Aanspreekpunten voor agrariërs in beeld
Verkenning naar agrarische aanspreekpunten in de gebiedsgerichte aanpak

Oktober 2023 | Linde van Bets, Marjolein van Woerkom (Wing) en Suzan Klein Gebbink (Suzan Klein Gebbink Advies & Gespreksleiding)

Inhoudsopgave
Bevindingen

3

1. Inleiding

4

2. Quick scan van aanspreekpunten

10

2.1 Aanspreekpunten op alle niveaus

11

2.2 Landelijke aanspreekpunten

11

2.3 Provinciale aanspreekpunten

13

2.4 Regionale en lokale aanspreekpunten

15

2.5 Wat valt op? Een eerste indruk

16

3. Intermezzo: aanspreekpunten BIJ12, RVO, LAP Fryslân, Landbouwloket

17

Zuid-Holland, gemeente Lochem, Loket Veenweideboeren
4. Agrariërs als doelgroep

24

3.1 Welk voor soort vragen hebben agrariërs?
3.2 Waar gaan agrariërs naar toe bij belemmeringen en knelpunten?
3.3 Wat maakt de doelgroep agrariërs specifiek?
5. Sterktes en zwaktes van huidige aanspreekpunten

27

6. Conclusies

31

7. Aanbevelingen

40

Bijlage 1: Deelnemers interviews, online sessies en begeleidingscommissie

51

Bijlage 2: Overzicht aanspreekpunten

53

Bevindingen
1. De bestaande aanspreekpunten lijken goed te werken, maar afstemming en

3. Faciliteer als overheden volop vanaf de tweedelijn. Voor de opgaven van deze tijd staan

samenwerking tussen aanspreekpunten en overheidslagen behoeft verbetering. Over

agrarische partijen, overheden en maatschappelijke partijen samen aan de lat. In lijn met

het algemeen werken de bestaande aanspreekpunten goed. Echter, door de veelheid en

de gebiedsgerichte aanpak en de Knooppunten van BoerenPerspectief, vraagt dit een

diversiteit is het zowel voor agrariërs als voor betrokkenen onduidelijk welke

andere rol van de overheid. De complexe vraagstukken vereisen kennis van zaken en

aanspreekpunten er allemaal zijn. Laat staan dat het juiste loket bij een vraag gevonden

expertise, maar ook onafhankelijkheid. Daarom adviseren we de aanspreekpunten te

wordt. Meer afstemming en samenwerking tussen aanspreekpunten en overheidslagen

laten organiseren door regionale (agrarische) partijen, met een schil van faciliterende

is nodig, zodat de samenhang en doorverwijzing verbetert. Daarnaast is een

overheden er omheen, om belemmeringen in wet- en regelgeving aan te kaarten en

laagdrempelig voorportaal, idealiter in de gebieden, nodig om agrariërs de weg te wijzen.

eventueel weg te nemen.

2. Regionale aanspreekpunten zijn bij uitstek geschikt als laagdrempelige eerstelijns

4. Maak het simpel: minder regels = minder loketten. Soms is versimpelen het antwoord

vraagbaak en doorverwijzer voor agrariërs en nodig in de gebiedsgerichte aanpak.

op complexiteit. Eenduidig en consistent beleid kan voor een deel de noodzaak

Boeren en tuinders hebben in de transitie niet alleen concrete vragen, maar vooral

wegnemen om extra loketten op te tuigen om agrariërs de weg te wijzen in de

vraagstúkken. In de gebiedsgerichte aanpak zijn daarom regionale aanspreekpunten

complexiteit van wet- en regelgeving . Dit geldt niet alleen op landelijk niveau. Ook op

nodig om hen daar bij te helpen. Een regionaal aanspreekpunt staat dicht bij de agrariër

provinciaal en regionaal niveau is het van belang te verkennen of aansluiten bij

en vormt een eerstelijns vraagbaak, helpt ondernemers hun vragen en vooral

bestaande aanspreekpunten zinvol is in plaats van een extra aanspreekpunt op te

vraagstukken scherp te krijgen en verwijst als voorportaal door naar diverse landelijke,

richten. Echter is bundelen van aanspreekpunten niet altijd effectief, kennis van zaken en

provinciale en regionale aanspreekpunten en bijvoorbeeld experts. De ontwikkeling van

kwaliteit is belangrijk. Als er voor een bepaalde vraag een specifiek loket nodig is, heeft

deze regionale aanspreekpunten, waar mogelijk vanuit reeds bestaande structuren, is

dit de voorkeur boven alles bundelen in één loket dat onvoldoende de agrariër bedient.

van belang in de verdere uitrol van de gebiedsgerichte aanpak. Een combinatie met de
beoogde Knooppunten van BoerenPerspectief is gewenst, vanwege de overeenkomst in
regionale aanpak, betrokken organisaties en doelgroepen.

5. Organiseer dat belemmeringen en knelpunten op de juiste plek belanden. In dit
onderzoek is op hoofdlijnen gekeken naar de terugkoppeling van belemmeringen en
knelpunten naar beleid en wet- en regelgeving. Er is in principe op elk schaalniveau in
meer of mindere mate afstemming met beleid aanwezig. Het vergt aanbeveling om te
verkennen welke rol Regieorganisatie Transitie Landelijk Gebied (RTLG) kan vervullen bij
het vertalen naar beleid en welke bestaande structuren en afstemmingsmomenten zich
daarvoor lenen, ook buiten loketten en aanspreekpunten.

1. Inleiding
In de transitie waar de land- en tuinbouw voor staat,
komen veel opgaven en vragen op agrariërs af. Het Nationaal
Programma Landelijk Gebied (NPLG) met bijbehorende
gebiedsprocessen, de Kaderrichtlijn Water,
het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) en thema's
zoals stikstof, droogte, veenbodemdaling en verzilting zorgen
voor veel onzekerheid en onduidelijkheid bij de sector.
De omvang en veelheid van opgaven vraagt om goede
communicatie en (kennis)uitwisseling tussen overheid en
agrariërs. Die communicatie verloopt gedeeltelijk
via aanspreekpunten en loketten. Welke
aanspreekpunten en zijn dat? Hoe werken deze? En
wat zijn eventuele verbeterpunten?

1.1 Aanleiding
Motie Koekkoek en Bromet in 2022
Tweede Kamerleden Marieke Koekkoek en Laura Bromet riepen in hun motie (Tweede
Kamer der Staten-Generaal, 23 juni 2022) de regering op een duidelijk aanspreekpunt voor
boeren te voorzien in de gebiedsgerichte aanpak. Hier moeten agrariërs geholpen worden
de benodigde transitie door te maken, waarbij het aanspreekpunt onder meer juridische en
financiële knelpunten identificeert en zoveel mogelijk wegneemt, zodat deze verduurzaming
en benodigde experimenteerruimte van landbouwbedrijven niet belemmert.
Appreciatie minister van der Wal-Zeggelink
Minister van Natuur en Stikstof Van der Wal-Zeggelink onderstreept deze oproep in haar
appreciatie: "Bij de gebiedsgerichte aanpak is een aanspreekpunt waar boeren en andere
betrokkenen terecht kunnen met hun vragen of knelpunten van groot belang." De minister
vertaalt de motie naar een concreet onderzoek: "Op dit moment zijn aanspreekpunten
aanwezig bij provincies, BIJ12 en RVO, die - afgaande op de vele vragen die de
aanspreekpunten inmiddels hebben verwerkt - voorzien in een behoefte. Ik zal voor elk van
deze aanspreek- of informatiepunten aangeven wat wel en niet binnen het bereik en
bedoeling van zo’n aanspreekpunt valt, en onderzoeken hoe beantwoording en opvolging
van vragen plaatsvindt, en of daar verbetering op mogelijk is." (Tweede Kamer der StatenGeneraal, 6 december 2022)
Opdracht tot feitelijk onderzoek
In mei 2023 vroeg de Regieorganisatie Transitie Landelijk Gebied (RTLG) vervolgens aan
Wing feitelijk onderzoek uit te voeren naar bestaande aanspreekpunten voor agrariërs.

5

In de opdrachtformulering wordt hierbij gekozen voor de term 'loketten'.
Dit onderzoek heeft drie doelen:
1. Het in beeld brengen van het totale landschap van loketten, waar boeren met vragen
over verduurzaming, verandering en verdienvermogen terecht kunnen. Tot
welke loketten kunnen boeren zich wenden als ze vragen hebben over hoe om te
gaan met, en in te spelen op, de (grote) veranderingen van deze tijd?
2. Het voor elk van de loketten - waar mogelijk - in kaart brengen van hoe de
beantwoording van vragen plaatsvindt en inzicht krijgen in de opvolging ervan. Hierbij
wordt gevraagd wat doel en functie zijn van zo’n aanspreekpunt, wat wel/niet binnen
het bereik en bedoeling valt, hoe en hoe vaak ze worden gebruikt, welk (soort) vragen
ze ontvangen, via welke wijze van contact, hoe vraagbeantwoording verloopt, hoe indien bekend - opvolging wordt gegeven aan de antwoorden en of RTLG, Rijk en
provincies relevante aandachtspunten via loketten krijgen doorgespeeld. Signalen dat
boeren stuiten op problemen bij uitvoering en realisatie van de transitie, moeten ook
terechtkomen bij betrokken beleidsmedewerkers van Rijk en/of provincies, zodat
zij kunnen faciliteren bij het vinden van structurele oplossingen.
3. Nagaan of (en eventueel hoe) op deze twee punten - beantwoording en opvolging verbetering mogelijk is, en daar eventuele vervolgacties op te formuleren. RTLG vraagt
onder meer handelingsperspectieven voor mogelijke verbeteringen.
Er wordt geen expliciete, kwalitatieve beoordeling (door de gebruikers) van de loketten
gevraagd. Wel wordt gevraagd om, waar mogelijk, verschillen inzichtelijk te maken tussen
doel- en deelgroepen in gebruik, knelpunten en verbeteringen.

1.2 Schuivende scope
Enkele relevante ontwikkelingen en voortschrijdende inzichten hebben geleid tot een
aanpassing en verruiming van de scope:
Feitelijke beschrijving per loket onmogelijk
De opdrachtgever was zich bewust van het feit dat het landschap aan loketten en
aanspreekpunten versnipperd is, maar had aanvankelijk het beeld dat het maken van een
overzicht en feitelijke beschrijving van de werking van elk loket goed uitvoerbaar is. Dat
blijkt in de praktijk vrijwel onmogelijk, gezien het grote aantal aanspreekpunten en loketten
voor boeren en tuinders op verschillende schaalniveaus. Volledigheid in het overzicht is
daarbij onrealistisch en dus niet haalbaar.
In overleg met de opdrachtgever is besloten om, in plaats van een volledig overzicht en
feitelijke analyse van alle loketten, een verkenning op hoofdlijnen (quick scan) uit te voeren,

Daarnaast worden veel termen door elkaar gebruikt, zoals loket, aanspreekpunt, portaal,
informatiepunt en vraagbaak. Op papier zijn deze misschien van elkaar te onderscheiden,
maar in de praktijk nauwelijks of niet. Ook voor agrariërs en betrokkenen zijn de
verschillende vormen niet te onderscheiden. Het is dus beperkend om alleen loketten te
bekijken en andere vormen uit te sluiten. Het doel van de motie was ten slotte om
aanspreekpunten te voorzien, niet (per sé) loketten. Ons onderzoek betreft dus alle
aanspreekpunten voor agrariërs, waaronder loketten. In het rapport gebruiken we vanaf nu
de term aanspreekpunten.
De gebiedsgerichte aanpak blijft de context
Hoewel de gebiedsgerichte aanpak in de motie de context vormt, lezen we dit niet terug in
de opdrachtformulering door RTLG. Gezien het belang van de motie en de ontwikkeling van
de gebiedsgerichte aanpak vormt dit wél één van de onderzoeksvragen.

zodat we een globaal beeld kunnen vormen over de aard, aantallen en verschillen tussen de
bestaande loketten. Volledigheid is hierbij niet het streven, maar een illustratief overzicht
en gedragen conclusies en aanbevelingen. In het intermezzo gaan we vervolgens dieper in
op een aantal van de loketten, dit ter illustratie en verdieping.
Afbakening tot loketten niet relevant
Hoewel de motie draait om aanspreekpunten, is in de opdrachtformulering gekozen voor
het woord ‘loketten’. Dat is echter niet geheel hetzelfde (zie kader). Een loket is wél altijd
een aanspreekpunt, maar andersom zijn er organisaties en initiatieven die niet als loket zijn
bedoeld of ingericht, maar wel als aanspreekpunt worden benaderd. De term
aanspreekpunten dekt een bredere lading.

6

loket

lo-ket
(zelfstandig naamwoord · het · loketten)
_________________________________________________________________________
1. Een raamvormige opening in de wand van een kantoor, waardoor klanten geholpen
worden.
2. (Figuurlijke) plaats waar je terecht kunt voor hulp of informatie: een digitaal loket op een
website waar je hulp of informatie kunt krijgen

aanspreekpunt

aan-spreek-punt
(zelfstandig naamwoord · het · aanspreekpunten)
_________________________________________________________________________
1. Instelling of persoon waar je naar toe kunt met vragen of kritiek

Juridische en financiële knelpunten / wet- en regelgeving

De opgaven zijn echter niet verdwenen en dat besef lijkt breed aanwezig. De uitwerking

De motie gaat onder meer specifiek in op juridische en financiële knelpunten in wet-

van diverse stikstof- en gebiedsplannen gaat door, al dan niet in grotere onzekerheid. Het

en regelgeving en de ambitie om ondernemers hierbij te helpen. Dit komt echter niet

belang van aanspreekpunten voor agrariërs blijft onverminderd groot.

meer terug in de opdrachtformulering en gestelde onderzoeksvragen. Gezien het belang
van de motie zijn deze wél meegenomen in de uiteindelijke onderzoeksvragen.

Generieke verbeterpunten lastig bij gevarieerd landschap
LNV vroeg naar (generieke) verbeterpunten, maar het is lastig om tot generieke

Uitsluiting specifieke vormen begeleiding matcht niet met werkelijkheid ondernemer

verbeterpunten te komen met deze grote aantallen aanspreekpunten en diversiteit

In de oorspronkelijke opdrachtbeschrijving werd de suggestie gedaan om specifieke typen

daartussen. Deze zijn niet zomaar met elkaar te vergelijken. De verbeterpunten gaan dus

van begeleiding (sociaal economische begeleiding, coaching, bedrijfsadvisering) buiten de

niet zozeer over de werking van individuele aanspreekpunten, maar over het totale

scope te laten. Echter, dat is niet strikt te scheiden. Sowieso is een aanspreekpunt nodig om

landschap van aanspreekpunten in het algemeen.

als agrariër bij deze vormen van begeleiding te geraken. Daarom zijn ook de
aanspreekpunten meegenomen die leiden tot dit type begeleiding.

De definitie van aanspreekpunten en loketten

Daarnaast, aangezien het doel is om agrariërs te helpen bij de uitdagingen van deze tijd en

We hanteren de definitie voor aanspreekpunten en loketten, zoals weergegeven in het

daarmee veel facetten van de bedrijfsvoering en het ondernemerschap worden geraakt, is

kader op de vorige pagina en onderzochten de aanspreekpunten en loketten waar

het nodig om te kijken naar het héle landschap van aanspreekpunten voor agrariërs. De vele

individuele agrariërs de doelgroep of onderdeel van de doelgroep zijn. Dit betreft dus elke

losse schakels vormen - als het goed is - een samenhangend geheel van hulp en

afzonderlijke ingang waar agrariërs terechtkunnen via telefoon, e-mail, vragenformulier of

ondersteuning. Voorliggend onderzoek gaat in op dat gehele landschap.

bijvoorbeeld de chat.

Politieke werkelijkheid
De betreffende motie is opgesteld in een andere politieke werkelijkheid (juni 2022) dan nu.
Er zijn enerzijds stappen voorwaarts gezet qua stikstofbeleid, met bijvoorbeeld de
openstelling van de piekbelastersregeling en diverse NPLG-gebiedsprocessen die in
voorbereiding zijn. Daarentegen is het langverwachte landbouwakkoord niet tot
een afronding gekomen en is in juli 2023 het kabinet gevallen.

7

1.3 Vraagstelling
Definitieve onderzoeksvragen
Op basis van de schuivende scope en in overleg met de opdrachtgever en begeleidingsgroep
hebben we de volgende onderzoeksvragen opgesteld.

1.4 Aanpak
In juni en juli 2023 is een deskstudie uitgevoerd, aangevuld met input vanuit het
netwerk van Wing en Suzan Klein Gebbink, de begeleidingsgroep en contacten bij de
provincies. Dit resulteerde in een quick scan van ruim 80 aanspreekpunten. Vervolgens zijn
twaalf verdiepende online interviews gehouden. De lijst met geïnterviewden treft u in

1. Welke aanspreekpunten zijn er in Nederland waar agrariërs terecht kunnen met vragen

bijlage 1. Eind augustus en begin september vonden vier online bijeenkomsten plaats met

over verduurzaming, verandering, verdienvermogen en overige uitdagingen van deze

circa 60 betrokkenen bij en gebruikers van aanspreekpunten, waarin deelnemers feedback

tijd?

konden geven op de eerste uitkomsten van de analyse en werden gevraagd mee te denken

2. Hoe is de werking van deze aanspreekpunten?

over conclusies. In bijlage 1 vindt u het overzicht van deelnemende organisaties. De

a. Wat is doel, functie en werkwijze van de loketten? Wat is de wijze van contact?

voortgang is tweemaal besproken met de begeleidingsgroep (zie bijlage 1 voor de

b. Welk type vragen komen er binnen, hoeveel ongeveer en door

samenstelling).

wie worden ze gesteld?
c. Hoe vindt de beantwoording en opvolging van vragen plaats?

1.5 Afbakening

d. Hoe is de terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving? Worden financiële en

• In dit onderzoek zijn de visserij sectoren buiten beschouwing gelaten.

juridische knelpunten gemeld en wat wordt daar mee gedaan? Krijgen RTLG,

• Het onderzoek betreft een quick scan, geen evaluatie van de werking van individuele

het Rijk en provincies de signalen die aanspreekpunten opvangen, doorgespeeld? Zo

aanspreekpunten en ook geen onderzoek naar ervaringen van individuele gebruikers. Dat

ja, hoe dan precies? Zo nee, waarom niet?

valt buiten de scope en is aan de aanspreekpunten en betrokken organisaties zelf.

