Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

521
Vragen van het lid Ouwehand (PvdD) aan de Minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking over de aanhoudende
mensenrechtenschendingen in het Amazoneregenwoud, de plannen van
president Bolsonaro van Brazilië om het Amazonewoud verder te vernietigen
en de dubbele moraal die de EU hierover op nahoudt (ingezonden 1 augustus
2019).
Antwoord van Minister Kaag (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking), mede namens de Minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (ontvangen 30 oktober 2019).
Vraag 1
Bent u bekend met de berichten in de internationale media «Bolsonaro
declares «the Amazon is ours»»1, «Bolsonaros «alternative Fakten»»2,
«Amazon deforestation accelerating towards unrecoverable «tipping point»»3,
«Braziliaanse goudzoekers vallen Wajãpi-reservaat binnen en vermoorden
leider»4 en «Amazon gold miners invade indigenous village in Brazil after its
leader is killed»?5
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Kunt u bevestigen dat vijftig illegale goudzoekers vorige week het gebied van
de Wajãpi-stam in het Amazonegebied zijn binnengevallen en dat een van de
leiders van de Wajãpi-stam vermoord is? Kunt u bevestigen dat de rest van
de stam vervolgens gevlucht is? Zo nee, wat is er dan gebeurd?

1

https://www.theguardian.com/world/2019/jul/19/jair-bolsonaro-brazil-amazon-rainforestdeforestation
2
http://www.tagesschau.de/faktenfinder/bolsonaro-abholzung-regenwald-101.html
3
https://www.theguardian.com/world/2019/jul/25/amazonian-rainforest-near-unrecoverabletipping-point
4
https://nos.nl/artikel/2295515-braziliaanse-goudzoekers-vallen-wajapi-reservaat-binnen-envermoorden-leider.html
5
https://www.theguardian.com/world/2019/jul/28/amazon-gold-miners-invade-indigenousvillage-brazil-leader-killed

