Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

25 928

Navo helikopterproject NH-90

Nr. 58

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 maart 2014
Inleiding
In mijn brief van 30 januari jl. (Kamerstuk 25 928, nr. 57) heb ik u gemeld
dat Defensie een onderzoek heeft ingesteld naar de geluidsbelasting van
de bemanningsleden van de NH-90. In deze brief informeer ik u over de
resultaten van dat onderzoek en over de beheersmaatregelen die Defensie
neemt. Daarnaast informeer ik u over de nieuwe problematiek, namelijk
de bovenmatige corrosie en slijtage zoals vastgesteld bij NH-90
helikopters die onlangs zijn ingezet. Ook geef ik u inzicht in de aanpak die
ik zal volgen in dezen.
I. Geluidsproblematiek
De afgelopen tijd zijn enkele klachten binnengekomen van bemanningsleden van de NH-90 over ruis en pieptonen in het gehoor na vluchten.
Defensie nam deze klachten serieus en heeft een onderzoek ingesteld naar
de geluidsbelasting. Het onderzoek is verricht door het Centrum voor
Mens en Luchtvaart. Het onderzoek heeft zich geconcentreerd op drie
aspecten, te weten de mens, de mens-machine interface (helm en
oorpluggen) en de NH-90 zelf.
Conclusies van het onderzoek
De bemanningen
Om inzicht te krijgen in de omvang en aard van de klachten heeft het
Centrum voor Mens en Luchtvaart de NH-90 bemanningen gevraagd een
uitgebreide vragenlijst in te vullen. Ook zijn de bemanningsleden medisch
onderzocht door specialisten van onder andere het Centrum voor Mens en
Luchtvaart en het Centraal Militair Hospitaal. De medische geschiedenis
van de bemanningsleden is daarbij betrokken. In vier van de 46 gevallen is
sprake van gehoorschade, waarvan één geval is te verklaren door een
onderkend ziektebeeld. Deze vier bemanningsleden worden uit voorzorg

kst-25928-58
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 25 928, nr. 58

1

elke zes maanden door de KNO-arts van het Centraal Militair Hospitaal
gevolgd. Dit aantal valt binnen het landelijk gemiddelde (3 tot 10 procent)
van werknemers die gehoorschade hebben en werken in een omgeving
met veel lawaai. Er is dus geen bovengemiddelde gehoorschade
geconstateerd bij bemanningsleden die vliegen met de NH-90. Hoewel elk
geval van lawaaischade er één teveel is, is helaas niet geheel uit te sluiten
dat mensen met gevoelige oren toch enige schade oplopen, terwijl de
geluidsbelasting binnen de arbo-norm valt. De directeur Gereedstelling
heeft binnenkort een gesprek met een aantal bemanningsleden over hun
klachten, de resultaten van het onderzoek en de voorgestelde oplossingen.
De persoonlijke uitrusting
Het Centrum voor Mens en Luchtvaart heeft ook gekeken naar de
persoonlijke uitrusting van de bemanningsleden. De gehoorbeschermingsmiddelen van helikoptervliegers bestaan uit een helm met
daaronder oorpluggen. Bij de NH-90 wordt een andere helm gebruikt dan
bij de transporthelikopters die Defensie in gebruik heeft. Beide helmen
blijken, mits goed afgesteld, een gelijkwaardige demping te hebben en te
voldoen aan de norm. Er is dan ook geen reden de helm te vervangen. Uit
het onderzoek is wel gebleken dat de helmen beter kunnen worden
afgesteld, om de geluidsbelasting nog verder te verminderen. Voor
optimale verstaanbaarheid en effectieve communicatie in de cockpit
worden voorts communication ear plugs (CEP) gebruikt. Hiermee wordt
het geluid van de intercom en de radio’s achter de beschermende oorplug
weergegeven. Het onderzoek heeft aangetoond dat dit bij een groot aantal
gebruikers niet goed was afgesteld. Ook hier is dus verbetering mogelijk.
De NH-90
Als laatste element van het onderzoek is het geluidsniveau in de NH-90
helikopter gemeten. Beschikbare gegevens uit het verleden zijn aangevuld
met nieuwe metingen op verschillende plekken in de helikopter. Hieruit is
gebleken dat het geluidsniveau in de NH-90 voldoet aan de wettelijke
normen.
Beheersmaatregelen en tijdschema
Op grond van het onderzoek neemt Defensie de volgende maatregelen
met het oog op de terugdringing van de geluidsoverlast:
• Het Centrum voor Mens en Luchtvaart geeft voorlichting aan de
bemanningen over de onderzoeksresultaten en de maatregelen.
• Alle helmen van de NH-90 bemanningsleden worden opnieuw
individueel afgesteld met hulp van specialisten van het Centrum voor
Mens en Luchtvaart. Hierdoor wordt maximale bescherming gegarandeerd.
• Het CEP-systeem wordt opnieuw afgesteld op de persoonlijke
eigenschappen van de drager van de helm, zodat onnodige lawaaibelasting door dit systeem wordt voorkomen.
• Daarnaast wordt het betrokken personeel opgeleid om zelf de helmen
en het CEP-systeem juist af te kunnen stellen.
• Alle bemanningsleden worden voorzien van otoplastieken of
foamplugs, die zorgen voor de geluidsafdichting om het CEP-systeem
heen.
Door het nemen van deze maatregelen wordt gewaarborgd dat de
geluidsbelasting voor de bemanningen wordt verkleind. Bij de uitvoering
van de maatregelen hebben operationele crews voorrang, te beginnen bij
de helikopterbemanning aan boord van ingezette schepen. Daarna volgt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 25 928, nr. 58

