De toekomst van digitale
connectiviteit in Nederland
In opdracht van:
Ministerie van Economische Zaken
Project:
2016.076
Publicatienummer:
2016.076.1636
Datum:
Utrecht, 5 december 2016
Auteurs:
ir. ing. Reg Brennenraedts MBA
ir. Menno Driesse
ir. Bram van den Ende
dr. ir. Pieter Nooren
ir. Leonie Hermanussen
drs. Sven Maltha
ir. Tommy van der Vorst
ir. Jasper Veldman
m.m.v. diverse TNO experts

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting ....................................................................... 5
1

2

3

4

5

6

7

Introductie .......................................................................................... 9
1.1

Achtergrond .............................................................................................. 9

1.2

Doelstelling ............................................................................................... 9

1.3

Aanpak van het onderzoek .......................................................................... 9

1.4

Leeswijzer .............................................................................................. 10

Visie op onderzoeksvraag en benadering op hoofdlijnen .................. 11
2.1

Generiek en specifiek vraag en aanbod van connectiviteit ............................. 11

2.2

Technische karakteristieken, waardeketen en markten ................................. 12

2.3

Lessen uit het verleden bij het doen van voorspellingen over ICT ................... 14

2.4

Brede analyse aangevuld met diepere analyse van vijf sectoren .................... 19

Markt voor diensten .......................................................................... 21
3.1

Inleiding ................................................................................................. 21

3.2

Trends.................................................................................................... 22

3.3

Digitale diensten in het consumentensegment ............................................. 24

3.4

Digitale diensten in het zakelijke segment .................................................. 31

3.5

Aanbod: IT-ontwikkelingen voor digitale diensten ........................................ 39

3.6

Match vraag en aanbod ............................................................................ 48

3.7

Conclusie ................................................................................................ 50

Markt voor access ............................................................................. 53
4.1

Vaste aansluitnetwerken ........................................................................... 53

4.2

Mobiele aansluitnetwerken ........................................................................ 77

4.3

Netwerken ten behoeve van Internet of Things ............................................ 91

Markten voor core-netwerken, IX en datacenters ............................. 95
5.1

Inleiding ................................................................................................. 95

5.2

Markt voor core-netwerken en Internet Exchanges ...................................... 95

5.3

Markt voor datacenters........................................................................... 108

Digitale connectiviteit in agricultuur ............................................... 113
6.1

Sectortrends ......................................................................................... 113

6.2

Vraag naar digitale connectiviteit ............................................................. 114

6.3

Match met generiek aanbod .................................................................... 117

6.4

Casus: Precisielandbouw in de akkerbouw ................................................. 118

6.5

Knelpunten ........................................................................................... 122

6.6

Verklarende factoren .............................................................................. 124

Digitale connectiviteit in energie .................................................... 127
7.1

Sectortrends ......................................................................................... 127

7.2

Vraag naar digitale connectiviteit ............................................................. 128

7.3

Match met generiek aanbod .................................................................... 130

Dialogic & TNO

3

8

9

7.4

Casus: Smart grids ................................................................................ 131

7.5

Knelpunten ........................................................................................... 134

7.6

Verklarende factoren .............................................................................. 135

Digitale connectiviteit in mobiliteit ................................................. 137
8.1

Sectortrends ......................................................................................... 137

8.2

Vraag naar digitale connectiviteit ............................................................. 138

8.3

Match met generiek aanbod .................................................................... 141

8.4

Casus: Intelligente Transport Systemen ................................................... 143

8.5

Knelpunten ........................................................................................... 146

8.6

Verklarende factoren .............................................................................. 147

Digitale connectiviteit in onderwijs ................................................. 149
9.1

Sectortrends ......................................................................................... 149

9.2

Vraag naar digitale connectiviteit ............................................................. 151

9.3

Match met generiek aanbod .................................................................... 153

9.4

Casus: Digitaal Leren ............................................................................. 155

9.5

Knelpunten ........................................................................................... 160

9.6

Verklarende factoren .............................................................................. 161

10 Digitale connectiviteit in zorg en gezondheid .................................. 163
10.1

Sectortrends ......................................................................................... 163

10.2

Vraag naar digitale connectiviteit ............................................................. 164

10.3

Match met generiek aanbod .................................................................... 166

10.4

Casus: Zelfmonitoring van gezondheid en welzijn ...................................... 168

10.5

Knelpunten ........................................................................................... 170

10.6

Verklarende factoren .............................................................................. 171

11 Conclusie ........................................................................................ 173
11.1

Algemene conclusie................................................................................ 173

11.2

Aanvullende bevindingen ........................................................................ 175

Bijlage 1.

Ontwikkelingen in aansluitnetwerken ................................ 179

Bijlage 2.

Ontwikkelingen in digitale platformen ............................... 195

Bijlage 3.

Ontwikkelingen in cloud computing ................................... 199

Bijlage 4.

Ontwikkelingen in Big Data ................................................ 205

Bijlage 5.

Ontwikkeling van SDN en NFV ............................................ 211

Bijlage 6.

Overzicht interviewrespondenten en workshopdeelnemers 217

Bijlage 7.

Lijst met afkortingen .......................................................... 219

4

Dialogic & TNO

Managementsamenvatting
Onderzoeksvraag
Nederland bekleedt internationaal een koploperspositie voor wat betreft de beschikbaarheid
van hoogwaardige telecommunicatie-infrastructuur in de vorm van vaste en mobiele aansluitnetwerken, core-netwerken en datacenters. Om te analyseren hoe dit verandert, heeft
het ministerie van Economisch Zaken aan TNO en Dialogic gevraagd te onderzoeken hoe de
vraag en het aanbod met betrekking tot digitale connectiviteit zich de komende tien jaar in
Nederland gaat ontwikkelen. De hoofdvraag in dit onderzoek is:
Hoe matcht de toekomstige vraag en het aanbod van digitale connectiviteit in de
periode tot 2026?
Naast de ontwikkeling van vraag en aanbod van digitale connectiviteit in algemene zin richt
de vraag zich nader op vijf sectoren: agricultuur, energie, mobiliteit, onderwijs en zorg. Voor
het beantwoorden van de onderzoeksvraag hebben TNO en Dialogic hun bestaande expertise
gecombineerd met inzichten uit openbare literatuur, interviews met experts uit de ICT en
telecomsector en met de uitkomsten van zes specifiek voor dit onderzoek georganiseerde
workshops met vertegenwoordigers uit deze sectoren.
Vraag naar digitale connectiviteit
De vraag naar digitale connectiviteit groeit de komende jaren sterk. Hij wordt gedreven door
de adoptie van een steeds breder palet aan digitale diensten en toepassingen. In het consumentensegment zien we het gebruik een breed scala aan digitale diensten door
individuele personen en huishoudens. Kenmerkend voor de vraag in dit segment is dat hij
latent is en daardoor tot op zekere hoogte onvoorspelbaar: de vraag blijkt vaak pas nadat
het eerste aanbod van diensten is ontstaan. De huidige en toekomstige mediadiensten zijn
de grootste driver van digitale connectiviteit bij consumenten en zijn in grote mate verantwoordelijk voor de groeiende vraag naar bandbreedte. Volgende generaties interactieve
virtual reality mediadiensten en toepassingen kunnen de eisen voor de latency (vertraging)
van verbindingen aanscherpen. De verwachting is dat over de gehele periode 2016-2026 de
gemiddelde gevraagde bandbreedte exponentieel blijft toenemen, met zo’n 40% jaarlijkse
groei in de downstream richting en een iets hogere groei in de upstream richting. Naast
bandbreedte en latency spelen in de consumentenmarkt ook toenemende eisen aan de betrouwbaarheid en de (geografische) dekking van digitale connectiviteit. Deze zijn niet één
op één te koppelen aan specifieke diensten maar zijn het gevolg van de toenemende afhankelijkheid van digitale diensten in het dagelijks leven in het algemeen.
In het zakelijke segment zien we dat de vraag naar digitale connectiviteit sterk wordt
beïnvloed door het toenemende gebruik van clouddiensten. Daarnaast zal de vraag in de
komende jaren worden gedreven door de opkomst van geheel nieuwe digitale diensten en
toepassingen, al dan niet vervat in nieuwe businessmodellen. Deze nieuwe diensten zijn
gebaseerd op exploitatie van verschillende soorten data en leunen op de combinatie van Big
Data analyse, cloud computing en het Internet of Things. Deze ontwikkeling vergroot bij alle
organisaties de afhankelijkheid van digitale connectiviteit. Daarbij hangen de specifieke eisen
aan bandbreedte, latency, dekking en betrouwbaarheid af van de dienst of toepassing. Zo
gaat het in het geval van precisielandbouw, een voorbeeld van een Internet of Things en Big
Data combinatie, vooral om de geografische dekking van de digitale connectiviteit. Bij Intelligente Transport Systemen (ITS) gaat het naast dekking juist om lage latencies en hoge
betrouwbaarheid van de verbindingen. De verschillende eisen die toepassingen stellen aan
connectiviteit laten onverlet dat alle sectoren samen een gedeelde generieke vraag naar
connectiviteit opleveren ten behoeve van breed gebruikte toepassingen, zoals werkplek/kantoorapplicaties, cloud opslag en e-commerce.

Dialogic & TNO

5

Aanbod van digitale connectiviteit
Aan de aanbodkant is de grootste verandering de (verdere) verschuiving van specifiek naar
generiek aanbod van connectiviteit. Dit houdt in dat vanuit het generieke aanbod kan worden
voorzien in meer uiteenlopende en specifiekere vragen, op basis van de flexibiliteit die in de
communicatieinfrastructuur ontstaat door de groeiende inzet van virtualisatietechnologieën.
Voor toegangsnetwerken geldt dat in een voortdurend, door concurrentie gestimuleerd innovatieproces, de aansluitsnelheden zowel in downstream- als in upstreamrichting blijven
toenemen. Parallel hieraan wordt vooruitgang geboekt in het verlagen van de latencies. In
het vaste koperen aansluitnetwerk is de komende jaren sprake van een verdere uitnutting
van de potentiële capaciteit met nieuwe DSL-technologieën in combinatie met een verder
oprukkende verglazing in het netwerk. Een knelpunt hierbij is dat hoge snelheden geboden
door de nieuwe DSL-varianten, inclusief G.Fast, snel afnemen met het toenemen van de
lengte van de koperlijn. Het marktbereik voor hoge snelheden wordt hierdoor beperkt, sterker dan in eerdere DSL generaties. Het innovatietraject voor de kabelnetwerken blijft gericht
op verdere uitnutting van het beschikbare spectrum op de coaxkabel en op een verdere
verkleining van de groep aansluitingen die deze capaciteit onderling moeten delen. Bij de
kabel ligt de noodzaak tot verdere verglazing aanzienlijk verder in de toekomst en het effect
van een krimpende dekking treedt hier niet op. Hierdoor heeft de kabel ten opzichte van het
kopernetwerk een gunstiger perspectief in deze breedbandontwikkeling. Bij glasnetwerken
voorzien we een gestage voorzetting van de groei van het aantal Fiber-to-the-Home aansluitingen, een proces dat zich voornamelijk buiten de Randstad voltrekt. In het zakelijke
segment ligt op grond van ontwikkelingen in de vraag een sterkere groei in Fiber-to-theOffice aansluitingen de komende jaren voor de hand.
De Nederlandse mobiele netwerken worden eveneens continu verder ontwikkeld om de
sterke verkeersgroei het hoofd te bieden en daarvoor concurrerende proposities te bieden.
De innovatie richt zich vooral op verhoging van pieksnelheden en efficiënter spectrumgebruik
ter vergroting van de systeemcapaciteit. De 5G-technologie maakt zijn opwachting vanaf
2020 en belooft op een aantal punten wezenlijk af te wijken van bestaande netwerken. Zo
wordt 5G ontwikkeld om grootschalige Internet of Things connectiviteit te bieden en substantiële verbeteringen in pieksnelheid en latency. In 5G herkennen we ook de verschuiving
van specifiek naar een generiek connectiviteitsaanbod. 5G biedt ruime mogelijkheden om
via virtualiseringstechnieken op kosteneffectieve wijze tegemoet te komen aan specifieke
eisen aan connectiviteit zoals die in specifieke sectoren (‘verticals’) aan de orde zijn of gaan
zijn. Hiermee verwachten we in de periode 2020-2025 een aanzienlijke versterking van het
strategische belang van mobiele netwerken in de digitale infrastructuur in Nederland. We
zien mobiele netwerken als een essentiële aanvulling op de vaste infrastructuren, maar niet
geschikt als één-op-één alternatief daarvoor. Veel sterker dan in het verleden zullen vast en
mobiel onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, via de inzet van kleinere mobiele cellen als
antwoord op de schaarste in radiospectrum.
In Nederland bevindt zich al een hoogwaardige backbone-infrastructuur die zorgt voor uitstekende regionale, landelijke en internationale connectiviteit. Het belang van deze
infrastructuur, inclusief de interconnectievoorzieningen zoals de AMS-IX, kleinere Internet
Exchanges en ontsluiting via zeekabels, is groot zowel als het gaat om eenhoogwaardige
koppeling van Nederland aan het globale internet als ook voor de efficiënte verwerking van
IP-verkeer binnen Nederland. In deze landelijke infrastructuur zal sprake zijn van een verdere marktgedreven capaciteitsuitnutting van bestaande glasvezelverbindingen op basis van
geavanceerde optische technieken. Verdichting van infrastructuur in topologisch opzicht zal
vooral aan de orde zijn richting de aansluitnetwerken, dus voornamelijk backhaulverbindingen maar ook meer regionale en lokale IP interconnectiemogelijkheden. Het belang van

6

Dialogic & TNO

datacenters zal in de toekomst, gezien de faciliterende rollen in (inter)connectiviteit maar
ook in dataopslag en computing services, verder toenemen.
Match tussen vraag en aanbod
Op hoofdlijnen voorzien we voor de middellange termijn (2016-2021) een goede match tussen vraag en aanbod van digitale connectiviteit waar het gaat om bandbreedte, latency,
betrouwbaarheid en dekking. Op de dimensie dekking constateren we dat momenteel de
toegankelijkheid van breedband voor vrijwel alle huishoudens in Nederland gewaarborgd is,
maar dat het aanbod van snelle vaste en mobiele accessnetwerken in het buitengebied een knelpunt blijft. Dit is een bekende kwestie die ook weer terugkomt in vier van de
vijf sectorcasussen (agricultuur, mobiliteit, onderwijs en zorg). De groep huishoudens en
bedrijven die buiten de dekking valt kijkt tegen een achterstand in capaciteit aan. Dit effect
wordt versterkt doordat er in de dienstverlening in veel (maatschappelijke) sectoren een
verschuiving plaatsvindt van digital first naar digital only. Hierdoor heeft deze groep nu of
op termijn geen of gebrekkige toegang tot belangrijke diensten vanuit bijvoorbeeld de zorg
en het onderwijs. Mobiele netwerken zullen geen volwaardig alternatief worden voor vaste
infrastructuren. Wel kunnen deze netwerken zorgen voor een breedband basisvoorziening in
buitengebieden, mits daar bij de uitrol van die netwerken rekening mee wordt gehouden.
Voor de lange termijn (2021-2026) zijn er op dit moment geen duidelijke factoren aan te
geven die een goede match op hoofdlijnen tussen vraag en aanbod in deze periode zouden
doorkruisen. Te verwachten is dat het aanbod van snelle accessnetwerken in het buitengebied een aandachtspunt blijft. Een aandachtspunt in stedelijk gebied is de nauwe
verwevenheid tussen vaste netwerken en 5G mobiele netwerken, deze zal in veel gevallen
vragen om coördinatie in de aanleg van core- en backhaulverbindingen. Op lange termijn
bestaat daarnaast onzekerheid op landelijke schaal over de uitkomsten van de infrastructuurconcurrentie die nu zorgt voor de verdere uitrol en ontwikkeling van accessnetwerken.
Vanuit technologisch perspectief zijn er met G.fast voor DSL, DOCSIS3.1 voor kabel, glas en
5G ruim voldoende opties beschikbaar voor de voortzetting van de huidige concurrentie tussen technologieën c.q. de bedrijven die deze bezitten. De onzekerheid zit in de mate waarin
de technologieën zullen worden ingezet en in het bijzonder hoe de uitrol van nieuwe DSLtechnologieën zoals G.fast en van 5G zich gaat ontwikkelen. Als de rol van het koperen
aansluitnet op termijn kleiner wordt, zal de concurrentie zich meer gaan toespitsen op kabelnetwerken en glasnetwerken. De overlappen in (lokale) dekking en daarmee de mate van
concurrentie die dit oplevert tussen infrastructuren is nu niet goed te voorzien.
Andere invloedrijke factoren
Tenslotte is het goed te realiseren dat voor de verdere ontwikkeling van digitale diensten en
het ICT-ecosysteem in Nederland naast digitale connectiviteit ook andere factoren van belang zijn. In het bijzonder blijkt dat de ontwikkeling van digitale diensten in
(maatschappelijke) sectoren wordt geremd door (een combinatie van) factoren anders dan
digitale connectiviteit. Ten eerste noemen we kwesties rond ketenintegratie en -afstemming. De grote verscheidenheid in IT-systemen en gebruikte standaarden vormen vaak een
belemmering voor intensieve ketensamenwerking. Het veelvuldig gebruik van legacy systemen en substantiële transitieperioden bij introductie van nieuwe technologieën of
platforms maken dat er verscheidenheid in systemen optreedt en markten niet efficiënt werken. Ten tweede speelt de kwestie van eigenaarschap van data en privacy. In veel ICTtoepassingen staat het verkrijgen en gebruik van (big) data centraal. Dit levert een nodige
maar vaak ook lastige discussie over de waarde van de data en de rechten daarop. Ten derde
spelen zorgen over cybersecurity een rol. Hierbij speelt zowel de daadwerkelijke dreiging
als ook de onzekerheid en het gebrek aan kennis over het onderwerp. Tenslotte lijkt sprake
te zijn van een gebrek aan een integrale visie op de inzet van ICT en aan actuele kennis
daarover, bij management en bestuurders van organisaties in de zakelijke als ook in de

Dialogic & TNO

7

publieke sector. De genoemde factoren raken vooral de vraagkant en daarmee de verdere
ontwikkeling van digitale connectiviteit. Dit maakt ze van belang voor de analyse van de
ontwikkeling van digitale connectiviteit in dit onderzoek. Tegelijkertijd laten ze zien dat de
connectiviteit in veel gevallen niet de beperkende factor is in de ontwikkeling en uitrol van
nieuwe ICT-applicaties.

8

Dialogic & TNO

1

Introductie

1.1

Achtergrond
Nederland bekleedt internationaal een koploperpositie wat betreft de beschikbaarheid van
hoogwaardige telecommunicatie-infrastructuur in de vorm van vaste en mobiele aansluitnetwerken, core-netwerken en datacenters. Daardoor is sprake van een goed ontwikkeld
ecosysteem op het gebied van telecom en IT-dienstverlening. Nederland, en in het bijzonder
de Noordvleugel van de Randstad, biedt mede dankzij deze voorzieningen een gunstig vestigingsklimaat voor hoogwaardige ICT-bedrijven. Het kabinet evenals de Tweede Kamer
onderkennen deze bijzondere positie van Nederland en achten het van belang dat dit ook in
de toekomst zo blijft.

1.2

Doelstelling
Het doel van dit rapport is het verstrekken van inzicht in hoe de vraag en het aanbod met
betrekking tot digitale connectiviteit zich de komende tien jaar in Nederland gaat ontwikkelen. Hierbij kijken we naar de generieke vraag naar digitale connectiviteit en het generieke
aanbod hiervan. We kijken echter ook naar vijf specifieke verticals: agricultuur, energie,
mobiliteit, onderwijs en zorg.
De hoofdvraag van dit onderzoek is dan ook: Hoe matcht de toekomstige vraag en het aanbod van digitale connectiviteit in de periode tot 2026?
Afgeleide vragen zijn de volgende:





1.3

Hoe ziet de toekomstige vraag naar connectiviteit eruit?
Wat is het verwachte aanbod van connectiviteit en welke factoren beïnvloeden dit
aanbod?
In hoeverre matcht het toekomstige aanbod met de vraag?
Welke factoren verklaren het verschil tussen vraag- en aanbod?

Aanpak van het onderzoek
Dit onderzoek is uitgevoerd door een combinatie van Dialogic innovatie & interactie en TNO.
Beide partijen hebben vanuit hun achtergrond ruime kennis en kunde van dit dossier. Wij
hebben de volgende aanpak gehanteerd :








Literatuuronderzoek naar zowel de generieke aspecten van digitale connectiviteit als
de sectoren.
Circa twintig interviews met experts binnen de sectoren en op het gebied van digitale
connectiviteit.
Zes workshops waarin tussentijdse resultaten zijn gepresenteerd en besproken met
experts uit het veld. Voor elke sector is een workshop georganiseerd en daarnaast
is er een generieke ICT-workshop georganiseerd.
Presentatie van en discussie over tussentijdse resultaten tijdens de op xx oktober
door Agentschap Telecom gehouden themadag Digitale Connectiviteit op 25 oktober
jongstleden.
Ontwikkeling van het eindrapport. Daarin zijn experts die zijn geïnterviewd en/of
hebben deelgenomen aan workshops uitgenodigd om concepten van onderdelen te

Dialogic & TNO

9

lezen. Tevens zijn door het ministerie van Economische Zaken en de ingestelde begeleidingscommissie reviews gedaan en door twee door Dialogic en TNO aangestelde
externe reviewers.
Het onderzoek is begeleid vanuit de Directie Telecommarkt van het ministerie van Economische Zaken en een begeleidingscommissie met vertegenwoordiging vanuit Economische
Zaken, de Autoriteit Consument en Markt en het Agentschap Telecom.

1.4

Leeswijzer
Hoofdstuk 2 beschrijft onze visie op de onderzoeksopdracht en de gehanteerde benadering
op hoofdlijnen. Dit inzicht is nuttig om de structuur van het rapport en de opzet van de
inhoudelijke hoofdstukken te begrijpen. Hoofdstuk 3 bespreekt een aantal maatschappelijke
en technische trends richting 2025, trends die een sterke invloed hebben op de ontwikkeling
van digitale connectiviteit. Later in dit document wordt geregeld teruggegrepen naar deze
trends. Hoofdstukken 3, 4 en 5 zijn gewijd aan de analyse van generieke vraag en aanbod.
Daarna volgen de sectorspecifieke analyses in de hoofdstukken 6 t/m 10. Het laatste hoofdstuk is gewijd aan conclusievorming ten aanzien van de match tussen vraag en aanbod, op
basis van de voorgaande sectorstudies. Het rapport bevat een aantal bijlagen waarin specifieke relevante onderwerpen uitvoeriger worden besproken. Tot slot is in een separate bijlage
aangegeven met welke personen wij hebben gesproken, separaat en/of tijdens de gehouden
workshops.

10

Dialogic & TNO

2 Visie op onderzoeksvraag en benadering op hoofdlijnen
Voorafgaande aan de eigenlijke analyse van vraag en aanbod in de volgende hoofdstukken
introduceren we in dit hoofdstuk onze visie op de onderzoeksvraag. Deze is bepalend voor
de benadering die we voor de analyse gebruiken en voor de verhouding tussen breedte en
diepgang in de verschillende delen van de analyse.

2.1

Generiek en specifiek vraag en aanbod van connectiviteit
Op basis van onze ervaring in dit domein zien wij een duidelijk onderscheid tussen generieke
en specifieke vraag naar digitale connectiviteit. Het overgrote deel van de vraag naar connectiviteit is generiek van aard: het zijn huishoudens die Netflix kijken, kantoormedewerkers
die e-mailen en scholieren die WhatsApp berichten sturen, et cetera. Hoewel elke afnemer
van connectiviteit uniek is, is het goed te voorspellen hoe zij zich als groep zullen gedragen.
Hetzelfde geldt voor het generieke aanbod: Huishoudens die een reguliere Internetaansluiting hebben via kabel, DSL of glasvezel, bedrijven die een zakelijke aansluiting hebben en
consumenten met een mobiel abonnement. Het gaat hier om diensten die aanbieders op
grote schaal aanbieden. Zowel in aantal klanten, omzet, alsook verkeer is dit een groot deel
van wat er omgaat qua digitale connectiviteit in Nederland.
Er is echter ook een deel van de vraag en het aanbod dat specifiek van aard is. Dit gaat om
relatief kleine aantallen klanten, omzet en verkeer, maar wel om essentiële sectoren van
onze maatschappij. Denk aan TenneT die telecom gebruikt om onze transportnetwerken voor
elektriciteit aan te sturen, de Nederlandse hulp- en veiligheidsdiensten die middels C2000
onderling communiceren of vliegtuigen die op Schiphol kunnen landen door specifieke radiotechnologie. Hun vraag kan niet worden ingevuld met de standaardaansluitingen voor
consumenten of bedrijven doordat zij andere eisen stellen aan de technologie. Een tussencategorie wordt gevormd door vraag die specifiek afkomstig is uit een bepaalde sector, maar
met beperkte aanpassingen vanuit het generieke aanbod kan worden bediend.
Bij onze analyse maken we consequent het onderscheid tussen het generieke en het specifieke deel.
Tabel 1 illustreert dit onderscheid voor de huidige situatie. In onze analyse veronderstellen
we zeker geen statisch onderscheid tussen generiek en specifiek. Zoals later beschreven is
de grootste verandering in de vorm van vraag en aanbod van connectiviteit te vinden in de
(verdere) verschuiving van specifiek naar generiek aan aanbod van connectiviteit.

Dialogic & TNO

11

Tabel 1. Onderscheid tussen generieke en specifieke vraag en aanbod van digitale connectiviteit

Vraag naar connectiviteit
Generiek

Generiek
Aanbod van
connectiviteit

Specifiek

Applicatieontwikkeling
op Europese en wereldschaal interacteert
met grootste gemene
deler in standaard
aanbod connectiviteit

-

Specifiek vanuit sector


(Sterk) toegesneden aanbod op basis van generieke
connectiviteit



Specifiek aanbod op basis
van specifieke infrastructuur

2.2

Technische karakteristieken, waardeketen en markten

2.2.1

De vier dimensies van digitale connectiviteit
Bij onze beoordeling van vraag en aanbod van digitale connectiviteit gebruiken we vier dimensies als startpunt:








Bandbreedte. Met bandbreedte bedoelen we de capaciteit van een enkelvoudige verbinding en dus de hoeveelheid data die een verbinding per tijdseenheid van
versturen. Een digitale dienst vraagt ook om een zekere minimale bandbreedte op
de verbinding. De eenheid is bit/s.
Latency. De latency van een verbinding is de vertraging die het verkeer tussen zender en ontvanger ondergaat: Hoe lang duurt het voordat verzonden data bij de
ontvanger is? De eenheid hiervoor is seconde. Voor interactieve diensten is de roundtrip tijd belangrijk: de som van de vertraging op de heen- en de terugweg.
Betrouwbaarheid. Met betrouwbaarheid bedoelen we de mate waarin een verbinding
gebruikt kan worden volgens verwachting. Dit drukken we uit in een percentage.
Waar nodig maken we onderscheid in de tijdschaal waarop betrouwbaarheid speelt.
Moet de verbinding beschikbaar zijn op een schaal van (delen van) secondes of is de
eis lager en gaat het om uren?
Dekking. De dekking is de mate waarin een dienst op verschillende locaties ook
daadwerkelijk kan worden afgenomen. Ook dit zullen we in een percentage uitdrukken.

Bij onze analyse hanteren we zo consequent mogelijk de vier bovenstaande dimensies.
In eerste instantie zijn deze dimensies technisch van aard. Zoals zal blijken is er bij een
aantal technologieën een samenhang tussen deze dimensies. Zo is bijvoorbeeld voor DSLtechnologie de dekking afhankelijk van de eis die men hanteert voor de minimale bandbreedte. Bij draadloze netwerken hangen dekking en betrouwbaarheid samen.

2.2.2

De vier hoofdrollen in end-to-end digitale connectiviteit
We zien dat er in de waardeketen van digitale connectiviteit vier ongelijksoortige actoren
voorkomen. Ons inziens bestaat digitale connectiviteit uit vier pijlers:

12

Dialogic & TNO









De afnemers. Aan de kant van de afnemers zien we allerlei soorten partijen die zowel
diensten als aansluitingen afnemen. Het huishouden dat via hun Internetverbinding
(aansluiting) naar Netflix (dienst) kijkt, de winkelketen via een mobiel netwerk een
pinautomaten inzet, de agrariër die IoT-verbindingen afneemt voor zijn sensoren et
cetera.
De accessproviders. De aanbieders van aansluitnetwerken zijn partijen met een hoge
mate van zichtbaarheid in deze markt omdat zij hun aansluitingen aan afnemers
willen verkopen. Denk aan KPN, Ziggo, Telfort, Tele2, XS4all, Vodafone, T-Mobile, et
cetera.
De core-providers. De aanbieders van core netwerken zijn voor veel mensen de onzichtbare kant van het Internet en andere netwerken. Toch spelen zij een essentiële
rol in de werking van deze netten: Zij vormen de brug tussen een dienst die draait
op een server in een datacenter in New York en het aansluitnetwerk in een wijk in
Almelo. In deze groep zitten partijen die backhaul, backbones, (trans-Atlantische)
transitdiensten, Internet exchanges en datacenters aanbieden. Sommige partij zitten op meerdere plekken in de keten, anderen nemen een specifieke positie in.
De dienstenaanbieders. De aanbieders van diensten zijn de partijen die de (online)
diensten ontwikkelen en hiervoor de software maken. Denk aan Google, Facebook,
Marktplaats, et cetera.

In dit rapport wordt consequent een onderscheid gemaakt tussen deze vier rollen.

2.2.3

De vier markten in de waardeketen voor digitale connectiviteit
Voor het beantwoorden van de onderzoeksvraag over vraag en aanbod is het nodig om te
doorgronden op welke (deel)markten vraag en aanbod elkaar ontmoeten. Op basis van de
hierboven geïntroduceerde pijlers voor digitale connectiviteit hanteren we in dit onderzoek
vier markten, zie Figuur 1.
Markt voor diensten (D)

Markt voor access (A)

Afnemers

Devices

Markt voor corenetwerken en IX (C)

Markt voor datacenters (Dc)

Accessproviders

Core-providers

Dienstenaanbieders

Accessnetten

Backhauls,
backbones,
transit, IX’en
datacenters

Softwareplatformen

Figuur 1. De vier markten in de waardeketen voor digitale connectiviteit

De vier markten hebben op hoofdlijnen de volgende eigenschappen:


Markt voor Diensten (D): Afnemers (zowel zakelijk als consumenten) nemen bij
dienstenaanbieders hun diensten af. Dit kan betaald zijn zoals bij Netflix, Spotify,
Telefonie, Office365, SAP, et cetera, maar het kunnen ook diensten zijn die niet
(direct) betaald worden zoals online bankieren, email en veel andere content op Internet. Er is dus een directe (of indirecte) relatie tussen de afnemer en aanbieder
van digitale diensten.

Dialogic & TNO

13







Markt voor Access (A): De afnemers nemen niet alleen diensten af, ze moeten
ook toegang tot de netwerken kopen. Zoals eerder aangegeven doen ze dit bij de
accessproviders. Zij hebben typisch een abonnement of een pre-paid relatie met een
aanbieder. Het aanbod omvat vaak ook een device zoals een smartphone, modem,
WiFi-access point, et cetera.
Markt voor IX en core-netten (C): Accessproviders kopen op hun beurt diensten
in bij core providers om hun aansluitnetwerken te kunnen koppelen met de diensten
van de dienstenaanbieders. We zien dat veel accessproviders ook een deel van de
diensten in de core zelf (deels) uitvoeren.
Markt voor Datacenters (Dc): De dienstenaanbieders tot slot moeten de systemen
waar hun softwareplatformen op draaien kwijt. Dit doen ze typisch in datacenters.
Net als in het voorgaande zien we ook hier een mate van verticale integratie. Kleine
dienstenaanbieders beperken zich tot de software, de grotere exploiteren ook hun
eigen servers. Google en Microsoft bouwen op dit moment grote datacenters in Nederland en ook andere grote dienstenaanbieders bewegen zich naar links in de keten.

De bovenstaande indeling speelt een belangrijke rol in het preciezer aanwijzen van relevante
deelgebieden in vraag en aanbod.

2.2.4

Match, mismatch en verklarende factoren
Onze analyse werkt toe naar het overzicht van de match tussen vraag een aanbod voor
connectiviteit: waar sluiten goed aan op de middellange en lange termijn (match), waar
sluiten ze niet goed aan (mismatch) en waar precies treedt het knelpunt op? Bij het bepalen
van de match en het karakteriseren van de knelpunten staan de eerder ingevoerde vier
dimensies van connectiviteit centraal: bandbreedte, latency, betrouwbaarheid en dekking.
Waar dat aan de orde is zullen we ook aspecten adresseren die buiten deze vier dimensies
vallen. Bij het constateren van een knelpunt gaan we nader in op de factoren die het knelpunt
verklaren. Dat kunnen technische factoren zijn die direct samenhangen met de vier dimensies, maar zeker ook economische factoren op het vlak van publieke goederen, positieve
externaliteiten, informatie-asymmetrie of ketencoördinatie.

2.3

Lessen uit het verleden bij het doen van voorspellingen over ICT
Als we terugkijken in de geschiedenis van ICT dan zien we dat deze op verschillende vlakken
gekarakteriseerd is door exponentiële groei. Bijna iedereen is bekend met de wet van Moore
die stelt dat het aantal transistors in een geïntegreerde schakeling door de technologische
vooruitgang elke twee jaar verdubbelt. Maar dit is echter maar een deel van het verhaal.
Transistors worden niet alleen kleiner, zoals de wet van Moore stelt, ze worden ook goedkoper en ze worden beter en energiezuiniger. Maar dit geldt niet alleen voor transistoren die
verantwoordelijk zijn voor het schakelen in chips, ook als het gaat om opslag en transmissie
spelen deze effecten. Moore staat dus niet op zichzelf, hij heeft acht broers. De onderstaande
afbeelding geeft hier een beeld van. Deze afbeelding toont dat op alle drie dimensies (prijs,
snelheid, grootte) en voor alle drie categorieën (opslag, verwerking transmissie) exponentiele wetten gelden.

14

Dialogic & TNO

Figuur 2. Extrapolatie op drie dimensies

Gezien de hoge mate van voorspelbaarheid van de ontwikkelingen van ICT, zijn we
van mening dat we bovenstaande trends voor tien jaar kunnen extrapoleren. Vanuit
een methodologisch oogpunt zijn er verschillende redenen waarom extrapolaties te kort
schieten. Het basisargument komt neer op het feit dat je niet weet waarom de waarden
buiten de reeks (in dit geval in de toekomst) aan de dezelfde regels gaan voldoen als in het
verleden. De afgelopen decennia zijn er verschillende steekhoudende redenen geweest om
aan te nemen dat de eerdere exponentiele groei zou afvlakken, via twee mechanismen: het
aanbod zwakt af door het bereiken van technologische grenzen of de vraag naar telkens
hogere performance vlakt af. In de praktijk zien we echter dat de exponentiële groei telkens
heeft doorgezet. Hieronder gaan we in op de twee hoofdredenen waarom we verwachten dat
aanbod en vraag zullen blijven doorgroeien en waarom we onze centrale aanname mogen
doen.

2.3.1

Een ICT technologie die tegen haar grenzen aanloopt wordt vervangen door een
nieuwe technologie
Een groot deel van de groei in ICT is het gevolg van incrementele technologische innovaties.
Zo lijkt een CPU uit 1975 in de basis sterk op een recente CPU. Er zijn in 40 jaar miljarden
besteed aan het verbeteren van de technologie, maar in de basis hebben we het een plakje
geëtst silicium waar een groot aantal componenten op geplaatst worden. Daarbij is het aantal
soorten componenten beperkt.
Vaak wordt verwezen naar de beperkingen van het huidige technologische paradigma. Als
wij kijken naar de wet van Moore, dan zien we dat binnen het huidige paradigma van op

Dialogic & TNO

15

siliciumtechnologie gebaseerde chips de schaalverkleining leidt tot steeds kleinere onderdelen. Hoewel ASML haar apparatuur steeds een stapje verder krijgt,1 komt er op een gegeven
moment een natuurlijke grens. Onder een bepaalde grootte (in de orde grootte van enkele
nanometers) ontstaan er quantum tunneling effecten die de basale werking van de chip
ondermijnen. Ergo: We kunnen maar een bepaalde hoeveelheid groeien en dus zou extrapolatie niet mogelijk zijn. Dit is ons inziens echter een te beperkte kijk op de zaak.
Het bovenstaande voorbeeld geldt voor de wet van Moore, maar ook voor de acht andere
aspecten zijn soortgelijke argumenten op te stellen. Het punt is echter, dat deze redeneerlijn
uitgaat van het bestaande technologische paradigma. Aan het einde van de 19 e eeuw was
het paard het vervoersmiddel dat grootschalig werd ingezet. In 1894 schreef the Time: “In
50 years, every street in London will be buried under nine feet of manure.”2 En dit schreven
zij terwijl de auto al een kleine 10 jaar bestond.
Terug naar ICT en Moore’s law. Als wij kijken naar processing, dan is het te nauw om te
kijken naar chips. Als we verder terug kijken in de tijd, dan zien we dat de chip zeker vier
voorgangers had. De onderstaande afbeelding toont vier voorgangers van de chip: de transistor, de vacuümbuis, het relay en elektromechanische systeem van ponsplaten.

