door een aantal
deskundige instellingen en instituten. De eerste resultaten komen in de
loop van 2010. Als zou blijken dat de intensieve veehouderij nadelige
gevolgen heeft voor de volksgezondheid, zullen we natuurlijk bezien of we
die gevolgen kunnen verminderen of wegnemen. Voor de Q-koorts
worden daarom op grote schaal schapen en geiten gevaccineerd als
onderdeel van de aanpak die minister Klink en ik voorstellen.
Mevrouw Thieme heeft gevraagd of de uitbreiding van bedrijven en
stallen niet kan worden geweigerd. De heer Waalkens maakte ook een
opmerking van die strekking. Het is een legitieme vraag, ook voor de
melkgeiten- en melkschapenhouderijen zelf. Zij zullen zichzelf de vraag
moeten stellen of deze fase van ontwikkeling, met deze problemen en
risico’s, het juiste moment is om te investeren. Dat geldt ook voor uitbreidingen in een gebied als Landerd.
De heren Atsma en Van der Vlies en mevrouw Snijder hebben vragen
gesteld over de kosten en de financiering. De heer Atsma vroeg of er
sprake is van een Europese aanpak, zowel voor de bestrijding als de
beschikbaarheid van het vaccin en de financiering. Het antwoord is nee.
Q-koorts is Europees gezien geen aangifte- of bestrijdingsplichtige dierziekte. Q-koorts in deze mate en in deze omvang is vooralsnog een Nederlands probleem. In landen om ons heen doet zich het probleem in deze
omvang niet voor. Er is dus geen Europese aanpak en er is geen Europees
budget voor.
Mevrouw Snijder en de heer Van der Vlies vragen naar de kosten. Wat is
het perspectief voor besmette bedrijven? In principe zijn bedrijven zelf
verantwoordelijk voor de kosten die gemaakt moeten worden voor de
aanpak van besmettelijke ziekten. De heer Van der Vlies noemt een bedrag
van €70 000. Ik kan dat bedrag niet plaatsen. Ik weet niet of hij daar een
bron voor heeft. Het is wel zo dat ik het LEI heb gevraagd om de mogelijke
gevolgen in kaart te brengen. Dat rapport wordt binnenkort afgerond. Ik
zeg de Kamer toe dat ik haar dat rapport, voorzien van mijn reactie, zal
toesturen, zodat we een en ander in kaart hebben, ook in de openbaarheid.
Mevrouw Snijder en de heer Graus hebben gevraagd wie de vaccinatie
betaalt. Ik ben ontzettend blij dat we voldoende vaccin hebben kunnen
inkopen. We hebben alles ingekocht wat beschikbaar is. We moeten ons
realiseren dat, in tegenstelling tot het blauwtongvaccin, sprake is van één
producent. We hebben alles opgekocht, zijnde 100 000 doses extra in
november en anderhalf miljoen doses voor volgend jaar. Onze taxatie is
dat dit voldoende is voor een totaal verplichte vaccinatie in heel Nederland. De vaccinatiecampagne voor 2009 is betaald door de overheid. Het
plafondbedrag in het Diergezondheidsfonds is voor de periode tot eind
2009 voor schapen en geiten royaal bereikt. Op 1 januari 2010 begint de
nieuwe convenantperiode. Vaccinkosten vallen onder bestrijdingskosten
en bestrijdingskosten worden in principe voor 100% doorbelast aan de
sector. Het is wel zo dat dit onderdeel is van de gesprekken met de andere
convenantpartners. Die onderhandelingen zijn nog gaande.
De heer Polderman vroeg of er voldoende vaccin is om ook bij bedrijven
met minder dan 50 dieren te vaccineren. Ik heb al gezegd dat er voldoende vaccin is om te voldoen aan de wens die wij hebben om bedrijven met
meer dan 50 dieren te vaccineren. De grotere bedrijven vormen het
grootste risico, niet de bedrijven met 50 schapen of geiten of minder.
De heer Atsma vroeg of het mogelijk is om gevaccineerde en besmette
dieren te onderscheiden. Op de besmette en gevaccineerde bedrijven
kunnen met Q-koorts besmette dieren geselecteerd worden, bijvoorbeeld
met een PCR-test (polymerase chain reaction). Die test toont virusdeeltjes
aan. Zo kunnen op een bedrijf individuele dieren worden geselecteerd die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

13

zijn besmet. Het is natuurlijk zaak dat bedrijven ook weer besmettingsvrij
worden. Dat is tamelijk strak geregeld. Tweemaandelijks vindt bemonstering plaats van de tankmelk. Als er sprake is van besmetting, wordt een
bedrijf besmet verklaard. Het moet een jaar besmettingsvrij zijn om het
predicaat «vrij» te krijgen.
De heer Waalkens vroeg wat de immuniteitsverwachting is. De verwachting is dat door consequent vaccineren – de vaccinaties moeten dus
worden herhaald – minder snel besmetting zal plaatsvinden. Dan worden
er dus weinig of geen bacteriën meer uitgescheiden en wordt abortus
voorkomen als dit toch mocht gebeuren. Juist dat aspect, het voorkomen
van abortussen, is belangrijk. De ervaring leert dat besmette dieren niet
schoon worden gevaccineerd, dus 100% schoon worden. Zij kunnen wel
zodanig schoon worden gekregen dat er geen sprake meer is van abortussen. Die abortussen maken het onderscheid voor de besmetting en de
bacterie.
Ik kom nu op het kopje «diversen». De heer Van der Vlies heeft gevraagd
hoe het zit met de spreiding met de Q-koortsgevallen en waarom verplicht
wordt gevaccineerd in het hele land. Dat gebeurt omdat Q-koorts wijd
verspreid voorkomt in Nederland. De heer Polderman liet net een kaartje
zien over de verspreiding. Inmiddels is er echter ook Q-koorts geconstateerd in het oosten van het land en zelfs op een aantal bedrijven in het
noorden van het land. Om het zekere voor het onzekere te nemen, hebben
wij besloten om volgend jaar de vaccinatie verplicht te stellen voor alle
bedrijven in Nederland. Nu hebben wij de vaccinatie verplicht gesteld in
bepaalde gebieden. Wij hebben in de loop van de tijd vast moeten stellen
dat ook buiten die gebieden sprake was van Q-koorts. Willen wij de
Q-koorts echt terugdringen – dat willen minister Klink en ik – dan moeten
wij voorlopig voor iedereen vaccinatie verplicht stellen. Wij zullen dit
probleem onder controle moeten krijgen.
De heer Van der Vlies vroeg hoe het zit met de melkschapenhouderij. Op
melkschapenbedrijven kunnen ook abortussen plaatsvinden veroorzaakt
door Q-koorts en dat hebben wij ook gezien. De melkschapenhouderij is
echter wel een kleinere sector dan de melkgeitenhouderij. Er zijn minder
bedrijven. Mogelijk dat het RIVM om die reden geen melkschapenbedrijven meeneemt in het onderzoek. Zij zijn er echter wel degelijk.
De heer Polderman vroeg waar de 5%-regel op is gebaseerd en vroeg
waarom een grens is gelegd bij 50 dieren. Ik heb al gesproken over die
grens van 50 dieren. Het 5%-criterium is gekozen in de tijd dat wij nog
geen onderscheid konden maken tussen positieve en negatieve bedrijven.
Wij hebben inmiddels het tankmelkonderzoek, dat veel fijnmaziger is. Ik
heb al gezegd dat wij verwachten dat dit onderzoek ertoe leidt dat ongeveer 120 bedrijven als besmet worden aangemerkt. Hiermee zijn wij dus af
van het 5%-criterium en hebben wij de mogelijkheid om er in eerder
stadium bovenop te zitten.
Er is een vraag gesteld over melkleverende en niet-melkleverende
bedrijven en de risico’s voor kuddes. De niet-melkleverende bedrijven,
waaronder de kuddes, worden niet gecontroleerd op Q-koorts, want
deskundigen hebben de abortusgolven aangewezen als het grootste risico
voor de volksgezondheid. Op niet-melkleverende bedrijven zijn tot nu toe
geen abortusgolven waargenomen. Voor niet-melkleverende bedrijven
worden geen maatregelen genomen om abortusgolven te voorkomen of
om verwaaiing van de bacterie naar de omgeving tegen te gaan. Uit literatuur is wel bekend dat rondtrekkende kuddes schapen en geiten besmet
met Q-koorts ... Ik heb tegen één van mijn mensen gezegd: als ik dit niet
kan lezen – dat gebeurt nu dus – ga ik zeggen dat ik vroeger dacht dat je
alleen het handschrift van huisartsen niet kunt lezen, maar dat dit blijkbaar
ook zo is bij veterinairen. Ik neem dit geheel voor mijn verantwoording. Er
is dus literatuur. Onze Chief Veterinary Officer heeft die literatuur gelezen,
zoals het hoort. Hij hoort zijn vak bij te houden. Hij heeft gelezen dat
Q-koorts ook voorkomt bij rondtrekkende kuddes, maar niet in de ernstige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

