11

de4Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

datum
kenmerk
pagina

(V

5 oktober 2012
UIT 5967 S&O / FvT
2 van 2

Het onderzoek heeft een opvallend nevenresultaat. Op basis van een beperkte hoeveelheid beschikbare
gegevens blijkt dat de officier in zaken met kwalificerende slachtoffers een beduidend lagere straf eiste
dan het thans - sinds begin 2011 - veel hogere BOS-advies. Dit verschil was niet zichtbaar bij nietkwalificerende slachtoffers. De onderzoekers concluderen (p.34): `Deze resultaten impliceren dat de
eis van de officier de verdere strafverzwaring in zaken met kwalificerende slachtoffers dempt. Het
feit dat de rechter in zijn vonnis de eis van de officier volgt moet in dit licht worden beschouwd.
Vanwege de relatief kleine aantallen (...) is voorzichtigheid niet de interpretatie van deze
bevinding echter. wel geboden.'
Tenslotte meld ik u dat, gezien het maatschappelijk belang van het onderwerp, de Raad het tijdstip van
publicatie zal afstemmen niet uw Ministerie en het Parket-Generaal. Hierbij past de kanttekening dat de
onderzoekers vanaf drie maanden na oplevering van het definitieve rapport vrij zijn over het onderzoek
te publiceren (d.w.z. vanaf 5 december a.s.).
Hoogachtend,

mr. F.W.H. van den Etnster
Voorzitter

f

.k WW

UNIVERSITEIT
VAN TILBURG

♦ .
t1

Onderstanding
Society

Straftoemeting
bij
geweld
tegéK
kwalificerende slachtoffers: een replicatiéstudie
M. Bosmans MSc
Dr. A. Pemberton

INTERVILT 4

Postadres
Universiteit van Tilburg
INTERVICT
Postbus 90153
5000 LE Tilburg

Bezoekadres
Montesquieu gebouw, 78 verdieping
Warandelaan 2

Tilburg

Telefoon 013-4663526
Fax 013-4663546
INTERVICT@uvt.nl
www.intervict.ni

1

Tilburg, 5 september 2012

VOORWOORD ................................................................................................................................ 3
1. Inleiding ................................................................................................................................ 4
1.1 Strafvorderingsrichtlijn kwalificerende slachtoffers ................................. 4
1.4 Leeswijzer ............................................................. 7
2. Methoden ....................................................................................................................................8
2.1 Steekproeftrekking ....................................

.................8

2.2 Aanvullende dataverzameling ................................................ 9
2.3 Data-analyse ...................................
......................
3. Resultaten ..................

...........................................................................................................11

3.1 Inleiding ............................................:.................11
3.2 Kenmerken steekproef ...............................................

....11

3.3 De eis van de Officier van Justitie ........................................... 14
3.4 Netvonnis ................................................ ...........18
4. Conclusie... ......................................................... . ..................................................................... 27
5. Literatuur ..................................................................................................................................30
Samenvatting ................................................................................................................................ 31
Bijlage 1: Checklist dossieronderzoek ......................................................................................35

2

i

E2)

VOORWOORD
Geweld tegen politiepersoneel, ambulancemedewerkers en andere beroepsbeoefenaren) is een
fenomeen dat vaak voor onrust zorgt in de maatschappij. Politie en justitie hebben van preventie
en repressie van dit soort delicten een beleidsprioriteit gemaakt. Onderdeel van het beleid is de
strafvorderingsrichtlijn van het Openbaar Ministerie inzake geweld tegen kwalificerende
slachtoffers, waartoe de eerdergenoemde beroepsbeoefenaren behoren. De richtlijn impliceert
verhoogde strafeisen -inmiddels een verdriedubbeling -in zaken met dit soort slachtoffer
In het onderhavige onderzoek staat de omgang van de rechter met zaken met kwalificerende
slachtoffers centraal. Ook de zittende magistratuur heeft aandacht voor het bijzondere gewicht
van deze zaken. Zo heeft het Landelijk Overleg van de Voorzitters van de Strafsectoren an de
gerechtshoven en rechtbanken (LOVS) in de oriëntatiepunten voor straftoemeting (waarop de
rechter zich kan baseren bij het opleggen van een straf) tot uitdrukking gebracht dát geweld
tegen gekwalificeerde slachtoffers zwaarder wordt bestraft.
Twee jaar geleden voerde INTERVICT een onderzoek uit waarin de vraag centraal stond of het
vonnis van de rechter in dit soort zaken meer of minder afweek van de eis van de officier van
justitie in zaken zonder kwalificerende slachtoffers. Het voorliggende rapport is een herhaling
van dit onderzoek, nu met data uit 2011. Gelden de conclusies van toen ook nu nog? Heeft de
verhoging van de geadviseerde strafeis van 150% naar 200% nog gevolgen gehad?
Het onderzoek komt tegemoet aan toezeggingen van de minister van Veiligheid en Justitie aan
de Tweede Kamer en is uitgevoerd in opdracht van de Raad voor de rechtspraak.
We zijn Elly Robberse van de Raad voor de rechtspraak bijzonder erkentelijk voor haar
inspanningen bij het samenstellen van het databestand. Datzelfde geldt voor de medewerkers
van de parketten Utrecht, Den Haag, Zutphen, Roermond en Den Bosch. Zonder hen was het
onderzoek niet mogelijk geweest.
Het onderzoek is begeleid door een commissie, bestaande uit:
- Dr. F. P. van Tulder (Raad voor de rechtspraak)
- Drs. T. van der Heijden (Openbaar Ministerie, Parket Generaal)
- Dr. Ir. B.H.M. Custers (Ministerie van Veiligheid en Justitie)
- Mr. R.G.A. Beaujean (Stafbureau LOVS)
- Mr. R.H. Kroon (Raad voor de rechtspraak)
- Mr. N. Schimmel (Rechtbank Amsterdam)
- Drs. C.C.M. van Blijswijk (Raad voor de rechtspraak)
Graag willen wij de leden van de begeleidingscommissie bedanken voor de bijzonder
constructieve manier waarop ze ons tijdens het onderzoek hebben begeleid. Zij hebben een zeer
grote bijdrage geleverd aan het eindresultaat, uiteraard zonder dat zij er verantwoordelijkheid
voor dragen.
Het onderzoek is uitgevoerd door Mark Bosmans MSc en ondergetekende
Tilburg, augustus 2012
Dr. Antony Pemberton (projectleider)

3

1. Inleiding

1.1 Strafvorderingsrichtlijn kwalificerende slachtoffers

Een grote groep professionals wordt een of meerdere malen in hun werkzame leven slachtoffer
van geweld en agressie tijdens de uitoefening van hun werkzaamheden (zie voor een overzicht
Aquino & Thau, 2009).' Onder meer bij verpleegkundigen, politiemensen, gevangenispersoneel
en maatschappelijk werkers is dit werkgerelateerd geweld aangetoond, hoewel de prevalentie en
incidentie van studie tot studie verschillen. De gevolgen van werkgerelateerd slachtofferschap
kunnen verstrekkend zijn voor het slachtoffer en zijn omgeving.
Het belang van preventie van werkgerelateerd slachtofferschap is het hoofdmotief voor het
programma 'Veilige Publieke Taak'.2 Het programma kent verschillende elementen die er op
gericht zijn slachtofferschap als gevolg van geweld tijdens de uitoefening van de functie terug te
dringen en de gevolgen ervan te verzachten.
Een onderdeel van het programma is het verzwaren van de straf op werkgerelateerd geweld. Op
basis van de strafvorderingrichtlijn (Polarisrichtlijn) van het Openbaar Ministerie moet de eis van
de officier in zaken met zogenaamde kwalificerende slachtoffers om die reden verhoogd
worden.3

De verhoging van de strafeis dient de maatschappelijke verontwaardiging weer ten

aanzien van werkgerelateerd geweld weer te geven Deze verhoging was eerst 100% op het
aantal basispunten in een zaak, is vervolgens stapsgewijs -via een verhoging van 150%inmiddels 200% geworden. ° We benadrukken dat het hier over het aantal basispunten van de
eis gaat. De richtlijn schrijft dus geen verdriedubbeling van de totale eis voor, alhoewel het hier in
veel gevallen wel op neer komt.'
Naast de ontwikkelingen bij het Openbaar Ministerie is ook bij de zittende magistratuur aandacht
voor kwalificerende slachtoffers. Het Landelijke Overleg van Voorzitters van Strafsectoren van de
gerechtshoven en rechtbanken (LOVS) geeft voor veel voorkomende delicten strafmaten aan,
die zijn gebaseerd op straffen die rechters voor vergelijkbare gevallen in het (recente) verleden
hebben opgelegd en die de rechter als oriëntatiepunt kan gebruiken voor het opleggen van een
straf in een individuele casus. In het geval van kwalificerende slachtoffers geldt volgens de
afspraken dat het oriëntatiepunt met 33% tot 100% verhoogd kan worden.6 De verhoging van het
oriëntatiepunt blijft hiermee achter op de door de strafvorderingsrichtlijn voorgeschreven
Prevalentie heeft betrekking op het aantal slachtoffers in een bepaalde periode, terwijl incidentie betrekking heeft op het
aantal slachtofferschappen.
2 Zie o.a. Programma Veilige Publieke Taak 2007-2011, pag. 14.
3 Onder de term kwalificerende slachtoffers worden behalve werkgerelateerde slachtoffers, ook slachtoffers burgermoed en
afhankelijke slachtoffers begrepen. Voor de laatste categorie is geen verdubbeling van het aantal basispunten voorzien, maar
een verhoging van één derde. In dit onderzoek worden deze beide categorieën kwalificerende slachtoffers buiten beschouwing
gelaten.
Zie Staatscourant 2010, nr. 20121. Het betekent dat de eis In een zaak met een kwalificerende slachtoffer in 2011 ruwweg
20% hoger zou moeten zijn dan dezelfde zaak in 2010.
5 De aanwezigheid van andere zogenaamde delictspecifieke factoren ("willekeurig gekozen slachtoffer", "sportevenement")
kunnen betekenen dat de totale verhoging hoger of lager uitvalt . Voor een uitwerking van de doorwerking zie Van der Vorm,
Van der Aa & Pemberton (2010).
6 Zie Oriëntatiepunten voor straftoemeting en LOVS-afspraken, http://www.rechtspraak.nl/Procedures/Landelijkeregelingen/Sector-strafrecht/Documents/Orientatiepunten-en-afspraken-LOVS.pdf .