1

Bron: [volkskrant.nl]

2

Bron: [historic-uk.com]

16

Dialogic & TNO

Figuur 3. Moore’s law in een breder perspectief3

Op basis van het verleden kunnen we stellen dat het vaak gehanteerde argument “De technologie loopt tegen zijn grenzen aan” niet correct is. Een betere stelling is: “Het technologisch
paradigma loopt tegen zijn grenzen aan” 4. De chip zal tegen zijn grenzen aanlopen, maar
zij zal worden vervangen door een andere technologie. In plaats van met elektrische stromen
te werken, kunnen we ook gaan rekenen met natuurlijk materiaal (DNA computing), licht
(optical computing) of quantummechanische fenomenen (quantum computing). Een recent
en aansprekend voorbeeld van een paradigmaverandering is de overstap van de klassieke
magnetische harde schijven naar solid state disks die gebaseerd zijn op chips.

3

Bron: [singularity.com]

4

Voor meer hierover zie: Dosi, Giovanni (1982), ‘Technical Paradigms and Technological Trajectories:
A Suggested Interpretation of the Determinants of Technical Change’, Research Policy,Vol. 2, No. 3,
pp. 147–62. Hij definieert een paradigma als volgt: ”a technical paradigm to represent the tacit agreement of the agents involved as to what is a valid search direction and what will be considered an
improvement or a superior version of a product, service or technology”

Dialogic & TNO

17

Het einde van een technologisch paradigma is dus geen argument waarom extrapolatie van
de exponentiele groei niet mogelijk is.

2.3.2

Een nieuwe technologie zorgt ook voor nieuwe vraag die aanvankelijk nog niet bekend is
Er zijn talloze voorbeelden van foutieve voorspellingen als het gaat om de vraag naar ICT.
Bill Gates zou gezegd hebben dat er geen behoefte is aan meer geheugen dan 640KB; Thomas Watson (directeur IBM) gaf aan dat er een wereldmarkt voor circa vijf computers zou
zijn. Hoewel de voorgaande quotes op zijn minst uit zijn verband zijn getrokken en wellicht
niet eens correct zijn, zijn er talloze onderschattingen van de vraag naar technologie. Wat
we hier zien is het effect dat mensen vanuit bestaande diensten redeneren en dit extrapoleren.
Zo had men in 2004 kunnen stellen dat er weinig behoefte zou zijn aan meer bandbreedte:
Het aantal websites wat je kunt bezoeken en het aantal mails dat je kunt verzenden is natuurlijk beperkt. We zien echter dat vrij kort daarna YouTube als nieuwe dienst zijn intrede
doet en er veel meer bandbreedte nodig is. Bij de introductie van Netflix zagen we een
soortgelijk effect.
Dalende kosten van ICT zorgen er ook voor dat ICT an sich minder arbeidsintensief wordt.
Er is vraag naar nieuwe technologie omdat hierdoor kosten op arbeid bespaard kunnen worden. In de jaren 70 van de vorige eeuw werd software zeer efficiënt geprogrammeerd omdat
hardware duur was, tegenwoordig wordt er veel minder effort gestopt in efficiënt programmeren omdat het goedkoper is om het door hardware te laten afhandelen5.
Wat we zien is dat er telkens vraag is naar nieuwe technologie. Deze vraag is alleen in eerste
instantie latent doordat mensen hun vraag lastig kunnen inschatten (waarover later meer).
Niet alleen het aanbod, maar ook de vraag groeit exponentieel.

2.3.3

De impact van extrapolaties
Op basis van het bovenstaande vinden we het voor een periode van vijf jaar zeer aannemelijk
dat alle lijnen doorlopen. Maar zelfs op een horizon van tien jaar is het aannemelijk dat de
ontwikkelingen exponentieel doorlopen. Grofweg zou dit de volgende impact hebben:
Tabel 2. Verandering in basisonderdelen ICT, als factor ten opzichte van 2016

5

Status in 2021

x Goedkoper

x Sneller

x Compacter

Opslag

12 x

1,4 x

5,3 x

Processing

62 x

3,5 x

5,9 x

Transmissie

9x

7,6 x

2,6 x

Zie ook: [en.wikipedia.org/wiki/Software_bloat].

18

Dialogic & TNO

2.4

Status in 2026

x Goedkoper

x Sneller

x Compacter

Opslag

152 x

2x

28 x

Processing

3783 x

12 x

35 x

Transmissie

85x

58x

7x

Brede analyse aangevuld met diepere analyse van vijf sectoren
Uit de voorgaande paragrafen blijkt de breedte van de hier voorliggende onderzoeksvraag:






In de tijd: de analyse gaat in op de ontwikkelingen tot tien jaar vooruit, met daarin
een onderscheid tussen de middellange termijn (vijf jaar, 2016-2021) en de lange
termijn (tien jaar, 2021-2026). In de ICT-wereld is tien jaar met recht een lange
termijn: als we tijdens het maken van onze analyse tien jaar teruggaan in de tijd
komen we uit in het pre-iPhone tijdperk waarin mobiele data nog op zoek was naar
zijn killer app (die even later een killerdevice bleek te zijn).
In de variatie tussen de vier (deel)markten in de waardeketen digitale connectiviteit
(geschetst in Figuur 1).
In de breedte van de toepassingen: alle ICT-toepassingen die gebruik maken van
digitale connectiviteit.
Daarnaast zijn een aanzienlijk aantal ICT-trends en technologieën relevant bij het
maken van de analyse, zoals zal blijken uit de volgende hoofdstukken.

Om tot afdoende onderbouwde conclusies te komen is het nodig om naast deze breedte ook
voldoende diepgang in de analyse te brengen. Onze onderzoeksbenadering zorgt voor het
hanteerbaar maken van de vereiste breedte en diepte via een aantal specifieke aanpakken:






De breedte wordt geadresseerd door een analyse van de generieke vraag en aanbod.
Doordat hierin een groot aantal ontwikkelingen en factoren samenkomen is hiervoor
een deels kwantitatieve analyse mogelijk, op basis van zorgvuldige extrapolaties
voor de middellange en lange termijn.
De diepte in de analyse wordt aangebracht door in te zoomen op vijf sectoren die in
overleg met het Ministerie van Economische Zaken zijn vastgesteld: agricultuur,
energie, mobiliteit, onderwijs en zorg. Ieder van deze sectoren introduceert een substantiële breedte die we benutten voor het verder voeden van de analyse van de
generieke vraag en aanbod. De belangrijkste meerwaarde van de sectoranalyses
komt echter uit het uitdiepen van een specifieke case die hoge eisen stelt aan de
digitale connectiviteit. Waar mogelijk gebruiken we de analyse van de case voor het
aanwijzen van verschillen tussen de middellange en lange termijn.
Voor wat betreft de toepassingen ligt de nadruk op nieuwe toepassingen. De uitdaging daarbij is dat veel toepassingen nu nog niet bekend zijn. Dit ondervangen we
door ze gebundeld adresseren in de ontwikkeling van de generieke vraag. In de
sectorstudies kunnen we een aantal nog niet bestaande toepassingen wel analyseren. Op een aantal bekende bestaande toepassingen, zoals omroep TV en telefonie,
gaan we in onze analyse niet specifiek in omdat ze onder de generieke vraag en
aanbod vallen.

De onderzoeksvraag van het Ministerie is gericht op het identificeren van knelpunten in vraag
en aanbod van digitale connectiviteit. De rol van de overheid bij het oplossen van knelpunten
en de daarvoor in aanmerking komende beleidsopties vallen buiten deze onderzoeksvraag.
Hetzelfde geldt voor de rol van wetgeving en mogelijke beperkingen hiervan.

Dialogic & TNO

19

3 Markt voor diensten
3.1

Inleiding
In dit hoofdstuk6 gaan we in op de overkoepelende markt voor digitale diensten. Hieronder
verstaan we in deze context allerlei mogelijke digitale toepassingen/applicaties die als dienst
worden aangeboden en afgenomen. Enerzijds zijn er dus aanbieders van diensten die zich
binnen of buiten Nederland kunnen bevinden en via Internet bereikbaar zijn. Anderzijds hebben we afnemers die met geschikte toestellen (devices) zoals een PC, tablet of smartphone
zijn verbonden met het Internet en de aangeboden diensten kunnen afnemen.
Markt voor diensten (D)

Afnemers

Accessproviders

Core-providers

Dienstenaanbieders

Devices

Accessnetten

Backhauls,
backbones,
transit, IX’en
datacenters

Softwareplatformen

Figuur 4. Deelmarkten: markt voor diensten

Het doel van het hoofdstuk is om inzichtelijk te maken wat er op het gebied van digitale
diensten voor burgers en organisaties speelt en hoe zich dit waarschijnlijk in de toekomst op
hoofdlijnen ontwikkelt. De markt voor digitale diensten is er uiteraard bij de gratie van digitale connectiviteit tussen aanbieders en afnemers. Het gebruik van diensten door
consumenten en organisaties als afnemers vertaalt zich namelijk in een end-to-end connectiviteitsbehoefte tussen hen en de aanbieders van de diensten. Dit hoofdstuk geeft een indruk
wat er in de toekomst wordt gevraagd van de netwerken die deze connectiviteit faciliteren.
In dit hoofdstuk wordt eerst het consumentensegment belicht met een oriëntatie op de
vraagzijde. Daarna volgt een vergelijkbare verhandeling voor het zakelijke segment. Ontwikkelingen aan de aanbodzijde die vooral een enabling karakter hebben worden voor het
consumenten- en zakelijke segment gecombineerd besproken door de gemeenschappelijkheid van de items. Daarna worden voor beide segmenten de geconstateerde mismatches
aangegeven. Het hoofdstuk eindigt met een conclusie.

6

De structuur van dit hoofdstuk is globaal vergelijkbaar met die in latere hoofdstukken, maar wijkt op
specifieke punten af. Met name is hier geen uiteenzetting opgenomen van knelpunten en daarvoor
verklarende factoren op het niveau van diensten.

Dialogic & TNO

21

3.2

Trends
Aanbod en adoptie van digitale diensten door burgers en bedrijven is niet een op zichzelf
staand proces. Het houdt nauw verband met diverse maatschappelijke ontwikkelingen, inclusief de adoptie van ICT zelf. Hierna benoemen we een aantal belangrijke maatschappelijke
ontwikkelingen.

3.2.1

Vergrijzing
Nagenoeg de hele westerse wereld ervaart de effecten van vergrijzing. Nederland heeft in
vergelijking met veel andere Europese landen een relatief hoog geboortecijfer7, maar ontkomt niet aan deze effecten. De generatie van de babyboomers is een anomalie in onze
bevolkingspiramide en deze generatie is nu niet meer groen maar grijs. Naast het feit dat er
steeds meer ouderen bijkomen, worden deze ook steeds ouder. Er is dus sprake van een
dubbel effect. Deze effecten leiden ertoe dat het aandeel werkenden in de samenleving
steeds lager wordt. Ook zal het zorgen van een groei van de uitgaven aan de zorg. Rond
2020 zal in Nederland voor het eerst het aantal 65-plussers groter zijn dan het aantal jongeren onder de twintig8.

3.2.2

Verstedelijking
Wereldwijd is er sprake van een trek naar de steden en dit effect speelt ook in Nederland.
Uit onderzoek komt naar voren dat de groei van het aantal inwoners in Nederland volledig
op het conto komt van steden9. Sterker nog: de groei van de steden compenseert de krimp
in de perifere gebieden ruimschoots. Dit stelt ons voor een dubbel probleem: krimp in één
regio en groei in een andere regio. Ook andere verschillen in regio’s zullen groter worden:
De stad relatief hoogopgeleid en jong, de perifere gebieden niet 10. Toch zullen ook in de
perifere gebieden van (ICT-)voorzieningen op peil moeten blijven om deze agglomeratieeffecten enigszins te dempen.
Het bovenstaande heeft ook een relatie met de veranderende samenstelling van huishoudens. Tot 2025 zal het aantal huishoudens per jaar groeien met circa 50.000 per jaar 11. Een
klein deel van de groei komt voort uit bevolkingsgroei, een groter deel uit het feit de huishoudens steeds kleiner worden. Vooral alleenwonende ouderen zullen in aantal toenemen12.
Dit betekent onder meer dat er steeds meer huishoudens komen die digitale connectiviteit
nodig hebben.

3.2.3

Flexibele arbeidsmarkt
In de periode 2005-2015 is de vraag naar flexibiliteit op de arbeidsmarkt sterk toegenomen:
Een derde van de beroepsbevolking heeft een flexibel dienstverband of werkt als ZZP-er13.
Dit ligt tien procentpunt hoger dan in 2005. De verwachting is dat het komende jaar de

7

Bron: [cbs.nl]

8

Bron: [vng.nl]

9

Bron: [pbl.nl]

10

Bron: [cbs.nl]

11

Bron: [cbs.nl]

12

Bron: [nrc.nl]

13

Bron: [fd.nl]

22

Dialogic & TNO

flexibilisering van de economie doorzet14, al is hier geen volledige consensus over 15. Overigens slaat deze flexibilisering vooral neer bij laagopgeleiden en jongeren 16 . Deze
ontwikkeling heeft vooral een impact op de zakelijke afnemers van digitale connectiviteit.

3.2.4

Onzekerheid over economische groei
De gemiddelde economische groei na de Tweede Wereldoorlog in de Westerse wereld ligt
gemiddeld in de orde grootte van drie procent per jaar 17. Echter, sinds de kredietcrisis in
2008 is de groei gemiddeld lager en is er sprake van een hoge mate van volatiliteit. Hoewel
de perceptie is dat Nederland het op dit moment economisch goed doet, ligt de groei in 2016
en 2017 rond twee procent per jaar18. Er zijn verschillende factoren die de groei in de toekomst kunnen remmen: zoals de Brexit, de zwakke financiële situatie in Zuid-Europa en de
vertraging van de wereldeconomie19. De economische effecten van de verkiezing van Donald
Trump in de VS voor Europa en voor Nederland zijn nog niet goed te voorspellen. De mate
van economische groei heeft een impact op het niveau van investeringen door aanbieders
van digitale connectiviteit.

3.2.5

Duurzaamheid
Een van de grote thema’s van dit tijdsgewricht is duurzaamheid. Er is steeds meer besef in
de politiek en maatschappij dat de eerder door het Westen ingeslagen weg een doodlopende
is. Om ons huidige welvaarts- en welzijnsniveau duurzaam te handhaven moeten we andere
manieren van productie, mobiliteit, energie en wonen bedenken. Bij het maken van de beslissingen -zowel in de publieke als private sector- wordt de duurzaamheidscomponent
steeds vaker meegenomen. De vraag naar meer duurzaamheid slaat zowel neer aan de
vraag- als aanbodzijde van digitale connectiviteit: Aan de ene kant kan digitale connectiviteit
helpen om sectoren meer duurzaam te maken; aan de andere kant is digitale connectiviteit
zelf een flinke verbruiker van energie en is ook hier aan transitie nodig.

3.2.6

Rol van ICT in samenleving en economie
ICT neemt niet alleen steeds belangrijkere rol in binnen onze samenleving. Het aanbod van
digitale diensten is omvangrijk, pluriform maar ook dynamisch. Voorbeelden daarvan zijn de
razendsnelle populariteit van Pokemon-Go, de trage adoptie van domoticadiensten en de
niet voorziene neergang van platformen als Hyves en Twitter. Diensten en toepassingen
ontwikkelen zich in een rap tempo; de drempel om een digitale dienst aan te bieden is laag.
Die laagdrempeligheid van de ontwikkeling en introductie van digitale diensten maakt ook
dat ze heel gemakkelijk kunnen aansluiten bij maatschappelijke trends (zoals vergrijzing) en
technologische trends (cloud, big data, iot). Er lijkt ook sprake te zijn van een versnellingseffect. De vernieuwingscycli van producten en diensten worden steeds korter, daarbij
geholpen door ontwikkelingen in de ICT zelf die de snelheid van innovatie doen toenemen.
Zodoende zien we dat er een constant proces van creatieve destructie gaande is, waarbij de
digitale economie in termen van banen en omzet gelijk komt te liggen (of groter is) dan

14

Bron: [pwdegids.nl]

15

Bron: [cpb.nl]

16

Bron: [cpb.nl]

17

Bron: Maddison, A. (2006): The World Economy, Volumes 1-2, OECD Publishing.

18

Bron: [cpb.nl]

19

Bron: [cpb.nl]

Dialogic & TNO

23

traditionele sectoren.20 We zien met name een flinke aanwas van nieuwe ‘digital only’ bedrijven. In lijn hiermee observeren we dat ook in bestaande bedrijven bij applicatieontwikkeling het paradigma digital first snel plaats maakt voor digital only. Er wordt dus
eenvoudigweg verondersteld dat gebruikers in de gelegenheid zijn digitale diensten en toepassingen ‘anytime anywhere’ te benutten en de bereidheid om ook een fysieke
verschijningsvorm beschikbaar te stellen verdwijnt naar de achtergrond. De overheid gaat
daar in haar dienstverlening richting burgers ook in mee21. Kenmerkend voor de markt voor
digitale diensten is het ‘winner takes it all’ principe. Dit is het gevolg van sterke netwerkeffecten, waarbij de waarde van de dienst sterk toeneemt naar mate het aantal gebruikers
toeneemt. Daarbij zorgen ‘all you can eat’ diensten voor een sterke klantbinding, zelfs wanneer favoriete content niet beschikbaar is. We merken hierbij overigens wel op, dat deze
diensten een sterk internationaal karakter hebben en doorgaans buiten Nederland zijn ontwikkeld, namelijk in de VS en meer specifiek in Silicon Valley.

3.3

Digitale diensten in het consumentensegment

3.3.1

Actuele vraag
Dé consument bestaat uiteraard niet want ieder individu is uniek in velerlei opzichten. Als
men een populatie van bijna 17 miljoen consumenten tracht in te delen in groepen dan zijn
die vaak zeer onvergelijkbaar wat betreft behoeften, nu en later, aan digitale diensten. De
student informatica aan de TU heeft een heel andere behoefte dan zijn beide ouders en van
hen is die weer geheel anders dan van zijn hoogbejaarde oma die zich in een verzorgingstehuis bevindt. Behalve leeftijd zijn ook verschillen in maatschappelijke posities, rolpatronen
en sociale netwerken van belang. Deze onvergelijkbaarheid manifesteert zich bijvoorbeeld
in de afname van een Internetverbinding: de top 2% van de afnemers is verantwoordelijk
voor 45% van het upstreamverkeer en de laagste 20% is verantwoordelijk voor 1% van de
upstream22.
De vraag van consumenten heeft een latent karakter. Afnemers kunnen lastig inschatten of
zij interesse hebben in diensten die voor hen onbekend zijn. In 1998 vroeg Frans Bromet
aan voorbijgangers op straat in Amsterdam of zij een mobiele telefoon wilden.23 Enkele reacties: “Ik word toch niet gebeld. Ik wil niet overal bereikbaar zijn. Ik zie het nut er niet van
in. Ik heb al een antwoordapparaat. Ik zie het niet zo zitten. Ik heb een buzzertje voor
hoognodige problemen. Ik ben ook gelukkig zonder.” Circa tien jaar laten waren er meer
abonnementen op mobiele telefonie dan er Nederlanders waren 24. Echt kunnen inschatten
wat de vraag naar digitale diensten dan ook is, is dan ook notoir lastig, zeker voor personen
die niet goed in de sector zijn ingewijd.
Kijkend naar de huidige adoptie en adoptiesnelheid van digitale diensten door consumenten
zijn een aantal ontwikkelingen ook voor de komende jaren door te trekken:


Digitale entertainment vooral in de vorm van video, gaming en audio, zowel thuis
als ook onderweg is zeer populair en de adoptie neemt ook verder toe. Er is sprake

20

Bron: Deloitte (2016) Dutch Digital Infrastructure 2016 – Enabling the digital economy and society.
Beschikbaar via: [dinl.nl]

21

Bron: [economischetrends.nl]

22

Bron: [dialogic.nl]

23 Zie [youtube.com]. Overigens zijn fragmenten hieruit in 2013 door KPN gebruikt in een reclame voor

4G.
24

Bron: [rijksoverheid.nl].

24

Dialogic & TNO













van een toenemende mate van individualisering van die behoeften. Gemiddeld
spendeert de Nederlander 185 min per dag aan het kijken van videocontent, waarvan een steeds groter deel via IPTV in de woonkamer, op de tablet of op de
smartphone.
Voor sociale netwerk diensten geldt eveneens een zeer hoge adoptie onder steeds
meer leeftijdscategorieën. De adoptie is hard op weg naar de 100% en op dat niveau
zal het blijven. Daarbij neemt de uitwisseling van eigen content een belangrijke
plaats in (prosumer gedrag). In 2016 gebruiken al 9 van de 10 personen social
media. Opmerkelijk daarbij is dat ouderen een inhaalslag maken.
Browsen op het publieke Internet is een niet meer weg te denken dienst. Het publieke Internet is verworden tot een immens groot, pluriform en actuele
informatieruimte dat iedereen uitnodigt om te raadplegen. Gemiddeld zijn wij 70
minuten per dag bezig met deze activiteit.
Digitaal winkelen groeit sterk in populariteit, zelfs zodanig dat het een belangrijke
oorzaak is van de huidige malaise in de fysieke detailhandel in Nederland. De groei
in de omzet van webwinkels bedroeg in 2016 over drie kwartalen rond de 25%. Die
van winkels die fysieke verkopen en webverkopen combineren bedroeg over diezelfde periode tegen de 20%25.
Digitaal zaken afhandelen. Er is sprake van een gestaag groeiende adoptie van digitaal afrekenen, bankieren, contracteren, inchecken, dossierinzages etc; diverse
activiteiten die door aanbieders worden gefaciliteerd of zelfs gestimuleerd en die
door consumenten worden overgenomen. Deze adoptie gaat t.o.v. de andere diensten gestaag in verband met privacybezwaren en beveiligingsrisico’s.
Digitaal werken. De flexibilisering van de arbeidsmarkt en de veranderende inzichten in de balans tussen werk en privé maakt dat het voor consumenten met een
baan belangrijk om binnen de privéomgeving ook digitale werk gerelateerde activiteiten te kunnen doen. Hier ligt een duidelijke relatie met ontwikkelingen in het
zakelijk segment waar we later op in gaan.
Domoticadiensten in de woonomgeving slaan gestaag aan. Domotica heeft reeds
een lange geschiedenis maar heeft geen echte doorbraken gekend. Wat we wel zien
is de groei van bepaalde toepassingen vanuit specifieke motivatiefactoren. Voorbeelden daarvan zijn diensten en toepassingen die de consument helpen in
energiebesparing en vergroting van de veiligheid, in en rondom de woning. Domotica gaat ook een belangrijkere rol krijgen in het faciliteren van ouderen die
langer thuis zullen blijven wonen (zie ook de sectorstudie over zorg). Belangrijke
enablers hier zijn connectiviteit van de woning naar en mobiele connectiviteit van
haar individuele bewoners.

Vooral door het feit dat vrijwel iedereen in Nederland van ca. 5 jaar en ouder de beschikking
heeft over een smartphone (80% van de bevolking) en/of tablet (65%) is men gewend geraakt aan de toegankelijkheid tot en de benutting van online digitale toepassingen. Met
portable devices heeft men veel van die toepassingen letterlijk binnen handbereik. Er is
daarbij sprake van een grote mate van compatibiliteit tussen toepassingen die men thuis
kan aanspreken en die ook door de genoemde devices worden ondersteund. Deze beleving
van ‘alom aanwezig’ wordt versterkt door vast-mobiel proposities van operators/service providers waardoor de dienstverlening thuis naadloos overgaat naar buitenshuis en vice versa 26.
Op een zeker moment is een gebruiker zich niet meer bewust van de wijze waarop hij connected is, en dat interesseert hem ook steeds minder. Het gaat immers om de toepassing.

25

Bron: [statline.cbs.nl]

26

Fixed-Mobile proposities van operators

Dialogic & TNO

25

Het effect van deze ontwikkeling is dat maatschappelijke en economische processen ook
ingesteld raken op permanente toegang tot digitale diensten. Men verwacht steeds meer van
de ander dat hij/zij connected is. In social media toepassingen is dat effect zeer prominent
aanwezig. Ergo, de maatschappelijke tolerantie van situaties waarin om welke reden dan
ook ongewild sprake is van geen of gebrekkige toegang, neemt af. De recentelijk weer in de
publiciteit gekomen klachten over gebrek aan mobiel Internet in het buitengebied moeten
tegen die achtergrond worden bezien. Aldus wordt in het consumentendomein het best effort
karakter nog wel geaccepteerd, maar we zien door de groeiende afhankelijkheid van essentiële digitale diensten het belang van betrouwbaarheid van dienstverlening toenemen.
Naast toegankelijkheid en beschikbaarheid van de dienst speelt ook kwaliteit van de beleving
(Quality of Experience) een rol. QoE omvat diverse deelaspecten en elke individuele dienst
heeft in dat opzicht een eigen profiel. Een belangrijke factor in de kwaliteitsbeleving is het
type toestel waarop de dienst termineert. Zo zijn de technische mogelijkheden van een spelcomputer niet vergelijkbaar met dat van een (high end) smart phone. Veel applicaties
worden tegenwoordig voor meerdere typen devices geschikt gemaakt, waarbij de applicatie
is afgestemd op de specificaties van diverse typen toestellen, inclusief de connectiviteit die
door het toestel typisch kan worden ondersteund.
Eisen vanuit diensten aan end-to-end connectiviteit, dat een grote rol speelt in de kwaliteitsbeleving, zijn dus onderling verschillend. In onderstaande tabel is een indicatie gegeven van
de eisen die individuele diensten stellen aan end-to-end connectiviteit. Per applicatie is weergegeven:





Interactie: Wordt de applicatie al dan niet gekenmerkt door tijdgevoelige interacties?
(voorgrond resp. achtergrond)
Datacontinuïteit: Is er sprake van een noodzakelijke continue stroom (stream) van
data (streaming), is tussentijdse buffering toegestaan of is sprake van bulk transmissie?
Urgentie: In hoeverre is de data(uitwisseling) urgent voor de applicatie? Bij media
content is de vraag relevant of de content live(lineair) is, of niet.

En bovendien indicaties van instantane bandbreedte (Mbit/s), maximale latency en gevoeligheid voor verlies van data. Voor de tabel als geheel geldt dat de waarden indicatief zijn en
aansluiten bij de actualiteit (dus geen toekomstige bandbreedte groei verdisconteerd). De
tabel laat een duidelijke differentiatie zijn wat betreft eisen van individuele diensten aan endto-end connectiviteit. Wanneer aan die eisen niet kunnen worden voldaan ontstaat het risico
dat de kwaliteit van de dienstbeleving door de gebruiker (sterk) afneemt.

26

Dialogic & TNO

Tabel 3 Overzicht van applicaties en kenmerken relevant voor connectiviteit27
Applicatie

Interactie

Data
Continuiteit

Urgentie

Typisch
benodigde
bandbreedte
(Mbit/s)

Telefonie
(VoIP)

Voorgrond

Streaming

Real-time

0,15

< 50ms

Hoog

Videotelefonie

Voorgrond

Streaming

Real-time

0,5-2

<50ms

Hoog

Webbrowsen

Voorgrond

Streaming

Real-time

1-10

<1s

Laag

Web-Audio
streaming

Voorgrond

Streaming

Real-time (na start).
Webradio kan ook lineair zijn.

0,1-1,5

Tolerant

Hoog

Web-Video
streaming

Voorgrond

Streaming

Real-time (na start).
Web TV ook lineair

0,5-4

Tolerant

Hoog

Gaming

Voorgrond

Streaming

Real-time

0,25-4

<100ms

Hoog

Live IPTV

Voorgrond

Streaming

Lineair, real-time
(bij start)

4-10

<2s

Gemiddeld

Video on demand

Voorgrond

Buffered

Non-lineair, realtime (bij start)

4-10

<2s

Laag

File transfer
(data)

Achtergrond

Bulk

Non-lineair

1-20

<2s

Laag

File transfer
(films)

Achtergrond

Bulk

Non-lineair

10-100

<2s

Laag

E-mail & messaging

Achtergrond

Bulk

Non-lineair

< 0,5

tolerant

Zeer laag

Remote Desktop

Voorgrond

Streaming

Real-time

1-10

<20ms

Hoog

3.3.2

Typische
maximale
latency

Impact
dataverlies

Vraag op termijn
Zoals eerder opgemerkt is de toekomstige vraag van de consument zeker op wat langere
termijn zeer moeilijk in te schatten en wel om twee redenen. Ten eerste is zoals eerder al
opgemerkt het voor mensen moeilijk hun behoefte of hun acceptatie uit te spreken over iets
dat ze nu nog niet kennen (vraag volgt het aanbod). Ten tweede zijn nieuwe toepassingen
die het gaan maken het netto resultaat van een breed en intensief proces van digitale creativiteit en innovatie, en van vallen en opstaan. Dus per definitie niet voorspelbaar. Nieuwe
toepassingen die inspelen op vergroting van vermaak, gemak, efficiëntie in tijdsbesteding
en veiligheid en die tevens betaalbaar zijn zullen hun weg blijven vinden richting de consument.

27

Bron: diverse publicaties en eigen expertinzicht

Dialogic & TNO

27

Als we met een schuin oog kijken naar belangrijke innovaties aan de aanbodzijde (zie daarvoor paragraaf 3.5) en we verplaatsen ons naar het jaar 2025 dan zouden we het volgende
kunnen aantreffen:










Elk fysiek subject, object of functionaliteit zal een virtuele representatie hebben. Er
heeft zich dus als het ware een gehele virtuele wereld (cyberspace) rondom de fysieke wereld genesteld en die samen één geheel gaan vormen.
Ieder persoon heeft een scala aan elektronische embedded functionaliteiten in zijn
huiselijke en persoonlijke omgeving (tot op en in het lichaam) die intelligent en flexibel gedrag zullen vertonen, dat wil zeggen dat ze gevoelig zijn voor context en
persoonlijke voorkeuren en dat ze hun functionaliteit kunnen aanpassen aan wat op
dat moment nodig of gewenst is. Veel van deze functionaliteiten zullen draadloos
zijn en alom aanwezig, mede mogelijk gemaakt door printed electronics en draadloze
energieoverdracht. Het instrueren van of onderhandelen met deze systemen door de
gebruiker zal in volledig natuurlijke taal of met een aanraking geschieden.
Men kan zichzelf en/of zijn directe leefomgeving (een kamer in de woning) in een
volledig andere virtuele omgeving plaatsen. Diverse wanden in de woning zijn volledig elektronisch en kunnen ieder gewenst beeld genereren op basis van persoonlijke
of huiselijke voorkeuren, statisch of dynamisch. Individuele personen kunnen met
geavanceerde optische hulpmiddelen voor zichzelf een virtuele wereld oproepen die
hij passief of actief kan beleven. De huidige VR-technologie zal zijn vervolmaakt en
de contentindustrie heeft zich daar ook op ingesteld.
Telepresence technologie is verder ontwikkeld en ook betaalbaar geworden voor de
consument. Met hologram- en haptische technologie kunnen mensen volledig gevirtualiseerde ontmoetingen hebben.
AR-technologie maakt het in woningen mogelijk om artificiële beelden toe te voegen
aan ramen en spiegels. Ook auto’s krijgen deze mogelijkheden. Individuele personen
kunnen augmented reality benutten door middel van speciale contactlenzen en/of
oordopjes.

In dit geschetste beeld is digitale connectiviteit van een voldoende kwaliteitsniveau een essentiële randvoorwaarde. Dit betreft zowel connectiviteit binnen de woning als ook de
koppeling van de woning en van personen met externe services in de publieke cloud. Specifieke kwantificering van toekomstige connectiviteitseisen is niet mogelijk omdat veel zal
worden bepaald door technologische ontwikkelingen en implementatiekeuzes. Men mag er
van uitgaan dat bandbreedtes van individuele media gerelateerde toepassingen en diensten
zullen toenemen en dat voor specifieke diensten en toepassingen waarin ook (slimme) systemen onderling gaan interacteren, latency toleranties minder worden. Het grote belang van
beschikbaarheid en betrouwbaarheid van digitale connectiviteit in dit scenario vergt geen
nadere toelichting.

3.3.3

Groeiprognoses data voor consumentensegment
Het is de verwachting dat de vraag naar digitale diensten de komende tien jaar sterk zal
toenemen, zowel wat betreft de breedte van het portfolio, de intensiteit van het gebruik per
persoon en wat betreft de adoptiegraad binnen de gehele populatie. Dit komt door de toenemende aantrekkelijkheid van de geboden functionaliteiten, de betaalbaarheid, de wet van
Metcalfe28 en door demografische effecten. De populatie in Nederland zal de komende jaren
verder groeien, waarvan ook een steeds aanzienlijker deel zal zijn opgegroeid met ICT en

28

De Wet van Metcalfe luidt dat de waarde van een netwerk kwadratisch stijgt met het aantal aangesloten apparaten.

28

Dialogic & TNO

zeer hoge digivaardigheden kent. Aan de andere kant neemt op natuurlijke wijze het aantal
mensen met weinig affectie met ICT juist af. Een indicator van de toenemende vraag naar
digitale diensten is de grotere waarde die consumenten eraan hechten (of wellicht: de grotere waarden die de diensten hebben). Dit komt naar voren uit het feit dat betalen voor
online diensten steeds vaker voorkomt. Het aantal betalende afnemers van Netflix groeide
van 350.000 (in 2014) naar 1.300.000 (in 2016).29 Spotify heeft in 2016 in Nederland 5
miljoen gebruikers30, waarvan een substantieel deel betaalt voor deze dienst31.
Op basis van ervaringen in het verleden zijn er inschattingen gemaakt van de diensten die
consumenten in de toekomst gaan afnemen en van de impact op de verkeersvraag. We
bespreken achtereenvolgens de downstream en de upstream. Uiteraard zijn de getoonde
predicties illustratief en kennen ze een zeker betrouwbaarheidsinterval.
Databehoefte in de downstream-richting
De onderstaande afbeelding geeft inzicht in de verwachte groei van het downstreamverkeer
en van de samenstelling daarvan.
Geprognosticeerde behoefte aan downstreamverkeer per dienstencategorie
60.000

Downstreambehoefte (Mbyte/dag)

50.000

40.000

30.000

20.000

10.000

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Andere diensten

Browsen

Remote werkplek

Bestanddownloads

Privé cloudopslag

Social media / Web 2.0

Online video en music (streaming en P2P)

Overhead

2023

2024

2025

Toekomstige revolutionaire diensten

Figuur 5. Ontwikkeling van gebruik van diensten en de impact op databehoefte (downstream)32

29

Bron: [providers.nl]

30

Bron: [muziekstreamen.com]

31

Bron: [telecompaper.com]

32

Bron: Dialogic & TU/e (2014). Fast forward: how the speed of the internet will develop between now
and 2020; en Dialogic & TU/e (2016). Beyond fast: how the speed of the internet will develop between
now and 2022. Het laatstgenoemde onderzoek betreft een herhaling van het eerste, op basis van
dezelfde methodologie, en nieuwe data.