3.

Agrariër als doelgroep, wat vereist dat in relatie tot aanspreekpunten?

4.

Wat zijn de voornaamste sterktes en zwaktes van de huidige aanspreekpunten?

in interviews en bijeenkomsten met enkele ondernemers en vooral met mensen die een

5.

Welke verbeterpunten en adviezen zijn er wat betreft

groep agrariërs vertegenwoordigen of dichtbij de agrarische sector staan en veel op

a. de bestaande aanspreekpunten?

erven komen. Ook gebruiken we onze eigen ervaringen, waaronder bevindingen uit het

b. de opvolging van de vragen?

project Sociaaleconomische begeleiding, dat Wing eind 2022 in opdracht van

c. de terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving?

LNV uitvoerde, waarin veel contacten zijn geweest met agrariërs en vertegenwoordigers.

d. aanspreekpunten in de gebiedsgerichte aanpak?

• Om voldoende inzicht te krijgen in de behoeften van boeren en tuinders, spraken we

• In voorliggend rapport gebruiken we de term agrariërs of de combinatie

Vragen 1 en 2 betreffen een zo volledig mogelijk en vooral representatief overzicht,

boeren en tuinders, waarmee we alle agrarische sectoren bedoelen en agrariërs van

compleetheid is niet het streven.

ieder geslacht.

8

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 presenteren we de quick scan van aanspreekpunten,
uitgesplitst op landelijk, provinciaal en regionaal/lokaal niveau. In
het Intermezzo in Hoofdstuk 3 lichten we een aantal
aanspreekpunten uit op basis van 1-op-1 interviews, ter verdieping
op de bevindingen en als voorbeelden van de werking van een loket.
Hoofdstuk 4 gaat in op de agrariërs als doelgroep en in hoofdstuk 5
behandelen we de voornaamste sterke en zwakke punten van
huidige aanspreekpunten. In hoofdstuk 6 geven we antwoord op de
belangrijkste onderzoeksvragen, als opmaat voor de aanbevelingen
in hoofdstuk 7.

9

2. Quick scan
aanspreekpunten
Agrariërs in Nederland zijn omringd met talloze
aanspreekpunten. We zien portalen, platformen, websites,
netwerken en adviseurs die dienen als vraagbaak voor
agrariërs over bijvoorbeeld verduurzaming,
kringlooplandbouw en wet- en regelgeving.
Met meer dan tachtig agrarische aanspreekpunten brengt
deze quick scan de omvang en diversiteit van het landschap
van aanspreekpunten aardig in beeld. Welke
aanspreekpunten zien we?

2.1 Aanspreekpunten op alle niveaus
We onderscheiden aanspreekpunten op landelijk, provinciaal en regionaal/lokaal niveau en
splitsen op tussen aanspreekpunten van overheden en niet-overheden. Er zijn ook

Tabel 1: Landelijke aanspreekpunten (tussen haakjes: trekker / coördinator)

aanspreekpunten geïnitieerd door een publiek-private samenwerking, dus de opsplitsing

Aanspreekpunten van de overheid

kent geen harde grens. U vindt de volledige tabel in Bijlage 2.

2.2 Landelijke aanspreekpunten
Landelijke aanspreekpunten van de overheid betreffen vooral loketten van het Ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), vaak in samenwerking met het
Interprovinciaal overleg (IPO), de Unie van Waterschappen (UvW) en Vereniging van
Nederlandse gemeenten (VNG) (zie Tabel 1). De uitvoeringsorganisaties Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland (RVO) en BIJ12 hebben een belangrijke loketfunctie voor
agrariërs.

•

Voormalig Agroloket (LNV)

•

Stikstofloket (LNV)

•

Boerderij van de toekomst (LNV)

•

Groeien naar morgen (LNV)

•

Informatiepunt stikstof en Natura 2000 (BIJ12)

•

Omgevingsloket (BZK, IPO, UvW, VNG)

•

Het RVO-loket (RVO)

•

Ondernemersplein (KvK)

Andere aanspreekpunten
•

Groen kennisnet (WUR)

Bij deze landelijke aanspreekpunten kan de agrarische sector vooral terecht met vragen

•

Vertrouwensloket welzijn landbouwhuisdieren (Veehouderij sector)

omtrent Europese en landelijke regelingen en subsidies. Het aantal en de aard van de

•

TABOER (LTO en Zorg om Boer en Tuinder)

vragen hangen vaak af van de actualiteit; een nieuwe regeling, een deadline voor indiening

•

Zorg om Boer en Tuinder

of een nieuw beleidsinstrument zijn vaak een aanleiding. De afgelopen periode kreeg het

•

Ik wil boer worden (Universiteit Utrecht)

Informatiepunt Stikstof en Natura 2000 van BIJ12 bijvoorbeeld veel vragen binnen over

•

Caring farmers (Stichting Caring Farmers)

•

Ondernemers klankbord (Stichting Ondernemersklankbord)

•

Digitaal loket arbeidskracht (LTO)

•

Regionaal energieloket (LTO)

•

Landbouwloket (Deltaplan Agrarisch Waterbeheer, LTO, Natuurrijk Limburg) i.o.

AERIUS Check, waar ondernemers kunnen zien of hun bedrijf piekbelaster is en in
aanmerking komt voor een regeling. RVO wordt regelmatig benaderd met vragen over
duurzame landbouw en bij onduidelijkheden omtrent het nieuwe GLB.

11

De landelijke aanspreekpunten van niet-overheden worden grotendeels getrokken door

communicatie afdeling is dan ook van groot belang. Er is regelmatig contact tussen

Land en Tuinbouworganisatie Nederland (LTO), al dan niet in samenwerking met andere

bijvoorbeeld RVO en LNV. Alle geluiden die RVO uit de sector

organisaties. Kennisinstellingen, zoals Wageningen University & Research en de Universiteit

krijgt (uit klantcontactcentrum, sociale media, etc) koppelt de organisatie terug naar LNV en

Utrecht, spitsen zich toe op kennisoverdracht en praktijkonderzoek over allerlei facetten

andersom.

van verduurzaming. Ook onafhankelijke partijen, vaak in de vorm van een stichting, zijn
aanspreekpunt voor de agrarische sector op verschillende onderwerpen zoals

BIJ12 werkt op een zelfde manier. Gebruikerswensen omtrent AERIUS worden bijvoorbeeld

ondernemerschap, mentale ondersteuning en de overstap naar natuurinclusieve landbouw.

teruggekoppeld naar het ministerie van LNV en het RIVM. Daarnaast, wanneer er veel
vragen rondom één thema binnen komen, legt BIJ12 dit terug in provinciale

Beantwoording van vragen

werkgroepen, zoals Stikstof in uitvoering, Juridische werkgroep stikstof en

In het algemeen gaat het bij landelijke overheidsloketten om praktische en relatief concrete

Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving. Van overige landelijke aanspreekpunten

vragen, die via een contactformulier op de website, per e-mail of telefonisch worden

hebben we dit niet onderzocht.

ontvangen. Binnen enkele werkdagen worden deze – indien mogelijk met een standaard
antwoord uit een kennisbank – beantwoord. Soms is een tweede lijn vanwege een bepaald
specialisme nodig (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), RVO).
Rapportage vindt periodiek plaats, met name over aantallen vragen, doelgroep en
onderwerp.
Terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving
Soms komen er veel vragen over hetzelfde onderwerp binnen. Voor RVO is dat een teken
voor reflectie. Waarom krijgen we zoveel vragen op dit thema? Soms vraagt dit
terugkoppeling naar de communicatie afdeling om de informatievoorziening te verbeteren.
Deze kan besluiten om extra aandacht te besteden in de wekelijkse agro-nieuwsbrief of
meer informatie te delen via sociale media. Vaak is extra uitleg voldoende. Als plotseling
veel vragen binnenkomen over een specifiek thema kan dit ook een beleidsinhoudelijke
oorzaak hebben. Samenwerking tussen medewerkers van het loket, de beleids- en
12

2.3 Provinciale aanspreekpunten
Iedere provincie heeft een algemeen loket. Hier kunnen inwoners, ook agrariërs,
allerlei zaken met de provincie digitaal regelen, zoals een subsidieaanvraag of een
milieuklacht.
Daarnaast hebben diverse provincies aparte aanspreekpunten voor boeren en tuinders. Zo
is er het Landbouwportaal Noord-Holland, waarin LTO Noord, de agrarische collectieven,
de provincie en de waterbeheerders in Noord-Holland hun krachten bundelen. Provincie

Tabel 2: Provinciale aanspreekpunten (incl. trekker / coördinator)
Aanspreekpunten van de overheid
•

Provinciale loketten voor subsidies en klachten (elke Provincie)

•

Innovatienetwerk landbouw (zes zandprovincies Drenthe, Overijssel, Gelderland, Utrecht,
Limburg en Noord-Brabant)

•

Samenwerkingsverband Noord-Nederland (Provincies Drenthe, Groningen en Fryslân)

•

Landbouw Adviespool Fryslân (Provincie Fryslân en living lab Fryslân)

•

Agro-innovatiemakelaars (Provincie Gelderland)

Zuid-Holland heeft het Landbouwloket Zuid-Holland. In provincie Zeeland is geen apart

•

Plattelandscoaches (Provincie Utrecht)

loket voor boeren. De netwerken zijn daar overzichtelijk en de lijnen kort, zodat een vraag

•

Boeren business in balans (Provincie Noord-Holland)

van een agrariër algauw op de juiste plek belandt.

•

Landbouwportaal Noord-Holland (Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier)

•

Zoet Zout Knooppunt (Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, Provincie Noord-Holland
Puur Water en Natuur)

Er zijn ook interprovinciale initiatieven. Zo is het Zoet Zout Knooppunt, het platform voor
verziltingsvraagstukken, een samenwerking van provincies Zeeland, Noord-Holland en

•

Stimulus Programmamanagement Eindhoven (Provincie Noord-Brabant)

Friesland en diverse waterschappen. Met het Samenwerkingsverband Noord-Nederland

•

Ondernemerscoaches Natuurinclusieve landbouw (Provincie Noord-Brabant)

(SNN) geven de drie noordelijke provincies onder andere samen uitvoering aan

•

VABIMPULS (Provincie Noord-Brabant)

•

Landbouwloket Zuid-Holland

agroketen samen in de Agro Agenda Noord Nederland. Ook is recent het Innovatie

•

Landbouwportaal Rijnland (Hoogheemraadschap Rijnland)

Netwerk Landbouw gestart, waarin de zes zandprovincies (Drenthe, Overijssel,

Andere aanspreekpunten

Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant en Limburg) samenwerken aan innovaties in de

•

Biodiversiteitsloket (Herstelprogramma Fryslân)

•

Landbouwloket Limburg voor GLB (Limburgse Land- en Tuinbouwbond)

•

Agroagenda Noord-Nederland (agroketen)

De aanspreekpunten op provinciale schaal die door niet-overheden geïnitieerd worden,

•

Loket Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (LTO)

ontstaan vaak vanuit vertegenwoordigers van de agrarische sector zoals LTO, Limburgse

•

Loket Veenweideboeren (Vereniging agrarisch natuur- en landschapsbeheer Water, Land &

het Nationaal Strategisch Plan van het GLB. Diezelfde drie provincies werken ook met de

landbouw.

Landbouw en Tuinbond (LLTB) of de agroketen, maar ook door agrarische natuur- en
landschapsverenigingen en agrarische collectieven.
13

Dijken)

Terwijl landelijke aanspreekpunten vaker toegespitst zijn op een bepaalde subsidieregeling,

Dit soort aanspreekpunten wordt qua bereikbaarheid en taal ingericht voor de doelgroep.

nieuwe wetgeving of een deelaspect van het agrarisch ondernemerschap, richten

De vragen variëren van praktische zaken tot vraagstukken (hulp bij overstap naar

provinciale aanspreekpunten zich op provinciaal landbouwbeleid en bijbehorende

natuurinclusieve landbouw bijvoorbeeld). Antwoord op concrete vragen wordt via Q&A,

instrumenten, op specifieke problematiek (vb verzilting in het Zoet Zout Knooppunt), of een

e-mail of een telefoontje verzorgd. De lijnen zijn kort. Zoals het Loket Veenweideboeren dan

bepaalde ondergrond (vb Loket Veenweideboeren) en de uitdagingen die deze met zich

ook stelt: "De korte lijnen zijn de kracht van het loket."

meebrengen.

Voor meer complexe vraagstukken vindt er maatwerk plaats door een uitgebreider

Dit vraagt om een bredere (regionale) samenwerking met verschillende partijen of juist met

telefoon- of keukentafelgesprek, waarin ook doorgevraagd wordt naar de vraag achter de

partijen met specifieke kennis en ervaring, relevant voor een bepaalde problematiek,

vraag. Soms wordt er doorverwezen naar een relevanter loket.

deelsector of ondergrond. Overheid, onderwijs, onderzoek, sector en maatschappelijke

In de praktijk ervaren sommige aanspreekpunten hierbij fragmentering binnen de provincie;

organisaties trekken dan ook vaak samen op in zo’n aanspreekpunt, ook vaak in de

het voelt 'alsof ze tegen een muur aan lopen' als ze hier aankloppen om knelpunten die het

financiering. Hierdoor is de scheidslijn tussen aanspreekpunten van overheden en niet-

veld ervaart in beleid en wet- en regelgeving, aan te kaarten. Daarnaast ervaren ze ook dat

overheden lastiger te trekken ten opzichte van het landelijke niveau, omdat de organisatie

provincies zelf onvoldoende weet hebben van verschillende loketten binnen een bepaalde

vaak berust op een publiek-private samenwerking. De verschillende benamingen voor een

provincie.

loket weerspiegelen ook deze bredere samenwerking: loket, portaal, centre, platform,
adviespool, (innovatie)netwerk) en innovatiemakelaars.

Terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving
Terugkoppeling naar beleid vindt op het provinciale niveau met name plaats aan een

Beantwoording vragen en diensten

begeleidingscommissie van het specifieke aanspreekpunt of Gedeputeerde Staten (GS),

Op dit schaalniveau willen de initiatiefnemers van het loket de boer en tuinder ontzorgen

maar in beperkte mate tot bij het ministerie van LNV.

door een bepaalde dienst aan te bieden. Zo is het Loket Veenweideboeren in NoordHolland ingericht op het ontzorgen van Noord-Hollandse veenweideboeren die
klimaatverbeterende maatregelen willen treffen. Wanneer de betreffende boer dat wil,
worden percelen voor hem ingetekend, een bodemprofiel gestoken, het vergunningen- dan
wel subsidietraject wordt opgestart en hij krijgt een offerte. Volledig ontzorgd dus.

14

2.4 Regionale en lokale aanspreekpunten
Regionale en lokale aanspreekpunten gelieerd aan de overheid betreffen voornamelijk

Tabel 3: Regionale en lokale aanspreekpunten

gemeenten. Veel gemeenten hebben een aanspreekpunt voor hun inwoners, maar er zijn

Aanspreekpunten van de overheid

enkele die hun agrariërs ook direct aanspreken. Gemeente Staphorst heeft geen digitaal

•

Ondersteuningsnetwerk (gemeente Bladel)

•

Innovatiecoöperatie (gemeente Lochem)

•

Loket Agrarische Ondernemers (gemeente Lochem)

•

Telefoonnummer voor agrariërs (gemeente Staphorst)

website een e-mailadres en 06-nummer vinden van de medewerker in kwestie. In het

•

Telefoonnummer voor agrariërs (gemeente Harderberg)

algemeen willen gemeenten boeren en tuinders helpen met het vinden van de juiste

•

Greenport Gelderland (Publiek-private samenwerking)

loket, maar wel een speciaal telefoonnummer voor agrariërs. Gemeente Hardenberg heeft
een apart aanspreekpunt voor boeren in het buitengebied die willen stoppen, uitbreiden of
nieuwe activiteiten willen ontwikkelen. Agrariërs in gemeente Lochem kunnen op de

regelingen en andere kansen die hen verder kunnen helpen. Een persoonlijke benadering
vinden zij daarbij belangrijk.
Niet overheid-loketten worden, net zoals op provinciaal niveau, getrokken door
vertegenwoordiging van de sector, van de regio, lokale agrarische natuurverenigingen of
een onafhankelijke partij. Deze variëren ook qua opzet. In Groningen is er een loket
ingericht specifiek voor boeren die kampen met aardbevingsschade. Een heel specifiek
thema dus.
Een voorbeeld dat de lijst niet heeft gehaald, is Vruchtbare Kringloop Oost (VK-Oost). Dat is
een portaal waar boeren uit de regio informatie vinden over kringlooplandbouw. Er is
slechts een contactpagina, maar boeren worden niet opgeroepen contact te zoeken
wanneer ze een hulpvraag hebben. Echter, de VKO heeft een grote bekendheid en biedt via
het lerende netwerk de mogelijkheid voor boeren om met hun vraagstuk aan de gang te
gaan. Echter, als we kijken naar de definitie, dan is dit geen voorbeeld van een loket.

15

Andere aanspreekpunten
•

Vereniging Agrarisch Landschap Achterhoek (zes agrarische natuurverenigingen Achterhoek)

•

Toekomst van de Achterhoek (Stichting Ruimtevitaal Regisseur)

•

Loket aardbevingsschade Groningen (Nederlandse Melkveehouderij Vereniging,
Nederlandse Akkerbouw Vereniging, Nederlandse Agrarische Jongeren Kontact)

•

Platform Boer & toekomst (Stichting Vechtdal, Stimuland, LTO en gemeenten)

•

Agroloket Regio Foodvalley (Landbouwnetwerk Regio Foodvalley)

•

Boer aan het Roer (Regiodeal Foodvalley)

•

BoerenNatuur Flevoland (zes agrarische natuurverenigingen)

•

Tree Centre Opheusden (drie verenigingen van boomkwekerijen)

Beantwoording van vragen

niet-commerciële partijen en tevens gezamenlijke initiatieven. Door de veelheid is het

De werking van regionale en lokale aanspreekpunten lijkt op die van het provinciale niveau.

onmogelijk deze aanspreekpunten allemaal grondig te bestuderen en door de

Ook hier lijken medewerkers van een gemeente, een wethouder of de trekkers van het

verscheidenheid zijn er beperkt algemene conclusies te trekken. Vooral rijst de vraag of de

aanspreekpunt nóg meer naast de agrariër te staan, aan de keukentafel of in het veld. Dit

beoogde gebruikers deze aanspreekpunten vinden. Daar gaan we nader op in.

versterkt de persoonlijke benadering op basis van wederzijds vertrouwen. Dit is ook het
uitgangspunt van de Landbouw Adviespool Fryslân (LAP), gericht op individueel advies voor
Friese agrarische ondernemers. Boeren met een vraag omtrent natuurinclusieve landbouw

“Het is zó veel! Je moet als agrariër eerst goed weten wat je
zoekt, vóórdat je het bijpassende loket vindt."

kunnen hier terecht. Ook als zij geen concrete vraag hebben, probeert de coördinator van
de LAP in een keukentafelgesprek de eigenlijke vraag te achterhalen.