ah-tk-20192020-521
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

Antwoord 2
De Fundação Nacional do Índio (FUNAI), de Braziliaanse overheidsorganisatie
voor de inheemse bevolking, heeft bevestigd dat een inheemse leider dood is
gevonden. Volgens de Waiãpi-gemeenschap is een groep illegale mijnbouwers hun gebied ingetrokken en heeft deze groep hun leider vermoord.
FUNAI, het federale Openbaar Ministerie en de politie zijn kort na het incident
gestart met een onderzoek naar de doodsoorzaak. Inmiddels heeft de politie
vastgesteld dat de leider geen verwondingen had die tot zijn dood hebben
geleid en suggereert dat de leider door verdrinking om het leven is gekomen.
De inheemse groep betwist deze conclusie.
Vraag 3
Heeft u gelezen dat stamlid Kureni Wajãpi in een gesprek met The Guardian
liet weten te vinden dat Bolsonaro de aanval heeft aangemoedigd, en zei:
«Dit komt door de president. Hij bedreigt de inheemse volken van Brazilië.»?
Antwoord 3
Ja.
Vraag 4, 5 en 6
Sinds wanneer is u bekend dat president Bolsonaro de mensen die al vele
generaties lang in het Amazonegebied leven «parasieten» noemt?
Sinds wanneer is u bekend dat president Bolsonaro in een interview het
volgende heeft gezegd: «Het is jammer dat de Braziliaanse cavalerie niet zo
efficiënt was als de Amerikaanse, die de indianen heeft uitgeroeid.»?
Wat vindt u van deze uitspraken?
Antwoord 4, 5 en 6
Deze uitspraken zijn tijdens Bolsonaro’s verkiezingscampagne in 2018 bekend
geworden. Bolsonaro deed de uitspraak over de Braziliaanse cavalerie
overigens al in 1998. De retoriek van President Bolsonaro over de inheemse
bevolking gaat in tegen de VN Verklaring over de Rechten van Inheemse
Groepen uit 2007 (waar Brazilië destijds vóór stemde) en is zorgwekkend,
zeker als die zich in concrete stappen zou vertalen. Tot op heden is dat echter
nog niet gebeurd. De rechten van de inheemse bevolking zijn in de Braziliaanse constitutie beschermd. In Brazilie lijkt wel een klimaat te ontstaan
waarin illegale ontbossing, illegale activiteiten in de Amazone en acties tegen
de inheemse bevolking zich in toenemende mate in een tendens van
straffeloosheid kunnen voltrekken.
Vraag 7
Kunt u bevestigen dat in het Yanomami-gebied en in de plaatsen Espigão
d’Oeste en Placas er gewelddadigheden hebben plaatsgevonden, vermoedelijk uitgevoerd door illegale mijnbouwers en houthakkers? Kunt u bevestigen
dat de Braziliaanse Minister van milieu Ricardo Salles in een toespraak juist
zijn steun heeft uitgesproken voor de activiteiten van deze mijnbouwers en
houthakkers? Zo ja, wat vindt u ervan dat de Minister die hoofdverantwoordelijk is voor de bescherming van het Amazoneregenwoud zich op deze wijze
uitlaat? Zo nee, wat is er dan gebeurd?
Antwoord 7
Er hebben inderdaad recent incidenten plaatsgevonden, waaronder acties
tegen Ibama (het Braziliaanse Instituut voor Milieu en Hernieuwbare
Natuurlijke Hulpbronnen) in Espigão d’Oeste en in Placas. Deze zijn vermoedelijk door personen gelinkt aan de (illegale) houtkap uitgevoerd. Inheemse
groepen in het Yanomami-gebied hebben daarnaast aangegeven een
toename van illegale mijnbouwers in hun gebied te hebben gezien. Dit is niet
bevestigd door de Braziliaanse autoriteiten.
Minister Salles van milieu is na de eerste actie tegen Ibama in Espigão
d’Oeste naar de plaats afgereisd, om met de lokale bevolking en autoriteiten
te praten. Nadat een vrachtwagen met brandstof voor helikopters van Ibama
in brand was gestoken, had Ibama de activiteiten van ruim 70 houtbedrijven
stilgelegd, waar deze bedrijven het niet mee eens waren. Minister Salles heeft
tijdens zijn bezoek zijn steun voor deze bedrijven uitgesproken (niet voor de
illegale activiteiten).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