Dialogic & TNO

29

Uit de bovenstaande grafiek komt naar voren dat consumenten vooral meer gebruik zullen
gaan maken van online media, zowel muziek als video (zie het rode vlak). Het is bekend dat
media-gerelateerde diensten en toepassingen het grootste beslag leggen op netwerkvoorzieningen. Het vormt dus een dominant bestanddeel in de generieke vraag en het effect
daarvan op de ontwikkeling van het aanbod moet niet worden onderschat.
Databehoefte in de upstream-richting
De onderstaande grafiek geeft inzicht in de verwachte groei van het upstream-verkeer en
van de samenstelling daarvan.
Geprognoticeerde behoefte aan upstreamverkeer per dienstencategorie
25.000

Upstreambehoefte (Mbyte/dag)

20.000

15.000

10.000

5.000

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Andere diensten
Remote backup
Online video en music (streaming en P2P)
Toekomstige revolutionaire diensten

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Browsen
Remote werkplek
Overhead

Figuur 6. Ontwikkeling van gebruik van diensten en de impact op databehoefte (upstream)33

Het portfolio van diensten waarvoor de upstream richting van belang is, bevat geen dominante component maar laat wel een groeifactor zien die groter is dan voor de downstream.
De sterkere groei in upstream verkeer (met wederom een sterke mediacomponent) laat zich
verklaren uit het sterker wordende pro-sumer gedrag van gebruikers en een toenemend
gebruik om eigen content in de cloud op te slaan. De eindgebruiker is zelf steeds vaker
producent van media, hetzij met eigen filmpjes (live en on-demand) hetzij door bijdrage aan
media van derden (Live reporters voor NU.nl). In het algemeen zal de populariteit van het
opslaan van bestanden in de cloud voor back-up doeleinden toenemen. De vraag naar bandbreedte is dus niet alleen in de downstream richting, ook de upstream richting is van belang.
Opmerkingen
Bij bovenstaande grafieken plaatsen we de volgende aanvullende opmerkingen:

33

Bron: Idem

30

Dialogic & TNO







3.3.4

De grafieken geven de groei van de behoefte aan data weer en geven nog geen
inzicht in de groei van de totale instantane bandbreedtebehoefte. In de bespreking
van access netwerken komen we daar op terug.
De databehoefte vanuit media neemt niet alleen gestaag toe door grotere schermen
die hogere resolutie content vereisen, maar juist ook doordat iedereen zijn eigen
content kijkt. Het dataverbruik van video neemt daardoor exponentieel toe, het is
nu al 70% van het Internetverkeer en groeiende, en daarin is reguliere, lineaire TV
dus niet meegenomen.
De categorie future revolutionary services betreft nog niet bestaande en dus onbekende toepassingen waarvan wel zeker is op grond van de praktijk tot nu toe dat die
ingevuld zullen gaan worden. Hun individuele invloed op de mix is onbekend, maar
het is statistisch te verdedigen om een groeifactor te zetten op de aggregatie van
dergelijke diensten.

Samenvatting
In het consumentensegment is sprake van adoptie van een breed scala van digitale diensten
door individuele personen en huishoudens. De adoptie is van een dusdanig niveau dat men
kan spreken van een sterk toegenomen afhankelijkheid van deze diensten in het dagelijkse
leven van consumenten. Gekoppeld aan het brede scala aan diensten is ook sprake van een
gedifferentieerd beeld van eisen van individuele diensten aan de end-to-end connectiviteit,
zowel qua bandbreedte en continuïteit daarin, latency als ook de kwaliteit van de verbinding.
Mediatoepassingen maken deel uit van dit scala, waarvoor vaak specifieke connectiviteitseisen gelden en die een groot beslag leggen op netwerk-capaciteit.
De vraag van consumenten is latent en volgt in het algemeen het aanbod. De komende jaren
zal sprake zijn van een toenemende vraag door een verder toenemende maatschappelijke
adoptie van digitale diensten, door continue vernieuwing van bestaande diensten en door
een toenemend aanbod van nieuwe diensten en toepassingen. Vernieuwing in diensten wordt
sterk gestimuleerd door belangrijke technologische ontwikkelingen. Er zijn wel factoren te
identificeren die de vraag (adoptie) negatief beïnvloeden. Die zullen we later in dit hoofdstuk
aan de orde stellen maar betreffen wel factoren die met de jaren in relevantie zullen afnemen.
Als gevolg van de geschetste positieve ontwikkeling in digitale diensten zal de databehoefte
van personen en huishoudens de komende jaren sterk stijgen, zowel in downstream- als in
upstream richting. Media gerelateerde diensten en toepassingen blijven zeer waarschijnlijk
een dominante rol innemen.

3.4

Digitale diensten in het zakelijke segment
De heterogeniteit van het zakelijke segment, dat zowel profit als non-profit organisaties omvat, is nog veel groter dan van het consumentensegment door de zeer uiteenlopende
kenmerken van organisaties en hun activiteiten. In lijn met de intenties van dit deel van het
rapport vestigen we daarom de aandacht op een aantal belangrijke ontwikkelingen wat betreft de adoptie van IT in organisaties en belichten we kort een tweetal voor Nederland
belangrijke sectoren namelijk financiële dienstverlening en de maakindustrie. Verder verwijzen we uiteraard naar de sectorstudies in de navolgende hoofdstukken waarvoor een aantal
specifieke domeinen nader is onderzocht.

3.4.1

Actuele vraag
Voor Nederlandse bedrijven waarvan er veel acteren in een internationale concurrerende
markt, zijn gezonde groei in toegevoegde waarde en marktaandeel van groot belang voor

Dialogic & TNO

31

de continuïteit. Dit kan worden bereikt via (technologische) innovaties in producten en diensten en door verbeteringen in efficiency. Een belangrijke trend van de laatste jaren is
digitalisering. De invloed van digitalisering op bedrijven is dubbel en is substantieel. Aan de
ene kant is door digitalisering de marktdynamiek sterk aan het veranderen. Bedrijven worden uitgedaagd om zo flexibel mogelijk in te spelen op veranderingen in
marktomstandigheden die zich ten gevolge van digitalisering steeds sneller voltrekken en
kansen waarop sneller moet worden geacteerd. Markten waar digitalisering een sterke invloed op uitoefent gedragen zich anders dan conventionele markten door het disruptieve
karakter van innovaties, het genetwerkte karakter van businessmodellen en het ‘winner takes it all’ effect. Anderzijds bieden digitalisering en daarop gebaseerde innovaties op dat
terrein mogelijkheden aan individuele bedrijven om hun verdienmodel te verbeteren of te
vernieuwen. Digitalisering is een belangrijk middel om bedrijfsactiviteiten efficiënter en slimmer uit te voeren. Sectoren die hier niet of in onvoldoende mate in meedoen komen in snel
tempo onder druk te staan, zoals bijvoorbeeld kan worden waargenomen in de detailhandel.
Overigens niet alleen in de markt, maar ook in de publieke sector met non-profit en not-forprofit organisaties heeft men te maken met druk om met minder middelen meer slagkracht
te bereiken en meer flexibiliteit aan de dag te leggen. Zo werken gemeenten in Nederland,
maar ook de Politie en de Belastingdienst aan digitalisering.
We gaan hierna in op een belangrijke ontwikkeling in operationele IT die de komende jaren
verder zijn beslag zal krijgen en relevant is voor de vraag naar digitale connectiviteit. Daarna
bespreken we in paragraaf 3.4.2 trends die, zeker op termijn, business modellen van veel
bedrijven sterk zullen gaan beïnvloeden en eveneens van invloed zijn op de connectiviteitsvraag.
Voor bedrijven zijn diverse ondersteunende IT-producten en diensten beschikbaar waarmee
efficiencywinst kan worden bereikt. Denk aan ERP, CRM, e-procurement, e-logistics, e-warehousing, etc. Bestaande bedrijven hebben echter nog vaak te maken met wildgroei in
legacy software die nog draaiend wordt gehouden (niet zelden omdat er intern of extern nog
vraag naar is). Organisaties zijn echter niet langer bereid veel meer kosten te maken voor
het beheer van een portfolio aan verschillende toepassingen. Men wil saneren en het liefst
terug naar een compacte set van applicaties en naar uniformering van processen. Behalve
vereenvoudigingen in het portfolio gaan organisaties hun IT steeds meer buiten de deur
plaatsen en intensiever gebruik maken van extern aangeboden cloud services34. Drijfveren
voor cloudificatie zijn momenteel primair besparing op IT-kosten en verhoging van de beschikbaarheid en betrouwbaarheid. Cloud services komen er eenvoudig gezegd simpelweg
op neer dat applicaties, middleware of zelfs infrastructuur die voorheen in eigen beheer werden genomen, steeds meer als een service wordt afgenomen. Hoewel de term ‘cloud’ ook
kan slaan op het Intranet van een organisatie, wordt in de communicatie erover vaak gedoeld
op publieke cloud services.
De cloudificatie leidt er ook toe dat zakelijke toepassingen ook makkelijker toegankelijk worden voor gebruikers die zijn buiten de vestiging bevinden, dus onderweg of op een andere
locatie. Via een connected tablet of smartphone kan men na autorisatie zich toegang verschaffen tot bedrijfsbestanden en applicaties, met speciaal daarvoor ontwikkelde apps die
zijn afgestemd op mobiel gebruik. Daarnaast is er voor professionals een groeiend aanbod
van zakelijke apps uit de publieke cloud. Cloudtechnologie vereenvoudigt het beheer over
geïnstalleerde apps op zakelijke telefoons omdat mobiele devices functioneren als verlengstuk van de private cloud.

34

Zie ook paragraaf 3.5.4.

32

Dialogic & TNO

In 2013 bleek dat nog 70% van de bedrijven de overstap naar buiten (managed private of
public cloud) nog niet hebben gemaakt. De onderzoekers verwachtten dat dit percentage in
2021 onder de 40% uitkomt. Dat is nog immer een betrekkelijk substantieel percentage
bedrijven dat hier niet in meegaat. Uit een internationaal onderzoek van medio 2015 onder
1.500 IT professionals uit 53 landen naar de adoptie van cloud services 35 kwam naar voren
dat op dat moment 12% van de ondervraagde bedrijven hun IT voor 100% naar de cloud
(extern of hybride) hadden gebracht.
Cloud computing zal van invloed zijn op de connectiviteitsvraag van afnemers. Cloudificatie
resulteert in specifieke individuele eisen aan de connectiviteit tussen bedrijfsvestigingen en
de externe datacenters waar ze van afhankelijk zijn, hetgeen sterk afhangt van het type
cloud service dat men afneemt en intensiteit van gebruik (over het totale aantal gebruikers).
Als we kijken naar ‘Applications as a Service’ (meest courante service op dit moment) dan
verlangen gebruikers van die service en niveau van snelheid, interactiviteit en betrouwbaarheid dat vergelijkbaar is met dat wat via het bedrijfs-interne LAN mogelijk is, maar dat is te
subjectief. In ieder geval dient de verbinding in beide richtingen het geagregeerde dataverkeer goed te kunnen opvangen zonder dat sprake is van merkbaar verlies in prestaties van
publieke clouddiensten en van de eigen private clouddiensten36. Bij geavanceerde toepassingen waar bijvoorbeeld intensief gebruik gemaakt wordt van data analytics waar veel
dataprocessing bij komt kijken, is het geen wetmatigheid dat daarvoor perse veel instantane
bandbreedte nodig is tussen de bedrijfsvestiging en het datacentrum. Dat ligt namelijk geheel aan de werking van de gebruikte tooling. Het is dus inherent onmogelijk daar
schattingen over af te geven en het komt er op neer dat connectiviteit zich niet alleen aanpast aan de opkomst van cloud services maar dat cloud services mede ook door hun
inherente flexibiliteit zich (tot op zekere hoogte) kunnen aanpassen aan de beschikbare connectiviteit. Voor de connectiviteit tussen datacenters onderling kan soortgelijke redenering
worden gebezigd. Omgekeerd kan wel worden gesteld dat de toepassing van cloud computing baat heeft bij moderne datacentra en een hoogwaardige connectiviteit.
In professionele organisaties worden hoge eisen gesteld aan beschikbaarheid en betrouwbaarheid, zeker waar het om business critical diensten en toepassingen gaat. Cloudificatie
vergroot per definitie de afhankelijkheid van externe voorzieningen inclusief connectiviteit
en zal dus het belang van betrouwbaarheid van connectiviteit in de komende jaren verder
doen toenemen. Dat lijdt geen twijfel.
Box 1. Digitalisering in de financiële sector

De financiële sector was één van de eerste sectoren waarin primaire processen in verregaande mate zijn gedigitaliseerd. De vervanging van overschrijvingskaarten door
Internetbankieren is daarvan een prominent voorbeeld. Door deze vroege digitalisering is
de afstemming van vraag en aanbod van digitale dienstverlening tussen de financiële sector en de telecomsector al geruime tijd aan de gang. Finance is nu een van de grootste
ICT-intensieve sectoren, met werkgevers als ING, Rabobank en ABNAMRO behorend tot
de werkgevers met meeste IT’ers in dienst in Nederland. Drie voorbeelden in deze sector
van innovaties in toepassingen die consequenties hebben voor connectiviteit.
Een eerste voorbeeld is high frequency trading, dat neerkomt op het met hoge snelheid
plegen van waardetransacties. High Frequency trading stelt hoge eisen aan de maximale

35

Bron: [bettercloud.com]

36

Bij private cloud is men feitelijk zijn eigen dienstaanbieder.

Dialogic & TNO

33

vertragingstijd op dataverbindingen. De handelaar die de data als eerste heeft, kan gebruik maken van een voordeel in de markt: een arbitrage. De handelaar die de data als
tweede ontvangt schiet er weinig mee op.
Een tweede voorbeeld in deze sector komt uit cloud services: Veel diensten worden nu
opgebouwd uit zogenaamde micro-services, die onderling veel berichten uitwisselen
(“chatty services”). Bij voorkeur werkt men in de sector met meerdere cloud providers
zodat verschillende micro-services dus in verschillende clouds kunnen draaien. Als de vertraging tussen die verschillende clouds toeneemt, dan neemt de totale vertragingstijd fors
toe. Dit gaat ten koste van de snelheid waarmee transacties kunnen worden afgehandeld.
Tweede punt is dat Europese cloudaanbieders (nog) niet volledig aan de eisen kunnen
voldoen qua transmissiecapaciteit en vertragingstijd. Naar aanleiding van de ophef in de
afgelopen jaren over de gevolgen van de Patriot Act voor Amerikaanse cloud providers
constateren we nog steeds enige terughoudendheid bij sommige Nederlandse afnemers
t.a.v. Amerikaanse cloud providers.

3.4.2

Vraag op termijn
Als we iets verder de toekomst in kijken dan zien we een tweetal trends die reeds in gang
zijn gezet maar na 2020 van beduidend grotere betekenis zullen zijn voor de dienstenmarkt
als geheel.
Strategischer betekenis van cloud computing
Terugverwijzend naar de eerder genoemde onderzoeken naar de adoptie van cloud bedroeg
de prognose voor 2020 60% en voor 2025 tegen de 70%, dus een voorspelde geleidelijke
stabilisering na 2020. Het is goed mogelijk dat het uiteindelijk op dit of op een lager percentage blijft steken. Daar waar IT een meer tactisch of zelfs strategische rol inneemt of in gaat
nemen en er met IT wordt geïnnoveerd, is de aarzeling namelijk ook groter om ook dat uit
te besteden. Bedrijven kunnen op principiële gronden ervoor kiezen om hun tactische en
zeker strategische IT voorzieningen binnenshuis (on-site) te houden of eventueel kiezen voor
een hybride cloud strategie. Dat komt er op neer dat men een specifieke selectie van toepassingen in een eigen cloudomgeving houdt (in een eigen datacentrum) en de overige
toepassingen als service betrekt uit de publieke cloud. Cisco 37 wijdt deze aanstaande groei
in de adoptie voor een belangrijk deel aan het generatie Y effect in de bemensing van organisaties, een effect dat met name in de Aziatische regio zal optreden. Daarnaast is het goed
voorstelbaar dat nieuwe/jonge (internationale) bedrijven die cloudificatie omarmen ook een
impuls geven aan bestaande (Nederlandse) bedrijven die nog twijfelen. Onderstaande door
het Dutch Datacenter Association in 2016 gepubliceerde figuur geeft iets meer informatie
over de uitkomsten van de enquête onder ca. 179 bedrijven in Nederland 38.

37

Bron: [cisco.com]

38

Bron: Dutch Datacenter Association. Data aangeleverd door Pb7 Research, 2016

34

Dialogic & TNO

Figuur 7: Uitslag bevraging geënquêteerde Nederlandse bedrijven inzake cloudstrategie39

Erkenning van het zakelijk-strategische belang van cloud services, evenals tegelijkertijd de
terughoudendheid van Nederlandse bedrijven om in korte tijd verregaand over te gaan naar
cloud services is door Cap-Gemini in 201540 vastgesteld en lijnt dus goed op met de hiervoor
genoemde bevindingen.
De digitale transformatie waar de maatschappij in terecht gekomen zijn maakt het voor
steeds meer organisaties van levensbelang om IT als business enabler te beschouwen en
niet langer als ‘slechts’ ondersteunend. De belangstelling neemt toe voor nieuwe toepassingsmogelijkheden van cloudtechnologie waardoor cloud gebaseerde toepassingen voor
bedrijven ook een strategischer betekenis krijgt. In het eerder aangehaalde onderzoek naar
de adoptie van cloud computing bedroeg deze voor 2020 60% en voor 2025 tegen de 70%,
dus een voorspelde geleidelijke stabilisering na 2020. Het is goed mogelijk dat het uiteindelijk op dit of op een lager percentage blijft steken. Daar waar IT een meer tactisch of zelfs
strategisch karakter heeft, zal men eerder geneigd zijn het volledig in eigen huis te houden.
Het kwalitatief onderscheidende vermogen van bedrijven lag voorheen in fysieke producten
en diensten. Er gaan steeds meer bedrijven komen die hun toegevoegde waarde volledig in
het cyberdomein realiseren door een streven naar uniciteit in de aangeboden digitale toepassingen die waarde toevoegen in een bepaalde markt (zogenaamde virtual enterprises41).
Geavanceerde vormen van cloud computing en data analytics spelen daarbij een belangrijke
rol. Zie ook de hierna volgende tekst over Big Data.
Exploitatie van data; Big Data
In het bijzonder komt exploitatie van data door bedrijven steeds meer in zwang, zowel in
bestaande als in volledig nieuwe business modellen waarbij wat betreft data ook met andere
partijen wordt samengewerkt. Het besef is namelijk breed ontstaan dat er economische
waarde zit in digitale data. Door de zeer hoge mate van maatschappelijke adoptie van digitale toepassingen en de datagroei die daarmee samenhangt, is dit een nieuw groeigebied.

39

Bron: Dutch Datacenter Association. Data aangeleverd door Pb7 Research, 2016

40

Bron: [nl.capgemini.com]

41

Virtual enterprises en onderliggende business modellen kunnen zeer vluchtig zijn, dus snel opkomen
en ook weer verdwijnen.

Dialogic & TNO

35

De hoeveelheid data in de wereld groeit namelijk al enkele jaren met exponentiële snelheid,
waarbij de hoeveelheid inmiddels elke twee jaar verdubbelt. De resulterende hoeveelheid
data is inmiddels zo groot en complex geworden, dat de traditionele manieren om data te
verwerken, niet meer toepasbaar zijn42. De behoefte aan krachtige tools voor dataprocessing
en analyse neemt derhalve sterk toe. De opkomst van Internet of Things43 zal daar bijzonder
sterk aan bijdragen. Dit nieuwe gebied wordt omschreven als ‘Big Data’ 44. Business modellen
van de eerder genoemde digitale platformen zijn volledig op slimmeexploitatie van Big Data
gebaseerd. Ook bij partijen zoals banken, verzekeraars en telecomoperators die vanuit hun
traditionele business model over zeer veel data beschikken groeit het bewustzijn van de
potentiële mogelijkheden daarvan. Hierbij ontstaan geheel nieuwe rollen zoals die van Information Value Provider waarbij de waarde van data een belangrijke factor is45. Ondanks het
feit dat we rond Big Data een aantal remmende factoren constateren, is algehele verwachting
is dat deze trend zich richting 2020-2025 zeer sterk zal gaan doorzetten met disruptieve
effecten in bestaande ketens en netwerken (van bedrijven). Big Data toepassingen zijn gebaat bij het gebruik van data uit meerdere bronnen (heterogeniteit). Het gedistribueerde
karakter van Big Data en daarop gebaseerde toepassingen, levert een aantal aandachtspunten op voor de inrichting van netwerken en connectiviteit46. Dit betreft de beschikbaarheid
van meerdere verbindingen via het netwerk, flexibiliteit in het omgaan met congestie, consistentie in latency performance en mogelijkheden om netwerken (virtueel) te partitioneren.
Box 2. Digitalisering in de maakindustrie

Digitalisering is een belangrijke transformerende kracht in de maakindustrie. Door digitalisering zijn nieuwe bedrijfsconcepten mogelijk en ontstaat de kans om economische
activiteit in de maakindustrie te behouden, terug te halen uit het buitenland c.q. te vergroten. Deze trend is bekend onder de term o.a. ‘Industrie 4.0’ – in Nederland wordt de
term ‘Smart Industry’ gebruikt. Hierbij wordt verwezen naar de vierde industriële revolutie
die zich niet alleen kenmerkt door steeds verdergaande automatisering en robotisering,
maar ook door steeds verdergaande ‘vernetwerking’ van productie- en bedrijfsprocessen.
Deze trend maakt het mogelijk om producten in zeer lage volumes – dus: uniek toegesneden op de wensen van de klant – te produceren tegen de kosten van massaproductie.
Iets wat enkel mogelijk is als productie-omgevingen tegen lage kosten (dus: sterk geautomatiseerd), met minimale uitval/zeer hoge kwaliteit (zero defect) en zeer flexibel (geen
omsteltijden) kunnen produceren. Vanuit productieperspectief leidt dit ertoe dat bedrijven
zich kunnen specialiseren op één specifieke productietechnologie en van hieruit een diversiteit aan klanten kunnen bedienen. Hierdoor veranderen supply chains. Een bekend
voorbeeld is de supply chain van high-tech bedrijven als ASML en Philips Healthcare die
voor een belangrijk deel verantwoordelijk zijn voor het economisch succes van de regio
Eindhoven. Tenslotte leidt deze trend tot hele nieuwe bedrijfsconcepten, o.a. onder de
noemer ‘servitization’ waarbij bedrijven niet enkel een product maken maar ook hiervoor
verantwoordelijk blijven gedurende de gehele levenscyclus van het product. Een fysiek
product en een dienst smelten zo samen.

42

Bron: [msdn.microsoft.com]

43

De Internet-of-Things ontwikkeling is bij ‘aanbod’ ondergebracht en wordt in paragraaf 3.5.2 besproken.

44

Bron: [datascience.berkeley.edu]

45

Zie ook Bijlage 4 voor een uitvoeriger bespreking van Big Data.

46

Bron: [techtarget.com]

36

Dialogic & TNO

In de maakindustrie zijn drie belangrijke ICT use cases te onderscheiden:
1. een vernieuwende automatiseringsomgeving binnen de fabriek, waarin Industrieel
Internet-of-Things technologie en big data analytics nodig zijn voor de benodigde
aansturingsprocessen en toepassingen als flexibel en ‘zero defect’ productie. Internet-of-things
technologie
en
bijbehorende
(vaak:
draadloze)
communicatietechnologieën (b.v. LoRa, narrowband LTE, Zigbee) zijn nodig om
producten gedurende hun gehele levenscyclus te volgen.
2. omgevingen door data-gedreven innovatie: voor veel toepassingen moet data verzameld worden van verschillende partijen, zijn er platformen en
dienstenaanbieders die hier algoritmen op toepassen en zijn er uiteindelijk weer
andere partijen die daar gebruik van maken. Nieuwe cloudplatformen zijn nodig
om dergelijke toepassingen op een open, gecontroleerde en vertrouwde manier
mogelijk te maken. Nieuwe technologieën als blockchain/distributed ledgers zijn
daarbij potentieel disruptief ten opzichte van traditionele platformmodellen waarin
data op een centrale plek samenkomt.
3. omgevingen voor ‘network centric collaboration’ waarin bedrijven in een supply
chain samenwerken aan ontwerpen, orders en andere productdata. Door de steeds
dynamischere samenwerkingsvormen en het toegenomen gebruik van ‘Internet of
Things’ voor het volgen van gemaakte producten is ook hier een behoefte voor
veilige en snel op te zetten connectiviteit.
Momenteel wordt er vanuit diverse initiatieven gewerkt aan deze use cases. Vanuit de
Amerikaanse ICT-industrie betreft dit het Industrial Internet Consortium dat zich met
name richt op Internet-of-things technologie. Vanuit Duitsland is er een referentie-architectuur ontwikkeld onder de titel ‘RAMI 4.0’ waarin digitale connectiviteit als belangrijke
laag onderscheiden wordt. Binnen het Industrial Data Space initiatief werken verschillende
Europese ICT-bedrijven, onderzoeksinstellingen en bedrijven uit de maakindustrie samen
aan nieuwe concepten voor gestandaardiseerde informatie-deling. Tenslotte wordt voor de
onderliggende connectiviteit Smart Industry beschouwd als belangrijke ‘vertical’ in de Europese ontwikkeling van 5G-technologie. Hierbij wordt niet enkel gekeken naar vereisten
ten aanzien van bandbreedte, maar ook naar andere aspecten zoals betrouwbaarheid en
low-latency voor (near-)realtime toepassingen, o.a. in de productiebesturing.

3.4.3

Groeiprognoses data voor zakelijk segment
Hieronder zijn cijfers opgenomen die ontleend zijn aan Cisco VNI en inzicht geven in de groei
van de databehoefte in het zakelijke segment. De hier getoonde cijfers voor Nederland zijn
bepaald door de groeicijfers van Duitsland en het VK te middelen, omdat Nederlandse cijfers
ontbreken in de Cisco VNI overzichten.

Dialogic & TNO

37

Tabel 4: Overzicht van jaarlijkse groeicijfers IP-verkeer in het zakelijk segment. Bron: Cisco VNI
Groeicijfers zakelijk

Duiding

IP-verkeer (2015-2020)

2015
15%

2020
18%

Internet verkeer

-/-47

21%

(Flinke) groei in zakelijk Internet

Internet-video verkeer

31%

33%

(Flinke) maar stabiele groei
in zakelijk video

Internet verkeer over vast

16%

19%

Geen commentaar

Dataverkeer over mobiel

52%

45%

Forse groei mobiel t.o.v.
vast

Versnelling in de groei van
zakelijk IP

We zien ten eerste dat het zakelijk Internet verkeer harder groeit dan het zakelijk IP-verkeer,
wat waarschijnlijk duidt op een toename in de populariteit van publieke cloud oplossingen.
Ten tweede zien we evenals bij consumenten een sterke groei van het videoverkeer die de
komende jaren ook aanhoudt. Ten derde zien we een bijzonder harde groei in het dataverkeer over mobiel, die aanhoudt maar wel wat in kracht afneemt tegen 2020.

3.4.4

Samenvatting vraag
De komende 5 jaar zien we in het zeer heterogeen samengestelde zakelijke segment de
verdere adoptie van cloudificatie in de modernisering van IT-voorzieningen als hoofdtrend.
Ondanks de aarzeling bij veel bestaande bedrijven om cloudtechnologie in te zetten voor
strategische doeleinden is wel de verwachting dat dat gaat groeien. Zeker jonge bedrijven
die hun toegevoegde waarde direct in de cloud realiseren omarmen cloudtechnologie volledig.
Een tweede trend die zich al aftekent maar op langere termijn voor veel meer bedrijven zal
gaan spelen is exploitatie van data als business model. De komende jaren zullen we kennis
gaan maken met virtuele bedrijven die vaak in genetwerkte gelegenheidsverbanden op zoek
gaan naar (tijdelijk) succesvolle modellen voor de valorisatie van data, deze snel opbouwen
als de opportunity ontstaat en weer afbreken zodra deze afzwakt. Geavanceerde Big Data
toepassingen worden sterk gefaciliteerd door cloudificatie en door de opkomst van Internet
of Things. Daardoor ontstaat behoefte aan geavanceerde tools voor data-analyse en interpretatie en dus aan dataopslag en rekenkracht.
Cloudificatie en zeker verregaande vormen daarvan heeft invloed op digitale connectiviteitsbehoeften. Vooral beschikbaarheid en betrouwbaarheid is van groot belang door de ontstane
afhankelijkheid van cloud services. Eisen aan bandbreedte en latency zijn in algemene zin
niet te formuleren omdat ze van diverse specifieke factoren zullen afhangen. Wel kan worden
gesteld dat de toepassing van cloud computing baat heeft bij moderne datacentra en een
hoogwaardige connectiviteit tussen organisatie (afnemer) en datacentrum (aanbieder) en
tussen datacentra onderling.

47

Niet opgegeven.

38

Dialogic & TNO

Geavanceerde vormen van cloud computing in het kader van Big Data applicaties kunnen,
afhankelijk van de karakteristieken van de toepassing, aanleiding geven tot specifieke connectiviteitseisen die verband houden met de wijze waarop de dataverwerking wordt
ingericht.
Wat betreft zakelijk dataverkeer zullen vooral video gerelateerd verkeer en mobiel dataverkeer een bijonder sterke groei laten zien.

3.5

Aanbod: IT-ontwikkelingen voor digitale diensten
Er zijn een aantal specifieke IT-trends die van belang zijn voor de ontwikkeling en het aanbod
van toekomstige digitale diensten, zowel voor het consumenten als ook voor het zakelijke
segment. Deze IT-trends zijn van invloed op de digitale connectiviteit voor die diensten.

3.5.1

Ontwikkelingen in mediatechnologie
Het is bekend dat media gerelateerde diensten en toepassingen relatief gezien het grootste
beslag leggen op netwerkvoorzieningen, waar ook ter wereld. Het vormt dus een dominant
bestanddeel in de generieke vraag en het effect daarvan op de ontwikkeling van het aanbod
moet niet worden onderschat. Het is daarom belangrijk om ook wat nadrukkelijker te kijken
naar ontwikkelingen in mediatoepassingen omdat die de totale vraagontwikkeling verder
kunnen beïnvloeden, in ieder geval ten aanzien van capaciteit maar ook wat betreft QoS
(latency en jitter).
De ontwikkeling van mediatoepassingen is de laatste jaren aan behoorlijke veranderingen
onderhevig. Men spreekt hier wel van de 4 i’s: media wordt Immersiever (grotere schermen, Virtual Reality), media wordt Interactiever (reageren op beeld en geluid; meespelen
in spelprogramma’s), media wordt Individueler (uitzending gemist, begin gemist, video on
demand) en Informatiever (second screen, relevante extra informatie). De bandbreedtebehoefte van media neemt daarmee niet alleen gestaag toe door grotere schermen die
hogere resolutie content vereisen, maar juist ook doordat iedereen zijn eigen content kijkt.
Bandbreedtegebruik van video neemt daardoor exponentieel toe, is nu al 70% van het Internet verkeer en groeiende, en daarin is reguliere lineaire TV dus niet meegenomen.
Daarnaast is het aanbod van media aan het verschuiven van het traditionele omroepbedrijf
naar allerlei over-the-top partijen. Enerzijds bestaat er voor de zeer grote events (bijv. WK
en EK voetbal) nog steeds behoefte aan een efficiënte infrastructuur voor massa-uitzending
(9 miljoen kijkers in Nederland van finalepartijen), anderzijds is ook behoefte aan een zeer
uitgebreide infrastructuur voor de persoonlijke bediening van het individu. Dit gebeurt meer
en meer op basis van streaming i.p.v. via downloads of discs (Hoewel Netflix zeer recent
heeft aangekondigd ook downloads te faciliteren). Dit streamen vereist slimme vormen van
tijdelijke contentopslag (zogenaamde caches) diep in het netwerk, om al deze individuele
vragen zo efficiënt mogelijk af te handelen, en dit in een omgeving met een grote verscheidenheid aan aanbieders. Delen van deze caches tussen aanbieders ligt voor de hand maar
is zeker niet gemeengoed vandaag de dag. Verder vereist het streamen van media een stabiele bitsnelheid in de verbinding: fluctuaties kunnen direct invloed hebben op de
beeldkwaliteit.
Het mediagebruik verplaatst ook van TV en PC naar tablet en smartphone. Dit heeft zijn
weerslag op het gebruik van mobiele netwerken. Toepassingen als Virtual Reality kunnen
zeker op mobiel voor de behoefte aan zeer hoge bandbreedtes zorgen, en deze in combinatie
met zeer lage vertragingstijden (specifiek voor streaming VR). Ook is de eindgebruiker zelf
steeds vaker producent van media, hetzij met eigen filmpjes (live en on-demand) hetzij door
bijdrage aan media van derden (Live reporters voor NU.nl). De vraag naar bandbreedte is

Dialogic & TNO

39

dus niet alleen in de downstream richting, ook de upstream richting is van belang. Transport
van media verandert van een push-model (UDP based) naar een pull model (HTTP based).
In plaats van het afhandelen van (grote) datastromen in een richting gaat het om het afhandelen van een zeer grote hoeveelheid requests voor kleine stukjes data.
Met de opkomst van hoge kwaliteit maar betaalbare HMDs (Head Mounted Displays), zoals
de Oculus Rift, de HTC Vive en de Sony Playstation VR, lijkt Virtual Reality nu voor het eerst
een massaproduct te worden. Ook de houders die van je mobiele telefoon een HMD maken,
zoals de Samsung GEAR VR of de Google Cardboard, maken virtual reality toegankelijk voor
grote groepen gebruikers. Voor gebruikers verandert met virtual reality de beleving van
diensten aanzienlijk: je staat er midden tussen in plaats van dat je door een venster (i.e.
scherm) naar de wereld kijkt. De belangrijkste toepassingen in de consumentenmarkt zijn
op dit moment gaming en video. Het momentum in ontwikkeling van nieuwe games en videodiensten ligt momenteel zeer hoog, waarbij moet worden aangetekend dat ontwikkelaars
nog sterk zoekende zijn naar de concepten en uitwerking die echt werken. Voor de echte
doorbraak is de hardware nu beschikbaar, maar dienen diensten en applicaties beschikbaar
te komen waarbij virtual reality echt meerwaarde heeft boven een plat scherm. Naast VR is
ook Augmented Reality (AR) in opkomst. AR displays bieden de mogelijkheid de fysieke wereld aan te vullen met virtuele elementen, en maken daarmee nieuwe belevingen mogelijk.
Door de vooralsnog hogere prijzen voor goede AR displays, zoals bijvoorbeeld de Microsoft
Hololens, is dit tot op heden meer geschikt voor zakelijke toepassingen, in bijvoorbeeld de
zorg (beter inzichtelijk maken van scans en andere medische data) en bij ontwerpwerk. De
sterke verwachting is dat AR en VR de komende tijd echt zullen doorbreken48,49. Augmented
& virtual reality kunnen een significante impact op netwerken en het gebruik daarvan hebben. Het streamen van omnidirectionele video vereist (veel) hogere bandbreedtes dan voor
reguliere video. Op dit moment zijn er oplossingen in de maak die de bandbreedte-vereiste
(deels) beperken, door alleen het deel van de video te streamen waar een gebruiker op een
gegeven moment naar kijkt. Nadeel van die oplossingen is dat snelle overschakeling naar
nieuwe beelden nodig is als de gebruiker zijn hoofd draait en naar een ander deel van de
video gaat kijken. Naast hogere bandbreedtes zijn zeer lage netwerkvertragingen een belangrijke vereiste voor het streamen van video naar VR displays50,51. Hier is dus sprake van
een uitruil tussen bandbreedte en latency.

3.5.2

Internet of Things technologie
Er is een onmiskenbare groei op het gebied van het Internet of Things wat uiteindelijk zal
gaan uitmonden in het Internet of Everything. De verwachting is dat uiteindelijk ieder object
elektronisch aanspreekbaar, instrueerbaar en uitleesbaar zal worden gemaakt en aldus ook
een virtuele representatie krijgt in het cyber domein, met een eigen op IPv6 gebaseerd IPadres. Printable electronics en NFC technologie maken het mogelijk dit op uiterst goedkope
wijze te doen. Als ICT veel kleiner en goedkoper wordt, dan is integratie in allerlei fysieke
systemen logisch. Dit zal variëren van objecten in de openbare ruimtes (Smart Cities), in
huishoudens (koelkasten, TV’s, thermostaten) en op het lichaam (wearables). Een mooi

48

Bron: Gartner, Gartner's 2016 Hype Cycle for Emerging Technologies, beschikbaar via [gartner.com]

49

Bron: IEEE, IEEE Top 9 Technology Trends for 2016, Beschikbaar via: [computer.org]

50 Bron: GSMA Intelligence, Understanding 5G: Perspectives on future technological advancements in

mobile, December 2014, Beschikbaar via: [gsmaintelligence.com]
51

Bron: 3GPP, TS 22.891, Feasibility Study on New Services and Markets Technology Enablers, June
2016

40

Dialogic & TNO

voorbeeld is een onlangs aangekondigde sensor52 waarbij de sensor en chip samen even
groot zijn als een peperkorrel, de stroom wordt geharvest van WiFi en de peperkorrel kan
real-time zijn sensordata doorsturen via Bluetooth naar een ontvanger, zoals bijvoorbeeld
een telefoon. Niet alleen veranderen hierdoor de aanschafkosten, maar staat dit ook een
volledig ander gebruik toe nu er geen stroomkabel nodig is en de sensor zo klein is dat hij
overal in verwerkt zou kunnen worden.
De relevantie van het Internet of Things zit in eerste instantie in het lokaliseren, identificeren
en uitlezen van relevante data van passieve objecten (bijvoorbeeld pakjes) en actieve objecten (sensor nodes) en in tweede instantie in elektronische aansturing van actieve objecten
(sensoren maar ook (kleine) slimme en autonome systemen), waarvoor ook hogere eisen
aan connectiviteit en systeemprestaties zullen gaan gelden. Ericsson53 maakt een ons inziens
zinvol conceptueel onderscheid tussen massive IoT en (business) critical IoT. Zie onderstaande figuur. Het onderscheid is van belang omdat beide wel tot IoT worden gerekend,
maar voor de beide groepen toepassingen de connectiviteitseisen zeer verschillend zijn.