14

mate. De Q-koorts bij rondtrekkende kuddes schapen en geiten kan ook
ziektegevallen bij mensen veroorzaken. Wij houden dat in de gaten. Onze
veterinair houdt de vinger aan de pols, en ik en mijn andere mensen met
hem.
De heer Waalkens vroeg naar de samenwerking tussen de veterinaire en
de humane sector. Die samenwerking is prima en dat is ook zeer hard
nodig. Dat moet gewoon. Betrokken kennisinstituten werken uitstekend
met elkaar samen. Er wordt gezamenlijk een onderzoeksprogramma uitgevoerd waarvoor 3 mln. beschikbaar is gesteld.
De heer Atsma vroeg of er een onderscheid kan worden gemaakt tussen
besmette en niet-besmette dieren. Ja, dat is mogelijk. Op besmette en
gevaccineerde bedrijven kunnen met Q-koorts besmette dieren worden
geselecteerd met een PCR-test, die de bacterie zelf aantoont. Zodoende
treedt er geen teststoring op als gevolg van de vaccinatie.
Mevrouw Thieme vroeg welke andere diersoorten vatbaar zijn voor
Q-koorts. Dat zijn er nogal wat. Het zijn kleine herkauwers, koeien en
paarden, maar ook honden, katten, vogels, knaagdieren en zelfs teken.
Alle gegevens wijzen er echter op dat de huidige epidemie bij mensen
haar oorsprong vindt in de geiten- en schapenhouderij. Daarop zijn de
maatregelen gericht. Er zijn veel bronnen mogelijk, zowel bij gehouden als
bij niet-gehouden dieren.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff en de heer Van der Vlies vroegen wat er
gebeurt als blijkt dat het composteren van mest niet werkt. Wij doen alles
om het wel te laten werken en wij denken al na over opties voor het geval
dat niet lukt. Wij gaan dan langer opslaan op het eigen erf en zoeken naar
nieuwe mogelijkheden. Het zou mij echter een lief ding waard zijn als dit
wel mogelijk zou zijn, om een doorgaande mogelijkheid te creëren.
Mevrouw Thieme vroeg naar het aantal besmettingen op biologische
boerderijen. Op basis van het abortuscriterium zijn er geen besmettingen
op biologische bedrijven gevonden. Er zijn nog geen uitslagen van de
tankmelkmonitoring. Het is zeker niet uitgesloten dat ook Q-koorts wordt
aangetroffen op biologische bedrijven. Met de tankmelkbemonstering
hebben wij immers een veel verfijndere manier om besmetting op te
sporen.
Mevrouw Thieme vroeg ook nog waarom jonge geitjes mogen worden
afgevoerd. Met de nieuwe aanpak proberen wij abortussen bij melkgeiten
en melkschapen te voorkomen. Jonge geitjes mogen worden afgevoerd
naar een mestbedrijf en vervolgens naar het slachthuis. Op deze manier is
er geen risico dat deze geiten een abortus veroorzaken.
De heer Atsma vroeg hoe minister Klink en ik aankijken tegen de positie
van de heer Osterhaus. Minister Klink zal hierop reageren, mede namens
mij.
Minister Klink: Voorzitter. Ik sluit mij graag aan bij wat minister Verburg al
heeft gemeld, maar ook bij wat mevrouw Thieme zegt, namelijk dat wij
zeer alert moeten zijn op de Q-koorts. In de afgelopen periode heeft de
Mexicaanse griep veel aandacht gekregen. Gezien de ontwikkelingen,
begint de Q-koorts mij zo langzamerhand meer zorgen te baren dan de
Mexicaanse griep. Dat komt door de bestendigheid, maar ook door het
unieke karakter van de Q-koorts dat zich in Nederland aftekent. In 2007, in
het begin, waren er 170 meldingen, in 2008 waren het er 1000 en in 2009
al 2100. Dat is een patroon dat nog niet gezien is in de wereld. Meestal
verloopt zo’n besmetting met pieken en dalen of ebt deze weg. Ik heb
vanmiddag de grafieken nog eens bekeken. Je schrikt toch echt van de
mate waarin de Q-koorts met name in de periode april–mei om zich heen
grijpt. Het afvlakken van de piek gebeurt bovendien in geringere mate dan
in 2007 en 2008. Als je dat doortrekt naar 2010 en later, is dat een signaal.
In 2009 zijn vijf personen, weliswaar met onderliggende ziekteverschijnselen, overleden. Ook al hebben mensen onderliggende ziekteverschijnselen, gaat het wel om patiënten met Q-koorts. Dat heeft mij gaandeweg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