De incidenten tegen Ibama zijn verontrustend, temeer omdat Ibama al te
kampen heeft met te weinig capaciteit en middelen, en illegale ontbossing de
laatste jaren weer aan het toenemen is. Hoewel het bosbeleid zelf inhoudelijk
weinig is gewijzigd onder de regering-Bolsonaro, is het duidelijk dat de
huidige middelen tekort schieten om de stijgende ontbossingstrend een halt
toe te roepen.
Vraag 8
Welke consequenties verbindt u aan de uitspraken van Bolsonaro, gelet op de
handelsdeal tussen de EU en de Mercosur-landen, waaronder Brazilië,
waarover u tot nu toe nog altijd enthousiast lijkt te zijn?
Antwoord 8
Nederland en de EU blijven in de dialoog met Brazilië aandringen op
adequate bescherming van mensenrechten en van de Amazone. De Europese
Commissie heeft aangegeven het Associatieakkoord tussen de EU en
Mercosur op zijn vroegst in november 2020 ter besluitvorming voor te
kunnen leggen aan de Raad, als de tekst eenmaal juridisch opgeschoond en
vertaald is. De Kamer zal vooraf worden geïnformeerd over het standpunt
van het Kabinet. Zie verder ook het antwoord op vragen 10, 18 en 21.
Vraag 9
Kunt u bevestigen dat Brazilië met het voorliggende EU-Mercosurhandelsakkoord een groot afzetgebied krijgt voor producten die gepaard gaan
met (deze) mensenrechtenschendingen?
Antwoord 9
Het akkoord voorziet in wederzijdse vergroting van de markttoegang door
ruim 90% tariefliberalisatie. In het Associatieakkoord bevestigen de EU en
Mercosur daarbij hun verplichtingen onder multilaterale verdragen zoals het
Mensenrechtenverdrag en de ILO-Conventies, deze afspraken effectief te
implementeren en waar mogelijk samen te werken binnen internationale fora.
Partijen erkennen tevens het belang van duurzaam bosbeheer en zullen
handel in duurzame producten en betrokkenheid van inheemse bevolkingsgroepen hierbij bevorderen. In het EU-Mercosur Associatieakkoord zijn verder
afspraken opgenomen over maatschappelijk verantwoord ondernemen.
Het Associatieakoord voorziet daarbij ook dat het maatschappelijk middenveld een rol heeft in het monitoren van de uitvoering van het Associatieakkoord.
Vraag 10
Ziet u niet dat wanneer de EU een afzetmarkt biedt voor deze producten, de
EU deze mensenrechtenschendingen in Brazilië stimuleert en/of mede op
haar geweten heeft?
Antwoord 10
Zie antwoord op vragen 18 en 21.
Vraag 11
Waar ligt voor u de grens als het gaat om (beoogde) handelspartners die zich
schuldig maken aan grove mensenrechtenschendingen?
Antwoord 11
Het Kabinet stelt waar mogelijk mensenrechtenschendingen zelfstandig of in
EU-verband aan de orde en gebruikt hiervoor de beschikbare kanalen. Een
Associatieverdrag kan de EU daarbij additionele handvatten bieden om een
dialoog aan te gaan over het belang van het respecteren van mensenrechten.
Zolang er sprake is van mensenrechtenschendingen zal Nederland aandacht
vragen voor het respecteren van mensenrechten.
Vraag 12
Kunt u bevestigen dat er door menselijk handelen veroorzaakte verwoestijning van het Amazoneregenwoud plaatsvindt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

Antwoord 12
Over het grote belang van (tropische) bossen en in het bijzonder het
Amazonewoud voor het beperken van klimaatverandering (en het behoud van
kostbare biodiversiteit) wordt regelmatig gepubliceerd door gezaghebbende
instanties en kennisinstellingen, waaronder het International Panel on Climate
Change (IPCC), het Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity
and Ecosystem Services (IPBES) en het World Resources Institute (WRI).
Volgens het WRI is ontbossing in tropische gebieden verantwoordelijk voor
circa 8 procent van de mondiale emissies. Hieruit wordt duidelijk dat het
wegvallen van het Amazonewoud, het grootste tropische bosgebied ter
wereld, grote consequenties zou hebben voor het klimaat wereldwijd. Er zijn
ook onderzoeken die erop wijzen dat bij teveel boskap in de Amazone een
omslagpunt zou kunnen worden bereikt, waarna klimaat- en regenpatronen
onherstelbaar zouden wijzigen, met serieuze consequenties voor onder
andere de landbouw in de regio.
Vraag 13
Heeft u gelezen dat president Bolsonaro de wetenschappelijke bevindingen
van het Braziliaanse National Institute of Space Research (INPE) over de
dramatische versnelling van de ontbossing van het Amazonewoud een
«leugen» heeft genoemd?
Antwoord 13
Ja.
Vraag 14
Kunt u bevestigen dat president Bolsonaro grote druk uitoefent op de
directeur van het INPE over deze kwestie? Zo ja, wat vindt u ervan dat de
regeringsleider van een land druk uitoefent op de directeur van een onafhankelijk wetenschappelijk instituut?
Antwoord 14
President Bolsonaro lijkt inderdaad, blijkens persberichten, druk te hebben
uitgeoefend op de directeur van de overheidsorganisatie die o.a. ontbossingscijfers bijhoudt. De verantwoordelijke Minister van wetenschap, technologie,
innovatie en communicatie, Marcos Pontes, heeft Ricardo Galvão ontslagen
als directeur van INPE. Voor zover dit ontslag verband zou houden met de
publicatie van de ontbossingscijfers, zou dit een zorgwekkende ontwikkeling
zijn, temeer omdat de Braziliaanse regering nog geen antwoord heeft
gevonden op de toenemende illegale ontbossing.
Vraag 15
Kunt u bevestigen dat president Bolsonaro heeft gezegd dat geen enkel ander
land invloed zal kunnen uitoefenen op wat er met het regenwoud gebeurt,
omdat het regenwoud «van Brazilië is»?
Antwoord 15
Ja.
Vraag 16
Kunt u bevestigen dat president Bolsonaro met name Duitsland heeft
genoemd als land waar hij niet naar wil luisteren, omdat Duitsland grote
hoeveelheden steenkolen bij de energieproductie gebruikt? Kunt u aangeven
wat de reactie van de Duitse regering hierop is?
Antwoord 16
Dat heeft President Bolsonaro inderdaad gezegd. Dit was in reactie op
Bondskanselier Merkel, die zei met Bolsonaro te willen spreken over zijn
beleid, n.a.v. de toenemende ontbossing. Voor zover bekend heeft de Duitse
regering niet op de opmerkingen van president Bolsonaro gereageerd.
Vraag 17
Kunt u bevestigen dat president Bolsonaro toestemming heeft gegeven voor
zeer schadelijke mijnbouwactiviteiten in het Amazoneregenwoud? Hoe vallen
deze activiteiten te rijmen met het implementeren van het Klimaatverdrag van
Parijs door Brazilië?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