Figuur 8. Onderscheid tussen twee groepen IoT toepassingen: Massive IoT en Critical IoT.54

Massive IoT is de vorm van IoT die we in feite nu al toegepast zien worden volgens het vrij
klassieke model van datacollectie uit geografisch gedistribueerde sensoren, opwerking van
die data naar informatie met een bepaalde economische of maatschappelijke waarde. Design
uitdagingen liggen hier op het vlak van low cost en low energy specificaties van sensor nodes
en het kunnen accommoderen van data van zeer grote aantallen van die nodes in IoT platformen. De toegevoegde waarde zit op het platformniveau. Wat er verandert en waarop met
name draadloze netwerken moeten gaan inspelen is de massaliteit van IoT devices. Bandbreedte en latency eisen hangen van de toepassing af, maar IoT connecties in deze categorie
worden typisch gekenmerkt door beperkte bandbreedtes (per connectie).
Critical IoT betreft de categorie van toepassingen waarbij functioneel complexere systemen
(nodes) zijn uitgerust met een eigen sensorsuite, eigen dataverwerkings- en opslacapaciteit
en eigen intelligentie. Toepassingen kunnen bedrijfs – en zelfs safety critical zijn. Design
eisen liggen hier vooral op accommoderen van functionele complexiteit, op betrouwbaarheid
en veiligheid (fysiek en cyber veiligheid). De economische en/of maatschappelijke waarde

52

Bron: Intel

53

Bron: Ericsson, Cellular networks for massive IoT, Whitepaper Uen 284 23-3278, January 2016.

54

Bron: Ericsson

Dialogic & TNO

41

zit hier in de nodes zelf. Relevant in deze categorie is de ontwikkeling richting zogenaamde
Smart systems.
De meeste push voor IoT komt op dit moment uit smart industries, smart cities, slimme
infra, smart logistics en gezondheidszorg55. In onderstaande figuur is de groei geïllustreerd
in de periode 2014-2015.
Aantal IoT-netwerkverbindingen
Zorg / farmaceutisch

Categorie

Domotica
Energie / nutsvoorzieningen

Slimme steden
Agricultuur
Transport / distributie
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Groei (2015 t.o.v. 2014)

Figuur 9 Groei van het aantal IoT netwerkverbindingen in 201556

IoT zal zeker in het zakelijke segment een belangrijke push geven aan de ontwikkeling van
diensten en applicaties gebaseerd op vergaring, analyse en interpretatie van massieve hoeveelheden data. In het consumentensegment gaat het in de breedte minder hard, maar is
wel sprake van een substantiële groei specifiek in de woonomgeving, waar overigens IoT al
bestond voordat men het zo is gaan noemen.
Diverse oplossingen zijn momenteel in gebruik voor verschillende use cases. Er is momenteel
eerder sprake van wildgroei dan van convergentie/consolidatie. Volgens Gartner zat IoT in
2015 op de top van de hype cycle en wordt IoT de komende 5-10 jaar mainstream. Ten
einde te kunnen profiteren van schaalgrootte-effecten is interoperabiliteit door standaardisatie onontkoombaar. Gartner verwacht dat dit zeker tot 2018 gaat duren voordat relevante
successen op standaardisatievlak worden bereikt57. Naast gebrek aan standaardisatie zijn er
een aantal andere remmende factoren bij de grootschalige uitrol en adoptie van IoT 58 :






Harmonisatie van spectrum voor IoT-toepassingen;
Beschikbaarheid van data analyse tools voor zinvolle uitnutting van vergaarde data
(link met Big data en data analytics);
Privacy issues (met name de anonieme vergaring van data in de omgeving en de
toepassing van gecentraliseerde krachtige analyses);
Cyber security issues;
Afhankelijkheid van netwerken met adequate dekking en geschikt om (tijdkritische)
IoT-data op massale schaal te transporteren.

55

Bron: Infra - juli 2016.

56

Bron: The wireless Internet of Things: Spectrum utilization and monitoring, Dialogic (2016). In opdracht van Agentschap Telecom. [agentschaptelecom.nl]. Cijfers op basis van literatuurstudie.

57

Bron: Gartner; interview met Cearly

58

Bron: Stratix (2015), Internet Society (2015)

42

Dialogic & TNO

Schattingen over toekomstige aantallen verbonden devices lopen nogal uiteen, afhankelijk
van de geclaimde verstrekkendheid van IoT en de definitie van wat nog wel en wat niet tot
IoT wordt gerekend. Behandeling van deze individuele schattingen is niet heel zinvol maar
liggen in een bereik van 20 tot 100 miljard verbonden devices wereldwijd in 2020, tegen een
connected populatie van ca. 5 miljard personen. Duidelijk is dat IoT tot een zeer substantiële
aanwas zal kunnen leiden van on-line connecties mits de daarvoor benodigde digitale connectiviteit kan worden geboden. IoT stelt specifieke eisen aan digitale connectiviteit. Hoewel
IoT-toepassingen onderling sterk kunnen verschillen, hebben ze gemeenschappelijk dat
grote dichtheden van connecties moeten kunnen worden ondersteund en dat de verbindingen betrouwbaar zijn. Eisen aan bandbreedte en maximale latency hangen sterk van de
toepassing af, waar we waarschijnlijk nog veel innovaties in gaan zien. De door IoT te verwachten massieve vraag naar IP-adresruimte wordt in paragraaf 3.5.5 besproken.

3.5.3

Digitale diensten op basis van Platformen
Voor zowel de consumenten- als zakelijke markt is het digitale platformmodel populair59.
Digitale platformen, zoals Google, Facebook en Booking.com, spelen een snel groeiende rol
in het samenbrengen van vraag en aanbod van diensten6061. Onze verwachting is dat de
betekenis van platformen zich niet alleen beperkt tot generieke diensten die op een massamarkt zijn gericht, maar dat platformen ook in professionele sectoren een steeds grotere rol
gaan spelen om in de behoefte aan gespecialiseerde diensten te voorzien. Vanuit business
perspectief zorgen platformen voor tal van nieuwe diensten en business modellen door het
op nieuwe manieren verbinden van aanbieders en afnemers. We zien dat grote c.q. sterk
groeiende platformspelers een proactieve, disruptieve strategie voeren in sectoren waar
sprake is van een potentieel grote marktomvang en waarin de ‘zittende dienstverleners’ nog
niet in het gat zijn gesprongen dat zo’n grote platformspeler ziet. Uber en Airbnb zijn daar
goede voorbeelden van, maar ook Google met de zelfrijdende auto. Op deze manier forceren
dergelijke spelers specifieke sectoren tot innovatie.
Het verbinden tussen aanbieders en afnemers gebeurt bij de bekende platformen op een
wereldwijde schaal maar er zijn ook talloze voorbeelden van platformen die juist heel lokaal
(tot aan buurtniveau toe) opereren, zoals Peerby en Thuisafgehaald.nl. We zien dus een
duidelijk onderscheid tussen twee soorten diensten:


Grootschalige digitale diensten met een grote impact komen tegenwoordig uit het
buitenland. Hierbij komen bijna alle diensten uit de VS, een uitzondering als Spotify
daargelaten62. Als wij kijken naar meest bezochte websites in Nederland, dan zien
we vooral namen als Facebook, Google, Youtube, Live.com, Wikipedia, Instagram en
Twitter63,64. Pas later komen websites als marktplaats, nu.nl, funda en ing 65. Maar
ook allerlei nieuwe platformdiensten zoals Uber, AirBnB en Etsy komen uit de VS.

59

Zie bijlage 1 voor een uitvoeriger bespreking van digitale platformen.

60

Bron: Kenney, Martin, and John Zysman, The Rise of the Platform Economy, Issues in Science and
Technology 32, no. 3 (Spring 2016)

61

Bron: Van Eijk et al, Digital Platforms: an analytical framework for identifying and evaluating policy
options, , TNO report R11271, October 2015, Beschikbaar via: [rijksoverheid.nl]

62

Twee andere voorbeelden van Europese diensten zijn Skype (Zweden) en Booking.com (Nederland).
Op dit moment zijn deze echter in Amerikaanse handen.

63

Bron: [similarweb.com]

64

Bron: [alexa.com]

65

Waarbij tevens mag worden opgemerkt dat marktplaats eigendom is van eBay (VS) en nu.nl van
Sanoma Media (Finland).

Dialogic & TNO

43



Kleinschalige diensten komen geregeld uit Nederland. Denk aan allerlei diensten
waarbij de Nederlandse taal een grote rol speelt of waarbij een fysieke koppeling
met Nederland relevant is (banken, nieuws, sport, weer, overheid).

De ontwikkeling en exploitatie van steeds meer digitale diensten speelt zich direct af op
mondiaal niveau in verband met de nagestreefde schaalgrootte-effecten. Over het geheel
genomen zien we een zeer dynamische markt voor dienstenaanbieders waarbij het zwaartepunt dus in de VS ligt. De Nederlandse markt fungeert weliswaar niet zelden als proeftuin
maar de Nederland-specifieke vraag staat dan niet centraal; er wordt gekeken naar en geanticipeerd op de vraag in de gehele westerse wereld. IT-ontwikkelingen zijn sowieso niet
meer specifiek Nederlands: bedrijven zijn snel internationaal georiënteerd om schaalgrootte
te bereiken. De druk neemt toe om zich te conformeren aan oplossingen die voor een grotere
markt zijn ontwikkeld, overigens wel met steeds meer mogelijkheden tot ‘customization’
naar specifieke eisen per land. Wij zijn hier ten opzichte van vroeger dus minder in control.
Een relevant verschil tussen platformen van buitenlandse en binnenlandse origine is dat bij
buitenlandse platformen de digitale connectiviteit voor een belangrijk deel buiten Nederland
ligt. Voor bepaalde typen diensten is dit nadelig of zelfs problematisch zodat platformpartijen
hun datacenters dichterbij vestigen.
De eisen die platformen aan digitale connectiviteit stellen variëren overigens sterk. Voor veel
sharing economy en e-commerce platformen is de benodigde bandbreedte beperkt, maar
speelt in veel gevallen de responstijd (gerelateerd aan de vertragingstijd van de verbinding
en de processing in het platform zelf) een grote rol. Om klanten vast te houden tijdens het
koopproces op de website wordt in veel gevallen grootschalige buffering toegepast vanuit
gedistribueerde datacentra om de websites zo responsief mogelijk te maken. Voor videoplatformen zoals Youtube en Netflix is responsiviteit ook belangrijk bij het zoeken door de
catalogus, maar speelt daarnaast vooral de grote vraag naar bandbreedte om de stroom
video’s zonder hick-ups te kunnen uitspelen. Een aantal grote platformen is nadrukkelijk
verbonden met devices, zoals Google’s Android platform, Apple’s iOS platform en het C-ITS
(Cooperative Intelligent Transport System) platform. Hiermee hebben ze grote invloed op
de digitale connectiviteit die door applicaties gebruikt kan worden vanuit deze devices.
In de toekomst kunnen platformen steeds meer gedistribueerd worden opgezet. Blockchain
technologie is daar een belangrijke enabler voor en maakt coöperatieve/federatieve organisatievormen mogelijk. Met blockchain heb je namelijk geen problemen met de vraag wie de
eigenaar is en kunnen trustrelaties worden opgebouwd zonder Trusted Third Party. In de
financiële sector (banking) gaat het snel met de toepassing van blockchain (internationale
betalingen). De relevantie van blockchain is meer gelegen in innovatie van organisatiemodellen dan in technologie, maar het kan de vorming van complexere platform structuren
stimuleren. Het gedistribueerd opzetten van platformen impliceert noodzakelijke connectiviteit tussen de gedistribueerde onderdelen/fragmenten.

3.5.4

Modernisering in de IT; generalisering en cloudificatie
IT-modernisering (in de vakpers IT modernisation) betreft de vervanging van veel specifieke
basisdiensten en -toepassingen door generieke oplossingen. Dit biedt afnemers van IT uitzicht op kostenbeheersing en kan ook interoperabiliteit met andere partijen in de keten
bevorderen. De markt voor volledige gespecialiseerde ICT-oplossingen is sterk afgenomen
en dwingt de IT-sector te kiezen voor maximaal gebruik van generieke functionaliteit en
gestandaardiseerde koppelvlakken. Dat dwingt applicatiebouwers steeds meer om goed na
te gaan wat nog echt domein specifiek is en wat generiek kan worden opgelost. Softwareoplossingen worden zodanig ontwikkeld dat maatwerk voor specifieke afnemers zoveel

44

Dialogic & TNO

mogelijk kan worden geleverd door het configureren van standaard applicaties. Microsoft
health heeft bijvoorbeeld tot procesnormalisatie geleid in de Amerikaanse zorgsector. Als
men de differentiatie beperkt tot de content en de rest gemeenschappelijk kiest, dan kan
men succesvoller standaardiseren. De toenemende complexiteit van ketens en netwerken
van organisaties in sectoren is wel een remmende factor omdat de voor de IT zo belangrijke
standaardisatie moeilijker van de grond komt.
Een belangrijk onderdeel van IT modernisering is cloudificatie, dat veel te maken met generaliseren van IT-functies. Zoals eerder is toegelicht wordt bij cloudificatie (XaaS) 66 het
gehele (brede) ICT-aanbod in een servicemodel gegoten en waarbij in plaats van fysieke
servers, virtuele servers worden gebruikt die op generieke hardware draaien (virtualisatie).
Virtualiseringstechnieken maken IT-functionaliteit niet langer meer locatie gebonden. Het
kan overal (en indien gewenst gedistribueerd) worden ingericht waar generieke rekenkracht,
opslag en connectiviteit voorhanden is. Deze technieken bieden dus grote voordelen qua
flexibiliteit en schaalbaarheid. Moderne datacenters (in eigen beheer of van derde partijen),
waar generieke rekenkracht, opslag en connectiviteit bij elkaar komen, maken intensief gebruik van deze technieken en spelen dus een belangrijke faciliterende rol in cloudificatie.
Steeds meer aanbieders van IT-producten en -diensten gaan hiertoe over. In het zakelijke
domein zien we grote internationale aanbieders van cloud services als Microsoft, Cisco, IBM
en Salesforce. Google en Amazon zijn zowel voor de zakelijke als consumentenmarkt van
belang. Netflix en Facebook zijn bijna uitsluitend gericht op het consumentensegment. De
opkomst van Big Data en op IoT-gebaseerde applicaties zal aan cloudificatie een boost geven. Hieronder is de (wereldwijde) ontwikkeling weergegeven van de verwachte jaarlijkse
groei in geïnstalleerde cloud workload67 en de samenstelling daarvan, opgesplitst tussen
consument en zakelijk. Daaruit valt op te maken dat de groei voor een belangrijk deel zit bij
consument gerelateerde toepassingen (video, social media, etc). In het zakelijke domein zit
de meeste groei bij databases/data analytics/IoT.

66

Zie bijlage 3 voor een uitvoeriger bespreking van cloudifcatie.

67

Cloud workload is de taak die aan 1 virtuele server wordt toegekend.

Dialogic & TNO

45

Figuur 10: Jaarlijkse groei in cloud workload in periode 2015-2020, verdeeld over consument en zakelijk.68

Deze transitie naar een volledig op cloud technologie gebaseerd concept biedt aanbieders
van diensten ook meer flexibiliteit in de afweging waar de cloud computing onder te brengen
in relatie tot de (beschikbare) digitale connectiviteit vanaf die plaats(en) naar de afnemers
en vice versa. Een partij als Netflix heeft Content Delivery Networks aangelegd met servers
die binnen het domein van een Internet Access Provider liggen (dus dicht bij de afnemers),
zodat men de streaming service vanaf dichtbij aan de afnemers kon aanbieden en daardoor
niet of nauwelijks te maken heeft met Quality of Service issues. Omgekeerd zijn datacenters
met (meerdere) adequate verbindingen via het publieke Internet of via gereserveerde IPverbindingen een essentiële faciliteit voor cloud computing en zijn deze in de toekomst ook
niet meer weg te denken in het ICT-landschap. In de toekomst wordt de introductie verwacht
van fog computing en distributed cloud, wat er in beide gevallen op neer komt dat cloudprocessing veel dichter bij de eindgebruiker komt en ruimtelijk wordt gedistribueerd, uit oogpunt
van schaalbaarheid en performance. Men zou daarbij kunnen spreken over mini- of micro
datacenters (zie ook paragraaf 5.3 over datacenters).

3.5.5

Transitie naar IPv6
We bespreken de transitie van IPv4 naar IPv6 hier als een ontwikkeling aan de aanbodzijde,
maar de noodzaak voor de transitie is duidelijk gedreven door de sterk toegenomen vraag
naar IP-adressen en de daarin nog te verwachten groei.
IPv6 is in het leven geroepen omdat het oorspronkelijke Internetprotocol (IPv4, uit begin
jaren ‘80) over te weinig unieke adressen beschikt (4 miljard) om alle apparaten transparant
op Internet te kunnen aansluiten. IPv6, dat over vele malen meer adressen beschikt en de
immense groei van aangesloten apparaten en sensoren wel aan kan, kent een vrij lange
historie (sinds eind jaren ’90) van beperkte uitrol69. Na 2010 begonnen de verschillende

68

CAGR: Cumulative Annual Growth Rate

69

Van 2010 t/m 2014 heeft TNO uitgebreid aan het Ministerie van Economische zaken gerapporteerd
over de uitrol van IPv6. Zie [rijksoverheid.nl]

46

Dialogic & TNO

internationale IPv4 voorraden uitgeput te raken. De risico’s die hieromtrent veel zijn genoemd zijn dat zonder de introductie van IPv6 ontwikkelingen zoals het Internet of Things
worden belemmerd en dat nieuwe aansluitingen, onder meer in opkomende landen, een
kwalitatief minder goede Internetdienst geleverd krijgen.
De laatste paar jaar is duidelijk geworden dat de uitrol van IPv6 in Nederland en wereldwijd
doorzet. Het aantal IPv4-aansluitingen is echter nog steeds veruit in de meerderheid, met
zo’n 8% aan Nederlandse Internetgebruikers dat via IPv6 is aangesloten door een operator.
Ter vergelijking, in België heeft zo’n 47% procent van de Internetgebruikers een IPv6-aansluiting, in Duitsland 26%, in de Verenigde Staten ongeveer 30%, in Noorwegen 7%, in
Denemarken 2% en in Italië 1%70.
De uitrol van IPv6 blijft een belangrijk aandachtspunt voor een toekomstvaste uitbreiding
van het Internet. Ondanks dat Nederland internationaal niet vooroploopt met de uitrol van
IPv6, zetten operators en Internet Service Providers stappen in de uitrol van IPv6 wanneer
dit technisch en bedrijfseconomisch het beste uitkomt.
Als we specifiek naar IoT kijken, dan zijn er op hoofdlijnen twee connectiviteitsmodellen te
onderscheiden: enerzijds een model waarbij sensoren via een gateway worden aangesloten
en anderzijds een model waarbij sensoren direct, transparant, op Internet worden aangesloten. De keuze voor IPv4 of IPv6 (of beide) hangt samen met de complexiteit van het netwerk
of de dienst. Een transparante aansluiting, wat met IPv6 mogelijk is, is minder complex en
zal daarom voor toepassingen op grote schaal de voorkeur hebben. Echter, een aansluiting
met IPv4 is meestal ook (nog) mogelijk, al vraagt dit om extra functionaliteit waarmee IPv4adressen hergebruikt kunnen worden (o.m. NAT – Network Address Translation). De dienstaanbieder of netwerkbeheerder zal een afweging maken wat in termen van beheer, kosten
en dienstkwaliteit de voorkeur heeft. In standaardisatie zien we dat de eis wordt gesteld dat
oplossingen zowel met IPv4 als IPv6 moeten kunnen werken, eenvoudigweg omdat IPv4
momenteel nog de dominante standaard is. De motivaties voor zowel het realiseren van
meer IPv6-aansluitingen, als voor het ontwikkelen van manieren om langer met IPv4 te
kunnen blijven werken zijn op deze manier beiden aanwezig.

3.5.6

Samenvatting aanbod
In de facilitering van het aanbod van digitale diensten zowel voor consumenten als voor de
zakelijke markt zijn media, platformen, IoT en cloudificatie belangrijke trends.
In mediatechnologie is de innovatiesnelheid bijzonder hoog met als resultaat dat er de komende jaren meer geavanceerde mediatoepassingen aangeboden zullen worden, zowel voor
het consumentensegment als ook voor het zakelijke segment.
De opkomst van IoT zal in het zakelijke segment een belangrijke push geven aan toepassingen die zijn gericht op vergaring van data. Het versterkt dus het al aanwezige aanbod van
big data in zeer hoge mate en bevordert ook de ontwikkeling van geavanceerde applicaties
die rusten op de analyse en interpretatie van massieve hoeveelheden data.
Platformen en cloudificatie leiden in belangrijke mate tot standaardisatie van IT-oplossingen
tot generieke componenten waarmee digitale diensten kunnen worden gebouwd en afgeleverd.
Diverse succesvolle en voor Nederlandse gebruikers belangrijk geworden platformen zijn van
buitenlandse (meestal Amerikaanse) origine. Dat kan betekenen dat de digitale connectiviteit

70

Wereldwijde IPv6-uitrol volgens Cisco op 10 november 2016, [cisco.com]

Dialogic & TNO

47

naar die platformen voor een belangrijk deel buiten Nederland ligt. Daar ontstaan ook weer
corrigerende acties op omdat platformen waarvoor dit uit oogpunt van performance van
belang is hun presence dichter bij de eindgebruikers brengen. Cloudificatie is het middel dat
wordt ingezet om diensten op kosteneffectieve wijze op te schalen. Cloudtechnologie met
moderne datacenters als landingsplaats biedt dienstenaanbieders een grote mate van vereenvoudiging, flexibiliteit en zekerheid in de uitrol van diensten. Door de geografische
flexibiliteit in het concept is men in staat zich aan te passen aan de lokale/regionale vraag.
De noodzakelijke transitie van IPv4 naar IPv6 zet gestaag door waarbij de markt voor concrete implementaties op efficiënte en vindingrijke manier omgaat met het bestaan van beide.
We hebben niet de indruk dat er op dit moment in de praktijk een knelpunt ligt. Op basis
van hoe het transitiemechanisme in de praktijk werkt, verwachten we dat een toenemende
vraag naar IPv6-adressen bijvoorbeeld in verband met IoT, de relevante partijen in de keten
hierin mee zullen bewegen.

3.6

Match vraag en aanbod

3.6.1

Consumentensegment
Hier gaat het om factoren die de markt voor digitale diensten voor consumenten beïnvloeden. Tekortkomingen in digitale connectiviteit die effect hebben op deze markt laten we hier
dus nog buiten beschouwing. Dat komt later in dit rapport aan bod.
In de zeer dynamische en competitieve consumentenmarkt verwachten we beperkte issues
met de match van vraag en aanbod van digitale diensten. De volgende opmerkingen kunnen
worden gemaakt ten aanzien van (verwachte) mismatches in vraag en aanbod in deze markt.







Er is mogelijk sprake van een natuurlijke vertraging van de reactie van de vraag op
het aanbod (aanbod appelleert niet aan feitelijke maar aan latente vraag).
Bepaalde digitale diensten kunnen devices vereisen die (in Nederland) nog niet op
de markt zijn. Professionele aanbieders van digitale diensten houden daar in hun
marktstrategie rekening mee. Een bekend voorbeeld is de support voor omroepdiensten in mobiele netwerken waar de technologie reeds voor beschikbaar is, maar de
toestellen het nog niet ondersteunen.
Een remmende factor bij de vraag van consumenten naar digitale diensten zijn zorgen over de veiligheid op Internet. Meer dan de helft van de Nederlanders heeft in
2015 wel eens afgezien van activiteiten op het Internet vanwege dit aspect71. Eén
op de negen Nederlanders is daadwerkelijk slachtoffer geworden van cybercrime 72.
Een remmende factor is de door consumenten ervaren problematiek met huisnetwerken zoals WiFi netwerken die men niet goed op orde krijgt.

Dit zijn factoren die op langere termijn alsnog (grotendeels) kunnen verdwijnen.

3.6.2

Zakelijk segment
Ook in de markt voor diensten gericht op het zakelijke segment zien we op basis van desk
research aangevuld met interviews met name een aantal factoren die de vraag remmen:


Zorgen over de digitale veiligheid. Zowel bedrijven als publieke organisaties ervaren
deze remmende factor. Hierbij speelt aan de ene kant de daadwerkelijke dreiging,

71

Bron: [cbs.nl]

72

Bron: [cbs.nl]

48

Dialogic & TNO







maar ook de onzekerheid en het gebrek aan kennis over het onderwerp remmen de
vraag naar diensten. Hierbij gaat het zowel om aanvallen van buitenaf, zorgen over
privacy, mogelijke chantage en andere vormen van cyber crime. Ondanks de goede
positie van Nederland als het gaat om ICT73, heeft slechts 32% van de Nederlands
bedrijven een formeel ICT-beveiligingsbeleid74
Onvoldoende visie en kennis bij beslissers/bestuurders. In ‘oudere’ bedrijven maar
vooral bij overheden lijkt o.a. op beslissersniveau nog vaak sprake te zijn van weinig
(integrale) visie en actuele kennis; er wordt nog veel gedacht in silo’s en ICT wordt
nog vaak gezien als ‘slechts’ ondersteunend aan primaire processen. Dit kan ook
neerslaan in weinig budget voor investeringen in ICT. Wanneer het gaat om disruptieve inzet van ICT is het voor de top van organisaties lang niet altijd duidelijk wat
het kan betekenen voor het bedrijfsmodel.
Grote schaarste aan gekwalificeerde mensen: Er is tijdens enkele interviews aangegeven, en wat ook door de vakpers wordt gepubliceerd, dat er in Nederland
onvoldoende gekwalificeerde mensen beschikbaar zijn voor het gespecialiseerde
werk.
Dit
wordt
als
een
ICT-breed
issue
gezien
en
is
niet specifiek gericht op diensten. In dezelfde categorie kan worden genoemd dat
nieuwe kennis vanuit kennisinstellingen niet gemakkelijk landt bij bedrijven (met
name MKB).
Uitdagingen in ketenintegratie. Veel van de huidige digitale diensten zijn organisatorisch relatief eenvoudig: Email, telefonie, generieke kantoorautomatisering, et
cetera. We zien ook al verschillende diensten waarbij een sterkere impact op ketens
aanwezig is: Het hele digitale betalingsverkeer is hier een goed voorbeeld van. Er
zijn echter tal van innovatieve toepassingen te verwachten die voor bestaande ketens een disruptief karakter zullen hebben. Een goed voorbeeld daarvan is Uber in
de taximarkt, maar de sectorstudies (Hoofdstuk 6-10) hoofdstuk 4-8 bevatten andere, uitgewerkte voorbeelden. Hierna volgen een aantal typische ketengerelateerde issues:
o Discussies over standaarden. In veel sectoren zijn verschillende standaarden die
onderling concurreren. Dit kunnen standaarden zijn die te maken hebben met
digitale connectiviteit, maar het heeft veel vaker betrekking op sectorspecifieke
aspecten. Teruggrijpend op het voorbeeld van digitaal betalingsverkeer: Hier is
dit bijvoorbeeld op gelost door gebruik te maken van iDeal. Als het gaat om
digitaal betalen is er concurrentie (geweest) tussen de fabrikant van de telefoon
(Apple, Google), de eigenaar van de sim kaart (KPN, Vodafone) en de banken
(ING, ABN-AMRO) welke stakeholder het platform ging leveren.
o Ongelijke verdelen van voor- en nadelen. Als het goed wordt uitgevoerd dan
betekenen digitale diensten een stap vooruit en een positief welvaartseffect.
Hoewel de totale som positief is, zullen er ook partijen zijn die niet of minder
profiteren van de ontwikkelingen. Kijken we naar het betalingsverkeer, daar zien
we tegenwoordig dat banken en masse lokale kantoren sluiten of al gesloten
hebben, met alle consequenties voor de werkgelegenheid van dien. Verlies van
werkgelegenheid kan dus een remmend effect hebben op (verdere) digitalisering. We zien echter juist ook dat dat digitalisering kansen biedt voor nieuwe
partijen die van meet af aan in het digitale (cyber) domein acteren, zoals Bunq
in de financiële sector, AirBNB in de recreatiesector, Uber in de mobiliteitssector,
et cetera.

73

Bron: [ec.europa.eu]

74

Bron: CBS, ICT, kennis en economie 2016, 2016.

Dialogic & TNO

49

o

o

3.7

Discussies over wie welke rechten krijgt over de data. Met het perspectief van
Big Data in het achterhoofd wordt het steeds meer partijen duidelijk dat de eigenaar van de data een unieke positie heeft. De eigenaar kan druk uitoefenen
op de databron omdat hij kennis heeft van zijn processen. Maar de eigenaar van
de data kan ook allerlei nieuwe diensten gaan ontwikkelen op basis van de data.
Google en Facebook zijn uitermate geïnteresseerd in de betalingsgegevens van
individuen.
Legacyproblematiek in sommige delen van de keten. Om een totale keten om te
krijgen, moet alle actoren tegelijkertijd een stap maken. We zien in de praktijk
vaak dat sommige delen van de keten te maken hebben met technologie die nog
niet afgeschreven is of extreem lastig af te schakelen is. Een goed voorbeeld is
het gebruik van de programmeertaal COBOL, een programmeertaal uit 1960 (!).
Ten tijde van het schrijven van dit rapport waren er in Nederland een kleine
vijftig vacatures waarin werd gevraagd naar deze expertise.75 Een groot deel
hiervan komt uit de financiële sector (ING, SNS, Delta Lloyd). Het legacy issue
creëert ook grote verschillen in dynamiek tussen enerzijds grote gevestigde bedrijven die langere tijd belangen en verantwoordelijkheden houden ten aanzien
van legacy en anderzijds start-ups die een ‘clean slate’ benadering volgen en
daarbij de allernieuwste technologie toepassen.

Conclusie
De conclusie met betrekking tot de markt voor digitale diensten is dat deze zowel in het
consumentensegment als in het zakelijke segment tenminste de komende vijf jaar nog sterk
zal groeien en naar verwachting ook daarna, zowel in de breedheid van de portfolio’s als ook
qua adoptie. Het succes van het Internet model evenals diverse belangrijke IT-innovaties
hebben hier in zeer belangrijke mate daartoe bij gedragen. De adoptie van digitale diensten
in Nederland zou groter kunnen zijn dan die nu is, gezien het feit er diverse vraagremmende
factoren aan de orde zijn. Wellicht de belangrijkste waarvoor de oplossing ook binnen de ICT
zelf moet worden gevonden is digitale veiligheid.
Eisen aan bandbreedte en aan maximale latency zijn in het algemeen vrij specifiek voor
specifieke digitale diensten, maar de algehele trend is wel naar stijgende bandbreedtes en
kortere latency tijden. Behoeften aan digitale connectiviteit in termen van bandbreedte en
latency worden vooral in het consumentensegment sterk beïnvloed door mediadiensten. Gezien de sterk toenemende afhankelijkheid van personen, huishoudens en organisaties van
digitale diensten worden steeds hogere eisen gesteldheid aan de beschikbaarheid en betrouwbaarheid van digitale diensten.
Voor het zakelijk segment staat cloudificatie gelijk aan outsourcing van IT. Voorlopig zijn en
blijven bedrijven in Nederland voorzichtig met het buiten de deur plaatsen van tactische en
strategische IT. Voor nieuwe bedrijven die hun toegevoegde waarde rechtstreeks in de cloud
realiseren, bijvoorbeeld op het gebied van valorisatie van Big Data zal die terughoudendheid
niet of in veel mindere mate gelden. In al die gevallen waar men gaat leunen op externe
datacentra (in eigen beheer of van derden, inclusief publieke cloud) zullen aan de connectiviteit van bedrijfsvestigingen met datacentra zeer hoge beschikbaarheidseisen worden
gesteld en zal de aansluitcapaciteit in downstream en upstream toereikend moeten zijn om
het geaggregeerde dataverkeer tussen een vestiging met het datacentrum op te vangen
zodanig dat de prestaties van individuele services uit de cloud er niet merkbaar onder lijden.

75

Bron: [indeed.nl]

50

Dialogic & TNO

Er zijn geen algemene schattingen af te geven van de benodigde connectiviteit tussen bedrijfslocaties en de datacentra waar ze aan gekoppeld zijn. Omgekeerd kan wel worden
gesteld dat de toepassing van cloud computing baat heeft bij moderne datacentra en een
hoogwaardige connectiviteit.

Dialogic & TNO

51

4

Markt voor access
In dit hoofdstuk bekijken we de deelmarkt toegangsnetwerken (A) in Nederland, uitgaande
van generieke vraag en aanbod. Hiervoor is aangegeven hoe de ontwikkeling van digitale
diensten van invloed is op (end-to-end) connectiviteit. Het is bekend dat in end-to-end connectiviteit de toegangsnetwerken de bottleneck vormen. Derhalve wordt in dit rapport ruim
aandacht besteed aan deze markt. Achtereenvolgens behandelen we:




Vaste aansluitnetwerken
Mobiele aansluitnetwerken
Netwerken ten behoeve van Internet of Things
Markt voor access (A)

Afnemers

Devices

Accessproviders

Core-providers

Dienstenaanbieders

Accessnetten

Backhauls,
backbones,
transit, IX’en
datacenters

Softwareplatformen

Figuur 11. Deelmarkten: markt voor access

4.1

Vaste aansluitnetwerken
Vaste aansluitnetwerken in Nederland maken gebruik van koper (DSL-technologie), coax
(DOCSIS-technologie) en glasvezelinfrastructuur. Voor alle netwerken geldt dat zij verschillende topologieën kennen, en worden ingezet voor zowel consumenten- als zakelijke
aansluitingen.

4.1.1

Vraag vanuit consumenten
Aansluitcapaciteit
De totale capaciteitsbehoefte van een huishouden hangt af van (1) de omvang en samenstelling van het huishouden, (2) de mate van adoptie van de verschillende diensten, en (3)
de intensiteit van gebruik van deze diensten. Met het tweede wordt bedoeld of een huishouden een bepaalde dienst gebruikt, en zo ja, hoeveel personen de dienst gebruiken, en op
hoeveel devices de dienst wordt gebruikt. De intensiteit van een dienst wordt bepaald door
de vereisten die de dienst stelt aan de connectiviteit; video met zeer hoge kwaliteit stelt
hoge eisen en is daarmee een ‘intensere’ gebruiker van connectiviteit.
In de woonomgeving worden digitale diensten zowel via vaste als ook via portable/mobiele
toestellen met een WiFi-connectie geconsumeerd. Een relevant punt is het feit dat zeer veel
mensen hun smart phone verkeer thuis laten lopen via de vaste aansluiting, teneinde de
mobiele databundel niet onnodig aan te spreken. Verkeerstechnisch is de smart phone in dat
scenario dus een toestel dat geen relatie heeft met het mobiele netwerk. Dit offloadingsprincipe wordt al veelvuldig toegepast en zal ook in de toekomst groeien. Cisco geeft
(wereldwijde) de indicatie dat het verkeer via vaste aansluitingen voor ca. 2/3 bestaat uit

Dialogic & TNO

53

verkeer van WiFi gekoppelde toestellen. Ongeveer de helft van dat verkeer is afkomstig van
toestellen met uitsluitend een WiFi-connectie; de overige helft van het verkeer is toe te
schrijven aan offloading door smart phones.
Technisch geredeneerd dient de aansluitcapaciteit zodanig te zijn gedimensioneerd dat de
meeste gebruiksscenario’s qua geagregeerde instantane verkeersbelasting (downstream en
upstream) kunnen worden ondersteund en dat individuele diensten niet of weinig qua prestaties inboeten als gevolg van die verkeersbelasting. Het streamen van media vergt
bijvoorbeeld een stabiele bitsnelheid in de verbinding: fluctuaties als gevolg van een hoge
verkeersbelasting op de aansluiting kunnen direct invloed hebben op de beeldkwaliteit. Er is
ook een relatie met latency: als de end-to-end throughput die een specifieke dienst of toepassing ervaart beneden een bepaald niveau zakt, dan zal zich dat vertalen in hogere
latencies. Voor zover die beperking wordt veroorzaakt door het aansluitnetwerk is daar
sprake van een uitrol tussen beide.
Dialogic en TU/e hebben op basis van metingen op netwerken van ISP’s en modellen ten
aanzien van de ontwikkeling van adoptie en intensiteit een inschatting gemaakt van de behoefte aan dataverkeer in termen van datavolume per huishouden.76 Hierbij worden vier
typen huishoudens onderscheiden naar de snelheid van adoptie van diensten (laggards,
mainstream users, innovators en power users 77). Dit volume kan worden vertaald naar een
behoefte in termen van gevraagde bandbreedte (Mbit/s) door te kijken naar urgentie van
het verkeer; in andere woorden: hoe snel moet het verwachte datavolume worden verzonden
om een fatsoenlijke gebruikerservaring te realiseren? De vertaalslag van volume naar urgentie is gedaan op basis van metingen, en vergelijkt het datavolume met de door ISP’s
geadverteerde snelheden (in de praktijk komen deze overeen met de maximaal haalbare
snelheid op een verbinding).

