Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 653

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 december 2019
Hierbij stuur ik uw Kamer, mede namens de Minister van Financiën en de
Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat, de kabinetsreactie op
het verkennende onderzoek «Blockchain en het recht». Het onderzoek is
verricht door het Tilburg Instituut for Law, Technology and Society (TILT),
in opdracht van het WODC (Ministerie van Justitie en Veiligheid). Het
onderzoeksrapport is aangeboden aan uw Kamer op 28 augustus jl. Bij die
gelegenheid gaf ik aan te streven naar een reactie voor het einde van dit
jaar.1
Inleiding
Zoals ook aangegeven in de Nederlandse Digitaliseringstrategie2 wil
Nederland de kansen benutten die digitalisering biedt. Het kabinet streeft
naar ruimte voor de economische en maatschappelijke waarde die met
technologie kan worden gecreëerd én wil dat publieke belangen en
rechtsstatelijke waarden geborgd zijn en blijven; hieraan kan technologie
uiteraard ook bijdragen. Het is in dit licht dat wordt bezien of beleid en
wetgeving aanpassing behoeven.
Blockchain is een relatief jonge technologie die nog volop in beweging is.
Het is van belang om goed zicht te krijgen op de kansen en de risico’s.
Leren gaat sneller door proberen. Daarom onderzoekt en beproeft de
overheid blockchaintechnologie ook zelf.
Naarmate meer wordt geleerd over blockchain, ontstaat ook meer inzicht
in de normatieve aspecten ervan. Het verkennende onderzoek «Blockchain
en het recht» levert op dit punt een waardevolle bijdrage. Het onderzoek
richt zich primair op het privaatrecht, het gegevensbeschermingsrecht en
het bestuursrecht. Ook het financieel toezicht op tokens komt aan de orde.
Tenslotte nemen de onderzoekers een viertal (door overheidsorganisaties)

1
2

kst-26643-653
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Zie Kamerstuk 26 643, nr. 627.
Kamerstuk 26 643, nr. 541.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 653

1

geïnitieerde «use-cases» onder de loep.3 Het rapport is kritisch over
blockchain technologie, maar noemt ook kansen. Het kabinet ziet in het
rapport een oproep aan de samenleving en de overheid tot zorgvuldigheid, opdat het economische en maatschappelijke potentieel van
blockchaintechnologie op een verantwoorde wijze kan worden verzilverd.
Want kansen zijn er ook. Zo participeren Nederlandse multinationals en
financiële dienstverleners de ontwikkeling van het platform KomGo
waarmee processen rondom de financiering van grondstoffenhandel via
een blockchain platform gaan lopen en doen Nederlandse verzekeraars
mee aan het project B3i dat zich richt op het herverzekeren van risico’s.
