Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

33 763

Toekomst van de krijgsmacht

Nr. 105

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 18 mei 2016
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Defensie over de brief van 6 april 2016 inzake Schade
aan het voortstuwingssysteem van Zr.Ms. Karel Doorman (JSS)
(Kamerstuk 33 763, nr. 100).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 13 mei 2016.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De adjunct-griffier van de commissie,
Van Eck

kst-33763-105
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 105

1

1
Is er bij de Koninklijke Marine en de Defensie Materieel Organisatie (DMO) nog voldoende kennis aanwezig om passende
kennisondersteuning en kwaliteitszorg te garanderen bij het
ontwerp, de verwerving en de bouw van dit soort complexe en
unieke systemen door leveranciers als Damen? Of zijn deze
capaciteiten en kennis inmiddels weg bezuinigd?
21
Heeft Damen na bezuinigingen bij de DMO voldoende kennis
opgebouwd om haar systeemverantwoordelijkheid waar te
kunnen maken of kennis overgenomen die bij DMO aanwezig
was?
Kennis en deskundigheid van de bouw van marineschepen zijn in
Nederland aanwezig bij de Defensie Materieel Organisatie (DMO) en het
Commando Zeestrijdkrachten (CZSK), bij kennisinstituten en bij de
bedrijven, waaronder Damen Schelde Naval Shipbuilding (DSNS). Deze
partijen werken goed samen. Op 17 september 2012 hebben de Minister
van Defensie en het Nederlandse Marinebouw Cluster een convenant
gesloten om gezamenlijk de benodigde kennis voor de ontwikkeling en
bouw van militaire oppervlakteschepen te waarborgen, deze kennis
onderling beschikbaar te stellen en de inspanningen voor onderzoek en
ontwikkeling ten behoeve van nieuwe generaties schepen op elkaar af te
stemmen en te synchroniseren. Tevens kan Defensie andere deskundigheid inschakelen, zoals die van binnen- of buitenlandse classificatiebureaus.
DSNS dan wel de Koninklijke Schelde Groep heeft in de afgelopen 25 jaar
alle grote oppervlakteschepen van het CZSK gebouwd die nu nog in
gebruik zijn: de twee Multipurpose fregatten (M-fregat), de twee Landing
Platform Docks (LPD), de vier Luchtverdedigings- en Commandofregatten
(LCF), de vier Operationele Patrouillevaartuigen (OPV) en het JSS. Vijf van
deze schepen zijn in de afgelopen vijf jaar geleverd. Het bedrijf beschikt
dan ook in ruime mate over de benodigde kennis en kunde voor de bouw
van marineschepen.
Defensie beschikt eveneens over voldoende kennis en kunde om een
project als het JSS tot een goed einde te brengen. Wel heeft Defensie bij
het JSS, vanaf het maken van ontwerptekeningen tot en met de acceptatietesten, meer dan vroeger erkende classificatiebureaus ingeschakeld
voor keuring en certificering. Dit is het gevolg van de afgenomen eigen
capaciteit.
2
Klopt het dat er uit bezuinigingsoverwegingen bij het ontwerp
van het Joint Support Ship (JSS) een inperking van capaciteit van
de elektrische energie systemen heeft plaats gevonden? Is het
majeure defect aan het schip het gevolg van bezuinigingen bij de
verwerving van de voortstuwingsinstallatie?
Defensie en de bouwer hebben eind 2009 na uitvoerige onderhandelingen
het JSS-bouwcontract getekend. In de periode tot 2009 zijn de geschatte
kosten van het JSS gestegen. Defensie heeft in de loop van de onderhandelingen derhalve verschillende maatregelen genomen om de kosten te
beheersen, waaronder een verlaging van de maximale snelheid. U bent
daarover geïnformeerd met de verwervingsbrief van 5 november 2009
(Kamerstuk 32 123 X, nr. 24). Door de lagere maximale snelheid was
minder vermogen nodig voor de opwekking van elektrische energie.
Hierdoor kon één van de vijf geplande grote dieselgeneratoren worden
vervangen door een kleiner exemplaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 105