4

set
^^4

verhoging van de strafeis, wat verklaard kan worden uit het feit dat de oriëntatiepunten zijn
gebaseerd op de straffen die voor vergelijkbare gevallen in het (recente) verleden zijn b gelegd.
1.2 Evaluatie strafverzwaring in zaken met kwalificerende slachtoffers
t
Evaluatie strafvorderingsrichtlijn kwalificerende slachtoffers (Van der Aa et al, 2008)
Uit de evaluatie van de richtlijn van Van der Aa et al (2008) bleek dat de eis in zeken met
kwalificerende slachtoffers inderdaad hoger is dan bij 'gewone' slachtoffers, maar dat de destijds voorziene - verdubbeling uitbleef. Volgens Van der Aa et al (2008) was de.,vérhoging
eerder 50% dan 100%.
Van der Aa et al (2008) ging ook in op de mate waarin de rechter de eis van de Officier van
Justitie volgt. Het uiteindelijk beoogde effect van de richtlijn is immers een zwaardere straf voor
de plegers van geweld tegen kwalificerende slachtoffers. Indien de rechter de eis van de officier
in zaken met kwalificerende slachtoffers niet volgt, gaat dit effect verloren. Het onderzoek toonde
een sterk verband aan tussen de eis van de officier en het vonnis van de rechter, waarbij het
vonnis van de rechter gemiddeld een kwart lager uitviel dan de eis van de officier (Van der Aa et
al, 2008, p.76). Normgegevens voor niet-kwalificerende slachtoffers ontbraken echter. Daarmee
was niet duidelijk in hoeverre de uitspraak van de rechter in zaken met kwalificerende
slachtoffers het effect van de verhoogde eis van de officier (deels) teniet doet of deze juist
(deels) versterkt.
Straftoemeting bij geweld tegen kwalificerende slachtoffers (Lodewijks et al, 2010)
Nader onderzoek van Intervict bracht hierover wel uitsluitsel. Het in opdracht van de Raad voor
de rechtspraak uitgevoerde onderzoek 'Straftoemeting bij geweld tegen kwalificerende
slachtoffers' wees uit dat het vonnis van de rechter en de eis van de officier in zaken met
kwalificerende slachtoffers evenzeer overeenkomt als dat bij niet-kwalificerende slachtoffers het
geval is. In de onderzochte zaken was het vonnis gemiddeld 93% van het aantal strafpunten van
de eis. Hierbij was geen aantoonbaar verschil tussen zaken met politie-slachtoffers, andere
kwalificerende slachtoffers en niet-kwalificerende slachtoffers.
Deze sterke mate van overeenstemming betekent dat het vonnis van de rechter geen
aantoonbaar verzwakkende of versterkende werking heeft op het bedoelde effect van de richtlijn.
Een vergelijking van de resultaten van het onderzoek met van der Aa et al (2008) leerde dat de
mate waarin vonnis en eis met elkaar overeen kwamen in zaken met kwalificerende slachtoffers
is toegenomen van 76% naar 93%. De onderzoekers stelden dat dit waarschijnlijk een gevolg is
van de bekendheid met de richtlijn. Er is sprake van een gewenningsproces, waarbij de
bedoelde effecten van de richtlijn pas na verloop van tijd zichtbaar worden.
Een directe vergelijking van de gemiddelde hoogte van straffen in zaken met kwalificerende
slachtoffers versus niet-kwalificerende slachtoffers leverde geen verschillen op. Van der Aa et al

5

(2008) hadden al geconstateerd dat de richtlijn een aanzuigende werking heeft op relatief
lichtere delicten met kwalificerende slachtoffers. Door de verhoging van de strafeis in zaken met
kwalificerende slachtoffers komt deze blijkbaar op gelijke hoogte met relatief zwaardere zaken
met niet-kwalificerende slachtoffers. Bovendien is er een actief flankerend aanmoedigingsbeleid
om aangifte te doen en vervolging in te stellen in zaken met kwalificerende slachtoffers.
Een indicatie van de aanzuigende werking is te vinden in gegevens van het Openbaar Ministerie,
waaruit blijkt dat in geweldszaken met kwalificerende slachtoffers waarvan aangifte is gedaan
vaker tot dagvaarding wordt overgegaan dan in zaken met niet-kwalificerende slachtoffers. In de
jaren

2007,

2008

en

2009 lag het percentage steeds 12 tot 17% hoger.

Dagvaardingspercentages van 73%, 69% en 73% in zaken kwalificerende slachtoffers tegen
56%, 57% en 57% in zaken met niet-kwalificerende slachtoffers.'
In het licht van deze constatering was het des te meer opvallend dat uit het onderzoek van
Lodewijks et al (2010) bleek dat, ervan uitgaande dat vrijheidsstraf als de zwaarste straf kan
worden aangemerkt, de strafmodaliteit in zaken met kwalificerende slachtoffers zwaarder uitvalt
dan in zaken met andere slachtoffers, terwijl er geen significant verschil in strafpunten is. Het
betekent dat de kans op een vrijheidsstraf bij een relatief lichter delict met kwalificerend
slachtoffer groter is dan die bij een zwaarder delict zonder kwalificerend slachtoffer, wanneer het
aantal strafpunten in beide zaken gelijk is. Inmiddels is de door de richtlijn voorgeschreven
verhoging van de strafeis in zaken met kwalificerende slachtoffers per 31 december 2010
toegenomen van 150% naar 200%.8

1.3 Doelstelling en onderzoeksvragen
Dit onderzoek, uitgevoerd in opdracht van de Raad voor de rechtspraak, is bedoeld om te bezien
in hoeverre de rechter in geweldszaken bij de straftoemeting rekening houdt met de aard van het
slachtoffer. Eerder had de minister van Justitie aan de Tweede Kamer toegezegd op dit gebied
nader onderzoek te laten doen.

De probleemstelling van het onderzoek is:

In hoeverre volgen rechters in geweldsdelicten met kwalificerende slachtoffers de eis van het OM
en in hoeverre is dat bij geweldsdelicten met andere slachtoffers het geval en wat betekent dit
voor de impact van de strafvorderingsrichtlijn kwalificerende slachtoffers?

Deze probleemstelling wordt vertaald in de volgende onderzoeksvragen:

Met dank aan Toon van der Heijden voor het aanleveren van deze gegevens.
8 Zie Staatscourant 2010. nr. 20121.

6

1.

In hoeverre volgen rechters in bewezen verklaarde geweldszaken met als slachtoffer een
k W.-

politiefunctionaris, 'andere' functionarissen9 en slachtoffers zonder slachtoffer met, bijzondere

kwalificatie de eis van het OM?
2.

Hoe vaak wijken ze bij deze drie groepen daarvan af en in welke mate (in termen van soort

straf en strafpunten)?

1.0

3. Wat betekenen de resultaten van de eerste twee onderzoeksvragen voor het effectlvan de
strafvorderingsrichtlijn van het OM?
4.

In hoeverre wijken de resultaten nu af van die van het vorige onderzoek (Lodewijks et al.
(2010)). En wat zegt dit over de effecten van de strafverzwaring van 150% naar 20Q°,fo in de
strafvorderingsrichtlijn voor de straftoemeting?

Met opzet is ervoor gekozen om de gemiddeld opgelegde straffen bij delicten met verschillende
typen slachtoffers niet zonder meer met elkaar te vergelijken. Zoals al bleek uit Van der Aa et al.
(2008) zijn geweldsdelicten met een kwalificerend slachtoffer die voor de rechter komen,
gemiddeld lichter (qua vorm van geweld) dan delicten met andere slachtoffers. De delicten zijn in
ernst dus niet direct vergelijkbaar.

1.4 Leeswijzer

In hoofdstuk 2 wordt de methode van onderzoek beschreven. Het hoofdstuk behandelt de
steekproeftrekking, geeft een overzicht van de dataverzameling en gaat in op de gehanteerde
terminologie. In hoofdstuk 3 komen de resultaten van het onderzoek aan bod. De kenmerken
van de zaken in de steekproef worden beschreven, de verdeling over delicten en de
achtergrondkenmerken van de slachtoffers. Voorts wordt de eis van de Officier van Justitie voor
de verschillende groepen slachtoffers (politie, andere kwalificerend en niet-kwalificerend)
vergeleken en datzelfde gebeurt voor het vonnis van de rechter. Eis en vonnis worden met
elkaar vergeleken en er wordt bezien in hoeverre deze per categorie slachtoffers meer of minder
van elkaar afwijken. Tevens wordt gekeken naar de motivering van het vonnis van de rechter:
wordt er hier naar het kwalificerende karakter van het slachtoffer verwezen? Tot slot van dit
hoofdstuk worden de resultaten van het huidige onderzoek vergeleken met de resultaten van
Lodewijks et al (2010).
Hoofdstuk 4 bevat de conclusies van het onderzoek. Aan de hand van de onderzoeksvragen
worden deze weergegeven. De implicaties van deze conclusies worden geschetst, net als de
beperkingen van het onderzoek.

9 Het gaat hier om de overige slachtoffers van aan de uitoefening van een beroep gerelateerd geweld, dus met uitzondering
van politiefunctionarissen.

7

2. Methoden

Het onderzoek is een replicatie van het onderzoek van Lodewijks et al (2010) en bestaat uit een
analyse van rechtbankdossiers.1° In vijf arrondissementen (Den Bosch, Den Haag, Roermond,
Utrecht, Zutphen) is een steekproef van in totaal 275 dossiers geanalyseerd." Dit hoofdstuk gaat
in op de steekproeftrekking, de dataverzameling en de wijze waarop de data zijn geanalyseerd.

2.1 Steekproeftrekking

Kenmerken Rapsody-centraal
De dossiers zijn getrokken uit Rapsody-Centraal. 72 Dit is een bij de Raad voor de rechtspraak
aanwezig bestand met gegevens over de vervolging en afdoening in strafzaken, dat een
weerslag vormt van lokale COMPAS- en GPS-bestanden. Rapsody Centraal bevat informatie
over de instroom en afhandeling van zaken bij het OM en bij de rechter in eerste aanleg. Per
strafzaak zijn gegevens beschikbaar over de aard van de gepleegde feiten, de verschillende
handelingen en beslissingen in de zaak door het OM en de rechter, waaronder de opgelegde
straffen.

Criteria inclusie
Voor het onderzoek is op voorhand een vijftal selecties gemaakt:
In de eerste plaats heeft het onderzoek, vanwege de verschillen tussen het jeugdstrafrecht en
het volwassenstrafrecht, alleen betrekking op feiten die zijn gepleegd door meerderjarige
verdachten.
In de tweede plaats zijn alleen de delicten geselecteerd waarbij het volgens de OM-richtlijnen
voor strafvordering mogelijk is dat het slachtoffer de strafmaat kwalificeert, waarbij belediging is
weggelaten. Dit delict komt bij niet-kwalificerende slachtoffers nauwelijks voor en is daarom voor
de vergelijking tussen kwalificerende en niet-kwalficerende slachtoffers niet van belang. De
resterende delicten betreffen de volgende categorieën,
•

Bedreiging

•

Openlijke geweldpleging

•

Eenvoudige mishandeling

•

Zware mishandeling

In de derde plaats zijn alleen enkelvoudige delicten meegenomen. Verschillende feiten kunnen
samen in een zaak of dossier worden gevoegd en op een meervoudige tenlastelegging bij de
rechter aanhangig worden gemaakt. De rechter doet echter niet voor elk feit afzonderlijk een
10 De keuze voor de onderzoeksmethodiek is mede ingegeven door pragmatische redenen. Binnen het tijdsbestek van het
onderzoek was een uitgebreider onderzoek niet mogelijk.
" Hiervan waren er 77 afkomstig uit Utrecht, 59 uit Zutphen, 85 uit Den Haag, 19 uit Den Bosch en 35 uit Roermond.
12 Deze trekking is uitgevoerd door Elly Robberse van het Landelijk Dienstencentrum van de Raad voor de rechtspraak. We zijn
haar voor deze medewerking bijzonder erkentelijk.

