5
Actief donorregistratiesysteem
Aan de orde is de behandeling van:
- het Voorstel van wet van het lid Pia Dijkstra tot wijziging
van de Wet op de orgaandonatie in verband met het
opnemen van een actief donorregistratiesysteem.
De voorzitter:
Ik heet mevrouw Pia Dijkstra van harte welkom in vak-K.
Zij wordt ondersteund door Sophie Meijer, ook haar heet
ik van harte welkom. Tevens heet ik de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport opnieuw welkom. Zij zal
vanwege haar stem blij moeten zijn dat zij vandaag niet zo
veel hoeft te zeggen en alleen maar hoeft te luisteren. Zij
zal bij de behandeling van dit wetsvoorstel optreden als
adviseur van de Kamer. Vandaag is aan de orde de eerste
termijn van de zijde van de Kamer. De beantwoording zal
op een later moment in overleg met de initiatiefnemer
worden geagendeerd.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter. Laat ik beginnen met mevrouw Dijkstra te
bedanken voor al het geleverde werk. Er is ontzettend veel
tijd en energie gestoken in deze initiatiefwet en een compliment is zeker op zijn plaats, zeker gezien de aard van dit
onderwerp dat de Nederlandse samenleving al tientallen
jaren bezighoudt. Het gaat echt ergens om. Ik kan mij weinig
momenten voorstellen waarop ik zo enthousiast werd over
D66 en een wetsvoorstel. Dit voorstel tot wijziging van de
Wet op de orgaandonatie zet met het opnemen van een
actief donorregistratiesysteem een belangrijke stap op weg
naar meer donoren en minder mensen die wachten op een
orgaan.
Het is precies 50 jaar geleden dat de eerste orgaantransplantatie werd uitgevoerd, een historisch moment. Het is ook
precies 20 jaar geleden dat we de huidige wet op de
orgaandonatie in het parlement aannamen. Helaas hebben
de wet die wij nu kennen en alle andere initiatieven er
jarenlang niet toe geleid dat er voldoende donoren zijn. Er
is de laatste jaren zelfs nauwelijks sprake van een toename
van het aantal donoren. Nog steeds schommelt het aantal
mensen dat wacht op een orgaan rond de 1.300 en sommige
mensen staan zo lang op de wachtlijst dat zij overlijden
voordat zij een orgaan krijgen. In 2011 waren er 146 wachtenden en elk jaar zien wij dergelijke cijfers; dat zijn drie
mensen per week wier overlijden voorkomen had kunnen
worden als er voldoende organen waren geweest. Iedereen
is het erover eens: er zijn meer orgaandonoren nodig.
Een paar jaar geleden deed de Coördinatiegroep Orgaandonatie een onderzoek hiernaar. De conclusie was dat we
alleen kunnen komen tot een voldoende toename van het
aantal donoren als we aan elk van de volgende vijf voorstellen voldoen: kiezen voor het actieve donorregistratiesysteem, verdere kwaliteitsverbetering in ziekenhuizen, een
positieve, meer op de inhoud gerichte voorlichting aan
burgers, aandacht voor donatie bij leven en monitoring van
de effecten. Vier van deze vijf punten werden overgenomen

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

en er werden acties op ingezet. Er kwam een masterplan
met als doel een toename van 25% van het aantal donoren.
Nu zijn we een aantal jaren verder en dit plan heeft tot nu
toe niet geleid tot de gewenste toename van het aantal
donoren en donororganen. We zien allerlei cijfers voorbijkomen en de een legt ze een beetje zus uit, de ander een
beetje zo. De overallconclusie is echter dat het onvoldoende
is en dat we er met het huidige beleid en met de huidige
stappen niet komen. Dat constateren we aan de ene kant,
terwijl uit onderzoek blijkt dat het invoeren van een actief
donorregistratiesysteem kan leiden tot een stijging van het
aantal donoren met zo'n 15%. Dat is een structurele toename van het aantal organen en van het aantal levens dat
daarmee gered wordt. Dat is een resultaat dat met alle
activiteiten tot nu toe niet is behaald. De gehoopte toename
van 25% is absoluut niet gerealiseerd. Sommige cijfers
geven aan dat er meer donoren zijn en dat het aantal
organen is toegenomen, maar de regels om toegelaten te
worden zijn verruimd. Uitgaande van de oude cijfers moeten
we constateren dat we nu volstrekt onvoldoende realiseren.
Er zijn heel veel initiatieven genomen en er zijn miljoenen
euro's geïnvesteerd, maar nog steeds heeft zo'n 60% van
de mensen zich niet eens geregistreerd, als donor of als
niet-donor. Zo veel inspanningen met zo weinig resultaat:
hoe kunnen we dat verklaren? Ik denk dat we resultaten
moeten gaan afdwingen. We kennen allemaal een manier
die wel werkt. Er wordt gezegd dat de effecten van een
actief donorregistratiesysteem, dat op zich een nieuwe
variant is van het "ja, tenzij"-systeem, niet zijn aangetoond.
In de landen om ons heen zie je echter een ontwikkeling
naar het "ja, tenzij"-systeem, en meestal geen ontwikkeling
de andere kant uit, van "nee, tenzij" naar "ja, tenzij". In de
meeste landen die naar het "ja, tenzij"-systeem zijn overgeschakeld, zie je in de loop der jaren een groei van het aantal
donoren. Dit terwijl het in de landen met "nee, tenzij",
waaronder Nederland, niet echt opschiet. Dat moeten we
ons realiseren.
Ik begrijp de beladenheid van de discussie, want het gaat
echt ergens om. Als we een voorstel doen, moeten we
enerzijds de ethische normen en uitgangspunten bewaken
en anderzijds de effectiviteit van de maatregel in de gaten
houden. Als het huidige systeem tekortschiet, moeten we
daarover heel goed nadenken. Als we zouden overgaan
naar een actief donorregistratiesysteem, moeten we de
mensen natuurlijk goed duidelijk maken waar het om gaat
en hun de kans geven om hun bezwaar tegen orgaandonatie
kenbaar te maken. Als mensen geen bezwaar aantekenen,
lijkt het me terecht om te veronderstellen dat zij in meerderheid geen bezwaar hebben. Uit onderzoek blijkt ook dat een
meerderheid van de mensen voor het geven van organen
is. De cijfers wisselen een beetje, maar toch is er altijd een
ruime meerderheid voor zo'n systeem. Dan mag je toch
aannemen dat van de 60% niet-geregistreerden — dat is
een heel grote groep — een meerderheid waarschijnlijk wel
voor zo'n actieve donorregistratie is, maar die stap op de
een of andere manier niet zet? Uit onderzoek blijkt dat de
redenen daarvoor zeer uiteenlopen.
Er is natuurlijk discussie over of de stelling, die ik hier
poneer, klopt. Daarom vraag ik de indienster van de wet
om daarop nog eens nader in te gaan. Als mensen een brief
hebben gekregen, en nog een brief en nog een brief, hoe
weten we dan dat mensen bewust die keuze hebben
gemaakt of er in ieder geval niet bewust tegen zijn? Hoe

11 februari 2016
TK 54

54-5-1

kunnen we dat in het voorliggende wetsvoorstel goed borgen?

de persoon in kwestie wilsonbekwaam is? Hoe ziet de initiatiefneemster dat voor zich?

Ook een punt van aandacht is het volgende. De indienster
heeft gekozen voor twee maal zes weken. Daarmee sluit zij
aan bij de norm die gangbaar is in de Algemene wet
bestuursrecht. Heeft zij ook nagedacht over een andere
periode die wellicht tegemoet kan komen aan de bezwaren
die onder bepaalde groepen in de samenleving leven? Het
is een belangrijk besluit. Kun je zo'n besluit binnen drie
maanden nemen?

De keuze om organen te doneren kun je in het ADS overlaten aan je nabestaanden of aan een specifiek persoon. Het
systeem voorkomt dat er voor iemand geen enkele keuze
staat geregistreerd. Het houdt voor nabestaanden van
mensen die geregistreerd staan als donor echter de mogelijkheid open om het aannemelijk te maken dat hun familielid eigenlijk geen donor wilde zijn. Hoe overtuigen de
nabestaanden de artsen wanneer orgaandonatie ter sprake
komt? Hoe maken de nabestaanden dit aannemelijk?

Over de stilzwijgende toestemming heb ik het al gehad. Ik
preciseer het nog even. De indienster zegt dat na de derde
brief het volgende kan worden geconcludeerd: redelijkerwijs
kan worden aangenomen dat wie niet van de mogelijkheid
gebruikmaakt om zich actief te registreren, ermee akkoord
gaat dat hij of zij als donor wordt geregistreerd. Dat vind ik
een lastige. Ik ben er wel voor, maar is dat feit wel voldoende argument om aan te nemen dat mensen ervoor
zijn? Kan de indienster daar nog eens nader op ingaan en
dat nader duiden?
Ik kom op een ander punt dat de SP eerder al heeft voorgesteld. Is het niet mogelijk om een moment in te bouwen als
mensen naar het gemeentehuis gaan voor een rijbewijs of
een paspoort? Mensen komen daar altijd verplicht. Ze
hebben een rijbewijs nodig of een identiteitsbewijs. Kan
dat moment niet worden benut om mensen een keuze te
laten maken voor of tegen het geven van een orgaan? Vaak
zijn het jonge mensen die op zo'n moment komen. Op een
of andere manier moeten wij het wat meer institutionaliseren. Ik vraag de indienster maar ook de minister of nadere
voorstellen op dit punt kunnen worden uitgewerkt om het
doel dat wij met zijn allen hebben te kunnen verwezenlijken.
Volgens de initiatiefneemster is er in het door haar voorgestelde systeem nog steeds de mogelijkheid om niet zelf te
kiezen maar de nabestaanden te laten kiezen. Het recht om
niet te kiezen of nog niet is echter wel wat anders dan de
mogelijkheid om die keuze aan anderen over te laten. Ik
verneem hierop graag een reactie.
Ik kom op de wilsonbekwamen. Ik kan mij goed voorstellen
dat het voor iedereen een moeilijk te nemen besluit is —
word ik wel of niet donor, of laat ik dit besluit over aan een
ander? — maar er is ook een groep mensen van wie we
kunnen aannemen dat ze niet zelfstandig deze keuze kunnen
maken: de mensen die wilsonbekwaam zijn. Veel partijen
stelden hier vragen over, maar de antwoorden hebben mij
er nog niet helemaal van overtuigd dat hier geen problemen
kunnen ontstaan. De indienster wijst op het belang van
voorlichting. Dat is een belangrijk punt, maar kan zij hier
nog verder op ingaan? Hoe ziet zij bijvoorbeeld die communicatie voor zich: wanneer en volgens welke methode? De
kans is groot dat er juist in die groep van wilsonbekwamen
veel mensen zitten die niet binnen de termijn van twaalf
weken tot een besluit kunnen komen. Dan worden ze zonder
bewuste keuze als donor geregistreerd. Mocht op enig
moment blijken dat dit is gebeurd, dan kan de registratie
natuurlijk weer worden gewijzigd. Op welke momenten?
Hoe wordt de wettelijke vertegenwoordiger precies geïnformeerd over de registratie? Het is ook mogelijk dat deze
registratie pas naar voren komt op het moment dat de
daadwerkelijke donatie plaats moet gaan vinden. Hoe wordt
daar op dat moment mee omgegaan? Moeten de nabestaanden of de wettelijke vertegenwoordiger dan aantonen dat

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

Het voeren van dit gesprek tussen nabestaanden en artsen
is al ontzettend moeilijk. Is het dan verstandig om dat
gesprek nog moeilijker te maken met discussies over wilsbekwaamheid of wilsonbekwaamheid en over de vraag of
iemand met "ja, ik ben donor" geregistreerd staat door een
positieve keuze of juist door niet te reageren? Dit gesprek
moet uiterst zorgvuldig plaatsvinden. In dat gesprek moet
de individuele situatie centraal staan. Idealiter is daarin
geen plaats voor onduidelijkheid. Je kunt een van de emotioneelste discussies niet standaardiseren, maar ook willekeur is niet wenselijk. Hoe reageert de initiatiefneemster
hierop?
De indienster stelt ook: "Er zijn echter uitzonderlijke situaties
waarin de arts kan afwijken van een toestemming-registratie, vanwege ernstige, emotionele bezwaren bij de nabestaanden. Wanneer een nabestaande in zware psychische
nood zou raken wanneer de donatie door zou gaan, kan de
arts afzien van orgaandonatie. Het is aan de arts om deze
inschatting te maken." Deze inschatting is echter niet eenvoudig te maken. Ik neem aan dat de indienster dit met mij
eens is. Maakt het ADR-systeem dit eenvoudiger of juist
ingewikkelder? Hoe gaan we de arts in zo'n situatie zo veel
mogelijk ondersteunen?
De volgende stelling ontleen ik aan Jasper Endeman vanuit
het Reformatorisch Dagblad van 30 november jl.
De voorzitter:
Gaat u afronden?
De heer Van Gerven (SP):
Zeker, voorzitter, ik kom bijna aan afronding toe.
De stelling is dat er geen grotere aantasting van vrijheid is
dan met dit wetsvoorstel en dat de staat bij actieve donorregistratie gaat beslissen over ons lichaam. Wat vindt de
indienster van deze stelling?
Wil de indienster tot slot ook over het volgende haar mening
geven? Govert den Hartogh, emeritus hoogleraar ethiek
aan de Universiteit van Amsterdam, vroeg zich in een artikel
in Trouw van 28 november jl. af of het niet vreemd is dat
juist christelijke partijen moeite hebben met het "ja, tenzij"systeem: "Heb uw naaste lief als uzelf, dat is toch een
gebod, geen hobby? Waarom zou de overheid niet mogen
uitdragen dat orgaandonatie een laatste daad is van solidariteit die kan betekenen dat zeven doodzieke mensen een
uitzicht wordt geboden op een normaal leven?"

11 februari 2016
TK 54

54-5-2

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Voorzitter. In 2014 stonden 1.044 mensen op de wachtlijst
voor een donororgaan. Moet je je voorstellen dat je als
patiënt op die wachtlijst staat en dat je altijd je telefoon
binnen handbereik houdt, want stel je voor dat je net dát
telefoontje mist. Je moet er steeds rekening mee houden
dat je opgeroepen kunt worden, maar je zit ook in toenemende onzekerheid, want hoelang kan je lichaam het nog
volhouden zonder dat donororgaan? Het grijpt mij enorm
aan als ik verhalen hoor van mensen die in deze situatie
zitten. Ik denk dat we de afgelopen weken allemaal het
filmpje op social media voorbij hebben komen met de
reactie van een moeder, die voor het eerst het hart hoort
dat na het overlijden van haar zoontje het leven van een
meisje heeft gered. Tranen van verdriet, maar ook tranen
van ontroering en blijdschap voor dat meisje. Ik was er in
ieder geval erg door geroerd, want ik vind het een mooie
en solidaire gedachte dat iemand via het doneren van
organen zelfs na de dood nog wat kan betekenen voor
iemand anders. Dat is echt een van de grootste verdiensten
van de medische wetenschap.
Ik gun iedereen die op een wachtlijst staat dat er snel een
oplossing komt en dat ze niet lang op een verlossend telefoontje hoeven te wachten. Er staat echter wel wat tegenover: dat er voldoende donoren zijn en dat mensen aangeven dat zij hun organen ter beschikking stellen. Laat ik
vooropstellen dat, ook wat GroenLinks betreft, dit de keus
van mensen zelf moet zijn. Iedereen heeft het recht zijn
eigen keuze te maken tussen het wel of niet doneren van
organen.
Het is echter ook een ergernis van mijn fractie dat een heel
groot deel van de mensen zijn keuze niet laat registreren.
Die keuzemogelijkheid is meer dan alleen een ja of een nee.
Er zijn vier opties, waarvan bij twee aangegeven kan worden
dat iemand anders beslist. Ik vind het dan ook lastig te
accepteren dat niet-registreren steeds zo wordt uitgelegd
dat diegene het dan aan de nabestaanden overlaat. Ook
dat kan iemand immers laten registreren. Niet-registreren
komt er dus vaak op neer dat het in het midden gelaten
wordt. GroenLinks vindt dat mensen zich bewuster mogen
zijn van de gevolgen van het niet-registreren van hun keuze.
Wanneer iemand zich niet heeft laten registreren, komt het
er nu vaak op neer dat in het ziekenhuis het gesprek moet
worden aangegaan en dat nabestaanden voor een moeilijke
keuze worden gesteld, niet omdat die persoon heeft laten
vastleggen dat hij de keuze aan zijn nabestaanden laat,
maar omdat hij de keuze juist in het midden heeft gelaten
en geen beslissing heeft genomen. Voor een nabestaande
is dat een lastige beslissing, zeker als het niet expliciet aan
je gevraagd is, en zeker op het moment waarop je net je
naaste hebt verloren.
De keuze niet doorgeven als je wel je organen wilt doneren,
leidt er dus mogelijk toe dat het toch niet gebeurt, bijvoorbeeld omdat de nabestaanden die keuze niet durfden te
maken. Ik heb er een probleem mee dat op die manier
organen die, als de persoon de keuze had doorgegeven,
wel ter beschikking zouden zijn gekomen, toch niet
getransplanteerd worden. Elke persoon op de wachtlijst die
geholpen kan worden, is er immers weer een. Elke persoon
die op de wachtlijst staat maar overlijdt, is er ook een.
Alleen daarom al vindt GroenLinks dat iedereen een morele
plicht heeft om te laten weten wat hij of zij wil. GroenLinks

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

vindt ook dat de overheid erop mag aandringen om een
keuze te maken. Ik zeg bewust "een" keuze. Geef duidelijkheid over wat je wilt, maar laat de keuze in het midden. Ik
zeg ook bewust "aandringen", want niemand mag
gedwongen worden tot een bepaalde keuze en je moet er
later ook weer van kunnen afzien.
We hebben nu een opt-insysteem, waarbij je actief je keuze
moet laten weten; anders wordt er niets geregistreerd. Het
voorstel van mevrouw Dijkstra van D66 is om dit om te
zetten naar een opt-outsysteem, waarbij je keuze voor je
geregistreerd wordt als je daar na aandringen niet mee
gekomen bent. Een aantal andere landen, bijvoorbeeld
België en Frankrijk, hebben al een systeem met het uitgangspunt dat iemand donor is en mensen dus actief moeten
aangeven geen donor te willen zijn. Ik hoor graag van
mevrouw Dijkstra hoe in die landen is gesproken over zelfbeschikking en waar het voorstel van mevrouw Dijkstra van
die systemen afwijkt.
Klopt het dat het systeem dat mevrouw Dijkstra voorstelt,
iets afwachtender is om iemands keuze vast te leggen?
Voor de fractie van GroenLinks staat voorop dat mensen
genoeg de mogelijkheid moeten hebben om zelf de keuze
te maken én om een afwijkende keuze te maken. We denken
dat die ruimte er in het voorliggende wetsvoorstel is. Na
het eerste aanschrijven is die mogelijkheid er en na het
tweede aanschrijven ook. Daarnaast blijft er altijd de
mogelijkheid om van gedachten te veranderen en de keuze
te veranderen. Er is dus een aantal waarborgen die ervoor
zorgen dat mensen echt hun keuze kenbaar kunnen maken.
Wat GroenLinks betreft is dit voorstel dan ook geen dwang
tot een bepaalde keuze, maar wel dwang om een keuze te
maken.
Mensen worden per brief aangeschreven en opgeroepen
om hun keuze kenbaar te maken. Daarom vind ik dat er
voldoende waarborgen moeten zijn voor mensen die laagof ongeletterd zijn. Zij moeten ook goed bereikt worden en
mogen niet in het nadeel zijn voor wat betreft het aangeven
van de eigen keuze. Hoe gaat mevrouw Dijkstra dat waarborgen? Welke aanvullende maatregelen kunnen bijvoorbeeld door het ministerie worden genomen? Die vraag stel
ik ook aan de minister: welke gedachten heeft zij daarover?
Ik hoop echt dat een actief donorregistratiesysteem een
bijdrage levert aan het oplossen van het tekort aan donororganen. Ik neem aan dat ook na eventuele aanname van
het wetsvoorstel goed gemonitord zal worden wat de ontwikkelingen zijn en dat gezocht zal blijven worden naar
maatregelen om de problematiek terug te dringen. Mijn
fractie vindt het belangrijk dat ook goed gekeken wordt naar
het effect van de maatregelen. Een evaluatiebepaling wordt
nog gemist in het wetsvoorstel. Hoe ziet mevrouw Dijkstra
de monitoring van de werking van het wetsvoorstel voor
zich? Is zij met GroenLinks van mening dat naast het systeem van registratie ook altijd gekeken moet worden naar
maatregelen die bijdragen aan het verminderen van de
donorproblematiek?
Het mag duidelijk zijn dat GroenLinks een voorstander is
van het systeem zoals dat vandaag voorligt. Het is de
afgelopen periode echter ook duidelijk geweest dat de
politieke wil er niet was om dit systeem in te voeren. Ik hoor
graag van de minister of zij bereid is om uitvoering te geven
aan het wetsvoorstel en wanneer het in werking zou kunnen
treden, als het door beide Kamers komt.