15

alert gemaakt. Andere getallen liegen er ook niet om. Van degenen die
ziek zijn, wordt 20% – dat is een op de vijf – opgenomen in het ziekenhuis.
Dat moet ons echt alert maken. Dat gebeurt ook. Minister Verburg en ik
zijn niet voor niets in juni naar Landerd gereisd. De intensiteit van de
boodschappen die wij daar meekregen – die heeft de Kamer hopelijk in de
brief kunnen terugvoelen en ervaren – van de zijde van de ggd en de
huisartsen staan mij nog goed op het netvlies.
Hoeveel mensen hebben chronische Q-koorts? 1% van de mensen ontwikkelt een chronische ontsteking. Bij hen is de bacterie die Q-koorts veroorzaakt aantoonbaar in het bloed en blijft deze aanwezig in het bloed. Dat is
een variant die zich met name manifesteert als een ontsteking van de
hartklep. Dat betreft 1% van de mensen die zijn besmet. Daarnaast is er
een groep mensen bij wie de bacterie niet chronisch in het bloed is terug
te vinden, maar die na een infectie met Q-koorts wel chronische klachten
ontwikkelen als vermoeidheid en concentratiestoornissen. Wij weten niet
hoe veel mensen dat betreft. De groep die wordt opgenomen en de groep
bij wie de besmetting langdurige effecten heeft, lopen niet een-op-een
samen.
Er is gevraagd voor welke groepen mensen Q-koorts gevaarlijk is. Mensen
die een verhoogd risico hebben om ziek te worden na besmetting zijn
mensen met een verlaagde weerstand na een transplantatie of als gevolg
van kanker, een chronische nierziekte of zwangerschap. Mensen met
hartklepaandoeningen hebben een verhoogd risico op een chronische
Q-koortsinfectie. Wij moeten de gezondheidsproblemen serieus nemen,
zeker gezien het patroon dat zich aftekent.
De piek van het aantal besmettingen zit in de maanden april tot en met
juni. Ik zei net april en mei, maar dat is niet geheel juist. Dat komt doordat
het weer dan warm en droog is. Blijkbaar verspreidt Q-koorts zich dan
beter. Wij constateren dat, maar wij kunnen niet wetenschappelijk
verklaren waarom in die maanden een piekbelasting is en de gezondheidsrisico’s hoog zijn. De piek is nu weer voorbij. Dat geeft ons tijd om na te
denken, met de nodige urgentie, over maatregelen die voor de komende
jaren moeten worden genomen. Die maatregelen zijn gericht op de bron,
op de overdracht van dier naar mens en op het redresseren van de
gevolgen van besmetting bij mensen.
Ik ga niet herhalen wat de minister van LNV zei over de bron, maar ik
noem wat trefwoorden. De tankmelkmonitoring is belangrijk want
daarmee krijgen wij, mede door de meldplicht, meer zicht op de mate
waarin de besmetting om zich heen grijpt in Nederland. Hygiëne- en mestmaatregelen blijven van kracht. Verplichte vaccinatie is van betekenis,
want daarmee kan hopelijk aan de bron verdere besmetting zo veel mogelijk worden voorkomen. Afhankelijk van de werking van de vaccinatie, zal
zich dat hopelijk in 2010 gaan bewijzen. Het is van belang dat verplaatsing
van dieren van besmette naar niet-besmette bedrijven zo veel mogelijk
wordt voorkomen. Dat mag domweg niet meer. Voor besmette bedrijven
geldt bovendien een bezoekersverbod.
Bij de overdracht van dier naar mens is het van belang – dat is ook van
betekenis voor de aard en de proportionaliteit van de maatregelen die wij
nemen – dat wij ons realiseren dat die micro-organismen op dit moment
al aanwezig zijn in het milieu. Als je bedrijven zou sluiten – dat is natuurlijk een zeer draconische maatregel – wil dat nog niet zeggen dat je in
2010 gevrijwaard bent van de risico’s die zich daar aftekenen. De microorganismen zitten immers in het milieu.
Ik wil de komende maanden goed kijken naar het risico van verwaaiing. Er
gaat een aantal pilots lopen. Gegeven de ernst van het risico dat zich
aftekent, wil ik bezien in hoeverre het vermijden van verwaaiing daadwerkelijk preventief moet worden ingezet. Daarnaast moet worden gekeken
naar de uitbreiding van bedrijven en vergunningverlening aan bedrijven
die willen uitbreiden. Het lijkt mij in de aanloop naar 2010 van betekenis
om met name naar deze twee zaken te kijken. Het RIVM heeft ons er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