2

Bij de andere componenten van het voortstuwingssysteem, zoals de
elektromotoren en de aandrijfassen, is niets veranderd. Er is dan ook geen
verband tussen het opgetreden defect en deze wijzigingen in het ontwerp.
Zoals gemeld in de brief van 2 februari 2012 (Kamerstuk 33 000 X, nr. 67)
heeft Defensie in 2012 opnieuw gekeken naar het beheersen van de
kosten. Deze maatregelen hadden geen betrekking op het voortstuwingssysteem.
Het onderzoek door de fabrikant zal duidelijkheid bieden over de oorzaak
van het defect.
3
Klopt het dat het JSS eerder in gebruik is genomen dan hij
eigenlijk opgeleverd zou worden? Zo ja, waarom? Is voor de
proefvaart, beproevingen en een opwerkperiode voor schip en
bemanning voldoende tijd in acht genomen?
Bouwer DSNS heeft het JSS opgeleverd in september 2014. Pas daarna,
van november 2014 tot januari 2015, heeft Defensie het schip ingezet voor
de bestrijding van het ebolavirus in West-Afrika. Het schip is dan ook niet
vóór oplevering in gebruik genomen.
Defensie heeft steeds voldoende tijd genomen voor de beproevingen van
het schip en de voorbereiding van de bemanning op de uitgevoerde
taken. De beproeving van de elektromotoren was in november 2014 al
voltooid. Het JSS heeft pas taken uitgevoerd nadat de desbetreffende
capaciteiten van het schip waren beproefd en de bemanning hierop was
voorbereid.
4
Is Defensie afgeweken van het afname protocol van het JSS?
Zo ja, in hoeverre heeft dit bijgedragen aan het ontstaan van de
schade nu en wat zijn de consequenties daarvan voor het
inroepen van de garantie uit het contract om de schade te
verhalen bij de leverancier?
De bouwer en Defensie hebben strikt de hand gehouden aan de vooraf
overeengekomen beproevings- en afnameprotocollen van het JSS. Daar is
niet van afgeweken.
5
Indien de reparatie niet onder de garantie valt, ten laste van welk
budget van Defensie komt de reparatie van de Zr.Ms. Karel
Doorman dan?
Indien bij de reparatie van het JSS sprake zou zijn van kosten voor
Defensie, dan zouden deze ten laste komen van het budget voor instandhouding van beleidsartikel 2: Taakuitvoering zeestrijdkrachten.
6
Op wie kunt u de kosten verhalen van het (financiële) schade die
ontstaat door het niet (volledig) operationeel zijn van de JSS?
8
Klopt het dat de geleden schade onder de garantie van DamenSchelde werf valt? In hoeverre dekt de garantie de operationele
(gevolg)schade die ontstaat als gevolg van het niet beschikbaar
zijn van de Zr.MS. Karel Doorman? Indien die (gevolg)schade niet
geheel wordt vergoed door de fabrikant, hoe wordt deze dan
gefinancierd? Graag een toelichting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 105

3

11
Kunt u aangeven welke indirecte kosten gemaakt worden door
het uitvallen van het schip?
Op 17 maart jl. heeft Defensie per brief bij de bouwer van het schip een
beroep gedaan op het garantieartikel in het bouwcontract omdat niet
wordt voldaan aan de overeengekomen eisen. De garantie heeft
betrekking op ontwerp en constructiefouten. Gevolgschade door het niet
operationeel kunnen inzetten van het JSS valt niet onder de garantie. Of
sprake is van dergelijke gevolgschade, of van indirecte kosten als gevolg
van het wegvallen van het JSS, is nog niet vastgesteld.
Nu het JSS in de rest van dit jaar geen bevoorradingstaken kan uitvoeren,
zal het CZSK mogelijk een beroep moeten doen op de bevoorradingscapaciteit van bondgenoten, bijvoorbeeld voor oefeningen en trainingen van
andere marineschepen. Of dit werkelijk nodig is, wordt nog bestudeerd.
Als een marineschip vaker moet bevoorraden in een haven nabij het
operatiegebied, gaat dit ten koste van de inzetbaarheid. Eventuele kosten
zouden ten laste komen van het budget voor gereedstelling van beleidsartikel 2: Taakuitvoering zeestrijdkrachten.
7
Bent u bereid de Kamer terstond te informeren wanneer bekend
is hoeveel de reparatie gaat kosten en hoeveel daarvan door
Defensie moet worden betaald?
12
Is bekend wanneer het onderzoek naar het defect is afgerond?
Zoals toegezegd in de brief van 6 april jl. (Kamerstuk 33 763, nr. 100) zal ik
de Kamer informeren over de afwikkeling van de schade. De fabrikant
verwacht het onderzoek naar de oorzaak van de schade half juni a.s. te
voltooien. Ook zal de fabrikant dan een nadere schatting maken van de
duur van de reparatie.
9
Op welke wijze wordt voorzien in transportcapaciteit nu de
verwachting is dat de Zr.Ms. Karel Doorman circa acht maanden
niet kan worden gebruikt? Welke vervangende capaciteit is
voorhanden?
10
Wat zijn de gevolgen voor de nationale en internationale verplichtingen nu het schip tijdelijk uit de vaart is genomen? Hoe vangt u
deze gevolgen op? Zijn er verplichtingen die u niet kunt
nakomen?
16
Klopt het dat de Zr.MS. Karel Doorman de enige varende bevoorraadcapaciteit is van de Koninklijke Marine, of kunnen andere
schepen het tekort wat ontstaat opvangen? Wat betekent het
wegvallen van de Zr.MS. Karel Doorman voor de inzetgereedheid
van de krijgsmacht? Graag een toelichting.
Na de verkoop van Zr.Ms. Amsterdam, eind 2014, is Zr.Ms. Karel Doorman
het enige bevoorradingsschip van het CZSK. Andere schepen van het
CZSK kunnen de bevoorradingstaak niet uitvoeren en civiele capaciteit
voor de bevoorrading op zee is niet beschikbaar. Zoals hierboven vermeld
zal het CZSK indien nodig in de rest van dit jaar een beroep moeten doen
op de bevoorradingscapaciteit van bondgenoten, bijvoorbeeld voor
oefeningen en trainingen van andere marineschepen. Of dit werkelijk
nodig is, wordt nog bestudeerd. Als een marineschip vaker moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 105