11 februari 2016
TK 54

54-5-3

Ik sluit af met het uitspreken van mijn waardering voor de
inzet van mevrouw Dijkstra en haar medewerkers om dit
wetsvoorstel in te dienen en te verdedigen. Ik weet uit eigen
ervaring hoeveel werk het is om vanuit deze positie een
voorstel te verdedigen. Het advies om te komen tot een
actief donorregistratiesysteem ligt er al sinds 2008. Dat het
er niet kwam, was niet doordat er geen draagvlak voor was
in de maatschappij, maar doordat de politieke wil er niet
was. De problematiek is de afgelopen jaren weinig veranderd en de maatregelen die genomen zijn, hebben nog
onvoldoende geholpen. Daarom hoopt GroenLinks van
harte dat mevrouw Dijkstra een meerderheid achter haar
voorstel krijgt. De steun van GroenLinks heeft ze.

De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Op dit moment, op de dag waarop wij dit debat
voeren, wachten 984 ernstig zieke mensen op een donororgaan. Een voorbeeld is de 22-jarige Shirley. Zij heeft een
nieuw hart nodig. Ze zit thuis omdat studeren haar inmiddels te veel energie kost. In de huiskamer staat de gepakte
tas klaar, voor als het verlossende telefoontje komt dat er
een donorhart beschikbaar is. Een ander voorbeeld is de
17-jarige Glenn, die taaislijmziekte heeft en wacht op een
nieuwe lever. Door zijn slechte conditie kan hij veel minder
dan zijn tweelingbroer en toch blijft hij positief: ik kijk niet
naar wat ik níét kan, maar naar wat ik wél kan. Sinds juni
2013 staat hij op de wachtlijst. Of sta stil bij het verhaal van
Wendy. Als ze 32 weken zwanger is, krijgt zij pijn op haar
borst. Het blijkt een zwakke plek in haar linkerkransslagader.
Haar tweeling is gelukkig gezond ter wereld gekomen, maar
Wendy heeft nu ernstige hartproblemen. Ze hoopt snel een
donorhart te krijgen.
Drie verhalen over jonge mensen. Zo zijn er nog 981 andere
verhalen van mensen die ernstig ziek zijn, jong en oud. Zij
hopen dat er op tijd een orgaan voor hen beschikbaar komt.
De keiharde realiteit is echter dat jaarlijks 150 mensen
sterven, doordat er niet op tijd een orgaan beschikbaar is:
mensen met familie, vrienden, een leuke baan, grootse
plannen en mooie toekomstdromen. Mensen dus zoals u
en ik, of een van de 148 andere Kamerleden. Bij ons allemaal kan op een bepaald moment een orgaan uitvallen.
Sterker nog: de kans om ooit een donororgaan nodig te
hebben, is groter dan de kans om na je overlijden ooit donor
te worden.
Juist omdat de kans om orgaandonor te worden heel klein
is, hebben we veel potentiële donoren nodig. Op dit
moment heeft slechts 40% van de Nederlanders laten
vastleggen of zij na hun dood hun organen willen doneren.
Dat betekent dat bijna 9 miljoen Nederlanders geen keuze
hebben gemaakt of hun keuze nog niet hebben doorgegeven. Deze grote groep moeten we aanspreken.
Het voorstel dat vandaag voorligt, is van mijn collega van
D66. Het is dan ook geen verrassing dat ik er volledig achter
sta, maar dat maakt niet dat ik geen bezwaren zie. Dwingt
het mensen om te kiezen? Ja. Vind ik dat lastig? Ja. Had ik
liever gehad dat meer mensen uit eigener beweging, zonder
dwingende aansporing zouden vastleggen of zij donor willen worden? Zeker. Maar is dat ook de realiteit? Nee. De
realiteit is dat 9 miljoen mensen er op een of andere manier
niet toe komen om die keuze door te geven. En dat sterkt
mij in de overtuiging dat een nieuw registratiesysteem
nodig is. Daarbij is voor mij een belangrijk — noem het

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

liberaal — principe leidend: zelfbeschikking; het recht van
ieder individu om over het eigen lichaam te beschikken.
Dat is alleen het geval als iedere Nederlander ook daadwerkelijk laat vastleggen wat er na zijn dood met zijn lichaam
moet gebeuren. Niet registreren betekent namelijk dat je
niet zelf beslist. Hoe ziet de minister dit?
Natuurlijk begrijpt ook mijn fractie dat het maken van een
keuze lastig is, omdat het je vraagt om na te denken over
je persoonlijke eindigheid. Maar realiseer je ook de luxepositie: jij kunt een keuze maken, terwijl mensen op de
wachtlijst weinig andere keuze meer hebben dan hopen en
wachten. Het leven is ook niet alleen maar koetjes en kalfjes
en onbezorgdheid. Grote en soms lastige vragen passeren
regelmatig de revue. We zien dat mensen actief nadenken
over hoe ze hun leven, en bepaalde zaken na hun leven,
willen vormgeven. En dat is goed. Dat hoort bij actief burgerschap. Dat is de mogelijkheid die wij zelf hebben om
ons leven vorm te geven binnen deze maatschappij. De
vraag of je na je dood begraven of gecremeerd wilt worden,
is voor sommigen een lastige, maar ook een heel actuele.
Steeds meer mensen kiezen ervoor om het heft in eigen
hand te nemen en de eigen uitvaart te regelen, zodat daar
zelf gekozen muziek is en ze worden begraven in een kist
die zij mooi vinden.
Hoewel wij hier in de Kamer verschillend denken over het
leven na de dood, delen we de opvatting dat dit aardse
lichaam daarin geen rol meer heeft. Hoe mooi is dan de
gedachte dat het nog wel een functie kan hebben?
De heer Rutte (VVD):
De heer Pechtold houdt als liberaal een heel warm pleidooi
voor zelfbeschikking. Hij omarmt met dat verhaal het
wetsvoorstel van mevrouw Dijkstra en raakt vervolgens
aan het thema dat mensen er zelf over willen gaan wat er
na hun dood met hen gebeurt: begraven, gecremeerd, zelf
de muziek uitzoeken. Wat zou de heer Pechtold ervan vinden
als we in Nederland zouden afspreken dat, als je niet vastlegt of je wilt worden begraven of gecremeerd, de overheid
beslist wat er met je gebeurt, bijvoorbeeld dat je lichaam
in het kader van het algemeen belang ter beschikking van
de wetenschap wordt gesteld? Hoe zou de heer Pechtold
daartegenaan kijken in het kader van de zelfbeschikking?
De heer Pechtold (D66):
Dat zou in het unieke geval zijn dat er geen nabestaanden
zijn die voor jou die keuze moeten maken. In dat uiterste
geval, als er geen nabestaanden zijn, gebeurt dat al door
de overheid. Dan moet de overheid de begrafenis of de
crematie organiseren. Dat zijn vaak trieste bijeenkomsten
waar niemand bij is behalve een gemeenteambtenaar. Ik
wil de heer Rutte wel tegemoetkomen, want ik zoek de
overeenkomsten in ons denken, en niet de verschillen. De
afgelopen generaties hebben veel meer mogelijkheden
gekregen. Vroeger was het vanuit je achtergrond of geloof
vanzelfsprekend wat er met je lichaam gebeurde. Dan werd
je begraven of gecremeerd, in sommige geloven zelfs binnen een dag, want dat moest nou eenmaal. Maar bedenk
eens even in welke verrijking van onze beschaving we nu
zitten. We kunnen tegenwoordig praten over palliatieve
zorg of euthanasie. We kunnen dus niet alleen beslissingen
nemen over onze wijze van sterven, maar ook over wat er
daarna gebeurt. Wat ik bedoel met zelfbeschikking is dat
een ander erover gaat als je zelf niets registreert. Ik hoorde

11 februari 2016
TK 54

54-5-4

vanochtend op de radio het verhaal van een gezin. Daar
was gelukkig wel een registratie, maar de ene dochter wilde
het niet en de andere wilde het wel. Dat willen we voorkomen. Als individu wil ik dat voorkomen. Nu is er eigenlijk
geen zelfbeschikking als je niets regelt, want dan regelen
je nabestaanden het voor je. En wie zijn dat?

met dit wetsvoorstel niet meer dan hetzelfde. Registreer je.
Zorg dat je je keuze maakt. Ik kom straks nog op de zorgvuldige wijze waarop dat gebeurt. Maar ik ga nu eerst wat
directer in op de vraag van de heer Van der Staaij. Nee, ik
vind dat dit geen inbreuk doet op het lichaam, omdat ik
vind dat het lichaam inmiddels in een ander stadium is.

De heer Rutte (VVD):
De heer Pechtold houdt een heel lang betoog, misschien
wel om ons af te leiden van de kernvraag die ik net stelde.
Hij zegt zelf al iets heel bijzonders in zijn antwoord. Als ik
zelf niet vastleg wat er na mijn dood met mij moet gebeuren
— begraven, cremeren of iets anders — zou hij het dan
normaal vinden als de overheid voor mij beslist wat er met
mij gebeurt? Nee, dat vindt de heer Pechtold ook heel raar,
want daarvoor hebben we nabestaanden. Is het in het kader
van het zelfbeschikkingsrecht over je eigen lichaam dan
niet heel normaal dat je zelf een beslissing neemt en die
vastlegt of het aan je nabestaanden laat als je dat niet hebt
gedaan, in plaats van dat de overheid die keuze namens
jou maakt en invult op een formulier?

De heer Van der Staaij (SGP):
Ik begrijp de redenering van de heer Pechtold toch niet als
ik kijk naar het advies van de Raad van State in verband
met dit onderdeel. Daarin staat dat artikel 11 van de
Grondwet niet in het geding is, als er expliciete toestemming is, maar dat er wel sprake is van een inbreuk op het
recht van onaantastbaarheid van het menselijk lichaam, als
je met dit systeem uitgaat van een veronderstelde toestemming. Dat mag formeel gesproken, als je het maar bij wet
regelt. Dat gebeurt nu ook. Maar je gaat wel een grens over.
Waarom is D66 niet kritischer op het punt dat er hiervoor,
anders dan in het huidige systeem, een speciale wettelijke
regeling moet komen die wel een inbreuk doet op een
grondrecht?

De heer Pechtold (D66):
De heer Rutte zoekt de scherpte. Het is niet de overheid.
Wij zijn de overheid die regels en wetten maakt en die dit
systeem faciliteert. Ik zal daar straks nog op terugkomen.
In de praktijk komt er dadelijk geen overheid meer bij kijken.
Het is de patiënt met zijn wilsbeschikking. Het is de arts.
Het zijn de nabestaanden. Het bange idee dat de Staat aan
je bed staat, vind ik — met alle respect voor de heer Rutte
— geen recht doen aan dit wetsvoorstel. Ik vind de vergelijking met een overheid die bepaalt of je gecremeerd of
begraven wordt, eerlijk gezegd de plank misslaan.

De heer Pechtold (D66):
Misschien is de Grondwet wat anders dan de tien geboden.
De tien geboden hebben een werking die al tweeduizend
jaar onaantastbaar is, terwijl een Grondwet mee evalueert
met de manier waarop de maatschappij naar de onderlinge
solidariteit en naar in dit geval de eindigheid van het leven
kijkt. Dus vind ik een Grondwet een belangrijke richtsnoer.
De heer Van der Staaij geeft mij zelf eigenlijk al hulp bij het
antwoord op zijn vraag, want ook de Raad van State zegt:
dan heb je aparte wetgeving nodig. Wat is er nou mooier
dan een uitgebreid publiek debat over die wetgeving om
dit deel van de grondrechten wat scherper te stellen? Wat
mij betreft gaat het dus niet om aantasten, maar wel om
scherper stellen.

De heer Van der Staaij (SGP):
Ik heb een andere vraag voor de heer Pechtold. Ik ben van
D66 gewend dat zij heel strikt is op inperking van grondrechten. Bij privacy is D66 buitengewoon alert op het feit dat er
een grondwettelijk recht aan de orde is, ook al zijn er grote
veiligheidsbelangen in het geding. D66 zegt dan: pas op
dat dit niet verder wordt ingeperkt dan strikt nodig is. Is de
heer Pechtold het met mij eens dat er met dit wetsvoorstel
wel een inbreuk wordt gemaakt op een grondrecht, namelijk
het recht op de onaantastbaarheid van het lichaam, zoals
verankerd in artikel 11 van de Grondwet?
De heer Pechtold (D66):
Nee, dat ben ik niet met de heer Van der Staaij eens. Ik weet
dat de SGP en D66 van mening verschillen over het begin
van het leven, waar het leven start, en over het eind van
het leven, waar het leven eindigt. Ik ben het met de heer
Van der Staaij eens dat dit systeem voortkomt uit een
zoektocht van decennia naar betere systemen. Als je echter
de ernst van de situatie en de gevolgen van de afwachtende
houding van maatschappij en overheid onder ogen ziet,
vind ik het onacceptabel om afwachtend te blijven. Toen ik
vanochtend die cijfers nog eens bekeek, had ik het volgende
idee. Stel dat je 150 verkeersdoden zou kunnen voorkomen
door iedereen te vragen om een papiertje neer te leggen
in zijn dashboardkastje. Dat zouden we direct allemaal doen,
want daar liggen al allerlei papiertjes over de apk en dergelijke. 150 is immers een stevig getal. Eigenlijk vragen we

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Laten wij vooropstellen dat D66 en de ChristenUnie beide
het probleem van de lange wachtlijsten zien. Toch vind ik
het ontzettend opmerkelijk dat juist een partij als D66 die
het zelfbeschikkingsrecht zo hoog in het vaandel heeft staan,
met dit voorstel komt. Want hiermee wordt het zelfbeschikkingsrecht aangetast in die zin dat de overheid voor jou een
besluit gaat nemen over wat er na jouw dood met jouw
lichaam gebeurt. Ik wil daar graag een toelichting op.
De heer Pechtold (D66):
Ik ben blij dat collega Dik-Faber zich er zorgen over maakt
of ik mijn principes nog wel geheel voel en beleef. Het is
altijd fijn als collega's die anders kijken naar je politieke
houding, je daar scherp op willen houden. Maar ik kan
hiermee leven. Ik kan hier volmondig mee leven. Ik kan dit
zelfs verdedigen. Bovendien kan ik het hier vandaag
enthousiast met mevrouw Dijkstra brengen, omdat ik het
gevoel heb dat de ernst van de situatie — ik kom dadelijk
op de geschiedenis van dit wetsvoorstel — mij als individu
en politicus dwingt om verder te gaan in mijn denken. Wat
mij betreft is een belangrijke stap in onze beschaving dit
actieve systeem van registratie waarin zelfbeschikking juist
vooropstaat en er niet wordt weggekeken.

11 februari 2016
TK 54

54-5-5

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Eerlijk gezegd begrijp ik er helemaal niets van. Ik kom terug
op de laatste woorden van de heer Pechtold. Hij zei dat
zelfbeschikking in dit actief donorregistratiesysteem juist
vooropstaat.
De heer Pechtold (D66):
Ja.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Als je bij niet-registreren de situatie inbouwt dat de overheid
voor jou een vinkje zet bij "ja, ik ben donor", is zelfbeschikkingsrecht toch totaal niet aan de orde?
De heer Pechtold (D66):
Dan komen wij weer terecht in dezelfde discussie. Jawel,
want een aantal keren laat je het bewust na, om welke
argumentatie dan ook. Misschien is het gemakzucht. Ik zou
liever hebben dat iemand actief iets doet. Misschien zeggen
mensen ook: ja, ik vind het wel goed; ik vind het prima,
maar ik hoef dat nu niet actief te registreren. Wij zullen
moeten gissen naar de redenen. Dat houd ik de tegenstanders, helaas misschien mevrouw Dik-Faber, voor. Haar
partij heeft in het verleden moties van de SP die deze kant
op manoeuvreerden, wel gesteund. Ik vond dat heel
belangrijk omdat dit vanuit christelijke hoek kwam. Er is nu
ook geen zelfbeschikking, want als je nu niets doet, vraagt
de arts dit op het meest emotionele, pijnlijke moment aan
de nabestaanden. Wie zijn dan de nabestaanden? Er kan
ruzie ontstaan tussen ouders en grootouders en kinderen;
broers en zussen kunnen er verschillend over denken.
Daarom ook is het aantal nabestaanden dat op dat moment
positief reageert, zo laag, want men kiest dan voor de veilige
route. Ik vind het een verrijking van actief burgerschap als
wij deze vraag in ons leven beantwoorden en wij ook nog
eens de mogelijkheid hebben om dat antwoord op ieder
moment te wijzigen, tot aan het laatste moment toe.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De heer Pechtold stelt terecht dat in het huidige systeem
ook geen sprake is van zelfbeschikkingsrecht omdat nabestaanden beslissen, hoe moeilijk dat ook is. Verdient het
echter niet verreweg de voorkeur dat nabestaanden voor
hun geliefde beslissen in plaats van dat de overheid dat
doet?
De heer Pechtold (D66):
In het systeem dat mevrouw Dijkstra voorstelt, kun je bij
keuze 4 zelf bepalen wie je nabestaanden zijn. In het huidige
systeem, en ik stel het nu heel scherp, zijn de nabestaanden
een toevallige uitkomst van een bloedlijn of een ooit ontstane registratie door huwelijk of partnerschap. In de tussentijd kan er van alles veranderd zijn, ook in gevoelens.
Wij weten allemaal dat grote verschillen in de beste families
voorkomen, zeker als het gaat over dit soort dingen. Daarom
vraag ik aan mezelf en aan iedereen om die keuze niet te
leggen bij de "toevallige" nabestaanden. Dat kan een zus
zijn die toevallig in de buurt is en niet de broer die in
Australië woont. Hoe moet dat? Dat is nu de dagelijkse
praktijk. Artsen volgen nu cursussen om nabestaanden
daarin te begeleiden. Die cursussen zijn er natuurlijk op

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

gericht dat die vraag met ja wordt beantwoord, maar het
is toch veel belangrijker dat een individu dat bij leven doet
dan dat dit gebeurt op dat meest emotionele moment?
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
De heer Pechtold zegt dat mensen niet reageren door laksheid of om andere redenen. D66 wil de onderwijspartij zijn,
maar ondanks dit streven zijn er ruim één miljoen functioneel analfabeten in Nederland. Die mensen kunnen de
brieven van de overheid niet lezen en zij begrijpen ze ook
niet. De fractie van D66 stelt voor om twee brieven te versturen en als daarop geen antwoord komt, zijn de organen
van de overheid. Op die manier worden mensen met een
beperking het recht op zelfbeschikking en de keuzevrijheid
ontnomen.
De heer Pechtold (D66):
Ik probeer dit debat respectvol te voeren, maar dit is zo kort
door de bocht dat er ongelukken gebeuren als de heer
Öztürk meent het wetsvoorstel van mevrouw Dijkstra zo te
moeten samenvatten. Ik zal hier niettemin serieus op
ingaan. De heer Öztürk zegt dat ik van de onderwijspartij
ben. De heer Öztürk zegt tegenwoordig dat hij van de
Beweging DENK is. Denken betekent dat je stilstaat, dat je
bewust bent en dat je nadenkt. Dat heeft mevrouw Dijkstra
gedaan en daarom is een heel zorgvuldig systeem van
brieven maar ook van …
Voorzitter. Ik vind het vrij onprettig dat de heer Öztürk staat
te gebaren als ik antwoord geef.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Pechtold (D66):
Wij spreken over een serieus onderwerp, mijnheer Öztürk.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
U geeft college en ik wil …
De voorzitter:
Nee, nee, mijnheer Öztürk, de heer Pechtold was aan het
woord.
Mijnheer Pechtold, gaat u verder.
De heer Pechtold (D66):
Wat een houding! Maar oké. Het gaat mij erom dat in het
wetsvoorstel natuurlijk alle ruimte moet zijn om dit laagdrempelig te doen, geen moeilijke brieven als die van de
Belastingdienst. Ik zal dat straks ook aan de indienster en
aan de minister vragen. Het moet vergezeld gaan van
spotjes zodat het ook visueel helder wordt. Er moet het
uiterste worden gedaan om de huisartsen erbij te betrekken,
zoals de SP heeft geopperd. Daardoor weten mensen heel
laagdrempelig wat dit betekent. Ja, de maatschappij vraagt
van iedereen, ook van mensen met beperkingen, om keuzes
te maken. Er moet hulp zijn bij deze keuze. Als u daar constructieve ideeën over hebt, zijn die wat mij betreft van