76

Dialogic & TU/e (2014). Fast forward: how the speed of the internet will develop between now and
2020; en Dialogic & TU/e (2016). Beyond fast: how the speed of the internet will develop between
now and 2022. Het laatstgenoemde onderzoek betreft een herhaling van het eerste, op basis van
dezelfde methodologie, en nieuwe data.

77

Power users (2%): mensen die diensten ongebruikelijk vroeg adopteren en ze gebruiken op een
wijze die ver uitsteekt boven het gemiddelde. Innovators (18%): mensen die gebruikelijk vroeg
nieuwe diensten adopteren en de meeste door deze diensten geboden functies benutten. Mainstream
(60%): de grote meerderheid van gebruikers. Laggards (20%): de groep van gebruikers dat terughoudend is in de adoptie van nieuwe technologieën en diensten. In het algemeen gebruiken zij Internet
alleen omdat er eenvoudigweg geen ‘offline’ alternatief is.

54

Dialogic & TNO

Geprognotiseerde ontwikkeling van de gemiddelde aangeboden snelheid

Aangeboden snelheid (Mbit/s)

1200

1000

800

600

400

200

0

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Jaar
Upstream

Downstream

Figuur 12. Verwachte ontwikkeling van de snelheid van een consumentenaansluiting per huishouden die
voldoende is om aan de behoefte te voldoen

Figuur 12 toont de uitkomsten van het onderzoek van Dialogic en de TU/e. De lijnen geven
de verwachte (geadverteerde) snelheden aan die een ISP moet hanteren om aan de behoefte
van een gemiddeld huishouden te kunnen voldoen. Voor downstream wordt een jaarlijkse
groei verwacht van 40,5%, voor upstream een groei van 44,1%. Ondanks het feit dat de
groei sneller gaat voor upstream, blijft het voorlopig zo dat consumenten in de downloadrichting veel hogere snelheden nodig hebben dan in de uploadrichting. Onderaan de streep
blijven huishoudens vooral consumenten van content.
WIK heeft recentelijk een deelresultaat gepubliceerd78 van een onderzoek naar de capaciteitsbehoefte van huishoudens in 2025, dus 3 jaar voorbij het laatste jaar van de Dialogic
prognose. Daarbij is een schatting gemaakt van de statistische verdeling van typen huishoudens en is per type een inschatting gemaakt van de capaciteitsbehoefte
(downstream/upstream). Dit heeft geresulteerd in de prognose dat in 2025 75% van de
huishoudens een capaciteitsbehoefte heeft van tenminste 500 Mbit/s (downstream) en 300
Mbit/s (upstream). Duitsland is Nederland niet, zodat deze resultaten niet automatisch ook
voor Nederland zullen gelden. De orde-grootte indicatie is wel informatief.
Latency
Terugverwijzend naar de connectiviteitskenmerken van diverse digitale diensten is geconstateerd dat de latency toleranties sterk verschillen per dienst. Voor bepaalde diensten ligt
deze ruim beneden de 100 ms en voor anderen is een seconde of langer geen bezwaar.
Belangrijk is dat de eisen/verwachtingen van de diensten ten aanzien van latency slaan op
de individuele end-to-end verbindingen, en die allemaal tenminste het aansluitnetwerk gemeenschappelijk hebben. De meest kritische dienst qua latency is niet noodzakelijkerwijs
normatief voor het aansluitnetwerk an sich, hoewel dat wel voor de hand ligt. Zoals eerder

78

Bron: I. Henseler-Unger, Hochleistungsfähige Kommunikationsnetze: Wer investiert?, WIK Consult,
October 2016

Dialogic & TNO

55

gesteld kan een te krap op throughput gedimensioneerde individuele aansluiting c.q. het
aansluitnetwerk resulteren in extra door de gebruiker ervaren vertragingen.
De trend naar de toekomst toe is dat met het oog op diensten in de entertainment sfeer
zoals VR en gaming de eisen die consumenten stellen aan latency strikter worden. Zeker als
het portfolio van latency gevoelige diensten in de toekomst breder wordt dan ontstaat er
meer druk tot latency-reductie in het aansluitnetwerk. Onze inschatting is dat toch vooral de
latency eisen van mediadiensten aan de aanbodzijde de push geven tot latency reductie,
onder andere in het aansluitnetwerk (geldt idem voor mobiel).
Beschikbaarheid en betrouwbaarheid
De afhankelijkheid van huishoudens van digitale diensten is reeds groot en zal verder toenemen. Dit maakt dat men hogere eisen gaat stellen aan de beschikbaarheid en in lijn
daarmee de betrouwbaarheid van connectiviteit met het Internet. Wel is de nuancering op
zijn plaats dat men grofweg een verschil zou moeten maken tussen entertainment gerelateerde diensten en essentiële diensten omdat de impact van uitval niet van dezelfde orde is.

4.1.2

Vraag vanuit zakelijke afnemers
Evenals bij huishoudens is bij organisaties sprake van een bepaalde mix van generieke en
specifieke toepassingen die voor een individuele organisatie optelt tot een bepaalde aansluitbehoefte. De grote heterogeniteit van de populatie van organisaties (profit en non-profit)
leidt automatisch tot zeer uiteenlopende connectiviteitsbehoeften.
Het gebruikspatroon van organisaties wijkt uiteraard sterk af van dat van consumenten. In
algemene zin zal het verkeer zich voornamelijk juist concentreren tijdens kantooruren, maar
gedurende die uren wel relatief gelijkmatig zijn. De connectiviteitsbehoefte van een organisatie wordt kwalitatief vooral bepaald door:
Bij kleine organisaties:


De toegang tot de publieke cloud (Vaak volstaat een consumentenaansluiting)

Bij grotere organisaties:




De toegang tot de publieke cloud
Eventuele private verbindingen met andere vestigingen
De toegang tot de private cloud voor zover die in een extern datacentrum is ondergebracht.

De eerder besproken cloudificatietrend leidt ertoe dat steeds meer toepassingen als clouddienst (privaat/publiek) wordt afgenomen en dus in de connectiviteitsvraag moeten worden
meegenomen.
Bandbreedte
Door Cisco is een inventarisatie gemaakt van actuele en moderne cloud toepassingen met
een zakelijk karakter waaruit de diversiteit aan eisen qua bandbreedte en latency wel naar
voren komen. Die uitkomst is voor ieder individueel bedrijf weer anders. We verwachten het
effect dat bedrijven die hun IT buiten de deur zetten in een datacenter toch de ‘LAN-ervaring’
willen behouden waardoor instantane capaciteit en latency wel steeds belangrijker gevonden
gaan worden. De aansluitcapaciteit moet dus ruim voldoende zijn om meerdere toepassingen
simultaan te gebruiken met een geringe kans dat er congestie optreedt en daardoor performanceverlies in die toepassingen. Daarvoor moet door de afnemer ook rekening worden

56

Dialogic & TNO

gehouden met de overboekingsfactor van de aansluiting79 (zie analyse aanbod). Aldus is
onze conclusie dat de specificaties van de vaste aansluiting wat betreft aansluitcapaciteit
(geagregeerde bandbreedte) van belang is maar zich bijzonder lastig laat kwantificeren in
verband met de heterogeniteit, het sterk statistische karakter van dit aspect en het ontbreken
van
een
heldere
afbreukcriteria
(trade-off
tussen
bandbreedte
en
applicatieperformance).

Figuur 13.Gebruik zakelijke, vaste aansluitingen in Nederland.80

Figuur 13 toont het huidige gebruik van zakelijke, vaste aansluitingen in Nederland. De gegevens zijn afkomstig uit een onderzoek van Dialogic en gebaseerd op opgaves van alle
relevante aanbieders van zakelijke connectiviteit in de Nederlandse markt. Opvallend (en
niet verrassend) is dat in de Randstad in een aantal gebieden zeer veel connectiviteit wordt

79

In het aansluitnetwerk wordt verkeersaggregatie toegepast met een bepaalde overboekingsfactor.
Des te hoger de factor des te gevoeliger de verbinding is voor ander verkeer door dat aansluitnetwerk.

80

Bron: Staat van Telecom, Dialogic, 2016. Zie [destaatvantelecom]

Dialogic & TNO

57

gevraagd in termen van bandbreedte. In de meeste gevallen wordt dit veroorzaakt door de
aanwezigheid van datacenters en grotere kantoorlocaties.
De komende jaren is in het zakelijke segment sprake van een groei van de totale verkeersvraag, zoals ook in de paragraaf over diensten is aangegeven op basis van schattingen van
Cisco, met groeicijfers (qua verkeer) van 25-30% per jaar. Uit het eerder aangehaalde onderzoek van WIK komt naar voren dat in Duitsland de meerderheid van de bedrijven zich in
2025 in het segment “Medium” (150-500 Mbits/s downstream) bevindt. We zien geen redenen waarom Nederland hier sterk van zal afwijken.
Latency
Specifieke bedrijfsapplicaties die als dienst worden afgenomen en waarvoor zware latency
eisen bepalen de resulterende latency eis die aan de digitale connectiviteit wordt gesteld.
Voor wat betreft latency zal er voor diverse generieke toepassingen de trend zijn naar tijden
onder de 100ms, op basis van de door Cisco opgestelde applicatie inventarisatie. Voor specifieke high performance applicaties kan dit willekeurig veel lager uitpakken. We verwachten
in de toekomst een groeiende vraag naar low latency connectiviteit. Als die door de markt
ter ondersteuning van belangrijke toepassingen niet kan worden geleverd kan het noodzakelijk zijn om de toepassing binnenshuis te hosten. Dat is overigens vooralsnog niet de
hoofdreden waarom men afziet van de cloud-optie.
Beschikbaarheid en betrouwbaarheid
Zoals eerder opgemerkt worden in het licht van de cloudificatietrend beschikbaarheid en
betrouwbaarheid van de extern geplaatste IT in een datacenter en van de connectiviteit
tussen bedrijf en data center steeds belangrijker. Voor bedrijfskritische toepassingen zal
gelden, als die al buiten worden geplaatst, dat men zal overgaan op redundante connectiviteit via een andere route.

4.1.3

Actueel aanbod vaste netwerkconnectiviteit voor consumenten81
Na de voorgaande bespreking van de vraagzijde voor wat betreft vaste aansluitingen gaan
we in deze paragraaf de aanbodzijde belichten voor zover die is gericht op huishoudens (de
consument).
Integrale dekking (op basis van het NGA-criterium)
We bespreken als eerste de dekking van breedband netwerken die bepalend is voor de beschikbaarheid van een aansluiting voor individuele huishoudens. Het is zinvol om eerst te
kijken naar de integrale dekking van vaste aansluitnetwerken als functie van de aansluitcapaciteit omdat het snel een eerste indruk geeft van het aanbod in Nederland. Daarbij wordt
ook het bekende NGA-criterium gebruikt.

81

Inclusief kleinzakelijk gebruik.

58

Dialogic & TNO

Figuur 14. Gemiddelde maximaal beschikbare bandbreedte (downstream) op vaste aansluitingen voor
consumenten.82

Figuur 14 toont welke maximumsnelheid (downstream) gemiddeld verkrijgbaar is per wijk
in Nederland. De gegevens zijn afkomstig uit een onderzoek van Dialogic, welke zich heeft
gebaseerd op data van alle grote aanbieders van vaste consumentenaansluitingen in Nederland. De figuur laat zien dat grote delen van Nederland toegang hebben tot 100-200 Mbit/s
downloadsnelheid83. Uit eerder onderzoek van Stratix84 in 2015 is naar voren gekomen dat
van de 7,5 miljoen huishoudens in Nederland 196.000 geen toegang hadden tot NGA-snelheden (30 Mbit/s of hoger), dus minder dan 3%.

82

Bron: Staat van Telecom, Dialogic, 2016. Zie [destaatvantelecom.nl]

83

Een aantal kleinere kabelaars is niet meegenomen in de afbeelding. Hierdoor lijkt de bandbreedte in
bepaalde gebieden (zoals Zeeland, Texel, Noordoost Friesland, Westland) lager dan deze in werkelijk
is.

84

Bron: Onderzoek LTE-dekking in Nederland, Stratix, februari 2015.

Dialogic & TNO

59

Dialogic heeft tevens diverse gedetailleerde analyses uitgevoerd van de beschikbaarheid van
breedband op NGA-niveau. Hieronder zijn afbeeldingen weergegeven van de beschikbaarheid van breedband in individuele provincies.

Figuur 15. Beschikbaarheid van snel InternetInternet in verschillende Nederlandse provincies.85

De rode stippen in de hierboven getoonde afbeeldingen vertegenwoordigen op perceelniveau
adressen waarop geen aansluiting beschikbaar is die voldoet aan de criteria voor Next Generation Access (NGA). In de regel wordt hiervoor het criterium van een minimum

85

Bron: Dialogic. De peildatum voor de getoonde kaarten ligt (afhankelijk van de provincie) in 2016.

60

Dialogic & TNO

downloadsnelheid van 30 Mbit/s gehanteerd. Deze inventarisaties geven een iets minder
rooskleurig beeld dan de vorige afbeelding voor geheel Nederland. De kaarten laten zien dat
met name voor specifieke soorten adressen (veelal buiten de kernen en in het buitengebied)
de beschikbaarheid van NGA problematisch is.
We zullen nu de dekking van de afzonderlijke typen aansluitnetwerken (DSL, Kabel, Glas)
behandelen.
Dekking van DSL
Als gevolg van de aansluitplicht voor telefonie zijn vrijwel alle Nederlandse huishoudens aangesloten op het kopernetwerk. Dat wil niet zeggen dat alle huishoudens beschikking hebben
over (snel) Internet over die aansluiting – het netwerk was immers origineel ingericht voor
telefonie en is niet in alle gevallen geschikt gemaakt (of te maken) voor breedband Internet.
Wanneer een aansluiting kan worden gerealiseerd is de snelheid in het geval van DSL sterk
afhankelijk van diverse factoren, waaronder de door KPN uitgerolde DSL-technologie en de
lengte van de koperlijn naar het huishouden.
Figuur 16 toont de maximaal haalbare snelheid over DSL per huishouden in Nederland, zoals
ingeschat door KPN Wholesale (situatie mei 2016). In de figuur zijn twee groepen te onderscheiden. Ongeveer 3 miljoen huishoudens kunnen in principe beschikken over een snelheid
van 100 Mbit/s of hoger. Daar staat tegenover dat ca 4,5 miljoen huishoudens het moeten
doen met een lagere snelheid. De variatie in de snelheden is bij deze groep hoger dan bij de
eerste groep.

Figuur 16. Maximaal haalbare snelheid over het kopernetwerk voor Nederlandse huishoudens 86

Dekking van kabel
De dekking van kabel bedraagt in Nederland circa 95% - dat betekent dat meer dan de helft
van de huishoudens keuze heeft uit tenminste twee infrastructuren voor NGA. Kabel is veelal
uitgerold in kernen. Op de locaties waar kabel beschikbaar is, is vrijwel altijd de hoogste
snelheid leverbaar – dit in tegenstelling tot DSL. Uit de ACM Telecommonitor komt ook naar
voren dat over de kabel vanaf eind 2015 meer aansluitingen zijn afgenomen met een snelheid substantieel bóven 100 Mbit/s.

86

Zie [kpn-wholesale.com]. Merk op dat de cijfers zoals door KPN weergegeven optellen tot een totaal
aantal huishoudens van 30 miljoen, en dus naar alle waarschijnlijkheid cumulatief zijn ten aanzien van
de maximumsnelheid.

Dialogic & TNO

61

Dekking van glasvezel
Figuur 17 toont een redelijk actuele stand van zaken met betrekking tot de uitrol van glasvezel naar huishoudens in Nederland. Met name de partijen Reggefiber (marktleider,
grotendeels in handen van KPN) en CIF (samen met lokale/regionale partijen) zijn actief met
aanleg, hoewel in 2015 het tempo terugliep naar 200.000 huishoudens per jaar ten opzichte
van 400.000 het jaar daarvoor87. CIF concentreert zich vooral op Midden Nederland en in
delen van de Randstad. In 2016 heeft 28% van de huishoudens in Nederland toegang tot
NGA over zowel kabel, koper als glasvezel, en daarmee een keuze uit drie vaste infrastructuren.88
Bij de uitrol van FttH in Nederland is ook sprake van diverse verschillende initiatieven op
regionaal en lokaal niveau met verschillende betrokken actoren en verschillende financierings- en exploitatiemodellen. Door de verschillen tussen deze individuele infrastructuren
wat betreft in openheidop de diverse lagen ontstaat het risico op een lappendeken wat de
opschaling van nieuwe diensten op uniforme wijze over FttH kan belemmeren.

Figuur 17. Percentage huishoudens per provincie dat is aangesloten op glasvezel. Bij de interpretatie
van de figuur moet er rekening mee worden gehouden dat provincies onderling duidelijk verschillen
t.a.v. aantallen huishoudens89.

Figuur 17 toont de uitrol van glasvezel voor huishoudens in Nederland (FttH) uitgesplitst
naar provincies, peildatum medio 2014. Hoewel de figuur wat ouder is geeft deze inzicht in
de wijze waarop glasvezel in Nederland wordt uitgerold. In de figuur valt op dat de aanleg

87

Bron: [telecompaper.com]

88

Bron: Staat van Telecom, Dialogic, 2016.. De cijfers zijn onder andere gebaseerd op cijfers uit de ACM
Telecommonitor.

89

Bron: Telecompaper FttH-monitor, eerste kwartaal 2016.

62

Dialogic & TNO

van glasvezel naar huishoudens vooral speelt in gebieden buiten de Randstad. Dit valt deels
te verklaren door het feit dat in de Randstad en andere verstedelijkte gebieden veelal goede
koper- en coaxaansluitingen beschikbaar zijn. Ook is aanleg in minder verstedelijkte gebieden vaak eenvoudiger, onder meer doordat de benodigde graafwerkzaamheden makkelijker
kunnen worden uitgevoerd dan in een stedelijke omgeving 90, en doordat vraagbundeling
(welke nodig is om operators tot investering over te laten gaan) makkelijker verloopt.
Uit de figuur valt verder op te maken dat Flevoland koploper is in de verglazing. Zeeland lijkt
in deze ontwikkeling niet mee te doen. In Zeeland heeft Delta een kabelnetwerk dat is uitgerold tot in de allerkleinste kernen. Er is wel sprake van een beperkte uitrol door Reggefiber
in kleine nieuwbouwwijken, maar het sterk versplinterde en uitgestrekte buitengebied en de
aanwezigheid van Delta maakt het waarschijnlijk minder aantrekkelijk voor investeerders in
FttH. Ook van belang te vermelden dat Greenet in Zeeland actief is. Verder zien we in de
Randstad provincies Zuid – en Noord-Holland het beeld bevestigd dat er nog steeds beperkt
wordt ingezet op aanleg van FttH, op een niveau dat vergelijkbaar is met de meest noordelijke provincies Groningen en Friesland. Alleen de Randstad- provincie Utrecht komt hier
duidelijk boven uit. Dezelfde bron vermeldt dat wordt ingeschat dat in 2020 bijna de helft
van de huishoudens toegang kunnen hebben tot glas.
Dat glasvezel beschikbaar is voor een bepaald huishouden betekent uiteraard nog niet dat
er ook gebruik wordt gemaakt van de aansluiting – zeker wanneer ook andere infrastructuur
voorhanden is. In maart 2016 is het aantal geactiveerde FttH-aansluitingen de 1 miljoen
gepasseerd (op de ca 2,5 miljoen homes passed), wat neerkomt op ca. 13% van de huishoudens91. Telecom Paper92 publiceerde in november 2016 een percentage van 15% voor
het derde kwartaal. Uitgaande van hun trendcijfers bedroeg de groei in deze markt over het
afgelopen jaar 2%. Aldus neemt het belang van FttH geleidelijk aan toe in het Nederlandse
breedbandaanbod.

90

Bron: [wilookglasvezel.nl]

91

Bron: [dinl.nl]/

92

Bron: [telecompaper.com]

Dialogic & TNO

63

Figuur 18. Uitrol van glasvezel in Nederland volgens de Glaskaart van onderzoeksbureau Stratix. Peiling:
eerste kwartaal 201693

Snelheden
Na dekking gaan we hier in op de maximale snelheden die met verschillende aansluitnetwerken haalbaar zijn. We doen dit gecombineerd voor de opties DSL, Kabel en Glas.
Zoals eerder aangegeven geldt voor DSL dat de haalbare snelheid sterk kan variëren per
aansluiting – in de regel geven Nederlandse DSL ISP’s daarom bij het afsluiten van een
abonnement aan wat de maximaal haalbare snelheid is na het invullen van een adres. Met
name op de koperlijnen waarop nu al hoge snelheden mogelijk zijn lijkt nog enige ruimte
voor groei. Voor kabel geldt dat in de regel alle aangeboden snelheden beschikbaar zijn op
een aansluiting, en dat er nog ruimte is voor het aanbieden van snellere abonnementen. Op
glasvezelnetten wordt de snelheid (in theorie) niet beperkt door de glasvezel, maar door de
actieve apparatuur die aan weerszijden is opgesteld. In de praktijk zien we in de markt
snelheden tot 1 Gbit/s beschikbaar.
In Tabel 5 hieronder is voor een aantal providers per provider weergegeven welke hoogste
snelheden (downstream/upstream) in Q3 van 2016 worden aangeboden 94 in de consumentenmarkt. Er is sprake van enige onderlinge variatie in de DSL-aanbiedingen. De duurste
FTTH-opties zijn allen op 500 Mbit/s symmetrisch gespecificeerd. Beschikbaarheid en daadwerkelijke aansluitsnelheden worden bepaald aan de hand van de postcodecheck.

93

Bron: [stratix.nl/glaskaart/]

94

Bron: [providercheck.nl]

64

Dialogic & TNO

XS4ALL

20

12

20

20

Upstream

2

1

2

2

Downstream

60

80

100

80

Upstream

6

8

5

8

Ziggo

Telfort

Downstream

Aansluittechnologie

Fiber

KPN

Vodafone

Tabel 5 Overzicht van aangeboden (geadverteerde) maximumsnelheden per provider en aansluittechnologie, samengesteld op basis van geadverteerde informatie.

ADSL2+

VDSL

Kabel
Downstream

300

Upstream

30

Glasvezel
Downstream

500

100

500

500

500

Upstream

500

100

500

500

500

De tabel toont de geadverteerde snelheden die typisch hoger liggen dat de actueel haalbare
snelheden. De top-3 rangorde is bekend: glasvezel biedt de hoogste aansluitcapaciteit, gevolgd door Kabel en VDSL2.
Latency
Zoals eerder besproken is latency voor een aantal toepassingen een belangrijke parameter
die bepalend is voor de gebruikerservaring. Desondanks is informatie over de minimale en
maximale latency die een verbinding kan bieden moeilijk te vinden, zeker voor consumentenaansluitingen. De gegevens blijken wel vaker beschikbaar te zijn voor zakelijke
aansluitingen. Daarnaast publiceert KPN Wholesale gegevens ten aanzien van de performance van DSL-aansluitingen (Tabel 6).
Tabel 6 Overzicht specificaties DSL-aansluitingen95

Type dienst

Parameter

ADSL2/VDSL2

Premium dienst

Latency

<23 ms

Vectored
VDSL2/G.INP*
<9ms

Jitter

<4 ms

<8 ms

Frameverlies

<0,05%

<0,05%

Delay

<27 ms

<13 ms

Jitter

<4 ms

< 8ms

Lite dienst

95

Bron: KPN WBA Annex 2 (Technische specificaties) v5.7 geldig per 12 februari 2016.

Dialogic & TNO

65

Voor zowel kabel als DSL gelden typische latencies van 10-50ms (van het modem van de
gebruiker tot aan het core-netwerk van de operator). Op DSL-verbindingen wordt de latency
met name bepaald door technieken die worden gebruikt om over kwalitatief matige verbindingen met een hoge foutenkans toch voldoende capaciteit te bereiken. Omdat de kans op
kwalitatief matige verbindingen gecorreleerd is met de local loopafstand, moet men bij DSL
dus rekening houden met een afstandsafhankelijkheid in de latencyprestaties. Bij glasvezel
en bij de Kabel is de latency in de regel niet afstandsafhankelijk, waarbij de latency bij
glasvezel lager ligt dan die van de Kabel.
SamKnows heeft de resultaten gepubliceerd van een in 2016 in Canada uitgevoerde vrij
omvangrijke meetcampagne96 Onder andere zijn de gemeten latency-waarden voor DSL-,
Kabel- en FTTH-verbindingen opgenomen. Dit rapport bevestigt de grootteorde voor wat
betreft DSL (16-30ms) en Kabel (17-21ms). Voor FttH was in deze campagne een stabiele
waarde van ca 11ms gemeten (in diverse scenario’s) 97.
Cisco monitort de latency performance in verschillende regio’s in de wereld. Voor clientserver verbindingen over vaste netwerken zijn voor de gemiddeld gemeten latency de afnemende waarden 46 ms (2014), 44 ms (2015) en 38 ms (2016) gepubliceerd.
De diverse hier aangehaalde bronnen geven een indruk van de grootte-orde latency waarden
die via vast kunnen worden aangeboden.Deze waarden krijgen meer betekenis als we ze
vergelijken met latencyindicaties die we voor diverse diensten hadden afgegeven. Als we
voor dat laatste een gemiddeld gewenste latency van 100 ms aanhouden dan kunnen alle
netwerkopties daaraan voldoen als we de latencybijdrage buiten het toegangsnetwerk mogen verwaarlozen. Voor toepassingen waarvoor de latency eisen zwaarder zijn, zijn de
marges bij DSL en Kabel krap en biedt glas op dit moment een betere propositie. Voor DSL
en Kabel geldt wel dat voorgenomen innovaties in die netwerken uitzicht geven op verbetering van latency prestaties.
Betrouwbaarheid
In de consumentenmarkt speelt betrouwbaarheid van dienstverlening vooralsnog een minder
prominente rol in de proposities van dienstenaanbieders. In tegenstelling tot de zakelijke
markt wordt betrouwbaarheid van dienstverlening meestal ook niet gespecificeerd. Gezien
de prioriteit van betrouwbaarheid voor de zakelijke markt is in dit rapport een beschouwing
over dit aspect ook daar opgenomen (zie paragraaf 4.1.4).

4.1.4

Actueel aanbod van vaste netwerkconnectiviteit voor zakelijke gebruikers
Dekking
Uit het eerder aangehaalde onderzoek van Stratix uit 2015 kwam naar voren dat van de 1,5
miljoen bedrijfsvestigingen er 132.000 (ca. 9%) geen toegang had tot NGA-snelheden. Figuur 19 toont de (geprognotiseerde) verdeling van het aantal zakelijke aansluitingen over
de verschillende infrastructuurtypen.

96

Bron: [crtc.gc.ca]

97

Deze metingen zijn weliswaar in Canada uitgevoerd, maar de in de test betrokken technologieën zijn
vergelijkbaar met de hier beschouwde technologieën en het testscenario is niet sterk afwijkend van
een scenario zoals dat in Nederland zou zijn gehanteerd. Daarom is ervoor gekozen deze indicaties
hier toch te noemen.

66

Dialogic & TNO

Internetaansluitingen (x1000)

400
350
300
250
200
150
100
50
0
2009

2010

2011

2012
Kabel

2013

2014

Glasvezel

2015

2016

2017

2018

Koper

Figuur 19. Prognose van het aantal zakelijke aansluitingen naar infrastructuur98.

Ten aanzien van zakelijk DSL geldt dat de dekking in principe min of meer gelijk is aan de
dekking zoals eerder weergegeven voor consumentenaansluitingen. De zakelijke dienstverlening van KPN heeft eveneens te maken met het feit dat snelheid varieert naargelang de
lengte van de koperlijn. De in Tabel 6 genoemde specificaties voor wholesale gelden tevens
voor zakelijke aansluitingen zoals geleverd door KPN.
Zakelijke gebruikers kunnen ook gebruik maken van de kabel voor het realiseren van connectiviteit. Hoewel de dekking van kabel voor consumenten zoals eerder genoemd zeer hoog
is, is dit voor zakelijke gebruikers niet het geval. Het kabelnetwerk ligt typisch in woonwijken
want het is primair aangelegd om huishoudens van TV te voorzien. Dat betekent dat zakelijke
percelen die tussen woningen liggen (zoals winkels, horeca, scholen, kleine kantoren aan
huis) vaak wel een kabelaansluiting hebben, maar de zakelijke percelen die geclusterd zijn
op bedrijventerreinen dit typisch niet hebben. Ziggo levert overigens wel een substantieel
aantal zakelijke aansluitingen over glasvezel (marktaandeel circa 10-15%).
Zakelijke glasvezelaansluitingen worden in de regel specifiek voor een zakelijke locatie aangelegd (tenzij er sprake is van vraagbundeling op een bedrijventerrein, of een zakelijke adres
kan ‘meeliften’ op uitrol voor consumenten). Wanneer een individuele aansluiting moet worden gerealiseerd is de afstand tot het aansluitnetwerk van de glasvezelaanbieder bepalend
voor de kosten (die voornamelijk bestaan uit graafkosten). ACM geeft in haar marktanalyse99
de volgende indicaties voor het percentage van de bedrijfslocaties in Nederland dat binnen
150 meter bereik ligt van een netwerk:
1.
2.
3.
4.

KPN (marktleider): 80-85% van de bedrijfslocaties “binnen bereik”
Ziggo: 60-65%
Eurofiber: 40-45%
Regionale Fiber-to-the-Office aanbieders

De onderstaande kaart (Figuur 20) laat op macroniveau zien hoe de beschikbaarheid van
zakelijke netwerktoegang (glas) geografisch is verdeeld. Een niet onaanzienlijk deel van het
grondgebied is wit of roze gekleurd. De roze inkleuring duidt wel op beperkte keuzevrijheid,

98

Bron: Prospectief onderzoek naar de marktaandeelontwikkeling op de telecommunicatiemarkten voor
internettoegang, vaste telefonie en zakelijke netwerkdiensten, Dialogic, 2014. Onderzoek in opdracht
van ACM. [acm.nl]

99

Bron: Marktanalyse FttO (publieke versie), ACM, september 2016

Dialogic & TNO

67

maar ACM heeft geen prijsopdrijvende effecten geconstateerd. Bedrijven gevestigd in de
witte gebieden hebben zeer waarschijnlijk te maken met hogere aansluitkosten door langere
graafafstanden. Merk op dat de blauwe lijnen vaak samenvallen met snelweg- en spoorinfrastructuur. Een goede digitale en fysieke infrastructuur valt dus samen. Dit heeft twee
kanten: De meeste bedrijven op deze manier een goede fysieke en digitale infrastructuur,
maar een deel van de bedrijven heeft geen van beide.

Figuur 20. Aantal zakelijke glasnetwerken per postcode-6-gebied100.

Capaciteit en snelheid
Voor zakelijke aansluitingen over koper zien we op dit moment aangeboden snelheden tussen de 10 – 100 Mbit/s (downstream). Ziggo biedt over de kabel een zakelijk abonnement
van 500 Mbit/s (downstream) met 40 Mbit/s (upstream). Het betreft hier generiek-zakelijk
aanbod, gericht op MKB. Over glasvezel is in de regel geen beperking ten aanzien van de
snelheid: zakelijke gebruikers met een zeer hoge bandbreedtebehoefte zullen op een gegeven moment kiezen voor (al dan niet managed) dark fiber, waarmee met eigen apparatuur
kan worden gewerkt.
Overboeking
Voor zakelijke aansluitingen speelt naast de beschikbare bandbreedte, betrouwbaarheid en
latency ook de overboekingsfactor een rol. Overboeking is de situatie waarin een aansluitverbinding wordt gedeeld door meerdere gebruikers, waardoor de maximale capaciteit niet
altijd beschikbaar is (er kan congestie optreden op het netwerk, waardoor pakketten worden
vertraagd of zelfs helemaal niet meer aankomen; netwerken zijn uiteraard zo gedimensioneerd dat ondanks de overboeking deze situatie nauwelijks voorkomt). Voor

100

68

Bron: Marktanalyse FttO (publieke versie), ACM, september 2016.

Dialogic & TNO

consumentenaansluitingen is overboeking de norm en voor de gebruiker nauwelijks merkbaar, vanwege het karakter van het gebruik. Bepaalde zakelijke gebruikers zullen wel in alle
gevallen alle capaciteit nodig hebben, en kunnen daarom minder goed leven met overboeking. Bij zakelijk aanbod wordt de overboekingsfactor (op het aansluitnetwerk) vaak
gespecificeerd (1:15 tot 1:1 is gangbaar).
Latency
In onderstaande Tabel 7 zijn latency-waarden opgenomen die op dit moment in de markt
courant zijn voor zakelijke aansluitingen via verschillende toegangsopties. Voor glasvezel
geldt dat wanneer een zakelijke afnemer dark fiber afneemt, deze zelf kan kiezen welke
apparatuur wordt gebruikt, en daarmee de latency volledig in eigen hand heeft (uiteraard
binnen de grenzen van wat fysiek mogelijk is gegeven de lengte van de glasvezelverbinding
en de lichtsnelheid in de vezel).
Betrouwbaarheid
Betrouwbaarheid van dienstverlening omvat diverse aspecten: de beschikbaarheid van het
netwerk, de betrouwbaarheid van de prestaties van een verbinding (betrouwbare capaciteit,
betrouwbare vertraging), maar ook de beschikbaarheid van de helpdesk en de betrouwbaarheid van hun support. Oorzaken van (tijdelijke) uitval kunnen systeem-intern zijn (bugs in
de software van een router) of systeem-extern (energie-uitval, brand in gebouw of omgeving, of een Cyberaanval).
Telecommunicatiebedrijven hanteren evenals veel andere grote bedrijven in de IT van nature
zware normen voor bedrijfszekerheid101. Daarnaast zullen aanbieders beducht zijn voor reputatieschade door negatieve berichtgeving of voor verlies van belangrijke zakelijke klanten
(druk vanuit de markt) bij continuïteitsissues. Aanbieders van openbare telecommunicatiediensten evenals aanbieders van netwerkdiensten hebben echter ook een wettelijke
zorgplicht continuïteit102 in verband met het vitale belang van telecom voor het maatschappelijk functioneren (druk vanuit de overheid). De zorgplicht omvat de plicht om passende
maatregelen te nemen om netwerken en diensten continu beschikbaar te houden en om
risico’s van uitval te beheersen. ‘Passend’ betekent dat de maatregelen geschikt zijn gezien
de stand van de techniek en de risico’s die zich kunnen voordoen. Een en ander moet zijn
vastgelegd in een continuïteitsplan dat wordt ge-audit door de overheid. Tevens geldt de
verplichting om bij een technische storing, of bij uitval van het elektriciteitsnetwerk, alle
noodzakelijke maatregelen te treffen om dienstverlening zo snel mogelijk te herstellen, ongeacht de kosten.
Vergroten van de robuustheid van netwerken is kostbaar en de keuze voor bepaalde maatregelen voor back-up of hot stand-by om het risico van uitval te mitigeren is een
bedrijfseconomische afweging. De zorgplicht noopt telecomaanbieders dus om voldoende
preventieve maatregelen in te bouwen voor de borging van de continuïteit. Er is daarbij
uiteraard een verschil in weging van het belang van continuïteit van verschillende netwerkelementen: hoe dieper het netwerkelement in het netwerk staat, des te groter kan de impact
op het netwerk zijn als dat element uitvalt. Telecomoperators werken onderling samen in
het kader van continuïteit van dienstverlening, in de bestrijding van DDoS- en andere typen
Cyberaanvallen.

101

Zie bijvoorbeeld ISO 22301.

