Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 371

Kredietcrisis

Nr. 169

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 22 april 2009
De vaste commissie voor Economische Zaken1 heeft een aantal vragen
(2009Z07000/2009D18191) voorgelegd aan de minister en staatssecretaris
van Economische Zaken naar aanleiding van de brief van 27 maart 2009
inzake het kwartaalbericht van De Nederlandsche Bank over de dalende
kredietverlening aan bedrijven door Nederlandse banken (Kamerstuk
31 371, nr. 156).
De minister en staatssecretaris hebben deze vragen beantwoord bij brief
van 22 april 2009. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Tichelaar
De griffier van de commissie,
Franke

1

Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik
(CDA), Vendrik (GL), Ten Hoopen (CDA), Tichelaar (PvdA), Spies (CDA), Van der Ham (D66),
Van Velzen (SP), Aptroot (VVD), Smeets
(PvdA), Samsom (PvdA), Timmer (PvdA),
voorzitter, Irrgang (SP), Jansen (SP), Biskop
(CDA), Ortega-Martijn (CU), Blanksma-van den
Heuvel (CDA), Van der Burg (VVD), Graus
(PVV), Zijlstra (VVD), Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD), Vos (PvdA), De Rouwe (CDA) en
Elias (VVD).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Van Dijk
(CDA), Sap (GL), Van Vroonhoven-Kok (CDA),
Blom (PvdA), Aasted-Madsen-van Stiphout
(CDA), Koşer Kaya (D66), Ulenbelt (SP), Blok
(VVD), Besselink (PvdA), Kalma (PvdA), Van
Dam (PvdA), Karabulut (SP), Luijben (SP), de
Nerée tot Babberich (CDA), Wiegman-van
Meppelen Scheppink (CU), Atsma (CDA),
Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Madlener
(PVV), Vacature (VVD), Gerkens (SP), Thieme
(PvdD), Heerts (PvdA), Uitslag (CDA) en
Weekers (VVD).

KST130460
0809tkkst31371-169
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 169

1

1
Welke regelingen zijn nu van kracht om kredietverstrekking aan het MKB
te bevorderen en welke regelingen zullen op korte termijn nog worden
ingevoerd?
De volgende regelingen zijn nu van kracht:

a. Besluit Borgstelling MKB (BBMKB)
Deze regeling biedt banken een borgstelling voor leningen aan
MKB-bedrijven voor zover deze bedrijven onvoldoende zekerheden
kunnen bieden aan de bank.
De regeling kent drie faciliteiten:
• Basisfaciliteit: Borgstellingskredieten tot maximaal € 1,5 mln. De overheid staat voor 90% borg, voor zover het bedrijf aan de bank geen
zekerheden kan bieden. De bank moet bovenop het borgstellingskrediet een lening van minstens eenzelfde bedrag voor eigen risico
verstrekken.
• Startersfaciliteit voor bedrijven die minder dan 5 jaar bestaan:
borgstellingskredieten tot maximaal € 200 000. De overheid staat hier
100% borg voor zover er geen zekerheden zijn. De bank moet bovenop
het borgstellingskrediet nog een lening verstrekken van minstens 25%
van borgstellingskrediet. Banken kunnen voor starters daarnaast ook
gebruik maken van de basisfaciliteit.
• Faciliteit voor innovatieve bedrijven. Borgstellingskrediet tot maximaal
€ 1,5 mln. Overheid staat hier 90% borg voor zover er geen zekerheden zijn. De bank moet bovenop het borgstellingskrediet nog een
lening verstrekken van minstens 50% van borgstellingskrediet.
Bij de BBMKB is de bank over de borgstelling een eenmalige premie van
gemiddeld 3% aan de overheid verschuldigd. Indien het betreffende
bedrijf de lening niet kan terugbetalen, kan de bank een beroep doen op
de borgstelling. De premie is niet kostendekkend. Het garantiebudget (het
maximale bedrag dan aan borgstellingen kan worden aangegaan)
bedraagt in 2009 € 745 miljoen. Bij de uitbreiding van de regeling per
2 november 2008 is:
• het borgstellingskrediet voor starters opgetrokken van € 100 000 naar
€ 200 000;
• het maximale borgstellingkrediet voor overige bedrijven verhoogd van
€ 1 miljoen naar € 1,5 miljoen;
• de regeling ook opengesteld voor MKB bedrijven van 100 tot 250 werknemers.