8

uitspraak, maar op basis van samenvoeging van feiten, zodat de bijdrage van elk afzondérlijk feit
in deze zaken niet meer te achterhalen is .
Een vierde selectiecriterium betreft de schuldigverklaring. Er zijn alleen zaken meegenomen
waarin de rechter de verdachte voor het ten laste gelegde feit heeft veroordeeld. Er mag dus
t
geen sprake zijn van vrijspraak of van een afdoening door het Openbaar Ministerie. Verdgr moet
de verdachte voor het primair ten laste gelegde feit zijn veroordeeld, niet voor eens lichter,
subsidiair feit. 13

i

In de vijfde plaats zijn bij het onderzoek alleen dossiers betrokken waarin in 2011 een vonnis is
uitgesproken dat inmiddels onherroepelijk is geworden. Dit is gebeurd om de vergelijkbarheid
van de dossiers te borgen.

Opzet trekking dossiers
De bij de dossieranalyse betrokken dossiers zijn gestratificeerd getrokken. Het doel was om 100
zaken per slachtoffercategorie (politiefunctionarissen, andere functionarissen, niet-kwalificerende
slachtoffers) te trekken.14 Bij een random steekproef zouden er te weinig gegevens verzameld
worden over type slachtoffers die zelden voorkomen.

2.2 Aanvullende dataverzameling

De in Rapsody-Centraal aanwezige gegevens worden aangevuld met een inhoudsanalyse van
de papieren dossiers. De dossiers zijn niet gebaseerd op een vast protocol. Dat impliceert dat
het aantal dossiers dat beschikbaar is ter beantwoording van de onderzoeksvragen per vraag
aanmerkelijk kan verschillen. Zo bevatte in de studies van Van der Aa et al en Lodewijks et al
(2008) maar één op de drie dossiers een motivering van het vonnis van de rechter.
Aan de hand van een checklist is informatie uit de dossiers verzameld en aan de gegevens uit
Rapsody-Centraal toegevoegd. De gehele checklist is in bijlage 1 toegevoegd. Van elke case is
in elk geval opgenomen: de eis van de Officier van Justitie en het vonnis van de rechter,
indicaties dat de rechters in hun vonnissen gerefereerd hebben aan het kwalificerende karakter
van het slachtofferschap en de wijze waarop dat is gebeurd.

2.3 Data-analyse

De centrale vragen hebben betrekking op verschillende categorieën slachtoffers. Deze worden
ook als slachtoffercategorie benoemd. Er wordt hierbij consequent een driedeling aangehouden
tussen politie, andere kwalificerende slachtoffers en niet-kwalificerende slachtoffers. We
benadrukken dat er een verschil is tussen slachtoffercategorie en delictcategorie. Dit laatste
13 Er is dus alleen gekeken naar zaken waarin de bewezenverklaring van de rechter (grotendeels) overeenstemt met de door
de officier van justitie opgestelde tenlastelegging.
14 Vanwege vervuiling (zaken met meervoudige delicten, minderjarige verdachten en dergelijke) in het bestand is het beoogde
aantal niet voor elke categorie gehaald.

9

heeft betrekking op het onderscheid tussen bedreiging, openlijke geweldpleging, eenvoudige
mishandeling en zware mishandeling.
Er is gekeken naar de geëiste en door de rechter opgelegde geldboetes, taakstraffen en
vrijheidsstraffen. Dit worden ook wel de strafmodaliteiten genoemd. Voor de belangrijkste
analyses van het onderzoek worden de eisen en vonnissen omgerekend naar zogenaamde
strafpunten. Ten tijde van het onderzoek stond een strafpunt gelijk aan één dag cel, twee uur
taakstraf of 29 euro boete.i5 Deze vertaling maakt het mogelijk om verschillende
strafmodaliteiten met elkaar te vergelijken. Tevens kan zo per zaak steeds één waarde voor de
hoogte van de straf worden bepaald. Het kan namelijk voorkomen dat een eis of een vonnis
bestaat uit bijvoorbeeld een gedeelte vrijheidsstraf en een gedeelte taakstraf. Ook kan een
gedeelte van de straf voorwaardelijk worden opgelegd: ook over het gedeelte van de straf dat
voorwaardelijk is geëist en gevonnist wordt gerapporteerd.
De centrale vragen in het onderzoek hebben steeds betrekking op de vergelijking van de
verschillende slachtoffercategorieën. We gaan in hoofdstuk 3 nader in op de uitkomsten van de
analyse. Gegevens worden eerst voor de gehele steekproef beschreven en vervolgens
uitgesplitst naar de slachtoffercategorieën. Om verschillen tussen categorieën te bepalen
worden,

afhankelijk

van

het

karakter

van

de variabelen,

Chi-kwadraat toetsen en

variantieanalyses uitgevoerd. Het bepalen van de verschillen tussen eis en vonnis per
slachtoffercategorie gebeurt met een zogenaamde 'mixed-design ANOVA'. Paragraaf 3.5 laat
zien wat deze analyse aan inzichten oplevert.

15 Zie: Aanwijzing Kader voor Strafvordering, Staatscourant 2011, nr. 22989.

10

3. Resultaten

3.1 Inleiding

In dit hoofdstuk worden de resultaten van het onderzoek beschreven.16 De opbouw an het
hoofdstuk is als volgt:
-

In paragraaf 3.2 worden de voornaamste kenmerken van de steekproef beschreven. Het
gaat dan om de verdeling per slachtoffercategorie, per delictcategorie en om de
achtergrondkenmerken (leeftijd,

geslacht

en geboorteland) van de beffende

slachtoffers. De verdeling per slachtoffercategorie wordt in verband gebracht`tmet de
andere achtergrondkenmerken.
-

De eis van de Officier van Justitie is het onderwerp van paragraaf 3.3. Het gaat daarbij
om de hoogte van de totale eis, de strafmodaliteit (vrijheidsstraf, taakstraf en/ of
geldboete) en de verhouding tussen het onvoorwaardelijke en voorwaardelijk gedeelte
van

de

eis.

Deze gegevens worden alle in verband gebracht met de

slachtoffercategorieën. De eis in strafpunten wordt waar mogelijk vergeleken met het
advies uit het beslissing ondersteuningssysteem BOS.
-

Het vonnis van de rechter komt aan bod in paragraaf 3.4. Ook hier wordt de hoogte van
de totale straf en het onvoorwaardelijk gedeelte daarvan gepresenteerd, die wederom in
verband worden gebracht met de slachtoffercategorieën.

-

Paragraaf 3.5 bevat de vergelijking van het vonnis van de rechter met de eis van de
Officier van Justitie. Hierbij wordt gekeken naar de hoogte van de straffen en de
strafmodaliteiten. Bovendien wordt hier stilgestaan bij de motivering van de rechter.'

-

De vergelijking tussen de huidige onderzoek en de resultaten van Lodewijks et al (2010)
is het onderwerp van paragraaf 3.6.

Elk van de paragrafen wordt afgesloten met een puntsgewijze opsomming van de belangrijkste
resultaten.

3.2 Kenmerken steekproef

Slachtoffer- en delictcategorie
Het databestand bevat 81 zaken waarbij het slachtoffer een politieagent betrof, 101 zaken met
een ander kwalificerend slachtoffer (waaronder ambtenaren en niet-ambtenaren)' en 93 zaken
met niet-kwalificerende slachtoffers. Zie tabel 3.1. Met name het bereiken van het aantal van 100
zaken in zaken met politieagenten bleek geen sinecure, met name omdat veel van de
1e Voor sommige zaken bevatten de dossiers niet alle benodigde gegevens. Per vraag of kenmerk kan het totaal aantal
meegenomen zaken daardoor verschillen. Percentages zijn steeds berekend op het aantal zaken waarvoor de gegevens
beschikbaar waren.
" Van de anders-kwalificerende slachtoffers was 39% ambtenaar (in hoofdzaak medewerkers in de medische sector en het
openbaar vervoer) en 61 % niet (in hoofdzaak medewerkers in de beveiliging en de horeca).

11

aangeleverde politiezaken meervoudige tenlasteleggingen betroffen en daardoor niet konden
worden gebruikt voor dit onderzoek.

Tabel 3.1: Categorie slachtoffers
Aantal
81

Politie
4
.
Andere"k.4
• g,
i ren

Percentage

'Niet kwalificerend

Totaá
De delicten in het bestand betroffen alle geweldsdelicten. Het grootste gedeelte bestond uit de
delicten bedreiging (47%) en eenvoudige mishandeling (41%). Verder waren er 13 zaken
openlijke geweldpleging (5%) en 21 zaken zware mishandeling (8%).18 Zie tabel 3.2.

Tabel 3.2: Categorie delict
Aantal

Percentage

Bédréging
Openlijke ga
Eenvoudige, mishandeling

Zware
Totaal

Achtergrondkenmerken slachtoffers
De grote meerderheid van de zaken betrof zaken met een mannelijk slachtoffer. Dit was in 76%
van de zaken het geval. Mannen zijn hiermee sterk oververtegenwoordigd, in vergelijking met de
Nederlandse bevolking. Deze oververtegenwoordiging is in lijn met ander onderzoek naar dit
type delicten (zie Van Mierlo & Pemberton, 2009).
De gemiddelde leeftijd van de slachtoffers was 36 jaar (SD=12), het jongste slachtoffer was 16
jaar, het oudste slachtoffer 70 jaar. De gemiddelde leeftijd ligt onder de gemiddelde leeftijd in de
Nederlandse bevolking.

Ook dit is gebruikelijk bij onderzoek naar slachtoffers van

geweldsdelicten (zie Van Mierlo & Pemberton; 2009; Lens, Pemberton & Groenhuijsen, 2010).
De slachtoffers zijn overwegend in Nederland geboren. In 92% van de zaken is dit het geval.
Hiermee komt de samenstelling van de categorie slachtoffers goed overeen met die van de
gehele Nederlandse bevolking, hiervan is 91 % in Nederland geboren. Zie tabel 3.3.

1e Van de mishandelingen was er een zaak met letsel. Dit kwam bij de zaken openlijke geweldpleging twee keer voor.

12

Tabel 3.3: Achtergrondkenmerken slachtoffers
Steekproef
0
Geslacht
- vrouw

60

8
Leeft)
226
Geboorteland
Nétlérl'ánd
,r,a207
19
Niet Nederland '

26%

50,5%

36'(12)

16 70

% .^
92

Y6
594, 9%

8%.__.______.

Samenhang slachtoffercategorieën en overige kenmerken
Uit een vergelijking van de achtergrondkenmerken van de verschillende slachtoffercategorieën
blijkt dat de gemiddelde leeftijd van niet-kwalificerende slachtoffers en politie-slachtoffers lager
ligt dan andere kwalificerende slachtoffers. Waar de gemiddelde leeftijd van niet-kwalificerende
slachtoffers 33 jaar is, zijn politie-slachtoffers 34 jaar, maar andere kwalificerende slachtoffers 42
jaar.19
Er bestaat ook een samenhang tussen geslacht en de slachtoffercategorieën. Van de politieslachtoffers is 13% vrouw, van de andere kwalificerende slachtoffers is 26% vrouw en van de
niet-kwalificerende slachtoffers 35%.20

Er is ook een verschil in de afkomst van de

slachtoffercategorieën. Van de politie-slachtoffers is 100% in Nederland geboren, tegen 95% van
de andere kwalificerende slachtoffers en 81 % van de niet-kwalificerende slachtoffers.21
Er

blijkt

ook een sterke samenhang te zijn tussen de delict-categorieën en de

slachtoffercategorie. Tabel 3.4 leert dat 52% van de politie-slachtoffers en 62% van de andere
kwalificerende slachtoffers slachtoffer werd van een bedreiging, tegen 23% van de nietkwalificerende slachtoffers. Bij eenvoudige mishandeling was een tegengesteld patroon waar te
nemen. 33% van de politie-slachtoffers en 33% van de andere kwalificerende slachtoffers was
hiervan slachtoffer geworden, tegen 57% van de niet-kwalificerende slachtoffers.22 Dit resultaat
lijkt samen te hangen met het gegeven dat de toename van de beleidsmatige aandacht bij
kwalificerende slachtoffers betekent dat juist relatief lichtere delicten, gepleegd jegens
kwalificerende slachtoffers, voor de rechter komen, zie paragraaf 1.3.23

'0 Dit is een statistisch significant verschil. De variantieanalyse geeft een waarde van F=15,3 (df=2, p<0,0001
20 Dit is een statistisch significant verschil.Chi-kwadraat= 8,6.df=2,p=0,01.
21 Dit is een statistisch significant verschil. Chi-kwadraat = 16,9, df=2, p<0,001.
22 Dit Is een statistisch significant verschil. Chi-kwadraat= 36,7, df=6, p<0,001.
23 Dit gegeven is ook de verklaring voor het uitblijven van een verhoging van de gemiddelde straf bij de groep kwalificerende
slachtoffers. Zie Van der Aa et al, 2008.