16

immers over geïnformeerd dat de risico’s toenemen naarmate mensen
dichter bij een bedrijf wonen of aanwezig zijn.
De vraag is wat je moet doen om de Q-koortsbesmetting bij mensen zo
veel mogelijk te beperken. Ik wil de publieksinformatie om drie redenen
een extra accent geven. De vraag is of je bedrijven met naam en toenaam
moet noemen. Ik vind dat wij daar echt goed naar moeten kijken. Uit
onderzoek van het RIVM blijkt dat mensen die weten dat zij in een risicogebied wonen, alerter zijn op ziekteverschijnselen en eerder naar een arts
toegaan. Zij zijn er dus eerder bij, waardoor maatregelen in de sfeer van
gezondheidszorg kunnen worden genomen. Het RIVM meldt ook dat voor
omwonenden van een bedrijf met een abortusstorm de risico’s groter zijn.
Het risico dat iemand ziek wordt, is dus groter naarmate je dichter bij een
bedrijf woont dat een bron is van het micro-organisme. De tankmelktest
-ik sluit niet uit dat dit als nieuw woord in de Van Dale terecht zal komen–
geeft ons ook een instrument in handen om het risico beter te lokaliseren.
Tegen die achtergrond vind ik dat het onze plicht is om mensen te informeren. Ik bedoel niet dat het bedrijf met naam en toenaam moet worden
genoemd. De gebieden waarin de risico’s zich voordoen, moeten echter
wel goed in kaart worden gebracht en daar moeten mensen over worden
geïnformeerd. Ik doel op de cirkels rondom de bedrijven. Die keuze is
mede gebaseerd op onze inschatting dat het College Bescherming
Persoonsgegevens ons zal wijzen op het feit dat de informatie weliswaar
kan worden gegeven, maar dat de proportionaliteit toch ook in het oog
moet worden gehouden in relatie tot de privacy. Dat hoeft geen belemmering te zijn om mensen in de risicogebieden te informeren over het feit dat
zij in een risicogebied wonen.
Om verschillende redenen kan ik de Kamer pas in de loop van dit jaar
informeren over de communicatiestrategie. Pas over ongeveer zes weken
hebben wij de eerste uitkomsten van de tankmelkonderzoeken. Dan
kennen wij de locaties dus pas.
De voorzitter: Wanneer is in de loop van dit jaar?
Minister Klink: Ik zei al dat de resultaten van de tankmelktesten nog minimaal zes weken op zich laten wachten. Daarnaast wil ik goed kijken naar
de communicatiestrategie. Wij moeten voorkomen dat wij onnodige ongerustheid oproepen bij mensen, maar wij moeten ook het risico niet minimaliseren in de communicatie. Wij moeten op dit punt volledig transparant zijn. Wij moeten een goede balans, een goede lijn vinden. Voor het
einde van het jaar zal ik in overleg met de burgemeesters, de provinciale
autoriteiten, de ggd’s en de minister van LNV de communicatie opbouwen
en verzorgen.
Dit is overigens geen geheel nieuwe strategie. Er is de afgelopen tijd sterk
geïnvesteerd in kennisvergroting bij de professionals vanuit het RIVM en
GGD Nederland. Op de websites van GGD Nederland en het RIVM wordt
op dit moment al informatie gegeven aan burgers, bestuurders en medische professionals. Zo langzamerhand groeit onze kennis met betrekking
tot de Q-koorts. Er wordt op dit moment 3 mln. geïnvesteerd om de kennis
te verbeteren en te optimaliseren. Deze kennis zullen wij vervolgens
verstrekken aan eenieder die daar belang bij heeft.
Wij gaan mensen in de loop van dit jaar informeren, dus in de komende
drie maanden. Wij hebben over zes weken informatie over de locaties
waarop de risico’s zich voordoen. In de aanloop tot 2010 gaan wij alle
maatregelen voor bestrijding aan de bron uitrollen. De effectiviteit van de
vaccins zal nauwgezet worden gemonitord. Wij zullen ons ervan vergewissen dat het vaccinatieprogramma loopt langs de geschetste programmatische lijnen. Parallel daaraan wil ik goed naar de vergunningverlening
en de verwaaiing kijken teneinde de overdracht van dier op mens zo veel
mogelijk te beperken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

17

Mevrouw Thieme vroeg naar een vergelijking van de claims bij legionella
en die bij de Q-koorts. Daar zit een groot verschil tussen. Twee claims met
betrekking tot legionella zijn door de rechter gehonoreerd. De exploitant
had in dit geval preventieve maatregelen kunnen nemen. In het geval van
Q-koorts zijn alle preventieve maatregelen die een bedrijf kan nemen, in
feite door de overheid opgelegd. Men moet die uit hoofde van de maatregelen die wij nemen sowieso treffen. De bedrijven kunnen geen extra
maatregelen nemen. Daardoor hebben zij ook geen extra verantwoordelijkheid. Besmetting is dus niet het gevolg van het ontbreken van
verantwoordelijkheidsbesef bij de bedrijven.
Mevrouw Thieme sprak ook over de aansprakelijkheid voor de ziektekosten. De ziektekosten worden in Nederland gedekt op grond van de
Zorgverzekeringswet. Die worden dus al vergoed. Mocht de besmetting
tot chronische aandoening leiden, is er sprake van dekking op grond van
de arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Naar mijn idee is er dus geen
extra aansprakelijkheid voor de bedrijven op dit gebied.
De heer Atsma vroeg naar de rol van de heer Osterhaus. Ik heb geen
enkele indicatie dat hij in dit traject een rol vervult. Het gaat hier om de
veterinaire sector en vaccins voor dieren. Ik weet niet in hoeverre de
deskundigheid van de heer Osterhaus zich uitstrekt tot de veterinaire
sector. Voor zover dat al het geval is, was hij niet betrokken bij de beslissingen rondom de vaccins die in dit geval aan de orde zijn.
De heer Waalkens vroeg naar de voorbereiding van het beleid inzake
zoönoses en ziekte-uitbraken. De minister van VWS is krachtens de Wet
publieke gezondheid verantwoordelijk voor het beleid rond een aantal
aandoeningen. Dat betreft de nieuwe influenza en griep, polio, pokken en
SARS. Voor de overige zoönoses en eventuele besmettingen zijn in eerste
aanleg de burgemeesters verantwoordelijk, tenzij een en ander naar een
nationale of internationale schaal wordt gebracht. De primaire verantwoordelijkheid ligt dus bij de burgemeesters.
De heer Polderman vroeg naar de gebiedsvaccinatie. Volgens mij – de
minister van LNV moet mij maar corrigeren – liepen in 2009 vaccinatiegebieden samen met de verspreidingspatronen van ziekte in 2008. Voor
2010 is er een landelijk dekkende vaccinatieplicht voor bedrijven met meer
dan 50 dieren.
Mevrouw Thieme (PvdD): Voorzitter. Ik dank de bewindslieden voor de
beantwoording. Er zijn nog een paar losse eindjes. De grootschaligheid en
de intensiviteit van de bio-industrie zorgen dus voor een zorgwekkende
uitbraak van Q-koorts, zo moeten wij constateren. De minister van LNV
heeft ook aangegeven dat er geen besmette biologische bedrijven zijn.
Dat is volgens mij een duidelijk signaal. Als je dat koppelt aan andere
ziekten, zoals de veegerelateerde MRSA, de vogelpest en de varkenspest,
vraag ik mij af waar wij mee bezig zijn. Het onderzoek naar de gevolgen
van de bio-industrie voor de volksgezondheid dat nu wordt uitgevoerd, is
ook rijkelijk laat. Uit elk bekend onafhankelijk onderzoek blijkt dat de
ziektedruk toeneemt bij schaalvergroting in de veehouderij en door het
gesleep met dieren.
De minister heeft gezegd dat mijn vraag om een moratorium op uitbreidingsvergunningen in het kader van deze Q-koortscrisis legitiem is. Wat
gaat zij doen om uitbreiding te voorkomen?
Ik blijf van mening, ook naar aanleiding van de opmerking van minister
Klink, dat de overheid niet alleen de bedrijven, maar ook burgers en
sectoren als het toerisme schade berokkent door niet aan te geven welk
bedrijf besmet is. Besmettingen vinden immers met name vlak bij
bedrijven plaats. Ik krijg van campinghouders die bij veebedrijven zitten te
horen dat gasten wegblijven uit voorzorg. Wij hebben ook te maken met
burgers die niet in de risicogebieden wonen, maar die voornemens waren
om ernaar toe te gaan. Het nalaten van het openbaar maken van de
namen van de bedrijven, kan mijns inziens wel degelijk een grond zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