Antwoord 17
Nee. President Bolsonaro heeft vaak gezegd nieuwe gebieden in de Amazone
open te willen stellen voor mijnbouwactiviteiten, maar tot op heden is het
beleid niet aangepast.
Vraag 18 en 21
Wat moeten we ervan denken dat de Europese Commissie oproept tot het
tegengaan van ontbossing en erkent dat de belangrijkste veroorzaker van die
ontbossing de vraag naar voedsel en veevoer is, terwijl diezelfde Europese
Commissie het gigantische EU-Mercosur-vrijhandelsverdrag, dat aantoonbaar
tot meer landbouwactiviteit in het Amazonewoud en nog meer ontbossing
leidt, heeft afgesloten en door de Raad wil krijgen?
Bent u bereid om zelf harde maatregelen te treffen en daar in Europa ook
voor te pleiten, zoals bijvoorbeeld het stopzetten van de import van grote
hoeveelheden landbouwproducten als rundvlees, kippenvlees en suiker die
op dit moment vanuit Brazilië geïmporteerd worden en waarvan de productie
een direct en bewezen verband heeft met de ontbossing van het Amazoneregenwoud? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 10, 18 en 21
Tariefliberalisatie binnen het ontwerphandelsakkoord tussen de EU en
Mercosur heeft betrekking op producten en diensten. Een deel van de
tariefliberalisatie heeft betrekking op landbouwproducten. De mogelijke
effecten op het milieu van toegenomen exportproductie uit de Mercosur-regio
worden door de Europese Commissie in een «Sustainability Impact Assessment» in kaart gebracht. Het is de verwachting dat deze studie eind 2019
wordt gepubliceerd. Los van de tariefliberalisatie onder het handelsakkoord
moeten de lidstaten van de Mercosur en de EU zich aan hun verplichtingen
onder het Parijs Akkoord en andere klimaatdoelstellingen houden. Dat wordt
in het handelsakkoord nogmaals bevestigd. In het hoofdstuk over handel en
duurzame ontwikkeling zijn artikelen over het tegengaan van illegale
ontbossing opgenomen. Hierin zijn ook afspraken te vinden over biodiversiteit, milieu en klimaat. Het Kabinet onderkent het brede belang van het
EU-Mercosur-verdrag en zal hierover een standpunt innemen als de hiertoe
benodigde documenten beschikbaar zijn. Hierbij zal het genoemde «Sustainability Impact Assessment» worden meegenomen.
Nederland zal voorts actief aandacht blijven vragen voor het belang van het
tegengaan van ontbossing in de Mercosur regio. Er is een toenemende
internationale consensus dat bossen van grote waarde zijn voor het
afremmen van klimaatverandering, het behoud van biodiversiteit, duurzaam
land- en waterbeheer en het behoud van landbouwproductiviteit op de lange
termijn. Mede om die redenen is onder duurzaam ontwikkelingsdoel 15 van
de VN Agenda voor Duurzame Ontwikkeling een subdoelstelling voor bossen
opgenomen6. Het is daarmee in het belang van zowel de EU- als de
Mercosur-regio om de voortschrijdende ontbossing terug te dringen. In lijn
daarmee heeft de Europese Commissie op 23 juli j.l. de Mededeling Stepping
up EU Action to Protect and Restore the World’s Forests gepubliceerd waarin
acties worden voorgesteld die de ontbossing door de Europese marktvraag
naar agrarische grondstoffen moet terugdringen. Het akkoord tussen de EU
en Mercosur, en de Mededeling van de Europese Commissie met betrekking
tot versterkte EU-actie tegen ontbossing, bieden kansen om de samenwerking
en de dialoog met de Mercosur-regio verder vorm te geven.
Daarnaast verwacht het kabinet van Nederlandse bedrijven dat zij ondernemen volgens de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen
(OESO-richtlijnen). Bedrijven dienen de daadwerkelijke en mogelijk negatieve
impact van hun handelen te identificeren, mitigeren, voorkomen en rekenschap af te leggen over dit proces. De toepassing van de OESO-richtlijnen
geldt ook voor bedrijven waarvan de waardeketens zich uitstrekken tot in
Brazilië en omvat het thema ontbossing. Het is de verantwoordelijkheid van
een bedrijf zelf om risico’s in kaart te brengen en maatregelen te treffen bij
eventuele betrokkenheid bij misstanden, zoals ontbossing. Het uitgangspunt