b. Groeifaciliteit
Dit betreft een 50% garantie van maximaal € 2,5 miljoen op risicokapitaal
verstrekt door banken en participatiemaatschappijen ten behoeve van
MKB-bedrijven. Risicokapitaal betreft aandelen en achtergestelde leningen
waarop geen zekerheden zijn gevestigd. Slechts een deel van de regeling
is dus gericht op kredietverstrekking. De premie bedraagt 2,5% per jaar op
achtergestelde leningen en 3% op aandelen. Voor 2009 is een garantiebudget gepubliceerd van € 119 miljoen. De regeling is in werking sinds
begin 2007. De regeling dient op grond van staatssteunregels kostendekkend te zijn.

c. Garantie Ondernemingsfinanciering
Deze tijdelijke regeling, ingevoerd vanwege de kredietcrisis, bouwt voort
op de Groeifaciliteit en omvat een 50% garantie tot € 25 miljoen van
leningen, ongeacht de omvang van het bedrijf. De verwachting is dat de
regeling in belangrijke mate ook voor niet-MKB-bedrijven zal worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 169

2

gebruikt. De premie bedraagt de marge (verschil tussen rente die bedrijf
betaalt aan de bank en die de bank betaalt aan zijn financier) die de bank
in rekening brengt bij het gefinancierde bedrijf minus de kosten die de
bank maakt voor het beheer van de lening. In tegenstelling tot de Groeifaciliteit vallen ook niet-achtergestelde leningen en leningen met zekerheden onder de regeling en vallen aandelen er niet onder. De overheid
deelt mee in de opbrengsten uit zekerheden. De regeling is 6 maart 2009
gepubliceerd.

d. Exportkredietverzekering
Met de faciliteit voor exportkredietverzekering (EKV) worden de risico’s bij
export van kapitaalgoederen en diensten herverzekerd door de Nederlandse Staat. Doel is exportbevordering en een zo compleet mogelijke
markt voor kredietverzekering. De Staat is aanvullend aan de markt.
Normaliter herverzekert de Staat de grotere risico’s met een langere looptijd op meer risicovolle landen.
Uitvoerder is Atradius Dutch State Business. Deze aparte tak van de
private kredietverzekeraar Atradius houdt zich uitsluitend bezig met het
accepteren van transacties voor rekening van de Staat. Financiën is
beleids- en budgetverantwoordelijk en EZ is mede-beleidsverantwoordelijk. Voor de EKV is jaarlijks € 11,9 miljard aan ruimte gereserveerd in
de begroting van Financiën voor nieuwe garantieverplichtingen. De benutting is jaarlijks tussen € 2 en € 5 miljard. Het verschil tussen de reservering en het gebruik, kan verklaard worden uit het relatief kleine aantal
transacties dat in een jaar tot stand komt en de grootte van die transacties; het al dan niet doorgaan van enkele transacties kan een groot
verschil maken in het gebruik.