18

voor het toekennen van claims door de rechter. Openbaarmaking is
immers een van de belangrijkste preventieve maatregelen die genomen
kunnen worden om burgers te beschermen tegen Q-koorts.
Ik heb de minister van LNV gevraagd waarom jonge geiten vervoerd
mogen worden naar afmestbedrijven, zeker nu zij heeft aangegeven dat zij
een stringente vervoersbeperking heeft ingesteld.
De heer Atsma (CDA): Voorzitter. Ik dank beide bewindslieden voor de
uitvoerige beantwoording, ook die van niet-gestelde vragen. Uit hetgeen
naar voren is gebracht, wordt eens te meer duidelijk dat de Q-koorts absoluut niet gebagatelliseerd kan worden en dat er nog veel vragen zijn. De
minister van VWS heeft dat ook gezegd. Hij maakte met name duidelijk
dat het tankmelkonderzoek belangrijke informatie kan opleveren. De vraag
die centraal blijft staan, betreft de besmetting van dier op mens. De
minister heeft echter niets gezegd over mogelijke besmetting van mens
op mens. Kan hij daar nog iets over zeggen?
Wellicht is het verstandig en praktisch om het onderwijs te betrekken bij
voorlichting en preventie, zeker in de risicogebieden. Daarmee kan je
immers een groot aantal mensen in de regio daadwerkelijk bereiken.
Misschien wordt dat al gedaan, maar dat weet ik niet.
Ik heb een vraag gesteld over de betrokkenheid van de heer Osterhaus
omdat hij bijna dagelijks langs komt op allerlei plaatsen. Bij elke uitbraak
van een dierziekte verschijnt hij in beeld. Hij is in het verleden bij de
aanpak van verschillende uitbraken betrokken geweest. Als daar nu nog
geen duidelijkheid over is, neem ik aan dat het kabinet dat later schriftelijk
aan de Kamer meldt.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Voorzitter. Ik dank de beide bewindslieden voor de beantwoording. Complimenten voor de minister van VWS
voor de wijze waarop hij aangeeft wat de risico’s zijn en waar die zich
voordoen. Hij zegt heel nadrukkelijk dat wij de cirkels rond de risicobedrijven moeten aangeven en dat wij wat betreft het tankmelkonderzoek
en de verwaaiing nog een weg te gaan hebben. Wij ondersteunen het
voorstel om het bij het aangeven van de cirkels te laten. Ook op het
kaartje dat de heer Polderman liet zien, is heel duidelijk aangegeven waar
de centrale besmettingsclusters liggen. Wij moeten geen onnodige ongerustheid zaaien, maar alert blijven en transparantie blijven nastreven.
De minister van LNV zei dat zij mijn mening ten aanzien van het aantal
patiënten niet deelt. In de laatste brief staat: « Wij verwachten dat in
maart/april 2010 het aantal Q-koortspatiënten weer zal gaan toenemen.»
Dat lees ik letterlijk voor. De minister schrijft dat zij op basis daarvan het
beleid eventueel weer gaat aanpassen. Ik denk dus dat ik niet iets vreemds
heb gezegd. Ik vraag mij af van welk uitgangspunt de minister uitgaat.
Minister Verburg: Voorzitter. Misschien mag ik een misverstand
wegnemen. Er is een periode geweest waarin het aantal besmettingen
sterk is gestegen. In de huidige periode neemt het aantal gevallen af. Er
worden nog enkele tientallen besmettingen verwacht tot het einde van dit
jaar. De verwachting is dat het aantal vervolgens weer toeneemt. Zo moet
de brief worden geduid.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Dan had het er iets genuanceerder
mogen staan. Ook mijn buurman zei tegen mij dat het er toch wel zo
stond. Laten wij hopen dat het totale aantal gevallen blijft onder het aantal
dat wij in 2009 hebben geconstateerd. Dat zou alleen maar winst zijn.
Laten wij hopen dat het aantal gaat dalen, maar dat blijft volgens mij een
wens. Het is immers onduidelijk hoe de vaccinatie gaat verlopen en welk
effect die zal hebben.
Ik ben nog niet helemaal gerust op het onderzoek naar het composteren.
Dat onderzoek duurt nog even. Wij hebben geen ander alternatief dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

19

verbranden. Ik vind dat wij nu al moeten kijken naar een vervolgstap of
een opschaling op dit terrein. Als wij dat niet doen, zullen wij onszelf
tegenkomen. Wij moeten niet blijven wachten. Als de uitkomsten van het
onderzoek er zijn, is het wellicht te laat voor opschaling van de verbranding. Ik vraag de minister haar oor te luister te leggen en te onderzoeken
welke mogelijkheden er zijn voor verbranding van mest.
Ik sluit mij aan bij de opmerking van de heer Atsma over de heer Osterhaus.
De heer Waalkens (PvdA): Voorzitter. Ik dank de bewindslieden voor hun
reactie waaruit een heel sterke betrokkenheid blijkt bij deze uitbraak van
Q-koorts. Die is ons overkomen. Het unieke verloop van deze besmetting
noopt ons om daar adequaat op te reageren.
Ik wil eerst iets zeggen over het melden en het register. Als ondanks de
vaccinatie de cirkels elkaar beginnen te raken en heel Nederland in de
cirkel ligt, weet je niet waar de besmetting erg is en waar niet. Op de
kaartjes zien wij een aantal vlekken. Ik ben blij dat minister Klink sterk de
nadruk legt op de communicatie over de risico’s, dat hij nader overleg zal
voeren met de ggd’s en de burgemeesters hierover en dat hij transparantie heeft toegezegd. Wij hoeven uiteraard geen exacte namen en
rugnummers te weten. Als de cirkels elkaar raken, kan je zeggen dat dit
het geval is. Dan weet je echter nog niets. Ik vraag het kabinet daar nog
eens scherp naar te kijken.
De uitkomsten van het onderzoek zijn eind dit jaar beschikbaar. Die
zouden ook een onderbouwing kunnen vormen voor de vergunningverlening. Het RIVM heeft heel nadrukkelijk aangegeven dat het risico van
overdracht van de besmetting het grootst is in de omgeving van bedrijven
waar sprake is van besmetting. De vergunningverlening moet dus nadrukkelijk worden gekoppeld aan de uitkomsten van het onderzoek. Dat is ook
voor ons leidend bij het bepalen van de wijze waarop deze vormen van
veehouderij moeten worden geplaatst op het platteland.
De minister van LNV heeft gezegd dat vanaf 2010 een nieuwe convenantsperiode ingaat voor het Diergezondheidsfonds en dat wij bij de behandeling van de begroting voor 2010 kunnen spreken over de mogelijke veranderingen die zich in deze nieuwe convenantsperiode gaan aandienen. Er
wordt een strikte scheiding gemaakt in de financiering tussen het private
deel en het publieke deel.
Ik wil aandacht vragen voor de beroepsgroepen, dus de veehouders, de
dierenartsen en de dienstverlenende bedrijven. Die moeten goed in de
gaten worden gehouden.
Wij hebben eerder gesproken over het vervlechten van de humanitaire
gezondheidszorg en de veterinaire structuren. Wij hebben signalen
ontvangen dat de communicatie tussen deze twee werelden niet optimaal
was. Ik hoor nu dat deze nu wel optimaal is, maar er blijft toch wel een
alarmbel in mijn achterhoofd rinkelen wat betreft de communicatie tussen
deze twee werelden.
De heer Van der Vlies (SGP): Voorzitter. Ook ik dank de ministers voor
hun reactie. De Q-koorts is een ernstig probleem. Dat klinkt in alle berichtgeving door en wordt gelukkig ook hier gedeeld. Het probleem dwingt ons
tot alertheid. Mijn fractie steunt het beleid dat nu wordt ontwikkeld.
Ik heb op dit moment nog twee vragen, respectievelijk opmerkingen. De
minister van LNV vroeg waar ik het bedrag van € 70 000 vandaan haalde.
Dat heb ik ontleend – ik maak niemand medeplichtig – aan de website van
het Agrarisch Dagblad van 30 september. Ik zou daar niet op terugkomen
als in dat bericht niet had gestaan waar dat geld vandaan komt, namelijk
uit de toelichting van LNV op de gewijzigde regels. Er wordt ook gemeld –
ik wil weten of dat waar is en wat het perspectief ervan is – dat de sector
onderhandelt met LNV over de kosten van de tankmelkcontrole, de mestopslag, de vaccinatie enzovoorts. Ik wil weten hoe het zit met de toedeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