13

Tabel 3.4: Slachtoffercategorie bij delict-categorie
Bedreiging

Openlijke
geweldpleging

Eenvoudige
Mishandeling

Zware
mishandeling

Politië'(n=81)
An%re= wa ificérend (n_101)
Niet-kwalificerend (n=93)

(TCo
Samenvatting
De belangrijkste bevindingen van de analyse van de achtergrondkenmerken zijn de volgende:
-

Het bestand bevatte 81 zaken (30%) met politie-slachtoffers, 101 zaken (37%) met
andere kwalificerende slachtoffers en 93 zaken (34%) met niet-kwalificerende
slachtoffers. De delicten waarvan zij slachtoffer waren geworden waren overwegend
bedreiging (47%) en eenvoudige mishandeling (41 %). Daarnaast kwamen er ook zaken
voor met openlijke geweldpleging (5%) en zware mishandeling (8%).

-

Niet-kwalificerende slachtoffers en politie-slachtoffers waren gemiddeld jonger dan
andere

kwalificerende

slachtoffers.

Het

percentage

vrouwen

was onder niet-

kwalificerende slachtoffers het hoogst, gevolgd door andere kwalificerende slachtoffers
en politieslachtoffers. De zaken met niet-kwalificerende slachtoffers betroffen significant
vaker niet-Nederlandse slachtoffers.
-

De verdeling over delicten was bij kwalificerende slachtoffers anders dan bij nietkwalificerende slachtoffers.

Bij

kwalificerende slachtoffers kwamen relatief

meer

bedreigingen en relatief minder zaken met mishandeling voor.

3.3 De eis van de Officier van Justitie

In 94 van de onderzochte zaken (34% van het totaal) werd een (voorwaardelijke en/of
onvoorwaardelijke) vrijheidsstraf geëist. De gemiddelde eis in deze zaken was 69 dagen. In 93
zaken (33%) werd een geldboete geëist, het gemiddelde hiervan was 467 euro, en in 114 zaken
(41 %) werd een taakstraf geëist met een gemiddelde duur van 68 uur. Zie tabel 3.5.
In 10% (n=27) van de zaken werd een combinatie van straffen geëist. In 25 van deze zaken
werd naast een vrijheidsstraf ook een geldboete of een taakstraf geëist. In twee zaken werd een
combinatie van een geldboete en een taakstraf geëist.

14

Tabel 3.5 Eis per strafmodaliteit: onvoorwaardelijk en/of voorwaardelijk
Strafmodaliteit
'Vrijheidsstraf in-dagen

a

Minimum

Maximum

Gemiddelde

.tom
In 97 zaken (35% van het totaal) was een deel van de strafeis voorwaardelijk.24 Tabel„3,.6 geeft
de resultaten van het onvoorwaardelijke deel van de straf per strafmodaliteit. Het gerríiddelde
onvoorwaardelijke gedeelte van de vrijheidsstraffen was 51 dagen, bij de geldboetes was dit
gemiddelde 390 euro en bij de taakstraffen 60 uur.

Tabel 3.6: Onvoorwaardelijk deel eis per strafmodaliteit25
Strafmodaliteit

a

;Vrijheidsstraf in dagen

94

Taakstraf in uren

114

Minimum

Maximum

Gemiddelde

wij

0

Eis in strafpunten
Om de verschillende modaliteiten met elkaar te kunnen vergelijken zijn de eisen omgerekend
naar strafpunten.26 De advieseis uit het Beslissing Ondersteunend Systeem (BOS) van het
Openbaar Ministerie is ook op deze systematiek gebaseerd 27 De omrekening maakt het
mogelijk om per zaak een totale eis vast te kunnen stellen. In verschillende zaken had de officier
naast de vrijheidsstraf ook een taakstraf of een geldboete geëist. Voor elke dag vrijheidsstraf
wordt één strafpunt gerekend. Dit is ook het equivalent van 2 uur taakstraf of een geldboete-van
29 euro.
In tabel 3.7 is de totale eis in strafpunten weergegeven. De gemiddelde eis was 43 strafpunten
(omgerekend 43 dagen vrijheidsstraf, 86 uur taakstraf of een geldboete van 1250 euro). De
maximale eis was 850 strafpunten, ofwel een celstraf van 28 maanden. Het gemiddelde wordt
sterk beïnvloed door drie relatief zware strafeisen (twee vrijheidsstraffen van 24 maanden en één
van 28 maanden). Verwijderen we deze drie 'uitbijters', dan is het gemiddelde van de overige
zaken 35 strafpunten.
Het gaat hiermee om relatief lichte delicten. Veel zaken zouden qua strafpunten ook met een
geldtransactie afgedaan kunnen worden. De adviesgrens hiervoor in BOS ligt immers bij de 30
strafpunten. 28

24 In een aantal van deze zaken werd de gehele straf voorwaardelijk geëist. Hier is het onvoorwaardelijke deel dus gelijk aan
nul. In andere zaken werd er naast een voorwaardelijke straf ook een onvoorwaardelijke straf geëist.
25 Voor elk strafsoort (taakstraf/ geldboete/ vrijheidsstraf) zijn alle zaken waar de desbetreffende strafsoort geëist is. In een
aantal zaken Is de desbetreffende strafsoort in zijn geheel voorwaardelijk geëist. Vandaar dat het minimum bij de verschillende
strafsoorten steeds nul is.
26 Zie ook van der Aa et al (2008).
27 Zie voor een beschrijving van de wijze waarop BOS tot zijn advies komt
htt /www.om.nllorcianisatie/beleidsregels/bps
laris/ en Van der Aa et al. 2010.
Zie: Aanwijzing Kader voor Strafvordering. Staatscourant 2011, nr. 22989.

15

Tabel 3.7: Totale eis in strafpunten
Minimum
Totale eis in strafpunten

Maximum 1 Gemiddelde

275

850

SD.

43

87

In tabel 3.8 zijn de gemiddeldes per slachtoffercategorie uitgewerkt. Hieruit blijkt dat bij een zaak
met een politiefunctionaris een straf van gemiddeld 60 strafpunten werd geëist, bij een zaak met
een ander kwalificerend slachtoffer 37 strafpunten en bij een zaak met een niet-kwalificerend
slachtoffer 36 strafpunten. Op het oog lijkt er tussen de zaken met politie-slachtoffers en de
andere zaken een verschil te bestaan, maar een variantie-analyse wijst anders uit. Er is geen
statistisch significant verschil tussen de groepen.29 Het verschil tussen de groepen houdt
namelijk ook weer verband met de drie uitbijters. Hiervan waren er twee in de politiecategorie te
vinden en één in de anders-kwalificerende groep. Zonder uitbijters zijn de gemiddelden voor de
politiecategorie en de anders-kwalificerende slachtoffers 42, respectievelijk, 30 strafpunten.

Tabel 3.8: Totale eis in strafpunten: per slachtoffercategorie
Minimum

Maximum

Gemiddelde

ma

Ook het onvoorwaardelijke deel van de eis is uitgedrukt in strafpunten. Gemiddeld werd per zaak
34 strafpunt onvoorwaardelijk geëist. Dat betekent dat van de totale eis 79% onvoorwaardelijk
gevorderd wordt. Zie tabel 3.9. Ook bij het onvoorwaardelijke deel van de geëiste straf was er
geen verband met slachtoffercategorie.30

Tabel 3.9 Onvoorwaardelijk deel eis
Minimum
in strafpunten

275

Als percentage ge éle eis

2

Maximum

Gemiddelde

!,•

Strafmodaliteit per slachtoffercategorie
Uit tabel 3.10 blijkt dat er per slachtoffercategorie andere keuzes voor een modaliteit worden
gemaakt. In zaken met niet-kwalificerende slachtoffers wordt in bijna de helft van de zaken een
geldboete geëist. Bij andere kwalificerende slachtoffers is dat gedeelte minder dan drie tiende
(29%), terwijl het bij de zaken met politiemedewerkers nog geen vijfde is (19%) is. In zaken met
kwalificerende slachtoffers wordt vaker een vrijheidsstraf geëist. Dit gebeurt in 47% van de zaken
met een politiemedewerker en 35% van de zaken met een andere functionaris, tegen 23% van

29 Uit de variantieanalyse bleek F=2,11 (df=2, p=niet significant).
30 Geen significante samenhang: F=2,3 (df=2, p=niet significant).

16

de zaken met een niet-kwalificerend slachtoffer.31

Tabel 3.10: Strafmodaliteit per slachtoffercategorie
Taakstraf
(n=95)

Geldboete
(n=86)

Vrijheidsstraf`
(n=94)

Politie
nders kwalifice
sst+ r.i .
^ .L._,.
Niet-kwalificerend
%

•, ^^a ^;^35°0
^TjQfa31^-^z} _^
.^ ^ s*''34%
31
^^
____ s^
Zaken waarin een vrijheidsstraf en een van de andere modaliteiten werd geëist zijn ook onder deze categorie geschaard.
^pR

Vergelijking advies BOS en strafpunten eis

Een deel van de dossiers (n=164) bevatte ook het strafpuntenadvies gegenereerd door het
Beslissing Ondersteuning Systeem (BOS).32 Dat levert de mogelijkheid op om het advies te
vergelijken met de daadwerkelijk door de officier gevorderde eis. Het blijkt dat het BOS-advies in
deze zaken (gemiddeld 35 punten) hoger ligt dat de door de Officier gevorderde eis (gemiddeld
22 punten).33

Tabel 3.11: Vergelijking advies BOS en aantal strafpunten eis
Minimum

POS-advies

Maximum

Gemiddelde ISD.

164'

Interessant is verder dat het verschil tussen het advies en de eis in strafpunten samenhangt met
de slachtoffercategorie. Waar bij de- kwalificerende slachtoffers (politie en andere kwalificerende
slachtoffers) het BOS-advies gemiddeld ongeveer 20 punten hoger ligt dan de daadwerkelijk
gevorderde eis, is het verschil bij niet-kwalificerende slachtoffers slechts 1 punt. 34 Zie tabe13.12.
We komen op het belang van deze bevinding in paragraaf 3.6 terug, wanneer we de vergelijking
met het eerdere onderzoek van Lodewijks et al (2010) maken.