Reeds genomen maatregelen (vertrouwenspakket januari 2009)
Vanwege het feit dat de kredietverzekeringsmarkt (niet alleen de particuliere tak van Atradius maar ook de andere actieve spelers Euler Hermes,
Coface en Interpolis) zich deels terugtrekt heeft de Staat de EKV uitgebreid:
• Voor 1-transactiepolissen (dit zijn polissen voor individuele transacties
en niet voor de gehele omzet van het bedrijf dat zich verzekert). Voor
kapitaalgoederentransacties met Oost Europa en Rusland is de EKV
uitgebreid (ingaand januari 2009). De marktpartijen hadden zich teruggetrokken van deze landen en met de uitbreiding van de EKV kunnen
deze zaken alsnog doorgang vinden;
• Garanties voor kapitaalmarktpartijen, zodat die de funding kunnen
verstrekken voor exportfinancieringen van de banken. Deze regeling
wordt momenteel nog uitgewerkt maar afgesproken is wel dat financieringen die na 1 januari 2009 zijn verstrekt en die door de EKV
worden verzekerd, met terugwerkende kracht onder de regeling
gebracht kunnen worden. In dit kader wordt ook bezien of het mogelijk
is banken de mogelijkheid te bieden om hun gehele portefeuille aan
financieringen, die zijn verzekerd onder de EKV, onder de regeling te
brengen. Daarmee zou weer ruimte ontstaan voor nieuwe financieringen;
• De wijziging van de risicodracht tussen Atradius en de Staat van € 250
miljoen naar € 100 miljoen (overwogen wordt om dit verder terug te
brengen naar € 50 miljoen). Waar de Staat voorheen op de betere
landenklassen alleen herverzekering bood voor transacties groter dan
€ 250 miljoen (omdat de markt de kleinere zaken zelf kon afdekken) is
die grens nu bij € 100 miljoen gelegd. Hierdoor ontstaan weer nieuwe
mogelijkheden voor verzekering en dus voor exporttransacties. Door
deze afspraken, die vastleggen wat de markt doet en wat de Staat doet,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 169

3

op te schuiven richting de Staat (omdat de markt gaten laat vallen),
ontstaan weer nieuwe mogelijkheden voor verzekering.

e. Faciliteit opkomende markten (FOM)
De FOM wordt als volgt verruimd. Bedrijven kunnen per investering maximaal € 10 miljoen aan borgstelling krijgen van het ministerie van Economische Zaken ten behoeve van de Financieringsmaatschappij voor
Ontwikkelingslanden (FMO). Voorheen konden projecten gefinancierd
worden tot € 5 miljoen. Door de kredietcrisis is de financiering door
commerciële banken voor investeringen in opkomende markten steeds
verder opgedroogd. Ook de grotere marktpartijen, die voorheen nog goed
bij de banken terecht konden, zien hun gezonde internationale aspiraties
in opkomende markten gevaar lopen doordat zij hun activiteiten niet meer
kunnen financieren. Via de FOM wordt financiering verstrekt aan lokale
dochterondernemingen of joint-ventures van Nederlandse bedrijven. De
FOM heeft als doel levensvatbare Nederlandse investeringen in opkomende markten, die niet via banken zijn te financieren, mogelijk te maken.

f. Tante Agaatregeling
Deze regeling geeft een fiscaal voordeel aan particulieren die een achtergestelde lening verstrekken aan starters. Dit fiscale voordeel bestaat uit
een aftrek van de inkomstenbelasting van bij elkaar 2,5% per jaar van de
verstrekte lening. Indien de lening niet (geheel) terugbetaald wordt, kan
het verlies afgetrokken worden van het inkomen.

g. Microkredieten
Met betrekking tot leningen van maximaal € 35 000 zijn per januari van dit
jaar 2 pilots gestart die gezamenlijk landelijk dekkend zijn.
• In 5 gebieden (ca 20% van het land) een borgstellingspilot (80% borgstelling voor banken, premie 4%) gecombineerd met screening van
bedrijven die een lening willen op kosten van de overheid. In deze
gebieden is de pilot een vervanging van het Besluit Bijstand Zelfstandigen van het ministerie van Sociale Zaken;
• In de rest van het land een zelfstandige gespecialiseerde microfinancieringsinstelling (Qredits), die zelf ondernemers screent en
leningen verstrekt en deze beheert. Daarvoor wordt momenteel een
marktconforme rente van nu 9% gerekend. De kosten van Qredits
worden voor 60% door de banken gedragen en voor 40% door de
overheid. De overheid verzorgt de funding.
Zoals hiervoor bij de Groeifaciliteit al aangegeven, doen bedrijven voor
hun financiering zowel een beroep op vreemd vermogen (kredieten) als
op eigen vermogen (aandelen). Met betrekking tot aandelen in technostarters kennen we nog de TechnoPartner Seed faciliteit, waarbij het ministerie van Economische Zaken 50% van de funding van technostarterfondsen verzorgt onder gunstiger voorwaarden dan de private investeerders. Daarnaast kennen we in 4 regio’s regionale ontwikkelingsmaatschappijen die in bedrijven kunnen participeren (tot € 2,5 miljoen per
bedrijf) en dus niet als kredietverleners worden gezien. Tenslotte stimuleren wij business angels met niet-financiële instrumenten. Business
angels zijn rijke particulieren/oud ondernemers, die met geld (doorgaans
aandelen) en knowhow kleine bedrijven ondersteunen.
Naast het stimuleren van kredietverlening en de verstrekking van risicokapitaal door banken, participatiemaatschappijen en particulieren, worden
ook rechtstreeks leningen aan het bedrijfsleven verstrekt. Dit betreft:
• Innovatiekredieten. Dat zijn leningen van het ministerie van Economi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 169