4

bevoorraden in een haven nabij het operatiegebied, gaat dit ten koste van
de inzetbaarheid.
Daarnaast betekent het wegvallen van het JSS dat Defensie in de rest van
dit jaar het schip niet kan inzetten voor transporttaken. Dergelijke taken
waren overigens voor de rest van dit jaar niet voorzien. Mocht er toch een
behoefte ontstaan aan transportcapaciteit, dan zijn er verschillende
mogelijkheden. Afhankelijk van de behoefte kan Defensie civiele capaciteit
inhuren, een beroep doen op bondgenoten of wellicht hiervoor een
Landing Platform Dock inzetten.
In de brief van 6 april is vermeld dat de mogelijkheid werd onderzocht om
met de resterende elektromotor een deel van het bestaande vaarprogramma uit te voeren. Inmiddels is duidelijk dat hiervan geen sprake zal
zijn, onder meer door de technische ingrepen noodzakelijk om de kapotte
elektromotor uit het schip te halen. Hierop wordt nader ingegaan in het
antwoord op vraag 17. Het JSS is weer beschikbaar na de reparatie van
het defect.
Zoals uiteengezet in de brief van 15 december 2015 (Kamerstuk 29 521,
nr. 306) zou Defensie het JSS in de tweede helft van dit jaar inzetten voor
een van de twee permanente Navo-vlootverbanden. Nederland zal deze
bijdrage met een bevoorradingsschip nu niet kunnen leveren.
Op 4 februari jl. heb ik in Amsterdam met mijn Duitse collega een Letter of
Intent getekend over marinesamenwerking. Het JSS neemt daarin een
belangrijke plaats in. Half maart jl. heeft het JSS nog deelgenomen aan
een oefening samen met Duitse eenheden tijdens een havenbezoek aan
Rostock. Voor de rest van dit jaar waren in het kader van de Duitse
samenwerking geen activiteiten voorzien. Ik voorzie geen structurele
gevolgen van het defect aan het JSS voor de samenwerking met
internationale partners. Als het schip is gerepareerd, is het gewoon
beschikbaar.
13
Zijn al enkele oorzaken van het defect bekend? Zo ja, welke?
Zo nee, waarom niet?
14
Kunt u al nader toelichten wat er beschadigd is aan de hoofdelektromotor en wat de oorzaak daarvan is? Is de schade ontstaan
door een fabricagefout of door het gebruik van de motor?
18
Waarom is er niet voor gekozen externe onafhankelijk expertise
te betrekken bij het vervolgonderzoek of een zelfstandig
onderzoek te laten uitvoeren naar de (oorzaak) van de schade aan
de motor?
De elektromotor is inwendig beschadigd door afgebroken metalen
fragmenten. Een elektromotor kent een draaiend en een niet-draaiend
deel, en beide zijn beschadigd. De oorzaak van de schade aan de
elektromotor zal duidelijk worden nadat de fabrikant het onderzoek heeft
uitgevoerd. Zoals vermeld in de brief van 6 april jl. heeft Defensie een
classificatiebureau ingeschakeld als deskundige en onafhankelijke derde
partij om toezicht te houden op het onderzoek en de reparatie. Het
Duits-Noorse classificatiebureau DNV-GL is een niet-gouvernementele
organisatie die ruime ervaring heeft met technische inspecties van
schepen en toebehoren. Omdat Defensie zelf partij is in deze zaak, is
bewust gekozen voor de inschakeling van een onafhankelijk classificatiebureau in plaats van een onderzoek door Defensie zelf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 105