102

Bron: [agentschaptelecom.nl]

Dialogic & TNO

69

Wat niet onvermeld mag blijven is dat nog veel consumenten problemen ervaren in hun
eigen huisnetwerk wat bijdraagt aan de Quality of Experience in het gebruik van digitale
diensten.
Er zijn bij diverse dienstenaanbieders geadverteerde waarden gevonden voor de beschikbaarheid (percentage up-time) van hun zakelijke diensten. Tabel 7 geeft een overzicht
hiervan.
Tabel 7 Technische eigenschappen zakelijke aansluitingen
Typ. snelheden
(DS/US)103 (Mbit/s)

Latency
(ms)

Uptime104

ADSL2+

24/1

<30

99,6-99,9%

VDSL2

40/3

<30

99,8-99,9%

SDSL

2,3 (DS&US)

<30

99,8-99,9%

SDSL Bonded

9,2 (DS&US)

<30

Koper

Ethernet over koper

<20

99,9%

Kabel
500/40

<20

99,6-99,8%

10-10.000 (DS&US)

< 11

99,9-99,98%

Managed Fiber
Actief

4.1.5

Ontwikkelingen in vaste aansluitnetwerken
Als we de ontwikkelingen van de toegangsnetwerken op basis van DSL, kabel en glas op de
wat langere termijn bekijken, dan komen we samengevat tot de volgende constateringen
(zie bijlage 4 voor een uitvoerige behandeling):
Wat betreft DSL gaan uitrol en upgrading van VDSL2 snel door in een tempo dusdanig dat
de concurrentiepositie met de kabel op zoveel mogelijk locaties gehandhaafd blijft. Met VDSL
kan de downstreamsnelheid nog verder worden opgevoerd tot uiteindelijk 400 Mbit/s. De
vectoring technologie is daarbij cruciaal maar verhindert ook het langer aanhouden van het
local loop ontbundelingsprincipe. Derhalve wordt waar nodig overgegaan op een wholesale
aanbod van VULA-diensten door KPN aan ISP’s. De volgende stap in dit access netwerk is
verdere verglazing in combinatie met G.Fast. Dit biedt uitzicht op 1 Gbit/s snelheid flexibel
te verdelen over downstream en upstream en latencies in de orde van 1 ms. Een andere
optie is de sprong naar FttX maken. Deze migratiestrategie is niet triviaal en ook zeer afhankelijk van lokale factoren (en van de marktsituatie). Belangrijk in deze ontwikkeling is
het besef dat de footprint van het DSL-netwerk geleidelijk aan kleiner wordt met de toename
in snelheid. Onze inschatting op grond van de progressie in de markt qua aansluitsnelheden
is dat dergelijke keuzes zich al voor 2020 gaan manifesteren, en dat het uitroldilemma vooral
in steden gaat spelen.
Wat betreft de Kabel (coax): deze kent een geheel ander evolutietraject, sterk gebaseerd op
DOCSIS 3.1. Dit vergt weliswaar ingrepen in het netwerk en de modems, maar de verdieping
van de verglazing in het netwerk kan nog vrij lange tijd worden uitgesteld. De uitdagingen

103

DS: Downstream; US: Upstream

104

Gebaseerd op cijfers van Dataweb, Tele2, KPN, Ziggo, IPVisie, Signet, Previder en ACM.

70

Dialogic & TNO

waar de Kabel zich voor gesteld ziet zijn impopulaire neveneffecten van verruiming en herallocatie van het spectrum. Het betreft de continuïteit van de FM-omroepdiensten door een
herbestemming van de onderband voor upstreamverkeer en mogelijke technische issues in
de huisnetwerken als de bovenband maximaal wordt opgerekt. Vergroting van de upstream
capaciteit is noodzakelijk gezien de verwachte groei in de vraag van huishoudens. In tegenstelling tot het DSL access netwerk is bij de Kabel geen sprake van een reductie van de
dekking. Met DOCSIS 3.1 worden lagere latencies mogelijk die concurrerend zijn met VDSL2.
De technische ontwikkelingen in glas zijn niet spannend. De kosten van actieve apparatuur
worden steeds minder bepalend in de aansluitkosten. De aanlegkosten van de fiber blijven
de grootste component, hoewel met nieuwe technieken deze kosten gemiddeld genomen
dalen. Vooral voor zakelijke aansluitingen geldt dat wanneer de vezel er eenmaal ligt, optische transmissietechnologie volop mogelijkheden biedt om de capaciteit tegen aanvaardbare
kosten naar behoefte uit te breiden.

4.1.6

Match van vraag en aanbod voor vaste aansluitnetwerken
De actuele match en toekomstige invloeden daarop bespreken we achtereenvolgens voor de
bandbreedte (enkelvoudige aansluitcapaciteit) in combinatie met dekking, latency en betrouwbaarheid.
Aansluitcapaciteit en dekking
In onderstaande tabellen vergelijken we actuele cijfers over toegang en adoptie met elkaar,
op basis van cijfers ontleend aan de ACM Telecom Monitor, de Staat van de Telecom en
Telecompaper.
Tabel 8 Huidige stand van zaken toegang en adoptie breedband in Nederland
Type vast breedband
Broadband (<30 Mbit/s)

% Toegang
>99,9%

Fast broadband (>30 Mbit/s)

97%

Ultra fast broadband (>100 Mbit/s)

91%

Type vast breedband

% Adoptie

Broadband (<30 Mbit/s)

31%

Fast broadband (≥30 Mbit/s, <100Mbit/s)

36%

Ultra fast broadband (≥100 Mbit/s)

32%

Als we nagaan hoe de breedbandabonnementen zijn verdeeld over de opties DSL, Kabel en
glas, dan komt dat neer op de volgende verhouding (eerste kwartaal 2016): DSL: 37%,
Kabel: 43% en glas: ca. 14%. Er is sprake van een gestage daling in DSL-aansluitingen, een
zeer lichte daling van het aantal aansluitingen op de Kabel en een gestage groei in glasaansluitingen.
Wat betreft de komende jaren verwacht Telecom Paper voor de periode 2016-2020 een jaarlijkse groei in het aantal breedbandaansluitingen van 1,9%.
Uit deze cijfers over vraag en aanbod zowel voor het consumenten- als het zakelijke segment
valt op te maken dat op vrijwel alle huishoudens in Nederland zijn geabonneerd op breedband. Een hoog percentage van huishoudens heeft toegang tot Fast en Ultra Fast Broadband

Dialogic & TNO

71

maar daar blijft de adoptie nog achter. De concurrentie tussen breedbandinfrastructuren
heeft de beschikbaarheid van hoge downstream-snelheden de afgelopen jaren omhoog gestuwd. Een groot deel van de bovenstaande tabel wordt bepaald door het aanbod van
netwerkaanbieders. Zij verhogen constant de maximaal aangeboden snelheid (% toegang)
en de maximale snelheid van hun kleinste abonnement (% geabonneerd). Zij hanteren hierbij typisch de 30-40% groei per jaar105.
De vernieuwing in het aanbod wordt echter niet gelijk geadopteerd, omdat vooral huishoudens maar ook bedrijven in het lagere MKB-segment niet zomaar bereid zijn meer uit te
geven voor breedbandconnectiviteit. Men zal wachten totdat bijvoorbeeld dure abonnementen boven de 100 Mbit/s qua prijs zijn gezakt tot het gebudgetteerde prijsniveau. Hoewel we
niet over harde cijfers beschikken, vermoeden we dat er geen sprake van is dat de intrinsieke
vraag van huishoudens en bedrijven grote groepen verleidt om voor een hoger segment te
kiezen dan ze gewend zijn. Wat de adoptie in het lagere segment van de zakelijke markt lijkt
af te remmen is een matige ‘willingness to pay’ voor hoogwaardige (op een SLA gebaseerde)
breedbandconnectiviteit. Dit effect is genoemd tijdens diverse interviews en wordt verklaard
uit het feit dat bedrijven in het genoemde segment moeite hebben om akkoord te gaan met
zakelijke tarieven als zij menen dat een consumentenabonnement qua serviceniveau acceptabel is maar wel beduidend minder kost.
In de volgende figuren wordt voor wat betreft de aansluitcapaciteit de match tussen vraag
en aanbod voor downstream en upstream richtingen weergegeven, voor de periode tot 2025.
De grafieken zijn voor wat betreft de vraagkant gericht op consumenten/huishoudens. De
groene ‘strepen’ corresponderen met indicaties voor de aangeboden maximale datasnelheden (downstream). De schuine lijnen laten de vraagzijde zien voor verschillende typen
gebruik. Daar waar die schuine lijn boven een bepaalde horizontale streep komt schiet de
toegangstechnologie tekort en komt een volgende, hoger gelegen optie aan bod. Langs deze
weg wordt een indicatie verkregen vanaf wanneer een bepaalde accesoptie geen levensvatbaarheid meer heeft. Uit de figuur voor de downstream wordt duidelijk dat VDSL2 al over
een paar jaar de meer eisende gebruikers (innovators) niet goed meer kan bedienen. Voor
G.Fast ligt dat moment een stuk verder weg in de tijd. De figuur laat ook zien dat de Kabel
met DOCSIS 3.1 niet langer kan wachten (uitgaande van hetzelfde type gebruiker als referentie) dan tot 2020-2021. Dat moment ligt dus wat verder t.o.v. VDSL2. Kijken we naar de
upstream (volgende figuur), dan zien we dat die transitiemomenten wat verder weg liggen
dan bij downstream. Belangrijk bij de interpretatie is dat in de grafiek geen onzekerheidsintervallen zijn opgenomen. Ze zijn dus slechts indicatief.

Vanuit dit perspectief zouden we een flinke sprong in de tabel over circa 2,5 jaar (medio 2019)
kunnen verwachten. Rond dit moment zou Ziggo haar kleinste abonnement verhogen naar 100 Mbit/s
en wordt van de ene op de andere dag een groot aantal afnemers een abonnee op ultrafast broadband.

105

72

Dialogic & TNO

Minimaal benodigde geadverteerde downloadsnelheid naar gebruikersgroep
10000

Glasvezel

DOCSIS 3.1
1000

G.Fast
DOCSIS 3.0
VDSL

Mbit/s

100

ADSL
10

1

0,1

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Jaar
Power users

Dialogic & TNO

Innovators

Mainstream users

Laggards

73

Minimaal benodigde geadverteerde uploadsnelheid naar gebruikersgroep
10000

Glasvezel

1000

DOCSIS 3.1

100

G.Fast
Mbit/s

DOCSIS 3.0
VDSL

10

ADSL
1

0,1

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Jaar
Power users

Innovators

Mainstream users

Laggards

Figuur 21. Minimaal benodigde geadverteerde snelheden naar gebruikersgroepen, op basis van analyse
door Dialogic en TNO.

Voor DSL is hier specifiek aan de orde dat de hogere snelheden met VDSL2 tot een krimpende
dekking leiden. In de komende jaren zal daarom de al ingezette dalende trend voor DSL
doorzetten en zal in het consumentendomein de competitie zich meer en meer gaat toespitsen op kabel, glasvezel en mogelijk zelfs 4G+106. In het zakelijke domein zal de uitrol van
glasvezel gaan versnellen. Of dat laatste op zichzelf ook de uitrol van glasvezel naar huishoudens zou aanjagen is zeer de vraag omdat ACM al geconstateerd had dat deze
retailmarkten niet sterk aan elkaar gerelateerd zijn. Andersom kunnen zakelijke afnemers in
sommige gevallen meeliften met aanleg voor consumenten.
Knelpunt is de breedbandvoorziening in het buitengebied. De teruglopende dekking in DSL
bij toenemende aansluitsnelheden wordt daar als eerste gevoeld. Dit perkt op zijn best de
keuzevrijheid in. In dunner bevolkte gebieden zal voor glasvezelaanleg het organiseren van
vraagbundeling belangrijk blijven. In zeer dun bevolkte gebieden is vraagbundeling geen

Zie tevens: Prospectief onderzoek naar de marktaandeelontwikkeling op de telecommunicatiemarkten voor internettoegang, vaste telefonie en zakelijke netwerkdiensten, Dialogic, 2014. Onderzoek in
opdracht van ACM. [acm.nl]

106

74

Dialogic & TNO

realistische optie meer en ligt aansluiting via een draadloze oplossing op korte termijn meer
voor de hand. Mobiele connectiviteit kan soelaas bieden indien in het buitengebied volwaardige dekking kan worden geboden met voldoende capaciteit. Zie daarvoor ook de
beschouwing over mobiele connectiviteit.
Heeft de dominantie van downstream-snelheden in advertenties zijn beste tijd gehad? We
verwachten dat consumenten en zakelijke afnemers zich meer bewust gaan worden van het
belang van voldoende upstreamcapaciteit en betrouwbaarheid en dat die sterker mee gaat
spelen in de (her-)oriëntatie) van een breedbandabonnement107. Gezien de opwaartse trend
in upstreamcapaciteit van zowel VDSL2 als ook de Kabel, in relatie tot wat is vereist/verlangd
voor moderne digitale diensten, verwachten we niet en ook niet op termijn, dat latency op
zich voor consumenten een reden is om van abonnement te willen veranderen. In het zakelijke segment kunnen eisen t.a.v. upstreamcapaciteit wel redenen zijn om pro-actief op glas
over te gaan. Dat zal sterk afhangen van de IT-strategie van een bedrijf en van belangrijke
specifieke/innovatieve toepassingen.
Samengevat:



Wat betreft aansluitcapaciteit (bandbreedte) volgt de vraag het aanbod, zowel in
consumenten als in zakelijke markt. Geen knelpunt geconstateerd.
De dekking met DSL loopt terug en is van invloed op consumenten en zakelijke
markt: aanbod wordt krapper. Knelpunt met name in buitengebied voor wat betreft
vaste (NGA-niveau) aansluitcapaciteit.

Latency
Diverse, maar niet alle digitale diensten, kunnen goed overweg met de latencies die via de
besproken vaste toegangsnetwerken mogelijk zijn. Die scheidslijn is beslist niet scherp maar
een verdere reductie in latency in de toekomst is toe te juichen. Dit is, ook gezien het feit
dat er ook nieuwe toepassingen aankomen, zowel in de consumenten als in de zakelijke
markt, die lage latencies gaan verlangen. Latency reductie is in de doorontwikkeling van
aansluitnetwerken ook aan de orde. Wat zojuist is gesteld voor upstream capaciteit geldt op
dezelfde wijze voor latency.
Samengevat:


Latency wordt weliswaar belangrijker aan vraagzijde maar aanbod kan daarin tegemoet treden op korte en langere termijn. Geen knelpunt geconstateerd.

Betrouwbaarheid
Op termijn worden eisen aan de betrouwbaarheid hoger door de sterke afhankelijkheid van
digitale diensten waaronder ook voor de consument essentiële diensten. De vraag is of en
wanneer dit aspect zwaarder gaat meewegen in de keuze van aangeboden breedbanddiensten. Of er sprake is van een mismatch of knelpunt hebben wij niet als zodanig kunnen
vaststellen.
In het zakelijke segment ligt dit sowieso anders (daar maakt een uptime-specificatie niet
zelden deel uit van de overeenkomst) en wordt, gezien de onmiskenbare trend richting cloud
services, betrouwbaarheid van connectiviteit alleen maar nog belangrijker. Wat we waarschijnlijk achten is dat men voor de connectiviteit een uptime nastreeft die ongeveer gelijk
is aan dat van het datacenter waar men op aangesloten is. Die zijn nu vrij goed met elkaar

Waarbij opgemerkt dat de markt (nog) geen latency specificaties opneemt in breedband aanbiedingen, wat het zeker voor consumenten lastig maakt zich daarop te oriënteren.

107

Dialogic & TNO

75

in overeenstemming maar er is een opwaartse druk in de markt t.a.v. de beschikbaarheidseisen aan datacenters.
Samengevat:
In het consumentensegment lijkt betrouwbaarheid van vaste aansluitingen sowieso (nog)
geen issue. In het zakelijke segment lijkt de markt hier haar werk te doen.
Overige punten
In aanvulling op de besproken indicatoren zijn in het onderzoek nog een aantal specifieke
kwesties naar voren gekomen die van invloed zijn op de markt voor access netwerken:






4.1.7

Er zijn (semi-)publieke organisaties die ervoor kiezen om eigen separate netwerken
aan te leggen voor exclusieve eigen benutting. Dit heeft in relatie tot de markt van
vraag en aanbod van connectiviteit twee effecten in de categorie ‘gemiste kansen’.
Ten eerste wordt deze (lokale) vraag naar connectiviteit aan de markt onthouden,
waarbij overigens niet altijd duidelijk is waarom het marktaanbod niet voldoet. Een
consequentie hiervan is een opportunity loss omdat de betreffende lokale publieke
vraag naar connectiviteit de attractiviteit voor commerciële aanbieders om daar infrastructuur aan te leggen vermindert. Een tweede effect is dat daar waar publieke
infrastructuur wel maar commerciële infrastructuur niet aanwezig is, deze publieke
infrastructuur door het gewenste exclusieve eigen gebruik dus geen welkome bijdrage levert aan het lokale (beperkte) aanbod van connectiviteit.
We hebben geconstateerd dat de Kabel uitzicht heeft op een positie als belangrijkste
landelijk dekkend netwerk in Nederland voor breedband. De Kabel is echter niet zoals
het koper aansluitnetwerk een open infrastructuur waar andere dienstverleners toegang toe hebben. Voor het koper aansluitnetwerk hebben we geconstateerd dat het
belang ervan als landelijk dekkend aansluitnetwerk gestaag afneemt. In tegenstelling tot de Kabel is het koperen aansluitnetwerk wel opgengesteld maar staat langer
vasthouden aan ontbundeling op de fysieke laag een optimale uitnutting van de potientiële capaciteit op dat netwerk in de weg. De openheid moet daar worden
gewaarborgd door de toepassing van VULA. Gegeven de relatieve posities en perspectieven van de beide infrastructuren is de huidige op het verleden gestoelde
asymmetrie in regelgeving voor de beide netwerken ten aanzien van openheid niet
te rechtvaardigen. Er is op dit moment onzekerheid over het perspectief (EC beleid).
Lokale regelgeving/voorwaarden bij aanleg nieuwe infrastructuur (leges, degeneratiekosten, toezicht, aansprakelijkheden rond bodemgesteldheid, versnippering
precario), en verschillen daarin tussen gemeenten, werken aan de aanbodzijde
drempelverhogend. De boodschap is vanzelfsprekend niet dat lokale regelgeving ontoelaatbaar is, maar de vraag is wel of er bij de betreffende overheden voldoende
zicht is op de impact van het geheel aan regelgeving op aanpassingen en uitbreidingen in communicatieinfrastructuur. Hier dringt zich een analogie op met andere
markten waar deze effecten ook worden gesignaleerd.

Conclusie
Een beschouwing van de markt voor vaste aansluitcapaciteit, vanuit een technisch-functioneel perspectief, leidt tot de conclusie dat de effectieve reductie in de dekking van DSLnetwerken in de komende jaren de keuzevrijheid qua aansluitnetwerken voor consumenten
en bedrijven doet afnemen. Deze krimp van DSL wordt in de buitengebieden als eerste gevoeld. Op de overige aspecten constateren we op korte en langere termijn geen knelpunten.

76

Dialogic & TNO

4.2

Mobiele aansluitnetwerken

4.2.1

Vraag naar mobiele connectiviteit
Mobiel verbonden zijn met de rest van de wereld is niet meer weg te denken uit de hedendaagse maatschappij. Aan de oorspronkelijke functie van mobiel telefoneren zijn toegevoegd
messaging (SMS), mobiel Internet en de laatste paar jaar is sprake van een flinke opmars
in audio/video streaming diensten en de uitwisseling van fotografisch en videomateriaal, al
dan niet in relatie tot sociale media. In onderstaande figuur is de jaarlijkse groei van mobiel
dataverkeer in de komende jaren grafisch weergegeven, evenals de ontwikkeling van de mix
van toepassingen.108 Verderop wordt de verwachte groei verder gearticuleerd. Wat duidelijk
opvalt is de bijzonder grote videocomponent.

Figuur 22. Groei van het mobiele dataverkeer (wereldwijd) en mix van toepassingen109.

De snelle ontwikkeling van hoogwaardige technologie in smartphones heeft in zeer belangrijk
mate bijgedragen aan het succes van mobiel, evenals de dientverlening vanuit meerdere
landelijk werkende operators. Een penetratiegraad van inmiddels 144% (gemiddeld 1,4 aansluitingen per hoofd van de bevolking) zegt veel over de populariteit.
Ten behoeve van de behandeling van mobiele aansluitnetwerken is het van belang onderscheid te maken tussen verbonden zijn met een mobiel netwerk (typisch onderweg) en via
WiFi verbonden zijn met het vaste netwerk (thuis, op het werk of elders waar WiFi toegang
wordt aangeboden). Gezien de kosten van mobiel Internet en de dataconsumptie van bepaalde toepassingen gaan veel gebruikers bewust om met dit onderscheid. Bij de
interpretatie van onderstaande gepubliceerde groeicijfers moet dit verschil ook voor ogen
worden gehouden.
Wereldwijd wordt een sterke groei verwacht van het mobiele dataverkeer. Die groei zal in
een bepaalde mate ook in Nederland aan de orde zijn, is onze inschatting110. Cisco VNI is
een gezaghebbende bron voor wat betreft voorspellingen van hoe Internetverkeer zich gaat
ontwikkelen. Zij voorspellen voor de regio West-Europa het volgende:

108

Bron: [cisco.com]

109

Bron: [cisco.com]

110

Hier wordt verwezen naar de duiding van ACM van de gemeten verkeersgroei in 2016 en de prognose
voor de langere termijn.

Dialogic & TNO

77



In 2019 zal 31% van al het IP-verkeer (wereldwijd) door mobiele devices zijn gegenereerd (via mobiel netwerk of via WiFi/Vast). Dat percentage zou in WestEuropa/Nederland lager kunnen uitvallen door de hoge beschikbaarheid van vaste
breedband netwerken.



Er wordt in West-Europa een gemiddelde cumulatieve jaarlijkse groei van 45% verwacht in de periode 2015 tot 2020, voor mobiel data verkeer. Met dit percentage
(44%) groeit ook het mobiele dataverkeer voor zakelijk gebruik in diezelfde periode.



Verhouding tussen mobiele data (via mobiele netwerk) en offloaded data 111 (via
WiFi) verandert (wereldwijd) van nu ca. 55%:45% naar 45%:55%. Het aandeel in
offload verkeer neemt dus de komende jaren toe. Het is zeer goed mogelijk dat dit
voor West-Europa ook opgaat (is niet gespecificeerd door Cisco). Offload geeft dus
een extra neerwaartse druk op de capaciteitsvraag in mobiele netwerken.



De groei in mobiele data (wereldwijd) komt hoofdzakelijk op het conto van 4G met
een cumulatieve jaarlijkse groei van 72% t.o.v. 27% voor 3G.



In 2020 zal ca 55% van het mobiele dataverkeer video betreffen.

Onderstaande grafiek toont het totale mobiele dataverbruik in Nederland zoals over het eerste kwartaal gerapporteerd door de mobiele operators aan ACM.

Mobiele dataverbruik Nederland (in TB)

40.000
35.000
30.000
25.000

20.000

34.592

34.963

2015-Q4

2016-Q1

30.510
26.708
19.598

20.966

15.000
10.000
5.000
0
2014-Q4

2015-Q1

Dataverbuik 3G

2015-Q2

2015-Q3

Dataverbuik 4G

Dataverbuik totaal

Figuur 23. Totale mobiele dataverbruik in Nederland (TByte) per kwartaal, eerste kwartaal 2016112

De grafiek laat twee opvallende zaken zien. Ten eerste een volledige afvlakking van dataverkeer over 3G. Het internationaal geconstateerde migratie-effect manifesteert zich in
Nederland extra sterk. Met de snel gerealiseerde dekking en 4G-aanbiedingen is die trend
opmerkelijk maar wel verklaarbaar. Bovendien zijn operators bezig om voormalige 3G frequenties ook in te zetten voor 4G. Dat kan ook een drukkend effect hebben op de vraag naar
3G-connectiviteit113. Wat ten tweede opvalt is dat er in Q1 2016 een afvlakking is te zien in
de verkeersgroei ten opzichte van 2015. Volgens ACM is dit slechts een tijdelijk gevolg van

111

Offloaded data is data die niet via het mobiele netwerk wordt getransporteerd maar via een lokaal
WiFi-toegangspunt.

112

Bron: ACM Telecommonitor Q1 21016

113

Bron:[tweakers.net]

78

Dialogic & TNO

een extra groeispurt eind 2015114. De cumulatieve jaarlijkse groei over de periode Q1/2015Q1/2016 bedroeg ca. 52%. Wel heeft de ACM aangegeven te verwachten dat er een einde
gaat komen aan deze aanhoudend sterke groei in de komende jaren 115. Als de door Cisco
voorspelde groei van 45% voor West-Europa klopt en ook opgaat voor Nederland dat is dat
nog steeds zeer substantieel te noemen. Het is niet duidelijk waarom Nederland sterk zou
afwijken van de West-Europese trend. Het kan te maken hebben met het feit dat bij ons het
aantal devices niet meer hard groeit en elders nog wel.
Wat betreft daadwerkelijk benutte datalinksnelheden (downstream) als indicator voor de
vraag wordt door Cisco116 voor West-Europa een waarde van 8,3 Mbit/s aangegeven in 2016.
Akamai rapporteert over Q2 van 2016 een gemiddelde waarde van 10,5 Mbit/s. Kijken we
slechts een half jaar terug (Q4/2015) dan bedroeg dit 8,8 Mbit/s. Voor de komende jaren
voorspelt Cisco voor West-Europa tot 2020 een jaarlijkse groei in de gemiddeld benutte
datasnelheid van 28%, een groei die hoofdzakelijk op conto komt van smartphones. Over
uplink snelheden zijn helaas geen indicaties gevonden.
Latency
Gebruikers hechten uit oogpunt van gebruiksgemak bij het browsen op hun smartphone aan
zo kort mogelijke respons- en downloadtijden. Responstijd wordt bepaald door de optelling
van afzonderlijke vertraging tussen toestel en de te raadplegen server (latency). De maximaal toelaatbare vertragingstijden in het mobiele netwerk zijn door 3GPP al met ingang van
Release 8117 voor een aantal verschillende diensten vastgesteld. De downloadtijd wordt bepaald door de end-to-end datasnelheid tussen toestel en server. Het access netwerk is
typisch de beperkende factor. De zojuist gerapporteerde toename van de gemiddeld benutte
downloadsnelheid vertaalt zich maar ten dele in kortere downloadtijden omdat de omvang
van (mobiele) webpagina’s ook een systematische groei kent. Bouwers van web applicaties
gebruiken het gemiddeld extra vrijkomende tijdsbudget om zwaardere sites te kunnen bouwen, met dien verstande dat men uitgaat van een zo groot mogelijke doelgroep.
Betrouwbaarheid van beschikbaarheid
Nederlanders gaan er steeds meer vanuit dat de mobiele connectiviteit er gewoon is, overal
en altijd. De maatschappelijke acceptatie van gebrekkige verbindingen geografisch of in tijd
is de afgelopen jaren sterk teruggelopen. Dat komt door de veelzijdige gebruiksmogelijkheden van hedendaagse mobiele devices gekoppeld aan het sterk toegenomen belang van
online zijn. De vanzelfsprekendheid van beschikbaarheid van dergelijke diensten is geleidelijk steeds sterker in allerlei processen verankerd geraakt118. Als men het de gebruiker vraagt
dan verlangt men 100% beschikbaarheid. In de realiteit (zie bespreking van het aanbod)
proberen operators een zo groot mogelijke dekking na te streven, tegen aanvaardbare investeringen.
Samengevat
Samengevat is er sprake van een (sterk) toenemende vraag naar mobiele connectiviteit,
zowel voor consument als voor zakelijk. Die groei zit niet in een verdere toename van het
aantal devices (gezien de al zeer hoge adoptiegraad van mobiele devices) maar in de groei

114

Bron: [gsmhelpdesk.nl]

115

Bron: [gsmhelpdesk.nl]

116

Bron: [cisco.com]

117

3GPP Release 8 betrof HSDPA (3G+), uitgifte 2009.

Zie ook publicaties van Agentschap Telecom inzake telekwetsbaarheid, en de taak van AT inzake
toezicht op continuïteit van telecomnetwerken: [agentschaptelecom.nl]

118

Dialogic & TNO

79

van het verkeer per abonnee. De groei kan wijzen op een intensiever gebruik door abonnees
maar slaat zeker ook op zwaarder wordende toepassingen (zwaardere webpagina’s, hogere
kwaliteit streaming, hogere resolutie van fotomateriaal, etc). De offload mogelijkheid wordt
nog belangrijker en voorkomt nog een sterkere verkeerstoename op de mobiele netwerken.

4.2.2

Actueel aanbod van mobiele netwerkconnectiviteit
In Nederland zijn vier mobiele netwerkoperators actief met een eigen netwerk (KPN, Vodafone, T-Mobile en Tele2) en een groot aantal virtuele operators (MVNO’s) waarvan de meeste
dochter zijn van KPN. Aangeboden connectiviteit is gebaseerd op 2G-, 3G- en 4G-technologie. Merk op dat 2G, 3G en 4G zogenaamde technologiefamilies zijn, waaraan door ITU
bepaalde voorwaarden zijn gesteld. Binnen de families valt een aantal standaarden, welke
continu worden verbeterd. Zo zijn de huidige 4G-netwerken in Nederland gebaseerd op (een
bepaalde versie van) de LTE-standaard (Long Term Evolution). Er vindt zowel incrementele
ontwikkeling plaats aan LTE, als meer disruptieve aan nieuwe standaarden (onder de noemer
5G).
In deze paragraaf wordt ingegaan op het actuele aanbod van 4G-gebaseerde mobiele connectiviteit alsmede op de aankomende 5G-ontwikkeling. Bovendien wordt aandacht
geschonken aan netwerktechnologie ten behoeve van IoT. We verwijzen naar bijlage 1 voor
een uitvoeriger beschouwing van ontwikkelingen in mobiele netwerken.
Dekking119
In Figuur 24 zijn de geografische en demografische dekkingspercentages weergegeven voor
4G die zijn gepubliceerd voor de vier mobiele netwerken.

Figuur 24. Dekkingskaarten 4G-netwerken (KPN, Vodafone, T-Mobile, Tele2) in Nederland120. Peildatum:
7 november 2016

Nederland staat volgens de EC Scoreboard (2016) op de tweede plaats (na Denemarken)
wat betreft mobiele dekking, inclusief in rurale gebieden. Er is in de EU, en zeker in Nederland, in een snel tempo gebouwd aan landelijk dekkende 4G-netwerken.
De gepubliceerde dekking geldt voor standaard 4G met een maximale downstream snelheid
75 Mbit/s. De gemiddelde snelheid ligt (aangezien de snelheid afneemt naarmate de afstand
tot de mast toeneemt) een stuk lager (KPN: 20 Mbit/s). Inmiddels zijn drie van de vier
operators gestart met 4G+-technologie, waarvoor een maximum snelheid van 225 Mbit/s
(down) en 75 Mbit/s (up) wordt geadverteerd. Deze dekking wordt nog opgebouwd en is

119

Delen uit deze paragraaf zijn (bewerkt) overgenomen uit Monitor Draadloos, TNO, voorjaar 2016.

120

Bron: [bellen.com]. Gepubliceerde afbeeldingen zijn gebaseerd op informatie van de providers.

80

Dialogic & TNO

zeker niet landelijk beschikbaar. 4G+ is ook wel bekend als LTE Advanced. Dit wordt in
bijlage 1 nader toegelicht.
Capaciteit (netwerk)
Figuur 25 geeft de totale netwerkcapaciteit weer, geaggregeerd over alle mobiele netwerken.
We zien daarin dat in een aantal steden binnen en ook buiten de Randstad een geaggregeerde capaciteit wordt geboden van 2Gbit/s/km2 of hoger. Vooral in Zeeland en in NoordOost Nederland maar ook her en der in midden- en Zuid-Nederland zien we gebieden met
een lage totale capaciteit, onder de 16 Mbit/s/km2. De figuur daaronder toont de mate van
overlap van netwerktechnologieën (1 operator ondersteunt typisch meerdere technologieën). De onderste figuur laat de mate van overlapping zien en geeft aan dat er een
behoorlijke mate van redundantie bestaat met 3G. Bovendien is bijna overal in Nederland
wel toegang tot tenminste één 4G-netwerk. Er zijn wel gebieden waar de keuzevrijheid beperkt is tot zelfs zeer beperkt. De overlap die de figuur illustreert geeft de redundantie weer
in de Nederlandse netwerken, wat resulteert in een groter aantal connectiviteitsopties (zowel
op 1 individuele SIM-kaart als in het algemeen).

Dialogic & TNO

81

Figuur 25. Totale capaciteit van mobiele netwerken in Nederland. Stand februari 2016121).

Gemodelleerd door Dialogic, op basis van gegevens uit het Antenneregister, in opdracht van Agentschap Telecom. De cijfers zijn door Agentschap Telecom gepubliceerd in Staat van de Ether 2015
([magazines.agentschaptelecom.nl]), waar ook een vergelijking met de stand van zaken per 1 januari
2015 te vinden is.

121

82

Dialogic & TNO

3x4G + 3x3G

1x4G + (2x3G of 3x3G)

2x4G + 3x3G

Alleen 2G / 3G

Figuur 4-26 Aantal aanbieders dat per wijk beschikbaar is (98% dekking binnen de wijk)122)

De per km2 beschikbare capaciteit zegt nog niets over de datasnelheid op individuele verbindingen. Dat wordt bepaald door de pieksnelheid (afhankelijk van de technologie) en door
het totale verkeer in een cel (hoeveel gebruikers zijn er op dat moment actief). Wel roept de
matige capaciteit in de voornoemde gebieden (met name in Noord-Nederland en in Zeeland)
de vraag op of dit de geleverde quality of service op individuele verbindingen niet kwetsbaar
maakt.
Capaciteit (individuele verbindingen)
Cisco 123 rapporteert voor Nederland een gemiddeld gemeten pieksnelheid van 30 Mbit/s
(downstream) respectievelijk 13 Mbit/s (upstream). Dat betekent dat in ca. de helft van de
metingen waar dit resultaat op is gebaseerd de NGA-snelheid van 30 Mbit/s niet is gehaald.
In het Stratix onderzoek was uit de planningsdata van operators afgeleid dat ca. 7% van de

Bron: Staat van Telecom, Dialogic, 2016. Cijfers op basis van data opgeleverd door de mobiele operators.

122

123

Bron: [cisco.com]

Dialogic & TNO

83

huishoudens geen LTE-dekking op NGA-snelheid (piek) zou hebben. Steekproefmetingen die
destijds in het buitengebied door Stratix dit onderzoeksbureau zijn gedaan gaven een aanwijzing dat mogelijk een aanzienlijk groter percentage van de huishoudens deze grens niet
haalt. De Cisco indicatie is recenter en wijst in dezelfde richting maar er is ons onvoldoende
bekend over de wijze waarop dit is bepaald om daar stevige conclusies aan te verbinden. De
netwerkuitrol nu op basis van 4G+ verloopt snel dus dit soort metingen zijn momentopnames. We verwijzen naar de inzet hieronder over mobiel als alternatief voor vast en waarin
we concluderen dat 4G(+) geen volwaardig alternatief is voor NGA op basis van vast.
Validaties, monitoring en bijsturingsmaatregelen die operators typisch doen met het oog op
kwaliteitsbewaking veranderen weinig aan het feit dat individuele abonnees te maken zullen
hebben met dergelijke fluctuaties en afhankelijk van hun toepassingen, daar hinder van
kunnen ondervinden. In afwijking tot vaste netwerken, zijn specifieke SLA-afspraken met
mobiele operators voor individuele bedrijven/organisaties nog niet goed mogelijk.
Box 3. Mobiele connectiviteit als vervanging voor vaste connectiviteit

Een relevante vraag is in hoeverre moderne mobiele netwerken kunnen worden gezien als
alternatief voor vaste netwerken. In deze inzet wordt nader op die vraag ingegaan.
In de beantwoording van de vraag is in ieder geval van belang een onderscheid te maken
tussen de technologie en de exploitatie van die technologie via een bepaald business model.
LTE-radiotechnologie is in principe geschikt om in te zetten voor Fixed Wireless Access
toepassingen. LTE-technologie die op de markt wordt gebracht is afgestemd op frequentiebanden waarin die technologie wereldwijd c.q. regionaal kan worden ingezet. Dat
betekent dat men is aangewezen op frequentiebanden voor mobiele communicatie. De
regelgeving voor deze banden staat de FWA-toepassing niet in de weg, maar het gaat hier
doorgaans om schaarse frequentiebanden die via spectrumveilingen zijn vergund aan mobiele operators. De FWA-toepassing is voor hen uit oogpunt van exploitatie van dat
spectrum niet attractief. Een interessant geval is de 3.5 GHz frequentieband die in delen
van Nederland beschikbaar is voor dergelijke toepassingen op basis van LTE-technologie
en waarvoor ook door AT (lokale) vergunningen worden uitgegeven. Zover wij weten is
de Greenet propositie hier ook op gebaseerd.
Dan de vraag of de landelijke mobiele netwerken kunnen voorzien in connectiviteit als
equivalent voor een vaste aansluiting. Er is geen belemmering om te kiezen voor een
vaste terminal (al dan niet voorzien van een geoptimaliseerde antenne) in plaats van een
mobiel toestel. Waar het knelpunt ontstaat is ten eerste op de quality of service (QoS) die
kan worden geleverd vanuit het mobiele netwerk. Ondanks de statische opstelling van de
terminal en de technische mogelijkheden om de verbinding kwalitatief te verbeteren
(richtantennes en slimme mult-SIM/multi-interface routers om capaciteit te sommeren),
blijft deze van een andere orde dan bij een vaste aansluiting, zeker als wordt uitgegaan
van een vergelijkbare grootte-orde van de abonnementskosten (vast en mobiel). Bepaalde
QoS-gevoelige toepassingen en daarmee corresponderende apparatuur zullen een gebrekkige performance bieden, zeker als er sprake is van meerdere simultane toepassingen
over dezelfde mobiele connectie. Ten tweede is de datalimiet op mobiele connecties een
knelpunt. Deze wordt weliswaar structureel verhoogd, maar mobiele abonnementen met
een hoge datalimiet zijn beduidend duurder dan vaste aansluitingen waar de datalimiet
uberhaupt niet aan de orde is. Afhankelijk van het profiel van de gebruiker(s) achter de
mobiele aansluiting wordt deze limiet al dan niet al voor het einde van de maand bereikt,

84

Dialogic & TNO

waarna de kosten sterk zullen oplopen. Het is met het bestaande business model van
mobiele operators niet in hun belang het beginsel van de datalimiet op te heffen.
Men kan derhalve niet spreken over mobiel als volwaardig alternatief voor vast. Dat neemt
niet weg dat mobiele netwerken wel een basisvoorziening voor breedband toegang kunnen
bieden.