4

•

sche Zaken ter hoogte van 35% van de kosten van innovatieve ontwikkelingsprojecten. Deze lening hoeft niet terugbetaald te worden
ingeval de ontwikkeling mislukt;
Besluit Bijstand Zelfstandigen. Dit is een regeling van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Deze omvat enerzijds een
krediet van maximaal ca. € 32 000, verstrekt door gemeenten, om
mensen die vanuit de bijstand een onderneming willen starten te
financieren en anderzijds een krediet van maximaal € 171 000 voor
ondernemers die een tijdelijk inkomensprobleem hebben. Voorwaarden zijn wel dat de onderneming na kredietverstrekking levensvatbaar is en het gezinsinkomen niet boven bijstandsniveau ligt.

Er zijn op dit moment geen concrete voornemens om op korte termijn
nieuwe regelingen in te voeren. Wij houden actief de vinger aan de pols
om waar nodig direct te kunnen reageren.
2
In welke mate wordt er van de huidige regelingen gebruik gemaakt door
banken en bedrijven?
In zijn algemeenheid zien we dat de op banken gerichte instrumenten een
terugloop vertonen. Dat is gebruikelijk bij een teruglopende conjunctuur
omdat dan minder bedrijven financiering vragen bij de bank. Per instrument is nog aangegeven welke specifieke omstandigheden spelen. We
zien dat het gebruik van de andere financieringsinstrumenten (innovatiekredieten, seedfaciliteit, regionale ontwikkelingsmaatschappijen,
aandelenstuk uit de groeifaciliteit) stabiel is of zelfs groeit. Dit is een indicatie dat bedrijven naar alternatieven voor bancaire financiering zoeken.
a. BBMKB
Het gebruik en het budget van de BBMKB steeg de afgelopen jaren
gestaag. In het tweede halfjaar van 2008, vooral de laatste maanden,
werden de effecten van de kredietcrisis merkbaar. Met een benutting van
€ 601 miljoen bleef de daling in 2008 nog tot 2% beperkt. De totale benutting in het 1e kwartaal 2009 (€ 123 miljoen) lag bijna 20% onder het relatief hoge niveau van het 1e kwartaal van 2008 (€ 154 miljoen) en het
eerste kwartaal van 2007 (€ 148 miljoen), maar wel boven de niveaus van
de jaren daarvoor. Historisch gezien hangt het BBMKB-gebruik globaal
samen met de economische groei en de investeringen. Daarbij komt dat
ca. 1/3 van de borgstellingen in het verleden betrekking had op bedrijfsoverdrachten, die nu vrijwel zijn stilgevallen. Daarnaast is volgens diverse
banken er steeds minder vaak sprake van een sluitende businesscase,
doordat de financiële positie van de ondernemingen verslechtert en de
vooruitzichten onzekerder worden. Banken geven daarnaast aan dat de
nadruk is verschoven van kredietverlening naar kredietbeheer, waarbij
meer op de bestaande risico’s wordt gelet. De recente verruimingen voorzien in een behoefte. Na een aanloop maken de verruimingen nu ongeveer 20% uit van het totaal. Ongeveer 90% van de verruimingen betreft de
verruiming van de startersfaciliteit. De verruiming van € 1 miljoen naar
€ 1,5 miljoen werd 17 keer gebruikt. Voor bedrijven met meer dan 100
werknemers is nog geen gebruik gemaakt van de regeling. Er wordt nu
ruim € 1,8 miljard aan BBMKB-borgstellingen beheerd. Daarbij valt in de
loop van 2008 een forse toename in het aantal verliesdeclaraties te
constateren, die zich in 2009 versterkt doorzet. Het nettoverlies bedroeg in
de afgelopen vijf goede jaren nog ca. 1,25% van de verleende borgstellingen.
b. Groeifaciliteit
Er wordt momenteel slechts beperkt gebruik gemaakt van de Groeifaciliteit. De benutting van de Groeifaciliteit in het eerste kwartaal van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 169