We zien vooral loketten over subsidies en regelingen. Ook zijn er aanspreekpunten voor
inhoudelijk advies en praktische begeleiding rond bedrijfsvoering, innovatie en

Terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving

verduurzaming. Veel van de aanspreekpunten zijn eigenlijk ‘gelegenheidsloketten’, horend

Over het algemeen hebben niet-overheidsloketten contacten met de gemeente, provincie

bij een specifiek programma, beleidsinstrument of opgave. Ze worden ingericht voor dit

en RVO, maar in beperkte mate met LNV. De terugkoppeling is wisselend. Sommige

specifieke doel en later weer opgeheven.

aanspreekpunten weten de geluiden uit het veld goed terug te koppelen naar bijvoorbeeld

Wat verder opvalt is dat maar weinig aanspreekpunten zijn gericht op juridische, financiële

GS, andere aanspreekpunten lopen 'tegen een muur op' als ze bij het betreffende

of andere belemmeringen in wet- en regelgeving. Hiertoe heeft van 2017-2022

Provinciehuis aankloppen. We hebben de indruk dat de communicatie over beleid en wet-

het Agroloket bestaan binnen het Ruimte in Regels loket, maar dat is weer opgeheven.

en regelgeving vooral van landelijk naar regionale overheden gaat, zoals iemand zegt “we
hebben als regionale overheden heel veel te verstouwen, maar andersom komen onze

Het valt op dat veel aanspreekpunten vooral zenden. De basis is veelal een website, die vaak

geluiden slecht over in Den Haag.”

veel informatie bevat. Voor vragen is er meestal een online vragenformulier, e-mailadres of
telefoonnummer, maar vaak is deze vraagbaak wat ondergesneeuwd door alle informatie.

2.5 Wat valt op? Een eerste indruk

We zien diverse aanspreekpunten die zijn opgericht vanwege de loketfunctie; informatie

Wat opvalt is de hoeveelheid aanspreekpunten en de grote diversiteit. We zien loketten en

verschaffen en vragen beantwoorden. Daarnaast zien we diverse netwerken,

andere aanspreekpunten op allerlei niveaus, voor bepaalde doelgroepen, verschillende

samenwerkingsverbanden en gebiedscoördinatoren die in de loop van tijd als

regio’s, gericht op uiteenlopende thema’s en op specifieke sectoren. Er zijn

aanspreekpunt zijn gaan functioneren, doordat zij vanwege (succesvolle) activiteiten bekend

aanspreekpunten specifiek voor agrariërs en brede aanspreekpunten voor alle ondernemers

zijn geraakt onder (regionale) boeren en tuinders en vertrouwen hebben gewonnen.

of inwoners. Er zijn initiatieven van overheden en van niet-overheden, van commerciële en
16

3. Verdiepend intermezzo
Op de volgende pagina’s zoomen we in op verschillende
bestaande aanspreekpunten; de loketten van BIJ12, RVO, LAP
Fryslân, Landbouwloket Zuid-Holland, gemeente Lochem
en Loket Veenweideboeren. Dit intermezzo is gebaseerd op
interviews met betrokkenen.

Intermezzo

Aanspreekpunten bij
BIJ12

landelijk / overheid

Het Landelijk Informatiepunt Stikstof en Natura 2000

De meest voorkomende onderwerpen van de vragen zijn ‘landbouw’ of ‘algemeen’. Zo

Het Landelijk Informatiepunt Stikstof en Natura 2000 van BIJ12 werkt in opdracht van het

waren van de 361 vragen die in juni 2023 binnenkwamen, ruim 200 vragen landbouw

Rijk (DG Landelijk Gebied en Stikstof) en de provincies en ondersteunt het Interprovinciaal

gerelateerd en 100 vielen er in de categorie algemeen. De overige vragen betroffen

Programma Stikstof en Natuur (ISPN). BIJ12 is georganiseerd vanuit verschillende

woningbouw, industrie, infrastructuur en evenementen.

inhoudelijke units. Naast Stikstof en Natura 2000 is er bijvoorbeeld ook een unit

Gemiddeld krijgt het Informatiepunt 350 vragen per maand. Sinds de komst van de AERIUS

Faunazaken, waar agrarische ondernemers faunaschade kunnen melden.

Check, een tool die werd ingezet voor de landelijke aanpak piekbelasting, nam dat aantal

Het Landelijke Informatiepunt Stikstof en Natura 2000 is voor burgers, ondernemers,

toe. Vandaar dat de 7fte is uitgebreid naar 8 fte.

diverse organisaties en sinds december 2022 ook specifiek voor AERIUS gebruikers.

Om binnen de Aanpak Piekbelasting ook de zaakbegeleiders te kunnen helpen bij het

Het informatiepunt is voor iedereen telefonisch te bereiken tussen 9.00 en 12.00 uur. De

uitvoeren van een AERIUS Check berekening, is het Informatiepunt nu ook specifiek voor die

consulenten van het Informatiepunt beantwoorden dan vragen over bijvoorbeeld

doelgroep ’s middags tussen 13.00 en 16.00 telefonisch geopend.

berekeningen in AERIUS, vergunningverlening in relatie tot stikstof, Natura 2000-gebieden
of algemene vragen over stikstof en Natura 2000. Ook is het mogelijk het Informatiepunt te

Opvolging van vragen

bereiken via een contactformulier op de website. Voor veel vragen is dit handiger, omdat

Gemiddeld kunnen de consulenten van het Informatiepunt 70% van de vragen zelfstandig

een uitgebreidere toelichting kan worden gegeven en daarnaast ook bijlagen (zoals

oplossen. Er geldt een beantwoordingstijd van drie werkdagen. De andere 30% van de

berekeningen) kunnen worden bijgevoegd.

vragen worden beantwoord met hulp van specialisten uit de organisatie of van externe
partijen, zoals het RIVM en RVO. Deze input wordt als informatie direct geborgd in de

350 vragen per maand

kennisbank om het oplossingsvermogen van het Informatiepunt te verhogen.

Bij het Landelijk Informatiepunt Stikstof en Natura 2000 kwamen in het tweede kwartaal

Wanneer er meer vragen over hetzelfde thema binnenkomen, worden deze teruggelegd in

van 2023 bijna 700 vragen binnen (698), waarvan bijna de helft telefonisch (323) en de

provinciale werkgroepen. Welke onderwerpen dat zijn, wordt bepaald aan de hand van

andere helft (375) schriftelijk. De meeste vragenstellers vallen onder de categorie

menselijk kennen maar ook aan de hand van maandrapportages, waarin inzichtelijk gemaakt

‘initiatiefnemers’ en ‘adviesbureaus’.

wordt onder welke categorie, welke sector en welk type organisatie de vragen zijn gesteld.

18

Intermezzo
BIJ12

RVO

landelijk / overheid

Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO)

Binnen drie werkdagen

RVO bestaat sinds 2014 en is een aanspreekpunt voor alle ondernemers, organisaties en

Het uitgangspunt is dat de terugkoppeling naar de vraagsteller zo efficiënt en zo snel

decentrale overheden voor diverse Europese en landelijke regelingen en programma's. Het

mogelijk gebeurt. De stelregel is beantwoording binnen drie dagen, maar dit lukt niet altijd,

contactcentrum is te bereiken via een contactformulier, telefoon en live-chat. Via het

omdat er bijvoorbeeld gewacht moet worden op een bepaalde beleidskeuze.

telefonisch keuzemenu kunnen ondernemers gerichter in contact komen met een

De twee agro-afdelingen maken gebruik van een kennisbank. Hiermee worden 90 tot 95

medewerker die specifieke kennis heeft.

procent van de vragen direct beantwoord. Vragen die meer uitzoekwerk kosten, worden
doorgezet naar de tweede lijn; bij een vak- of beleidsafdeling. De relatie wordt dan door

Het RVO-loket bestaat uit drie takken: agrarisch, duurzame innovatie en internationaal. Alle

RVO teruggebeld. Antwoorden die hieruit voortkomen, worden ook in de kennisbank

drie de thema’s raken agrariërs. Er zijn twee afdelingen Agro 1 en Agro 2, die elk twee

opgenomen.

teams beschikbaar hebben voor agrarische ondernemers en hun adviseurs: Agro 1 houdt

Er zijn goede contacten tussen RVO en LNV. Alle geluiden die RVO uit de sector krijgt

zich bezig met alle mest- en diervragen. Agro 2 richt zich op grondgebonden vragen en

(uit klantcontactcentrum, social media, etc) koppelt de organisatie terug naar LNV. Bij een

subsidievragen. Per afdeling zit ongeveer 40 fte. Wanneer de verwachting is dat er meer

nieuwe regeling bijvoorbeeld volgt altijd een invoeringstoets met LNV. Deze terugkoppeling

vragen binnenkomen, zoals met de introductie van het nieuwe GLB, of wanneer de

is niet altijd zichtbaar voor de boer, maar dat is volgens RVO ook niet nodig. Bij alle

Gecombineerde Opgave ingediend dient te worden, worden er meer mensen ingezet.

opdrachten vindt monitoring en evaluatie plaats. De terugkoppeling vindt ook andersom
plaats: LNV kijkt ook hoe beleid wordt ervaren. Dit wordt opgehaald en teruggekoppeld.

100.000 vragen in een half jaar
In het eerste half jaar van 2022 kwamen er bijna 100.000 vragen binnen bij Agro (97.575).

Dossierbeheerders

Dat is bijna twee derde van het totale aantal vragen dat bij RVO binnenkwam (153.545). In

Wat betreft de behoefte van agrariërs aan kennis die over meerdere vraagstukken (in de zin

het eerste half jaar van 2023 waren deze aantallen toegenomen met respectievelijk 107.721

van RVO: regelingen) heen reikt, heeft RVO dossierbeheerders. Als boeren op meerdere

(Agro) en 157.736 (totaal RVO). Deze vragen komen grotendeels van agrariërs, maar ook

vlakken tegen problemen bij RVO aanlopen, dan neemt een dossierbeheerder contact met

van andere doelgroepen voor wie het betreffende instrument of thema ook van toepassing

ze op, en biedt ondersteuning.

is. Mensen nemen voornamelijk contact op bij onduidelijkheden in een vanuit RVO
verzonden brief of mailing, of bij onduidelijkheden omtrent een nieuwe regeling, zoals het
nieuwe GLB.
19

regionaal / overheid

Intermezzo

Landbouwloket Zuid-Holland

Landbouwloket Zuid-Holland

Werken aan interne structuur

Provincie Zuid-Holland had al een klantcontactcentrum, waar iedereen met vragen, ook met

De beantwoording en opvolging van de vragen is momenteel (zomer 2023) niet

landbouwvragen, terecht kon, maar sinds najaar 2022 is ook het Landbouwloket Zuid-

gestructureerd. Een medewerker doet de beantwoording erbij naast haar eigen werk.

Holland in de lucht. De toenmalige Gedeputeerde met landbouw in de portefeuille wilde

Momenteel wordt hieraan gewerkt: de website wordt geupdate en de uitvoering wordt

graag wat doen voor de agrariërs in de provincie en opperde het idee van een boerenloket,

verbeterd. Zo wordt er in gezet op betere bemanning van het loket.

omdat hij het klantcontactcentrum te algemeen vond. Een communicatiebureau werd
ingeschakeld om op een gebruiksvriendelijke manier en juiste taal de agrarisch ondernemer

Gebiedsregisseurs

op de website aan te spreken.

Behalve het loket, werkt de provincie Zuid-Holland ook met gebiedsregisseurs, bij wie
agrariërs met hun vragen terecht kunnen. Nu er overal in de provincie gebiedsprocessen op

Loket als aanspreekpunt

gang komen, heeft elk gebied een gebiedsregisseur en vinden er lokale bijeenkomsten

Met het loket worden agrariërs in Zuid-Holland en hun adviseurs geïnformeerd en via het

plaats. De verwachting is dat boeren eerder die route kiezen voor hun vraag dan via het

loket is de Provincie bereikbaar voor deze doelgroep, al geeft het loket aan dat de Provincie

landbouwloket.

niet op alle vragen een antwoord heeft. Ook particulieren die iets met landbouw willen,

Er liggen lijntjes om knelpunten, vanuit de agrariërs bezien, door te spelen aan GS. Er is geen

kloppen wel eens aan.

directe terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving op landelijk niveau.

De website kent een Q&A om de eerste vragen te kunnen afvangen. Daarnaast kunnen
agrariërs ook een persoonlijke vraag stellen via een mailadres. Gemiddeld komen er een
handjevol vragen per maand binnen. Dat aantal wordt niet strak bijgehouden. De aanname
is dat dit aantal beperkt is, omdat het loket nog te onbekend is, en een anoniem mailadres
niet uitgenodigd tot het stellen van persoonlijke vragen. De vragen die wel binnenkomen
zijn zeer divers: over het aanleggen van een voedselbos, een subsidievraag over een
bepaalde stalaanpassing, een boer die wil uitbreiden en ‘iets’ met natuur wil, een PAS
melder met een vraag.

20

regionaal / niet overheid

Intermezzo

Landbouw Adviespool Fryslân

Landbouw Adviespool Fryslân (LAP Fryslân)

over.

Living Lab Fryslân (LLF) bestaat al een aantal jaren en is de trekker van natuurinclusieve

1.500 euro vergoed

landbouw in de gelijknamige provincie. Deze organisatie heeft veel contact met boeren,

Wanneer de vraag duidelijk op papier staat, zoekt de coördinator er een geschikte adviseur

voornamelijk door studiegroepen. Echter, deelnemers gaven aan ook graag individueel

bij. Agrariërs krijgen €1.500,- vergoed door provincie Friesland. Als een boer meer advies

advies te krijgen: hoe doe ik het thuis? Vandaar dat in september 2021 LAP is opgericht. Dit

wil, dan financiert hij dat zelf. De adviseur maakt een afspraak met de boer en gaat aan de

loket wordt gefinancierd door provincie Friesland. Martine Hijlkema is coördinator en werkt

slag. Soms is dat al binnen een week geregeld. Het uiteindelijke advies wordt anoniem en

samen met een pool van 30 onafhankelijke adviseurs. Zij zijn zzp’er of bijvoorbeeld

met toestemming van de betreffende agrariër gedeeld in een kennisdelingsdocument op de

werkzaam bij een adviesbureau.

website. Naderhand belt Hijlkema de boer over hoe het verlopen is.
Als een vraag het loket niet past, probeert de coördinator de boer in contact te brengen met

Natuurinclusieve landbouw

een andere organisatie. Wanneer er veel vragen over hetzelfde onderwerp binnen komen,

Boeren uit Friesland, agrarisch ondernemers die als zodanig staan ingeschreven bij KvK,

speelt het loket daarop in. Zo heeft het loket een minicursus (2 avonden) georganiseerd

kunnen hier terecht met individuele vragen omtrent natuurinclusieve landbouw en worden

over biologische landbouw, dat goed bezocht werd.

geholpen hun bedrijf te ontwikkelen in deze duurzame richting. Zij kunnen contact
opnemen via het contactformulier op de website, mail of telefoon. De coördinator bekijkt

Terugkoppeling

welke adviseur bij welke vraag past. Als de vraag niet goed geformuleerd is, als het

Terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving loopt voornamelijk via Living Lab

meerdere vragen zijn, of de vraag is te vaag, dan gaat Hijlkema in gesprek met de aanvrager

Fryslân. De Provincie is als subsidieverstrekker op de hoogte van wat het loket doet. Er is

om de vraag te verhelderen.

regelmatig overleg. Toch is terugkoppeling lastig; binnen de provincie bestaan verschillende

Sinds de start twee jaar geleden zijn er 100 vragen binnen gekomen. De vragen die omtrent

aanspreekpunten, waarbij de een de ander niet of nauwelijks kent.

natuurinclusieve landbouw binnenkomen, zijn heel divers: omschakelen naar

Vanaf 2024 gaat het LAP samenwerken met de collectieven in Friesland onder een

biologisch, kruidenrijk grasland, meer biodiversiteit op het erf, zelf zuivelen, bodemdaling,

gezamenlijke nieuwe naam. Omdat LLF/LAP en de collectieven zich bevinden in hetzelfde

over compost, over permacultuur. Omdat de overheid binnen het GLB stuurt op biologische

werkveld en beleidsterrein, proberen ze op deze manier een sterkere positie in te nemen.

landbouw, krijgt het loket daar sinds het laatste half jaar veel (bedrijfseconomische) vragen

21

regionaal / overheid

Gemeente Lochem

Intermezzo

Gemeente Lochem

Omgevingsloket

De gemeente Lochem heeft sinds anderhalf jaar een medewerker beschikbaar (Marc

De RVO voert de landelijke stoppersregeling uit. Als een Lochemse boer een aanvraag bij

Mobach), bij wie agrariërs met vragen kunnen aankloppen. Aanvullend is er op de website

RVO indient om te stoppen, dan belandt deze uiteindelijk bij de gemeente: het stoppen van

specifieke informatie voor agrariërs geplaatst, wat het loket wordt genoemd. De gemeente

een bedrijf leidt in de meeste gevallen tot een ruimtelijke verandering. Daar is een

wil mee met de landelijke ontwikkelingen in de landbouw en haar eigen boeren helpen in de

omgevingsvergunning voor nodig die via Omgevingsloket wordt aangevraagd.

transitieopgaven en ondersteunen in hun ondernemerschap.