Overheidsorganisaties beproeven samen met de wetenschap en bedrijven
in nationaal en internationaal verband veilige en verantwoorde blockchain
toepassingen met maatschappelijke meerwaarde. Zo is het streven dat
burgers in Europa aan kunnen tonen dat diploma’s en onderwijscertificaten behaald zijn.
Opbouw van de brief
Deze brief bestaat uit twee delen. Het eerste deel («Verantwoord blockchain gebruik en het recht») bevestigt de boodschap van het onderzoeksrapport dat een verantwoord gebruik van blockchain niet zonder het recht
kan. In dat licht onderstreept het kabinet de noodzaak van een ethisch en
juridisch verantwoord ontwerp van informatiesystemen. Op de volgende
in het rapport aangesneden onderwerpen wordt nader ingegaan:
gegevensbescherming, de uitgifte van tokens en financieel toezicht, de
goederenrechtelijke status van tokens, buiten-contractuele aansprakelijkheid en tot slot het internationaal privaatrecht (toepasselijk recht en
jurisdictie).
Het onderzoeksrapport gaat, mede in relatie tot de onderzochte use-cases,
ook in op de meerwaarde van blockchain als «vertrouwenstechnologie».
Het kabinet onderschrijft dat een genuanceerd beeld nodig is van de
mogelijkheden en de onmogelijkheden. Hierop wordt nader ingegaan in
het tweede deel van de reactie («Blockchain en vertrouwen»). In dit deel
wordt ook stilgestaan bij het proefproject «Notary Privacy Ecosystem» van
de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) en bij enkele samenwerkingsverbanden, waarin door overheidsorganisaties wordt geparticipeerd in het streven naar het ontwikkelen van maatschappelijk nuttige,
veilige en verantwoorde toepassingen. In de bijlage4 bij deze brief wordt
een uitleg op hoofdlijnen van blockchain gegeven.
Verantwoord blockchain gebruik en het recht
Blockchain kan niet zonder het recht
Het onderzoeksrapport laat zien dat een verantwoord gebruik van
blockchain niet zonder het recht kan. De onderzoekers noemen blockchain
een normatieve technologie. Hier speelt in het bijzonder dat blockchains
zo worden ontworpen dat de opslag van gegevens of de uitvoering van
een programma niet (eenzijdig) ongedaan kan worden gemaakt. Dit noopt
tot de nodige voorzichtigheid, bijvoorbeeld omdat de wet kan vereisen dat
gegevens worden gecorrigeerd of verwijderd. De geautomatiseerde
uitvoering van regels en afspraken biedt kansen, maar bedacht moet
worden dat de wet menselijke tussenkomst kan verlangen en/of correctie
van de resultaten. Om onrechtmatige, mogelijk zelfs onherstelbare,
gevolgen te voorkomen, is het van groot belang dat reeds bij het ontwerp
van blockchain toepassingen rekening wordt gehouden met ethische
3