Latency
De theoretische minimaal haalbare latency van een LTE-verbinding tussen basisstation en
terminal bedraagt 5 ms. In de praktijk zijn diverse factoren aan de orde die tot langere
latencies leiden. Ookla pingtesten op Verizon en AT&T LTE-netwerken in 2014 resulteerden
in latencies van gemiddeld respectievelijk 92 ms en 52 ms. Een andere bron is een publicatie
van OpenSignal uit 2013 waarvan de vastgestelde waarden hieronder zijn geïllustreerd.

Figuur 4-27 Voorbeelden van gemeten latencies op mobiele netwerken124

Met name deze figuur (uit 2013) laat duidelijk zien dat met 4G (LTE) forse vooruitgang is
geboekt ten opzichte van 3G (UMTS). Met de interpretatie van de absolute waarden is wel
voorzichtigheid geboden omdat er ook een deel in zit dat zich buiten het mobiele netwerk
bevindt. In de gamingwereld wordt voor 4G (LTE) rekening gehouden met een range tussen
de 50 en 125ms ten opzichte van 3G (100-150 ms)125. Cisco rapporteert in een internationale
vergelijking uit 2015 een latency van gemiddeld 64ms voor een mobiele connectie in
Nederland126
Mobiele operators adverteren niet met latency-specificaties. Dat zal deels op technische
gronden zijn en deels omdat het in de marketing van hun service propositie om andere KPI’s
gaat die in de markt belangrijker worden gevonden (downstream-snelheid, omvang databundel, et cetera).
Betrouwbaarheid van beschikbaarheid
Het is een bekend gegeven dat de connectiviteit in mobiele netwerken een minder hoge
betrouwbaarheid heeft dan in vaste netwerken, wat vooral een gevolg is van de statistische
karakteristieken van de radioweg – of een signaal aankomt is slechts in waarschijnlijkheden

124

Bronnen: [5gnews.org] en [opensignal.com]

125

Bron: [evdoinfo.com]

126

Bron: [cisco.com]

Dialogic & TNO

85

uit te drukken – het gedeelde karakter van het radiomedium, en hoe daar in de netwerkplanning mee om wordt gegaan. De maatregelen die door mobiele operators in het corenetwerk worden genomen verschillen namelijk niet wezenlijk van die in vaste (aansluit-)netwerken. De door de gebruiker ervaren onbetrouwbaarheid in mobiele communicatie is een
gevolg van keuzes die worden gemaakt in de dimensionering van het radionetwerk qua dekking en capaciteit en waarbij van een bepaalde KPI’s wordt uitgegaan die op basis van
commerciële afwegingen worden gekozen en in de praktijk met een zekere statistische waarschijnlijkheid worden gehaald.
Het besef is bij operators en bij de overheid aanwezig dat uitval van mobiele communicatie
diensten inmiddels grote maatschappelijke gevolgen kan hebben in het gebied waar het zich
voordoet. Een belangrijke afspraak die operators onderling en met de overheid hebben gemaakt is de toepassing van nationale roaming voor mobiel bellen. Dat komt er op neer dat
operators elkaar service kunnen overnemen als er sprake is van vrij grootschalige/langdurige
uitval van het netwerk, zodat de serviceverlening richting afnemers er niet onder lijdt.
In nieuwe generaties netwerken worden technieken verwacht die meer stabiliteit mogelijk
maken in de connectiviteit. Zie hiervoor ook bijlage 1.
Aan de afnemerszijde kunnen ook maatregelen worden genomen om de betrouwbaarheid te
vergroten. Denk met name aan richtantennes en multi-SIM/multi-interface terminals waarmee een parallelle verbinding kan worden gemaakt via meerdere mobiele netwerken. In het
modem/router worden deze separate bitstreams gesplitst respectievelijk samengevoegd. Bij
uitval van een netwerk behoudt men nog de connectiviteit met een of twee andere.
Samengevat
In Nederland zijn vier moderne en onderling concurrerende mobiele netwerken beschikbaar
die op het niveau van 4G-connectiviteit al in grote delen van Nederland dekking bieden. De
opwaardering die nu plaatsvindt richting 4G+ zal zich ook snel uitspreiden over Nederland
en op deze manier zullen deze netwerken door evolueren richting 5G. Er is sprake van een
aanzienlijke redundantie in connectiviteit (2G/3G/4G) maar abonnees van individuele operators kunnen plaatselijk te maken hebben met gebrekkige of zelfs ontoereikende dekking.
We zien een sterke ontwikkeling in de aangeboden snelheden en hoewel dat objectief niet is
vastgesteld mag worden aangenomen dat operators er vrij goed in slagen het aanbod te
laten aansluiten op de vraag. Wel valt op dat in bepaalde regio’s in Nederland de geagregeerde capaciteit per km2 bijzonder laag is, wat de vraag oproept of dit niet leidt tot
kwetsbaarheden in de quality of service op individuele verbindingen. Qua latency-prestaties
is sprake van een gunstige ontwikkeling naar steeds kortere latencies. Operators zijn zich
bewust van het maatschappelijk belang van continuïteit van hun netwerkvoorzieningen en
worden daar door de overheid ook op aangesproken. De betrouwbaarheid van de radioverbindingen in een mobiel netwerk is een intrinsiek issue waar wel perspectief is op verbetering
met nieuwe technieken. Het is echter aan individuele gebruikers om ook zelf maatregelen te
nemen als dat van belang is voor de gebezigde diensten en toepassingen.

4.2.3

Ontwikkelingen in mobiele aansluitnetwerken
De toekomstige ontwikkeling in mobiele aansluitnetwerken in de komende 3-4 jaar laat zich
als volgt samengevat beschrijven (zie bijlage 1 voor een uitvoeriger bespreking):




86

Er worden diverse technieken toegepast om de groei in de vraag naar aansluitcapaciteit te adresseren. Deze technieken zijn noodzakelijk ondanks te voorziene
uitbreidingen in mobiel spectrum.
De uitrol van small cells wordt geïntensiveerd om voldoende capaciteit in hotspots
te creëren. Dat is zowel outdoor als ook indoor van belang.

Dialogic & TNO





Er komen technische oplossingen om op grote schaal combinaties van gelicenseerd
en vergunningvrij spectrum toe te passen en medegebruik mogelijk te maken van
reeds toegekende banden (waar dat kan op non-interferentiebasis).
Er komen netwerkoplossingen die gericht zijn op reductie van latency in het mobiele
aansluitnetwerk.

Na 2020 doet 5G-technologie zijn intrede. Dat is overigens geen big-bang scenario maar een
evolutionair scenario dat niettemin een vrij sterke impact zal hebben. De focus van 5G ligt
op 1) het gelijktijdig kunnen bedienen van een extreem groot aantal aansluitingen via één
opstelpunt (IoT), 2) verdere capaciteitsverhoging en 3) betrouwbare en low latency communicatie. Ten opzichte van de generaties t/m 4G is 5G veel meer gericht op diverse ‘verticals’
waarvoor eisen zijn aangenomen die waarschijnlijk tegen 2020 in die sectoren aan de orde
zullen zijn. Een daarvoor belangrijk concept in 5G is network slicing dat mogelijk wordt gemaakt door SDN- en NFV-technologie127. Network slicing maakt het mogelijk om op efficiënte
wijze meerdere parallelle netwerkrealisaties te bouwen die onderling verschillend zijn geconfigureerd voor verschillende groepen afnemers. Met andere woorden: op één fysiek netwerk
kunnen heel veel verschillende virtuele netwerken worden aangelegd die allemaal eigen kenmerken hebben. Dit biedt ook ruimte voor operators die zich op specifieke dienstverlening
gaan richten.
In relatie tot de vraag in hoeverre mobiele netwerken kunnen fungeren als alternatief voor
vaste netwerken wordt in onderstaande box ingegaan op de toekomstige situatie met netwerken op basis van 5G-technologie.
Box 4. 5G-connectiviteit als vervanging voor vaste connectiviteit

5G-technologie, in combinatie met een groter palet aan spectrummogelijkheden (gelicenseerd en vergunningsvrij en met name in hogere frequentiebanden) zal naar verwachting
een groter scala aan toepassingsmogelijkheden bieden wat betreft draadloze connectiviteit. In lijn hiermee gaat het 5G-tijdperk gaat een grotere variatie in proposities en zelfs
business modellen mogelijk maken, waarbij nog onduidelijk is welke nieuwe of vernieuwde
modellen levensvatbaar blijken.
Als we het toespitsen op de kwestie van draadloos als alternatief voor vast, dan wordt
gedacht over mogelijkheden om specifieke locaties gericht aan te stralen (ook wel
beamforming genoemd) en op die plekken een hoge verbindingscapaciteit te faciliteren.
Een praktisch voorbeeld is de uitrusting van lantaarnpalen met deze technologie zodat
individuele huizen worden belicht. De ‘cel’ die wordt gecreëerd is dan zo groot als de
ruimte van de aangestraalde woning. Met een dergelijke toepassing van 5G-technologie
benadert men bepaalde karakteristieken van een vast aansluitnetwerk. We achten deze
visie echter nog te pril met teveel vragen omringd dat we hier nog niet de conclusie aan
verbinden dat 5G binnen de beschouwde periode een alternatief gaat bieden voor vaste
aansluitnetwerken.
De specificaties voor 5G zijn opgehangen aan een vijftal use cases. Voor iedere use case zijn
KPI’s gedefinieerd waaraan waarden toegekend zijn. Die waarden geven een goede indruk
van nagestreefde snelheden, latencies en beschikbaarheid op het niveau van individuele
connecties. Voor de interpretatie van onderstaande tabel is het van belang aan te geven dat
de gestelde doelen in diverse technologische uitdagingen resulteren, waarvan nog niet zeker
is of ze zullen worden gehaald op de voorziene termijn (2020) en hoe e.e.a. neerslaat in de

127

Zie bijlage 5 voor een nadere toelichting over SDN- en NFV-technologie.

Dialogic & TNO

87

internationale standaarden (work in progress). Bovendien blijft het aan commerciële operators om te bepalen hoe zij deze technologische mogelijkheden straks commercieel gaan
inzetten.
Tabel 9. Tabel met KPI’s en bijbehorende waarden voor verschillende use cases die door 5G moeten
kunnen worden ondersteund
Gebruikersscenario’s

Key Performance
Indicatoren

Specificatie

I – dichtbevolkte stedelijke
informatiemaatschappij

Gebruikerservaring

300 Mbit/s (down) en 50 (up) met 95% beschikbaarheid
en 95% betrouwbaarheid

End-to-end Round Trip Time
latency

Minder dan 5 ms (voor augemented reality applicaties)

Gebruikerservaring

5 (1) Gbps met 20% (95%) beschikbaarheid – down

II – virtuele kantoren

5 (1) Gbps met 20% (95%) beschikbaarheid – up
Beide met 99% betrouwbaarheid
III – overal toegang tot
breedband

Gebruikerservaring

50 Mbit/s (down) en 25 (up) met 99% beschikbaarheid
en 95% betrouwbaarheid

IV - grootschalige distributie
van sensoren en actuatoren

Beschikbaarheid

99,9%

Dichtheid van apparaten

1.000.000 apparaten/km2

Gebruik per apparaat

Enkele bytes/dag tot 125 bytes/seconde

End-to-end eenrichting latency

5 ms (verkeersveiligheidapplicaties)

Gebruikerservaring

100 Mbit/s (down) en 20 (up) met 99% beschikbaarheid
en 95% betrouwbaarheid

Snelheid vervoersmiddel

Tot 250 km/u

V – connected auto’s

4.2.4

Match van vraag en aanbod
De actuele match en toekomstige invloeden daarop bespreken we achtereenvolgens voor de
bandbreedte (enkelvoudige aansluitcapaciteit) in combinatie met dekking, latency en betrouwbaarheid.
Capaciteit/bandbreedte
De competitie tussen mobiele operators jaagt de innovatie in mobiele netwerken op waardoor tenminste de aangeboden piek datasnelheden snel stijgen. Over de mate waarin ook
de aangeboden capaciteit (per cel) voldoende is om de individuele vraag van iedereen in de
cel te bedienen kan geen uitspraak worden gedaan omdat informatie daarover niet voorhanden is. Een indicatie van een structurele mate van ontevredenheid in Quality of Experience
zou kunnen worden afgeleid uit churncijfers, maar deze zijn niet publiekelijk bekend en bovendien kan optredende churn ook vele andere oorzaken hebben.
Er is een risico op een knelpunt in de toekomst waar het gaat om het realiseren van voldoende capaciteit (aanbod) in gebieden waar grote vraagconcentraties ontstaan, dus in
stedelijk gebied. Het is niet a priori duidelijk of zelfs met uitbreidingen in spectrumruimte de

88

Dialogic & TNO

verwachte capaciteitsvraag in die gebieden kan worden opgevangen. De noodzakelijke ontplooiing van grote aantallen small cells is het enige technische antwoord maar daar kleven
nog diverse uitdagingen aan. De tijd zal moeten uitwijzen hoe zich dit ontwikkelt.
Samengevat: Mogelijk dus sprake van een toekomstig knelpunt in stedelijk gebied. Op dit
moment geen knelpunt geconstateerd.
Dekking
Hoewel dekking strikt genomen een functie is van de aangeboden snelheid kan in Nederland
met meerdere landelijke mobiele netwerken op basis van 3G/4G(+) niet worden gesproken
van een matige dekking. De meeste gebruikers hebben keuzevrijheid tussen meerdere operators maar bij iedere individuele operator is sprake van kleine gebieden en locaties in de
dekkingsplaatjes waar de door de gebruiker ervaren dekking gebrekkig zal zijn, waardoor
mobiele diensten niet of gebrekkig zullen functioneren. Of dat een knelpunt is of niet, hangt
van de gestelde norm. Als die is dat iedere abonnee op zijn eigen netwerk overal een gegarandeerde dekking dient te hebben (tenminste outdoor) dan is er een knelpunt; anders niet.
Een aandachtspunt is het toenemende potentiële belang van mobiel breedband voor locaties
in het buitengebied, waar de beschikbaarheid van vast breedband niet (langer) aansluit op
de groeiende behoefte. Het is twijfelachtig of mobiel breedband als een serieus alternatief
mag worden beschouwd voor vast. Immers, we schatten in dat de dimensionering van individuele mobiele netwerken in die dunbevolkte gebieden daarvoor niet toereikend kan worden
gemaakt zodat mobiel breedband in die gebieden als basisvoorziening moet worden beschouwd, in vergelijking tot wat vaste netwerken te bieden hebben. Greenet 128 is een
interessant voorbeeld van vraagbundeling in het buitengebied, maakt wel gebruik van LTEtechnologie maar is verder niet te vergelijken met een mobiel netwerk.
Een ander aandachtspunt is de mismatch tussen de vraag van gebouweigenaren en gebruikers naar indoor dekking dat aan hen eisen voldoet en de mogelijkheden die daar vanuit de
markt voor beschikbaar zijn, al dan niet met betrokkenheid van de mobiele operators. Neutral hosting concepten vormen de meest kansrijke oplossingsrichting., Daarbij is het een
derde partij, onafhankelijk van elk van de mobiele operators, die indoor dekking in een gebouw/complex faciliteert. De Neutral hoster (de gebouw eigenaar/verhuurder zelf, of een
partij die dit als service aanbiedt aan de eigenaar/verhuurder) neemt dan de coördinatie met
de operators op zich. Het alom bekende DAS-systeem is een vorm van Neutral hosting maar
inmiddels zijn daar ook nieuwe oplossingen bij gekomen.
Samengevat: Dit is een knelpunt in het buitengebied, zeker als mobiel als een alternatief
zou worden gezien voor vast. Een ander knelpunt is indoor dekking in gebouwen/complexen
in verband met conflicterende verantwoordelijkheden.
Latency
De latency tijden via mobiele netwerken komen met 4G gemiddeld in de buurt van wat
toegangsnetwerken nu bieden. Een verdere reductie ligt vooral met 5G in het vooruitzicht
dat op dit punt de concurrentie aan zou kunnen met G.Fast (1 ms). Toch zal de latency
performance in mobiele netwerken blijven afwijken van die op vaste netwerken door noodzakelijke mechanismen in het radioprotocol die dat teweeg brengen (m.a.w de spreiding is
groter). De trend is dat meer digitale diensten met lagere latency verwachtingen/eisen ook
via mobiele netwerken kunnen worden afgewikkeld. De introductie van 5G zal op dit punt
merkbaar zijn.

128

Bron: [greenet.nl]

Dialogic & TNO

89

Samengevat: Op dit moment een waarschijnlijke inperking t.a.v. de keuze van latency gevoelige toepassingen via mobiel, zoals bijvoorbeeld bepaalde games, maar ook andere
geavanceerde toepassingen met een hoog nuttigheidsprofiel zoals informatie en navigatietoepassingen waariun gewerkt wordt met Augmented Reality concepten. Met de verwachte
opeenvolgende innovaties in mobiele netwerken wordt dit geen knelpunt.
Betrouwbaarheid
Betrouwbaarheid is in mobiele connectiviteit een knelpunt wat sterk te maken heeft met de
aard van het netwerk. De operators zijn reeds gehouden aan de wettelijke zorgplicht continuïteit wat betrekking heeft op de netwerkelementen in het mobiele netwerk. Wat nog over
blijft is de betrouwbaarheid van de radioverbinding en dat is sterk gelinked aan dekking.
Realisering van een zeer hoge betrouwbaarheid van mobiele connectiviteit zou tot zeer hoge
infrastructuurkosten kunnen leiden en de vraag is of afnemers bereid zijn die extra kosten
te nemen. Er komen wel technieken aan die helpen om tot stabielere verbindingen te komen.
Individuele afnemers met hoge betrouwbaarheidseisen zullen vooral ook zelf maatregelen
moeten nemen.
Samengevat: Dit is bij mobiele netwerken vooral vanwege de radioverbinding een intrinsiek
knelpunt dat moeilijk oplosbaar is. Dit blijft ook deels verantwoordelijkheid van de afnemer
die eigen maatregelen kan treffen om de betrouwbaarheid te vergoten.
Overige punten
In aanvulling op de besproken indicatoren zijn tijdens dit onderzoek nog een aantal specifieke
kwesties naar voren gekomen die relevant zijn voor de markt voor mobiele connectiviteit:

4.2.5



Als de bij 5G gehanteerde groeiverwachtingen uit gaan komen, resulteert dat in een
flinke noodzakelijke verdichting van netwerken vooral in verstedelijkt gebied. Dit
resulteert in een sterk groeiende behoefte aan backhaul en front-haul verbindingen.
Dit moet worden gezien in combinatie met noodzakelijke innovaties in de vaste netwerken in diezelfde gebieden. We spreken niet al gelijk van een knelpunt, maar wel
van een vraagstuk waar meerdere operators zich over (moeten) buigen in samenspraak met lokale overheden. Dit punt komt ook kort terug in het volgende hoofdstuk
over Core netwerken.



De flexibiliteit in toepassingsmogelijkheden met 5G-technologie houdt verband met
de kwestie van netneutraliteit in de zin dat een gedifferentieerde inzet van die technologie gericht op specifieke klassen van diensten en toepassingen de vraag oproept
hoe zich dat verhoudt tot de huidige wet – en regelgeving op het gebied van netneutraliteit. Het is voor de aanbodzijde en in het bijzonder voor telecomoperators
een strategisch vraagstuk gezien het feit dergelijke differentiatiemogelijkheden een
passende uitweg kunnen bieden uit de situatie waar men zich nu in bevindt waarin
de toegevoegde waarde voor de eindgebruiker steeds meer gaat zitten in de diensten
en toepassingen die Over-The-Top aan eindgebruikers worden aangeboden. In dat
OTT-model bieden de telecomoperators wel de noodzakelijke generieke netwerkconnectiviteit, in een business model dat onder druk staat.

Conclusie
De conclusie is dat er op dit moment zorgpunten spelen, namelijk tekortkomingen in de
mobiele dekking in bepaalde gebieden bij individuele operators en de dekking binnen grotere
gebouwen. Beide kunnen voor getroffen gebruikers als knelpunt worden ervaren.

90

Dialogic & TNO

Op termijn is er een mogelijk knelpunt in verstedelijkt gebied om daar qua capaciteit vraag
en aanbod opgelijnd te houden. Of dit een echt knelpunt wordt is op dit moment door verschillende onbekende factoren nog niet te zeggen. In verband hiermee vragen we ook
aandacht voor de noodzaak tot coördinatie van de aanleg van backhaulverbindingen in verstedelijkt gebied, in het kader van 5G en wat kan samenvallen met aanpassingen in vaste
aansluitnetwerken.
Tot slot geldt voor de huidige generatie mobiele netwerken door hun intrinsieke karakter dat
het Quality of Service niveau en de betrouwbaarheid van dienstverlening niet van dezelfde
orde kan zijn als die van vaste netwerken. Met 5G komt daar wel verandering in, maar hoe
zich dat manifesteert is nog onduidelijk. We achten het op dit moment niet waarschijnlijk
dat binnen de beschouwde periode 5G-technologie gaat leiden tot serieuze alternatieve en
schaalbare proposities voor de huidige vaste netwerken. Hoe zich dat verder ontwikkelt moet
worden afgewacht.

4.3

Netwerken ten behoeve van Internet of Things
De laatste categorie aansluitnetwerken die we hier beschouwen is die voor de koppeling van
‘dingen’ aan het Internet. Hiervoor verwijzen we de lezer aan de inhoudelijke inleiding in
paragraaf 3.5.2.

4.3.1

Vraag naar IoT-connectiviteit
Connectiviteit is een vanzelfsprekende randvoorwaarde voor IoT. Het doet vooral een beroep
op draadloze connectiviteit: voor veel devices is een vaste verbinding niet praktisch en niet
nodig. Bijna elke ontwerper heeft een voorkeur om zijn systemen via draadloze communicatie aan te sturen. Bedraad is wellicht goedkoper, maar ook minder flexibel. Nu maakt dit
voor bestaande desktop computers weinig uit, maar voor allerlei IoT- toepassingen is draadloze communicatie essentieel. Design keuzes zijn nu en later bepalend voor IoT
communicatie via verschillende draadloze netwerken129. Door Machina130 wordt wat betreft
de wereldwijde groei in IoT-connecties een cumulatieve jaarlijkse groei van 16% voorspeld
en groeit het aantal IoT devices van 6 miljard in 2015 naar 27 miljard in 2025. In dat jaar
genereert IoT 2 Zettabyte (1021) aan data(=1% van cellulair).
Dergelijke voorspellingen geven een indruk van wat wordt verwacht, maar moeten met enige
scepsis worden geïnterpreteerd. Dat is niet alleen in het licht van de genoemde issues en
onzekerheden, maar ook omdat het een ecosysteem is dat nog sterk in ontwikkeling is en
waarbij zaken als functionele specialisatie (use cases), orchestratie van IoT-devices en IoTdata (IoT-platformen) en de technologische complexiteit van IoT-nodes van invloed zijn.
Er zijn is geen informatie beschikbaar over de huidige vraag naar c.q. adoptie van IoT connecties.

4.3.2

Aanbod van en ontwikkelingen in IoT-netwerken
Anno 2016 is 71% van alle IoT connecties gebaseerd op een short range technologie (WiFi,
Zigbee, of PLC)131. Om in te spelen op de ontluikende Internet of Things markt zijn zogenaamde Low Power Wide Area (LPWA) netwerken ontwikkeld en uitgerold. LPWA-netwerken

129

Bron: Stratix (2015)

130

Bron: [machinaresearch.com]

131

Bron: [machinaresearch.com]

Dialogic & TNO

91

zijn complementair aan de bestaande cellulaire netwerken en hebben een aantal gemeenschappelijke kenmerken: low cost technologie (zowel nodes als netwerk), laag
stroomverbruik, grote gebiedsdekking en lage datasnelheden.
In Nederland zijn op dit moment twee LPWA-netwerken operationeel:


Het SIGFOX-netwerk, een LPWA netwerk gebaseerd op proprietaire SIGFOX -technologie uit Frankrijk en in Nederland geëxploiteerd door Aerea.. De opgegeven
maximale verbindingsafstand is ca. 13 km. De maximale snelheid bedraagt 100 bit/s.
Dit netwerk is dus met name geschikt voor zeer eenvoudige uitlees- en controleacties waar weinig data bij komt kijken;



LoRa-netwerken gebaseerd op proprietaire LoRa WAN-technologie voor LPWA. In
Nederland is er een landelijk dekkend netwerk (geëxploiteerd door KPN), een relatief
omvangrijk vrijwilligersinitiatief (in de vorm van The Things Network) en zijn er diverse lokale LoRa-netwerken uitgerold132. Het afstandsbereik met LoRa is met 11 km
wat korter. De maximale bitsnelheid bedraagt 10 kbit/s, een stuk hoger dus;

Beide landelijke netwerken en de lokale netwerken zijn van belang omdat ze helpen een
grootschaliger IoT- ecosysteem te laten ontstaan. Het is wel van belang zich te realiseren
dat IoT een containerbegrip is: het omvat een zeer groot scala aan toepassingen inclusief
Machine-to-Machine toepassingen. Er is daarom voor de connectiviteit ook geen ‘one size
fits all’. Mobiele operators stellen er belang in om een stuk van deze groeimarkt te verkrijgen
en zich daarbij in die markt qua service level te onderscheiden door carrier grade LPWAnetwerkdiensten te bieden in gelicenseerd spectrum. Derhalve wordt in 3GPP gewerkt aan
nieuwe op LTE- en GSM-technologie gebaseerde standaarden133.
Het actuele antwoord vanuit 3GPP op de proprietaire LPWA netwerken is Narrow-band LTE
(NB-LTE), een nieuwe radiotechnologie met beperkte datasnelheden op de individuele connecties(eveneens LPWA). De uitrol van NB-LTE technologie in Nederland vindt dit jaar plaats
door (tenminste) Vodafone en T-Mobile134. Naast NB-LTE zijn de twee andere nieuwe loten
aan de 3GPP-IoT boom135:



LTE-M1, dat bedoeld is om binnen de bestaande LTE-technologie ondersteuning te
bieden aan het koppelen van goedkope sensoren met laag zendvermogen.
EC-GSM, een oplossing met eveneens lage datasnelheden binnen de bestaande GSMtechnologie gericht op onder meer verbetering van de batterijduur.

De nieuwe IoT-functionaliteiten zijn opgenomen in 3GPP Release 13. Producten gebaseerd
op deze release komen naar verwachting in 2017 op de markt.
Machina voorspelt dat toch maar 11% van alle IoT-connecties (in breedste zin gedefinieerd)
in 2025 zal gebruik maken van Low Power Wide Area (LPWA) zoals SIGFOX, LoRa en LTENB1. Voor Nederland wordt vanaf 2018 een jaarlijkse groei van 10 miljoen LPWA-gebaseerde

Dialogic (2016). The wireless Internet of Things: Spectrum utilization and monitoring. In opdracht
van Agentschap Telecom. [agentschaptelecom.nl]. Cijfers op basis van literatuurstudie.

132

133

Bron: Cellular Technologies Enabling the Internet of Things, 4G Americas, November 2015

T-Mobile heeft NB-IoT op de eerste locaties geactiveerd in oktober 2016. Volgend jaar moet landelijke
dekking zijn gerealiseerd ([tweakers.net]). Vodafone claimde rond dezelfde tijd binnen een half jaar
met landelijke dekking te zullen komen ([tweakers.net]).

134

135

92

Bron: [gsma.com]

Dialogic & TNO

IoT-devices verwacht. IoT-connectie op basis van cellulaire connectiviteit gaat van 334 miljoen(2015) naar 2,2 miljard in 2025. Bijna de helft daarvan valt in toepassingsgebied
‘connected car’. Cisco VNI komt met andere met andere cijfers: 3 miljard devices in 2020
waarvan 72% met mobiele netwerken zijn verbonden en 28 % met LPWA netwerken.
Tot slot staan hieronder in Tabel 10 de diverse besproken IoT-opties getabelleerd. Deze tabel
is zelfs nog niet compleet. 5G is hierboven niet apart besproken maar wel zijn de IoT ambities
van 5G behandeld (zie bijlage 1).
Tabel 10 Overzicht van de belangrijkste kenmerken van de verschillende technologieën voor LPWA IoT136

<15 km

NB LTE-M
Rel. 13
<15 km

LTE-M Rel
12/13
<11 km

EC-GSM
Rel. 13
<15 km

5G (doelen)
<15 km

Ongelicenceerd

Gelicenceerd

Gelicenceerd

Gelicenceerd

Gelicenceerd

Gelicenceerd

<100 bps

<10 kbps

<50 kbps

<150 kbps

<1 Mbps

<10 kbps

<100 Mbps

Batterijduur

>10 jaar

>10 jaar

>10 jaar

>10 jaar

>10 jaar

>10 jaar

>10 jaar

Beschikbaarheid

Nu

Nu

Nu

Nu

Nu

Nu

>2020

Sigfox

LoRa

Clean Slate

Bereik (buiten)

<13 km

<11 km

Spectrum

Ongelicenceerd

Bitrate

Bandbreedte

Het onderscheid dat gaat ontstaan tussen gelicenseerde en ongelicenseerde oplossingen kan
zeer zinvol blijken, waarbij massive IoT-toepassingen door beiden kunnen worden bediend
maar critical IoT-toepassingen zullen door de meer stringente QoS en betrouwbaarheidseisen
naar alle waarschijnlijkheid de vraag naar IoT-connectiviteit in gelicenseerd spectrum doen
ontstaan. Voor mobiele operators zal het een economische afweging zijn: met welke diensten
wordt met beschikbare systeem een maximaal rendement behaald.

4.3.3

Match van vraag en aanbod
IoT komt in feite nog maar net op en heeft nog een weg te gaan. Het potentieel aan datageneratie is enorm als het de schaal krijgt die men nu veronderstelt.
Mogelijke vertragende factor in de verdere ontwikkeling van IoT is de beschikbaarheid van
twee netwerken in Nederland met beperkte capaciteit, in combinatie met de heterogeniteit
aan oplossingen en standaarden die onzekerheid geven in de markt. Het is ongeloofwaardig
om te stellen dat ze allen succesvol gaan zijn. Juist ook 3GPP heeft aan deze verwarring
bijgedragen. Er zal een shake-out moeten gaan plaatsvinden maar de tijd zal het leren welke
gaat/gaan winnen. Als de standaarden-strijd lang duurt, heeft de IoT ontwikkeling en de
uitrol van IoT daar onder te lijden.

4.3.4

Samenvatting en conclusie
IoT betreft een markt die nog sterk in ontwikkeling is maar wel veel potentieel kent. Qua
connectiviteit is nu de aandacht nu vooral gericht op het bieden van dekking om het ecosysteem voor IoT goed op gang te krijgen. Deze netwerken zijn nog wel beperkt qua te
ondersteunen bandbreedte. Voor de langere termijn is het zaak dat er meer duidelijkheid
komt over de standaardisatie van IoT omdat het anders remmend werkt op de ontwikkeling
van deze markt.

136

Bron: [alcatel-lucent.com]

Dialogic & TNO

93

5 Markten voor core-netwerken, IX en
datacenters
5.1

Inleiding
In dit hoofdstuk worden een tweetal deelmarkten besproken. Eerst volgt de markt voor corenetwerken en Internet exchanges. Daarna volgt de deelmarkt voor datacenters. In tegenstelling tot het vorige hoofdstuk over access worden hier uit oogpunt van leesbaarheid hier
bandbreedte, dekking, latency en betrouwbaarheid niet steeds apart geanalyseerd maar is
de beschouwing wel op dergelijke aspecten gericht. Aan het eind van beide paragrafen wordt
de samenvatting en conclusie wel op die wijze verwoord.

5.2

Markt voor core-netwerken en Internet Exchanges
Markt voor corenetwerken en IX (C)

Afnemers

Devices

Accessproviders

Core-providers

Dienstenaanbieders

Accessnetten

Backhauls,
backbones,
transit, IX’en
datacenters

Softwareplatformen

Figuur 28. Deelmarkten: markt voor core-netwerken en IX

Binnen deze paragraaf gaan we in op de verschillende markten voor IP-interconnectiviteit.
Als eerste bespreken we corenetwerken waarin we naast de IP-backbone infrastructuren ook
backhaul verbindingen bespreken. Backhaulverbindingen vormen de schakel tussen aansluitnetwerken en de IP-backbone. Vervolgens wordt ingegaan op transitverbindingen en
tenslotte op Internet Exchanges, de schakelpunten waar partijen zich op kunnen aansluiten
om IP-verkeer uit te wisselen.

5.2.1

Backbone en backhaulverbindingen
Vraag
Zoals hierboven is aangegeven groeit het verkeer over vaste aansluitnetwerken met grofweg
30-40% per jaar. Dit betekent niet alleen dat de aansluitnetwerken meer capaciteit moeten
kunnen faciliteren, ook de backbone en de backhaul moeten dit aankunnen. Deze vraag is
immers direct afgeleid van alle vraagcomponenten die we in de voorgaande paragrafen hebben besproken. Toch is de groei op dit niveau typisch geringer dan bij aansluitnetwerken.

Dialogic & TNO

95

Dit houdt ten eerste verband met de statistische multiplexing winst 137 die ontstaat bij aggregatie van meerdere verkeersstromen. Maar ten tweede wordt de laatste jaren steeds
meer verkeer op knooppunten in het netwerk gecached. Hierdoor kan de belasting van kernnetwerken gemodereerd worden.
De groei van het mobiele verkeer is nog groter dan voor het vaste verkeer. De capaciteit
van de core netwerken moeten dit ook faciliteren. Hoewel ook hier caching een rol zal spelen,
is de groei van de vraag naar capaciteit op kernnetwerken substantieel. Zoals in de bespreking van 5G is aangegeven zal de uitrol daarvan betekenen dat het radionetwerk zeer
substantieel moet worden uitgebreid waardoor de vraag naar nog verder vermaasde backhaul verbindingen sterk zal gaan toenemen de komende jaren.
Naast de vraag naar meer capaciteit, zal de vraag naar lage latency verbindingen ook toenemen omdat een aantal eindgebruikersdiensten daar om (gaan) vragen. Hiervoor dienen
de investeringen in de actieve apparatuur op niveau te blijven, aangezien zij mede bepalen
welke prestaties ten aanzien van latency tot stand kunnen komen. In de komende tien jaar
zullen er ook hoge(re) eisen aan betrouwbaarheid en dekking worden gesteld. Via uitbreidingen in de diverse toegangsnetwerken vertalen die eisen zich door naar de kernnetwerken.
Naast de groeiende vraag naar klassieke parameters als bandbreedte, betrouwbaarheid, et
cetera kent de markt ook een groeiende vraag naar flexibiliteit. Het core netwerk moet snel,
goedkoop en eenvoudig op allerlei verschillende manieren te schakelen zijn. De realisatie
van allerlei dynamische(!) virtuele netwerken voor organisaties zal hand over hand toenemen.
Aanbod
Er is op dit moment een substantieel aanbod van backbone en backhaul infrastructuur. De
onderstaande afbeelding toont een groot deel van deze voornameliijk op glasvezel138 gebaseerde infrastructuur in Nederland. In Nederland ligt meer dan 90.000 km van deze
netwerken en zoals de kaart aangeeft wordt een groot deel van Nederland uitstekend bediend. Zoals bekend is de capaciteit over glasvezel sterk schaalbaar. Het wordt in de praktijk
niet beperkt door het medium (zoals bij veel draadloze netwerken het geval is), maar door
de apparatuur aan weerszijden van het medium. Meer capaciteit op de lijn kan in bijna alle
gevallen139 worden gerealiseerd door andere apparatuur op te stellen.
Backhaulverbindingen in vaste netwerken is dit de verbinding tussen bijvoorbeeld de DSLAM
en de PoP van het backbone netwerk waarop die is aangesloten. In mobiele netwerken worden via backhaul verbindingen de basisstations met het mobiele kernnetwerk gekoppeld.
Belangrijk is om te verduidelijken dat in mobiele netwerken de backhauling dus deel uitmaakt
van het totale mobiele netwerk, wat niet hoeft te betekenen dat de mobiele operator deze
zelf exploiteert; dat kunnen andere partijen zijn die deze verbindingen leveren.