5

2009 bedraagt ca. € 3,3 miljoen. De Groeifaciliteit is bedoeld voor het
financieren van de expansie van snelle groeiers en bedrijfsoverdrachten.
Voor beide zaken geldt dat door de recessie de markt nu zeer beperkt is.
Hierdoor is de vraag naar de Groeifaciliteit ook zeer beperkt.
c. Garantie Ondernemingsfinanciering
Deze regeling is 6 maart 2009 gepubliceerd. Gezien de doorlooptijd van
leningen bij banken kan het nog wel enkele weken duren voordat de
eerste garanties aangemeld worden. In de frequente gesprekken met
banken, onder andere bij het toetsen of bepaalde financieringen onder de
GO vallen, blijkt dat daar veel enthousiasme bestaat over de regeling.
d. Exportkredietverzekering
De verschillen in benutting per jaar zijn groot. Gemiddeld wordt tussen de
€ 2 en € 5 miljard per jaar aan nieuwe verplichtingen aangegaan. De
bedrijven die de dekking aanvragen, betreffen vooral kapitaalgoederenexporteurs en leveranciers van diensten (bijvoorbeeld aannemers). Door
middel van toeleveranties zijn ook veel MKB-bedrijven betrokken. Voor de
uitbreidingen geldt het volgende.
• 1-transactiepolissen: tot nu toe is er in 2009 voor enkele tientallen
miljoenen gebruik gemaakt van de uitbreidingen. Dit ondanks dat de
regeling nog niet open is op EU-landen. Daarvoor zijn, als gevolg van
EU-regelgeving, verklaringen nodig van exporteurs dat zij geen
dekking in de markt kunnen verkrijgen en deze verklaringen worden
niet afgegeven. De inschatting is dat in totaal in 2009 voor € 100
miljoen in dekking zal worden genomen.
• Garanties voor kapitaalmarktpartijen. Alle signalen van de banken zijn
momenteel positief en de verwachting is dat veel financieringen onder
de regeling gebracht zullen gaan worden (inschatting is tussen de
€ 1,5 miljard en € 2,5 miljard per jaar). Dit betekent dat de banken de
funding voor deze financieringen niet zelf behoeven aan te trekken,
maar dat via de kapitaalmarkt kunnen doen.
• Wijziging van de risicodracht: Hiervoor zijn nog geen concrete
verwachtingen over het gebruik (inschatting is dat het om enkele zaken
zal gaan) maar er is voldoende ruimte binnen de EKV om hiervoor
dekking te bieden. Het idee is dat de Staat ook op de minder risicovolle
landen kleinere transacties kan herverzekeren (voorheen was de grens
€ 250 miljoen en dat is verlaagd naar € 100 miljoen).
e. Faciliteit Opkomende Markten (FOM)
Het garantieplafond is eind vorig jaar opgehoogd van ca. € 115 miljoen
naar € 230 miljoen. Totaal gecommitteerd: € 75 miljoen. Portefeuilleomvang: 70 financieringscontracten. In 2008 zijn onder de FOM 11
financieringscontracten gerealiseerd, met een totaal commitment van
ruim € 20 miljoen. Het scenario van begin 2008 ging uit van 18 contracten.
Oorzaken van het lagere resultaat zijn de gevolgen van de kredietcrisis en
het wegvallen van de voor de FOM belangrijke markten van Roemenië en
Bulgarije. Een groot aantal investeringen werd door bedrijven uitgesteld.
De FMO verwacht deze in 2009 alsnog te kunnen financieren. De financiering van projecten in opkomende markten door de banken is in 2008
volledig opgedroogd. In dit licht bezien is het aantal transacties eveneens
teruggevallen maar in 2009 zijn altijd nog 6 financieringscontracten in
afrondende fase gekomen (eerste halfjaar worden altijd minder contracten
afgesloten dan tweede halfjaar). De pipeline bevat ca. 20 projecten. De
verhoging van het maximale transactiebedrag zal naar verwachting
kunnen leiden tot jaarlijks ca. 20%-40% extra aanvragen.
f. Tante Agaathregeling
Het aantal directe leningen per jaar bedraagt ongeveer 1700 met een
gemiddelde leningsomvang van ca. € 50 000.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 169