Deze use-cases zijn: Scheepsregistratie, Schatkistbankieren, Vervoer van afvalstoffen en Delen
van privacygevoelige gegevens door de overheid/CAK.
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 653

2

beginselen en met juridische normen, zowel sectorspecifieke normen als
breder geldende normen zoals vastgelegd in onder meer de Algemene
Verordening Gegevensbescherming (AVG), het Burgerlijk Wetboek (BW)
en de Algemene wet bestuursrecht (Awb).
Het in goede banen leiden van het gebruik van blockchain technologie is
niet alleen een kwestie van normering, maar ook van handhaving. Zoals
we vaker zien met digitale technologieën, houden ook blockchain
toepassingen zich niet noodzakelijk aan landsgrenzen en kan dit de nodige
problemen oproepen bij het handhaven van de wet. Dit zou met name
kunnen gaan spelen bij permissionless blockchains, waar geen centrale
beheerder bestaat die de gegevens van alle op de toepassing aangesloten
computers kan verwijderen. Handhaving zou dan moeten plaatsvinden
jegens (mogelijk vele) actoren waarvan de identiteit vaak onbekend is en
die zich in het buitenland kunnen bevinden. Vanuit de AP zijn geen feiten
of omstandigheden aangedragen die nopen tot prioritaire aandacht voor
dit onderwerp. Het kabinet blijft alert en neemt de suggestie over om
indien nodig Europese c.q. internationale samenwerking te zoeken.
Nederland heeft zich in het kader van de evaluatie van de AVG al ingezet
om ook te evalueren of het beschermingsniveau dat de AVG bij
vaststelling beoogde te bieden bij toepassing van blockchain technologieën in voldoende mate geborgd is, of dat er wellicht aanvullende
waarborgen geboden moeten worden.5
Technologie en de wet
Het kabinet begrijpt dat nieuwe technologieën juridische vragen kunnen
opwerpen. Deze worden door marktpartijen, burgers of maatschappelijke
organisaties gearticuleerd, of openbaren zich in samenwerkingsverbanden zoals met de Dutch Blockchain Coalitie of het Odyssey project.6
Ook hebben marktpartijen in de financiële sector de mogelijkheid om met
vragen te komen. De Nederlandsche Bank (DNB) en de Autoriteit
Financiële Markten (AFM) hebben twee gezamenlijke programma’s
ingericht om innovatie in de financiële sector te faciliteren: de InnovationHub die een vraagbaak functie heeft en Maatwerk voor Innovatie, dat
de functie van «regulatory sandbox» heeft.
Dat er een juridische vraag ligt, betekent uiteraard nog niet dat
aanpassing van wetgeving aan de orde is. Eerst is onderzoek nodig en
dan blijkt ook vaak dat er al veel kan en geregeld is. Ook het rapport
getuigt daarvan, het laat bijvoorbeeld zien dat het verbintenissenrecht en
het bewijsrecht in het algemeen flexibel genoeg zijn om blockchain in te
passen. Met betrekking tot de financiële sector is het wetsvoorstel ter
implementatie van de gewijzigde vierde anti-witwasrichtlijn (AMLD5) aan
de Tweede Kamer aangeboden en wordt onderzocht of op bepaalde
punten nieuwe regels nodig zijn.7
Blockchain en gegevensbescherming
In het onderzoek wordt gewezen op de spanningen tussen het gebruik van
blockchaintechnologie en gegevensbescherming. Deze spanningen zijn
terug te voeren op de decentralisatie die met blockchains wordt
nagestreefd. Dit streven leidt er onder meer toe dat een administratie op
meerdere computers wordt gerepliceerd. Eenmaal toegevoegde gegevens
worden in beginsel niet meer uit deze administratie verwijderd, omdat ze
een rol spelen in de beveiliging daarvan.