31 De samenhang is statistisch significant, chi-kwadraat = 17,9 (df=4, p<0,01). Nadere analyse, hier niet gerapporteerd, leert
dat de samenhang tussen strafmodaliteit en slachtoffercategorle niet verklaard kan worden uit de samenhang tussen
slachtoffercategorle en delictcategorie. Het blijkt dat gecorrigeerd voor slachtoffercategorle er geen verband bestand tussen
delictcategorie en strafmodaliteit.
32 Het BOS-advies wordt in de meeste zaken geraadpleegd, alhoewel dat niet zegt dat het ook gevolgd wordt.
33 Dit is een significant verschil: t= 6,5,df=163, p<0,001. Van de onderzochte dossiers was In 55% van de gevallen het verschil
tussen het BOS-advies en de daadwerkelijk gevorderde eis meer dan 10 punten. Opvallend is verder ten eerste dat het BOSadvies en de daadwerkelijk gevorderde eis niet significant samenhangen„r=0,12,p=n.s.. Ten tweede merken we op dat de
dossiers met BOS-advies gemiddeld een significant lagere strafeis bevatten dan de zaken zonder BOS-advies, t=7,2, df=270.
34 Dit is een statistisch significant verschil. De interactie tussen het verschil tussen BOS-advies en eis enerzijds en
slachtoffercategorle anderzijds heeft een waarde van F=18,4, df=2,p--0,001.

17

Tabel 3.12 Vergelijking advies BOS en aantal strafpunten eis per slachtoffercategorie
BOS-advies

Strafpunten eis

Verschil

Samenvatting
De belangrijkste resultaten van deze paragraaf zijn de volgende:
-

In 95 zaken werd een vrijheidsstraf geëist, in 114 zaken een taakstraf en in 93 zaken een
geldboete. De gemiddelde eis was 43 strafpunten, met een maximum van 850. Het
onvoorwaardelijk gedeelte van deze eis was 34 strafpunten, ofwel 79% van de gehele
eis. Drie uitbijters oefenden een sterke invloed uit op het gemiddelde: zonder uitbijters
was de gehele eis gemiddeld 35 strafpunten.

-

Er was geen verband tussen de hoogte van de eis en de slachtoffercategorieën. Er was
wel een verschil in gekozen modaliteiten. Bij niet-kwalificerende slachtoffers kwamen
geldboetes beduidend vaker en vrijheidsstraffen minder vaak voor dan bij kwalificerende
slachtoffers.

-

Een deel van de dossiers bevatte ook het door BOS gegeven advies in de
desbetreffende zaak. Een vergelijking met de door de Officier van Justitie geëiste straf
leerde dat het BOS-advies significant hoger was dan het aantal strafpunten van de
daadwerkelijke eis: gemiddeld 35 om 22 strafpunten. Hierbij is interessant dat waar het
BOS-advies in zaken met kwalificerende slachtoffers bijna het dubbele is van de eis,
advies en eis bij niet-kwalificerende slachtoffers nagenoeg overeenkomen. Het verschil
bij kwalificerende slachtoffers was gemiddeld ongeveer 20 punten, terwijl het BOS-advies
in zaken met niet-kwalificerende slachtoffers slechts 1 punt hoger was dan het aantal
gevorderde strafpunten.

3.4 Het vonnis

In 89 zaken werd een vrijheidsstraf opgelegd. De gemiddelde straf was 56 dagen. In 109 zaken
werd een taakstraf opgelegd, gemiddeld 73 uur en in 97 zaken een geldboete, met een
gemiddelde van 427 euro. Zie tabel 3.13. In 24 zaken legde de rechter een combinatie van
verschillende strafmodaliteiten op.

18

Tabel 3.13: Vonnis per strafmodaliteit (inclusief voorwaardelijk deel)
Minimum

Strafmodaliteit
Vrijheidsstraf in dagen

89

3

Maximum
730

Gemiddelde

G}eldb- e n ëu
;Taakstraf in uren

73

X37

In 106 (38% van de totale steekproef) zaken werd een deel van de straf voores ardelijk
opgelegd. De gemiddelde omvang van de onvoorwaardelijke vrijheidsstraf was 38 dagen, de
gemiddelde onvoorwaardelijke omvang van de geldboetes was 343 euro en de gemiddelde
omvang van de onvoorwaardelijke taakstraf was 53 uur.35 Zie tabel 3.14.

iV

Tabel 3.14: Onvoorwaardelijk gedeelte vonnis per strafmodaliteit
Strafmodaliteit

Minimum

Vrijheidsstraf in dagen

89

Taakstraf in uren

109

Maximum

Gemiddelde

730

0

180

Net als bij de eis is het vonnis omgerekend naar strafpunten. De gemiddelde straf was 29
strafpunten. De maximale straf was 730 strafpunten, dat is omgerekend een gevangenisstraf van
twee jaar. Zie tabel 3.15. Het gemiddeld aantal strafpunten wordt weer mede bepaald door de
uitbijters. Zonder de drie zaken met sterk afwijkende strafeisen (zie paragraaf 3.3) bedraagt het
gemiddelde aantal strafpunten 30.

Tabel 3.15: Hoogte vonnis in strafpunten
Minimum

Vonnis in strafpunten

275

Maximum

730

Gemiddelde 1
36

SD.

Het totaal aantal strafpunten per zaak is bekeken per slachtoffercategorie. De variantie-analyse
levert een significant verschil op tussen de categorieën-36 Echter, wanneer we de drie uitbijters
buiten de analyse laten blijkt dat ook in het vonnis geen significant verschil bestaat tussen de
categorieën.37 De gemiddelde straf in een zaak met een politieagent was dan 36 strafpunten, bij
andere kwalificerende slachtoffers 26 strafpunten en bij niet-kwalificerende slachtoffers 31
strafpunten. Zie tabel 3.16.

35 De tabel bevat alle steeds alle zaken waarin een strafmodaliteit wordt opgelegd. In sommige gevallen wordt de gehele straf
voorwaardelijk opgelegd. Het onvoorwaardelijke deel is dan gelijk aan nul.
36 Het gemiddelde in de politie-categorie was 50, in de anders-kwalificerende categorie 28 en bij de niet-kwalificerende
slachtoffers 30, F=3,3, df=2,p<0,05.
37 F= 1,9 (df=2, p=niet significant).

19

Tabel 3.16: Vonnis in strafpunten per slachtoffercategorie (zonder uitbijters)
Minimum

Maximum

Gemiddelde

ma

Het onvoorwaardelijke gedeelte van het vonnis is ook omgerekend naar strafpunten. Het
gemiddelde onvoorwaardelijke gedeelte was 27 strafpunten. Van het gehele vonnis was het
onvoorwaardelijke deel iets minder dan drie kwart van het vonnis, gemiddeld 73%.38 Zie tabel
3.17. Bij het onvoorwaardelijke deel was er, na verwijdering van de uitbijters, ook geen verband
tussen het aantal strafpunten en de slachtoffercategorie.39

Tabel 3.17: Onvoorwaardelijk gedeelte vonnis
Minimum

Maximum

Gemiddelde

la

Strafmodaliteit per slachtoffercategorie
Net als bij de eis is er een verband tussen de strafmodaliteit van het vonnis en de
slachtoffercategorie. In 46% van de zaken met niet-kwalificerende slachtoffers werd alleen een
geldboete gevonnist, terwijl dit bij de andere kwalificerende slachtoffers 33% en bij de politie
zelfs 20% was. Omgekeerd werd in 47% van de zaken met politiemedewerkers en 29% van de
andere kwalificerende slachtoffers een vrijheidsstraf gegeven, tegen 20% voor de nietkwalificerende slachtoffers. 40 Zie tabel 3.18.

Tabel 3.18: Strafmodaliteit per slachtoffercategorie
Geldboete
(n=90)

Taakstraf

(n=92)

Vrijheidsstraf

i

(n=89)*

Politie
A7n s

33%

47%

;Niet-kwalificerend

30%

200%

Toaá
Zaken

en een van de andere modaliteiten werd geëist zijn ook onder deze categorie geschaard.

Samenvatting
De belangrijkste resultaten van deze paragraaf zijn de volgende:
-

In 89 zaken werd een vrijheidsstraf opgelegd, in 97 zaken een taakstraf en in 109 zaken
een geldboete. Het gemiddelde vonnis was 36 strafpunten. Dit gemiddelde wordt, net als

38 62% van de vonnissen kenden geen voorwaardelijk deel van de straf, hier was het onvoorwaardelijk deel dus 100%.
u F=2,4 (df=2, p=niet significant).
°p Dit verband is statistisch significant, chi-kwadraat is 16,7 (df=4, p<0.01).

20

de gemiddelde eis, beïnvloed door een drietal uitbijters. Zonder deze uitbijté'r is het
gemiddelde 30 strafpunten. Het gemiddelde onvoorwaardelijke gedeelte van F $ vonnis

was 27 strafpunten, ofwel 73%.
Net als bij de eis was er geen verschil in de hoogte van de straf per slachtoffercategorie,
maar wel een verschil in modaliteiten. Bij politie-slachtoffers wordt beduidend vg er een
vrijheidsstraf opgelegd dan in zaken met niet-kwalificerende slachtoffèrs terwijl
,

geldboetes vaker voorkomen in zaken met niet-kwalificerende slachtoffers.
3.5 Het vonnis versus de eis

Het vonnis is in strafpunten gemiddeld iets lager dan de eis. Het vonnis is gemiddeld 9,;3/0 lager
dan de eis in dezelfde zaak.41 Zie tabel 3.19.

Tabel 3.19: Het vonnis als percentage van de eis.
Minimum

[Vonnis aIs percentage eis

275

Maximum 1

Gemiddelde

286 %

90,7%

33°10^

In een meerderheid, 59% van de zaken, kwamen het vonnis en de eis in strafpunten precies
overeen. In 8% was het vonnis hoger dan de eis. In 6% van de zaken was het vonnis minder dan
25% lager dan de eis en in 27% van de zaken was het vonnis meer dan 25% lager dan de eis.
Er was geen significant verschil tussen de verschillende slachtoffercategorieën. Zie tabel 3.20.

Tabel 3.20: Het vonnis als percentage van de eis, in categorieën uitgesplitst
% totaal

% Politie

%Anders kwal.

%Niet-kwal.

De centrale vraag van het onderzoek is in hoeverre het verschil tussen eis en vonnis in zaken
met niet-kwalificerende slachtoffers afwijkt van het verschil tussen eis en vonnis in zaken met
kwalificerende slachtoffers. Om hierin in inzicht te verkrijgen is er een zogenaamde mixed design
ANOVA uitgevoerd. Deze analyse levert drie typen informatie op:
41

De verschillende groepen (politie, andere kwalificerende slachtoffers en niet-

Per zaak is het vonnis als percentage van de eis bepaald. Vervolgens is van deze percentages het gemiddelde berekend.
Let wel: dat is dus wat anders dan het gemiddelde vonnis als percentage van de gemiddelde eis. Het gemiddelde vonnis was
29 strafpunten, de gemiddelde eis 33, wat betekent dat het verschil tussen de gemiddeldes 12% Is.