20

van kosten. Ik heb begrepen dat er geen Europees geld is en dat bedrijven
in hoge mate worden aangeslagen voor de kosten. Dat snap ik wel. Voor
gevallen van dierziekten zijn echter ook aparte regimes ontwikkeld.
Ik begrijp dat er transparantie moet zijn in de informatievoorziening. Er
worden geen namen en rugnummers genoemd, maar er vindt wel gebiedgerichte communicatie plaats. Als de besmetting over het hele land
verspreid is, heb je wel een probleem. Wij spreken over de professionele
melkgeiten- en melkschapenbedrijven. Er zijn wat meer melkgeitenbedrijven dan melkschapenbedrijven, dat zijn er maar twintig of dertig.
Die zijn behoorlijk goed te traceren. Als er ook nog een verbod komt om
dieren van het ene bedrijf naar het andere te vervoeren, is de puzzel zo
gelegd zonder het noemen van namen en rugnummers. Moeten wij dat
willen? Er moet wel enige respect worden opgebracht voor de betrokken
bedrijven, want wij weten goed hoe het kan gaan.
De heer Waalkens (PvdA): Ik heb ook gezegd dat bedrijven mogelijk te
traceren zijn. Is het dan toch niet beter om toch een stap verder te zetten?
Ik heb dezelfde vragen als u, mijnheer Van der Vlies.
De heer Van der Vlies (SGP): Dat is een spanningsveld waar een paar
kanten aan zitten. Dat heb ik onder woorden gebracht.
De heer Polderman (SP): Voorzitter. Ik dank de bewindslieden voor hun
antwoorden. Als ik hen beide beluister, hoor ik dat de ongerustheid, met
name vanuit het oogpunt van volksgezondheid, buitengewoon groot is.
Die vaststelling is terecht. Ik denk dat het verstandig is om af te spreken
wie de coördinerende bewindspersoon is op dit terrein. Samenwerking
tussen twee ministeries verloopt niet altijd even voortvarend. Ik denk dat
minister Klink uitstekend heeft geschetst hoe ernstig de situatie is, zeker
wat betreft de volksgezondheid. Is het niet tijd om één coördinerend
bewindspersoon aan te wijzen om dit verder te managen? Mijn voorkeur
gaat uit naar de minister van VWS, zodat er geen misverstand kan bestaan
over hoe serieus de zaak wordt genomen.
Ik blijf wat zitten met de 5%-controle. De minister van LNV zegt dat de
meldplicht alleen geldt voor bedrijven met meer dan 5% besmette dieren.
Zij zegt dat dit wordt opgelost door de invoering van de tankmelkcontrole.
Daarmee hebben wij er beter zicht op. Er zijn concentraties van besmettingen in bepaalde gebieden. Uit het kaartje blijkt dat het aantal besmettingen niet diffuus over het hele land is verspreid, maar dat er heel duidelijke haarden zijn. Met name in de gebieden waar een haard is, zou ik
striktere maatregelen willen voorstellen. Ik zou het percentage voor de
meldplicht in die gebieden naar beneden willen brengen en ook de ondergrens van 50 dieren. Dat hoef je niet voor het gehele land te doen. Het
plaatje is dat er sprake is van een concentratie in Oost-Brabant en in
Limburg en wat in gebieden daarboven. Die gebieden zijn vrij duidelijk
aan te geven. Ik zou een onderscheid willen maken en in die gebieden een
aantal strengere maatregelen willen nemen dan in de rest van het land.
Ik deel de opvatting van minister Klink dat helder moet zijn wat er aan de
hand is. Wij moeten weg van het idee dat bekendmaking van de bedrijven
stigmatiserend werkt. Wij zouden een stap verder moeten zetten met
voorlichting. Met name mensen met een verhoogd risico, zoals zwangere
vrouwen en mensen met hartklachten, moeten gewoon weten in welk
gebied zij zich misschien beter eventjes niet kunnen ophouden en in welk
gebied wel. Dat is van belang voor mensen die in de risicogebieden
wonen, leven, recreëren en zich ophouden. Wij moeten niet meegaan in
de discussie dat het stigmatiserend is voor de bedrijven. Het is de
bedrijven niet verwijtbaar. Zij worden hier niet mee geconfronteerd
doordat zij een slechte bedrijfsvoering hebben. Duidelijkheid en betere
voorlichting op dit terrein zijn echter gewenst. Ik pleit dus voor coördinatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