5

Zie verder onder het kopje: «Blockchain en gegevensbescherming».
Zie nader over deze samenwerkingsverbanden: «Samenwerken aan maatschappelijk nuttige,
veilige en verantwoorde toepassingen».
7
Zie nader onder: «Uitgifte van tokens en financieel toezicht».
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 653

3

De vraag is hoe dit soort zaken zich verhouden tot privacywetgeving,
waaronder de AVG. Zogenaamde permissionless blockchains baren in dit
opzicht de meeste zorgen, omdat het hier onduidelijk is wie kan worden
aangemerkt als (mede)verwerkingsverantwoordelijke (en op wie dus de
plichten van de AVG rusten, in het kader van een rechtmatige en
transparante verwerking van persoonsgegevens).
Een belangrijk recht van betrokkenen is het recht op vergetelheid.
Persoonsgegevens dienen verder in beginsel vernietigd te worden
wanneer deze niet meer nodig zijn voor het doel waarvoor ze verzameld
zijn (data minimalisatie). Het wissen van gegevens lijkt op permissioned
blockchains al geen sinecure. Op permissionless blockchains lijkt het
nagenoeg onmogelijk, omdat een effectieve uitoefening van het recht op
vergetelheid hier afhankelijk is van een gecoördineerde actie van over
mogelijk vele landen verspreide partijen, die elkaar veelal niet kennen en
waartussen geen formele gezagsverhoudingen bestaan. 8
Of een specifieke gegevensverwerking op een blockchain voldoet aan de
eisen van de AVG, zal uiteindelijk van geval tot geval moeten worden
beoordeeld. Er bestaan relevante verschillen tussen blockchaintoepassingen voor wat betreft de aard van de verwerkte gegevens, de plaats
waar gegevens worden verwerkt (on chain dan wel off chain), de wijze
waarop gegevens worden beveiligd, de wijze waarop de governance is
ingericht, de grondslag voor gegevensverwerking etc. In dit verband wijst
het kabinet ook op het op het beginsel van privacy by design en op de
plicht om in voorkomende gevallen een gegevenbeschermingseffectbeoordeling (GEB) uit te voeren.
Met de AVG is beoogd technologie neutrale normen te creëren voor de
verwerking van persoonsgegevens. Het onderzoek laat echter zien dat het
onduidelijk is hoe een aantal van deze normen moeten worden geïnterpreteerd in het licht van blockchain toepassingen. De European Data
Protection Board (EDPD, de koepel van Europese toezichthouders) is de
eerst aangewezene om verduidelijking te bieden. In dit verband is
verheugend dat blockchain één van de onderwerpen is van het werkprogramma 2019–2020 van de EDPD.
De techniek staat niet stil. Door middel van nieuwe cryptografische
technieken, zoals Zero Knowledge proofs, kan een feit worden bewezen,
zonder de achterliggende gegevens te onthullen. Zero Knowledge proofs
worden beproefd in een pilot van het CJIB, die tot doel heeft burgers en
overheden samen te laten werken bij het signaleren van betalingsonmacht. Door aan de burger verklaringen ter beschikking te stellen die – als
de burger dat wil – gedeeld kunnen worden met anderen overheidsorganisaties zonder dat vertrouwelijke data op de blockchain wordt vastgelegd.
Zoals hiervoor reeds aangegeven heeft Nederland zich ingezet om in het
kader van de evaluatie van de AVG ook het onderwerp blockchain te
adresseren.9
Uitgifte van tokens en financieel toezicht
Tokens kennen verschillende toepassingen (zoals virtuele valuta, effecten,
recht om een online dienst te gebruiken etc.). Het rapport beveelt aan om
de regelgeving en de uitoefening van het financieel toezicht op tokens
(verder) te verduidelijken. Zoals de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en
De Nederlandsche Bank (DNB) hebben aangegeven kan de uitgifte van
crypto’s en tokens in bepaalde gevallen onder de regels van financieel