11 februari 2016
TK 54

54-5-6

harte welkom. We moeten er alles aan doen om iedereen
zodanig te bereiken dat iedereen ook zelf die keuze bewust
kan maken.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ook wij vinden het een belangrijk punt. Wij komen op voor
die 1 miljoen of 1,5 miljoen mensen. Daarom stel ik een
serieuze vraag. Ik verwacht dan ook een kort en serieus
antwoord, in plaats van het college dat we steeds van de
heer Pechtold krijgen. Dan kom ik op mijn tweede vraag.
Vindt de heer Pechtold dat er in de afgelopen twintig jaar
genoeg maatregelen zijn genomen, bijvoorbeeld op het
gebied van voorlichting, om dit probleem op te lossen? Ik
geef een voorbeeld. 28% van de gemeenten stuurt een brief
over orgaandonatie als je een paspoort kunt komen ophalen; 72% dus niet. 5% van de gemeenten stuurt bij het welkomstpakket een brief over orgaandonatie; 95% niet. De
kabinetten hiervoor hebben dus niet bereikt wat ze hadden
moeten bereiken. Dat kan echter geen reden zijn om vervolgens met een voorstel over twee brieven te komen, waarbij
je organen worden afgepakt als je die twee brieven niet
beantwoordt. Vindt u dat er genoeg maatregelen zijn
genomen om nu tot dit soort maatregelen over te gaan?
De heer Pechtold (D66):
Dank voor de bondige vraag. Het antwoord is: nee.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
De heer Pechtold zegt dus dat de overheid niet genoeg
maatregelen heeft genomen. Dan stel ik voor om alvorens
dit wetsvoorstel in de Kamer in stemming te brengen, eerst
die maatregelen uit te voeren. Daarna kunnen we dit wetsvoorstel dan behandelen.
De voorzitter:
Volgens mij was dat een opmerking.
De heer Pechtold (D66):
Ik ben het niet eens met die opmerking, want dat betekent
uitstel.
Ik kom bij de geschiedenis van de wet. Wat is de geschiedenis van het voorstel dat we vandaag bespreken? In 1966
werd niet alleen mijn partij opgericht, maar vond in
Nederland ook de eerste niertransplantatie plaats. Een
moeder stond een nier af aan haar zoon. Dat was in de jaren
zestig een risicovolle operatie. De patiënt moest volledig
geïsoleerd worden om zijn hele afweersysteem te kunnen
platleggen. Inmiddels zijn de kennis en kunde op dit gebied
sterk toegenomen. Nederland is zelfs wereldwijd koploper
op het gebied van niertransplantaties bij leven. Dat is een
knappe prestatie. Helaas bungelen we onderaan bij transplantaties na de dood.

was het aantal donaties vergroten door wilsbeschikkingen
centraal te laten registreren in een donorregister.
Na de invoering van de wet hebben politiek en samenleving
vele initiatieven genomen om het aantal orgaandonoren te
laten toenemen, zodat meer orgaantransplantaties mogelijk
werden. Iedereen kent de jaarlijkse donorweken. Er zijn
flinke budgetten voor wervende spotjes. Helaas zijn er jaar
na jaar nauwelijks nieuwe donoren.
Het spraakmakendste voorbeeld was de Grote Donorshow
in 2007. De geplande live-uitzending leidde van tevoren in
binnen- en buitenland tot grote verontwaardiging. Minister
Plasterk, die toen over media ging, liet in een antwoord op
Kamervragen weten het programma verwerpelijk te vinden.
Premier Balkenende was bang dat Nederland imagoschade
zou oplopen. Tijdens de show zou de ongeneeslijk zieke
Lisa een nier afstaan aan een nierpatiënt. Drie kandidaten
maakten kans. Kijkers konden via sms hun voorkeur uitspreken. Aan het einde van de uitzending bleek Lisa een kerngezonde actrice. De drie nierpatiënten zaten ook in het complot. Presentator Patrick Lodiers riep aan het einde van de
uitzending iedereen op een donorformulier in te vullen. Er
keken 1,2 miljoen mensen. 12.000 vulden een formulier in.
Prachtig, maar dus maar 1 op de 100. Een druppel op de
gloeiende plaat, helemaal als je bedenkt dat zo'n 10.000
registraties nodig zijn om één geschikte donor te verkrijgen.
Alles is geprobeerd. Hoe graag ik het ook anders zou zien,
we komen er zo niet met het huidige systeem. De wachtlijsten zullen blijven en er zullen patiënten onnodig blijven
sterven. Met de Grote Donorshow als aanleiding en het
blijvend tekort aan donororganen als reden, kwam er in
2008 het Masterplan Orgaandonatie, met een vijftal aanbevelingen, gericht op toename van het aantal orgaantransplantaties. Vier zijn er overgenomen en de vijfde wacht nog
op invoering: het Actief Donorregistratiesysteem, het ADRsysteem. En dat is precies het voorstel dat hier vandaag
voorligt. Er werd in 2008 door het kabinet ervoor gekozen
om niet over te gaan tot invoering van het ADR-systeem.
Wel is de doelstelling overgenomen om in 2013 800 postmortale transplantaties te laten plaatsvinden; het werden
er 706. Mijn vraag aan de minister is waarom die doelstelling niet gehaald is. Kan zij ons een overzicht geven van de
extra donoren die we hebben gekregen als gevolg van het
oprekken van de leeftijdscriteria in de periode vanaf 2011?
Denkt de minister dat binnen het huidige systeem het aantal
donoren en transplantaties nog daadwerkelijk kan toenemen
en, zo ja, op welke wijze?

Na deze eerste niertransplantatie ontstond er een discussie
over een wettelijke regeling. Dat is dus 50 jaar geleden.
Verdeeldheid over het type beslissysteem zorgde ervoor
dat de wetgeving lang op zich liet wachten. Pas in 1996, 30
jaar na die eerste transplantatie, kwam de Wet op de
orgaandonatie tot stand. Een belangrijke doelstelling van
de Wet op de orgaandonatie, kortweg "WOD" genoemd,

In het ADR-systeem krijgt iedere Nederlander kort na zijn
of haar 18de verjaardag een donorformulier. Met dit formulier word je gevraagd om door te geven of je al dan niet
orgaandonor wilt worden na je dood. Dit formulier zal ook
worden gestuurd naar alle volwassen Nederlanders van
wie nog geen keuze bekend is in het systeem. Je keuze
vastleggen, kan door het formulier in te vullen en dat terug
te sturen of door je online te registreren via donorregister.nl.
De keuzes zijn: "ja", "nee", "mijn nabestaanden beslissen"
of "een specifieke derde persoon beslist". Dezelfde keuzes
dus als die binnen het huidige systeem, maar een belangrijk
verschil is dat bij actieve donorregistratie iemand naast het
donorformulier een brief krijgt waarin wordt uitgelegd dat
hij of zij bij het uitblijven van een actieve registratie wordt
geregistreerd als orgaandonor. Iedereen die niet op het
eerste verzoek reageert, wordt opnieuw een donorformulier

Tweede Kamer

11 februari 2016
TK 54

Actief donorregistratiesysteem

54-5-7

toegestuurd. Ook dit formulier is voorzien van informatie
over de consequenties van niet-reageren. Wie zes weken
na deze herinnering nog niet heeft gereageerd, krijgt een
schriftelijke bevestiging dat hij of zij in het donorregister is
geregistreerd als orgaandonor. Hierbij wordt benadrukt dat
deze registratie te allen tijde gewijzigd kan worden.
Tegenstanders zullen nu misschien denken: o, er geldt dus
een "wie zwijgt stemt toe", gaat dat zo makkelijk? Nee,
absoluut niet, zorgvuldigheid boven alles. Ik licht graag toe
waarom mijn fractie dit systeem rechtvaardig vindt. Zolang
er mensen sterven die met een donororgaan gered hadden
kunnen worden, hebben wij als land, als politiek de dure
plicht alles te proberen om het aantal orgaantransplantaties
te laten stijgen. Uit onderzoek blijkt dat door invoering van
actieve donorregistratie het aantal transplantaties met
ongeveer 15% kan toenemen. Dat zijn 100 extra transplantaties per jaar. En nu hoor ik tegenstanders natuurlijk al
denken: dat is nooit bewezen.
De heer Rutte (VVD):
Het lijkt haast wel of de heer Pechtold helderziend is. Hij is
zijn betoog begonnen met te zeggen dat er elk jaar 150
mensen overlijden terwijl ze op de wachtlijst staan. De
suggestie wordt door D66 gewekt, ook in reclamespotjes,
dat zij ervoor gaat zorgen dat die mensen niet meer op de
wachtlijst staan. Nu is er heel veel onderzoek gedaan naar
verschillen in systemen. Ik pak het Masterplan Orgaandonatie uit 2010 er nu maar even bij. Ik citeer uit het desbetreffende onderzoek, pagina 128:" Het blijkt dat de verschillen
tussen de systemen die optreden op het gebied van registratiegedrag, geëgaliseerd worden door de verschillen in
nabestaandentoestemmingen en andersom. Uit deze
resultaten blijkt dat er geen verschillen bestaan tussen de
systemen." Hoe komt de heer Pechtold dan tot zijn getallen
en zijn harde uitspraak dat hij ervoor gaat zorgen dat er
geen 150 mensen meer overlijden die op de wachtlijst
staan?
De heer Pechtold (D66):
Dat haal ik uit de gemiddelden en uit de rapporten, want
ook wij hebben ons huiswerk gedaan. In de periode 20062007 was het aantal 635. De doelstelling was om in 2013
800 postmortale transplantaties te laten plaatsvinden. Er
konden dus meer dan 150 mensen extra worden geholpen.
10% werd toegeschreven aan de invoering van de ADR en
10% aan overige maatregelen. Ook wij bekijken dus de cijfers. Ik zei zojuist dat het geen wiskunde is die je naar de
toekomst kunt verklaren. Een ding is echter zeker: met het
nieuwe systeem is het de meer dan gerede verwachting
dat het aantal mogelijkheden zal toenemen.
De heer Rutte (VVD):
Dat is al wat genuanceerder. "De meer dan gerede verwachting" is in ieder geval minder pretentieus dan zeggen dat
dankzij dit wetsvoorstel die 150 mensen niet meer overlijden. Dat was wel een heel harde uitspraak, die volgens mij
niet kan worden onderbouwd. Dan pakken we er …
De heer Pechtold (D66):
Daar heb ik bezwaar tegen, voorzitter. Ik formuleer hier zeer
zorgvuldig. U hebt mij niet horen zeggen: het scheelt

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

dadelijk 150 mensen. Ik zou bijna durven zeggen dat iedereen die we door dit systeem weten te redden, meegenomen
is: iedereen, 1 of 150.
De heer Rutte (VVD):
Oké. Volgens mij heeft de huidige ledenwerfactie van D66
een andere teneur, maar daarover kunnen we misschien
van mening verschillen. Dan pak ik een ander, recenter
onderzoek, gedaan door Panteia in 2014. Op pagina 36 staan
de conclusies: "Uitgaande van het feit dat er wel een
mogelijkheid is tot bezwaar tegen donatie bij een ja-registratie binnen het ADR-systeem, komen de aandelen donoren
bij het toestemmingssysteem, het ADR-systeem met goed
geïnformeerde nabestaanden en het verplichte keuzesysteem uit op respectievelijk 73%, 72% en 70%. Dit zijn geen
significante verschillen". We halen het hele systeem overhoop, zonder dat daar goed bewijs voor is. Ik zal in mijn
eigen betoog nog aantonen waarom het zelfs tot minder
donoren kan leiden. Is dat niet heel erg roekeloos, nog
afgezien van alles wat we doen op het gebied van inbreuk
op het zelfbeschikkingsrecht?
De heer Pechtold (D66):
Ik val vandaag in, omdat de volksgezondheidswoordvoerder
van D66, mevrouw Dijkstra, dit wetsvoorstel heeft
geschreven. De heer Rutte is echter de volksgezondheidswoordvoerder van de VVD, van een liberale partij. Ik zie
hem nu in de marges, in de voetnoten van rapporten bijna
amechtig naar argumenten zoeken waarom we dit niet
zouden moeten doen. Ik confronteer hem dan maar met
een open vraag. Als hij het accepteert dat er jaarlijks zo veel
mensen op de lijst staan die onnodig overlijden, omdat wij
als maatschappij, wij als overheid, wij als politiek niet in
staat zijn om onze samenleving tot dat niveau te brengen
dat men zich bewust is van het leven na de dood, vind ik
het een dure plicht van de heer Rutte en mijzelf om met
oplossingen te komen. Ik hoor bezwaren. Ik hoor geen
oplossingen. Ik hoop in ieder geval één ding: dat dit in de
VVD-fractie een vrije kwestie is en dat de 39 anderen zelf
bepalen of zij beter dan mevrouw Dijkstra, mij of wie dan
ook weten hoe we dit grote maatschappelijke probleem
aanpakken. Iedereen die nu naar het buitenland gaat om
een nier te halen omdat hij het kan betalen, vind ik pervers.
Iedereen die vanuit het vrije westen naar China gaat om
daar organen te halen, vind ik pervers. Er moet alles aan
gebeuren om in dit systeem, in deze beschaving, in dit
gidsland … Want dit is nog nergens vertoond, dat ben ik
met de heer Rutte eens, maar dat is eerder gebeurd. Dat
vraagt om politici met een blik op de toekomst en niet met
een gevoel van "we doen het nu eenmaal niet zo".
De heer Rutte (VVD):
De heer Pechtold spreekt mij rechtstreeks aan, voorzitter.
Ik maak graag van de gelegenheid gebruik om daarop te
reageren. Het is natuurlijk wel heel pretentieus om te doen
alsof alleen D66 zich ervoor inzet om de wachtlijsten leeg
te krijgen en alsof alleen D66 met dit wetsvoorstel de echte
oplossingen aandraagt. Ik laat rapporten zien die ik heel
serieus neem, omdat ik mij grote zorgen maak over hetgeen
we hier doen, aangezien de kans er is dat er zelfs minder
orgaandonoren komen. Dan vind ik de woorden van de
heer Pechtold niet passen in dit debat.

11 februari 2016
TK 54

54-5-8

De heer Pechtold (D66):
Ik ben blij dat ik de heer Rutte geraakt heb. Als je geraakt
bent, ga je namelijk over je eigen argumenten nadenken.
Dat doe ik zelf ook altijd. Het is niet D66, maar het is
mevrouw Dijkstra die hier een wet heeft ingediend die
voorkomt uit een advies uit 2008. Het kabinet heeft vier van
de adviezen daaruit overgenomen en heeft dit laten liggen.
Inmiddels, bijna tien jaar later, mag het dan toch zo zijn dat
een politieke beweging vanuit haar idealen de handschoen
oppakt en een moeilijk, ingewikkeld en kwetsbaar wetsvoorstel indient? Als de heer Rutte een ander voorstel heeft,
hoor ik dat graag. Liever heb ik dat hij en zijn fractie binnen
dit voorstel meedenken over verdere verbetering.

Wij leggen nu de verantwoordelijkheid bij nabestaanden
neer, maar lang niet iedereen praat met zijn naasten over
orgaandonatie. Zullen die nabestaanden wel de keuze
maken die jij het liefste had gewild? Dat is de vraag. 64%
van de nabestaanden zegt nee tegen donatie en dat begrijp
ik heel goed. Ik zou wellicht hetzelfde besluiten op zo'n
emotioneel moment, vlak na de dood van een dierbare. En
toch blijkt uit onderzoek dat twee derde van de Nederlanders wel bereid is om na de dood zijn of haar organen af
te staan. Bovendien is eveneens een meerderheid van de
Nederlanders voorstander van dit ADR-systeem, zo blijkt
uit onderzoek van het CBS en Maurice de Hond. Het ADRsysteem kan nabestaanden en artsen ontlasten.

Ik zei al dat tegenstanders zullen zeggen dat het nooit is
bewezen. En dat klopt, want actieve donorregistratie is uniek
en nog nergens ter wereld ingevoerd. Wel is duidelijk dat
er in landen met een geenbezwaarsysteem, waarin toestemming wordt verondersteld, meer postmortale orgaandonoren zijn dan in landen met een toestemmingssysteem.
Graag een reactie van de minister op het artikel in BMC
Medicine, waarin 48 landen met elkaar vergeleken worden
over een periode van twaalf jaar. Het artikel laat zien dat in
landen met een geenbezwaarsysteem meer donaties
plaatsvinden. De meerderheid van de Europese landen kent
zo'n geenbezwaarsysteem, ons buurland België bijvoorbeeld. Daar wordt ervan uitgegaan dat je donor bent. Wil
je dat niet — dat zou ik de heer Rutte willen voorhouden —
dan moet je zelf naar het gemeentehuis om dat te registreren. Overigens heeft nog geen 2% van de Belgen dat ook
gedaan.

Als iedereen een keuze heeft gemaakt en geregistreerd is,
is er duidelijkheid voor artsen en nabestaanden. Direct
betrokken artsen zijn ook voorstander of, zoals internist
Frank Bosch het mooi formuleerde: "Ik denk dat het gesprek
met nabestaanden eenvoudiger wordt. Het is toch plezieriger om het gesprek te starten met "er staat geregistreerd
dat de organen van uw net overleden man gebruikt mogen
worden voor transplantatie" dan met "er staat niets geregistreerd en u moet nu een besluit nemen"?" Dat artsen duidelijkheid kunnen bieden, kan de begeleiding van de
nabestaanden ten goede komen en helpt bij de rouwverwerking.

Het Actief Donorregistratiesysteem dat vandaag voorligt,
is in feite een gemengd systeem. Het biedt iedereen laagdrempelig de mogelijkheid om zijn of haar keuze te maken.
Men wordt herhaaldelijk gevraagd om de keuze actief vast
te leggen, zoals in een toestemmingssysteem. Als er geen
gebruikgemaakt wordt van de mogelijkheid om nee te
zeggen, wordt toestemming verondersteld, zoals in een
geenbezwaarsysteem. Daarmee is het een zorgvuldig systeem. Ik zou bijna zeggen: het is de gulden middenweg.
Onze keuze voor actieve donorregistratie is ook een principiële keuze, een keuze voor een van de belangrijkste waarden die mij drijft: zelfbeschikking, het recht om over het
eigen lichaam te beschikken tot na je dood. ADR kan die
zelfbeschikking vergroten. Nu is van 60% van de Nederlanders geen keuze bekend. Dat percentage is ondanks alle
inspanning al jaren niet gedaald. Van het zelfbeschikkingsrecht wordt dus door de meeste mensen geen gebruikgemaakt.
Tegenstanders van ADR beroepen zich nogal eens op het
argument: ik wil niet dat de Staat over mijn organen beslist.
En dat ben ik helemaal met ze eens. De keuze is namelijk
niet aan de Staat. In het ADR-systeem zie ik de overheid,
net zoals nu, als een soort boekhouder die het systeem
faciliteert. Maar de keuze ligt uiteindelijk bij jou. En het is
ook niet de overheid die centraal staat, maar het individu,
de arts en de nabestaanden, met op de achtergrond een
overheid die wetten en regels stelt. Weinigen realiseren
zich dat binnen het huidige systeem niet-registreren ertoe
leidt dat nabestaanden de uiteindelijke beslissing moeten
nemen op een moeilijk en emotioneel moment. Niet-registreren betekent dus niet dat je geen donor kunt worden.

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

Een laatste, belangrijk argument is dat wij door actieve
donorregistratie een maatschappelijk vangnet met
orgaandonoren creëren. Iedereen kan hierop aanspraak
maken op het moment dat dat nodig is, precies zoals de
meeste Nederlanders willen. Zij willen namelijk in aanmerking komen voor een donororgaan mocht dat nodig zijn. Ik
herhaal bovendien graag nog een keer: de kans dat je ooit
zelf een orgaan nodig hebt, is groter dan de kans om ooit
na overlijden orgaandonor te worden. Mijn uitgangspunt
is dat dit sociale vangnet voor iedere Nederlander
beschikbaar moet zijn en blijven. Het in stand houden van
die maatschappelijke voorziening vraagt echter wel om één
persoonlijk besluit van iedere Nederlander en dat lijkt mij
niet teveel gevraagd. Minister Schippers verwoordde het
mooi in een filmpje voor de afgelopen Donorweek: "Het
kan u gebeuren dat u heel ziek wordt of dat uw kind heel
ziek wordt. Zou u in zo'n situatie een donororgaan willen
ontvangen om het leven van uzelf of uw kind te redden?
Het zijn heel moeilijke vragen, maar heel belangrijke vragen.
Deze belangrijke vraag wil ik u toch graag stellen. Als u in
zo'n situatie graag zo'n orgaan zou ontvangen, dan kan het
antwoord op de vraag of u orgaandonor wilt worden ook
niet vrijblijvend zijn. Dus word donor en red levens." Mede
gelet op deze indringende oproep vraag ik de minister of
zij het eens is met mijn fractie dat het vastleggen van een
keuze die aanspraak maakt op de eigen verantwoordelijkheid een minimale inspanning is die je van mensen mag
vragen; niet vrijblijvend.
Mijn fractie wil ook oog blijven houden voor mogelijke
kwetsbaarheden in het systeem. Daarom staat in het voorstel de mogelijkheid voor nabestaanden om bij de arts aan
te geven dat hun naaste geen donor wilde zijn. Ook zijn er
voor wilsonbekwamen extra maatregelen getroffen, zo zeg
ik tegen de heer Öztürk, op advies van de Raad van State.
Wil de indienster hierop nader ingaan? Verder vind ik het
zelf erg belangrijk dat een expliciet opgestelde wilsverklaring altijd zal prevaleren boven de registratie in het systeem.
De mogelijkheid om een eigen briefje bij je te dragen, blijft
dus bestaan.