21

vanuit het ministerie van VWS omdat dit er anders in zit dan het ministerie van LNV.
De heer Graus (PVV): Voorzitter. Ik heb geen reactie gekregen op mijn
opmerking dat mogelijk als gevolg van het vaak paniekerige beleid, het
inent- en antibiotabeleid, dit soort ziekten meer kunnen toeslaan. Daar heb
ik geen van beide ministers over gehoord. Volgens mij haalde de minister
van LNV overigens de woorden «virus» en «bacterie» door elkaar, althans
dat meende ik te horen. Dat ligt mogelijk aan het handschrift van haar
rechterhand.
In het blad van de Voedsel en Warenautoriteit wordt een dierenarts aangehaald die zegt dat mensen die veel met dieren werken sowieso weinig
risico lijken te lopen en dat zij doordat zij lang en intensief contact hebben
met dieren waarschijnlijk voldoende weerstand opbouwen. Dat is wat ik al
drie jaar zeg. Hij gaat ook onbeschermd tussen die dieren in staan. Ik doe
dat ook. Ik kom bij alle zieke dieren en ik ben nooit ziek. Ik laat ook mijn
dieren never nooit inenten. Zij zijn nooit ziek en ze worden allemaal
twintig jaar oud. Ik had nu eindelijk graag een reactie gehad op de vragen
die ik heb gesteld in de eerste termijn. Ik begrijp wel dat nu de paniek blijft
bestaan. Wij kunnen immers niet meer anders. De vraag is echter wat wij
in de toekomst gaan doen.
Het is voor mij nog steeds onduidelijk wat de kosten voor de sector zullen
zijn.
Minister Verburg: Voorzitter. Ik dank de leden voor hun inbreng in tweede
termijn. De conclusie die mevrouw Thieme trekt over biologische bedrijven, is een beetje voorbarig. Ik zou die niet zo makkelijk trekken.
Tegen de heer Polderman zeg ik dat wij af zijn van het 5%-criterium. Juist
door over te schakelen op het tankmelkonderzoek, hebben wij een veel
verfijndere methode om de bacterie vroegtijdig te traceren. De heer Graus
heeft er gelijk in dat het een bacterie is. Dat ligt niet aan het handschrift
van mijn veterinair, het is allemaal mijn verantwoordelijkheid. Als ik mij
verkeerd heb uitgedrukt, zal ik het nu goed doen. Het is een bacterie.
Ik heb gezegd dat ik de vraag over uitbreiding legitiem vind. Ik zal met de
sector spreken over de uitbreiding van bedrijven en ook met de vergunningverlenende instanties, dus de provincie of de gemeente. Ik vind dat
wij daar in deze situatie over moeten spreken. Dat zal de sector zich ook
goed realiseren.
De verwaaiing is een onderdeel van het onderzoek dat minister Klink en ik
laten uitvoeren. Q-koorts is daarin een bijzonder aandachtspunt. Dat
onderzoek is overigens niet dit najaar klaar. In de loop van volgend jaar
komen de eerste resultaten ervan beschikbaar. Het verwaaiingsrisico en
de mogelijke effecten daarvan bij Q-koorts zijn onderdeel van dat onderzoek.
Ik had al antwoord gegeven op de vraag over het vervoer van jonge
geiten. Jonge geitjes van besmette bedrijven mogen wel worden afgevoerd naar een mestbedrijf, dus niet naar een andere melkveehouderij, en
van het mestbedrijf linea recta naar het slachthuis. Op die manier
beperken wij de risico’s van, voor en door deze geiten.
De heer Atsma stelde enkele vragen, onder andere over onderwijs en de
rol van de heer Osterhaus. De beantwoording daarvan laat ik over aan de
minister van VWS.
Mevrouw Snijder maakte een opmerking over een omschrijving in de brief
van 28 september. Ik zal ernaar kijken. Zowel zij als haar buurman geeft
daar blijkbaar een andere duiding aan. Brieven moeten altijd zorgvuldig
zijn, maar zeker in deze situatie en over deze ontwikkeling moeten wij
uitermate zorgvuldig zijn. Ik zal kijken naar die tekst. Ik zeg toe dat wij de
volgende keer extra zorgvuldig zullen kijken naar de formuleringen.
Wij weten in januari of februari wat de uitslag is van de testen met
composteren. Wij weten dan of het werkt. Wij zijn en blijven optimaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

22

inzetten op het komen tot een oplossing. Wij hebben goede verwachtingen van de mogelijkheden tot composteren. Mevrouw Snijder heeft er
gelijk in dat wij alles moeten doen om een alternatief te hebben voor het
geval dat blijkt dat het composteren toch niet goed werkt. Wij zullen daarover na blijven denken en zo mogelijk stappen zetten.
De heer Waalkens en de heer Van der Vlies maakten opmerkingen over de
communicatie en zij reageerden ook op elkaar. Minister Klink en ik hebben
ervoor gekozen om de communicatie in de risicogebieden te intensiveren.
Minister Klink heeft gezegd hoe hem dat voor ogen staat. Ik denk dat dit
een goede aanpak is. Het respect voor de bedrijven en vooral ook voor de
gezinnen op de melkgeiten- en melkschapenhouderijen mag en moet ook
een punt van aandacht zijn. Het zal je gebeuren dat je bedrijf met Q-koorts
in verband wordt gebracht. Het zal niet voor het eerst zijn. Je moet je dan
realiseren wat het met jou doet als ondernemer en als ondernemersechtpaar – die bedrijven worden vaak gevoerd door een maatschap, een
echtpaar – en je moet je ook realiseren wat het kan doen met jouw
kinderen op het schoolplein. Dat soort zaken moet worden meegewogen.
Dat is een van de redenen, los van het privacyaspect, dat minister Klink en
ik hebben gekozen voor de genoemde aanpak. Wij gaan daarmee voor het
optimale effect.
De heer Waalkens vroeg om extra aandacht voor de onderhandelingen
over het Diergezondheidsfonds en het scheiden van de verschillende
verantwoordelijkheden en risico’s, inclusief de toedeling. Ik zeg dat graag
toe. Overigens wordt eigenlijk altijd al gewogen wat ondernemersrisico is
en wat het risico van en voor de samenleving en dus voor de overheid is.
De heer Van der Vlies heeft zijn rekensom onderbouwd. Ik heb de toelichting erbij gehaald. Het gaat om het totaal aan administratieve lasten voor
alle bedrijven. Daar is een schatting van gemaakt. De taxatie is dat het
totaal aan administratieve lasten voor alle bedrijven met € 70 000 zal
toenemen als gevolg van de voorgestelde maatregelen.
De heer Polderman pleit voor het aanwijzen van een coördinerend
bewindspersoon. Hij kan er gerust op zijn: minister Klink en ik, en onze
mensen, werken uitstekend samen op dit punt. Het lijkt mij buitengewoon
onverstandig en volledig overbodig om op dit terrein te werken met een
coördinerend bewindspersoon. Ik heb al gezegd het 5%-criterium niet
meer van toepassing is.
Ik heb al tegen de heer Graus gezegd dat het een bacterie betreft en niets
anders dan dat. Ik neem aan dat minister Klink reageert op zijn opmerkingen over een te veel aan hygiëne en een te veel aan maatregelen.
Ik denk dat ik hiermee op alle vragen die aan mij zijn gesteld, ben ingegaan.
Mevrouw Thieme (PvdD): In 1997, tijdens de varkenspestcrisis, werden
de namen van de bedrijven wel bekendgemaakt. Nu gaat het om een
zoönose waarbij de volksgezondheid echt in het geding is. Daarom lijkt
het mij juist belangrijk om wel bekend te maken op welke bedrijven er
sprake is van een Q-koortsbesmetting.
Minister Verburg: Wij hebben daarover gezegd wat wij hebben gezegd.
Wij gaan maximaal monitoren en zetten in op optimale communicatie en
preventie. Ik heb het pakket aan maatregelen al geschetst. Wij hebben er
bewust voor gekozen om niet alle betrokken bedrijven bekend te maken.
Dat is niet nodig voor de effectiviteit van de aanpak en het beleid.
De heer Waalkens (PvdA): Op grond van de combinatie van de mondelinge toelichting van de minister van LNV over de privacy en de opmerking van de minister van VWS, denk ik dat wij hier nog op terug zullen
komen. Ik heb nog een opmerking over het verplaatsen van jonge geiten.
Wij hebben een niet-sluitend systeem van identificatie en registratie. Is de
minister bereid om de besmette bedrijven apart te merken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