8

Zoals de onderzoekers aangeven bestaat de mogelijkheid om persoonsgegevens «off chain» op
te slaan. Ze staan dan dus niet op de blockchain zelf, waardoor ze kunnen worden gewist. Wel
kan er «on chain» naar worden verwezen. Een en ander dient dan uiteraard nog steeds in
overeenstemming met de AVG te gebeuren.
9
Zie onder: «Blockchain kan niet zonder het recht».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 653

4

toezicht vallen.10 Dit is met name het geval als deze tokens kunnen
worden aangeduid als effecten in de zin van de Wet op het financieel
toezicht (Wft). In de Kamerbrief over de regulering van crypto’s11 heeft de
Minister van Financiën aangekondigd om te onderzoeken of het effectenbegrip in de Wft aanpassing behoeft om ervoor te zorgen dat de uitgifte
van tokens die neerkomen op effecten, hier zo veel mogelijk onder valt.
Ook zal de Minister kijken naar mogelijke aanpassingen van de regels
voor de kleinschalige verhandeling, en clearing en settlement van effecten
om het gebruik van blockchaintechnologie voor deze doeleinden mogelijk
te maken. Daarnaast vindt er op EU-niveau onderzoek plaats of de
bestaande EU-regelgeving voor de financiële markten aangepast zouden
moeten worden om crypto’s en tokens beter te kunnen reguleren.12 De
AFM heeft op haar website verduidelijking gegeven over wanneer de
uitgifte van tokens (Initial Coin Offering, Security Token Offering, of
andere benamingen hiervoor) onder de Wft valt.13
Daarnaast is het wetsvoorstel ter implementatie van de gewijzigde vierde
anti-witwasrichtlijn (AMLD5) aan de Tweede Kamer aangeboden.14 Met dit
wetsvoorstel wordt geregeld dat aanbieders van diensten voor het
wisselen tussen virtuele valuta en fiat valuta en aanbieders van bewaarportemonnees onder de reikwijdte van de Wet ter voorkoming van
witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) komen te vallen. Dit
betekent onder meer dat deze partijen cliëntenonderzoek moeten
verrichten, transacties moeten monitoren en ongebruikelijke transacties
moeten melden bij de Financial Intelligence Unit (FIU-Nederland).
Partijen die vragen hebben over (de reikwijdte) van toezicht bij het
aanbieden van (mogelijke) financiële diensten kunnen zich melden bij de
InnovationHub, het gezamenlijke initiatief van de AFM en DNB.15 Bij de
InnovationHub komen met enige regelmaat vragen binnen over de
bestaande regels ten aanzien van crypto’s en tokens.16
Goederenrechtelijke status van tokens
De onderzoekers achten het niet nodig de goederenrechtelijke status van
tokens te regelen (uit het onderzoek blijkt dat bepaalde tokens zoals
bitcoins vatbaar zijn voor beslag en executie), maar geven in overweging
dit wel te doen in Europees/internationaal verband. Het kabinet blijft de
ontwikkelingen volgen, ook wat betreft beslag en executie, en zal waar
nodig en mogelijk in actie komen.17
Buitencontractuele aansprakelijkheid
De onderzoekers geven aan dat bij blockchains de normale regels van
buitencontractuele aansprakelijkheid gelden. De onderzoekers wijzen
verder op de bijzondere regeling die, afhankelijk van de precieze omstandigheden, kan gelden voor «diensten van de informatiemaatschappij». De
onderzoekers bevelen aan om te verduidelijken wanneer daar sprake van
is. Het kabinet merkt hierover op dat dit een begrip is uit het Unierecht (de
10