11 februari 2016
TK 54

54-5-9

Uiteraard is het bij een wijziging van het systeem van het
grootste belang dat iedereen begrijpt wat die wijziging
inhoudt. Daar moeten wij veel tijd en moeite in steken. Kan
de indienster aangeven op welke manier zij bekendheid wil
geven aan dit nieuwe systeem? Op welke manier wil zij
ervoor zorgen dat het onderwerp van gesprek wordt aan
iedere keukentafel? Zij staat mij vast toe om alvast enkele
suggesties te doen. Allereerst een voorlichtingscampagne.
Daarnaast moeten het donorformulier en de bijbehorende
informatie in heldere en eenvoudige bewoordingen worden
opgesteld. Daarbij moet specifieke aandacht worden
besteed aan mensen met een taalachterstand. Hiervoor
moeten filmpjes beschikbaar komen. Lokale voorlichters
als huisartsen kunnen hierin een rol spelen. Ik wees in dit
verband al op het voorstel van de SP. Verder is het
belangrijk dat mensen bij herhaling worden gewezen op
de mogelijkheid om registratie in te zien of te wijzigen zodat
iemands meest actuele wens beschikbaar is. Zorg dat er
formulieren verkrijgbaar zijn bij de huisarts, de apotheek,
de gemeente en op het internet. Ik hoor graag hoe de
indienster hierover denkt en ik stel dezelfde vraag ook aan
de minister. De lijst is niet uitputtend. Ik nodig iedereen die
hierover ideeën heeft uit om die vandaag ook te delen, zodat
we met elkaar vorm kunnen geven aan de uitvoering. Ik kijk
ook naar de minister. Kan zij toelichten hoe zij ervoor wil
zorgen dat voorlichting zo duidelijk mogelijk is en zoveel
mogelijk mensen bereikt? Welke ervaring is al opgedaan
tijdens de donorweken? Wil de minister ook kijken naar de
campagne in Wales, waar men in 2015 op een systeem dat
vergelijkbaar is met het ADR-systeem is overgestapt?
Ik doe vandaag een beroep op alle collega's. Ik zal eerlijk
zijn. Ook in mijn fractie werd niet twaalf keer volmondig ja
gezegd. De noodzaak werd evenwel door iedereen onderschreven. Ik daag daarom iedere tegenstander van het ADRsysteem uit om met een beter alternatief te komen. Wie dat
niet heeft, vraag ik om binnen dit systeem mee te denken.
Ik vraag ook de indienster om voor dat soort ideeën open
te staan. Dit gaat niet om partijpolitiek. Dit is een maatschappelijk probleem dat we alleen kunnen aanpakken als we
met z'n allen onze schouders eronder zetten en onze verantwoordelijkheid nemen.
Hier in de Kamer spreken we veel over abstracte cijfers en
percentages, maar laat ik het eens anders uitleggen. De
fracties van PvdA en VVD tellen samen 76 mensen, meer
dan de helft van al deze stoelen. Realiseer je dan dat vorig
jaar bijna evenveel mensen overleden omdat er niet op tijd
een nieuwe nier beschikbaar was. Of denk aan de collega's
van de SP en het CDA. Dat zijn 28 mensen. Zo veel mensen
overleden afgelopen jaar terwijl ze wachtten op een lever.
Het is een indringende vergelijking, maar wel een die in
mijn ogen recht doet aan het probleem waarvoor ADR een
deel van de oplossing kan zijn.
Bij veel voorstellen hier in de Kamer is het van tevoren
bekend of het voorstel het wel of niet gaat halen. Als ik zo
de zaal in kijk, weet ik dat het geen gelopen race is. Ik wil
de initiatiefneemster dan ook alle succes wensen en hier
alvast van de gelegenheid gebruikmaken om haar te complimenteren met het maken van dit voorstel. Zij heeft hiervoor moeilijke afwegingen moeten maken. Het spant erom
en dat maakt het spannend.

als de beslissing om wel of geen orgaan te doneren een
vrije keuze is en blijft. Het enige wat mijn partij wil, is een
einde van de vrijblijvendheid omwille van de zelfbeschikking, om het maatschappelijk vangnet in stand te houden,
om nabestaanden te ontlasten en voor Glenn, Wendy,
Shirley en alle anderen op de wachtlijst.
De heer Van Gerven (SP):
Ik heb nog een praktische vraag aan de heer Pechtold. We
zijn het erover eens dat het Actief Donorregistratiesysteem
een kans moet krijgen, na achttien jaar praktijk met de huidige wet. Als we uitgaan van de huidige situatie, steekt mij
de rol die de gemeente zou kunnen spelen als mensen daar
komen voor een document, bijvoorbeeld een rijbewijs of
een identificatiedocument. De heer Pechtold komt uit
gemeenteland en heeft er in ieder geval affiniteit mee. Heeft
hij zelf nog ideeën of suggesties hoe we die route zouden
kunnen verbeteren?
De heer Pechtold (D66):
Gelukkig is niet alleen het gemeentehuis de locatie waar
de voorlichting wordt gegeven, dat gebeurt ook bij de
huisarts en de apotheek. Daar hebben de gemeentebesturen
geen invloed op. De indienster en ik hebben al de koppeling
gemaakt met het uitreiken van officiële rijksdocumenten,
zoals het paspoort. Ik denk dat het interessant is dat de
minister van Binnenlandse Zaken eens goed gaat bekijken
of gemeenten bij het uitdelen van dat soort documenten
niet ook verplicht zouden moeten worden om dit soort formulieren mee te geven. Laten we die vraag gezamenlijk
stellen aan het kabinet. Ik geloof dat de heer Öztürk zojuist
met de cijfers kwam waaruit blijkt dat er nog heel veel
gemeenten zijn die hier om welke reden dan ook — ik kan
het me overigens niet voorstellen — geen voorlichting over
geven. Ik ben het met de heer Van Gerven erover eens dat
voorlichting over dit systeem niet iets is wat als een koopzondag tot gemeentelijk beleid zou moeten leiden.
De heer Van Gerven (SP):
Ik vraag dat met name omdat een belangrijk discussiepunt
bij het ADR-systeem is of mensen er wel zelf over beslissen,
of ze er voldoende kennis over hebben. Het systeem is dan
wel uitgelegd, maar ik zie het als een aanvulling op het
ADR-systeem, omdat we dan nog een extra officieel
moment inbouwen waarin, vaak jonge, mensen de keuze
wordt voorgelegd. Ik begrijp dat de heer Pechtold dat ook
onderschrijft en ik wacht dan ook met belangstelling de
reactie van het kabinet af, zowel van de minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport als die van Binnenlandse
Zaken, want ik denk dat het een kabinetsbreed punt is.

Ik hoop dat de keuze om voor of tegen dit wetsvoorstel te
stemmen binnen alle fracties een vrije keuze zal zijn, net

De heer Pechtold (D66):
Ik ben het helemaal met de heer Van Gerven eens, en ook
met anderen die hier zeer kritische vragen stellen. Dit is 50
jaar na de eerste geslaagde transplantatie niet dé oplossing
waarna wij allemaal zeggen: nooit meer over nadenken,
strik eromheen, zo gaan wij het doen. Iedereen die hetzelfde
ongemak voelt en misschien wel meer dan ongemak gelet
op de cijfers, daag ik juist uit om mee te denken binnen dit
systeem. Ja, het loopt voorop, maar als je het vergelijkt
met andere landen, is het het beste systeem dat wij kunnen
hebben. Maar dat kan uitgebreid worden, moet geëvalueerd

Tweede Kamer

11 februari 2016
TK 54

Actief donorregistratiesysteem

54-5-10

worden en ga zo maar door. De wijsheid zit hem niet alleen
in dit voorstel. Die zit bij ons allemaal.
De heer Van der Staaij (SGP):
De SGP voelt zich zeer aangesproken om mee te denken
binnen het systeem. Dat doen wij ook in allerlei andere
overleggen, maar we hebben het nu over een wetswijziging
die echt een systeemverandering wil. Vandaar dat ik mij
even concentreer op mijn vraag nu. Het viel mij op dat er
ook binnen D66 zelf heel fundamentele kritiek is gekomen
op dit wetsvoorstel. Ik verwijs naar de website van Menno
van der Land — geen onbekende voor de heer Pechtold —
die aangeeft dat het veel te ver gaat dat de Staat mensen
verplicht tot het nemen van stappen om te voorkomen dat
de Staat hun zelfbeschikking ondermijnt. Wat is zijn reactie
op die kritiek uit de eigen gelederen?
De heer Pechtold (D66):
Ik vind het alleen maar fantastisch dat ik lid mag zijn van
een partij met inmiddels weer meer leden dan het jaar
daarvoor, ruim 25.000, waarin ze niet allemaal denken wat
Alexander Pechtold hier staat te vertellen. Sterker nog, wij
hebben hele discussies in de fractie gehad. Ik heb zojuist
aangegeven dat in onze fractie mevrouw Dijkstra de initiatiefnemer is, dat ik nu woordvoerder mag zijn, maar dat wij
tegen iedereen hebben gezegd: dit is zo'n moment waarop
je je eigen afweging mag maken. Wij leggen veel in verkiezingsprogramma's vast. Dan geldt de meerderheid. Wij
nemen veel besluiten waarbij de meerderheid geldt, maar
dit zijn individuele zaken. Zoals ik het nu zie, zal dat er bij
ons toe leiden dat allen voor zullen stemmen, maar ik had
het als fractievoorzitter mogelijk geacht dat er anders over
gedacht wordt. Er wordt dus binnen mijn partij anders over
gedacht. Dan heb ik het niet over twaalf mensen maar over
ruim 25.000. Ook bij de kiezers van D66 tegenstanders zitten
er tegenstanders. Voilà. Zo hoop ik ook dat er bij de SGP'ers
een enkele voorstander is.
De heer Van der Staaij (SGP):
Wij hebben in onze fractie op dit punt in ieder geval dezelfde
gedachtegang, maar mochten wij op enig moment tot verschillende inzichten komen, dan zal er zeker ruimte zijn om
daar een verschillend standpunt over in te nemen. Mij valt
echter op dat het bij ons vrij sterk gemeenschappelijk is,
omdat wij hetzelfde sterke uitgangspunt hebben dat het te
ver gaat om iets wat meer in de morele, persoonlijke sfeer
ligt, zo in de verplichting vanuit de overheid te trekken, om
het zo sterk neer te zetten als een zaak van de Staat. Gelet
op de ideologie van D66 van zelfbeschikking en vrijzinnigheid, alsook de visie van de heer Pechtold, moet deze
benadering toch op het randje zitten.
De heer Pechtold (D66):
Dat maakt het zo mooi dat wij hier transparant over dat
soort zaken kunnen discussiëren. Ik kan me nog herinneren
dat we op lagere school op schoolkamp gingen en dat er
polio was. De discussie was toen of je je wel of niet liet
inenten en hoe daarmee in christelijke kring werd omgegaan. Daarbij ging het ook om de integriteit van het lichaam.
Mag de overheid zich daarmee bemoeien? We hebben de
afgelopen vijftig jaar, los van deze discussie, vele discussies
gehad. Maar als u het dan partijpolitieker maakt, zeg ik

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

tegen u: ook in uw achterban is er volgens mij ook plaats
voor een verbod op het aannemen van een donororgaan.
Dan vind ik dat ook in uw achterban — ik mag binnenkort
samen met u op een van uw congressen spreken — de
vraag mag worden gesteld: vinden we dat we zelf dan ook
in het kader van zelfbeschikking een verplichting hebben
om daarover bij leven een uitspraak te doen?
De voorzitter:
Tot slot, de heer Van der Staaij.
De heer Van der Staaij (SGP):
Erover nadenken, aansporen om erover na te denken, aansporen om een keuze te registreren, daar sta ik van harte
achter. Maar de vraag is of je een stap verder gaat door te
zeggen: de Staat beslist dat als u niet kiest, er voor u gekozen wordt. Er wordt namelijk uitgegaan van toestemming.
Dát vind ik principieel een stap te ver.
De heer Pechtold (D66):
Als je het woord "Staat" neemt, schrik je af, als je zegt "wij
als samenleving", nodig je uit. In mijn vocabulaire zijn deze
twee vandaag ineen te schuiven.
De voorzitter:
Voordat ik het woord geef aan de heer Öztürk, stel ik voor
om twee minuten te schorsen.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Voorzitter. Wij maken ons allemaal zorgen over het tekort
aan donororganen en om de mensen die zo'n orgaan nodig
hebben om te overleven. Waarschijnlijk is iedereen het
erover eens dat we zo veel mogelijk orgaandonoren moeten
hebben. De discussie gaat echter over de manier waarop
wij dat moeten doen. De discussie gaat ook over de vraag
hoe we die miljoenen mensen die zich nog niet hebben
geregistreerd kunnen bewegen om toch een registratie te
doen.
Wij vinden het plan van D66 te ver gaan, want dit plan is
een dwingend plan. Mensen die niet reageren op twee
brieven mag je niet automatisch donor maken. Dat vinden
wij onrechtvaardig en ook de Raad van State is hier kritisch
over. Wij willen wel creatief meedenken over een actief
donorregistratiesysteem. Wij willen niet alleen "nee" zeggen,
maar ook meedenken over een oplossing. De heer Pechtold
vroeg daarom en hij wordt daarop nu dan ook bediend.
DENK komt met een concreet voorstel dat hier al een paar
keer eerder is besproken, maar niet als een amendement
is ingediend. Wij willen daar misschien een amendement
voor indienen.
Iedereen gaat naar de gemeente, iedereen moet een paspoort en een rijbewijs ophalen. Op dit moment zijn
gemeenten niet actief bezig om mensen attent te maken
op donorregistratie. Laten we regelen dat dat wel gebeurt.
Stel dat iemand naar de gemeente gaat om zijn paspoort,
identiteitsbewijs of rijbewijs te halen en op dat moment

11 februari 2016
TK 54

54-5-11

informatie krijgt van de gemeenteambtenaar; de kosten
daarvan worden door de overheid betaald. Wanneer hij een
week later terugkomt om het paspoort op te halen, kan hij
een keuze maken of hij het donorregistratieformulier wil
invullen of niet. Dan is er sprake van vrije keuze. Dan heb
je alle burgers in Nederland een-op-een voorgelicht, eenop-een gevraagd, en uiteindelijk kan die daar na een week
nadenken een bewuste keuze in maken. Iedere tien jaar dat
je je paspoort moet verlengen krijg je weer dezelfde vraag.
Op je twintigste heb je een mening, maar op je zestigste
kan die mening zijn veranderd. Daarom zeggen wij dat de
kabinetten niet voldoende hebben gedaan om de mensen
die dat nu nog moeten doen een registratie te laten invullen.
Zolang dat niet klaar is, kun je niet een dwingende wet laten
behandelen met twee brieven, geen antwoord, dus kom
maar hier met je lichaam als je dood bent. Zo komt dat bij
mensen over.

het leven heen, een aantal keren vanaf je 18de herhaald,
dagelijks — kunt beslissen over wat er met je eigen organen
gebeurt. Wat de heer Öztürk aanvoert als probleem bij dit
wetsvoorstel, geldt ook voor zijn eigen argumentatie. Dat
kan ertoe leiden dat de nabestaanden over jou beslissen
en niet jijzelf.

Ik heb ook de vraag gesteld wat we moeten doen met ruim
een miljoen mensen die de brieven van de overheid niet
begrijpen, niet kunnen lezen of functioneel analfabeet zijn.
Zeggen wij dan "pech gehad, had je maar goed onderwijs
moeten nemen"? Nee, heel veel mensen begrijpen de
brieven van de overheid niet, begrijpen de ambtelijke taal
niet. Vervolgens geven ze daar geen antwoord op en gaan
wij die mensen dan onze keuzen opleggen? Nee, een eerlijke
en begrijpelijke voorlichting is cruciaal. Dit kan worden
uitgereikt bij de aanvraag van een paspoort en nog een keer
bij het ophalen daarvan in verstaanbare taal met beelden
en video's op het niveau van de burgers. Wij zijn er voor
de burger en niet andersom.

De heer Pechtold (D66):
Dat punt snap ik, maar ik werp tegen dat we jarenlang bezig
zijn met Donorweken en indringende, uitdagende en shockerende zaken als de Donorshow. Dat was toch het moment
waarop iedereen in die discussie betrokken werd. Het effect
is echter nog steeds zeer teleurstellend. Nu is dan ook het
moment aangebroken om, zoals in een officieel advies van
bijna tien jaar geleden aan de regering als het ware staat
opgedragen, in alle zorgvuldigheid overigens, de stap te
zetten. Ik daag de heer Öztürk uit om nog eens in te gaan
op mijn stelling dat je in het huidige systeem dus niet over
je eigen organen gaat. Als je niks bedacht hebt, gaan
anderen erover.

Wij zijn benieuwd naar de reactie van de minister. Heeft zij
alles gedaan wat in haar mogelijkheden lag om die vijf, zes,
zeven of acht miljoen mensen die nog niet geregistreerd
zijn te laten registreren? Waar is zij tekortgeschoten, welke
middelen heeft zij niet ingezet? Ik denk hier met name aan
de verantwoordelijkheid van de gemeenten.
Ik rond af. Wat vindt DENK van orgaandonatie? DENK vindt
dit een vrije keuze van mensen, DENK vindt dat je mensen
hierover goed moet voorlichten en DENK vindt dat voorlichting geen propaganda moet zijn. Iedereen is de baas over
zijn of haar organen, ook na zijn of haar dood.
Er is een positieve trend in het aantal donorregistraties.
Hopelijk wordt die trend door creatieve oplossingen versterkt, maar dwingen mag je nooit. Ons punt is: laten we
met zijn allen voorstellen indienen om te proberen dat al
die mensen vrijwillig het donorregistratieformulier invullen.
De voorzitter:
Voordat ik het woord geef aan de heer Pechtold voor een
interruptie, wijs ik de heer Öztürk erop dat hij het steeds
heeft over DENK maar dat wij in de Kamer de Groep
Kuzu/Öztürk kennen.
De heer Pechtold (D66):
Ik ben heel blij dat de heer Öztürk meedenkt, maar in zijn
bijdrage, die ik op haar consistentie probeer te beoordelen,
zit een denkfout. De heer Öztürk zei dat je nu zelf beslist
over wat er na je dood met je organen gebeurt. Dat is in de
praktijk echter niet het geval wanneer je je niet registreert
en het aan nabestaanden, wie dat ook mogen zijn, overlaat
om daarover te beslissen. Zelfbeschikking is als je — door

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Die zelfbeschikkingsdiscussie is net gevoerd tussen de
partijen die de liberale gedachte dragen, VVD en D66.
Daarom zeggen wij dat je mensen bewust moet maken van
die registratie. De maatregelen die tot nu toe zijn genomen,
hebben niet iedereen bereikt. Tot het moment waarop die
keuze aan iedereen, één voor één, is voorgelegd, kun je
hier niet zo'n wet behandelen. Dat is mijn punt.

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Het verschil met D66 is dat DENK vindt dat de maatregelen
van de afgelopen twintig jaar niet iedereen hebben bereikt.
D66 zegt: we hebben alles gedaan wat we wilden of konden
doen, maar het is ons niet gelukt, dus gaan we een dwingende maatregel nemen. Wij zeggen: nee, wij hebben onze
creativiteit en oplossingsgerichtheid nog niet volledig benut.
Daarom verschillen wij daarover van mening. Ik ben het
met de heer Pechtold eens dat, op het moment dat wij
mensen niet actief benaderen, anderen bij hun overlijden
de keuze voor hen maken. Dat ben ik met de heer Pechtold
eens, en daarom proberen wij creatieve oplossingen te
bedenken.
De voorzitter:
Ik kom even terug op mijn opmerking van zojuist, hoewel
het vandaag over een te belangrijk onderwerp gaat om het
daar lang over te hebben. De Kamer kent een Groep
Kuzu/Öztürk. Ik begrijp natuurlijk wel waar de heer Öztürk
op doelt, maar dat is de afspraak die wij hier met elkaar
hebben gemaakt.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
De heer Pechtold heeft mij aangesproken als vertegenwoordiger van DENK en in de hoedanigheid van DENK'er heb ik
ook antwoord gegeven. Ik vind het goed dat wij het hierover
mogen hebben. Ik word daarop aangesproken. U mag wel
formeel doen, maar aan de andere kant is er wel een vraag
over gesteld.