6

g. Microkredieten
• Borgstellingspilot. Deze loopt al een jaar voor uitkeringsgerechtigden
en is in het betreffende gebied een alternatief voor het Besluit Bijstand
Zelfstandigen: zie hierna. In 2008 waren er 263 aanvragen, waarvan er
125 zijn gehonoreerd, met een gemiddeld leningbedrag van ruim
€ 20 000. In de eerste 3 maanden van 2009 zijn er 80 aanvragen,
waarvan er 47 zijn gehonoreerd met een gemiddeld leningsbedrag van
ruim € 24 000.
• Qredits. Tot 14 april zijn 840 aanvragen binnengekomen. Er zijn 84
leningen verstrekt tot een bedrag van € 1,7 miljoen en er staan nog
33 offertes uit. Er zijn 230 aanvragen doorverwezen of afgewezen en er
zijn er nog ca. 400 in behandeling.
Wat betreft de overige genoemde regelingen kunnen de volgende cijfers
genoemd worden:
• TechnoPartner Seed faciliteit. In 2008 is € 15,1 miljoen geïnvesteerd in
32 bedrijven. Op 31 maart is de tender voor deze regeling gesloten. Het
beroep op deze regeling is nu hoger dan ooit. Er is door investeerders
ingetekend voor € 43 miljoen, terwijl de publicatie voor deze tender
€ 12 miljoen bedraagt. De ervaring leert dat door strikte selectie van
de aanvragen normaliter 50 tot 70% wordt toegekend.
• Het hogere beroep kan mede worden verklaard uit de verschuiving in
de financieringsmarkt voor technostarters van bancaire financiering
naar financiering door venture capitalists, zoals informal investors. Een
intekening van € 43 miljoen betekent dat er een beroep wordt gedaan
op € 43 miljoen aan EZ-inbreng in de vorm van leningen aan Seed
Capital-fondsen en dat er meer dan € 43 miljoen aan private funding in
de Seed Capital-fondsen wordt geïnvesteerd. Hiermee zou dan meer
dan € 86 miljoen aan risicokapitaal beschikbaar komen voor Nederlandse technostarters. Regionale ontwikkelingsmaatschappijen financierden in 2008 ca. 120 bedrijven (nieuw plus uitbreiding) tot een
bedrag van ruim € 50 miljoen.
• Innovatiekredieten. In het eerste kwartaal van 2009 zijn 25 aanvragen
ontvangen voor een Innovatiekrediet met een totaal aangevraagd
kredietbedrag van € 27 miljoen. Dit betekent een grote toename ten
opzichte van de vergelijkbare periode in 2008. De voorloper van het
Innovatiekrediet, Uitdagerskrediet genaamd, had toen 9 aanvragen
voor een bedrag van € 3,4 miljoen.
• Besluit Bijstand Zelfstandigen: ca 2000 á 3000 leningen per jaar.
3
Welke klachten c.q. belemmeringen zijn er bij u bekend over kredietverstrekking aan het MKB, zowel vanuit de banksector als het bedrijfsleven?
Wij hebben de afgelopen maanden een groot aantal gesprekken gevoerd
met branches, bijvoorbeeld met de banken op 6 maart en met individuele
bedrijven, waaronder op het gebied van duurzame energie. Daarnaast zijn
bij onze medewerkers rechtstreeks een flink aantal signalen van bedrijven
binnengekomen over knelpunten bij de financiering. Verder is ons ministerie goed aangesloten op signalen over de kredietverlening van
Antwoord voor Bedrijven, van onze uitvoeringsorganisatie SenterNovem,
allerlei partijen uit de financiële sector (waaronder banken), brancheorganisaties, werkgeversorganisaties en uiteraard de media.
In aanvulling daarop is de monitor MKB0-financiering van start gegaan.
Het eerste onderdeel daarvan betrof een enquête onder gevestigde
MKB-bedrijven begin december. Daaruit kwam naar voren dat gedurende
de laatste maanden van 2008 de beschikbaarheid van krediet iets
verslechterd was. De monitor bevat verder enquêtes onder groeibedrijven
en starters, die de komende maanden uitgevoerd zullen worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 169