21

kwalificerende slachtoffers) worden met elkaar vergeleken. Er is al vastgesteld dat de
gemiddelde scores tussen groepen niet van elkaar verschillen op de voormeting (de eis)
en de nameting (het vonnis). Dit wordt ook wel het 'between subjects main effect'
genoemd.
De scores op de eis en het vonnis zijn met elkaar vergeleken en bezien is of deze
significant van elkaar verschillen. Dit wordt ook wel het 'within subjects main effect'
genoemd.
Het meest wezenlijk voor het onderhavige onderzoek is dat de analyse interactie-effecten
opspoort. Het gaat hier om de interactie tussen het verschil in eis en vonnis in de
groepen (zie hierboven). Bij een significant interactie-effect wijken de verschillen tussen
de eis en het vonnis per groep van elkaar af.

Er was al eerder vastgesteld dat er geen hoofdeffect is van de slachtoffercategorie, na
verwijdering van een drietal uitbijters. De eisen in zaken met politiemedewerkers, andere
kwalificerende slachtoffers en niet-kwalificerende slachtoffers wijken niet significant van elkaar
af. En dat geldt ook voor de vonnissen. Er is wel een significant verschil tussen het gemiddelde
vonnis en de gemiddelde eis.42 Het vonnis is lager dan de eis.
Een interactie-effect is er echter niet.43 Het vonnis van de rechter wijkt niet significant meer of
minder af van de eis in zaken met niet-kwalificerende slachtoffers, vergeleken met wel
kwalificerende slachtoffers. Dit betekent tevens dat het vonnis van de rechter geen correctie
inhoudt op de bedoelde effecten van de (Polaris-)richtlijnen voor strafvordering van het
Openbaar Ministerie.
Tabel 3.21: Vergelijking gemiddelde eis met gemiddeld vonnis per slachtoffercategorie (in
strafpunten)44
Eis

Vonnis

Verschil

Politie

Niet-kwalificerend
Ook de modaliteiten van eis en vonnis wijken nauwelijks van elkaar af. Als er enkel een
geldboete is geëist, wordt in 94% van de gevallen een geldboete gevonnist. Als er een taakstraf
is geëist wordt dit in 88% van de zaken gevonnist. Bij een vrijheidsstraf is het vergelijkbare
percentage 82%. Zie tabel 3.21. De samenhang tussen de modaliteit van de eis en het vonnis is
zeer sterk.45

02F=23,3, (df=1, p<0,001).
43 F=0,24, (df=2, p=niet significant).
" In deze tabel zijn de uitbijters weggelaten.
's Kendali's tau =0,81, p<0,001. De zeer sterke samenhang betekent tevens dat er geen invloed is van slachtoffercategorie.
Een ordinale regressieanalyse van vonnis op eis, gecontroleerd voor slachtoffercategorie wijst uit dat de slachtoffercategone
niet significant bijdraagt aan het bepalen van de modaliteit van het vonnis. Verder bleek in nagenoeg geen van de dossiers een

22

Tabel 3.22: Samenhang tussen modaliteit eis en vonnis
Geldboete
vonnis

Totaal N

(Geldboete eis
T ák afeis;
Vrijheidsstraf eis
Samenvatting

De belangrijkste resultaten van deze paragraaf zijn de volgende:
Het vonnis is gemiddeld iets lager -9,3%- dan de eis. In 59% van de zakerikwamen
vonnis en eis precies overeen en in 8% was het vonnis hoger. In 8% van de zaken was
het vonnis minder dan 25% lager en in 27% meer dan 25% lager. Er is hierbij geen
verband met de slachtoffercategorieën.
Het vonnis van de rechter wijkt in zaken met kwalificerende slachtoffers niet significant
meer af van de eis dan in zaken met niet-kwalificerende slachtoffers. De verhouding
tussen vonnis en eis in zaken met kwalificerende slachtoffers komt overeen met dezelfde
verhouding in zaken zonder kwalificerende slachtoffers.
Modaliteiten van eis en vonnis wijken nauwelijks van elkaar af. De samenhang tussen
modaliteit van eis en vonnis is zeer sterk.

3.6 De resultaten vergeleken met Lodewijks et al (2010)

Het huidige onderzoek was een replicatie van de studie van Lodewijks et al (2010). De
bevindingen van deze studie worden in het huidige onderzoek bevestigd.

Kenmerken steekproef
De achtergrondkenmerken van de slachtoffers in beide studies kwamen in grote lijnen overeen.
Zo was bij Lodewijks et al (2010) was 75% man en de gemiddelde leeftijd 38, terwijl in de huidige
studie 74% man was en de gemiddelde leeftijd 36. Ook in de samenhang tussen met
slachtoffercategorieën waren sterke overeenkomsten waarneembaar. Politie-slachtoffers hebben
vaker een Nederlandse achtergrond, en anders-kwalificerende slachtoffers zijn gemiddeld ouder.
Ook het gegeven dat bedreiging bij de onderzochte groep kwalificerende slachtoffers vaker
voorkomt dan bij niet-kwalificerende slachtoffers komt uit beide studies naar voren.

De eis van de officier van justitie

motivatie van de rechter terug te vinden, waarin deze verwees naar het kwalificerende karakter van het slachtoffer, wat ook
weer samenhangt met de overeenkomst tussen eis en vonnis. Het opnemen van een motivatie is vooral van belang in zaken
waarin er wel (sterk) wordt afgeweken.

23

Ook de eis van de officier van justitie kwam in beide studies sterk overeen. De gemiddelde eis in
strafpunten in de studie van Lodewijks et al (2010) was 33, terwijl het in het huidige onderzoek na verwijdering van een drietal uitbijters - 35 bedroeg.46 Ook de vergelijking per
slachtoffercategorie leverde geen veranderingen op. De gemiddeldes bij de politie-slachtoffers
waren 35 respectievelijk 41, bij anders-kwalificerende slachtoffers 32 respectievelijk 30 en bij
niet-kwalificerende slachtoffers 33 respectievelijk 36. Zie tabel 3.23.

Tabel 3.23: Vergelijking eis in strafpunten met Lodewijks et al (201 0)47
2010

Huidig

Uit de resultaten van beide studies bleek een verschil in gekozen modaliteiten. Bij nietkwalificerende slachtoffers kwamen geldboetes beduidend vaker en vrijheidsstraffen minder
vaak voor dan bij kwalificerende slachtoffers.
Een interessante bevinding uit het huidige onderzoek betrof de vergelijking van het BOS-advies
met de daadwerkelijk geëiste straf. Het advies bleek gemiddeld significant (13 punten) hoger te
zijn dan de eis. Dit was bij kwalificerende slachtoffers ongeveer 20 punten, terwijl het BOSadvies in zaken met niet-kwalificerende slachtoffers slechts 1 punt hoger lag dan het aantal
gevorderde strafpunten.
Lodewijks et al (2010) rapporteren deze vergelijking niet, maar de analyse is met behulp van hun
data eveneens uit te voeren. In de data van Lodewijks et al (2010) is het BOS-advies niet
significant hoger dan de eis (een verschil van 2,9 punten), en er is ook geen verband met de
slachtoffercategorie, zie tabel 3.24.48
Vanwege de kleine aantallen in het onderzoek van Lodewijks et al moeten de resultaten met
voorzichtigheid worden geïnterpreteerd en is nader onderzoek met een grotere steekproef
wenselijk, maar deze resultaten indiceren dat de Officier van Justitie in zaken met kwalificerende
slachtoffers in het huidige onderzoek -anders dan in de studie van Lodewijks et al (2010) - een
beduidend lagere straf eist dan BOS adviseert.

48 We merken hierbij op dat de waarde van een sanctiepunt ten tijde van het onderzoek van Lodewijks et al, nog 1 dag
vrijheidsstraf, 2 uur taakstraf en 25 euro was. In het huidige onderzoek is dat 1 dag vrijheidsstraf, 2 uur taakstraf en 29 euro.
Een straf van 10 sanctiepunten zou dus in het onderzoek van Lodewijks et al gelijk staan aan een geldboete van 250 euro en in
het huidige onderzoek aan 290 euro.
47 Bij de resultaten van het huidige onderzoek zijn de uitbijters weggelaten.
ea Er is geen significant verschil tussen de verschilscores, (F=2,0, df=2, p=ns.)

24

t^o
Tabel 3.24 Vergelijking BOS-advies met daadwerkelijk geëiste straf
2010

,Politie
2ders::kwali teerend
Niet-kwalificerend
^Totaal

13
17
55

r)

Huidig
Verschil
BOS- N
strafpunten
2,3
29

VerschiKK BOS-f,"
strafpunten
19

-2,2

60

1

164

13

,

.n

Het vonnis
De resultaten van het huidige onderzoek bevestigen dat in zaken met politie-slachtoffers vaker
vrijheidsstraffen worden geëist dan in zaken met niet-kwalificerende slachtoffers. Dat bleek ook
al uit de studie van Lodewijks et al (2010).
Net als de gemiddelde eis verschilde het gemiddelde vonnis tussen de studies niet of nauwelijks.
Zonder uitbijters was het gemiddelde aantal strafpunten van het vonnis in de huidige studie 30,
tegen

29 bij Lodewijks et al (2010), terwijl er ook geen verband was met de

slachtoffercategorieën. Zie tabel 3.25.

Tabel 3.25: Vergelijking vonnis in strafpunten met Lodewijks et al (201 0)49
2010

Huidig

N
79

Gemiddelde

!Politie

30

'Niet-kwalificerend

29
27
274

Totaal

r

29

93

31

272

'30

Het vonnis versus de eis
De vergelijking tussen vonnis en eis levert in beide studies nagenoeg dezelfde resultaten op. De
modaliteiten van eis en vonnis komen zeer sterk met elkaar overeen.
Het vonnis is gemiddeld iets lager dan de eis (6,3% lager in de studie van Lodewijks et al (2010)
en 9,3% lager in het huidige onderzoek), waarbij er geen samenhang is met slachtoffercategorie.
Het verschil tussen eis en vonnis was bij de geweld tegen de politie in de huidige studie 4,7
strafpunten, bij Lodewijks et al (2010) 4,3. Bij de anders-kwalificerende slachtoffers leverde
dezelfde vergelijking verschillen van 3,7, respectievelijk 2,2 strafpunten en bij de nietkwalificerende slachtoffers 5,1 respectievelijk 6,0. strafpunten. Zie tabel 3,26. Het vonnis van de
rechter

betekent

geen

additionele

correctie

op

de

strafvorderingsrichtlijnen.

49 Wederom zijn bij de resultaten van het huidige onderzoek de uitbijters weggelaten.

25

bedoelde

effecten

van

de

Tabel 3.26 Vergelijking verschillen tussen eis en vonnis in strafpunten met Lodewijks et al (2010)
2010

Huidig
Verschil Eisvonnis

Verschil Eisvonnis

4. Conclusie

In de conclusie van dit rapport keren we terug naar de vier hoofdvragen van het
Tezamen geven deze vragen antwoord op de probleemstelling van het onderzoek:

In hoeverre volgen rechters in geweldsdelicten met slachtoffers met bijzondere kwalihc e de eis
95
van het OM en in hoeverre is dat bij geweldsdelicten met andere slachtoffers het geval en wat
betekent dit voor de impact van de strafvorderingsrichtlijn kwalificerende slachtoffers?

1.

In hoeverre volgen rechters in bewezen verklaarde geweldszaken met als slachtoffer een
politiefunctionaris, 'andere' functionarissen en slachtoffers zonder bijzonder kwalificerende
slachtoffers de eis van het OM?