Zie het advies van AFM en DNB aan de Minister van Financiën over de regulering van crypto’s;
Bijlage bij Kamerstuk 32 013, nr. 201
11
Kamerstuk 32 013, nr. 201.
12
Zie bijvoorbeeld het advies van ESMA aan de Europese Commissie: https://
www.esma.europa.eu/sites/default/files/library/esma50-157-1391_crypto_advice.pdf
13
https://www.afm.nl/nl-nl/professionals/onderwerpen/ico.
14
Kamerstuk 35 245, nr. 2.
15
https://www.dnb.nl/toezichtprofessioneel/innovationhub/index.jsp en https://www.afm.nl/nl-nl/
professionals/onderwerpen/innovation-hub.
16
Zie het rapport Continu in dialoog, raadpleegbaar via: https://www.dnb.nl/binaries/
Continu%20in%20Dialoog_tcm46–385301.pdf.
17
Zoals hiervoor aangegeven (onder: «Uitgifte van tokens en financieel toezicht» vindt op
EU-niveau al onderzoek plaats naar de bestaande EU-regelgeving voor financiële markten in
verband met crypto’s en tokens.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 653

5

zogenaamde e-commerce richtlijn (2000/31/EG) dat autonoom wordt
uitgelegd door het Hof van Justitie van de EU. Genoemde richtlijn is in
Nederland is geïmplementeerd in het BW en in het Wetboek van
Strafrecht. Voor zover sprake is van een dienst van de informatiemaatschappij gelden op basis van art. 3:15d BW verschillende informatieverplichtingen voor de dienstverlener, zoals bijvoorbeeld het informeren van
gebruikers over zijn identiteit en adres van vestiging.
Het begrip speelt ook een rol in de artikelen 6:196b en 6:196c BW
(beperking van aansprakelijkheid bij «mere conduit», caching en hosting).
Op dit moment is niet zeker of bijvoorbeeld een node in een blockchain
een geslaagd beroep op deze bepaling kan doen. Wanneer de rechter zou
oordelen dat dat niet het geval is, zou hij overigens nog steeds kunnen
bezien hoe ver zijn aansprakelijkheid reikt, gelet op zijn rol in het geheel.
De onderzoekers geven aan dat meer duidelijkheid over aansprakelijkheid
gewenst kan zijn en dat nadere regels vooral effectief zijn als in internationaal verband wordt opgetrokken.18 Belangrijk is dat meer kennis wordt
vergaard. Met dat doel is Nederland vertegenwoordigd in het International Association of Trusted Blockchain Applications (INATBA). INATBA
biedt blockchain-ontwikkelaars en -gebruikers een wereldwijd forum voor
interactie met regelgevers en beleidsmakers, waar ook gesproken kan
worden over zaken als aansprakelijkheid.19
Internationaal privaatrecht
Bij een geschil rondom een blockchain kan de vraag rijzen welk nationaal
recht van toepassing is en welke nationale rechter bevoegd is. Een
permissionless blockchain is slechts een middel dat niet in rechte kan
worden betrokken. Een procedure kan zich bijvoorbeeld wel richten op de
partij die bij de uitvoering van een overeenkomst blockchain toepast (bijv.
«betaling» met crypto’s of levering van een token waarmee een dienst kan
worden gebruikt). Denkbaar is ook dat een natuurlijke persoon of een
rechtspersoon een onrechtmatige daad pleegt op een blockchain,
bijvoorbeeld door daarop illegale informatie te plaatsen. De vraag welk
recht van toepassing is en welke rechter bevoegd is in internationale
geschillen wordt in beginsel beantwoord door verdragen en
EU-regelgeving. Bij gebreke daarvan geldt het nationale internationaal
privaatrecht zoals neergelegd in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en Boek 10 van het Burgerlijk Wetboek. De onderzoekers geven aan
dat deze «standaard regels» altijd leiden tot een bevoegde rechter en een
toepasselijk recht, maar dat in bepaalde gevallen relatief ondergeschikte
fysieke aanknopingspunten de doorslag kunnen geven, omdat de
blockchain virtueel is. Onder omstandigheden kunnen partijen zelf
afspreken welk recht van toepassing (rechtskeuze) is c.q. welke rechter
bevoegd is (forumkeuze). Partijen die vooraf zekerheid willen kunnen dus
– binnen bepaalde kaders – een rechtskeuze en/of een forumkeuze
overeenkomen. Het kabinet blijft ook hier de ontwikkelingen volgen.
Mocht op enig moment aanpassing van de regels noodzakelijk blijken,
dan zal dit in Europees/internationaal verband moeten worden
opgepakt.20

18

Zie m.b.t. de aansprakelijkheid van aanbieders van diensten voor het wisselen tussen virtuele
valuta en fiat valuta en aanbieders van bewaarportemonnees: «Uitgifte van tokens en
financieel toezicht».
19
Het onderwerp aansprakelijkheid is recent ook aangesneden in het rapport «Legal and
Regulatory Framework of Blockchains and Smart Contracts« van de EU Blockchain Observatory. Zie https://www.eublockchainforum.eu/sites/default/files/reports/report_legal_v1.0.pdf.
20
Ook het internationaal privaatrecht is een onderwerp in het in de vorige noot genoemde
rapport van de EU Blockchain Observatory.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 653