23

Minister Verburg: Wij hebben vanaf 1 januari 2010 een identificatie- en
registratiesysteem voor schapen en geiten. Dat is een van de redenen dat
wij er zo enorm bovenop zitten dat dit er inderdaad komt. Dat heeft de
afgelopen jaren wat moeite gekost. De ontwikkelingen rond Q-koorts
maken onder meer duidelijk hoe noodzakelijk het is om een sluitend en
effectief identificatie- en registratiesysteem te hebben.
Minister Klink: Voorzitter. Mevrouw Thieme sprak over campinghouders
en eventuele schade die voortvloeit uit het feit dat onbekend is waar een
verhoogd besmettingsrisico voor Q-koorts zich met name voordoet. Als
wij specifieker worden, wordt dit ondervangen. Ik heb al gezegd dat wij
dat in de loop van dit jaar gaan doen. Als cirkels in elkaar gaan overlopen,
is het risico overal even groot geworden. Zo ver is het nog niet. Uit het
RIVM-onderzoek blijkt dat het risico van besmetting groter is in de nabijheid van een besmettingshaard, dus van melkgeitenhouderijen enzovoorts. Die gaan wij in kaart brengen. Op grond daarvan gaan wij aangeven in welke gebieden een verhoogd besmettingsrisico is. Het gaat om
zones van 2 tot 5 km rond besmette bedrijven. Wellicht is het toch mogelijk om op grond van de verstrekte informatie de besmette bedrijven te
traceren. Wij gaan nadenken over de beste communicatiestrategie,
parallel aan de tankmelkbemonstering. Daarmee worden ook de risico’s
voor bedrijven meegenomen. Leidend is echter het risico voor de volksgezondheid. Mensen moeten daar goed over worden geïnformeerd.
De heer Atsma stelde nog een vraag over de heer Osterhaus. Een mens is
nooit te oud om te leren. Ik heb begrepen dat de heer Osterhaus dierenarts is en dat hij ook veel te maken heeft gehad met onder andere zeehondenvirussen. Kennelijk is hij bekwaam op dat gebied, net als op het
gebied van vogelgriep. Hij adviseert soms LNV, maar tot op heden niet op
het gebied van Q-koorts.
Het overlappen van cirkels heeft onze aandacht. Daarvan is op dit moment
nog geen sprake.
De heer Polderman vroeg of een bedrijfsomvang van 50 dieren niet een te
hoge drempel is. Tegen de achtergrond van de gezondheidsrisico’s die
zich aftekenen, wil ik de komende maanden een paar dingen in kaart
brengen. Daar wil ik ook met de minister van LNV over spreken. Een van
die punten is verwaaiing. De vraag is of «better safe than sorry» dan toch
geen opgeld doet tegen de achtergrond van de inzichten die wij recent
hebben gekregen over de extra risico’s in de buurt van besmette bedrijven. Wellicht wordt de grens van 50 dieren ook meegenomen. In 2010
willen wij toch echt naar een reductie van het aantal gevallen van
Q-koorts.
De voorzitter: Is uw vraag niet voldoende beantwoord, mijnheer Graus?
De heer Graus (PVV): Nu zijn mijn vragen zelfs in de tweede ronde niet
beantwoord. Ik vraag twee ministers of wij niet te veel inenten en of wij
niet te veel antibiotica geven. Ik wil weten of dit niet juist problemen
veroorzaakt, zoals resistentie bij mensen. Ik vraag dit echt al drie jaar en
iedere keer wordt die vraag weggewimpeld.
Minister Klink: In de humane sfeer, waar ik verantwoordelijk voor ben,
worden antibiotica voorgeschreven door iemand die daartoe bevoegd is,
dus een arts. Die zal altijd de voordelen afwegen tegen de medische
risico’s van een overmaat aan antibiotica. De minister van LNV kan waarschijnlijk iets meer zeggen over de veterinaire kant.
De heer Graus (PVV): Ik heb ook gevraagd naar overmatig inenten, ook bij
mensen. Ik ben ook tegen inenten bij mensen. Daar wil ik ook een reactie
op hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

24

Minister Verburg: Er is een taskforce ingesteld met betrekking tot het
gebruik van antibiotica. Die taskforce heeft een eerste rapport uitgebracht.
Ik zet fors in – er moet de nodige druk op worden gezet – op het sterk
afvlakken van de toename van het antibioticagebruik bij dieren en het
vervolgens naar beneden krijgen ervan. Die curve moet om. Als de heer
Graus dat bedoelt, is hij mijn bondgenoot.
De heer Graus (PVV): Ik heb nog geen antwoord gehad op mijn vraag
over inenten. Ik begrijp dat wij moeten gaan nu, naar de aardappelen toe.
Ik wil echter toch graag een keer een antwoord van de minister van VWS
op mijn vraag over het overmatig inenten bij mensen en bij dieren. De
minister van LNV spreek ik wel vaker, dus dat is geen enkel probleem.
De voorzitter: De Kamer gaat over haar eigen agenda. Eind oktober is er
een overleg met de minister over de MRSA. Er zijn dus ongetwijfeld
momenten om hier verder over te spreken.
Toezeggingen
–

–

De minister van LNV zal het onderzoek van het LEI naar de bedrijfseconomische gevolgen van de nieuwe aanpak van Q-koorts binnenkort
met een reactie aan de Kamer zenden.
De minister van VWS zal een strategie voor publiekscommunicatie
over Q-koorts aan de Kamer doen toekomen in de verdere loop van dit
jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 28 286, nr. 319

25