2

het overige personeel. Ik verwacht dat de eerder opgelegde restricties
eind maart zijn opgeheven.
Aanvullende geluiddempende maatregelen
Hoewel het onderzoek aantoont dat de NH-90 helikopter voldoet aan alle
wettelijke eisen voor geluidsbelasting, ervaart een deel van de bemanningsleden toch veel lawaai. Ik wil daarom bezien of verdere geluiddempende maatregelen mogelijk zijn om de overlast te beperken en de
werkplekbeleving van de bemanningen te verbeteren. Het Centrum voor
Mens en Luchtvaart doet daarom vervolgonderzoek naar de verlaging van
de geluidsbelasting in de NH-90. Daarbij is al gebleken dat de koeling van
de radar veel geluid geeft in de cockpit. Er wordt bekeken of dit geluid kan
worden gedempt. Ook wordt bezien of het zin heeft om op enkele plekken
geluidswerende dekens aan te brengen zonder onaanvaardbare gevolgen
voor het gewicht van de helikopter. De fabrikant van de NH-90 (NHIndustries) heeft te kennen gegeven mogelijke technische oplossingen te zullen
ondersteunen.
II. Corrosie en slijtage
Het probleem
Het afgelopen jaar heeft Defensie voor de eerste keer een NH-90 succesvol
operationeel ingezet tijdens de anti-piraterijmissie voor de kust van
Somalië. Na terugkeer van de helikopter is een periodieke inspectie
uitgevoerd, waarbij bovenmatige corrosie en slijtage zijn aangetroffen. Bij
de helikopter die eind vorig jaar is ingezet aan boord van Zr.Ms.
Amsterdam in het Caribisch gebied, zijn vergelijkbare constateringen
gedaan. De corrosie en slijtage die zijn aangetroffen, zijn groter dan op
grond van de ouderdom van de helikopter, het aantal vlieguren en
ervaringen met andere maritieme helikoptertypen zou mogen worden
verwacht.
Genomen stappen tot nu toe
Vanwege het specialistische karakter van de problematiek heeft Defensie
het Nationaal Lucht- en Ruimtevaart Laboratorium (NLR) om hulp
gevraagd bij het onderzoeken van de problematiek en het in kaart brengen
van de gevolgen. Vooralsnog lijkt zowel het corrosieprobleem als de
bovenmatige slijtage vooral te worden veroorzaakt door ontwerpfouten,
assemblagefouten en incomplete onderhoudsinstructies. Het is dan ook
waarschijnlijk dat zich soortgelijke problemen zullen voordoen bij andere
NH-90 helikopters die aan boord van schepen worden ingezet.
Defensie heeft al intensief contact met de fabrikant (NHI) om oplossingsrichtingen te bekijken. NHI heeft de problemen erkend en te kennen
gegeven volop bezig te zijn met het bedenken van oplossingen. NHI
verwacht de eerste resultaten daarvan eind maart beschikbaar te hebben.
Dat zal gaan om technische verbeteringen en een corrosiepreventieprogramma. Overige voorstellen voor oplossingen zullen naar verwachting
later dit jaar volgen. De fabrikant is gemeld dat een verbeterd ontwerp
wordt verwacht voor de onderdelen die bovenmatige slijtage vertonen. De
problemen moeten immers structureel kunnen worden opgelost. Defensie
onderzoekt ook of en op welke wijze de geconstateerde ontwerp- en
fabricagefouten op de fabrikant kunnen worden verhaald.
Defensie heeft de geconstateerde problemen ook kenbaar gemaakt aan
het NATO Helicopter Management Agency (Nahema) en de NH-90
partnerlanden. Frankrijk heeft tot nu toe bij twee helikopters corrosie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 25 928, nr. 58