Ook binnen de gemeente valt het thema landbouw op meerdere plekken in de organisatie.
Vergunningen worden behandeld door het klantencontactcentrum, als het gaat over

Een handvol vragen

ondernemerschap komt de vraag bij de MKB-manager terecht. Voor mentale zaken kent de

Het loket heeft sinds de oprichting begin 2022 een handvol vragen binnen gekregen. De

gemeente Lochem Het Baken. Als eerste contactpersoon probeert Mobach de agrarisch

beperktheid hiervan wijt Mobach aan de onbekendheid van het loket, waarvan de waarde

ondernemers naar de juiste plek te brengen.

nog onduidelijk is.
De vragen die binnenkomen, hebben onder andere betrekking op boeren die mentale steun

Stijging verwacht

zoeken of die willen praten over het ondernemerschap; ze willen bijvoorbeeld hun bedrijf

Uit een grootschalig onderzoek naar de agrarische sector in Lochem blijkt dat tot 2030/2035

omvormen of uitbreiden. Mobach biedt in sommige gevallen de vragers een

zo’n 100 boerenerven van de ruim 350 boerenbedrijven in de gemeente van functie gaan

maatwerkgesprek aan of verwijst ze door naar instanties of collega’s met meer inhoudelijke

veranderen. Mobach verwacht de komende jaren dan ook een stijging van het aantal vragen

en specifieke kennis. Wanneer dat gebeurt, blijft hij wel betrokken. Afhankelijk van de

dat bij het loket binnen komt. Bijvoorbeeld over de ruimtelijke mogelijkheden op en rond

hulpvraag is hij aanwezig bij de eerste gesprekken en zorgt ervoor dat de vervolgstappen

het erf en het beleid over Functieverandering Agrarische Bebouwing.

ook daadwerkelijk gezet worden. Persoonlijke benadering is daarbij een belangrijk

Vanuit de regio Stedendriehoek is er contact met de provincie Gelderland over de

uitgangspunt.

procedure rond stoppende boeren, maar verder is er geen terugkoppeling naar beleid en
wet- en regelgeving.

22

Loket Veenweideboeren

regionaal / niet overheid

Intermezzo

Loket Veenweideboeren

Verscheidenheid aan vragen

Het Loket Veenweideboeren is ontstaan uit het IPV (Innovatie Programma Veen). Dit

De vragen zijn heel divers. Soms zijn het hele concrete en brede vragen: ‘ik wil het

programma streefde naar het tegengaan van bodemdaling in veengebieden met 90 procent

slootwaterpeil verhogen in de polder. Daar komen veel partijen bij samen. Hoe gaan we dat

met behoud van agrarische bedrijfsvoering. Dit programma is in 2021 afgerond, maar de

organiseren?' Soms zijn ze vager: ‘ik wil wat met doen met het klimaat: wat kan er?’

betrokkenen wilden het succes ervan graag op grote schaal uitrollen door middel van een

Coördinator Martine Bijman inventariseert de vragen en kijkt welke maatregelen daarbij

loket. Vandaar dat er half mei 2023, vanuit de Klimaatgelden, het loket Veenweideboeren is

passen. Standaard wordt er een bodemprofiel gestoken om te kijken of de grond geschikt is

opgezet. ANV Water, Land & Dijken is de beheerder van het loket.

om maatregelen te nemen. Daarnaast krijgt de boer een persoonlijk gesprek. Vanaf dan
wordt de boer volledig ontzorgd als hij dat wil. De beantwoording van de vraag kan snel

Klimaatverbeterende maatregelen

gaan: Het intekenen van percelen en het steken van een bodemprofiel kunnen binnen een

Boeren in de veenweidegebieden van Noord-Holland kunnen bij het loket terecht met

week geregeld zijn. De lijnen met gebiedspartijen zijn kort.

vragen over maatregelen voor klimaatverbetering, zoals klei in veen, greppelinfiltratie,
cranberryteelt en opzetten slootwaterpeil. Wanneer ze besluiten een of meerdere

Vergoeding

klimaatverbeterende maatregelen uit te voeren, worden ze daarbij ontzorgd en financieel

Boeren krijgen 85 procent van de kosten van de inrichting gefinancierd door de provincie

ondersteund. Het doel is om zo het klimaat te verbeteren, bodemdaling tegen te gaan en

Noord-Holland en moeten 15 procent zelf betalen. Overheadkosten worden voor 100

dus ook CO2 uitstoot te verminderen.

procent vergoed, deze betaalt ANV Water, Land & Dijken. Tot 2024 is financiering van dit

Op de website van het loket kunnen boeren hun contactgegevens achterlaten, maar ze

loket toegezegd. Naast het beantwoorden van vragen en ondersteuning bij de te nemen

kunnen ook bellen of mailen. Er wordt vervolgens persoonlijk contact met hen

maatregelen, voert de coördinator ook gesprekken met gebiedspartijen om te komen tot

opgenomen. Van mei tot en met juli 2023 zijn er 30 vragen binnengekomen. Door de

gezamenlijke belangen, doelen en oplossingen.

opkomst van gebiedsprocessen en de opgaven rondom bodemdaling weten steeds meer
boeren de weg naar dit loket te vinden. Het loket wordt niet meer alleen benaderd door

Terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving

leden uit de eigen achterban, maar ook boeren uit andere Noord-Hollandse

Terugkoppeling vindt plaats naar de provincie, verder is er een begeleidingscommissie

veenweidegebieden kloppen steeds vaker aan. De verwachting is dan ook dat het aantal

betrokken, waar ook iemand van de provincie in zit, die vraagstukken terugkoppelt. Er is

vragen de komende tijd toe zal nemen.

geen directe terugkoppeling op landelijk niveau.

23

4. Agrariërs als doelgroep
De doelgroep agrariërs bestaat uit veel verschillende
sectoren. Dit gaat over houders van melkvee, kalveren,
pluimvee, varkens, geiten, schapen en overige dieren. En over
akkerbouwers, bloembollentelers, fruittelers, boomkwekers,
glastuinbouwers, vollegrondsgroentetelers,
opengrondtuinbouwers, boomtelers, paddenstoelkwekers,
snijbloementelers, plantentelers en overige plantaardige
sectoren. Wat maakt deze doelgroep specifiek?

4.1 Welk soort vragen hebben agrariërs?
We onderscheiden verschillende soorten vragen die agrariërs hebben over verduurzaming,
verandering, verdienvermogen en overige uitdagingen van deze tijd.

De verschillende vragen zijn vaak heel specifiek. Veel vragen, antwoorden en mogelijkheden
zijn afhankelijk van de locatie, grondsoort, bedrijfstak, gebied, specifieke netwerken en
bijvoorbeeld van de familiegeschiedenis.
"Een boer die wil verduurzamen heeft geen vraag,

• Praktische vragen over hetgeen een agrariër op dat moment concreet wil, bijvoorbeeld

maar een vraagstuk!"

een subsidie, een specifieke regeling of een vergunning.
• Inhoudelijke, juridische en bedrijfseconomische vragen over een omschakeling die de
agrariër wil doorvoeren, naar bijvoorbeeld natuurinclusieve landbouw, biologisch,

Geen vragen maar vraagstúkken

andere teelten of korte keten concepten. De vragen gaan over het verdienmodel,

Als het gaat om verduurzaming en de overige uitdagingen van deze tijd, dan valt één ding

aangepaste bedrijfsvoering en specifieke technieken zoals voor mestverwerking.

vooral op: het gaat niet zozeer om vragen, maar vraagstúkken. Een agrariër in transitie of

• Procesvragen over de verduurzaming. Ondernemers zijn op zoek naar welke stappen

omschakeling heeft zelden één concrete vraag, maar staat voor een hele opgave. Zijn of

zij moeten en willen nemen voor de omschakeling of verduurzaming en over vormen van

haar vraagstuk bestaat uit een hele serie aan vragen. Het gaat bij deze ondernemers dus

ondersteuning bij dit proces.

over de vraag achter de vraag, over meedenken, doorvragen en een hele serie van

• Vragen over stikstof, bijvoorbeeld over de beschikbare stikstofruimte op een specifieke

uiteenlopende vervolgvragen.

locatie, toekomstig stikstofbeleid en eisen, effectiviteit en borging van specifieke
maatregelen.
• Duidelijkheid over beleidsdoelen. Ondernemers hebben grote behoefte aan een stip op
de horizon. Zij willen weten aan welke doelen zij op langere termijn moeten voldoen,
zodat zij daar zelf als ondernemer naar toe kunnen ondernemen.
• Ook hebben ondernemers vragen over complex, onduidelijk, niet-consistent en nietuitvoerbaar beleid en wet- en regelgeving. Er heerst veel frustratie en onmacht,
waardoor ondernemers niet verder komen met de gewenste verduurzaming.

25

4.2 Waar gaan agrariërs naar toe bij belemmeringen en knelpunten?
Loketten en andere aanspreekpunten zijn natuurlijk maar één van de vele mogelijke
manieren om agrariërs in de gebiedsgerichte aanpak te ondersteunen bij belemmeringen en
knelpunten in hun transitie naar een duurzame landbouw. Waar gaan zij eigenlijk naar toe
bij vragen, belemmeringen en vraagstukken? Deze vraag is gesteld aan diverse agrariërs en
partijen die veel bij agrariërs over de vloer komen en laat een brede waaier aan contacten
zien:

• Bedrijfsadviseur / bank / accountant / leverancier

‘arbeidsomstandigheden’ maken veel uit voor de dienstverlening voor deze doelgroep.

• Collega boeren, bijvoorbeeld in studiegroepen
• Gemeente (ambtelijk, maar zeker ook bestuurlijk), soms waterschap of provincie

Zo omschrijven agrariërs en betrokkenen:

• Regionale netwerken / projecten / samenwerkingsverbanden / experimenteergebieden

• Agrariërs geven voorkeur aan een persoonlijke aanpak, in vertrouwelijke sfeer, met korte

en bijbehorende aanspreekpunten (zoals opgenomen in Hoofdstuk 2).
• Vakbladen / vakmedia
• Belangenbehartigers / producentenorganisatie
• Sociale omgeving (buurman / partner / kerk)
• Regionale, provinciale en landelijke aanspreekpunten (zie Hoofdstuk 2).
• Voormalige Agroloket voor boeren en tuinders die aanliepen tegen wet- en regelgeving

lijnen en snel contact. Als agrariër en contactpersoon elkaar kennen, werkt dat als een
enorme pré.
• Veel agrariërs willen liefst (o.a.) kunnen bellen en appen. Onder meer omdat zij nou
eenmaal weinig achter een computer zitten en elders aan het werk zijn.
• Ondernemers willen beknopte en overzichtelijke informatie, liever geen lange lappen
tekst. Zij gebruiken namelijk voor informatie vaak hun telefoon, bevinden zich op een
bedrijf met veel werk, hectiek en tijdsdruk en maken al lange dagen. Ook zijn velen niet

Agrariërs hebben dus veel mensen en partijen om zich heen, die zij vertrouwen en waar zij

thuis in beleidstaal en bijbehorende documenten. “Als ik van lezen houd, dan had ik wel

hun vraag of zorg neerleggen. Met concrete vragen weten zij op deze manier vaak wel de

een ander beroep gekozen”, zo zei iemand.

juiste kanalen te vinden. Echter, de grotere uitdagingen en verduurzamingsvraagstukken zijn
te omvangrijk voor deze kanalen. Agrariërs vinden het lastig om bij complexe vraagstukken
een juiste vraagbaak te vinden. Deze bestaan namelijk niet, of ze bestaan uit tientallen

• Iemand moet verstand hebben van zaken, kennis van de landbouw en begrip van de
cultuur en de realiteit op een boerenerf.
• Vanwege de lange werkdagen en -weken leggen veel ondernemers graag contact op

verschillende loketjes, of ze zijn in het versnipperde volle landschap van aanspreekpunten

momenten dat het hun schikt, ook op zaterdagmiddag. Deze telefoontjes gaan tussen de

voor de boeren en tuinders onvindbaar. Zoals een boer zei: “Waar moet ik beginnen?”

bedrijven door.
• Jonge boeren lijken veel zelf te willen regelen, weten en begrijpen. Zij bellen - in

4.3 Wat maakt de doelgroep agrariërs specifiek?
Het is allereerst goed te beseffen dat agrariërs veel buiten zijn, op het land, op de trekker, in
de stal, schuur of kas. Afhankelijk van sector, type bedrijf en seizoen, maakt een agrariër
lange dagen en lange weken. Hoewel er steeds meer automatisering plaatsvindt, wordt het
werk achter een computer in het algemeen liefst tot een minimum beperkt. Deze

26

vergelijking met de oudere generatie - minder snel een adviseur.
Tijdens de bijeenkomsten werd opgemerkt dat agrariërs op veel punten niet verschillen van
overige ondernemers. Ons onderzoek heeft zich echter toegespitst op agrariërs.

5. Sterktes en zwaktes
van bestaande
aanspreekpunten
Een inventarisatie onder ongeveer 60 betrokkenen bij
aanspreekpunten en vertegenwoordigers van de agrarische
sector levert de volgende sterke en zwakke punten op van
bestaande aanspreekpunten.

5.1 Wat is sterk aan de huidige
aanspreekpunten?
De belangrijkste sterktes van huidige
aanspreekpunten:
• Dichtbij agrariërs: een loket met regionale
binding, mensen die de regio, en soms de
betreffende agrariërs ook al kennen, mensen
die de cultuur snappen en taal spreken.
• Kwaliteit: mensen die duidelijk kennis van
zaken en een breed netwerk hebben, goed
het probleem kunnen helpen benoemen, en
praktisch gericht zijn op het vinden van
oplossingen.
• Een persoonlijke wijze van werken.
• De rol van een loket: iemand die meedenkt,
kan schakelen en agrariërs ondersteunt.

28

5.2 Wat is zwak aan de huidige aanspreekpunten?
De belangrijkste zwaktes van huidige aanspreekpunten:
• Veel aanspreekpunten zeggen over zichzelf dat de bekendheid en
zichtbaarheid beter moet. Bijna ieder aanspreekpunt benoemt dat.
• De communicatie tússen aanspreekpunten moet beter, zowel tussen
overheden als tussen sectoren en tussen schaalniveaus.
• Belangeloos samenwerken kan beter. Het lijkt mens-eigen om te
streven naar belang van eigen organisatie en behoud van eigen
initiatief, met onbedoelde concurrentie als gevolg. Belangeloos
samenwerken tussen overheden en andere partijen is cruciaal om
agrariërs verder te helpen.
• Structurele financiering van aanspreekpunten van regionale
samenwerkingsverbanden ontbreekt.
• Niet teveel overlappende diensten aanbieden, maar juist specialiseren
en duidelijk profileren.
• Link met gebieden en gebiedsprocessen. Niet zomaar iets nieuws
beginnen ‘vanuit Den Haag’, maar eerst de regio bellen. Vaak is er al
een bestaande regionale samenwerking of netwerk waar nieuw beleid,
een bijeenkomst of contact met boeren aan kan worden gekoppeld.
• Diverse aanspreekpunten, bedoeld als klantvriendelijk loket, zijn niet als
zodanig ingericht en herkenbaar.
• Qua afstemming tussen landelijke, regionale en lokale aanspreekpunten
wordt er opgemerkt dat regionale en lokale aanspreekpunten graag
voorafgaand aan een nieuwe landelijke regeling hierover geïnformeerd
willen worden, zodat zij hun regionale netwerk goed kunnen bedienen.
29

5.3 Wat valt op?

Specifiek agrarisch

Wat vooral opvalt is dat een heel groot deel van de aanspreekpunten over zichzelf

• Passend taalgebruik

constateert dat een grotere bekendheid nodig is onder agrariërs, uitgezonderd voor met

• Kennis en begrip van agrarische sector en plattelandscultuur

name RVO. Maar, als elk aanspreekpunt van de lange lijst zou proberen de bekendheid te

• Invloed op keuze eigen aanspreekpersoon of begeleider

verbeteren, dan verwachten wij dat nóg meer onduidelijkheid ontstaat. Het totale aanbod is
dan nog steeds groot en versnipperd.
Ook is opvallend dat samenwerking tussen aanspreekpunten weinig gebeurt en
doorverwijzen naar elkaar gebeurt gering.
Oppassen dat aanspreekpunten blijven verbreden en meer thema’s bedienen. Slim is juist
sterk bij eigen kennis en kunde te blijven en daarin onderscheidend te profileren.

5.4 Wat is eigenlijk een goed aanspreekpunt in relatie tot deze
doelgroep?
Veel aanspreekpunten zijn bedoeld als loket, maar zijn niet zodanig ingericht of worden niet
als zodanig herkend. Ook vonden we loketten die heel gestructureerd, duidelijk en
laagdrempelig zijn ingericht, waar de boer echt met een hulpvraag terecht kan.
Wat vinden de deelnemers aan dit onderzoek een goed aanspreekpunt?
• Je moet er terecht kunnen met een vraag
• Je krijgt er antwoord of hulp, of wordt doorverwezen
• Er is aandacht voor de vraag achter de vraag
• Dit loket is goed bereikbaar
• Bemensing door betrokkenen die heel goed de vraag kunnen ontvangen
• De wegen kennen naar subsidies en specifieke expertise
30

6. Conclusies
In de gebiedsgerichte aanpak zijn goede
aanspreekpunten nodig voor agrarisch ondernemers.
We vonden talloze loketten, aanspreekpunten, platforms,
portalen en websites, die individueel prima lijken te voldoen,
maar in gezamenlijkheid zorgen voor een zeer versnipperd en
onoverzichtelijk landschap. Agrariërs hebben moeite de weg
er in te vinden en de samenwerking tússen loketten,
schaalniveaus, overheden en andere partijen
laat te wensen over.
Daarnaast ontbreekt in veel gevallen een
eerste laagdrempelig contact dat in de volle breedte
kan meedenken over het vraagstuk van de agrariër
en vervolgens kan doorverwijzen.
In dit hoofdstuk zetten we onze conclusies op een rij aan de
hand van de onderzoeksvragen.