11 februari 2016
TK 54

54-5-12

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik zit nu zes jaar in de Kamer en in die jaren heb ik heel wat
debatten over dit onderwerp meegemaakt. Volgens mij
hebben wij van alles de revue laten passen. De heer Öztürk
stelt nu voor om andere creatieve oplossingen te bekijken.
Iets anders dan wat er tot nu toe geprobeerd is, kan ik niet
bedenken, misschien mevrouw Dijkstra of mevrouw
Schippers. Welke oplossingen heeft de heer Öztürk voor
ogen, die al die politici en alle mensen die in de afgelopen
acht jaar hiermee bezig zijn geweest, niet hebben kunnen
bedenken?
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
5% van de gemeenten geeft in de welkomstbrief aan dat
men ook de donorregistratie verzorgt. 95% doet dat niet.
28% van de gemeenten stuurt naar aanleiding van het
afhalen van een paspoort een brief over orgaandonatie.
72% doet dat niet. Je kunt heel wat doen aan al die
gemeenten die verzuimen. In het kader van asielzoekers
die naar Nederland komen hebben wij het over normen en
waarden; wij moeten trainingen, voorlichting en informatie
geven om die mensen wegwijs te maken in onze samenleving. Dit is ook een onderwerp, en wel een principieel
onderwerp waarin wij best veel geld mogen steken. Wij
kunnen op dit punt meer doen dan er tot nu toe is gedaan.
Misschien kunnen wij de gemeenten wel dwingen, zodat
niet 5% maar 100% die brief stuurt. Die maatregelen kunnen
wij nemen. Die zijn niet genomen, dus daarom zeg ik: wacht
totdat de maatregelen zijn genomen.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
De heer Öztürk wil dus dat alle gemeenten alle mensen
gaan aanschrijven. Dat is volgens mij precies het voorstel
van mevrouw Dijkstra. Als de heer Öztürk wil dat alle mensen worden bereikt, neem ik aan dat hij straks voor de initiatiefwet van mevrouw Dijkstra gaat stemmen.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Dan heeft het GroenLinks-Kamerlid niet goed geluisterd. Ik
heb het volgende gezegd. Als iemand naar de gemeente
gaat om een paspoort aan te vragen, moet hij persoonlijk
informatie krijgen van de gemeenteambtenaar. Ik heb
gezegd dat wij als overheid de cursus en de training van
de gemeenteambtenaar moeten betalen, opdat ieder individu in Nederland hiermee wordt geconfronteerd, een-opeen. Dat hebben wij tot nu toe niet gedaan. Misschien kost
dat enkele miljoenen, maar daarmee lossen wij wel een
fundamenteel probleem op. Dat soort maatregelen hebben
wij niet genomen. Nu komt u aan met "wij bedenken al
twintig jaar ideeën", maar blijkbaar hebt u dit niet bedacht.
De voorzitter:
Was u al klaar?
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ja, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Klever
namens de PVV-fractie.

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

Mevrouw Klever (PVV):
Voorzitter. Wachten op een donororgaan terwijl je leven
daar letterlijk van afhangt wensen wij helemaal niemand
toe. Gelukkig meldden zich meer orgaandonoren in 2015
dan in het jaar ervoor: een stijging van 4%. Toch heeft dat
niet geleid tot meer transplantaties. Het aantal transplantaties nam zelfs af met 4%. Een stijging van het aantal donoren leidt dus niet automatisch tot meer orgaantransplantaties. Dat concludeert ook de directeur van de Nederlandse
Transplantatie Stichting. Er spelen namelijk veel meer factoren mee, zoals doodsoorzaak, hartdood of hersendood,
medische complicaties en het lage percentage nabestaanden dat toestemming geeft.
De kop van het AD deze week, "Gedwongen donorkeuze
redt 150 levens", is in mijn ogen dan ook misplaatst. Op
welke feiten is dit gebaseerd? Gedwongen registratie kan
ook betekenen dat er meer mensen "nee" laten registreren.
Of dat de keuze wordt overgelaten aan de nabestaanden,
die op hun beurt weer nee zeggen. In Nederland is het
aantal geregistreerden dat ja zegt tweeënhalf keer zo hoog
als het aantal dat nee zegt. Gaat de indiener ervan uit dat
deze verhouding zo blijft? Zo ja, waarop is dat dan gebaseerd? In België, waar iedereen zich moet registreren, is de
verhouding ja-nee ongeveer fiftyfifty. Daar staan trouwens
meer mensen op de wachtlijst dan in Nederland, namelijk
1.288 tegen 984 in Nederland. Ik vraag de indiener om met
een betere onderbouwing te komen van de stelling dat er
jaarlijks 150 levens gered zullen worden met de invoering
van een Actief Donorregistratiesysteem. Ik ben ook
benieuwd naar de visie van de minister hierop. Mijn fractie
is hiervan namelijk niet overtuigd.
De afgelopen tien jaar is het aantal orgaantransplantaties
met zo'n 23% gestegen. Ik vind dat knap. Dat betekent dat
er toch veel is bereikt, met name als je bedenkt dat wij in
die periode aan de aanbodzijde minder donoren hebben
gehad vanwege een daling van het aantal verkeersslachtoffers. Aan de vraagzijde komen steeds meer mensen op de
wachtlijst, omdat we ouder worden en onze overlevingskansen steeds groter worden. Ondanks dat de doelstelling van
het Masterplan Orgaandonatie niet is gehaald, zit er dus
wel vooruitgang in. We hebben succesvolle pilots gehad
die verder zijn uitgerold en de communicatie met potentiële
donoren en nabestaanden is verbeterd. De PVV heeft daar
ook altijd voor gepleit en blijft daarvoor pleiten. We hebben
hier regelmatig overleg over in deze Kamer.
Daarnaast is er vooruitgang geboekt bij transplantatietechnieken, stamcelonderzoek en de ontwikkeling van kunstorganen met behulp van 3D-bioprinting. De wetenschap staat
immers niet stil. De PVV wil op deze weg voort en onderzoek
en techniek stimuleren, zodat er een tijd aanbreekt dat we
helemaal geen organen meer hoeven te transplanteren.
Naast deze vooruitgang en de twijfels of het automatisch
donorregistratiesysteem wel voor meer orgaantransplantaties zorgt, vindt de PVV-fractie dit gedwongen systeem ook
een stap te ver. Als dit systeem wordt ingevoerd, betekent
dat namelijk dat je organen geclaimd kunnen worden indien
je nooit een keuze hebt willen of kunnen maken. Als je om
wat voor reden dan ook, de oproep niet hebt ontvangen of
gelezen, de herhaalde oproep ook gemist hebt en je er
verder bewust of onbewust niet aan hebt gedacht, dan
maakt deze wet je automatisch donor. De indiener van deze

11 februari 2016
TK 54

54-5-13

wet beschouwt je organen dan als een maatschappelijke
voorziening die je uit solidariteit maar hebt af te staan.
Dit standpunt vinden wij alles behalve liberaal. Waar in alle
medisch-ethische kwesties de keuzevrijheid centraal staat
— denk aan abortus of euthanasie — wordt hier de keuzevrijheid overboord gezet. Waar de indiener eerder in 2011
een motie indiende om dragers van de ziekte van Huntington het recht om niet te weten te geven, wil ze nu mensen
het recht om niet te kiezen ontnemen. Dat is onbegrijpelijk.
Kan de indiener dat toelichten?
De PVV-fractie dankt de initiatiefnemer voor haar inspanningen om het aantal donoren te verhogen. Een actief donorregistratiesysteem wijzen wij echter af. Het recht om geen
keuze te hoeven maken, willen wij namelijk niemand ontnemen. Maar bovenal zijn wetten niet bedoeld om mensen
op ethisch gebied tot keuzes te dwingen. Ik hoop dat de
Kamer tot ditzelfde standpunt komt.
De heer Van Gerven (SP):
Het is opmerkelijk dat mevrouw Klever in haar betoog stelt
dat het hier gaat om een automatisch donorsysteem. Dat
is gewoon niet waar. Het is een actief donorregistratiesysteem. Waarom is dat zo cruciaal? Omdat in het voorstel niet
wordt beslist over iemand, maar iedereen zelf de mogelijkheid heeft om te beslissen. Het is dus niet automatisch dit
of automatisch dat. Dat wil ik als eerste gezegd hebben.
Zelfschikking blijft bestaan, in welk systeem we ook kiezen.
Als nu blijkt dat het ene systeem — het systeem dat we nu
hebben of het systeem dat voorgesteld wordt, het actief
donorregistratiesysteem — effectiever is dan het andere
om te zorgen voor meer donoren, is de PVV daar dan een
voorstander van?
Mevrouw Klever (PVV):
Allereerst mijn excuses als ik "automatisch" heb gezegd.
Dat was een verspreking, want dat moet natuurlijk een
"actief" donorregistratiesysteem zijn. Dat is een fout van
mijn kant.
De heer Van Gerven vraagt mij iets wat ik volgens mij al in
mijn betoog heb gezegd. Wij zijn er principieel geen voorstander van dat als je geen keuze kunt maken of als je geen
keuze wilt maken, de overheid voor jou beslist. Dat vinden
wij een stap te ver gaan. We vinden het bijzonder nobel als
mensen na hun dood hun organen afstaan. Dat is echt
prachtig. We willen dat ook stimuleren. De overheid mag
dat ook stimuleren door voorlichting en communicatie,
noem maar op. Maar het moet uiteindelijk wel de vrije keuze
van het individu zijn om zich als orgaandonor aan te melden. Dit ADR-systeem beslist echter voor mensen die niet
willen beslissen, dat zij donor zijn. Dat vinden wij een stap
te ver gaan.

stellen? Dat is de vraag hoe we ervoor kunnen zorgen dat
er zo veel mogelijk donoren komen om zo veel mogelijk
mensen te helpen.
Mevrouw Klever (PVV):
De PVV vindt ook het recht om niet te kiezen, een belangrijk
recht. Dat recht wordt hier ontnomen, want als je geen
keuze wilt of kunt maken, word je automatisch donor. Dat
vinden wij een stap te ver gaan. Ook het recht om niet te
kiezen, moet blijven bestaan. Heel veel mensen willen die
keuze om welke reden dan ook niet maken. Dat zullen we
ook moeten respecteren.
De heer Van Gerven (SP):
Ook het recht om niet te kiezen, blijft bestaan in het Actief
Donorregistratiesysteem. Je kunt dan immers zeggen dat
je het overlaat aan je nabestaanden. De mogelijkheden om
te kiezen voor het een of voor het ander, wijzigen niet met
dit systeem. Alleen is het uitgangspunt inderdaad dat we
ten langen leste uitgaan van de norm "ja, tenzij", maar ook
daar kan iedereen op acteren. Volgens mij kun je dus niet
zeggen dat de mogelijkheid om niet te kiezen, niet overeind
blijft. Ook die keuze is gewoon mogelijk.
Mevrouw Klever (PVV):
Het is nog maar de vraag of dit systeem meer donoren
oplevert. Daar is mijn fractie niet van overtuigd. Diverse
rapporten tonen aan dat hier geen extra donoren uit
voortvloeien. Afgezien daarvan vinden wij het recht om niet
te kiezen, iets anders dan iemand dwingen om een keuze
te maken tussen ja, nee of nabestaanden. Wij zijn principieel
tegenstander van het feit dat mensen dat moeten vastleggen en dat, als zij dat niet doen, de overheid beslist dat je
orgaan aan de Staat toekomt. Dat vinden wij een stap te
ver gaan.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Er is maar één manier om erachter te komen of dit systeem
resultaten bereikt, namelijk door het in ieder geval een tijd
te proberen. Wat het recht om niet te kiezen betreft: ook bij
iemand die geen beslissing neemt, komt op een gegeven
moment de vraag aan de orde wat je met de organen doet:
wordt het ja, nee of laat ik het over aan de nabestaanden?
Als iemand nu niet kiest, komt die beslissing bij de nabestaanden te liggen. Die keuze staat echter ook expliciet in
dit wetsvoorstel. Waarop baseert de PVV dan dat het recht
om niet te kiezen, hiermee bedreigd zou worden?

De heer Van Gerven (SP):
Dat de Staat beslist, is niet juist. Dat de Staat een norm
voorstelt — "ja, tenzij" — is wel juist. In de individuele situatie blijft er echter voor iedereen de keuze om te zeggen
dat men wel of geen orgaandonor is, als dat aan de orde
is. Dat kan de PVV toch niet ontkennen? Als het zelfbeschikkingsrecht in het ene dan wel het andere systeem overeind
blijft, moeten we dan niet vooral de effectiviteitsvraag

Mevrouw Klever (PVV):
Iemand die om wat voor reden dan ook besluit om zich niet
te registreren maar wel met zijn partner afspreekt "als mij
iets overkomt, wil ik in dit geval zus en in dat geval zo",
wordt nu ertoe gedwongen om een keuze te maken tussen
ja, nee of aan de nabestaanden overlaten. Als die persoon
niet wil kiezen, besluit de Staat dat die persoon donor is.
Dat vinden wij principieel onjuist. Wij vinden dat wij respect
moeten hebben voor mensen die donor willen zijn. Dat is
geweldig; dat mag de Staat ook stimuleren en daar mag
de Staat ook extra over communiceren, maar de uiteindelijke beslissing moet bij de donor zelf liggen. Daarbij vinden
wij het recht om niet te kiezen, ook een grondrecht.

Tweede Kamer

11 februari 2016
TK 54

Actief donorregistratiesysteem

54-5-14

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Mevrouw Klever haalt het voorbeeld aan van iemand die
niet wil registreren, maar wel expliciet aangeeft bij zijn
partner hoe hij het wil hebben. Die persoon kan dan toch
die keuze simpel aangeven? Wat is er nou op tegen om dat
expliciet aan te geven? Op die manier heb je in elk geval in
kaart hoe de groep mensen het wil hebben die nu geen
beslissing neemt, om wat voor reden dan ook; vaak hebben
mensen er gewoon niet aan gedacht. De keuze om niet te
kiezen, zit ook expliciet in het voorstel van mevrouw
Dijkstra.
Mevrouw Klever (PVV):
Ik bestrijd dat die keuze in het voorstel zit. Die keuze zit er
niet in. Het is ja of nee of nabestaanden. Er zijn nou eenmaal
mensen die hun keuze niet willen vastleggen en ik vind dat
we dat moeten respecteren. Ze kunnen daar een heleboel
redenen voor hebben: het kan om hun geloof zijn, het kan
zijn omdat ze er nog niet over uit zijn, het kan zijn omdat
ze daar met hun partner over willen spreken en het kan ook
zijn dat ze in bepaalde situaties wel en in andere situaties
geen donor willen zijn. Ik vind niet dat wij als overheid de
mensen moeten dwingen om die keus te maken. Dat gaat
mij echt een stap te ver.
De heer Pechtold (D66):
Ik ga even door op het terechte punt van mevrouw Voortman. De redenering van mevrouw Klever klopt niet. Zij gaf
namelijk zelf het voorbeeld van iemand die het bespreekt
met de partner. Dat is dus een van de vier mogelijkheden:
ja, nee, nabestaanden of een specifiek iemand noemen.
Juist nu dus, zou ik mevrouw Klever willen voorhouden,
ga je er zelf niet meer over wanneer je niets doet, want dan
is het aan de nabestaanden, op wie je geen invloed hebt.
Juist in dit wetsvoorstel is het ja, nee, nabestaanden of een
specifiek iemand. Dat draagt er niet alleen toe bij dat er bij
leven over wordt gesproken, maar ook dat er na de dood
zekerheid is over wie dat dan voor je beslist als je zelf niet
wilt beslissen. De keuze om niet te kiezen, is juist nu verankerd in dit wetsvoorstel.
Mevrouw Klever (PVV):
Ik gaf aan dat sommige mensen met hun partner erover
spreken en dat zou een van de redenen kunnen zijn waarom
mensen die keuze niet willen vastleggen. Er zijn nog meer
redenen waarom mensen die keuze niet willen vastleggen.
Ik vind niet dat de overheid mensen in dit soort heel
gevoelige medisch-ethische kwesties moet dwingen om nu
alvast een keuze te maken voor het geval dat. Dat doen we
ook niet bij abortus, dat doen we ook niet bij euthanasie en
dat moeten we ook niet doen bij orgaandonatie.
De voorzitter:
Het woord is aan mevrouw Bruins Slot. Tegelijkertijd kijk
ik naar de sprekerslijst en de verdere planning vandaag. Ik
denk niet dat het gaat lukken om voor de lunchpauze de
eerste termijn van de zijde van de Kamer af te ronden. Ik
denk dat wij rond 13.30 uur gaan stoppen en dan kijken we
naar een volgend moment om de eerste termijn af te maken.

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

De heer Rutte (VVD):
U hebt het over een volgend moment. Ik mag hopen dat
dit aansluitend aan de lunchpauze is, of zou het ook volgende week kunnen zijn? Dat lijkt mij zeer onwenselijk,
gezien de aard van het debat.
De voorzitter:
Dat begrijp ik heel goed. Ik bedoelde niet aansluitend aan
de lunchpauze. We hebben immers ook een debat over de
instroom van vluchtelingen, waar de hele Kamer om heeft
gevraagd. Ik weet dat wetgeving erg belangrijk is, dus we
zullen kijken naar een moment waarop er niet te veel tijd
tussen nu en de volgende sprekers zit. Dat is ook belangrijk
voor de mensen die het debat al heel lang volgen.
De heer Rutte (VVD):
Dan wil ik het punt van orde maken dat ik het daar niet mee
eens ben. Ik vind echt dat we dit debat moeten afmaken in
een aaneengesloten periode. We zijn nu mee bezig met de
hele woordvoering. Het belang is heel groot. Het vluchtelingendebat is ook belangrijk, maar ik vind het echt niet kunnen om daarvoor een wetgevingsdebat te onderbreken.
De voorzitter:
Helder.
De heer Pechtold (D66):
Wij zijn het eens; ik wil de heer Rutte daarin bijvallen. Kijk
eens hoe snel we het eens kunnen worden, zelfs in dit debat.
Hoewel ik als spreker al aan de beurt ben geweest, ben ik
er geen voorstander van om het debat later voort te zetten.
Ik vind juist de samenhang van alle argumentatie en de
wisselwerking van belang. Als het morgen zou kunnen, is
het wat anders, maar een paar dagen wachten lijkt me niet
verstandig. Ik zou ook dat andere debat doen. De lunchpauze mag van mij heel kort, maar ik wil echt vandaag
verder met dit debat. Dat andere debat moet dan maar wat
later beginnen.
De voorzitter:
Helder.
Mevrouw Wolbert (PvdA):
Ik kan me alleen maar bij de voorgaande sprekers aansluiten. Ik vind uitstel echt ongewenst. We kunnen ook in een
kwartiertje een boterhammetje eten.
De voorzitter:
Even voor de helderheid. Het gaat er niet om dat wij zo
nodig een lunchpauze moeten hebben. We hebben echter
ook met personeel te maken en dat heeft recht op pauze.
Daar heeft het altijd mee te maken. Ik ben zelf woordvoerder
geweest op dit dossier, dus ik weet precies wat het betekent
om er goed over te spreken. We kijken of we vanavond met
het debat kunnen doorgaan, zodat we niet te lang hoeven
te wachten. Dat is de optie die er ligt. Ik hoop dat u daarmee
akkoord gaat.

11 februari 2016
TK 54

54-5-15

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik zou het liefst nu doorgaan en desnoods later beginnen
met het asieldebat. Volgens mij staat er vanavond nog een
debat over VWS op de agenda. Dat kan volgens mij ook
later. Als het niet anders kan, zou dat een optie zijn.
De heer Van Gerven (SP):
Ik vind alles best.

De heer Pechtold (D66):
Nee, ...
De voorzitter:
Mijnheer Pechtold, ik doe een voorstel en bij de regeling
kunt u erop terugkomen. Laten we nu mevrouw Bruins Slot
het woord geven. We komen erop terug.

De voorzitter:
Dat is fijn.
De heer Van Gerven (SP):
Dat is mooi, hè. Maar ik wil wel vandaag de eerste termijn
afronden. Dat is mijn voorstel. U zoekt een oplossing om
dat mogelijk te maken.
De voorzitter:
De heer Van der Staaij is nog niet geweest.
De heer Van der Staaij (SGP):
Ik sluit mij ook aan bij de andere sprekers. Volgens mij is
de normale gang van zaken dat een debat wel eens iets
uitloopt en dat het volgende debat dan iets later begint. Het
lijkt mij niet dramatisch als dat voor het asieldebat geldt.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dat laatste heeft ook mijn voorkeur, doorgaan na de lunch.
Als dat niet lukt, zijn wij van harte bereid om te kijken wat
we met het huisartsendebat van vanavond kunnen doen,
hoe belangrijk dat ook is.
Mevrouw Klever (PVV):
Ik heb er geen bezwaar tegen als we dit debat vanavond of
op een ander tijdstip voortzetten.
De voorzitter:
Ik heb naar alle argumenten geluisterd. O, ik ben mevrouw
Bruins Slot vergeten.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ja, voorzitter, ik sta al achter het spreekgestoelte, dus ik
begrijp dat u mij niet direct ziet.
De voorzitter:
U hebt het woord.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik hecht eraan om de eerste termijn van de kant van de
Kamer vandaag te voltooien. Als een wetgevingsdebat uitloopt, is het meestal gebruik om een volgend debat later
te laten beginnen. De minister-president kan samen met
de minister misschien om 15.30 uur te beginnen. Ik neem
aan dat hij ook belang hecht aan dit onderwerp.

Tweede Kamer

De voorzitter:
We gaan het onderzoeken. Als dat lukt, is dat geen enkel
probleem. Ik begrijp echter dat het ook een optie is om de
eerste termijn vanavond af te ronden.