5

15
Blijft het bij de reparatie van de defecte motor, of moet door de
oorzaak van de schade ook de tweede voortstuwingsmotor via de
scheepshuid moeten worden uitgenomen ter reparatie? Graag een
toelichting.
Een visuele inspectie van de tweede elektromotor van het JSS heeft geen
afwijkingen of onvolkomenheden opgeleverd. Uit het onderzoek door de
fabrikant van de defecte motor zal moeten blijken of vervolginspecties of
aanpassingen aan de tweede motor nodig zijn, en zo ja hoe deze moeten
worden uitgevoerd. Ik kan hier nog niet op vooruitlopen. Voor het
verwijderen van de defecte motor was het overigens niet nodig een
opening te maken in de scheepshuid. Zie hiervoor ook het antwoord op
vraag 3 van het lid De Roon (Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 2538).
17
Klopt het dat het hersteltraject 8 maanden gaat duren? Kunt u
toelichten waarom dit zo lang moet duren? Bestaat hierbij een
relatie met bezuinigingen en het beschikbaar zijn van reserveonderdelen voor de motor?
De voorlopige schatting is dat met de reparatie acht maanden gemoeid
zullen zijn. Het herstel omvat allereerst het maken van een opening in
twee boven de motor gelegen tussendekken van het schip, het verwijderen van de elektromotor en het vervoer naar de fabriek. Dit is inmiddels
gebeurd. Nu zijn aan de orde het onderzoek en de reparatie door de
fabrikant, gevolgd door het vervoer terug naar het schip, de montage en
testwerkzaamheden van de gerepareerde motor aan boord en, tenslotte,
het herstel van de ingrepen die aan het schip nodig waren om de motor te
verwijderen. De reparatie kan niet aan boord worden uitgevoerd omdat
het, onder meer door de beperkte ruimte, niet mogelijk is alle beschadigde delen aan boord te demonteren. Een vervangende nieuwe motor is
niet uit voorraad leverbaar omdat de fabrikant dergelijke elektromotoren
niet in serie produceert, maar pas na opdracht.
De fabrikant verwacht dat het onderzoek medio juni 2016 gereed is en zal
dan tevens een nadere schatting maken van de duur van de reparatie. De
fabrikant heeft toegezegd alles in het werk te stellen om het onderzoek en
de reparatie zo kort mogelijk te laten duren.
De lange reparatietijd van de elektromotor houdt geen verband met
bezuinigingen uit het verleden of tekorten aan reservedelen, en dat geldt
ook voor het defect als zodanig. Defensie beschikt niet over de benodigde
kennis en apparatuur voor een dergelijke ingrijpende en uitzonderlijke
reparatie.
19
Op basis van welke inzet zijn de vereisten waaraan de motoren
moesten voldoen opgesteld? Is het mogelijk dat deze achteraf
onvoldoende blijken te zijn?
Tijdens de behoeftestellingsfase van het JSS heeft Defensie het operationele concept en het gebruiksprofiel van het schip vertaald in eisen. Het
gebruiksprofiel stelt onder meer vast hoeveel vaardagen het schip per jaar
maakt en welk deel van de vaartijd het schip met hoge of lage snelheid
vaart. Alle met het schip ondernomen activiteiten sinds de overdracht aan
Defensie vallen binnen het vastgestelde gebruiksprofiel. Bij de voortstuwing gaat het om bewezen technologie waarover veel kennis bestaat.
Er is geen aanwijzing dat de aan de voortstuwing gestelde eisen onvoldoende zouden zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 105

6

20
Wat zijn de concrete gevolgen van de lange hersteltijd? Kunt u
deze op dit moment al overzien? En zo ja, kunt u aangeven wat
de concrete gevolgen, zoals op dit moment te overzien, zoals de
gevolgen voor de inzet, de gevolgen voor het betrokken
personeel en overige kosten die het gevolg zijn van de huidige
schade aan de JSS, zoals bijvoorbeeld de inzet van vervangende
capaciteit en andere kosten als gevolg van het niet (volledig)
kunnen inzetten van de JSS?
Een deel van de bemanning zal in de komende maanden aan boord nodig
blijven voor het begeleiden van de reparatie. Het overige personeel kan in
de komende maanden uiteenlopende taken uitvoeren. Een deel van dit
personeel kan worden ingezet op andere schepen, onder meer om vaardigheden op peil te houden. Andere personeelsleden kunnen cursussen of
opleidingen volgen dan wel als instructeur voor opleidingen worden
ingezet. Naar verwachting keert de gehele bemanning in november a.s.
weer terug op het schip ter voorbereiding op het opwerktraject voor een
volgende periode van operationele gereedheid.
Voor de gevolgen van het defect voor de inzet van het JSS verwijs ik naar
het antwoord op de vragen 9, 10 en 16. Voor de financiële aspecten
verwijs ik naar het antwoord op de vragen 6, 8 en 11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 763, nr. 105

7