6

Blockchain en vertrouwen
Naar een genuanceerd beeld van de meerwaarde van blockchain
Een gebruikelijk patroon bij de opkomst van nieuwe technologieën is dat
de verwachtingen hooggespannen raken en dan allengs realistischer
worden. Voor blockchain geldt dat ook. Ook overheidsorganisaties dragen
bij aan betere kennis over de mogelijkheden en onmogelijkheden, door
middel van onderzoeken, pilots en dergelijke; en door kennisuitwisseling
hierover. Het lijkt erop dat met blockchain technologie in bepaalde
gevallen een stukje van de «vertrouwenspuzzel» kan worden ingevuld. Dat
wordt nader onderzocht, onder meer in het verband van de Dutch
Blockchain Coalition.21
Naar het oordeel van het kabinet gaat het nooit om technologie alleen. Of
op een technologie kan worden vertrouwd, hangt ook samen met een
goede governance. De onderzoekers maken terecht het punt dat zelfs als
de code publiek gemaakt is, deze alleen door experts kan worden
beoordeeld.22En zoals de onderzoekers ook aangeven, zullen blockchain
toepassingen voor gegevens «van buiten»23moeten leunen op
zogenaamde oracles, waarop dan wel moet kunnen worden vertrouwd.
De onderzoekers wijzen in dit verband terecht op de voordelen van een
door de wet voorgeschreven openbaar register (zoals in het onderzoek het
Scheepsregister). Juist om te voorkomen dat bedrijven en burgers steeds
zelf moeten uitzoeken of een bepaald gegeven klopt, kent Nederland
diverse registers, waarop wordt vertrouwd in het rechtsverkeer. Deze
registraties geven zekerheid en verlagen de transactiekosten.
Zoals de onderzoekers aangeven is er een belangrijke rol weggelegd voor
de notaris bij het letten op zaken als de wilsvorming van partijen, de
identiteit van partijen, de juistheid van de akte in het licht van de
bedoeling van partijen, het voorkomen van onrechtmatige benadeling van
partijen en de controle op de herkomst van gelden.
Volgens de onderzoekers moeten in toekomstige wet- en regelgeving
expliciete keuzes worden gemaakt over welke elementen van een
bestaand (overheids)proces in een blockchain vervat gaan worden en
welke niet. Het kabinet streeft echter – waar mogelijk en verantwoordjuist naar techniekneutrale normen.24
Kansen voor de notaris
Blockchain biedt volgens de KNB aan de beroepsgroep een kans om de
praktijk op een innovatieve, toekomstbestendige manier te verrichten en
de klantenkring beter van dienst te kunnen zijn. De KNB is daarom reeds
vanaf de start in 2016 lid van de Dutch Blockchain Coalition.
De KNB heeft de afgelopen tijd geïnvesteerd in de ontwikkeling van zgn.
innovatielabs. In één van de proefprojecten (het «Notary Privacy
Ecosystem») is geanalyseerd in hoeverre in de toekomst een aantal
klassieke handelingen van de notaris via onder andere blockchaintechnologie zouden kunnen worden toegepast. Het notariaat experimenteert ook
op individuele kantoorbasis met blockchain technologieën.

21

Zie verder onder: «Samenwerken aan maatschappelijk nuttige, veilige en verantwoorde
toepassingen»
22
Zie ook de Kamerbrief «Transparantie van algoritmes in gebruik bij de overheid», waarin
onderscheid wordt gemaakt tussen technische transparantie en uitlegbaarheid. (Kamerstukken
26 643 en 32 761, nr. 570), p. 3–4.
23
Zogenaamde off chain gegevens, zoals bijvoorbeeld de aflevering van een bestelde zaak.
24
Zie nader: «Kabinetsreactie inzake advies Raad van State over de effecten van de digitalisering voor de rechtsstatelijke verhoudingen» Kamerstuk 34 972, nr. 2, p. 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 653