Actief donorregistratiesysteem

Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Voorzitter. Om te beginnen dank ik namens de CDA-fractie
de indiener, mevrouw Dijkstra, van harte voor haar inzet
om de problematiek met betrekking tot orgaandonatie aan
de orde te stellen. Het is geen gemakkelijk proces om tot
een initiatiefwetsvoorstel te komen. Ze heeft er al eerder
aan meegewerkt, net als ik, maar het is hard werken en het
vraagt veel inzet bovenop het normale werk. Vanwege het
medisch-ethische onderwerp vraagt het zeker nog veel extra
inspanning. De complimenten van de CDA-fractie daarvoor.
Ook complimenten aan de medewerkers die bij het proces
betrokken zijn, want zonder hen kunnen wij dit soort zaken
niet doen.
Het CDA deelt met de indiener het belang van de beschikbaarheid van voldoende orgaandonoren. Helaas zien we
dat er nog steeds wachtlijsten zijn voor mensen die een
nieuwe nier, lever, long of ander orgaan nodig hebben. Nog
steeds zijn er veel Nederlanders van wie de kwaliteit van
leven ernstig beperkt wordt doordat zij onnodig lang moeten
wachten op een nieuw orgaan. Jaarlijks krijgen ook nog
steeds mensen te horen dat ze van de wachtlijst worden
gehaald omdat hun conditie zodanig verslechterd is dat ze
niet meer transplantabel zijn. En jaarlijks overlijden er nog
steeds mensen doordat een nieuw orgaan uiteindelijk te
laat beschikbaar komt. Daarom is het goed dat we vandaag
spreken over het systeem van de registratie en de mogelijke
verbeteringen daarin. Het CDA ziet ook het belang van het
nemen van effectieve maatregelen. Vanuit die gedachte
kijkt het CDA ook naar dit wetsvoorstel.
De huidige Wet op de orgaandonatie is tot stand gekomen
na een lang en zorgvuldig beraad. Daarbij zijn afwegingen
gemaakt tussen het belang van het vergroten van het
orgaanaanbod en het belang van de bescherming van de
donor en het zelfbeschikkingsrecht van de donor. Inbreuk
op het zelfbeschikkingsrecht van de donor kan volgens de
Raad van State gerechtvaardigd zijn, maar vereist wel een
zorgvuldige afweging, niet in de laatste plaats omdat het
voorstel ook raakt aan het grondwettelijk en internationaalrechtelijk verankerde recht op onaantastbaarheid van het
lichaam. Vragen over subsidiariteit en proportionaliteit en
daarbij dus ook over effectiviteit, zijn dan van belang, geeft
de Raad van State aan. Het CDA heeft daarom over verschillende aspecten nog vragen aan de indiener maar ook aan
de regering.
Zoals de Raad van State zei, raakt het voorstel direct aan
artikel 11 van de Grondwet en het internationaalrechtelijk

11 februari 2016
TK 54

54-5-16

verankerde recht op onaantastbaarheid van het lichaam uit
artikel 8 van het EVRM. Dit recht op zelfbeschikking houdt
in dat je het recht hebt om gevrijwaard te worden van
schendingen van en inbreuk op het lichaam door anderen.
In hoeverre houdt dit ook in dat je het recht hebt om geen
keuze te willen of te kunnen maken? De indienster betoogt
dat dit de optie "mijn nabestaanden kiezen" of "een specifieke derde persoon kiest" is, maar dat kan toch ook een
keuze zijn die je wellicht niet kunt of wilt maken? Ik krijg
daarop graag een reactie van de initiatiefneemster.
Ik kom op de positie van de nabestaanden. Nabestaanden
worden vaak op een zeer pijnlijk en emotioneel beladen
moment geconfronteerd met het vraagstuk van orgaandonatie. Nabestaanden zijn op dat moment natuurlijk niet in
de eerste plaats bezig met de vraag wat er met de organen
moet gebeuren. Het helpt als op dat moment ook de positieve of negatieve keuze van de overledene zelf bekend is,
het liefst als die persoonlijk tijdens het leven besproken is
geweest, maar desnoods als die is vastgelegd in het
donorregister. De huidige Wet op de orgaandonatie kent
een belangrijke positie toe aan de nabestaanden van de
potentiële donor. Indien de overledene zich niet geregistreerd heeft, kent de Wet op de orgaandonatie de beslissing omtrent het al dan niet doneren aan de nabestaanden
toe. In de huidige wet wordt nadrukkelijk aangegeven dat
respect voor het belang van de nabestaanden een belangrijke rol speelt. Is de indienster van mening dat dit uitgangspunt in haar voorstel overeind blijft?
In het systeem dat de initiatiefneemster voorstelt, wordt
geen onderscheid gemaakt tussen enerzijds personen die
zich expliciet hebben laten registreren voor de donatie van
organen, en anderzijds personen die zich niet hebben uitgesproken en van wie de overheid de toestemming op "ja"
heeft gezet. Nabestaanden weten dus in een dergelijke
situatie niet of de overledene zich bewust of stilzwijgend,
dus opgelegd door de overheid, als orgaandonor heeft
geregistreerd. Uitdrukkelijke goedkeuring aan de ene kant
en stilzwijgende goedkeuring aan de andere kant zijn dus
in het donorregister niet van elkaar te onderscheiden. De
indienster geeft aan dat zij niet verwacht dat na de invoering
van het ADR-systeem het aantal nabestaanden dat een "ja"
zal blokkeren, toeneemt. Daar heb ik een vraag over. Hoe
reageert de indienster dan op het recente onderzoek waaruit
blijkt dat hoe groter de twijfel over de registratie is, hoe
groter de kans is dat nabestaanden bezwaar zullen maken?
In dat onderzoek staat dat in geval van ja-registratie op dit
moment slechts 6% van de nabestaanden niet wil instemmen met een donatie. Wat denkt de indiener dat er met dit
weigerpercentage zal gebeuren als er onduidelijkheid en
onzekerheid is over de impliciete wens van de overledene?
De indienster stelt dat een zorgvuldige aanschrijfprocedure
echt van belang is. Een aspect van een zorgvuldige aanschrijfprocedure is dat iedereen de brief met het verzoek
om orgaandonor te worden ook echt ontvangt. Uit onderzoek van EenVandaag blijkt dat 8% nog nooit een donorformulier gezien heeft. Natuurlijk wil ik dat onderzoek niet
verabsoluteren, maar het is wel een gegeven dat post en
digitale post niet altijd aankomt. Hoe kan de indienster
borgen dat de aanschrijfprocedure zodanig is dat iedere
Nederlander die 18 jaar wordt, bereikt wordt?

beslissen dat er geen orgaandonatie plaatsvindt. Laten we
als voorbeeld een persoon nemen die geen expliciete toestemming heeft gegeven omdat hij of zij bijvoorbeeld geen
zin had om over de eigen dood en over wat er dan met het
lichaam moet gebeuren na te denken. In een dergelijk geval
heeft het gesprek over orgaandonatie waarschijnlijk nooit
plaatsgevonden, waardoor de nabestaanden niet aannemelijk kunnen maken dat de overledene niet had willen doneren. Hoe is in het voorstel van mevrouw Dijkstra gewaarborgd dat deze nabestaanden ook een stem kunnen hebben?
Een ander element is dat in het voorgestelde systeem de
nabestaanden niet om toestemming gevraagd hoeven te
worden als er een ja-registratie is. De indienster geeft ook
aan dat artsen kunnen uitgaan van de in het Donorregister
aangetroffen registratie en dat de nabestaanden dus ook
niet meer om toestemming gevraagd hoeven te worden.
Nabestaanden zullen uit zichzelf moeten proberen aannemelijk te maken dat de overledene geen orgaandonor wilde
zijn. Is de indienster ervan overtuigd dat nabestaanden te
allen tijde tijdig van deze mogelijkheden op de hoogte zullen
zijn? Weten zij dat zij het zelf kunnen aangeven? Het overlijden van een familielid is een ingrijpende en emotionele
gebeurtenis. Men voelt zich vaak overdonderd in zo'n ziekenhuisomgeving. Er moeten een heleboel beslissingen
tegelijkertijd genomen worden. Vaak is er niet voortdurend
contact met de artsen. Wanneer is dan het geschikte
moment om als nabestaande zelf het initiatief te nemen om
over orgaandonatie te beginnen? Hoe kan de nabestaande
nagaan of een familielid als orgaandonor geregistreerd is?
Uit de pilots met de donatiefunctionaris blijkt dat de persoon
van de arts enorm belangrijk is in de vraag of er wordt
overgegaan tot donatie. De arts drukt hier een grote stempel
op. De familie moet op grond van artikel 20, lid 5 aannemelijk maken dat hun familielid tegen donatie was. De arts zal
in een dergelijk geval beslissen of die uitleg aannemelijk
is. Die velt dus een soort salomonsoordeel. Hoe wil de
indienster regelen dat alle artsen op dezelfde zorgvuldige
manier gaan wegen of een verhaal van een familielid wel
of niet aannemelijk is? De indienster stelt in de schriftelijke
beantwoording dat er bij nabestaanden sprake moet zijn
van ernstige emotionele bezwaren. De heer Van Gerven
had hier ook al een aantal vragen over. De indienster vult
dat verder in door aan te geven dat nabestaanden in zware
psychische nood raken als de donatie door zou gaan. Wat
verstaat de indienster onder zware psychische nood? Hoe
kan de nabestaande onderbouwen dat hij of zij in zware
psychische nood terechtkomt? Met aan zekerheid grenzende
waarschijnlijkheid kan een arts dus tegen de wens van
nabestaanden in beslissen dat toch tot orgaandonatie wordt
overgegaan, omdat de nabestaande het niet aannemelijk
heeft weten te maken. Welke mogelijkheden heeft de
nabestaande nog om om een heroverweging te vragen
indien een arts beslist dat het verhaal van een nabestaande
niet aannemelijk is?

In artikel 20, lid 5 van het wetsvoorstel regelt de indienster
dat, indien de familie aannemelijk maakt dat een jaren
geregistreerde toch tegen orgaandonatie was, de arts kan

Hiermee raak ik ook even aan een deel van de schriftelijke
gedachtewisseling met de Kamer, namelijk aan een punt
dat de SGP heeft aangedragen. De SGP heeft vragen gesteld
over de variant die altijd 3A genoemd wordt. Ik neem die
naam maar even over zodat makkelijk is terug te vinden
welke variant precies bedoeld wordt. Variant 3A houdt in
dat iemand die geen keuze heeft gemaakt, automatisch
wordt geregistreerd in de categorie waarbij de nabestaanden beslissen. In reactie op de vraag van de SGP geeft de

Tweede Kamer

11 februari 2016
TK 54

Actief donorregistratiesysteem

54-5-17

initiatiefneemster aan dat zij niet voor deze variant gekozen
heeft omdat deze variant eigenlijk geen wezenlijk verschil
oplevert met de huidige situatie.
Het CDA vraagt zich af of deze redenering wel helemaal
kloppend is. Het huidige systeem gaat bij niet-registratie
uit van "nee", behalve als nabestaanden positief beslissen.
De variant 3A lijkt meer van een positieve grondhouding
ten opzichte van orgaandonatie uit te gaan, want niet-registratie betekent "ja" op voorwaarde dat de nabestaanden
positief beslissen. Graag krijg ik een reactie van mevrouw
Dijkstra op die redenering.
Het CDA krijgt graag een nadere verheldering van de
indienster naar aanleiding van al deze vragen, omdat het
CDA niet wil dat het de nabestaanden nog moeilijker wordt
gemaakt als zij geconfronteerd worden met het plotselinge
overlijden van hun naasten. Daarnaast wil het CDA voorkomen dat het de nabestaanden nog zwaarder wordt gemaakt
om het verlies te verwerken doordat er een gevoel blijft
bestaan dat ze niet goed in het proces van orgaandonatie
zijn meegenomen.
Nu kom ik op het aspect van de wilsonbekwamen en de
feitelijk onbekwamen. In Nederland bestaat er geen formele
registratie van mensen die wilsonbekwaam zijn of van feitelijk onbekwame personen. Daardoor zal het niet op voorhand mogelijk zijn om deze groep uit te zonderen van toezending van het donorformulier en van registratie bij nietreageren. Bij wilsonbekwamen gaat het om mensen die
niet in staat zijn om de informatie te begrijpen en een
afweging te maken. Het gaat dus om mensen die niet
begrijpen wat het gevolg is van een besluit. Dit gaat ook
op voor het besluit om niet of wel te reageren op de oproep
om zich te registreren.
Op grond van artikel 11, tweede lid, van het initiatiefwetsvoorstel van mevrouw Dijkstra zal met betrekking tot personen die niet in staat zijn tot redelijke waardering van hun
belangen de wettelijke vertegenwoordiger beslissen of wel
of niet tot orgaandonatie wordt overgegaan. De wettelijke
vertegenwoordiger krijgt dus een heel belangrijke taak
hierin. De eis van de wettelijke vertegenwoordiger in het
initiatiefwetsvoorstel is echter een forse beperking ten
opzichte van het huidige artikel 11, eerste lid, van de Wet
op de orgaandonatie. In de huidige Wet op de orgaandonatie gaat het om de "met hem samenlevende echtgenoot,
geregistreerde partner of andere levensgezel, dan wel bij
afwezigheid of onbereikbaarheid van deze door de onmiddellijk bereikbare meerderjarige bloedverwanten tot en met
de tweede graad dan wel bij afwezigheid of onbereikbaarheid van dezen door de onmiddellijk bereikbare meerderjarige aanverwanten tot en met de tweede graad". Het spijt
mij dat ik dit wetsartikel precies moet citeren, maar het staat
echt zo in de huidige Wet op de orgaandonatie. Waarom
heeft de indienster voor de wettelijke vertegenwoordiger
gekozen en niet de oude definitie aangehouden voor de
wilsonbekwamen?
De indienster verruimt de wet met betrekking tot de wilsonbekwamen ook op een ander punt. In de huidige Wet op
de orgaandonatie is in artikel 11, tweede lid, het volgende
geregeld: "Indien van een persoon die in de periode voorafgaand aan zijn overlijden niet in staat was tot een redelijke
waardering van zijn belangen ter zake van orgaandonatie,
terwijl deze gedurende een periode van zijn leven vanaf de
leeftijd van twaalf jaar daartoe wel in staat is geweest, geen

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

wilsverklaring omtrent het verwijderen van organen aanwezig is, kan daarvoor na het vaststellen van de dood toestemming worden verleend door de in het eerste lid bedoelde
personen". Uit dit artikel in de huidige wet volgt dat mensen
die hun hele leven wilsonbekwaam zijn geweest, op dit
moment geen orgaandonor kunnen zijn. Zij hebben namelijk
nooit daarover kunnen beslissen, omdat ze zo'n zorgvuldige,
weloverwogen beslissing nooit hebben kunnen begrijpen
en daar ook geen keus in hebben kunnen maken. De wetgever gaat ervan uit dat zij dus ook nooit van rechtswege een
overwogen keuze hebben kunnen maken, omdat zij wilsonbekwaam zijn. Dit is bijvoorbeeld de reden waarom verstandelijk gehandicapten die wilsonbekwaam zijn, niet testpersoon kunnen zijn in een geneesmiddelenonderzoek. Hun
belangen verdienen extra bescherming door de overheid.
Dit is in de huidige Wet op de orgaandonatie ook zo vastgelegd.
De indienster verruimt dit criterium echter. Nu is in het initiatiefwetsvoorstel geregeld dat wilsonbekwamen die hun
hele leven wilsonbekwaam zijn geweest, in aanmerking
kunnen komen voor orgaandonatie. Ook kunnen hun
organen dan voor wetenschappelijk onderzoek gebruikt
worden. Waarom heeft de indienster hiervoor gekozen?
Graag verneem ik ook van de minister hoe zij tegen deze
verruiming aankijkt?
In de schriftelijke beantwoording heeft de indienster aangegeven dat de wettelijke vertegenwoordiger de registratie
van de wilsonbekwame ongedaan kan maken. Dit is opgenomen in artikel 11, tweede lid. Daarbij gaat de indienster
echter voorbij aan het feit dat er veel wilsonbekwame personen zijn die geen wettelijk vertegenwoordiger hebben.
In het hele wetsvoorstel lijkt er geen grondslag te zijn
opgenomen waarmee voor wilsonbekwamen zonder wettelijk vertegenwoordiger op grond van de onbekwaamheid
tot het schrappen van de orgaandonatie kan worden overgegaan. Er is nu geen wetsbepaling waarin dat geregeld
wordt. Hoe zal dit naar de mening van de indienster straks
in de praktijk gaan? Biedt het wetsvoorstel nu wel voldoende waarborgen voor wilsonbekwamen die geen wettelijk vertegenwoordiger hebben? Hoe wil de indienster ervoor
zorgen dat de formele regel — wilsonbekwamen worden
uitgesloten van orgaandonatie — ook werkelijk uitvoerbaar
en handhaafbaar wordt?
Daarnaast merkt de indienster in de schriftelijke gedachtewisseling op dat eenieder zich tot de minister kan wenden
met informatie over de vraag of een geregistreerd persoon
in staat is tot redelijke waardering van zijn belangen. Dit is
bepaald in artikel 10.a, vierde lid. In de praktijk zal dat
meestal een arts of familielid zijn, schrijft zij. De indienster
schrijft verder dat door of namens de minister wordt
beoordeeld of de verstrekte informatie duidelijk of aannemelijk maakt dat betrokkene niet in staat is tot redelijke
waardering van zijn belangen. Het is mij echter niet duidelijk
hoe dit in zijn werk gaat. Hoe kan de minister over de
informatie beschikken als nergens is geregistreerd of
iemand wilsonbekwaam is of niet? Hoe snel kan dit gaan,
want tijd is ook een belangrijke factor bij orgaandonatie?
Ik krijg graag een nadere uitleg van de indienster op dit
punt.
In dit kader hoor ik graag van de minister hoe dit naar haar
mening in de praktijk zal worden uitgevoerd en welke
knelpunten er ter zake mogelijk nog zijn. Als de minister

11 februari 2016
TK 54

54-5-18

daarvoor mogelijke oplossingen heeft, hoor ik die natuurlijk
graag.

Dijkstra om met een uitgebreid antwoord te komen op de
vragen die gesteld zijn over dit onderwerp.

Naast wilsonbekwame personen zijn er ook mensen die
feitelijk onbekwaam zijn. Dat zijn bijvoorbeeld ongeletterden, laaggeletterden en mensen die de Nederlandse taal
niet voldoende machtig zijn. Ook zij kunnen als "ja" worden
geregistreerd zonder dat zij dit weten doordat zij brieven
met de oproep zich te registreren, niet kunnen lezen of
begrijpen. Het antwoord van de indienster op dit punt is
dat de nabestaanden daarvan melding moeten maken. Maar
wat gebeurt er als een feitelijk onbekwaam persoon geen
nabestaanden heeft die op hetzelfde moment aanwezig zijn
en actie kunnen ondernemen? Ik denk dan bijvoorbeeld aan
dak- en thuislozen die overlijden. Is de indienster van
mening dat dan altijd mag worden verwacht dat er direct
tot orgaandonatie kan worden overgegaan?

Voordat ik overga tot de vragen over proportionaliteit en
subsidiariteit, heb ik nog een laatste punt dat niet uitdrukkelijk aan de orde is gekomen in de schriftelijke vragenronde. Dat had ik eigenlijk in de vragenronde moeten doen.
Ik zag echter pas later dat dit onderdeel nog besproken
moest worden. Anders had ik het graag eerder ter sprake
willen brengen. Mijn punt betreft de Wet op de geneeskundige behandelovereenkomst. In die wet wordt uitgegaan
van expliciete toestemming van de patiënt voordat de arts
een medische handeling mag verrichten. Het zelfbeschikkingsrecht is dus leidend. In dat opzicht sluit het uitgangspunt van het huidige systeem van orgaandonatie hierop
aan. De Raad van State merkt op dat het initiatiefvoorstel
breekt met dit uitgangspunt, doordat bij niet-registreren
wordt verondersteld dat er toestemming is gegeven. Hoe
beoordeelt de initiatiefneemster het verschil in het uitgangspunt tussen de wijziging op de Wet op de orgaandonatie
die zij voorstaat en de Wet op de geneeskundige behandelovereenkomst? Die laatste geldt straks ook nog. Wat is de
opvatting van de minister hierover?