7

Uit de veelheid aan contacten komt een divers beeld naar voren. Wij zijn
niet in de gelegenheid geweest om die veelheid aan signalen telkens te
waarderen op hun merites. Enkele punten springen eruit:
a. Als gevolg van de vraaguitval raken bedrijven in de rode cijfers en
hebben zij extra financiering nodig om een moeilijke periode te overbruggen. Banken tonen zich in dat soort gevallen steeds kritischer. Dat
is in veel gevallen terecht. Het risico dat het betreffende bedrijf na het
verstrekken van de lening omvalt, moet immers binnen de perken
blijven. De beoordeling hoe groot het risico is, is op dit moment ook
erg moeilijk. De ernst van de crisis maakt de risicobeoordeling intrinsiek problematischer dan in andere crises. Bedrijven kunnen op dit
moment doorgaans geen betrouwbare prognose doen over hun
inkomsten gedurende de komende 3 tot 5 kwartalen. De professionele
inschatting van de risico’s door individuele bankmedewerkers speelt
een wezenlijke rol, waardoor het echt kunnen aanwijzen of een bank te
voorzichtig is, bijna niet mogelijk is.
b. Veel bedrijven stellen hun investeringen uit, wat tot minder vraag naar
financiering leidt. Bedrijven die nog willen investeren voelen zich soms
met argwaan bekeken door hun bank. Voor deze bedrijven, die met
hun eigen bank moeilijk tot zaken kunnen komen, is de weg naar een
andere bank vaak ook afgesloten. Daar is een aantal redenen voor.
Banken willen in eerste instantie hun eigen klanten bedienen en de
mogelijkheden daartoe zijn ook al beperkt. Verder kost het doorgaans
veel tijd voor een bank om zich alle ins en outs van een nieuwe klant
eigen te maken (dat is dus een kostenpost) omdat de bank het bedrijf
en zijn krediethistorie nog niet kent. Tenslotte is het doorgaans geen
aanbeveling als een bedrijf door zijn huisbank is afgewezen, die wel de
krediethistorie kent.
c. De voorwaarden worden aangescherpt: de rente gaat vaak omhoog bij
nieuwe leningen (dit is overigens in tegenspraak met de cijfers van De
Nederlandsche Bank), beoordelingstermijnen worden langer, de terughoudendheid neemt toe bij langere termijn financiering en banken
verlenen lagere leningen per bedrijf. Dit laatste is vooral een probleem
bij grotere leningen.
d. Tenslotte zijn er enkele specifieke gebieden waar relatief veel klachten
uit naar voren komen, te weten de bouwsector (zeer grote vraaguitval)
en duurzame investeringen (lange termijn investering, business case
bij duurzame energie is vaak moeilijker geworden als gevolg van
lagere olieprijs).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 371, nr. 169

8