6

By 2020, promote the implementation of sustainable management of all types of forests, halt
deforestation, restore degraded forests and substantially increase afforestation and reforestation globally.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5

hierbij is dat een onderneming invloed aanwendt om verbeteringen in de
keten te bewerkstelligen. Als uiterste redmiddel kan beëindiging van de
zakelijke betrekkingen passend zijn.
Vraag 19
Kunt u zich voorstellen dat burgers weinig vertrouwen hebben in mooie
Europese woorden over het tegengaan van ontbossing als de Europese
Commissie handelsdeals die ontbossing in de hand werken belangrijker
vindt? Steunt u de oproep van de Europese Commissie om ontbossing tegen
te gaan?7 Zo ja, bent u bereid dan ook de positie in te nemen die daar
bijhoort en in verzet te komen tegen het Mercosur-vrijhandelsverdrag?
Antwoord 19
Zie antwoord op vraag 8.
Vraag 20
Waar ligt voor u de grens met handelspartners die zich schuldig maken aan
het vernietigen van de natuur in hun eigen land?
Antwoord 20
Handelspolitiek is een exclusieve Europese bevoegdheid. Daarbinnen zal
Nederland altijd, in bilateraal en in EU-verband, actief aandacht vragen voor
het voldoen aan milieuverplichtingen die deze handelspartners zijn aangegaan in het kader van bijvoorbeeld het Klimaatakkoord van Parijs en het
Biodiversiteitsverdrag (CBD). Het EU-Mercosur Associatieakkoord biedt
handvatten om de dialoog en intensievere samenwerking op dit gebied
verder vorm te geven.

7

http://europa.eu/rapid/press-release_IP-19-4470_en.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

6