Het onderzoek bevestigt de bevinding van Lodewijks et al (2010) dat de eis van de Officier van
Justitie en het vonnis van de rechter gemiddeld niet veel van elkaar afwijken. Het vonnis is
gemiddeld 90,7% van de eis. In 59% van de zaken komen eis en vonnis in strafpunten precies
overeen. De rechter volgt niet alleen de officier in de hoogte van zijn eis, maar ook in de gekozen
modaliteit. Er is een sterke samenhang tussen de modaliteiten van de eis en het vonnis.

2.

Hoe vaak wijken ze bij deze drie groepen daarvan af en in welke mate (in termen van soort
straf en strafpunten)?

De overeenkomsten tussen eis en vonnis zijn bij niet-kwalificerende slachtoffers hetzelfde als bij
kwalificerende slachtoffers. Hierin bevestigt het huidige onderzoek de studie van Van der Aa et
al (2008) en Lodewijks et al (2010). Het vonnis van de rechter volgt de eis van de officier voor
deze groepen in gelijke mate.
Dit geldt ook voor de modaliteit van het vonnis. Deze hangt sterk samen met de eis van de
officier, zoals dat in de studie van Lodewijks et al (2010) ook al het geval was. De modaliteit van
de eis (en dus het vonnis) in zaken met niet-kwalificerende slachtoffers wijkt af van de zaken met
politiemedewerkers en andere kwalificerende slachtoffers. Bij niet-kwalificerende slachtoffers
kwamen geldboetes beduidend vaker en vrijheidsstraffen beduidend minder vaak voor dan bij
kwalificerende slachtoffers. In zaken van gelijke zwaarte in strafpunten wordt bij kwalificerende
slachtoffers een zwaardere strafmodaliteit opgelegd. Dat is opmerkelijk, omdat de zaken met
kwalificerende slachtoffers, juist vanwege de strafverzwarende werking van de richtlijn, relatief
lichtere delicten betreffen.

27

3. Wat betekenen de resultaten van de eerste twee onderzoeksvragen voor de impact van de
strafvorderingsrichtlijn?

De voornaamste conclusie voor de strafvorderingsrichtlijn is dat het vonnis van de rechter de
impact hiervan niet versterkt of verzwakt. De rechter volgt de officier in zijn eis, of dat nu zaken
met of zonder kwalificerende slachtoffers betreft. Verder blijkt de richtlijn ook de modaliteit te
beïnvloeden.

Zaken

met kwalificerende slachtoffers bevatten relatief lichtere delicten.

Tegelijkertijd wordt bij een gelijk aantal strafpunten in zaken met kwalificerende slachtoffers een
relatief zwaardere strafmodaliteit geëist en gevonnist dan in zaken met niet-kwalificerend
slachtoffer.

4.

In hoeverre wijken de resultaten af van het onderzoek van Lodewijks et al. (2010), waarvan
het een replicatie is? En wat zegt dit over de effecten van de strafverzwaring van 150% naar
200% in de strafvorderingsrichtlijn voor de straftoemeting?

De resultaten van dit onderzoek bevestigen de studie van Lodewijks et al (2010). De gemiddelde
hoogte van de eisen en de vonnissen komt in het huidige onderzoek overeen met de eerdere
bevindingen en dat geldt ook voor het ontbreken van een relatie tussen de hoogte van eis en
vonnis met de slachtoffercategorie. Het onderzoek bevestigt verder dat het vonnis van de rechter
geen additionele correctie vormt op de strafverhogende werking van de richtlijn. Dit geldt in het
huidige onderzoek -dus na de verdere strafverzwaring -even zeer als in de studie van Lodewijks
et al (2010). Op basis van de resultaten van dit onderzoek lijkt de strafverzwaring geen invloed te
hebben gehad op de mate waarin het vonnis van de rechter de eis van de officier volgt.
Er is echter wel één voorbehoud te maken op deze conclusie. In een gedeelte van de
onderzochte dossiers was het door BOS gegeven advies terug te vinden. Dit maakte een
vergelijking mogelijk tussen het BOS-advies en de eis van de Officier van Justitie. Uit deze
analyse blijkt dat deze in zaken met kwalificerende slachtoffers een beduidende lager straf eist
dan het BOS-advies, een verschil van ongeveer 20 sanctiepunten. Dit verschil was niet zichtbaar
bij niet-kwalificerende slachtoffers: hier verschilde het BOS-advies gemiddeld maar één punt dan
de eis van de officier. Een heranalyse van de data van Lodewijks et al (2010) leverde geen
vergelijkbaar resultaat op. Hier bleek voor geen van de categorieën een significant verschil
tussen BOS-advies en eis te bestaan.
Deze resultaten impliceren dat de eis van de officier de met de aanpassing van de richtlijn
beoogde strafverzwaring in zaken met kwalificerende slachtoffers dempt. Het feit dat de rechter
in zijn vonnis de eis van de officier volgt moet in dit licht worden beschouwd. Vanwege de relatief
kleine aantallen in de studie van Lodewijks et al (2010) is voorzichtigheid met de interpretatie
van deze bevinding echter wel geboden.
De vraag waarom deze demping plaatsvindt is niet te beantwoorden met dit onderzoek. Mogelijk

28

speelt een rol dat door de verhoging van 150% naar 200% in zaken met kwalificerende
slachtoffers het BOS-advies in deze zaken te veel uit de pas is gaan lopen met wat e1 officier
zelf billijk vindt. Een andere verklaring ligt in het gegeven dat de officier bij het bepalen\ian zijn
eis rekening houdt met het mogelijke vonnis van de rechter. In zaken met kwalificerende
slachtoffers komt de verhoging van de eis in de strafvorderingsrichtlijnen niet overee Nmet de
verhoging van de strafmaat die in de oriëntatiepunten van het LOVS tot uitdrukking komt, wat
verklaard kan worden uit het feit dat de oriëntatiepunten zijn gebaseerd op de straffen die
rechters voor vergelijkbare gevallen in het (recente) verleden hebben opgelegd. In de
oriëntatiepunten gaat het om een verhoging van 33% tot 100% in plaats van 200%. Indien de
officier dit meeweegt zal hij van het BOS-advies afwijken. Nader onderzoek zal moetenjtwijzen
of en welke van deze verklaringen een rol spelen.

29

5. Literatuur
Aquino, K. & Thau S.(2009). Workplace victimisation. Aggression from the targets perspective.
Annual Review of Psychology, 60, 717-741.

Lens, K.M.E., Pemberton, A. & Groenhuijsen, M.S. (2010). Evaluatie spreekrecht voor
slachtoffers. Tilburg: Intervict.

Lodewijks,I.A.J., Laxminarayan,M.S.,Van der Aa,S.& Pemberton, A. (2010). Straftoemeting bij
geweld tegen kwalificerende slachtoffers. Tilburg: Intervict.

Middelhoven, L.K. & Driessen, F.M.H.M. (2001). Geweld tegen werknemers in de (semi-)
openbare ruimte. Utrecht: Bureau Driessen.

Sikkema, C.Y. et al (2007). Ongewenst gedrag besproken. Amsterdam: DSP-groep.

Van der Aa, S., Van der Vorm, B., Pemberton, A., Van Kesteren, J.N., Letschert., R.M. (2008).
Evaluatie strafvorderingsrichtljn kwalificerende slachtoffers. Tilburg: Intervict.

Van der Vorm, B., Van der Aa, S. & Pemberton, A. (2010). Strafeisverhoging bij geweld tegen
kwalificerende slachtoffers. Op naar een gekwalificeerd delict voor kwalificerende slachtoffers?
Delikt en Delinkwent, 40 (1), 15-37.

Van Mierlo, F. & Pemberton, A. (2009). Van tevredenheid naar kwaliteit: een meetinstrument
voor de slachtofferzorg. Tilburg Intervict

30

Samenvatting
Achtergrond

N

Een grote groep professionals wordt een of meerdere malen in hun werkzame leven slachtoffer
van geweld en agressie tijdens de uitoefening van hun werkzaamheden. Ondermeer bij
verpleegkundigen, politiemensen, gevangenispersoneel en maatschappelijk werkers is dit
werkgerelateerd geweld aangetoond, hoewel de prevalentie en incidentie van studie }} pt studie
verschillen. De gevolgen van werkgerelateerd slachtofferschap kunnen verstrekkend zijn voor
het slachtoffer en zijn omgeving.
Het belang van preventie van werkgerelateerd slachtofferschap is het hoofdmotiefgvoor het
programma 'Veilige Publieke Taak' en het verzwaren van de straf op werkgerelateerd geweld.
Op basis van de strafvorderingrichtlijn (Polarisrichtlijn) van het Openbaar Ministerie moet de eis
van de officier in zaken met dergelijke kwalificerende slachtoffers om die reden verhoogd worden
Deze verhoging was eerst 100% op het aantal basispunten in een zaak, is vervolgens
stapsgewijs -via een verhoging van 150%- inmiddels 200% geworden.

Onderzoek naar de strafvorderingsrichtlijn kwalificerende slachtoffers
Uit eerder onderzoek van Van der Aa et al (2008) bleek dat de eis in zaken met kwalificerende
slachtoffers inderdaad hoger is dan bij 'gewone' slachtoffers, maar dat de -toenmalige voorziene
- verdubbeling uitblijft. Volgens Van der Aa et al (2008) was de verhoging eerder 50% dan 100%.
Het onderzoek ging ook in op de mate waarin de rechter de eis van de Officier van Justitie volgt.
Het uiteindelijk beoogde effect van de richtlijn is immers een zwaardere straf voor de plegers van
geweld tegen kwalificerende slachtoffers. Indien de rechter de eis van de officier in zaken met
kwalificerende slachtoffers niet volgt, gaat dit effect verloren. Het onderzoek toonde een sterk
verband aan tussen de eis van de officier en het vonnis van de rechter, waarbij het vonnis van
de rechter gemiddeld een kwart lager uitviel dan de eis van de officier (Van der Aa et al, 2008,
p.76). Normgegevens voor niet-kwalificerende slachtoffers ontbraken echter.
Hierin was wel voorzien in het onderzoek van Lodewijks et al (2010). Het onderzoek wees uit dat
het vonnis van de rechter en de eis van de officier in zaken met kwalificerende slachtoffers
evenzeer overeenkomt als dat bij niet-kwalificerende slachtoffers het geval is. In de onderzochte
zaken was het vonnis gemiddeld 93% van het aantal strafpunten van de eis. Hierbij was geen
aantoonbaar verschil tussen zaken met politie-slachtoffers, andere kwalificerende slachtoffers en
niet-kwalificerende slachtoffers. Uit het onderzoek van Lodewijks et al (2010) bleek verder dat de
strafmodaliteit in zaken met kwalificerende slachtoffers zwaarder uitvalt dan in zaken met andere
slachtoffers, terwijl er geen significant verschil in strafpunten is. Het betekent dat de kans op een
vrijheidsstraf bij een relatief lichter delict met kwalificerend slachtoffer groter is dan die bij een
zwaarder delict zonder kwalificerend slachtoffer, wanneer het aantal strafpunten in beide zaken
gelijk is.

31

Straftoemeting bij kwalificerende slachtoffers: een replicatie-studie
Het voorliggende onderzoek, uitgevoerd in opdracht van de Raad voor de rechtspraak, is een
herhaling van het onderzoek van Lodewijks et al (2010). Het bestaat uit een analyse van
rechtbankdossiers. In vijf arrondissementen (Den Bosch, Den Haag, Roermond, Utrecht,
Zutphen) is een steekproef van in totaal 275 dossiers geanalyseerd. De probleemstelling van
het onderzoek is:

In hoeverre volgen rechters in geweldsdelicten met slachtoffers met bijzondere kwalificatie de eis
van het OM en in hoeverre is dat bij geweldsdelicten met andere slachtoffers het geval en wat
betekent dit voor de impact van de strafvorderingsrichtlijn kwalificerende slachtoffers?