6.1 Onderzoeksvragen
Voor de volledigheid, hierbij nogmaals de onderzoeksvragen. Hier gaan we 1-op-1 op in.
1. Welke aanspreekpunten zijn er in Nederland waar agrariërs terecht kunnen met vragen

6.2 Vraag 1 - Welke aanspreekpunten zijn er in Nederland waar
agrariërs terechtkunnen met vragen over verduurzaming, verandering,
verdienvermogen en overige uitdagingen van deze tijd?

over verduurzaming, verandering, verdienvermogen en overige uitdagingen van deze

In Bijlage 2 vindt u de lijst met meer dan 80 aanspreekpunten die we met de quick scan

tijd?

hebben opgehaald. Deze lijst toont een breed en gevarieerd landschap aan

2. Hoe is de werking van deze aanspreekpunten?
a. Wat is doel, functie en werkwijze van de aanspreekpunten? Wat is de wijze van

contact?
b. Welk type vragen komt er binnen, hoeveel ongeveer en door wie worden ze gesteld?
c. Hoe vindt de beantwoording en opvolging van vragen plaats?
d. Hoe is de terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving? Worden financiële en

juridische knelpunten gemeld en wat wordt daar mee gedaan? Krijgen RTLG,
het Rijk en provincies de signalen die aanspreekpunten opvangen, doorgespeeld? Zo
ja, hoe dan precies? Zo nee, waarom niet?
3. Agrariër als doelgroep, wat vereist dat in relatie tot aanspreekpunten?
4. Wat zijn de voornaamste sterktes en zwaktes van de huidige aanspreekpunten?
5. Welke verbeterpunten en adviezen zijn er wat betreft
a. de bestaande aanspreekpunten?
b. de opvolging van de vragen?
c. de terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving?
d. aanspreekpunten in de gebiedsgerichte aanpak?

aanspreekpunten, op landelijk, provinciaal, regionaal en lokaal niveau. Alle facetten van de
landbouwtransitie komen aan bod in de aanspreekpunten, variërend van
bedrijfseconomische vragen, inspiratie bij verduurzaming tot mentale hulp. De
aanspreekpunten beslaan verschillende fasen in de transitie op een erf; coaching bij de start
van de zoektocht, inspiratie bij de eerste stappen in een transitie, praktische begeleiding
rond innovatie, hulp bij het vinden en aanvragen van subsidies en (fiscale) regelingen tot en
met technische aspecten rondom AERIUS en het nieuwe GLB.
Vormen en definities
Het valt op dat er uiteenlopende termen worden gebruikt, zoals aanspreekpunten,
loketten, portalen, platforms, informatiepunten etc. In de praktijk zien we niet altijd
duidelijk onderscheid tussen de verschillende vormen. Ook voor boeren en tuinders lopen
de termen in elkaar over. De grenzen tussen verschillende vormen blijken niet hard.
Loket als oplossing?
In de interviews en bijeenkomsten werd opgemerkt dat een nieuwe opgave, nieuw beleid,
nieuw instrument of regeling vaak gepaard gaat met een nieuw loket. Zo ontstaan er veel
‘gelegenheidsloketten’ voor tijdelijke programma’s, thema’s en regelingen. Dat hoeft niet
persé verkeerd te zijn.

32

Dit kan worden gezien als klantvriendelijke wijze om bij nieuw beleid en nieuwe

5.3 Vraag 2 - Hoe is de werking van deze aanspreekpunten?

instrumenten een vraagbaak in het leven te roepen voor agrariërs. Echter, een loket kan
geen oplossing zijn voor de haperende communicatie tussen overheden en agrariërs, zoals

Landelijk versus regionaal, vraag versus vraagstuk

we soms lijken te hopen.

Grofweg geschetst zien we enerzijds de meer landelijke loketten die gericht zijn op één of

Ook gaven deelnemers aan dat ‘veel loketten’ ‘niet per sé verkeerd is, als ze maar deskundig

meerdere regelingen, thema's, subdoelgroepen, instrumenten. Zij functioneren als een

zijn en weten te helpen en als agrariërs ze maar weten te vinden.

vraagbaak voor één of meerdere specifieke producten. Boeren en tuinders worden als
'klant' in het algemeen in korte tijd geholpen bij hun concrete vraag.

Niet als aanspreekpunt bedoeld

Anderzijds zien we de meer lokale en regionale aanspreekpunten die boeren en tuinders

We zien regionale samenwerkingsverbanden, projecten of netwerken, die niet als

helpen met een vraagstúk. Deze aanspreekpunten bevinden zich doorgaans dichtbij de

aanspreekpunt of loket zijn opgericht, maar in de loop van tijd juist een loketfunctie krijgen,

boer. De betrokkenen bij deze aanspreekpunten proberen naast de boer te staan en mee te

aangezien boeren hen leren kennen en met vragen aankloppen. Andersom zijn er ook

zoeken naar de vraag achter de vraag.

diverse aanspreekpunten die puur voor de loketfunctie waren opgezet en in de loop van tijd

Deze typering is in de praktijk niet zwart-wit, maar betreft grofweg een glijdende schaal. De

verbreden naar meer ondersteuning, meer thema’s en dus een breder overzicht bieden.

werking is bij beide typen anders.

Algemeen laagdrempelig aanspreekpunt veelal afwezig

Doel, functie en wijze van contact

Wat grotendeels ontbreekt in dit volle landschap van aanspreekpunten, is een

Zie Bijlage 2.

laagdrempelig algemeen aanspreekpunt, dichtbij agrariërs en over de volle breedte van een
agrarische onderneming, die niet enkel vragen beantwoorden maar agrariërs begeleidt bij

Werkwijze

hun hele vraagstuk.

Agrariërs komen naar landelijke aanspreekpunten voor concrete vragen bij concrete
instrumenten. Vragen komen binnen via een invulformulier op de website, per e-mail of
telefoon. Binnen enkele werkdagen wordt deze beantwoord, waar mogelijk met een
standaard antwoord uit de kennisbank. Soms wordt een vraag doorgestuurd naar een
specialist als deze te complex of technisch is. Er vinden periodieke rapportages plaats over
het soort vragen, aantallen en doelgroep. Ter indicatie: RVO en BIJ12 ontvangen
respectievelijk 18.000 en 350 vragen per maand.

33

Loketten voor vragen
Vooral landelijk

Schaalniveau

Vooral regionaal

Specifieke regeling, instrument of beleid

Onderwerp

Veranderproces, toekomstvisie, vraag achter de vraag

Vraag komt binnen > antwoord

Werking / routing

Contact via-via > Gesprek > Vraagarticulatie > Doorverwijzen/ verbinden

Website, contactformulier, e-mail, telefoon

Wijze van contact

Telefoon, e-mail, contactformulier

Soms extra info via e-mail of telefoon

Vraag articulatie

(Live) afspraak, vraag achter de vraag

(Standaard) antwoord (uit database)

Beantwoording

Waar mogelijk direct, meestal doorverwijzingen.

Binnen enkele werkdagen (afh van vraag)

Doorlooptijd

Kort- tot langdurig. Vaak door complexe vragen of besluitvorming.

Soms, bijv. naar specialisten

Doorverwijzing

Veelvuldig, binnen regionaal netwerk en daarbuiten

Periodiek: over voortgang, aantallen, thema's
Reguliere overleggen met beleidsverantwoordelijken
Korte termijn: vooral aanpassingen communicatie (beter uitleggen).
Lange termijn: bij ontwikkeling nieuw beleid

Schets: Uiterste typen agrarische aanspreekpunten

34

Aanspreekpunten voor vraagstukken

Rapportage
Terugkoppeling beleid / wet- en regelgeving
Wijzigingen beleid & regels

Beperkt i.v.m. privacy en belang van vertrouwensrelatie
Via korte lijnen op elk niveau (gemeente, provincie, waterschap, Rijk)
Lange termijn: bij ontwikkeling nieuw beleid

De ‘regionale’ aanspreekpunten werken anders, waarbij persoonlijke benadering,

De terugkoppeling lijkt in het algemeen vrij praktisch van aard: hoeveel vragen zijn

vertrouwen en maatwerk de maatstaf zijn. De vraag komt bij een coördinator of begeleider

binnengekomen, hoe is de voortgang en hoe verloopt de organisatie? Op geanonimiseerde

terecht via een telefoontje of e-mail. Er volgt vaak een (live) afspraak aan de keukentafel,

wijze worden ook de inhoudelijke thema's teruggekoppeld, waarover bijvoorbeeld veel

om het vraagstuk te verkennen en tot de vraagarticulatie te komen. Afhankelijk van de

vragen zijn binnengekomen. Verdere inhoudelijke terugkoppeling vindt beperkt plaats

vraag kan de beantwoording dagen tot maanden duren.

omdat het om vertrouwelijke gesprekken en soms om bedrijfsgevoelige informatie gaat.

We onderscheiden dus enerzijds aanspreekpunten die concrete instrumenten en diensten

Het is lastig te beoordelen wat met de terugkoppeling gebeurt in beleid en wet- en

aanbieden en daarnaast zijn er aanspreekpunten die als algemene vraagbaak opereren

regelgeving. Onze indruk is dat de terugkoppeling vooral concreet praktische zaken

en agrariërs de weg helpen wijzen.

beïnvloedt; zo wordt bijvoorbeeld de communicatie over subsidies en regelingen
aangepast, nadat uit de vragen blijkt dat één en ander onduidelijk is. Op langere termijn

Opvolging van vragen

zullen de resultaten en signalen op de verschillende schaalniveau uiteindelijk al dan niet

Bij de ‘regionale’ aanspreekpunten wordt de beantwoording van vragen gedaan door de

worden meegenomen in nieuw beleid en wet- en regelgeving. Ook kunnen deze aan bod

begeleider zelf of na doorverwijzing naar contacten in het regionale netwerk. De werking

komen in de reguliere afstemming tussen bestuurslagen en op die manier ook doorsijpelen

van dit loket hangt af van hoe goed de begeleider thuis is in het netwerk en makkelijk kan

naar Den Haag.

doorverwijzen, indien nodig. Met de opgaven die steeds meer op de boer afkomen, is er een
gemis aan dit soort loket.

Knelpunten en belemmeringen niet via een loket
Kunnen we constateren dat concrete knelpunten en belemmeringen in beleid, wet- en

Terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving

regelgeving en juridische en fiscale zaken op de juiste plekken terechtkomen? Onze indruk is

Terugkoppeling van signalen en knelpunten vanuit de aanspreekpunten naar beleid gebeurt

dat deze concrete knelpunten vooral via ándere kanalen terechtkomen bij verantwoordelijk

op ieder schaalniveau via korte lijnen, zo is onze indruk. Landelijke aanspreekpunten

beleid en bestuur. Dit gebeurt niet zozeer via aanspreekpunten, maar via allerlei andere

hebben hun lijntje met bijvoorbeeld LNV, de provinciale aanspreekpunten staan dichtbij

tafels en kanalen. Veel verloopt via agrarische belangenbehartigers zoals LTO, (lokale)

provinciale beleidsambtenaren en hetzelfde geldt voor regionale en lokale aanspreekpunten

politiek en allerlei inhoudelijke programma's met pilotgebieden, denk aan de

waar soms gemeenten, regio's en waterschappen bij betrokken zijn. Echter, tussen de

experimenteergebieden kringlooplandbouw, de voormalige Interbestuurlijk Programma

overheidslagen sijpelen signalen beperkt door naar bijvoorbeeld Den Haag.

Vitaal Platteland (IBP VP) gebieden, de Nationale Omgevingsvisie(NOVI) gebieden et cetera.
Ook is er reguliere afstemming tussen IPO, VNG, UvW en het Rijk.

35

Echter, specifiek voor knelpunten in beleid en wet- en regelgeving, zien we ook dat boeren

aanspreekpunt. De wijze waarop een loket intern georganiseerd is, kan soms beter, zo

en tuinders niet weten waar ze moeten beginnen. Hun vragen zijn vaak groot, eerder een

horen we in de verschillende gesprekken. Deskundige mensen zijn nodig, met de juiste

vraagstuk, en er heerst veel wantrouwen en een groot gevoel van onmacht.

profielen, en natuurlijk ervaring en kennis van het landbouwdomein en het gebied. Soms

"Het lukt toch niet, ze willen me toch weg hebben".

worden de aanspreekpunten fragmentarisch en onsamenhangend ervaren. Hier speelt
financiering en continuïteit op de langere termijn een belangrijke rol. Het is cruciaal om
meerjarig te bouwen aan goede aanspreekpunten met goede mensen.

Tevens voelen veel agrariërs een grote drempel om überhaupt aan de bel te trekken en zich
ergens te melden. Zij benutten allereerst hun eigen netwerk van erfbetreders en andere

Financiering

contacten.

Toch is het succes van deze aanspreekpunten niet vanzelfsprekend. In Hoofdstuk 2 zien we

Voorheen was er het landelijke Agroloket, waar agrariërs terechtkonden bij onnodige

dat eigenaar en financier vaak niet dezelfde partijen zijn. Dat zorgt voor een afhankelijke

regeldruk. Daar werden van 2017 – 2022 in totaal 90 vragen ingediend en werkelijk

relatie en dat kan leiden tot onzekerheid en bedreiging van het bestaan van een loket. Veel

opgepakt om in samenspraak met beleid te zoeken naar oplossingen en eventuele

aanspreekpunten zijn op die manier afhankelijk van overheidsgeld. Om het bestaansrecht

aanpassingen in beleid en regelgeving waar nodig.

zeker te stellen, zoeken aanspreekpunten steeds meer een bredere samenwerking met

Tot slot, dit soort knelpunten en belemmeringen zullen pas weer volop aan de orde komen

andere partijen op, zoals het waterschap, kennisinstellingen en maatschappelijke

als het landbouwbeleid in Nederland duidelijk(er) is en agrariërs het perspectief voor de

organisaties.

land- en tuinbouw kennen. Deze duidelijkheid is hun grootste behoefte. Pas daarna zullen zij
weer volop in staat zijn plannen te maken voor eigen bedrijf en op vragen en

Bekendheid en zichtbaarheid

belemmeringen stuiten.

De bekendheid en zichtbaarheid van de aanspreekpunten komt volgens vele betrokkenen
tekort. Dit geldt op alle niveaus. Dit heeft verschillende oorzaken, maar komt in onze ogen

Kwaliteit

vooral door de grote veelheid aan aanspreekpunten en initiateven, maar ook door de

We hebben geen onderzoek gedaan naar het functioneren van individuele

complexe wet- en regelgeving en politieke onduidelijkheid. Pas als er duidelijk beleid is,

aanspreekpunten. We horen echter in de gesprekken wel diverse geluiden over het belang

zullen veel agrariërs weer plannen maken voor de toekomst en daarvoor ook actiever op

van de kwaliteit. Als wegens tijdsdruk en capaciteitstekort vragen bijvoorbeeld niet tijdig of

zoek gaan naar hulp via onder andere aanspreekpunten.

gestructureerd beantwoord worden, dan straalt dat af op het succes van het

36

5.4 Vraag 3 - Agrariër als doelgroep, wat vereist dat in relatie tot
aanspreekpunten?
Het begint ermee dat we durven denken vanuit de doelgroep. Bij agrariërs betekent dit dat
men beseft dat boeren en tuinders veelal buiten aan het werk zijn , in de kas of in de stal, en
lange dagen en werkweken maken. Veel agrariërs werken veel alleen en zijn niet altijd

5.6 Vraag 5 - Welke verbeterpunten en adviezen zijn er wat betreft
a. de bestaande aanspreekpunten?
b. de opvolging van de vragen?
c. de terugkoppeling naar beleid en wet- en regelgeving?
d. aanspreekpunten in de gebiedsgerichte aanpak?

gewend om veel te praten. Doorgaans zitten zij relatief beperkt achter een computer en is
een mobiele telefoon meer binnen handbereik.

Help agrariërs door het bos de juiste bomen te zien

Agrariërs vragen om kennis van zaken bij hun gesprekspartners en begrip van cultuur en

Het brede scala aan aanspreekpunten maakt het voor een agrariër lastig om het juiste loket

sector. Dat helpt om in gesprekken het vertrouwen te winnen. We zien dat agrariërs voor

te vinden. Dit geldt niet alleen voor de agrariërs, maar ook voor de aanspreekpunten

hulp dichtbij zoeken, in hun eigen netwerk en via-via. Bestaande vertrouwensrelaties

onderling. Zij weten slechts beperkt van elkaars bestaan. Het is dus nodig om enerzijds met

moeten hierbij worden gekoesterd. En omdat zij niet snel hulp vragen, is aanwezigheid en

elkaar tot een overzicht te komen, maar anderzijds ook om te zorgen dat ondernemers goed

zichtbaarheid van de aanspreekpunten in de gebieden belangrijk, ook door actief deel te

doorverwezen worden.

nemen aan bijvoorbeeld bijeenkomsten. En een laagdrempelige aanpak, met bijvoorbeeld
ruime 'openingstijden' en diverse manieren om het aanspreekpunt te bereiken, ook via

Verhelder het landschap aan aanspreekpunten

telefoon. Het scherp krijgen van de exacte vraag of hulp behoefte is lastig om zelf te

Gezien de veelheid is het zinvol om te kijken naar de noodzaak van de oprichting van een

definiëren. Agrariërs willen, net als andere ondernemers, graag snel concreet worden en to

loket. Het begint eigenlijk al eerder, bij duidelijk en consistent beleid dat de noodzaak voor

the point. Bij alles is de vraag: wat betekent dit voor het bedrijf?

oprichting van gelegenheidsloketten wegneemt. Daarnaast is het, gezien de versnippering

Dit vraagt iets van de mensen die de aanspreekpunten bemensen; concreet, kennis van de

aan aanspreekpunten, van belang om overzicht te creëren, samen te werken en goed naar

sector en gebied, breed netwerk en goed kunnen doorvragen.

elkaar door te verwijzen. Een overkoepelend verbeterpunt voor zowel bestaande als nieuwe
aanspreekpunten is om te denken vanuit de doelgroep, en niet alleen vanuit het aanbod.

5.5 Vraag 4 - Wat zijn de voornaamste sterktes en zwaktes van de
huidige aanspreekpunten?
Zie hoofdstuk 5

37

Denk aan zaken als bereikbaarheid (veel uren, geen wachttijden), een persoonlijke
benadering, goed doorverwijzen en kennis van zaken hebben.