Daarnaast geeft zij aan dat zij veel voorlichting wil geven,
onder andere met filmpjes, om wilsonbekwamen, feitelijk
onbekwamen en laaggeletterden te bereiken. Met de laatste
donorcampagne is 80% van de niet-geregistreerden bereikt.
Dat is een heel hoog percentage voor een voorlichtingscampagne. Welke mogelijkheden ziet indienster voor een 100%
dekkende voorlichting? Hoe kunnen wij echt iedereen
bereiken? Ik vraag ook aan de minister of zij op die vraag
wil ingaan.
De indienster schrijft in het antwoord dat naar haar oordeel
een sluitende regeling voor wilsonbekwamen en feitelijk
onbekwame personen onmogelijk en niet nodig is. Is dit
niet een logisch en onvermijdelijk gevolg van de keuze voor
een ADR-systeem? In het huidige systeem van orgaandonatie is dit immers wel mogelijk. De Raad van State stelt dat
te allen tijde voorkomen moet worden dat het recht op
onaantastbaarheid van het lichaam en het zelfbeschikkingsrecht op voorhand illusoir zijn. Ik heb de term "illusoir"
overgenomen, omdat ik er geen goede, meer gangbare
Nederlandse vertaling voor kon vinden. Ik heb het woord
nog niet eerder gebruikt, maar het is behoorlijke schrijftaal
van de Raad van State. Hoe reageert de indienster op die
redenering van de Raad van State?
Zoals gezegd stelt de indienster dat een sluitende regeling
voor wilsonbekwamen en feitelijk onbekwame personen in
het ADR-systeem onmogelijk is. In de praktijk zal worden
geprobeerd om wettelijk vertegenwoordigers, de wilsonbekwamen en feitelijk onbekwamen te bereiken met voorlichting en vertaalde folders. Dit houdt het risico in dat bij feitelijk onbekwame of geheel wilsonbekwame personen tot
orgaandonatie wordt overgegaan doordat zij als "ja" staan
geregistreerd terwijl zij dat misschien niet hadden gewild.
Nu wil het feit dat het uitnemen van organen zonder vereiste
toestemming in artikel 32 van de Wet op de orgaandonatie
strafbaar is gesteld. Dus op het moment dat organen worden uitgenomen terwijl er eigenlijk geen "ja" is, is dat een
strafbaar feit. Hoe kijkt de indienster aan tegen de strafbaarstelling die nu nog in de Wet op de orgaandonatie is
opgenomen in het licht van het voorgestelde ADR-systeem?
Ook op dat punt wil ik graag de reflectie van de minister
hebben.
Voor het CDA geldt dat we te allen tijde oog moeten hebben
voor de zwakkeren in de samenleving. Wilsonbekwame en
feitelijk onbekwame personen verdienen echt de bescherming van de overheid. Om die reden vraag ik mevrouw

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

Bij proportionaliteit heb je het over de vraag hoe effectief
een voorstel is. Volgens de Raad van State is het ADR-systeem een inbreuk op artikel 11 van de Grondwet. Hierin
staat dat ieder recht heeft op onaantastbaarheid van zijn
lichaam. Daar kan van worden afgeweken als dit bij wet
geregeld is en als aan de criteria van relevantie, subsidiariteit en proportionaliteit is voldaan. Bij proportionaliteit gaat
het dus om de effectiviteit van een voorstel. Naarmate moet
worden aangenomen dat de effectiviteit geringer is, zal de
inbreuk op het grondwettelijke recht op onaantastbaarheid
van het lichaam minder gemakkelijk gerechtvaardigd kunnen worden.
Het CDA merkte in het debat dat we hier hebben maar ook
in de schriftelijke gedachtewisseling dat er onzekerheid
bestaat over de effectiviteit van het voorstel. Het probleem
is onder andere dat geen enkel land exact hetzelfde systeem
heeft dat nu in Nederland wordt voorgesteld. Daarnaast
zijn er meerdere factoren die de verschillen in de hoeveelheid registraties per land kunnen beïnvloeden, waaronder
culturele aspecten. Het kabinet geeft ook aan dat destijds
uit onderzoeksgegevens is gebleken dat er wat effectiviteit
betreft geen significant verschil is tussen het huidige systeem en het ADR-systeem. Deze onzekerheid over de
effecten van een systeemwijziging wordt versterkt door
recent verschenen onderzoeken, zo schrijft het kabinet. De
Raad van State concludeert ook dat in het Masterplan
orgaandonatie staat dat hard empirisch bewijs ontbreekt
voor de hypothese dat een geenbezwaarsysteem veel
effectiever is dan het toestemmingssysteem. Naar het oordeel van de Raad van State kan de in het masterplan uitgesproken verwachting van een toename van het aantal
donoren met 25% niet zonder meer dienen als toereikende
basis. Hij geeft aan dat een groot deel van de flankerende
maatregelen al is uitgevoerd. Daarbij wijst hij ook op diverse
andere onderzoeken.
In de nota naar aanleiding van het verslag citeert de
indienster, mevrouw Dijkstra, echter uit andere onderzoeken. Uit die andere onderzoeken zou wel blijken dat het
nieuwe systeem positieve effecten heeft. Kan de indienster
aangeven hoe zij aankijkt tegen de argumenten van het
kabinet? Kan zij aangeven waarom zij aan het ene onderzoek

11 februari 2016
TK 54

54-5-19

meer waarde hecht dan aan het andere onderzoek? De
indienster zegt dus dat het systeem wel effectief is, maar
het kabinet zegt dat het toch twijfels heeft. Daarom vraag
ik de minister hoe zij aankijkt tegen de soms tegenstrijdige
resultaten van onderzoeken naar de effectiviteit van het
voorgestelde ADR-systeem. Hoe kijkt zij aan tegen de
argumentatie van mevrouw Dijkstra?
Als je het begrip "subsidiariteit" vertaalt, gaat het eigenlijk
over kansrijke nieuwe ontwikkelingen. Zijn er snel ontwikkelingen te zien waardoor andere, minder ingrijpende
maatregelen mogelijk zijn?
De voorzitter:
Maak eerst uw zin af, zou ik zeggen.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik wilde aan een nieuw hoofdstuk beginnen en zie de heer
Van Gerven bij de interruptiemicrofoon staan.
De voorzitter:
Ja, ik zie de heer Van Gerven ook staan, maar ...
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik denk dat ik daarna nog ongeveer vijf minuten spreektijd
nodig heb om mijn verhaal af te ronden.
De heer Van Gerven (SP):
Het gaat om een heel wezenlijk punt, namelijk de vraag hoe
wij het voorliggende wetsvoorstel moeten beoordelen. Dat
kun je langs een principiële lijn doen, waarbij je er heel
strak in zit. Ik hoor nu mevrouw Bruins Slot echter allerlei
vragen stellen over de effectiviteit van het ADR-systeem.
Mag ik daaruit concluderen dat er voor het CDA niet een
principieel breekpunt is bij de keuze voor het ene of het
andere systeem, maar dat het nadrukkelijk ook gaat om de
effectiviteit van die systemen?
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik heb sowieso niet heel veel met breekpunten. Het CDA
deelt echt met mevrouw Dijkstra dat het van belang is om
te bekijken hoe we het aantal orgaandonoren kunnen vergroten. Daarom kijken wij op een heel constructieve manier
naar het voorstel. Dat leggen we langs een aantal aspecten
die je volgens de Raad van State moet bekijken als je
inbreuk maakt op een grondwettelijk recht. Aan de andere
kant vindt het CDA de positie van de nabestaanden en
wilsonbekwamen heel belangrijk. Daarom hebben we daar
vragen over. Dat is het afwegingskader dat wij hanteren en
daaruit volgen de vragen die we nu aan mevrouw Dijkstra
stellen.
De heer Van Gerven (SP):
Ik concludeer hieruit dat het dus niet een principieel breekpunt is. We gaan terug naar 1995, naar een van uw voorgangers ...

De heer Van Gerven (SP):
Even dan een punt van orde: het gaat hier om een cruciaal,
principieel wetsvoorstel. Ik wens de geschiedenis erbij te
halen om dit punt heel duidelijk te kunnen krijgen.
De voorzitter:
Mijnheer Van Gerven, in het Reglement van Orde staat dat
interrupties echt kort moeten zijn.
De heer Van Gerven (SP):
Voorzitter, u was bij het debat dat we tot nu toe gevoerd
hebben en hebt allerlei interrupties toegestaan, en ook
schilderingen. Ik denk dat het rechtdoet aan deze wetsbehandeling.
De heer Lansink heeft in 1995 de heer Bolkestein bekritiseerd, omdat die er een nummertje van maakte en op een
beetje demagogische manier zei: als we overgaan op het
bezwaarsysteem, dan worden de organen van de Staat. Het
bezwaarsysteem was een soort voorloper van het ADRsysteem. De heer Lansink zei: nee, het CDA neemt een
praktisch standpunt in, dus we bekijken wat het meest
effectieve is, en dat systeem volgen we. Dat was toen het
bezwaarsysteem, waarbij het CDA een andere koers voer
dan de VVD. Ondersteunt de huidige woordvoerder van het
CDA die gedachtegang van haar voorganger de heer Lansink in 1995?
De voorzitter:
Dat u met weemoed terugdenkt aan de heer Lansink, mijnheer Van Gerven ...
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Toen zat ik op de middelbare school. Dat is een lange tijd
geleden. Het CDA kijkt echt op een constructieve manier
naar het voorstel van mevrouw Dijkstra, want we delen het
belang van een vergroting van het aantal orgaandonoren.
Dat leggen we langs de aspecten proportionaliteit, subsidiariteit, wilsonbekwaamheid en de positie van de nabestaanden. Ik vind het van belang om dat op een heel zorgvuldige
manier te doen, want in dit onderwerp is heel veel tijd en
energie gaan zitten. Het vergt een zorgvuldige belangenafweging.
De voorzitter:
Mijnheer Van Gerven, normaal zijn de interrupties in
tweeën, maar ik ben heel coulant, want u mag een laatste
opmerking maken.
De heer Van Gerven (SP):
Ik concludeer hieruit dat het ervan afhangt hoe zorgvuldig
dit wetsvoorstel verder wordt vormgegeven en dat er voor
het CDA ruimte is om voor dit wetsvoorstel te stemmen.
Daarbij roep ik motie in herinnering die is aangenomen op
het CDA-congres van 30 juni 2012, waarin een lans wordt
gebroken voor het ADR-systeem.

De voorzitter:
Nou, mijnheer Van Gerven, het moet echt kort zijn.

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

11 februari 2016
TK 54

54-5-20

Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Het is inderdaad zo dat het CDA echt heel constructief naar
dit voorstel kijkt en dat wij de antwoorden van mevrouw
Dijkstra nodig hebben om in de fractie een eindafweging
te maken. Ik kijk dus uit naar de beantwoording van de
indienster op dit punt.
De voorzitter:
Gaat u verder, mevrouw Bruins Slot.
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Voorzitter. Voordat de heer Van Gerven mij 20 jaar terug in
de geschiedenis meenam, had ik het over subsidiariteit. Ik
moet zeggen dat de heer Pechtold zich hier de ware historicus heeft getoond door 50 jaar terug te gaan in de
geschiedenis. Nu wil ik het echter toch graag over de subsidiariteit hebben.
Uit het oogpunt van subsidiariteit moet worden nagegaan
of vooralsnog kan worden volstaan met maatregelen die
vanuit het oogpunt van zelfbeschikkingsrecht minder
ingrijpend zijn dan datgene wat wordt voorgesteld. Hierover
heb ik enkele vragen aan de regering. Het is bekend wat de
positie van de minister op dit gebied is. Zij heeft eerder
geschreven dat zij tegen een systeemwijziging is. Tegelijkertijd ziet zij in dat de registratiegraad echt moet worden
verhoogd. Daarom vraag ik de minister wat zij eigenlijk van
plan is te ondernemen om de effectiviteit verder te bevorderen. Vorig jaar hebben we tijdens een debat gesproken
over een aantal pilots die in ziekenhuizen lopen en die wel
hoopvol leken te zijn. Hoe staat het daar nu mee?
In datzelfde debat heeft de VVD-fractie een nota ingediend
met suggesties om het huidige beleid effectiever te maken.
Deze nota en de beleidsreactie van de minister staan formeel op de agenda van een debat dat we pas volgende
week voeren. Aangezien het vraagstuk van effectiviteit en
subsidiariteit juist ook voor dit wetsvoorstel van belang is,
vraag ik de minister toch om ook in dit debat op de volgende vragen in te gaan. Welke winst denkt de minister
nog te kunnen halen bij het vergroten van kennis en
bewustwording bij huisartsen? De minister ziet geen aanleiding om gemeenten te verplichten formulieren uit te delen,
terwijl nog steeds een op de vijf gemeenten geen actieve
rol oppakt. Waarom neemt een op de vijf gemeenten nog
steeds geen actieve rol hierin? Is de minister bereid om
hierop te handelen? Hoe staat het met de verkenning om
onlinedonorregistratie te bevorderen door bij het gebruik
van digitale diensten van de overheid meer aandacht hieraan te geven?
Uit de antwoorden van mevrouw Dijkstra op de vragen
blijkt dat bij maar een op de zes 18-jarigen orgaandonatie
in de klas is behandeld. Dat vind ik echt beschamend weinig.
Juist in de omgeving van de school kan een goede discussie
ontstaan over het belang van orgaandonatie en de gevolgen
van een positieve keuze voor orgaandonatie. Welke effecten
zijn nog te verwachten van het verhogen van de kennis van
jongeren over orgaandonatie? Ik krijg hierop graag een
reactie van de indienster en van de minister.

nicatie met nabestaanden over overlijden en mogelijkheden
voor donatie, alsmede het optimaliseren van de inzet van
zelfstandige uitnameteams. Ongeacht of we het registratiesysteem wel of niet wijzigen, moet op deze punten blijvend
worden ingezet. Welke aanvullende acties neemt de
minister hierop? Uit de antwoorden van de initiatiefneemster blijkt dat zij deze ontwikkelingen en de effectiviteit
daarvan niet wil afwachten. Zij schrijft hierover: "Overigens
zijn deze pilots nooit bedoeld geweest om informatie op te
leveren over het wel of niet invoeren van een ADR-systeem,
dus er hoeft ook niet gewacht te worden op de uitkomsten
van deze pilots". Die redenering kan de CDA-fractie niet
helemaal volgen. Het invoeren van het ADR-systeem is voor
de initiatiefneemster toch geen doel op zichzelf? Wat het
CDA betreft gaat het erom dat we gezamenlijk ernaar streven dat we het potentieel aan donoren vergroten en dat
het aantal orgaandonaties toeneemt. Ik krijg graag een
andere uitleg van de initiatiefneemster waarom zij de
effectiviteit van genoemde maatregelen ogenschijnlijk niet
van belang vindt in het kader van dit wetvoorstel.
Graag leg ik de indienster nog een ander aspect voor. Er
zijn ook andere, alternatieve systemen denkbaar dan alleen
het ADR-systeem. Een voorbeeld is een systeem waarin er,
als mensen niet registreren, automatisch in het systeem
komt te staan dat de beslissing bij de nabestaanden ligt.
Een tweede optie is om in het registratiesysteem op te
nemen dat er ofwel een impliciete ofwel een expliciete ja
is vastgelegd. Waarom wijst de indienster deze alternatieven
af?
Voorzitter, de wereld staat niet stil. Dat weet u als geen
ander. Ontwikkelingen gaan steeds sneller. Voordat wij het
weten, heeft de technologische ontwikkeling het maatschappelijk debat ingehaald. Vorig jaar spraken wij over een
veelbelovende ontwikkeling in het Universitair Medisch
Centrum Groningen, waar een perfusiekamer was ontwikkeld, waarin organen beter bewaard en deels hersteld zouden kunnen worden. Dit zou op termijn het donorpotentieel
kunnen verhogen. De minister gaf in het debat aan dat zij
in gesprek met het UMC Groningen gaat om de perfusiekamer ook voor andere transplantatiecentra te kunnen inzetten. Hoe staat het eigenlijk met die gesprekken? Zijn er nog
verdere ontwikkelingen op dit gebied te verwachten?
Daarnaast wordt al enige tijd een revolutie in de gezondheidszorg verwacht door middel van 3D-printing. Kan de
minister aangeven of zij hier veelbelovende ontwikkelingen
voor de middellange termijn ziet?
De laatste weken is er in de media aandacht voor een
nieuwe ontwikkeling genaamd CRISPR. Met CRISPR kunnen
wetenschappers heel precies de genen in het DNA aanpassen. Daar kun je nog een heel maatschappelijk debat over
beginnen, en dat zal ook vast en zeker gebeuren. Deze
technologie zou bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden om
varkens zo te veranderen dat hun organen geschikt worden
voor transplantatie naar mensen. Kunnen de indienster en
de minister reflecteren op deze ontwikkelingen?

Tegelijkertijd zijn er onderdelen waarop duidelijk verbetering mogelijk is, zoals de uniforme werkwijze bij donatieprocedures in de ziekenhuizen en de juiste wijze van commu-

Ik kom tot een afsluiting. De doelstelling van het wetsvoorstel van mevrouw Dijkstra is evident, namelijk om het
maximale uit orgaan- en weefseldonatie te halen, zodat zo
veel mogelijk mensen die een transplantatie nodig hebben,
een tweede kans krijgen om te leven of de kwaliteit van hun
leven te verbeteren. Het is onze verantwoordelijkheid, en

Tweede Kamer

11 februari 2016
TK 54

Actief donorregistratiesysteem

54-5-21

dus ook die van het CDA, om serieus te kijken naar iedere
mogelijkheid om ervoor te zorgen dat mensen die nu op
een orgaan wachten, dat ook zo spoedig mogelijk krijgen.
Daarom kijk ik uit naar de beantwoording van de indienster
en van de regering op dit voorstel.
De heer Pechtold (D66):
Ik spreek mijn waardering uit voor de uitvoerige en genuanceerde bijdrage van mevrouw Bruins Slot. Zo nu en dan
hoorde ik niet alleen de volksgezondheidswoordvoerder
argumenteren, maar ook de jurist. Dat maakt de kwaliteit
van deze behandeling alleen maar groter. In haar uitgebreide bijdrage heeft mevrouw Bruins Slot een aantal zaken
bekritiseerd en bevraagd. Wat zijn nou voor het CDA en de
individuele leden van de fractie de belangrijkste punten
waarmee steun voor dit wetsvoorstel verkregen zou kunnen
worden? Met andere woorden, kan mevrouw Bruins Slot
heel kort samenvatten waar de springende punten zitten,
los van de vragen, opmerkingen en adviezen?
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Dan gaat het om de lijn die ik heb gepresenteerd: de effectiviteit en proportionaliteit van het voorstel, de bestaande
alternatieven, de subsidiariteit, de bescherming van de
positie van de wilsonbekwamen en de positie van de
nabestaanden.
De heer Pechtold (D66):
Mag ik dat zo oppakken dat er met het CDA, mochten daar
na de behandeling in eerste termijn door de indienster en
de minister haakjes voor zijn, ruimte is om via amendementen het voorstel verder te verbeteren?
Mevrouw Bruins Slot (CDA):
Ik kan niet vooruitlopen op de antwoorden van mevrouw
Dijkstra, maar het CDA kijkt absoluut op een zeer constructieve wijze naar dit voorstel.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Ik spreek mijn complimenten uit aan het adres
van de fractie van D66 en in het bijzonder mevrouw Dijkstra.
Zij is initiatiefneemster van het wetsvoorstel dat wij vandaag
bespreken. Mijn complimenten voor het vele werk en mijn
dank voor het beantwoorden van alle schriftelijke vragen,
die ook door mijn fractie zijn gesteld. Het schrijven van een
initiatiefwet is een lang proces; het duurt soms jaren. Je
moet er veel geduld en doorzettingsvermogen voor hebben.
Anders komt de wet er niet. Maar deze wet ligt er en vandaag spreken wij erover.
De ChristenUnie deelt de grote zorgen van D66 over het
tekort aan donoren. Met D66 zien wij dat de wachtlijsten
niet afnemen. Voor een nier wachten mensen gemiddeld
meer dan vier jaar en voor de overige organen kan de
wachttijd oplopen tot twee jaar. Jaarlijks overlijden te veel
mensen voor wie een donororgaan te laat komt. Ik heb
begrepen dat het er rond de 150 zijn. Ook wij zien dat veel
mensen er niet aan toekomen om zich te registreren. Ik hoor
vaak de reden dat het er gewoon niet van komt. Ik stel mijzelf daarbij de vraag of het werkelijk zo veel moeite is of