7

Het «Notary Privacy Ecosystem»
In het Notary Privacy Ecosystem kunnen partijen efficiënt, controleerbaar en veilig transacties met elkaar afwikkelen. De combinatie
met digitale identificatiemiddelen zoals NotarisID maakt dat voor het
onweerlegbaar vastleggen van gevalideerde informatie een
bijzonder hoge betrouwbaarheidsgraad wordt bereikt. Wanneer
bijvoorbeeld een samenlevingscontract is opgemaakt, kan het
definitieve document worden omgezet naar een unieke digitale code
(een zogenaamde hash) en in combinatie met een tijdstempel
worden geregistreerd in de blockchain, zodat zekerheid bestaat dat
dit het originele document is. Als een cliënt bijvoorbeeld gegevens
verstrekt voor een hypotheek dan hoeft de geldverstrekker (bank) die
gegevens niet meer te controleren, omdat via de beveiligde
blockchain door de bank na te gaan is of ze zijn verstrekt door de
notaris. Deelnemers kunnen informatie ontvangen via hun postbus
en documenten veilig opslaan in hun digitale kluis. Onderlinge
communicatie wordt mogelijk gemaakt door een chatfunctionaliteit,
eventueel aangevuld met video. Adviseurs zoals de notaris of een
bemiddelaar kunnen aan een gesprek deelnemen indien gewenst.
Het complete gesprek komt in digitale vorm beschikbaar.
Deelnemers kunnen het nadien in hun kluis opslaan en vervolgens
wordt het via een hash in de blockchain vastgelegd. Het Notary
Privacy Ecosysteem staat onder notarieel toezicht. De notaris zelf
staat uiteraard onder toezicht van de tuchtrechter en het Bureau
Financieel Toezicht. Continuïteit, betrouwbaarheid en de toegankelijkheid van vastgelegde gegevens zijn daarmee gegarandeerd.
Rechtszekerheid is een van de kernwaarden van het notariaat, en de
blockchain kan daarbij behulpzaam zijn, in de zin van het verkorten en
vereenvoudigen van traditionele processen, en het beter ondersteunen
van het notariële werk. Juist de combinatie van blockchaintechnologie
met een controle door een onafhankelijke functionaris geeft het nodige
vertrouwen in het handelsverkeer.
Samenwerken aan maatschappelijk nuttige, veilige en verantwoorde
toepassingen
Het kabinet wil door middel van samenwerking de nog jonge blockchain
technologie op een maatschappelijk nuttige, veilige en verantwoorde
manier verder brengen. De «Dutch Blockchain Coalition» (DBC) is
geïnitieerd door het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
en is een publiek-privaat samenwerkingsverband van partners uit de
financiële dienstverlening (banken, verzekeringen), de sectoren logistiek,
energie, veiligheid en ICT, ministeries, de kenniswereld, toezichtspartijen
als de Autoriteit Financiële Markten (AFM)) en de Koninklijke Notariële
Beroepsorganisatie (KNB) en organisaties als de Nederlandse Organisatie
voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek (TNO), Nederlandse
Organisatie voor Wetenschappelijk OnderzoekNederlandse Organisatie
voor Wetenschappelijk Onderzoekde Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en het Electronic Commerce
Platform/Platform voor de Informatiesamenleving. Met het doel de
blockchain technologie zichzelf te laten bewijzen in concrete toepassingen, zijn pilots gestart op de gebieden subsidieverlening, logistiek,
pensioenen, diploma’s en certificaten en Self Sovereign Identity.25
Daarnaast is een Cyber security framework ontwikkeld welke helpt met
het veilig toepassen van blockchaintechnologie.
Verder nemen verschillende overheidsorganisaties al enkele jaren deel
aan het Odyssey programma (voorheen Dutchchain). Het Odyssey Open
25

Meer informatie hierover is te vinden op: https://dutchblockchaincoalition.org/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 653

8

Innovation Program verbindt overheids-, bedrijfs- en non-profitpartners
om gezamenlijk, op basis van blockchain en AI, complexe uitdagingen op
te lossen. Daarnaast heeft het Ministerie van EZK in samenwerking met de
provincie Groningen en de gemeente Rotterdam via de SBIR («Small
Business Innovation Research») getrapte competities voor bedrijven
georganiseerd, waarbij prototypes zijn ontwikkeld die een oplossing
bieden voor maatschappelijke vragen.
Op Europees vlak heeft de Staatssecretaris van EZK in 2018 tezamen met
27 andere (lid)staten een convenant getekend om samen te werken bij de
totstandbrenging van een Europese infrastructuur voor blockchain
diensten (EBSI) die de levering van grensoverschrijdende digitale
openbare diensten zal ondersteunen, met de hoogste normen op het
gebied van veiligheid en privacy. Deze samenwerking, het European
Blockchain Partnerschip, is een gezamenlijk streven van de publieke
sector met als doel de vruchten te plukken van blockchain.
Tot slot
Zoals het onderzoeksrapport laat zien, kan een nieuwe technologie als
blockchain tot juridische vragen en onzekerheden leiden en tot nieuwe
kansen en risico’s. Het onderwerp is nog volop in beweging. Reden voor
het kabinet om de ontwikkelingen nauwgezet te volgen en waar nodig en
mogelijk actie te ondernemen. Samen met bedrijven, kennisinstellingen
en andere partners wordt nationaal en internationaal ingezet op economisch en maatschappelijk nuttige, veilige en verantwoorde toepassingen.
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 643, nr. 653

9