Vergeet niet alle werk aan de voorkant

aankloppen. Deze aanspreekpunten moeten maatwerk kunnen aanbieden, doorverwijzen

Om ondernemers naar een loket te krijgen, is het belangrijk om er binnen de netwerken van

en het netwerk goed in kunnen zetten. Belangrijke aandachtspunten zouden door moeten

boeren en tuinders voldoende ruchtbaarheid aan te geven en vooral om aanwezig te zijn bij

sijpelen naar de juiste afdeling binnen beleid en wet- en regelgeving. Er zijn al regionale en

agrarische netwerken. Daarnaast moet het loket, eens het eenmaal werkt, voldoende

lokale aanspreekpunten die goed werken en bekendheid en relaties hebben opebouwd met

kennis, ervaring en continuïteit bieden, zodat agrariërs blijven komen met vervolgvragen als

agrariërs in het gebied. Het is belangrijk om deze voort te zetten, continuïteit speelt daarbij

zij ervaren dat het loket goed werkt en snel en effectief antwoord geeft op hun vraag.

een belangrijke rol.
Een veel gehoorde reden tot zorg, overkoepelend voor verschillende aanspreekpunten, is de

Onderscheid vraag en vraagstuk

afhankelijkheid van langdurige financiering. Het opbouwen van goede relaties en

Bij de werking is het essentieel om onderscheid te maken tussen vraag en vraagstuk en het

vertrouwen duurt lang, maar bij gebrek aan financiering is een loket snel weer verdwenen.

aanspreekpunt daar goed op toe te spitsen.
Bij de aanspreekpunten rondom concrete vragen is gezien de versnippering een voorportaal

Maak meer werk van belemmeringen en knelpunten

of spelverdeler nodig. Rijksoverheid.nl, als opvolger van het voormalig agroloket,

Opvallend is dat er nauwelijks loketten en aanspreekpunten bestaan voor belemmeringen

functioneert hierin onvoldoende, omdat het niet specifiek is gericht op de agrarische sector,

en knelpunten in beleid en wet- en regelgeving. Afstemming tussen landelijke

maar op elke burger. Een sterke onderlinge samenhang tussen de verschillende landelijke

aanspreekpunten en regionale en lokale aanspreekpunten gebeurt maar beperkt. Hier is

aanspreekpunten is gewenst, zodat men goed weet wat er bij elkaar speelt. Duidelijk

verbetering nodig, zodat regionale en lokale aanspreekpunten tijdig geïnformeerd worden

onderscheid tussen de aanspreekpunten en een helder profiel helpen daarbij. Gezien de

over nieuwe landelijke regelingen en goed voorbereid hun rol als aanspreekpunt en

specifieke vragen die gemoeid gaan met de transitie, is het belangrijk om als loket bij de

doorverwijsluik kunnen vervullen. Maar dat geldt ook omgekeerd. Aandachtspunten en

eigen expertise te blijven en door te verwijzen, in plaats van te veel regelingen onder één

belemmeringen in de praktijk of in relatie tot lokale wet- en regelgeving voldoende

dak zonder kennis te organiseren. Het risico is dat de agrariër afhaakt wanneer gevraagde

doorsijpelen tot op rijksniveau en met name bij LNV. In de aanbevelingen vindt u een

kennis ontbreekt.

concreet advies.

Wanneer een agrariër voornamelijk met vraagstukken te maken heeft, dan zijn regionale
aanspreekpunten, die goed in het lokale netwerk verankerd zijn, essentieel. Mensen die
goed bereikbaar zijn, met een telefoonnummer, waar boeren laagdrempelig kunnen

38

In de gebiedsgerichte aanpak
In relatie tot de gebiedsgerichte aanpak is de verwachting dat er meer behoefte aan
begeleiding bij de transitie van de agrarische sector nodig is. De ervaring leert (zie hoofdstuk
2) dat voor dit soort vraagstukken de regionale en lokale aanspreekpunten als belangrijke
aanspreekpunten functioneren. Maar omdat de gebiedsgerichte aanpak alle schaalniveaus
en beleidsfases raakt, is een goede wisselwerking nodig tussen lokale en regionale
aanspreekpunten, zodat aandachtspunten en belemmeringen voldoende doorsijpelen naar
het relevante beleidsniveau. In de aanbevelingen geven we aan welk bestaand initiatief
hiervoor kansrijk lijkt.
In de gebiedsgerichte aanpak zijn aanspreekpunten nodig. Een plek, persoon of organisatie
waar de agrariër zijn vraag, dan wel vraagstuk, kan neerleggen. Dit aanspreekpunt is
regionaal, laagdrempelig en is onderdeel van de relevante regionale netwerken. Deze
regionale aanspreekpunten hebben kennis en overzicht over regelingen, subsidies, beleid en
staan in contact met beleidsmedewerkers op de verschillende schaalniveaus om geluiden en
concrete knelpunten en vragen op te volgen. De regionale aanspreekpunten zijn daarnaast
een spelverdeler die agrariërs doorverwijst naar de vele landelijke, provinciale en regionale
dan wel lokale loketten en andere aanspreekpunten.

39

7. Aanbevelingen
Het totale aanbod aan aanspreekpunten voor agrariërs vraagt
om nauwere samenwerking en afstemming onderling.
Om agrariërs in het landschap aan aanspreekpunten en loketten de
weg te wijzen en te ondersteunen in de gebiedsgerichte aanpak, zijn
laagdrempelige regionale aanspreekpunten cruciaal.
Zij vormen een eerste contact, waar agrariërs terecht kunnen met
vragen en vraagstukken en die dienen als doorverwijzer naar de vele
loketten en andere aanspreekpunten.
Deze regionale aanspreekpunten zijn goed ingebed in regionale
netwerken en onderhouden nauwe contacten met relevante
overheden en andere aanspreekpunten.
Een combinatie van de regionale aanspreekpunten en de beoogde
'Knooppunten' van BoerenPerspectief biedt goede verankering.

7.1 Verbeter de afstemming en samenwerking
tussen aanspreekpunten en tussen overheidslagen
Het eerste verbeterpunt in het complexe landschap van agrarische aanspreekpunten is de

We raden aan samen op te trekken om de zichtbaarheid en individuele profielen

samenwerking en samenhang tússen verschillende aanspreekpunten en overheidslagen. Het

daarbinnen te versterken.

is nodig dat zij samen overzicht creëren en gezamenlijk zorgen voor een op elkaar
afgestemd en helder aanbod, zo geven diverse betrokkenen bij aanspreekpunten ook zelf

Regieteam voor overzicht, verbinding en doorgeven van signalen

aan. Zij willen vanuit samenhang agrariërs beter bedienen.

Stel daarom op landelijk niveau een regie- of coördinatieteam in om te zorgen
voor overzicht, samenwerking en doorverwijzing tussen verschillende aanspreekpunten.

Helder aanbod en scherp profiel

Deze samenwerking en coördinatie kan tevens een rol spelen bij het agenderen

Deze afstemming maakt het mogelijk om als individuele aanspreekpunten nog scherper te

van juridische en financiële belemmeringen en knelpunten bij de verschillende

worden over eigen rol en profiel. Hoewel we niet in detail alle individuele aanspreekpunten

beleidsverantwoordelijken.

hebben onderzocht, blijkt namelijk uit gesprekken en bijeenkomsten dat veel aanspreekpunten op zoek zijn naar hoe zij de agrariër zo optimaal mogelijk kunnen helpen en welke

Opvolging van vragen

diensten daar bij horen. Als we deze zoektocht individueel doen, is het onmogelijk de totale

Landelijke loketten zoals RVO en de loketten van BIJ12 zijn zorgvuldig met

dienstverlening aan agrariërs te verbeteren. Agrariërs hebben niet het overzicht over de

beantwoording van vragen en terugkoppeling naar ondernemers. Nadat een vraag wordt

verschillende loketten en weten niet precies waar ze moeten aankloppen. Het is belangrijk

ingediend gaan procedures in werking die voorzien in korte beantwoordingstermijnen en

dat de verschillende aanspreekpunten wél het overzicht hebben en kunnen doorverwijzen.

communicatie met de ondernemer over voortgang. We hebben niet kunnen onderzoeken
hoe deze opvolging bij andere loketten werkt, maar er heerst bij diverse ondernemers een

Zichtbaarheid en bekendheid

gevoel van ‘daar hoor je nooit meer iets van terug’. Het kan een aanbeveling zijn om van

Hetzelfde geldt voor zichtbaarheid en bekendheid. Uit het onderzoek blijkt namelijk dat

elkaar te leren, met RVO en BIJ21 als voorbeeld, en eventueel samen op te trekken in

vrijwel alle aanspreekpunten, uitgezonderd voor met name RVO, zichtbaarheid en

deze opvolging. Het regieteam kan dit van elkaar leren faciliteren.

bekendheid een verbeterpunt vinden. Ieder aanspreekpunt kan individueel werken aan de
zichtbaarheid, maar daarmee wordt het totale landschap aan aanspreekpunten voor
agrariërs niet duidelijker en bereikt men alsnog de gezamenlijke doelgroep niet.

41

Afstemming tussen overheidslagen

• Landelijk voorportaal door enkele partijen samen of door gebruik te maken van een

Nadere inhoudelijke afstemming tussen overheden is gewenst om te voorkomen dat

bestaande organisatie als voorportaal/spelverdeler. RVO is hiervoor mogelijk een

agrariërs te maken hebben met tegenstrijdigheden ("De ene overheid stimuleert mijn

logische partij, omdat zij al door veel agrariërs worden gevonden voor diverse diensten.

nieuwe plannen, terwijl de andere er een stokje voor steekt"). Deze afstemming tussen

Echter, in de gebiedsgerichte aanpak is het nodig een voorportaal vanuit die gebieden te

overheidslagen is tweerichtingsverkeer. We merken dat de 'lagere' overheden het gevoel

organiseren.

hebben dat zij vanuit het Rijk veel vragen en opdrachten krijgen, maar dat zij andersom ook

• De mensen moeten goed op de hoogte zijn van de verschillende regelingen. Om

graag actief contact hebben over bijvoorbeeld knelpunten en belemmeringen en graag zien

inspiratie op te doen hiervoor kan je terecht bij Boeren op een Kruispunt uit Vlaanderen

dat "ze er in Den Haag is iets mee doen".

waar een boer op een overzichtelijke manier kan zien waar hij hij/zij het best zijn
bepaalde vraag kan stellen. Als Nederlands voorbeeld kan je ten rade gaan bij

Voorportaal of spelverdeler

de Landelijke Informatielijn Rijkswaterstaat die als spelverdeler functioneert. En minder

De samenwerking tussen aanspreekpunten en loketten is wat ons betreft vooral áchter de

goed voorbeeld vinden wij rijksoverheid.nl, waar je als agrariër niet herkent waar je

schermen. Gezien de veelheid aan loketten en aanspreekpunten is het onmogelijk om

naartoe moet.

hierin overzicht te creëren voor agrariërs. Een spelverdeler of doorgeefluik is dan ook

• Voorportaal in de regio's via regionale laagdrempelige aanspreekpunten

gewenst, die agrariërs de weg kan wijzen. Er zijn enkele alternatieven voor de rol van

voor agrariërs, zie aanbeveling 2. Het is voor deze regionale aanspreekpunten van

spelverdeler:

groot belang dat zij het (landelijke) aanbod aan subsidies, regelingen en beleid scherp

• Eén-overheidsgedachte: een besproken suggestie is om zonder voorportaal of

hebben en kunnen doorverwijzen. We zien dus nauwe samenwerking tussen deze

spelverdeler te werken en als organisaties vooral goed naar elkaar door te verwijzen.
Echter, dit lijkt ons geen wenselijke aanpak. De één-overheidsgedachte is vooral áchter
de schermen heel belangrijk, maar is in de praktijk nog ver van de werkelijkheid. Als we
van elkaar niet weten waar we naar toe moeten verwijzen, dan is de agrariër absoluut
niet geholpen met zijn vraag en blijft de agrariër achter met een kastje-muur
gevoel. Zonder voorportaal of spelverdeler blijft het voor agrariërs complex
en onvindbaar.

42

regionale aanspreekpunten en het regieteam.

7.2 Zorg voor regionale aanspreekpunten als laagdrempelige
eerstelijns vraagbaak en doorverwijzer voor agrariërs

Overzicht en spelverdeler

In de gebiedsgerichte aanpak zijn laagdrempelige aanspreekpunten nodig voor agrariërs,

Het aanspreekpunt wijst de weg naar relevante regelingen, subsidies en netwerk-contacten,

zoals ook in de motie van Koekkoek en Bromet wordt onderstreept. Deze bevinden zich bij

ook landelijk. Het is dus nodig dat de regionale aanspreekpunten goed op de hoogte zijn van

voorkeur dicht bij de boeren en tuinders, verankerd ín de gebieden. Zo'n

verschillende loketten, subsidies en regelingen. Bij voorkeur zijn zij zelfs al eerder

aanspreekpunt opereert als eerste contactpunt en wegwijzer. In veel gebieden zijn al

geïnformeerd over bijvoorbeeld de nieuwste regeling, zodat zij bij openstelling direct de

loketten, platforms en samenwerkingsvormen aanwezig, die mogelijk geschikt zijn om door

agrariërs te woord kunnen staan. De praktijk wijst uit dat bestaande aanspreekpunten vaak

te ontwikkelen tot het beoogde regionale aanspreekpunt. Bestaande initiatieven zijn

al direct worden gebeld.

momenteel vaak gekoppeld aan een specifieke opgave, thema of project en daarmee ook
tijdelijk. In de meeste gebieden is verbreding nodig naar een algemeen aanspreekpunt.

Ingebed in de regio
Gebiedsgericht werken vraagt bij uitstek om aanspreekpunten op de schaal van het gebied.

Aanspreekpunten / 1e contact / vraagbaak

Daar is dus geen blauwdruk voor, maar belangrijk is dat deze onderdeel zijn van de

Zo’n regionaal aanspreekpunt in de gebiedsgerichte aanpak vormt idealiter een

bestaande regionale (agrarische) netwerken en structuren en het liefst worden gevormd

laagdrempelige vraagbaak, een algemeen contactpunt en een voorportaal voor vele vormen

door regionale partijen. Zij kennen het gebied, de agrariërs, de inhoudelijke opgaven en de

van ondersteuning. Agrariërs kunnen bij het regionale aanspreekpunt terecht voor vragen

cultuur. Het landelijk gebied is namelijk geen blanco blad. Vrijwel overal zijn al

en vraagstukken, of voor doorverwijzing naar de juiste andere loketten en aanspreek-

projecten, samenwerkingen, structuren en vooral ook opgebouwde relaties. We adviseren

punten, zowel regionaal als landelijk. Juist ook agrariërs ‘die niet weten waar ze moeten

daarom waar mogelijk aansluiting te zoeken bij actieve samenwerkingsverbanden.

beginnen’ kunnen hier laagdrempelig terecht.

Bestaande aanspreekpunten zijn vaak gekoppeld aan specifieke thema’s of dienstverlening

De betrokkenen bij de regionale aanspreekpunten helpen ondernemers waar nodig om

en tijdelijk, deze zijn mogelijk aan te passen naar bredere aanspreekpunten.

hun vraag of vraagstuk helder te krijgen. De betrokkenen hebben kennis van de agrarische
sector, regionale cultuur en begrijpen dat agrariërs niet zozeer rondlopen met enkele
praktische vragen, maar bezig zijn met complexe vraagstukken.

43

Proactief aanspreekpunt

aan de juiste expert voorgelegd, etc. Het gezamenlijke belang is echter om agrariërs verder

Het blijkt lastig om daadwerkelijk in gesprek te komen met álle agrariërs. Het regionale

te ondersteunen. De gelijkwaardige samenwerking tussen overheden, niet-overheden –

aanspreekpunt werkt daarom bij voorkeur niet alleen reactief, maar gaat ook proactief de

gewoon tussen mensen – was onderwerp van het IBP VP. We verwijzen graag naar de oogst

boer op. Betrokkenen bij het aanspreekpunt kunnen bijvoorbeeld aanwezig zijn op

van dat programma, en naar het recent verschenen advies over Toekomstdialoog.

relevante regionale bijeenkomsten met veel ondernemers. Als onderdeel van regionale
netwerken, kan snel worden verwezen naar het regionale aanspreekpunt. We verwijzen

Vertrouwen geven

graag naar het Adviesrapport Sociaaleconomische Begeleiding dat ook een proactieve

Als we overal in het land tot regionale aanspreekpunten willen komen, zal de (menselijke)

houding onderstreept (Wing, 2022).

neiging bestaan om de structuur en vorm veel te standaardiseren en in te zetten op
een transparante manier van werken en rapporteren. We roepen op ruimte te blijven

Borg continuïteit en financiering

bieden voor maatwerk, een persoonlijke aanpak en veel vertrouwen te geven aan regionale

Vertrouwen opbouwen kost veel tijd en vraagt een lange adem. Langdurige financiering is

partijen.

nodig om continuïteit te behouden. We zien in de quick scan dat diverse (regionale)
aanspreekpunten keer op keer worstelen met langdurige financiering. Deze onzekerheid

Samenhang met NPLG gebiedsprocessen en andere NPLG activiteiten

zorgt niet voor de continuïteit die juist in de gebiedsgerichte aanpak nodig is.

Er is goede verbinding nodig tussen de regionale aanspreekpunten en de
gebiedsprocessen en andere activiteiten vanuit het NPLG. Dit luistert nauw. Als de

Mensenwerk

samenwerking goed is, dan komen regionale partijen niet voor verrassingen te staan, maar

Het aanspreekpunt bemannen is mensenwerk. Telefoon oppakken, doorvragen, een kopje

zijn ze er onderdeel van.

koffie aanbieden, relaties opbouwen. Daar horen geschikte mensen bij.

De recente aankondiging van de inzet van zaakbegeleiders, behorend bij
de piekbelastersregeling, zorgde bijvoorbeeld voor bezorgde reacties. "Na vele jaren

Verder onderschrijft vrijwel iedereen het belang van samenwerken, ook mensenwerk. En

intensief samenwerken hebben we in ons gebied de samenwerking net een beetje op de rit

toch vinden we dat als mensen onder elkaar lastig. Ook in het kader van dit onderzoek werd

en beginnen we te werken aan vertrouwen, ook met de agrarische sector. Dan kunnen

in gesprekken meermaals onderstreept hoe cruciaal het is dat we elkaar als overheden (en

onverwachte zaken 'van boven' voor een flinke verstoring zorgen." In diverse gesprekken,

niet overheden) informeren en samenwerken om tot de beantwoording van vragen te

zowel binnen als buiten voorliggend onderzoek, wordt de wens geuit om ontwikkelingen

blijven komen. Er heerst soms een moeilijk te duiden gevoel van concurrentie, waarbij de

vanuit NPLG stevig te stroomlijnen met de bestaande regionale processen en betrokken

eigen organisatie of initiatief vóór gaat. Elkaars vragen worden soms niet beantwoord, niet

partijen. Initiatief daarvoor moet komen vanuit NPLG als vanuit gebied en overheden.

44

Verbinden aan knooppunten BoerenPerspectief, functies bundelen in de regio
Onze aanbevelingen voor de regionale aanspreekpunten komen op allerlei facetten sterk
overeen met het Plan BoerenPerspectief (zie kader op volgende pagina), waarin verschillende
agrarische partijen in afstemming met LNV samen een voorstel ontwikkelen voor
sociaaleconomische begeleiding van agrariërs. Plan BoerenPerspectief bestaat uit regionale
knooppunten die door regionale agrarische partijen worden ingevuld, in nauwe samenwerking
met overheden. Het combineren van de functies van een aanspreekpunt / loket én de
sociaaleconomische begeleiding is in onze ogen meer dan logisch.