3

aangetroffen en met dat land zijn inmiddels afspraken gemaakt om de
problemen gezamenlijk bij de fabrikant aan de orde te stellen. Italië is pas
recent met boordoperaties gestart. Ook met andere landen wordt
overlegd over de geconstateerde problemen en de positie ten opzichte
van de industrie.
De omvang van het probleem noopt tot een nieuwe analyse van de
beschikbaarheid van helikopters. De Commandant der Strijdkrachten heeft
daarom een werkgroep ingesteld om de gevolgen voor Defensie en het
opereren van de krijgsmacht in kaart te brengen. Daarbij wordt gekeken
naar:
• De gevolgen voor het introductieschema van de NH-90;
• De gevolgen voor de beschikbaarheid van de NH-90 voor operationele
inzet;
• De gevolgen voor gereedstelling en opleiding & training;
• Alternatieven om de helikoptercapaciteit zoveel mogelijk te handhaven;
• De gevolgen van het toegenomen onderhoud aan de helikopters;
• De financiële gevolgen;
• De juridische gevolgen, onder meer met betrekking tot de financiële
verantwoordelijkheid, worden bekeken in overleg met de Directie
Juridische Zaken, de Defensie Materieel Organisatie en de Hoofddirectie Financiën en Control.
De geschetste problematiek heeft geen operationele consequenties voor
de voorgenomen inzet in 2014. Eventuele (operationele) consequenties
daarna volgen uit het lopende onderzoek van de Commandant der
Strijdkrachten.
Vervolg en tijdschema
De komende twee maanden zullen nodig zijn voor het onderzoek van het
NLR en het opmaken van het schadebeeld samen met andere landen. Ook
het onderzoek van de Commandant der Strijdkrachten zal naar
verwachting één tot twee maanden in beslag nemen. Ik verwacht eind
april meer zicht te hebben op de aard en omvang van het probleem.
Daarna zal ik u nader informeren.
Tot slot
Graag nodig ik de leden van de vaste commissie voor Defensie uit voor
een bezoek aan het Defensie Helikopter Commando, om zelf van
gedachten te wisselen met bemanningsleden en onderhoudspersoneel.
De Minister van Defensie,
J.A. Hennis-Plasschaert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 25 928, nr. 58

4