In de studie wordt deze probleemstelling verdeeld in vier onderzoeksvragen. Hierbij staat steeds
de vergelijking van eisen en vonnissen in zaken met verschillende categorieën slachtoffers
centraal. Er wordt hierbij consequent een driedeling aangehouden tussen politiefunctionarissen,
andere kwalificerende slachtoffers en niet-kwalificerende slachtoffers. De belangrijkste resultaten
en conclusies per onderzoeksvraag zijn de volgende:

5.

In hoeverre volgen rechters in bewezen verklaarde geweldszaken met als slachtoffer een
politiefunctionaris, 'andere' functionarissen en slachtoffers zonder bijzonder kwalificerende
slachtoffers de eis van het OM?

Het onderzoek bevestigt de bevinding van Lodewijks et al (2010) dat de eis van de Officier van'
Justitie en het vonnis van de rechter gemiddeld niet veel van elkaar afwijken. Het vonnis is
gemiddeld 90,7% van de eis. In 59% van de zaken komen eis en vonnis in strafpunten precies
overeen. De rechter volgt niet alleen de officier in de hoogte van zijn eis, maar ook in de gekozen
modaliteit. Er is een sterke samenhang tussen de modaliteiten van de eis en het vonnis.

6.

Hoe vaak wijken ze bij deze drie groepen daarvan af en in welke mate (in termen van soort
straf en strafpunten)?

De overeenkomsten tussen eis en vonnis zijn bij niet-kwalificerende slachtoffers hetzelfde als bij
kwalificerende slachtoffers. Hierin bevestigt het huidige onderzoek de studie van Van der Aa et
al (2008) en Lodewijks et al (2010). Het vonnis van de rechter volgt de eis van de officier voor
deze groepen in gelijke mate.
Dit geldt ook voor de modaliteit van het vonnis. Deze hangt sterk samen met de eis van de
officier, zoals dat in de studie van Lodewijks et al (2010) ook al het geval was. De modaliteit van
de eis (en dus het vonnis) in zaken met niet-kwalificerende slachtoffers wijkt af van de zaken met

32

politiemedewerkers en andere kwalificerende slachtoffers. Bij niet-kwalificerende slacc 'toffers
kwamen geldboetes beduidend vaker en vrijheidsstraffen beduidend minder vaak voor dan bij
kwalificerende slachtoffers. In zaken van gelijke zwaarte in strafpunten wordt bij kwalificerende
slachtoffers een zwaardere strafmodaliteit opgelegd. Dat is opmerkelijk, omdat de zaken met
kwalificerende slachtoffers, juist vanwege de strafverzwarende werking van de richtlijri~4relatief
lichtere delicten betreffen.

7. Wat betekenen de resultaten van de eerste twee onderzoeksvragen voor de impact van de
strafvorderingsrichtlijn?
un
De voornaamste conclusie voor de strafvorderingsrichtlijn is dat het vonnis van de rechter de
impact hiervan niet versterkt of verzwakt. De rechter volgt de officier in zijn eis, of dat nu zaken
met of zonder kwalificerende slachtoffers betreft. Verder blijkt de richtlijn ook de modaliteit te
beïnvloeden.

Zaken

met kwalificerende slachtoffers bevatten relatief lichtere delicten.

Tegelijkertijd wordt bij een gelijk aantal strafpunten in zaken met kwalificerende slachtoffers een
relatief zwaardere strafmodaliteit geëist en gevonnist dan in zaken met niet-kwalificerend
slachtoffer.

8.

in hoeverre wijken de resultaten af van het onderzoek van Lodewijks et al. (2010), waarvan
het een replicatie is? En wat zegt dit over de effecten van de strafverzwaring van 150% naar
200% in de strafvorderingsrichtlijn voor de straftoemeting?

De resultaten van dit onderzoek bevestigen de studie van Lodewijks et al (2010). De gemiddelde
hoogte van de eisen en de vonnissen komt in het huidige onderzoek overeen met de eerdere
bevindingen en dat geldt ook voor het ontbreken van een relatie tussen de hoogte van eis en
vonnis met de slachtoffercategorie. Het onderzoek bevestigt verder dat het vonnis van de rechter
geen additionele correctie vormt op de strafverhogende werking van de richtlijn. Dit geldt in het
huidige onderzoek -dus na de verdere strafverzwaring- even zeer als in de studie van Lodewijks
et al (2010). Op basis van de resultaten van dit onderzoek lijkt de strafverzwaring geen invloed te
hebben gehad op de mate waarin het vonnis van de rechter de eis van de officier volgt.
Er is echter wel één voorbehoud te maken op deze conclusie. In een gedeelte van de
onderzochte dossiers was het door BOS gegeven advies terug te vinden. Dit maakte een
vergelijking mogelijk tussen het BOS-advies en dé eis van de Officier van Justitie. Uit deze
analyse blijkt dat deze in zaken met kwalificerende slachtoffers een beduidende lager straf eist
dan het BOS-advies, een verschil van ongeveer 20 sanctiepunten. Dit verschil was niet zichtbaar
bij niet-kwalificerende slachtoffers: hier verschilde het BOS-advies gemiddeld maar één punt dan
de eis van de officier. Een heranalyse van de data van Lodewijks et al (2010) leverde geen
vergelijkbaar resultaat op. Hier bleek voor geen van de categorieën een significant verschil

33

tussen BOS-advies en eis te bestaan.
Deze resultaten impliceren dat de eis van de officier de verdere strafverzwaring in zaken met
kwalificerende slachtoffers dempt. Het feit dat de rechter in zijn vonnis de eis van de officier volgt
moet in dit licht worden beschouwd. Vanwege de relatief kleine aantallen in de studie van
Lodewijks et al (2010) is voorzichtigheid met de interpretatie van deze bevinding echter wel
geboden.
De vraag waarom deze demping plaatsvindt is niet te beantwoorden met dit onderzoek. Mogelijk
speelt een rol dat door de verhoging van 150% naar 200% in zaken met kwalificerende
slachtoffers het BOS-advies in deze zaken te veel uit de pas is gaan lopen met wat een officier
zelf billijk vind. Een andere verklaring ligt in het gegeven dat de officier bij het bepalen van zijn
eis rekening houdt met het mogelijke vonnis van de rechter. Echter de verhoging van de eis in de
strafvorderingsrichtlijnen komt niet overeen met de verhoging van de strafmaat die in de
oriëntatiepunten van het LOVS tot uitdrukking komt, wat verklaard kan worden uit het feit dat de
oriëntatiepunten zijn gebaseerd op de straffen die rechters voor vergelijkbare gevallen in het
(recente) verleden hebben opgelegd. In de oriëntatiepunten gaat het om een verhoging van 33%
tot 100% in plaats van 200%. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen of en welke van deze
verklaringen een rol spelen.

34

Bijlage 1: Checklist dossieronderzoek
Arrondisement

1 = Haarlem; 2 = Arnhem; 3 = Rottertl'a^m; 4 =

Roermond
Parketnummer

Categorie Delict

1 = Bedreiging;
2 = Openlijke geweldpleging;
3 = Openlijke geweldpleging met letsel
4 = Eenvoudige mishandeling;

5 = Mishandeling met letsel;

Categorie Slachtoffer

6 = Mishandeling met voorbedachte rade;
r met
7 = Mishandeling met.voorbedachte ráSé
letsel;
8 = Zware mishandeling;
9 = Zware mishandeling met voorbedachte
rade
1 = politiefunctionaris;

2 = Ambtenaar;
3 = Medewerker Openbaar vervoer;
4 = Medewerker Medische sector;
5 = Medewerker Onderwijs;
6 = Beveiliging;
7 = Winkel;
8 = Horeca;
9 = Andere functionaris, namelijk .......
10 = Niet-kwalificerend slachtoffer
Als er een BOS uitdraai inzit, type dan het
aantal strafpunten
Is de eis van de OvJ aanwezig?
Eis OvJ: Vrijheidstraf in dagen

1 = Ja;
2=Nee
Omvang van de straf totaal in dagen
Het voorwaardelijke deel daarvan in dagen (0
is geheel onvoorwaardelijk)

Eis OvJ: Geldboete in Euro

Omvang van de straf totaal in euro
Het voorwaardelijke deel daarvan in euro (0 is
geheel onvoorwaardelijk)

Eis OvJ: Werkstraf in uren

Eis OvJ: Een eventueel andere straf (leerstraf,
schadevergoeding of zo)
Is er een requisitoir aanwezig?
Tekst requisitoir
Beroep slachtoffer genoemd? (Wordt in het
requisitoir genoemd dat het slachtoffer een
35

Omvang van de straf totaal in uren
Het voorwaardelijke deel daarvan in uren (0 is
eheel onvoorwaardelijk)
Aard en omvang
Het voorwaardelijke deel daarvan
1 = Ja;
2=Nee
1 = Ja;
2 = Nee

beroepsuitoefenaar is?)
Maatschappelijke verontwaardiging? (Wordt in

1 = Ja;

het requisitoir genoemd dat dit functioneel
slachtofferschap heel ernstig is?)

2 = Nee

Is het vonnis van de rechter aanwezig?

1 = Ja;
2=Nee
Omvang van de straf totaal in dagen
Het voorwaardelijke deel daarvan in dagen (0
is geheel onvoorwaardelijk)
Omvang van de straf totaal in euro
Het voorwaardelijke deel daarvan in euro (0 is
geheel onvoorwaardelijk)
Omvang van de straf totaal in uren
Het voorwaardelijke deel daarvan in uren (0 is
geheel onvoorwaardelijk)

Vonnis: Vrijheidstraf in dagen

Vonnis: Geldboete in Euro

Vonnis: Werkstraf in uren

Vonnis: Een eventueel andere straf (leerstraf,
schadevergoeding of zo)

Aard en omvang

Is de motivering van de rechter aanwezig?

1 = Ja;

Het voorwaardelijke deel daarvan
2=Nee

Tekst motivering
Beroep slachtoffer genoemd? (Wordt in de
motivering genoemd dat het slachtoffer een
beroepsuitoefenaar is?)
Maatschappelijke verontwaardiging? (Wordt in
de motivering genoemd dat dit functioneel
slachtofferschap heel ernstig is?)
Geslacht slachtoffer
Geboortejaar slachtoffer
Etniciteit slachtoffer

Geslacht pleger
Geboortejaar pleger
Etniciteit pleger

36

1 = Ja;
2 = Nee
1 = Ja;
2 = Nee
1 = Man;
2 = Vrouw
1 = Nederlands;
2 = Turks;
3 = Marokkaans;
4 = Surinaams;
5 = Antilliaans;
6 = Arubaans;
7 = Anders, namelijk .......
1 = Man;
2 = Vrouw
1 = Nederlands;
2 = Turks;
3 = Marokkaans;
4 = Surinaams;
5 = Antilliaans;
6 = Arubaans;
7 = Anders, namelijk .......

TNT Post

^w3

Port betaald
Port Payé
Pays-Bas

de Rechtspraak
Raad voor de
rechtspraak

<<

i

W L.^j.

<P.,ostbus 90613, 2509 LP Den Haag
Cl

1