45

Plan BoerenPerspectief

Intermezzo

Ambitie

rondom projecten en thema's, eventuele relevante ketenpartijen en andere betrokkenen bij

'Boeren moeten meer ondersteuning krijgen bij het maken van keuzes voor de toekomst.'

relevante initiatieven in het landelijk gebied. De knooppunten zijn gebaseerd op

Dat zeggen verschillende agrarische partijen die - onder de noemer BoerenPerspectief - aan

bestaande organisaties en bottom-up netwerken in regio's. De toegevoegde waarde van het

een plan werken om langjarige, individuele en groepsgerichte begeleiding en inspiratie te

plan BoerenPerspectief is om al dat goede zodanig te verknopen en verspreiden dat het

bieden, zodat agrarisch ondernemers gestructureerd kunnen nadenken over de toekomst

totaal wordt versterkt en iedere agrariër kan worden bereikt en bediend.

van hun bedrijf.
Rol knooppunt
Initiatiefnemers

Een regionaal knooppunt werft procesbegeleiders, houdt overzicht, deelt kennis en

Initiatiefnemers zijn BoerenNatuur, Boerenraad, Transitiecoalitie Voedsel, Herenboeren en

ervaringen, signaleert regionale en grotere systeem-blokkades en organiseert ontmoetingen

Wij.land. Inmiddels zijn ook LTO en NAJK betrokken en is er nauwe afstemming met het

voor alle relevante partijen in de regio. Het regionale knooppunt is de schakelkast; het kent

ministerie van LNV.

de gebiedsopgaven voor de betreffende regio, verbindt boeren met experts en onderhoudt
contacten met andere stakeholders zoals provincie, gemeenten, waterschappen en

Procesbegeleiders

anderen. Ook monitort het knooppunt de voortgang van het transitieproces.

Plan is om procesbegeleiders in te zetten die agrariërs aan de keukentafel helpen bij hun

Daarnaast komt er een landelijk knooppunt dat partijen in regio’s faciliteert en zorgt voor

zoektocht naar een passende toekomst voor het bedrijf. Uitgangspunt is om de ondernemer

kennisuitwisseling tussen regionale knooppunten. Het landelijke knooppunt organiseert

aan het roer te laten en hem of haar te ondersteunen door de juiste vragen te stellen en te

opleiding en kwaliteitsborging voor procesbegeleiders en experts en signaleert - via de

helpen onderzoeken wat past bij zichzelf, bij het gezin, bij het bedrijf, bij de omgeving en

regionale knooppunten - cruciale blokkades en pakt deze op met betreffende

binnen de maatschappelijke wensen en opgaven. Vertrouwen is daarbij het

systeemspelers. Het landelijke knooppunt zorgt voor wederkerigheid tussen beleid en

sleutelwoord. De procesbegeleiders kunnen tevens helpen contact te onderhouden met de

agrariërs.

verschillende overheden en waar nodig specialisten inschakelen.
Stand van zaken
Regionale knooppunten

In maart 2023 is door de initiatiefnemers een eerste Plan BoerenPerspectief gepresenteerd.

Bedoeling is om te werken vanuit regionale knooppunten, waarin de relevante regionale

In nauwe samenspraak met LTO, NAJK en LNV wordt op dit moment gewerkt aan verdere

partijen samen komen, zoals reginale afdelingen van LTO en NAJK, (agrarische) netwerken

uitwerking en de voorbereidingen van een landelijke regeling.

46

7.3 Faciliteer als overheden volop vanaf de tweedelijn
Regionale aanspreekpunten bestaan in de uitvoering mogelijk vooral uit agrarische
organisaties. We raden aan dat overheden in de regionale aanspreekpunten niet op de
eerste lijn zitten, maar juist in een actieve faciliterende rol op de tweedelijn. Opvallende
notie uit onderzoek Sociaaleconomische begeleiding; agrariërs zien overheden doorgaans
niet als onafhankelijk, aangezien zij vertegenwoordigers zijn van beleid en de soms zware
opgaven. In een klantpeiling van RVO gaven agrariërs aan inhoudelijke adviezen en
inspiratie niet van overheden te verwachten.
Dit advies is geheel in lijn met de beoogde Knooppunten van BoerenPerspectief, waar ook
het voornemen is dat agrarische organisaties de knooppunten organiseren en dat
overheden als een faciliterende schil eromheen opereren.

7.4 Maak 't simpel: minder regels = minder loketten
Een deel van het versnipperd landschap aan agrarische loketten en
andere aanspreekpunten kan verholpen worden door duidelijk en consistent beleid en
minder complexe wet- en regelgeving. We verwachten een flinke toename van vragen
zodra in Den Haag duidelijkheid ontstaat over een nieuwe regering en het landbouwbeleid
en als instrumenten beschikbaar komen. Als duidelijk is wat doelen zijn en instrumenten,
dan gaan ondernemers concreet aan de slag. Dan ontstaan ook diverse vragen.
Loket geen toverwoord
Loketten zijn geen oplossing voor de zeer complexe wet- en regelgeving, noch voor
alle communicatie tussen boer en overheid. Loketten en andere aanspreekpunten zijn wel

47

een relevante schakel tussen agrariër en overheid, als een boer een concrete vraag of
ambitie heeft. Naast specifieke loketten voor concrete vragen, zijn regionale
laagdrempelige aanspreekpunten in de gebiedsgerichte aanpak nodig om agrariërs de weg
te wijzen in het drukke lokettenlandschap, te ondersteunen bij de transitie, maar ook om
signalen en knelpunten te vertalen van praktijk naar beleid en wet- en regelgeving. Dit is
cruciaal voor de gewenste verduurzaming en transitie.
Niet zomaar nieuwe aanspreekpunten
Om het complexe aanbod niet verder te vergroten, is het verstandig om niet zomaar nieuwe
aanspreekpunten op te zetten. Vooral regionaal kan worden aangehaakt bij de
aanspreekpunten die er al zijn of komen. Soms is bundeling echter niet effectief. Uit
interviews en gesprekken blijkt dat ondernemers hoog in het vaandel hebben staan dat er
bij de aanspreekpunten kennis van zaken is en kwaliteit wordt geleverd. "Liever een paar
loketten meer, maar dan wel met de juiste expertise en dichtbij het verantwoordelijke
beleid, dan iemand die mij net niet voldoende kan helpen".

7.5 Organiseer dat belemmeringen en knelpunten op de juiste
plek belanden

Ook lenen de voorgestelde regionale aanspreekpunten zich uitstekend voor een structuur,

Er zijn al verschillende overlegstructuren die zorgen dat signalen uit het veld,

bespreken, bijvoorbeeld in reguliere (online) landelijke ontmoetingen.

waarbij zij ook landelijk bij elkaar komen om signalen te bundelen en

inclusief juridische en financiële belemmeringen, terechtkomen bij beleid. Dat loopt zowel
via loketten en aanspreekpunten, maar ook via andere kanalen. RVO heeft

7.6 Verder lezen

bijvoorbeeld regulier contact met het ministerie van LNV, er zijn IPO werkgroepen met

Er vinden momenteel diverse onderzoeken en verkenningen plaats in het landelijk gebied

provincies, korte lijnen tussen provincies en het ministerie van LNV en natuurlijk ook

die sterk raken aan voorliggend onderzoek. Deze rapporten zijn gebruikt als belangrijke bron

met belangenorganisaties. In voorliggend onderzoek zijn deze formele en

en ter ondersteuning van onze conclusies en aanbevelingen. We verwijzen we u graag door

minder formele afstemmingen niet nader op een rij gezet, maar het verdient aanbeveling

naar deze publicaties:

om via de genoemde organisaties en binnen het ministerie van LNV op zoek te gaan naar

• Adviesrapport meerjarige sociaaleconomische begeleiding van agrariërs, Wing

die afstemming en structuren en te verkennen of dit dient te worden versterkt. RTLG kan
vanuit de regierol mogelijk aansluiten of geïnformeerd worden over besproken
onderwerpen, danwel helpen de structuren hierover te versterken en zorg dragen voor
daadwerkelijke terugkoppeling naar beleid.
Terugkoppeling van signalen wil overigens niet zeggen dat er ook iets mee kan worden
gedaan in beleid of wet- en regelgeving. Daar gaat veel politieke afstemming en tijd
overheen. Toch horen we ook voorbeelden van knelpunten die werkelijk zijn verholpen,
zoals bij het voormalige AgroLoket voor vermindering regeldruk. De
coördinator pakte letterlijk de ingebrachte knelpunten op tot aan de persoon die gaat over
beleid en wet- en regelgeving. Dit leidde dikwijls ook tot aanpassingen in regels en
instrumenten. Het lijkt dus goed dat mensen binnen het ministerie van LNV - als een soort
luis in de pels - specifiek een rol of taak krijgen om naar deze oplossingen te zoeken.

48

december 2022
• Dieper Wortelen, rapportage en advies over Toekomstgesprekken in het Landelijk
Gebied, september 2023
• Plan BoerenPerspectief, maart 2023

Referenties
• Geelen Consultancy & Motivaction, 24 februari 2023, Verduurzaming van de landbouw
door agrarisch ondernemers met een gemiddelde landbouwpraktijk, rapportage van een
kwantitatief onderzoek, Min LNV
• Plan BoerenPerspectief, maart 2023
• RTLG en IPO, september 2023, Dieper Wortelen - Rapportage en
advies over Toekomstgesprekken in het Landelijk Gebied
• Tweede Kamer Staten Generaal, 23 juni 2022, motie van de leden Koekkoek en Bromet,
vergaderjaar 2021–2022, 33 576, nr. 314
• Tweede Kamer Staten Generaal, 6 december 2022, Stand van zaken van een aantal
moties en toezeggingen inzake het landelijk gebied en stikstof, vergaderjaar 2022–2023,
36 200 XIV, nr. 94
• Werkplaats Vitaal Platteland, 2000, Online Magazine Vitaal Vooruit
• Werkplaats Vitaal Platteland, 2021, Samenwerken in het landelijk gebied - lessen en
hartenkreten voor succes!
• Wing, december 2022, Adviesrapport meerjarige
sociaaleconomische begeleiding van agrariërs.

49

BIJLAGEN
Bijlage 1 bevat een overzicht van organisaties die op
één of andere manier betrokken waren bij dit onderzoek.
Bijlage 2 bevat het overzicht van agrarische aanspreekpunten.

Bijlage 1 – Deelnemers onderzoek
Deelnemers online bijeenkomsten
• &Flux
• Aequator Groen & Ruimte
•

AgroAgenda Noord Nederland

• Agroloket Regio Foodvalley
•

BIJ12 / Informatiepunt Stikstof en Natura2000

• Boer en Mens
• Buiten Impuls Erfcoach Provincie Overijssel
• Caring Farmers
• CSA Heerlijkheid de Hare
• De Innovatie Coöperatie
• Gemeente Ede
• Gemeente Hoeksche Waard
• Kadaster
• Landbouwportaal Rijnland & Noord-Holland
• Lander Advies
• LTO Noord
• TABOER
• Mentinkadvies
• Erfcoaches provincie Overijssel
• Min. LNV
• Regieorganisatie Transitie Landelijk Gebied

51

• Platform Natuurinclusieve Landbouw Gelderland
• Poultry Expertise Centre - Cal Expertise Centre
• Prolander
• Provincie Drenthe
• Provincie Fryslân
• Provincie Gelderland
• Provincie Groningen
• Provincie Noord-Brabant
• Provincie Utrecht
• Regieorganisatie Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
• Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
• Stichting Kening
• Stichting Zorg om Boer en Tuinder
• Stimulus programmamanagement
• Tree Centre Opheusden
• VABIMPULS VALA
• Waterschap Vallei en Veluwe
• Wetterskip Fryslân
Aan deze groep zijn onze voorlopige bevindingen gepresenteerd en samen aangevuld tot
verbeterpunten en adviezen.

Bijlage 1 – Deelnemers onderzoek
Interviews
•

Annemarie Olieman, Landbouwloket Zuid-Holland

Samenstelling begeleidingscommissie
• LNV

• Arjan ter Veer en Jolanda de Vries, RVO

• RVO

• Danielle de Nie, Wij.Land en BoerenPerspectief

• BIJ12

• Gjalt Mulder, agrariër

• Regieorganisatie GLB

• Jacintha Santen, voormalig Agroloket LNV

• Wij.land

• Marc Mobach, Gemeente Lochem
• Marieke Kok, KnowWhy
• Martine Bijman, Loket Veenweideboeren
• Martine Hijlkema, Landbouw Adviespool Fryslân
• Melanie Flink (BIJ12), Mark van Eijkelenburg en Wendy Claassen (BIJ12 en
Informatiepunt Stikstof en Natura 2000)
• Michiel Vreriks, BoerenPerspectief
• Peter Prins, Zoet Zout Knooppunt
• Romy Loos, LNV

52

Bijlage 2 – Overzicht aanspreekpunten
Landelijk

Ministerie van LNV

RVO

Aanpakstikstof.nl is het platform voor informatie over de aanpak van de stikstofproblematiek. Iedereen
Door de Rijksoverheid, in samenwerking met het Interprovinciaal Overleg, de Unie van
Waterschappen en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Er is een Vragen en
Antwoordenpagina. Voor overige vragen wordt doorverwezen naar de helpdesk Stikstof en
Natura 2000 van BIJ12.
Biedt informatie over wetgeving en subsidies
Iedereen

Stikstofproblematiek

X

Wetgeving, regelingen
en subsidies

X

X

X

X

X

X

Faunaschade

X

X X

X

Agri, voedsel, groen

X

X

X

X

Ministerie van EZK
Informatiepunt en helpdesk
Stikstof en Natura 2000
BIJ12
Faunazaken
BIJ12
Groen Kennisnet
Wageningen University &
Research

Het Landelijk Informatiepunt Stikstof en Natura 2000 is een kennis-, leer- en
Iedereen
informatiecentrum voor burgers, professionals en organisaties op het gebied van stikstof en
natuur. Het Informatiepunt werkt in opdracht van het Rijk en de provincies en ondersteunt de
Interprovinciale Programmaorganisatie Stikstof en Natuur (IPSN). Het Informatiepunt
Stikstof en Natura 2000 helpt via drie sporen: de Helpdesk, Campus en de website.
Het opstellen van het faunabeleid is een bevoegdheid van de provincies. Faunabeleid is dus Iedereen
niet in alle provincies hetzelfde. BIJ12 voert het beleid namens de provincies uit. Daarnaast
ondersteunen wij hen met informatie, kennis en advies over faunaschade.
Groen Kennisnet is het kennisplatform voor de groene sector. Met een Kennisbank biedt zij Iedereen
kennisbronnen voor de domeinen agri, voedsel en groen.

X

X

Onbekend (10)

Contactgegevens medewerker (7)

Helpdesk (6)

Sociale media (9)

Aanpak Stikstof

X

Chat (8)

Ministerie van LNV

Wetgeving en
subsidies

Platform (5)

Agrarische
sector

Contactformulier (4)

Heeft gefunctioneerd van 2017 - 2022. 90 vragen binnengekomen en behandeld. Bedoeld
voor agrariërs om (onnodige) regeldruk te melden. Ook voor het melden van wetten en
regels die innovatie tegenhouden. Sinds 2022 kan dit via rijksoverheid.nl.

Hoofdinitiatiefnemer

Agroloket

Soort loket
E-mailadres (3)

Doelgroep Hoofdthematiek
Telefoonnummer (2)

Samenvatting

Website (1)

Naam Loket

Omgevingsloket

Online vergunningaanvraag en melding

Iedereen

Vergunningen

X

X

Bij het Vertrouwensloket is er voor vragen en meldingen over verminderde zorg bij
landbouwhuisdieren. Het gaat om bedrijfsmatig gehouden runderen, varkens, schapen,
geiten, paarden en kippen.

Agrarische
sector

Welzijn
landbouwhuisdieren

X

X

Informatiesite over bevindingen en onderzoeken van de Boerderij van de Toekomst in
Lelystad.

Agrarische
sector

Innovatie landbouw

X

X X

TABOER biedt als onafhankelijk loket een luisterend oor en helpt bij het vinden van
passende hulp. Je staat er niet alleen voor. TABOER spreekt jouw taal. Praten helpt!

Agrarische
sector

Mentale hulp

X

X

X

Advisering over bedrijfsoverdracht, ook buiten de familiesfeer. probeert bedrijfszoekers te
matchen aan bedrijfsverlaters

Agrarische
sector

Bedrijfsopvolging

X

X X

X

LTO Arbeidskracht ontzorgt agrarische werkgevers met dienstverlening op het gebied van
payrolling, een vacaturebank, opleidingen en zorgverzekeringen voor seizoenarbeiders én
vaste medewerkers.

Iedereen

Werkgelegenheid

X

X X

X

Op Groeien naar morgen lees je verhalen van agrariërs die kringlooplandbouw handen en
voeten geven. Wil je ook de volgende stap voor je bedrijf zetten? Er is een uitgebreid
aanbod aan regelingen en ondersteuning.

Agrarische
sector

Kringlooplandbouw

X

Boeren en tuinders staan soms voor moeilijke keuzes in het bedrijf, voor het gezin en voor Agrarische
zichzelf. Stichting Zorg om Boer en Tuinder helpt ondernemers op een kruispunt om richting sector
te bepalen.

Mentale hulp

X

X X

Steeds meer boeren willen natuurinclusieve kringlooplandbouw. Maar boeren kunnen dat
niet alleen. Sluit je aan.

Agrarische
sector

Natuurinclusieve
kringlooplandbouw

X

X

Stichting Ondernemersklankbord biedt ondersteuning aan ondernemers uit het midden- en
kleinbedrijf.