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

dat het toch ook het ongemak in onze samenleving is als
het gaat om het moment van de dood. Is de reden niet de
moeite om daarover na te denken, om nu beslissingen te
nemen voor het moment dat naar je hoopt nog heel erg
lang op zich laat wachten? Ja, het is moeilijk, maar het is
ook zo belangrijk om die beslissing te nemen, om je te
registreren, hoe je keuze ook is en om daarover te spreken
met je partner, je kinderen, met geliefden.
D66 wil het met het initiatiefwetsvoorstel gemakkelijker
maken voor mensen om zich te laten registreren. Net zoals
nu ontvangt iedereen die 18 wordt een brief om zich te laten
registreren. Maar anders dan nu worden mensen die na
een herhaalde oproep niet reageren door de overheid
geregistreerd als donor. De ChristenUnie heeft moeite met
het Actief Donorregistratiesysteem, omdat het de mogelijkheid in zich heeft dat mensen passief als donor geregistreerd worden. De overheid neemt dan voor jou het besluit
dat je lichaam na overlijden de samenleving ten goede mag
komen. In de kern gaat het om de vraag van wie je lichaam
is, en vervolgens over de vraag wie daarover mag beslissen.
Het lichaam is niet van de overheid of van artsen, maar van
mensen zelf. Gelovigen zien het lichaam als door de
Schepper aan hen gegeven.
Het is niet goed als de overheid voor mensen de keuze
maakt wat er met hun lichaam gebeurt na hun overlijden.
Dit is te zeer een inbreuk op de lichamelijke integriteit. Het
zijn mensen zelf die uit naastenliefde besluiten om hun
organen na hun dood ter beschikking te stellen. Is er nog
sprake van naastenliefde als de overheid deze keuze maakt
voor mensen? In de visie van de ChristenUnie is de rol van
de overheid hier begrensd. Naastenliefde is een zaak van
mensen onderling en daarbij past geen drang door een
systeem of door de overheid.
Het is de vraag of dit wetsvoorstel werkelijk iets zal veranderen aan het tekort aan donoren, waardoor de lange
wachtlijsten zullen teruglopen. Vergelijkend onderzoek naar
beslissystemen in andere Europese landen lijkt een verband
te suggereren tussen geen-bezwaarsystemen en meer
aanbod van donoren, maar andere onderzoeken spreken
dat weer tegen. In landen waar het systeem is gewijzigd,
zoals Zweden en Italië, is er geen duidelijk effect geweest
op het aantal orgaandonoren.
De heer Van Gerven (SP):
Ik wil even stilstaan bij het principiële punt dat mevrouw
Dik-Faber maakt. Zij stelt dat met een ADR-systeem de Staat
als het ware beslist over een lichaam. Nu heeft de ChristenUnie elf jaar geleden voor een motie van Agnes Kant
gestemd om het geen-bezwaarsysteem in te voeren. Kennelijk bestond er toen bij de ChristenUnie een andere
gedachtegang. Kan mevrouw Dik-Faber nog eens nader
toelichten wat destijds de afwegingen waren voor de
ChristenUnie om wel voor een geen-bezwaarsysteem te
zijn, en waarom zij dat nu niet meer is?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik heb aangegeven dat wij wel het grote probleem zien van
de wachtlijsten in ons land. Er is een grote groep mensen
die behoefte hebben aan een orgaandonor en er is een
tekort aan orgaandonoren. Wij zien dat spanningsveld
daarin wel degelijk. Inderdaad is mevrouw Huizinga — ik
meen in 2005 — namens de ChristenUnie in haar omstan-

11 februari 2016
TK 54

54-5-22

digheden tot een besluit is gekomen om de motie die door
de SP was ingediend te ondertekenen. Zij werd geconfronteerd met het grote probleem. Zij heeft daar zelf toe besloten. De ChristenUnie heeft later nog een keer alle voors en
tegens tegen het licht gehouden, en hanteert reeds enkele
jaren het standpunt dat dit toch te veel indruist tegen de
lichamelijke integriteit van mensen. Daar hebben we eerder
debatten over gehad, ook met de heer Van Gerven.
De heer Van Gerven (SP):
Dat begrijp ik. Ik vind het ook goed dat mevrouw Dik-Faber
de afwegingen helder schetst. Maar het punt dat twintig
jaar geleden al speelde en toen door Bolkestein van de VVD
werd opgebracht is: wij willen niet dat het lichaam van de
Staat wordt. Mevrouw Dik-Faber zegt het minder scherp,
wat genuanceerder, want zij is geen Bolkestein, namelijk:
wij vinden dat de overheid dan te veel ingrijpt in de lichamelijke integriteit. Maar met dit voorstel nemen mensen
zelf toch uiteindelijk een beslissing? Ook al ben je geregistreerd als donor terwijl je geen beslissing hebt genomen,
je hebt toch altijd de mogelijkheid om bezwaar aan te
tekenen? Het zelfbeschikkingsrecht blijft dus overeind, ook
bij het ADR-systeem.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
In het systeem dat D66 nu voorstelt, moeten mensen zich
actief registeren. Doen zij dat niet, dan zet de overheid een
vinkje bij: ja, ik ben donor. Dat is een passieve keuze van
mensen om zich als donor te laten registreren. Wij kunnen
nooit met zekerheid weten of dat een bewuste keuze is van
mensen of dat mensen dit, om welke reden dan ook, laten
gebeuren en daar uiteindelijk niet achter blijken te staan.
Ik vind dat een grote onzekerheid in het voorstel van
mevrouw Dijkstra. Ik wil voorkomen dat die situatie ontstaat.
Ook dat is een belangrijke reden waarom wij tegen dit
voorstel zijn.
De voorzitter:
Mevrouw Voortman.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Volgens mij was de heer Pechtold eerst.
De voorzitter:
Is dat zo?
De heer Pechtold (D66):
Dames eerst.

vervolgens wordt besloten dat je organen niet gebruikt
mogen worden als donororganen, wordt dan eigenlijk ook
niet tegen de wens van de persoon in gehandeld? Hoe gaat
de ChristenUnie daarmee om?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik zie ook de grote groep die zich niet laat registreren. Ik
meen dat het 7 miljoen mensen zijn. Ik heb in mijn inleiding
ook gesignaleerd dat het misschien wel minder te maken
heeft met de moeite die het kost. Daar geloof ik niet zo in.
Het gaat via DigiD; het is een enkele registratie via de
computer. Ik denk dat het veel meer te maken heeft met
het ongemak in onze samenleving om na te denken over
de dood en daarna. Ik zou ontzettend graag willen dat wij
daar in de samenleving veel meer het gesprek met elkaar
over aangaan. Wie weet kunnen wij daar vanuit het politieke
debat een bijdrage aan leveren. Ik zou ontzettend graag
willen dat de overheid mensen die zich melden bij een balie,
confronteert met donorregistratie, met het gegeven dat het
tot de mogelijkheden behoort. Ik zou willen dat de overheid
misschien ook een dringend appel doet op mensen om zich
te laten registreren. Dat zijn stappen die ik heel graag wil
zetten, omdat die groep van 7 miljoen veel te groot is. Die
groep moet echt kleiner worden, maar niet op de manier
zoals nu wordt voorgesteld.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
In het voorstel worden mensen aangeschreven. Er is een
drang dat mensen zich in elk geval laten registreren. Ik
begrijp dat de ChristenUnie dat op zich ook wil. Moet de
ChristenUnie dan niet een paar amendementen indienen
om op dat punt iets te doen? Op zich dwingt dit voorstel je
niet om bepaalde keuzen te maken.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
In dit voorstel zal wel voor iedereen een keuze worden
genoteerd. De heer Pechtold heeft in dit debat vier opties
genoemd: ik ben donor, ik ben geen donor, ik laat het over
aan mijn nabestaanden of ik laat het over aan een bij name
te noemen persoon. Dat zijn de keuzen. Maak je geen keuze,
dan noteert de overheid voor jou dat je donor bent en dat
is het grote bezwaar van mijn fractie bij het voorliggende
wetsvoorstel van de fractie van D66. Er wordt altijd een
keuze gemaakt. Als je die keuze niet zelf maakt, dan doet
de overheid dat voor jou. Dat staat voor mijn fractie heel
ver weg bij de naastenliefde, de basis om je te laten registreren. Het is de overheid die daartoe besluit. Ik heb veel
liever dat nabestaanden uiteindelijk een besluit nemen als
mensen zich niet laten registreren zoals in het huidige systeem, dan dat de overheid dat voor mensen doet.

Mevrouw Dik-Faber maakt er terecht een belangrijk punt
van dat mensen zelf hun keuze moeten maken, maar als
iemand eenmaal overleden is, dan kan hij natuurlijk niet
meer zelf kiezen. Uit onderzoek blijkt dat redelijk veel mensen best donor willen zijn wanneer je het ze rechtstreeks
vraagt, maar zij komen er niet aan toe om dat een keertje
echt te regelen. Als je in die categorie valt, je overlijdt en

De heer Pechtold (D66):
Toch bespeur ik steeds de denkfout dat de overheid dat dan
doet. Nee, het is bij leven gebeurd op het moment dat je
actief de keuze had om gebruik te maken van je zelfbeschikking. Ik zou mevrouw Dik-Faber, die het zo zeer heeft over
naastenliefde en zorgvuldigheid, het volgende willen vragen: hoe kijkt zij na 20 of 30 jaar aan tegen het feit dat
mensen nu zeggen "als mensen een orgaan nodig hebben,
dan weten zij heel snel te besluiten of ze dat graag willen."
De andere kant van het systeem, de mensen die nu actief
bijdragen aan donorregistratie, is een sociaal en een solidair

Tweede Kamer

11 februari 2016
TK 54

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Dank u wel, mijnheer Pechtold.

Actief donorregistratiesysteem

54-5-23

systeem. Het gebruikmaken daarvan kunnen we natuurlijk
alleen overeind houden wanneer we ons allemaal bewust
zijn dat we daar een keuze, en misschien zelfs een verplichte
keuze in hebben. Hoe kijkt zij vanuit haar christelijk gemotiveerde achtergrond daartegenaan?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Vanwege die naastenliefde en solidariteit vind ik het heel
erg belangrijk dat mensen zich laten registreren. Ook mij
gaat het aan het hart dat mensen dat onvoldoende doen,
dat er nog een groep is van 7 miljoen die zich niet laat
registreren en de keuze voor zich uit schuift. Daarom wil
mijn fractie alles op alles zetten om die groep van 7 miljoen
kleiner te maken. Ik heb ook gezien dat dit de afgelopen
jaren niet gelukt is, dus moeten we op zoek naar andere
manieren. Mensen mogen van mij veel vaker en veel
indringender met deze keuze geconfronteerd worden, dat
moet gebeuren. Een verplichte keuze is voor mij echter
geen keuze. Een verplichte keuze kan nooit naastenliefde
zijn.
De heer Pechtold (D66):
Ik houd voor dat het geen verplichte keuze is. Het huidige
systeem maakt juist dat je pas na je dood op een pijnlijke
manier gewaarwordt dat je aan die zelfbeschikking geen
aandacht hebt besteed. Ik ben oprecht geïnteresseerd in de
motivatie van de ChristenUnie. Mevrouw Dik-Faber had het
zojuist over het lichaam en de overheid. Overigens, de
overheid, dat zijn u en ik die als volksvertegenwoordigers
met een kabinet wetten mogen maken. Het is niet een
abstract en eng groot orgaan dat over ons heen gaat. Nee,
wij zijn als samenleving de overheid. Mevrouw Dik-Faber
had het elke keer over het lichaam. Ik kan met christenen
van mening verschillen over de vraag wanneer het leven
begint, maar we zij het er toch over eens wanneer het leven
eindigt, wanneer het aardse leven van ons fysieke lichaam
stopt op het moment dat de dood is vastgesteld? Dat is dan
niet, zoals mevrouw Dik-Faber suggereert, het eigendom
van de staat. Nee, het is een overblijfsel. Als je begraven
wordt in een tienjaarsgraf gebeurt er daarna van alles met
wat we dan nog "lichaam" noemen, waarbij de overheid
zaken regelt. Ik vraag me dus gewoon uit interesse af of
mevrouw Dik-Faber het met mij eens is dat op het moment
dat het overlijden is vastgesteld, we over iets anders spreken dan op het moment daarvoor, als er sprake is van een
levend wezen met denkkracht?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dat is een heel betoog van de heer Pechtold met veel vragen. Voor mijn fractie staat de lichamelijke integriteit van
mensen voorop. Ik denk dat er niet zo heel veel verschil zit
tussen mensen bij leven en mensen bij sterven. Die lichamelijke integriteit is ook vastgelegd in onze Grondwet en
in mensenrechtenverdragen. Ik vind het ontzettend
belangrijk dat mensen bij leven besluiten over hun lichaam
na hun dood. Daarom spreken we vandaag in dit debat ook
over het donorregistratiesysteem. Mensen moeten zich
laten registreren. Ik doe een appel op mensen om zich te
laten registreren, welke keuze ze ook maken. Dan is dat in
ieder geval duidelijk.

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

De heer Pechtold (D66):
Nog iets principiëler, omdat ik het gewoon wil begrijpen.
Wij als overheid bepalen nu met de Wet op de lijkbezorging
toch ook dat er een keuze is tussen cremeren en begraven,
met daaraan gekoppeld termijnen? Daarbij gaat je zelfbeschikkingsrecht toch niet zo ver dat je in extenso mag
bedenken wat er met je lichaam gebeurt? Daar hebben we
als samenleving grenzen aan gesteld, omdat er na het
overlijden een aantal zaken geregeld moet worden. Ik vraag
me dus af of het nadenken over die periode niet veel
humaner tijdens het leven, met het individu, moet plaatsvinden, dan daarna door anderen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dat ben ik helemaal eens met de heer Pechtold. Aan het
begin van mijn betoog heb ik vastgesteld dat we er veel te
weinig over nadenken dat het overlijden voortijdig kan
intreden, dat eens de dood er zal zijn. We denken veel te
weinig na over de vraag: wil ik na mijn dood ook orgaandonor zijn? Daar denken wij als samenleving veel te weinig
over na. Daarom doe ik een beroep op ons als samenleving,
op ons als politiek, om dat maatschappelijke debat vaker
te voeren om bij leven een weloverwogen besluit over je
lichaam te kunnen nemen en een eventuele donatie wanneer het sterven is ingetreden.
Ik vervolg mijn betoog. De initiatiefneemster stelt zelf —
dat meen ik althans in de memorie van toelichting te hebben
gelezen — dat het te ver gaat om te stellen dat invoering
van een geenbezwaarsysteem op zichzelf genomen automatisch tot meer donoren leidt. Het lijkt erop dat andere
factoren mede van beslissende invloed zijn. Ik denk dan
aan de organisatie van het donatieproces in de ziekenhuizen, de gemiddelde leeftijd van de donoren, de ontwikkelingen ten aanzien van relevante mortaliteit, de benadering
van de nabestaanden en de publieke voorlichting. Is de
initiatiefneemster met mij van mening dat er op een aantal
van deze punten nog veel kan worden gedaan?
Ik wil graag nader ingaan op de positie van de nabestaanden en de benadering van de nabestaanden. Ik denk dat
we de mensen er veel meer van bewust moeten maken dat
als zij zelf geen keuze maken, nabestaanden voor hen
beslissen. Ik vermoed namelijk dat heel veel mensen dit
niet weten. Vervolgens plaatst dit artsen voor een ongemakkelijke situatie. Zij moeten op een buitengewoon triest en
emotioneel moment met nabestaanden in gesprek gaan
over het doneren van organen van hun zojuist overleden
geliefden. Dat gesprek zullen artsen sowieso voeren, maar
dat gesprek wordt moeilijker als mensen zich niet als donor
geregistreerd hebben. We zien dan ook in de cijfers terug
dat de meeste nabestaanden hiervoor geen toestemming
geven. Slecht 30% stemt wel in. Laten we daarom alles op
alles zetten om dit gesprek meer aandacht te geven in de
opleidingen en de beroepspraktijk. Ik heb begrepen dat de
Nederlandse Transplantatie Stichting al cursussen aan artsen geeft, maar zou het niet een veel beter idee zijn als de
KNMG hiervoor een richtlijn opstelt? Hoe kijkt de initiatiefneemster hiertegen aan?
Met dit wetsvoorstel wordt er geen onderscheid gemaakt
tussen degenen die actief voor een "ja" kiezen en degenen
die na herhaaldelijke verzoeken tot registratie niets van zich
laten horen en dus een "ja" van de overheid krijgen. Door
geen onderscheid te maken, zullen nabestaanden zwaarder

11 februari 2016
TK 54

54-5-24

worden belast. Ze weten immers niet of de keuze van de
overledene een actieve of een passieve keuze is geweest.
Met dit gegeven zullen nabestaanden mogelijk eerder
geneigd zijn tot een "nee", omdat ze niet weten wat de uitdrukkelijke wens van de overledene is. Alleen als er bewust
een "ja" is geregistreerd, zullen nabestaanden toestemming
geven om te doneren. Zowel de KNMG als de Raad van
State wijst hier mijns inziens terecht op. Wil de initiatiefneemster ook daarop reageren? Mijn fractie wil benadrukken dat niet iedereen op enig moment een keuze kan of wil
maken. Ook dat is een keuze die wij zullen moeten respecteren.
Een andere factor die bepalend is voor het aantal donoren,
wordt gevormd door de voorlichtingscampagnes. De campagne "Nederland zegt Ja" met als onderdeel daarvan de
Donorweek is heel bekend. Een gemiddelde actie- of
donorweek levert tienduizenden registraties op. Dat is veel,
maar niet genoeg. Daarom stelt de ChristenUnie voor dat
mensen op logische contactmomenten met de overheid
gewezen worden op het donorregister en de wenselijkheid
om zich te laten registreren. Om welke momenten dat precies gaat, zou nader onderzocht moeten worden. Het kan
bijvoorbeeld bij het ophalen van je paspoort of het verlengen van je rijbewijs. De ChristenUnie denkt evenwel graag
samen met D66 na over andere mogelijkheden dan ADR
om het aantal registraties te verhogen. Wat vindt de initiatiefneemster van deze mogelijkheid? Ook valt mij op dat
de registraties van mensen met een niet-westerse achtergrond, bijvoorbeeld uit Suriname of Marokko, ver achterblijven. Vindt de initiatiefneemster het ook een goed idee om
specifiek voorlichtingsmateriaal voor deze groepen te ontwikkelen?
In het wetsvoorstel en bijbehorende stukken lees ik dat de
initiatiefneemster heeft gezocht naar mogelijkheden om
tegemoet te komen aan de positie van wilsonbekwamen
en feitelijk onbekwamen. Immers, niet iedereen is in staat
om post te ontvangen, een brief te openen en te lezen. Niet
iedereen is in staat om de consequenties te overzien van
registratie en tot een weloverwogen besluit te komen.
Nederland kent 250.000 ongeletterden, 10% van de 15- tot
65-jarigen is laaggeletterd en er is een groep die de
Nederlandse taal ook niet goed beheerst. Ik vind het goed
dat D66 de zorgen over deze groep benoemt, maar eerlijk
gezegd zijn deze zorgen bij mijn fractie niet geheel weggenomen. De huidige wet gaat ervan uit dat wilsonbekwamen
niet in aanmerking kunnen komen voor orgaandonatie. Is
dit niet het meest zorgvuldige uitgangspunt omdat hiermee
zo veel mogelijk recht wordt gedaan aan de lichamelijke
integriteit van mensen die niet voor zichzelf kunnen beslissen. D66 stelt voor dat, net zoals bij kinderen tot 12 jaar,
wettelijke vertegenwoordigers beslissen. Er moet goede
voorlichting komen gericht op deze wettelijke vertegenwoordigers. Ik vraag mij af hoe sluitend dit is. Gaan we hiermee
alle vertegenwoordigers bereiken? En — dit is ook al eerder
aangeroerd — niet iedereen heeft een wettelijk vertegenwoordiger. De initiatiefneemster schetst zelf ook dat het
onvermijdelijk is dat met betrekking tot een aantal wilsonbekwamen toch toestemmingsregistraties plaatsvinden. Ik
vermoed dat deze groep groter is dan wij denken. Ook
hierop graag een reactie.

mensen zelf die zich uit naastenliefde registreren, maar is
het de overheid die voor mensen een besluit neemt. Daarmee wordt in de zienswijze van de ChristenUnie de lichamelijke integriteit op onevenredige wijze aangetast. Over
het probleem van lange wachtlijsten verschillen wij niet
van mening. De ChristenUnie heeft een aantal principiële
bezwaren en is er ook niet van overtuigd — ik heb dat al
geschetst — dat het ADR-systeem tot een hogere registratie
zal leiden. De ChristenUnie wil mensen vaker en indringender confronteren met de vraag om zich te laten registreren.
En op dat punt heeft de overheid wel een rol. Natuurlijk
hoop ik dat dit debat en alle debatten die wij in de Kamer
over dit onderwerp voeren, voor mensen aanleiding zijn
om zich te laten registreren, net zoals dat bij mij het geval
is geweest.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Dik-Faber. We hebben nog drie
sprekers op de lijst. We hebben net een ordedebat gehad
over de vraag wanneer de eerste termijn kon worden
afgerond. We hebben zojuist kunnen regelen dat het debat
over de instroom van asielzoekers wat later zal plaatsvinden.
Ik stel voor om tot 14.05 uur te schorsen. Dan beginnen we
met de regeling van werkzaamheden. Daarna hebben wij
een VAO en stemmingen over de daarbij ingediende moties.
Vervolgens zullen de drie resterende sprekers in dit debat
het woord kunnen voeren. Dat betekent wel dat het dertigledendebat dat voor vanavond op de agenda stond van de
agenda is gehaald. Ik ga ervan uit dat de zorgwoordvoerders
hiermee akkoord gaan. Ik zie deze leden allemaal ja knikken.
Prima.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De vergadering wordt van 13.36 uur tot 14.07 uur geschorst.

Ik kom tot een afronding. Tegenover de belangen van patiënten die wachten op een donororgaan, staat een moreel
appel op de samenleving om zich te laten registreren als
donor. Met het actief donorregistratiesysteem zijn het niet

Tweede Kamer

Actief donorregistratiesysteem

11 februari 2016
TK 54

54-5-25