Iedereen

Ondernemerschap

X

X X

Indienen van subsidieaanvragen voor het Operationeel Programma. Deze site beheert en
faciliteert in opdracht van de Europese Commissie en het Rijk een aantal Europese,
nationale en regionale subsidieprogramma’s voor alle provincies

Iedereen

Subsidies

X

X

Waterkwaliteit en kwantiteit, gezonde
bodem

X

X X

Ministerie van BZK
Vertrouwensloket welzijn
landbouwhuisdieren

X

Veehouderijsector
Boerderij van de toekomst

X

X

Ministerie van LNV
Loket Taboe(r)
LTO Noord
Ik wil boer worden
Hogeschool Utrecht
Digitaal loket Arbeidskracht
LTO
Groeien naar morgen
Ministerie LNV
Zorg om boer en tuinder
Onafhankelijke
vrijwilligersorganisatie
Caring farmers
Annette Harberink, Ruud
Zanders en Geert van der
Veer
Ondernemersklankbord
Stichting
Ondernemersklankbord
(OKB)
www.efro-webportal.nl
Europees Fonds voor
Regionale Ontwikkeling
Loket DAW
LTO Nederland

Hier vinden boeren en tuinders informatie op het gebied van waterkwaliteit- en kwantiteit en Agrarische
een gezonde bodem. Er is informatie over de thema's, maatregelen en
sector
subsidiemogelijkheden.

X

X

X

X

X

X

X

X

X

Gemeenschappelijk
Hier kunnen agrarisch ondernemers niet grond gebonden GLB 2021-2027 subsidies
Landbouwbeleid webportaal aanvragen en beheren
Stimulus
Programmamanagement
Regionaal Energieloket

Voor wie aan de slag wil met duurzame energiemaatregelen met aparte afdeling voor
'agrarisch'.

Digitaal loket voor agrarisch De Belastingdienst gaat een digitaal loket inrichten waar agrarische ondernemers terecht
ondernemers
kunnen met vragen over hun individuele fiscale positie.

Agrarische
sector

Subsidies

X

Agrarische
sector

Energie

X

Agrarische
sector

Fiscale positie

Iedereen

Subsidies

X

GLB subsidie

X

X X
X

Belastingdienst
Jtf webportaal

Het Just Transition Fund (JTF) is een fonds voor een rechtvaardige transitie, draagt bij aan
de overgang naar een Klimaatneutraal Europa.

Pop3 webportaal

Dit portal betreft het Plattelandsontwikkelingsprogramma (POP3) en het subsidieprogramma Agrarische
daaromtrent.
sector

X

Interprovinciaal

Innovatie netwerk landbouw Deze website vormt de landingspagina voor het Innovatie Netwerk Landbouw, dat zich richt Agrarische
op versnelling van innovatie voor een toekomstbestendige, duurzame Nederlandse
sector
De zes zandprovincies
landbouw.

Innovatie landbouw

X

X

AgroAgenda NoordNederland

Duurzame toekomst
landbouw

X

X X

De AgroAgenda Noord-Nederland richt zich op de toekomst van de landbouw in NoordNederland, vormgegeven in Kwaliteitsbeeld ’Top-Voedsel uit een Rijk Landschap’, waarin
acht kwaliteiten de doelen voor 2030 beschrijven.

Agrarische
sector

X

Samenwerkingsplatform
SNN

Samenwerkingsverband Noord Nederland (SNN) stimuleert, faciliteert en verbindtn mensen, Iedereen
ideeën en ambities die bijdragen aan de ontwikkeling van Noord-Nederland dmv
subsidieverstrekking.

Subsidies

X

Zoet Zout Knooppunt

Het Zoet Zout Knooppunt maakt verziltingsvraagstukken bespreekbaar.

Verzilting

X

HHNK, Provincie NH, Puur
Water en Natuur

Iedereen

X

X X

X

X

Onbekend (10)

Sociale media (9)

Chat (8)

Contactgegevens medewerker (7)

Helpdesk (6)

Platform (5)

Hoofdinitiatiefnemer

Contactformulier (4)

Soort loket
E-mailadres (3)

Doelgroep Hoofdthematiek
Telefoonnummer (2)

Samenvatting

Website (1)

Naam Loket

Provinciaal

X

Biodiversiteitsloket Friesland Iedereen die iets wil met biodiversiteit kan hier terecht met zijn vraag.

Iedereen

Biodiversiteit

X

X X

X

X

X

X

Provincie Frylân
Landbouwloket Provincie
Zuid-Holland

Bedoeld als vraagbaak en provinciaal aanspreekpunt voor agrarisch ondernemers in de
provincie Zuid-Holland.

Agrarische
sector

X

LaMi Plattelandscoaches

Agrarisch ondernemers kunnen hier advies vragen over individuele bedrijfsplannen. Zij
krijgen een Plattelandscoach toegewezen.

Agrarische
sector

Toekomst eigen bedrijf X

X

X

Landbouw Adviespool (LAP) De Landbouw Adviespool (LAP) helpt boeren stappen maken richting natuurinclusieve
landbouw.
Provincie Fryslân

Agrarische
sector

Natuurinclusieve
landbouw

X

X X

X

Loket Provincie NoordHolland

Website geeft informatie over subsidies betreffende economie en landbouw.

Iedereen

Subsidies

X

X

Natuurinclusieve landbouw
Gelderland

Dit platform is een vervolg op het Actieplan Natuurinclusieve landbouw Gelderland en richt
zich op natuurinclusieve landbouw.

Agrarische
sector

Natuurinclusieve
landbouw

X

X X

Hier kunnen boeren terecht voor kennis en subsidies voor toekomstgericht en waterbewust
ondernemen.

Agrarische
sector

Duurzame landbouw

X

X X

X

Landbouwportaal Rijnland ondersteunt agrariërs bij het verbeteren van de bodem en
waterkwaliteit én om duurzaam en toekomstbestendig te ondernemen.

Agrarische
sector

Duurzame landbouw

X

X X

X

Provincie Utrecht
X

X
X

Natuur en Milieu Gelderland
Landbouwportaal NoordHolland
Hoogheemraadschap
Hollands Noorderkwartier
(HHNK)
Landbouwportaal Rijnland
Hoogheemraadschap Rijland

Onbekend (10)

X X

Sociale media (9)

X

Chat (8)

stikstofproblematiek

Contactgegevens medewerker (7)

Iedereen

Helpdesk (6)

Ondersteuningsloket Stikstof Het Ondersteuningsloket Stikstof van de provincie Noord-Brabant is er voor iedereen die
(in)direct met stikstof te maken krijgt binnen de provincie. Hiermee ondersteunen we de
Provincie Noord-Brabant
voortgang van ontwikkelingen in Brabant.

Hoofdinitiatiefnemer

Platform (5)

Contactformulier (4)

Soort loket
E-mailadres (3)

Doelgroep Hoofdthematiek
Telefoonnummer (2)

Samenvatting

Website (1)

Naam Loket

X

Loket Provincie Zeeland

Subsidieportaal voor (Europese) subsidieregelingen

Iedereen

Subsidies

X

X

Loket Provincie NoordBrabant

Aanvragen of bekijken van subsidies, vergunningen en ontheffingen, of klacht indienen,
bezwaar maken.

Iedereen

Provinciale diensten
en producten

X

X X

X

Loket Provincie Overijssel

Aanvragen of bekijken van subsidies, vergunningen en ontheffingen, of klacht indienen,
bezwaar maken.

Iedereen

Provinciale diensten
en producten

X

X X

X

Natuurrijk Limburg

Natuurinclusieve
landbouw

X

X X

X

LLTB

Natuurrijk Limburg stimuleert en motiveert grondgebruikers, grondeigenaren en organisaties Iedereen
om op eigen terrein activiteiten te ontplooien die tot meer biodiversiteit en (lokale)
herkenbaarheid van het buitengebied leiden.

Loket Provincie Gelderland

subsidieportaal

Iedereen

X

X

X

Loket Provincie Drenthe

Aanvragen of bekijken van subsidies, vergunningen en ontheffingen, of klacht indienen,
bezwaar maken.

Iedereen

Provinciale diensten
en producten

X

X

Loket Provincie Groningen

Subsidieportaal

Iedereen

Subsidies

X

X

Loket Provincie Friesland

Aanvragen of bekijken van subsidies, vergunningen en ontheffingen, of klacht indienen,
bezwaar maken.

Iedereen

Provinciale diensten
en producten

X

X

Loket Provincie Flevoland

Aanvragen of bekijken van subsidies, vergunningen en ontheffingen, of klacht indienen,
bezwaar maken.

Iedereen

Provinciale diensten
en producten

X

X

Loket Provincie Utrecht

Aanvragen of bekijken van subsidies, vergunningen en ontheffingen, of klacht indienen,
bezwaar maken.

Iedereen

Provinciale diensten
en producten

X

X

Agro-innovatiemakelaars

Subsidieportaal

Iedereen

Subsidies

X

X

Platform voor duurzame landbouw- en voedselsystemen in de provincie Noord-Holland.

Agrarische
sector

Duurzame landbouw

X

X

Dit loket helpt veenweideboeren in Noord-Holland die aan de slag willen met
klimaatverbeterende maatregelen.

Agrarische
sector

Klimaatverbeterende
maatregelen

X

X X

Provincie Gelderland
Boer en business in balans
Provincie Noord-Holland
Loket Veenweideboeren
Vereniging agrarisch natuuren landschapsbeheer Water,
Land & Dijken

X

X

Regionaal/lokaal

Stichting Boer&Toekomst
Vechtdal
Agroloket Regio Foodvalley

Toekomstontwikkeling
boerenbedrijf

X

X X

Dit is een coöperatie door en voor boeren. Het collectief is verantwoordelijk voor de
uitvoering van het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) in Flevoland en
daarnaast zijn wij gebiedspartner voor diverse partijen.

Agrarische
sector

Agrarisch natuur- en
landschapsbeheer

X

X X

In dit gebied werken partijen samen aan een toekomstbestendige landbouw in de Regio
Deal Foodvalley.

Agrarische
sector

Toekomstbestendige
landbouw

X

X X

VALA wil het beheer en onderhoud van natuur en landschap in de Achterhoek op een
professionele en effectieve manier uit te voeren mét de flora en fauna die daarbij hoort.

Iedereen

Natuur-, landschap- en X
waterbeheer

X X

X

Toekomstgerichte Erven in de Achterhoek (WATEA) biedt bewoners van het buitengebied
handvaten m.b.t. de vragen die zij hebben over nieuwe wet- en regelgeving en de
toekomstbestendigheid van hun erf.

iedereen

Erven in het
buitengebied

X

X X

X

De gemeente heeft een ondersteuningsnetwerk beschikbaar met personen die agrariërs
kunnen helpen. Ze kunnen bij hen terecht met vragen of voor advies over het bedrijf.

Agrarische
sector

Hulp bij
bedrijfsontwikkeling

X

X X

Landbouwnetwerk Regio
Foodvalley
Boerennatuur Flevoland
Zes agrarische
natuurverenigingen
Boer aan het roer

X

X

X

Regiodeal Foodvalley
Vereniging Agrarisch
Landschap Achterhoek

X

X

Samenwerkingsverband
tussen de zes agrarische
natuurverenigingen in de
Achterhoek
Werken aan
toekomstgerichte erven
Achterhoek
Stichting Ruimtevitaal
Regisseurs
Gemeente Bladel

X

Onbekend (10)

Voor ondernemers in Gelderland: Heb je vragen over de toekomst van je bedrijf? Een gratis Agrarische
en vrijblijvend keukentafelgesprek met een ondernemersadviseur kan je verder helpen.
sector

Sociale media (9)

X

Chat (8)

X X

Contactgegevens medewerker (7)

X

Helpdesk (6)

Mentale hulp

Platform (5)

Contactformulier (4)

Platform Boer&Toekomst is een regionaal loket waar boeren aan kunnen kloppen voor hulp. Agrarische
Ook erfbetreders kunnen er terecht als ze op een boerenbedrijf stil leed signaleren. Het
sector
platform probeert samen met de hulpvragers naar oplossingen en toekomstperspectief te
zoeken.

Hoofdinitiatiefnemer

Boer & Toekomst Vechtdal

Soort loket
E-mailadres (3)

Doelgroep Hoofdthematiek
Telefoonnummer (2)

Samenvatting

Website (1)

Naam Loket

VK-Oost

VK-Oost is een lerend netwerk van en voor de landbouw.

Agrarische
sector

Duurzame landbouw

X

X X

De Innovatie Coöperatie is het netwerk van vernieuwers in en rondom de landbouw in de
Achterhoek en de Regio Stedendriehoek, die vernieuwende ondernemers en hun
samenwerkingspartners bij elkaar brengt.

Iedereen

Innovatie

X

X X

De boomkwekerijen in dit gebied vormen samen Tree Centre Opheusden. De site deelt
kennis en informatie.

Agrarische
sector

Laan- en sierbomen

X

Greenport Gelderland.nl

Deze netwerkorganisatie brengt tuinders, overheden, onderzoekers en bedrijfsleven bij
elkaar met de focus op innovatie, duurzame ontwikkeling en de groei van Gelderse
tuinbouwbedrijven.

Iedereen

Innovatie

X

X X

Loket voor agrarisch
ondernemers

Agrarisch ondernemers kunnen hier aankloppen voor hulp bij bedrijfsontwikkeling.

Agrarische
sector

Duurzame
bedrijfsontwikkeling

X

X X

X

Gemeente Staphorst

Gemeente Staphorst biedt hulp aan agrarisch ondernemers betreft hun bedrijfsontwikkeling, Agrarische
maar ook op mentaal vlak met een speciaal telefoonnummer.
sector

Hulp bij
bedrijfsontwikkeling

X

X X

X

Gemeente Hardenberg

Gemeente Hardenberg helpt agrarisch ondernemers bij hun bedrijfsontwikkeling.

Agrarische
sector

Bedrijfsontwikkeling

X

Loket voor boeren met
aardbevingsschade

Groninger boeren met aardbevingsschade kunnen zich melden bij dit loket:
Boerenbelangen@mijnbouwschade.nu.

Agrarische
sector

Aardbevingsschade

X

Vergunningenloket
Alblasserwaard

Met de inzet van een vergunningenloket en een stikstofbank willen boeren in de
Alblasserwaard een eerlijk speelveld voor boeren.

Agrarische
sector

Duurzame landbouw

Boeren in de omgeving
Alblasserwaard
Ondernemersloket
Hoeksche Waard

Gemeente Hoeksche Waard brengt hier ondernemers met elkaar in verbinding, zo ook
agrariërs.

Iedereen

Hier kan iedereen terecht die vragen heeft over een eigen onderneming

Iedereen

Agrarische ondernemers die willen stoppen of al zijn gestopt krijgen ondersteuning en
begeleiding via VABIMPULS. Deze voucherregeling is gericht op de aanpak van leegstand
in het landelijk gebied van Brabant.

Agrarische
sector

Zelfstandige
boerenvereniging
De Innovatie Coöperatie
Gemeenten en provincie in
de regio's Achterhoek,
Liemers en Stedendriehoek
Tree centre Opheusden

X

X

X

X

Drie verenigingen van
boomkwekerijen
X

X

Gemeente Lochem

X

NMV, NAV en het NAJK
X

X

X X

Ondernemen met een
eigen bedrijf

X

X

Voucherregeling
leegstand

X

X X

X

Gemeente Hoeksche Waard
Ondernemersplein

X

Kamer van Koophandel
VABIMPULS
Provincie Noord-Brabant

X

Overige
Naam Loket

Samenvatting

Fieldlab

In ontwikkeling, regeling net open > twijfel of dit een loket is

Portaal sociaal-economische
begeleiding

In ontwikkeling, regeling nog niet open

Bioloket

In ontwikkeling

Landbouwloket in toekomstig GLB

een projectplan voor een pilot om te komen tot een universele en modulaire faciliteit die gebruikt kan worden voor de inrichting van een
landbouwloket (of loketten). Uitgangspunt hierbij is de bedrijfsvoering van de boer. pilot is aangevraagd

DAW -platform Rijn West

in ontwikkeling

Doelgroep

Prolander Erfverkenner
Kringloopwijzer

Informatie- en helpdesk voor invullen kringloopwijzer

Melkveehouders

Praktijkcentrum Emissiereductie
Veehouderij (PEV)

Het Praktijkcentrum Emissiereductie Veehouderij (PEV) voert pilots uit in praktijkstallen met perspectiefvolle, innovatieve, emissie
reducerende technieken. Zo wil het PEV het voor techniekleveranciers en veehouders gemakkelijker maken om met nieuwe betaalbare
technieken de uitstoot van fijnstof te verminderen. Het PEV is onderdeel van het Poultry Expertise Centre (PEC). De actuele projecten zijn
verlenging PEV, Regiodeal, Stimuleringsregeling, Schone Lucht Akkoord en PODUR.

Veehouderij
sectoren

Poultry Expertsie Centre PEC)

Het Poultry Expertise Centre is een samenwerkingsverband van bedrijven, overheid en kennisinstellingen die werkzaam zijn in of betrokken Pluimveesector
zijn bij de pluimveesector.Binnen het Poultry Expertise Centre wordt expertise van het onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven gebundeld en
benut voor het opleiden van ondernemers en medewerkers die werkzaam zijn in de pluimveesector
Op 1 september 2022 is op initiatief van de Stichting Brancheorganisatie Kalverhouderij (SBK) het Calf Expertise Centre (CEC) gestart. Het Kalversector
CEC is gevestigd in Barneveld. In het CEC werken brancheorganisaties, bedrijfsleven, overheid en kennisinstellingen in de kalversector
samen. Via CEC wordt kennis en expertise van het onderwijs, onderzoek, overheid en bedrijfsleven gebundeld en ingezet. CEC faciliteert en
stimuleert de uitvoering van de activiteiten op een projectmatige wijze. Het CEC heeft een landelijke functie, met daarbij extra focus op die
regio’s waar de kalversector geconcentreerd is. Prioriteiten zijn Emissievraagstukken, emissiereductie (o.a. stikstof) en Toekomstperspectief
in een ruimtelijk gebiedsgerichte aanpak. Het CEC functioneert als kennisloket, stimuleert en coördineert praktijkonderzoek en innovatie,
kennisoverdracht naar en door o.a. onderwijs en bedrijfsleven, zorgt voor advisering over regelgeving en subsidieregelingen

Erfcoaches Overijssel voor de
gemeenten Almelo, Wierden,
Hellendoorn, Rijssen-H, Twenterand
Om

Calf Expertise Centre (CEC)

Europees partnerschap voor innovatie
(EIP) Vlaanderen

Opdrachtgever:
Martijn van der Heide, Directoraat-Generaal Regieorganisatie
Landelijk Gebied, Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit
Opgesteld door:
Linde van Bets, Marjolein van Woerkom (Wing) en
Suzan Klein Gebbink (Suzan Klein Gebbink Advies & Gespreksleiding)
Datum: oktober 2023