Statistische multiplexing slaat op het aggregeren van dataverkeer waarbij voor de bepaling van de
benodigde totale capaciteit gebruik gemaakt wordt van het gegeven dat de afzonderlijke datastromen
een fluctuerend (statistisch) karakter hebben. Dit is een belangrijk gegeven in verkeerstheorie.

137

Er worden voor backhauling ook andere typen verbindingen gebruikt. De getoonde kaart is ook niet
volledig in dit opzicht.

138

Uitzondering zijn netwerken waar zeer oude soorten glasvezel worden gebruikt. Dit is echter een
klein deel van het netwerk.

139

96

Dialogic & TNO

Figuur 5-29. Een groot deel van de glasvezel backbones en backhauls (grofmazig) in Nederland140

Als het gaat om de backhaulnetwerken die via straalverbindingen worden gerealiseerd, is er
een minder goed overzicht. Dit komt ook doordat deze verbindingen minder statisch zijn dan
vaste verbindingen. Het is vrij eenvoudig om een dergelijke verbinding bij- of af te schakelen.
Wij zijn van mening dat straalverbindingen vooral voor de ontsluitingen van mobiele aansluitnetwerken een rol zullen blijven spelen. Ook in het kader van 5G komt er veel aandacht
voor dergelijke verbindingen.

140

Bron: Dialogic (2016). Staat van Telecom. [destaatvantelecom.nl]

Dialogic & TNO

97

De actieve apparatuur die gebruikt wordt voor deze netwerken wordt steeds intelligenter.
Virtualisatie is hierin een belangrijke drijfveer. Middels SDN en NFV kunnen over (verschillende) fysieke netwerken verschillende virtuele netwerken gerealiseerd worden 141 We zien
dat SURFnet deze technieken al inzet om virtuele backhaul verbindingen te realiseren. Ook
partijen als NLix en NDIX maken gelijksoortige stappen. De kracht van virtualisering ligt in
het ‘programmeerbaar’ maken van netwerkelementen. Hierdoor neemt de complexiteit van
de netwerkarchitectuur af (netwerkbeheer wordt mogelijk via een centrale SDN-controller),
komt er een reductie in netwerkgerelateerde uitgaven tot stand (NFV maakt het mogelijk om
programmeerbare generieke hardware in te zetten) en neemt de noodzaak tot verder innovatie af (operators worden voor de introductie van nieuwe toepassingen minder afhankelijk
van standaardisatieorganen en toeleveranciers). 142 Het is duidelijk dat deze ontwikkeling
voor een sterke toename in flexibiliteit in de netwerken zijn leiden.
Match van vraag en aanbod
Als het gaat om backbonenetwerken dan zien we dat de capaciteit vrij eenvoudig te vergroten is. Of er betere (duurdere) apparatuur wordt ingezet, ongebruikte glasvezel wordt
ingezet, nieuwe glasvezel wordt gerealiseerd of zelfs straalverbindingen worden ingezet, is
vooral een bedrijfseconomisch vraagstuk. In de meeste gevallen zal worden gekozen voor
de eerste of de tweede optie.
In welke mate de groei in bandbreedte van aansluitingen kan worden gefaciliteerd door de
huidige backbonenetwerken hangt af van het type aansluitnetwerk:





Bij glasvezel en kabel zijn de bestaande backhaul-netwerken door de bank genomen
voldoende.
Bij DSL-netwerken zal in de toekomst additionele backhaul-netwerken moeten worden aangelegd. Hoewel de lengte per backhaul relatief beperkt is, gaat het vaak om
lijnen die in stedelijk gebied moeten worden gerealiseerd. Bovendien gaat het om
een substantieel aantal lijnen. Uitbreiding vraagt derhalve om substantiële coördinatie en investeringen.
Bij 5G zal substantieel geïnvesteerd moeten worden in het ontsluiten van nieuwe
opstelpunten en de vervangingen van straalverbindingen door glasvezelverbindingen
bij bestaande opstelpunten. Hier kan een potentieel knelpunt ontstaan (zie onder).

Als het gaat om de uitbreiding van de dekking van vaste aansluitnetwerken dan kan voor
een groot deel worden gebruik gemaakt van de bestaande backbone netwerken. Op verschillende plekken zal dit netwerk wel moeten worden uitgebreid.
Als de bij 5G gehanteerde groeiverwachtingen uit gaan komen, resulteert dat in een flinke
verdichting van netwerken vooral in verstedelijkt gebied. Dit resulteert in een sterk groeiende behoefte aan backhaul en front-haul verbindingen, waarbij aan front-haul verbindingen
bijzonder hoge eisen worden gesteld, zodanig dat bestaande glasvezelverbindingen hier niet
geschikt voor zijn. Dit moet worden gezien in combinatie met noodzakelijke innovaties in de
vaste netwerken in diezelfde gebieden. We spreken niet van een knelpunt, maar wel van een
vraagstuk voor meerdere operators en lokale overheden.
De toenemende vraag naar flexibiliteit kan ons inziens in het algemeen goed worden gefaciliteerd door SDN/NFV. De precieze ontwikkelingsrichting daarvan is op dit moment overigens
nog niet volledig duidelijk.

141

Bron: [dialogic.nl]

142

Bron: Dialogic (2016) Exploratory study on network virtualization, beschikbaar via: [rijksoverheid.nl]

98

Dialogic & TNO

5.2.2

Transitnetwerken
Vraag
In de vorige paragraaf gaven we aan dat de groei in vraag bij aansluitnetwerken op hogere
netwerklagen gedempt wordt door caching. Dit speelt bij backbones, maar dat speelt in nog
hogere mate bij transit netwerken een rol. We zien dan ook dat de groei in de vraag naar
IP-transit lager is dan de groei in bandbreedte bij de eerder genoemde netwerken143.
Naast de discussie over bandbreedte worden deze netwerken steeds belangrijker vanuit het
perspectief van latency. Dienstenaanbieders willen hun diensten steeds sneller bij de eindgebruikers krijgen. Naast het dichterbij plaatsen van de content, is het hebben van een
kortere (en dus snellere) verbinding een goede optie. De meest extreme vraag naar dergelijke lage latency transit diensten zien we overigens in de financiële sector in de toepassing
van High Frequency Trading. Zoals in hoofdstuk 3 is aangegeven, kiezen deze partijen er
voor om deze verbindingen middels straalverbindingen tot stand te laten komen, aangezien
de transmissiesnelheid hier dichter tegen de lichtsnelheid kan komen dan via glasvezel mogelijk is. Bij glasvezel is er immers altijd sprake van enige (minimale) afname in snelheid
door reflectie in de kabel zelf.144 We constateren tot slot dat er in de vraag naar transverbindingen doorgaans geen vraag is naar hogere lagen van netwerkfunctionaliteit. Dit is iets
wat de gebruikers van deze capaciteit (datacenters, telco’s, resellers, etc.) doorgaans zelf
organiseren, al dan niet met de inzet van SDN en NFV145.
Aanbod
Het is niet eenvoudig om een goed overzicht te krijgen van aanbieders van transit verkeer
in Nederland. Internationaal verkeer kan zowel via land als zee gaan, waarbij het lastig is
om een beeld te krijgen van de internationale landkabels. Er is een groot aantal van deze
kabels en realisatie hiervan is relatief eenvoudig. Hierdoor is er een groot aantal interconnecties ontstaan die in handen zijn van een groot aantal partijen. Middels onderstaande
afbeelding van het core netwerk van NLiX, wordt enig inzicht verschaft in de beschikbare
transitverbindingen binnen Europa (januari 2016). Tevens daarbij de delaytijden aangegeven.

143

Bron: [telegeography.com]

144

Voor meer achtergrond: [ipvisie.com], [nrc.nl] en [reuters.com]

145

Bron: Dialogic (2016) Exploratory study on network virtualization, beschikbaar via: [rijksoverheid.nl]

Dialogic & TNO

99

Figuur 5-30. Schematisch overzicht van Europese core netwerk146

De markt voor transit via zeekabels kent een andere dynamiek. In tegenstelling tot landkabels, is de aanleg hiervan een complexe en tijdsintensieve exercitie is. Hierdoor is het aantal
kabels beperkt en is hun ligging doorgaans goed bekend. De onderstaande afbeelding en
bijbehorende tabel geven hier een overzicht van. Het is duidelijk dat Nederland op dit moment goed ontsloten is.

146

Bron: [nl-ix.net]

100

Dialogic & TNO

Tampnet

Baltic
Cable 5
CANTAT-3

Baltic
Cable 6

Kategat-1

Pangea North
AC-1

COBRA
VSNL

TAT-14
SeaMeWe-3

Figuur 5-31. Overzicht van de zeekabels rondom Nederland147
Naam

Operator

In gebruikname

Huidige
capaciteit

VSNL Northern Europe

Tata Communications

2002

2.6 TBit/s

TAT-14

Consortium van KPN, BT, et cetera

2001

3.15 TBit/s

Atlantic Crossing-1

Level 3

1999

120 GBit/s

Als wij kijken naar de toekomst dan zien we dat er beperkt plannen zijn voor nieuwe kabels.
De enige grootschalige kabel die in Nederland wordt gerealiseerd is een glasvezelkabel die
gecombineerd wordt met een internationale stroomkabel “COBRA” van TenneT en Energinet.148 Deze is op de bovenstaande kaart reeds weergegeven (rood).
Als we het aanbod van zeekabels bezien, dan valt op dat een groot deel van deze kabels
rond de eeuwwisseling in gebruik is genomen. In de literatuur (en de praktijk!) is enige
discussie over de levensduur van deze kabels. Vaak komt 20 jaar na ingebruikname naar
voren als de periode waarin de levensduur gegarandeerd wordt en de kabel bij een breuk
gerepareerd wordt. Daarna wordt het onzeker hoe lang de kabel blijft functioneren en kan
een eigenaar lastig garantie geven op de dienstverlening. Daarbij kennen deze kabels een
relatief lange mean time to repair, aangezien er een schip naar de locatie van de breuk moet
varen en de reparatie zelf een complexe operatie is.

147

Bron: Onderzoek Dialogic.

148

Bron: [tennet.eu]

Dialogic & TNO

101

Match van vraag en aanbod
Als we kijken naar deze markt, dan is de verwachting dat de capaciteit groeit, maar de
prijzen sterk blijven dalen. Dit betekent dat de totale opbrengsten van deze sector de komende jaren zullen blijven dalen, zoals onderstaande grafiek ook laat zien.

Figuur 5-32. Verwachte omzet van IP-transit149

We voorzien geen specifieke mismatch in het aanbod van en de vraag naar transit via landkabels. Dit is internationale en goed functioneerde markt, waarbij (net als in het geval van
de nationale backbones) de inzet van nieuwe apparatuur of aanleg van nieuwe kabels een
regulier bedrijfseconomisch vraagstuk behelst.
Vanuit Nederlands perspectief kan er enige zorg zijn over het feit dat onze positie als land
dat uitstekend ontsloten is met zeekabels kan afbrokkelen. Zo komen meerdere kabels in de
periode 2020-2025 aan het einde van hun technische levensduur. Het is vanuit onze positie
echter niet goed mogelijk om inzicht te krijgen in de ontwikkelingen op de lange termijn. We
onderschrijven wel de positieve spill-over effecten van deze zeekabels. Zo creëren zij (mede)
een goed vestigingsklimaat voor datacenters en specifieke vraag uit bijvoorbeeld de financiele sector. De investeringsbeslissingen met betrekking tot de aanleg deze infrastructuur
liggen echter op een internationaal niveau en kennen een complex beslissingsmodel. Zo zijn
er in Noorwegen plannen om een trans-Atlantische kabel te realiseren en leggen Google en
Facebook op dit moment een trans-Atlantische kabel aan die in Spanje uitkomt.150 Deze
tech-giganten streven hiermee verdere onafhankelijkheid van de bestaande telecompartijen
en (zeekabel-)consortia na en zien Spanje als goede hub om de EMEA-regio te kunnen bedienen.

149

Bron: [telegeography.com]

150

Bron: [wired.com]

102

Dialogic & TNO

5.2.3

Internet exchanges
Internet eXchanges (IX) hebben een belangrijke rol in het Internet omdat het op een bepaalde locatie in een bepaalde regio de koppeling (typisch) op Laag 2 faciliteert tussen
meerdere partijen met vraag en aanbod van IP-verkeer: typisch Internet Service Providers151
maar intussen ook allerlei andere partijen (content providers, transit providers, gaming partijen, etc). De interconnectiefunctie van exchanges is niet exclusief: diverse (grote) partijen
hebben ook private interconnecties. De grote exchanges zoals die in Londen, Frankfurt en
Amsterdam zijn internationale marktplaatsen waar bilaterale en multilaterale peering arrangementen worden afgesloten. De economische rol van een IX is reductie van transitkosten
voor individuele partijen door de mogelijkheid van directe koppeling van partijen (connectees) die geografisch dicht bij elkaar liggen of bij elkaar gebracht kunnen worden. Een
belangrijk technisch-functioneel voordeel is dat het de latency op end-to-end verbindingen
over het Internet verkort. Het marktplaats- en knooppunt karakter van een IX maakt dat de
regio waarin de IX is gesitueerd aantrekkelijk wordt voor ICT-partijen om zich daar te vestigen. In dat opzicht heeft het zeer vergelijkbare eigenschappen en effecten als logistieke
knooppunten als de haven van Rotterdam en luchthaven Schiphol.
Vraag
Voor partijen aan de vraagzijde spelen een rol: de vestigingsplaats, de aangeboden peeringen transit- mogelijkheden van een IX, de beschikbaarheid van aanvullende connectiviteitsdiensten en last but not least de kosten voor de aansluiting op de IX (eenmalig en periodiek).
De eerder besproken diversiteit van digitale diensten, de groei in verkeer en toenemende
geografische verkeersdichtheid leidt ook vanzelfsprekend tot groeiende behoefte aan interconnectiviteit. Gepubliceerde groeicijfers van bijvoorbeeld de AMS-IX (27% verkeersgroei,
20% extra connectees/jaar152) en van de NLiX (18% extra connectees per jaar) tonen dat
ook aan.
De aard van de vraag is aan het veranderen. Enerzijds verwachten we dat aanbieders van
diensten en applicaties steeds vaker rechtstreeks toegang zullen zoeken tot een publieke
Internet Exchange153. Anderzijds signaleren we ook de trend dat Content- en Applicatie Service providers al rechtstreeks connectiviteitsafspraken maken met ISP’s, die buiten de
publieke Internet exchanges omgaan154. Gegeven de te verwachten groei in de diversiteit
van digitale diensten met een specifiek profiel, moet rekening worden gehouden met verandering van de vraag naar IP-interconnectiviteit en het ontstaan van een breder palet van IP
interconnectiemodellen waar uit gekozen kan worden. Dat kan zijn een toename in private
afspraken tussen die providers en ISP’s en/of meer vraag naar gespecialiseerde Internet
Exchange Points waar partijen binnen een specifieke branche zoals bijvoorbeeld financiën of
industrie met specifieke maar onderling vergelijkbare (IP) connectiviteitsparameters onderlinge peerings aan kunnen gaan (zogenaamde communities), als aanvulling op de publieke
Exchanges.

151

Kleinere ISP’s kunnen er ook voor kiezen te koppelen aan een grote ISP.

152

Bron: [ams-ix.net]

Bron: [ams-ix.net]. Huishoudens en de meeste bedrijven hangen namelijk niet rechtstreeks aan het
internationale internet via een IX, maar maken gebruik van een ISP die zelf wel aan een IX is gekoppeld en die zijn klanten een Internet toegangsdienst biedt.

153

154

Bron: [ams-ix.net]

Dialogic & TNO

103

We verwachten ook dat de behoefte gaat toenemen aan exchange points op regionaal en
lokaal niveau. Dat is een logisch uitvloeisel van de verdere intensivering van het op Internet
gebaseerde diensten ecosysteem.
Aanbod
De onderstaande afbeelding toont de Internet exchanges in Nederland op dit moment en het
aantal peers dat hiermee verbonden is.

Figuur 33. Overzicht van Internet exchanges in Nederland (excl. opstappunten) en het aantal aangesloten peers155

155

Bron: Staat van Telecom, Dialogic (2016). [destaatvantelecom.nl]

104

Dialogic & TNO

Uit de bovenstaande afbeelding wordt duidelijk dat het zwaartepunt van het verkeer over
IX-en in de Randstad ligt. Vooral de AMS-IX (vereniging) in Amsterdam profiteert van haar
traditioneel sterke positie en een ligging bij datacentra. Als we kijken naar het verkeer over
de AMS-IX dan zien we een sterke stijging van het verkeer van circa 30% per jaar. Bij de
NL-ix (privaat eigendom) zien we ook een dergelijke exponentiële groei, al is die doorgaans
iets lager.
Binnenkomend verkeersvolume op de AMS-IX
25.000.000

TB per maand

20.000.000

15.000.000

10.000.000

5.000.000

0

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025
Jaar
Voorspelling uit 2016 (Jaarlijkse groei: 29%)

Voorspelling uit 2014 (Jaarlijkse groei: 34%)

Gemeten

Figuur 34. Gemeten en geprognotiseerde groei van het maandelijks binnenkomend verkeer op de AMSIX.156

De vraag is hoe de Internet Echanges zich in de toekomst verder zullen gaan ontwikkelen.
We benoemen hier een aantal van die ontwikkelingen.
Internet Exchanges hebben zich over de jaren heen ontwikkeld tot centra van digitale dienstverlening. Hoewel de peering functie nog steeds het hoofdbestanddeel is, zijn er diverse
functies en services aan toegevoegd wat de aantrekkelijkheid van een IX voor partijen met
behoeften op het gebied van digitale connectiviteit sterk vergroot. Er treedt daarbij een effect
op dat we bij de luchthaven Schiphol ook zien, namelijk dat de AMS-IX zelf zich steeds meer
richt op grote partijen en er satelliet exchanges (of virtuele exchanges) ontstaan die goed
zijn aangekoppeld aan de AMS-IX en zijn toegespitst op dienstverlening aan kleinere partijen
(tegen navenant lagere kosten).
Het is voorstelbaar dat er de komende jaren meer lokale Internet exchanges zullen gaan
komen, die fungeren als lokale marktplaatsen en opstappunten voor digitale diensten en
waar bedrijven en lokale dienstverleners op kunnen worden aangesloten. Een bedrijf als
NDIX (Nederlands-Duits publiek/private samenwerking) positioneert zich al geruime tijd op
deze wijze met de exploitatie van dergelijke marktplaatsen (opstappunten) in een aantal
steden in Nederland. NLiX (nu eigendom van KPN) was ruim een decennium geleden ook
opgericht vanuit het streven om digitale dienstverlening op regionaal/lokaal niveau te krijgen.

Bron: Beyond fast: how the speed of the internet will develop between now and 2022, Dialogic
(2016). Cijfers op basis van data van AMS-IX.

156

Dialogic & TNO

105

Figuur 35. Opstappunten (NL, DU, BE) van NDIX (IX gevestigd in Enschede). De kruisjes geven de
koppeling aan met andere IX’en.157

Een andere ontwikkeling is die van speciale communities. We zien onder andere NLiX bezig
met de ontwikkeling van specifieke communities (Finance, Health, Delay Critical, Public,
SaaS). De Life Science (Health) Community omvat bijvoorbeeld ziekenhuizen en andere
zorgaanbieders, zorgverzekeringen, aanbieders van gespecialiseerde oplossingen, etc). Op
termijn worden technologie- of industriespecifieke communities overwogen (Onderwijs, Entertainment, Detailhandel).
Er ontwikkelen zich geleidelijk aan nieuwe business modellen voor de aflevering van op IPgebaseerde diensten naar eindgebruikers. Dat zijn modellen waarin gezocht wordt naar extra
kwaliteitsgaranties in de end-to-end connectiviteit ten opzichte van het best-effort karakter
van het publieke Internet, en die ook neerkomen op andere IP-interconnectie oplossingen.
Het al bekende model is dat van ‘deep caching’ dat al, en waar mogelijk/interessant, wordt
toegepast door Google, Netflix en Amazon en wat neerkomt op het plaatsen van servers
dichtbij afnemers. In het onderzoek van A.D Little uit 2014 wordt de aandacht gevestigd op
de uitbreiding van deze trend waarbij een drietal innovatieve IP interconnectiemodellen worden geïntroduceerd die aanvullend zijn op de bestaande (IP peering, transit en paid peering).
Behalve deep caching zijn dat twee andere IP connectiemodellen (assured delivery en secure
M2M) die beide te maken hebben met betere garanties qua connectiviteit. Deze nieuwe modellen concurreren in feite met de Internet Exchanges.
De technologie voor Interconnectie is ook sterk in ontwikkeling. Zo anticipeert Netherlight
met haar innovatieve exchange concept, dat uitsluitend op lichtpaden is gebaseerd, op een
toekomst van netwerkvirtualisatie. Netherlight, waarop ook Surfnet is aangesloten, biedt als

157

Bron: NDIX

106

Dialogic & TNO

Open Exchange de mogelijkheid om aangesloten instellingen onderling te koppelen of externe dienstenaanbieders via Netherlight een geschakeld lichtpad aan te bieden richting een
afnemer. Deze hoogwaardige en flexibele vorm van connectiviteit laat toe dat de netwerken samenwerkingsinfrastructuur volledig wordt aangepast aan (veeleisende) applicatiebehoeften (zoals bijvoorbeeld rekenintensieve applicaties in onderzoeksprogramma’s).
Ergo, het aanbod van Internet Exchange services, of meer in het algemeen IP interconnectie
diensten, is de komende jaren duidelijk in beweging.
Match van vraag en aanbod
Wij hebben geen feitelijke mismatches geconstateerd tussen vraag en aanbod van IP-connectiviteit, en in het bijzonder Internet Exchanges. De sterke flexibiliteit van deze branche
zowel technologisch als zakelijk, maakt dat vraagt en aanbod goed op elkaar afgestemd
blijven. Het aanbod van diensten voor IP-interconnectiviteit is in Nederland van een hoog
niveau en wordt ook afgenomen, waarbij wel opgemerkt dat het grootste deel van het IPverkeer op de AMS-IX niet is gerelateerd aan puur Nederlandse vraag.
Juist vanwege dit maatschappelijke succes en het toenemende belang van Internet als het
universele vehikel voor een uitdijend portfolio van digitale diensten is er wel een discussie
gaande over de toekomstige inrichting van IP-interconnectiviteit als onderdeel van de discussie over het toekomstige Internet. Deze discussie is niet perse een precursor voor een
toekomstige mismatch, maar afhankelijk van de uitkomsten van die discussie kunnen ontwikkelingen een kant uitgaan waarbij op zijn minst vraag en aanbod op een andere manier
tegenover elkaar komen staan dan tot nu toe het geval is. Onder invloed van een toenemende behoefte aan en aanbod van digitale diensten met bepaalde kwaliteitsaspecten speelt
de vraag of het ‘Future Internet’ meerdere modellen voor IP-interconnectiviteit naast elkaar
moet kunnen ondersteunen of dat de capaciteit in corenetwerken, interconnectiepunten en
toegangsnetwerken zodanig ver kan worden uitgebreid dat daarmee aan QoS-eisen van digitale diensten kan worden voldaan. Het meest waarschijnlijke scenario is dat er standaard
meerdere interconnectiemodellen naast elkaar zullen worden gebruikt.

5.2.4

Samenvatting en conclusie
De voorgaande behandeling kan als volgt worden samengevat:
Bandbreedte: Geen knelpunten in IP-Transitverbindingen geconstateerd. Prijserosie in de
markt voor transit zeer waarschijnlijk door overcapaciteit op (specifieke) transitverbindingen
als gevolg van uitbreiding totale aanbod. Tevens geen knelpunten geconstateerd voor Internet Exchanges. Technologie-ontwikkeling stelt IX’en in staat om vraag te blijven
accommoderen.
Latency: Geen knelpunten geconstateerd. Wat betreft Internet Exchanges zullen partijen
met extreem hoge latency eisen direct aansluiting zoeken op een grote IX. Dat is reguliere
marktwerking.
Dekking: Geen knelpunten geconstateerd.
Betrouwbaarheid: Er is sprake van een economisch end of life van aantal zeekabels. De
technische betrouwbaarheid zal op korte termijn nog niet in geding zijn. Op langere duur is
wel sprake van een risico op uitval. De planning van zeekabels is een internationaal complex
beslissingsmodel en vergt een specifieke analyse. Geen knelpunten geconstateerd wat betreft Internet Exchanges.
Overige punten: Aandachtspunt is het ontstaan van alternatieve IP-interconnectiviteitsmodellen naast de IX. Dit is relevant in het kader van de toekomstige ontwikkeling van het

Dialogic & TNO

107

Internet en in het kader van de netneutraliteitskwestie omdat deze alternatieve modellen
ontstaan vanuit de behoefte aan kwaliteitsdifferentiatie voor specifieke diensten.
De hoofdconclusie van deze beschouwing is dat er geen feitelijke knelpunten zijn geconstateerd op de betreffende deelmarkten en die ook niet op afzienbare termijn worden verwacht.
Over de zeekabels kunnen we op grond van de huidige ons beschikbare informatie geen
goede uitspraken doen over eventuele knelpunten op termijn.

5.3

Markt voor datacenters
De laatste deelmarkt die we bespreken is die van datacenters. Datacenters kunnen diverse
functies accommoderen en vervullen een belangrijke faciliterende rol zowel wat betreft het
hosten van applicaties als ook het faciliteren
van
interconnectiviteit.
A. Markt voor
diensten

B. Markt voor access

C. Markt voor IX en core-netten

Dc.
Markt voor
voor datacenters
datacenters
D. Markt

Afnemers

Accessproviders

Core-providers

Dienstenaanbieders

Devices

Accessnetten

Backhauls,
backbones,
transit, IX’en
datacenters

Softwareplatformen

Figuur 36. Deelmarkten: markt voor datacenters

Vraag
De keuze van een professionele organisatie voor een datacenter kent een aantal mogelijke
motivatiefactoren::








Te weinig mogelijkheden of te duur om op de eigen bedrijfslocatie een serverruimte
aan te houden. Men kan een eigen datacenter elders opzetten of kiezen voor colocatie;
Back-upfunctie in geval van calamiteiten op de eigen locatie. Idem de opties voor
een eigen datacenter of via co-locatie;
Gedeeltelijke of volledige outsourcing van IT beheerstaken naar derde partijen (hosting);
Een grote mate van interactie met andere partijen waardoor een meer centrale locatie voor IT-processen te verkiezen valt boven een eigen locatie (co-locatie en
hosting);
Het afnemen van diensten van cloudaanbieders die dat vanuit hun datacentra faciliteren (PaaS, SaaS en IaaS).

In het in 2013 door Pb7 uitgevoerde onderzoek naar trends in de Nederlandse datacenter
markt158 kwam naar voren dat over een periode van 3 jaar het percentage bedrijven dat
koos voor faciliteiten op de eigen site terug zou lopen van 43%(2013) naar 28% (2016). In
2016 rapporteert de Dutch Data Association dat in 2016 44% van de ondervraagde bedrijven
nog kiest voor een oplossing geheel op de eigen site, met de prognose dat dit in 2021 zou

158

Bron: Datacenter Netwerk Trends in Nederland, Pb7 Research, 2013

108

Dialogic & TNO

zijn teruggelopen naar 40%. Op dit moment staat volgens de DDA 70% van de servercapaciteit nog bij de bedrijven zelf. Deze cijfers geven aan dat bedrijven nog vrij terughoudend
zijn in de outsourcing van IT en de overstgeleidelijk maken. ap naar cloud De grootste driver
is vooralsnog kostenbeheersing. Belemmerende factoren zijn verlies van autonomie en vrees
voor beveiligingsrisico’s.
De behoefte aan flexibiliteit en opslagcapaciteit bij afnemers nemen sterk toe, en er is sprake
van opwaartse druk wat betreft garanties op beschikbaarheid. Datacenters zijn ingedeeld in
SLA-categorieën (Tier-1 t/m 4). Tier 2 (99,741% beschikbaarheid) en Tier 3 (99,982%) waren in 2013 het meest courant, maar er is echter sprake van een opwaartse druk in de markt
naar zwaardere SLA’s op dit punt.
De eerder genoemde digitale transformatie zit nog in een stadium waarbij veel bedrijven nog
worstelen met de transitie van ‘oud-IP’ naar ‘nieuw-IP’159 en voor hun core business geen
noodzaak zien om veel zwaarder in te gaan zetten op cloudificatie. Dit zal richting 2020
sterker gaan aantrekken. Dit wordt ten eerste veroorzaakt door de cloudificatietrend die zich
sowieso in de IT sterk manifesteert en die bedrijven verleidt daar in mee te bewegen. Ten
tweede omdat er een nieuwe generatie van bedrijven opkomt die van meet af aan kiezen
voor cloud computing en ook daar ook bestaande partijen in gaan meetrekken (concurrentiedruk). In het bijzonder zal de vraag naar IaaS160 sterk gaan toenemen als meest flexibele
basis voor cloud computing. Deloitte voorspelde in 2014 een groei van 19% tot/met 2018
voor IaaS-diensten, tegen 9% voor andere cloud gebaseerde diensten.
Trendwatchers in de datacentermarkt geven aan dat de vraag naar lokale datacenters zal
stijgen161. De behoefte aan edge/fog computing zal toenemen in de toekomst, gemotiveerd
vanuit verwachte IoT en Smart City ontwikkelingen. Dus kan men zich zelfs voorstellen dat
er mini of zelfs micro atacentra gaan komen. Dat is een kwestie van naamgeving.
Aanbod
Uit het Deloitte onderzoek uit 2014 kwam naar voren dat Nederland een vooraanstaande
positie heeft wat betreft het aanbod van datacenter faciliteiten. Enkele cijfers daarover, mede
ontleend aan publicaties van DDA en Pb7:
Tabel 11. Cijfers Nederlandse markt voor datacenters
Indicator

Waarde

Aandeel NL in Europese DC markt

7%, tweede na het VK

Aantal m2 DC vloerruimte (netto)

271.000 m2, 64% in regio A’dam

Aantal Datacenters

206

Onderstaande afbeelding geeft een overzicht van datacenters in Nederland. De concentratie
in Amsterdam valt op162. Merk verder op dat twee zeer grote private datacenters die op dit
moment gebouwd worden niet op de kaart staan, namelijk die van Google (Eemshaven) en
Microsoft (Middenmeer).

Zie
ook
het
interview
Bron: [datacenterdossier.nl]
159

met

Sander

Bakker

van

Brocade,

December

2015.

IaaS betreft flexibiliteit in allocatie van generieke hardware en connectiviteit waarmee gevanaceerde
cloud computing applicaties (o.a. Big Data gebaseerd) tot de mogelijkheden behoren.

160

161

Bron: [datacenterdossier.nl],

162

Bron: [dutchdatacenters.nl]

Dialogic & TNO

109

Figuur 37. Overzicht van datacenters in Nederland163.

Op dit moment lijkt er sprake te zijn van overcapaciteit in de Datacentermarkt. Er is een
proces van rationalisering en innovatie aan de gang om het aanbod beter op de sterk veranderende vraag aan te laten sluiten, tegen een concurrerend prijsniveau. Het leitmotiv is
‘meer doen met minder’164. Daarvoor wordt maximaal overgegaan op virtualisering om afnemers veel meer flexibiliteit te bieden, zijn investeringen nodig in opslag, connectiveit (naar
100 Gbit/s poorten in 2020) en beschikbaarheid (opwaartse druk qua Tier niveau) en is
energiebesparing van belang. Het netto effect van prijserosie op data-opslag en de veel
sterker toenemende vraag naar opslagcapaciteit leidt tot netto kostenstijgingen.

163

Bron: Staat van Telecom, Dialogic (2016). [destaatvantelecom.nl]

164

Bron: Verwachte ontwikkelingen in datacentra in de komende 5 jaar, Hivos, 2013

110

Dialogic & TNO

Figuur 38. Verwachte groei in geinstalleerde opslagcapaciteit in datacentra, 2015-2020165

Wat betreft lokale vestigingsmogelijkheden van datacenters is het beleid van gemeenten een
belangrijke factor. Net als bij de aanleg van kabels speelt ook in dit dossier dat er duidelijke
verschillen in politieke/bestuurlijke voorkeuren op lokaal niveau zijn wat betreft voorzieningsniveau, ruimtelijke ordening, economische speerpunten en duurzaamheid, voorkeuren
die zeer bepalend kunnen zijn. Voor deze markt (evenals voor de betreffende gemeenten) is
het van belang dat de lokale overheid een goed geïnformeerde afweging kan maken van
voordelen, nadelen en belangrijke randvoorwaarden voor de vestiging van datacenters. Aanbieders van datacenter-faciliteiten hebben bovendien belang bij afstemming tussen
gemeenten over de eisen die aan datacenters worden gesteld166.
Zeker daar waar economische stimulansen worden gezocht om teruglopende werkgelegenheid te bestrijden biedt de ontwikkeling van shared/multitennantdatacenters kansen. Daarbij
draait het niet om het datacenter zelf maar om de spin-off effecten qua bedrijvigheid doordat
(clusters van) nieuwe bedrijven (start-ups) zich gaan vestigen, een trend die we al enige tijd
zien in steden met universiteiten en hogescholen. Een uitdaging voor datacenters is om het
qua business case van de grond te krijgen in gebieden met een matig voorzieningenniveau
(hoge vestigingskosten).
Mogelijkheden in de komende jaren voor de vestiging in steden van kleine datacentra of
schakelpunten kunnen van belang worden, afhankelijk hoe hard het gaat met ontwikkelingen
als IoT, ITS en Smart Cities. Er is echter nog onduidelijkheid hoe de ontwikkelingen op elkaar
ingrijpen en wat dat betekent voor de behoefte aan en de inrichting van dergelijke mini- of
microcentra.

165

Bron: Cisco Global Cloud Index, 2016

Zo wordt melding gemaakt van voorschriften van bepaalde gemeentes voor specifiek te hanteren
koelmethodes, die echter nogal eens tot suboptimalisatie leiden qua energie-efficiëntie. Bron: [nederlandict.nl]

166

Dialogic & TNO

111

Match van vraag en aanbod
Er is op dit moment sprake van een bepaalde mismatch tussen vraag en aanbod door overcapaciteit (van verouderde systemen). Dat zou echter via reguliere marktwerking weer in
evenwicht moeten kunnen komen. Technisch zijn er voorlopig geen issues, wat niet wil zeggen dat een tenminste kostendekkend exploitatiemodel voor een datacenter eenvoudig is te
realiseren. Belangrijk voor deze markt is dat lokale overheden voldoende inzicht hebben in
de problematiek en daardoor in staat zijn een goede belangenafweging te maken. Tevens is
het voor partijen van belang dat er sprake is van afstemming tussen gemeenten over eisen
en randvoorwaarden voor vestiging.
Samenvatting en conclusie
De voorgaande behandeling kan als volgt worden samengevat:
Bandbreedte: Er is sprake van een mismatch in de markt tussen vraag en aanbod van
datacenterfaciliteiten. Dit heeft te maken met zaken als opslagcapaciteit, rekenkracht en
mogelijk ook connectiviteit hoewel daar geen expliciete aanwijzingen voor zijn gevonden
Latency: Datacenters spelen een zeer belangrijke rol in de reductie van latency. De populatie
van datacenters in Nederland draagt sterk bij tot reductie van latencies in digitale diensten.
Hier zijn geen knelpunten aan de orde.
Dekking: Hier zijn geen knelpunten geconstateerd. Wel is er zorg over moelijkheden bij de
vestiging van datacenters door verschillen in lokale regelgeving.
Betrouwbaarheid: De Nederlandse markt heeft een aanbod van datacenters in verschillende
klassen van betrouwbaarheid. Hier zijn geen knelpunten geconstateerd. Er zal een druk komen op hogere betrouwbaarheid maar er moet vanuit worden gegaan dat de markt dit oplost.
De conclusie van deze beschouwing is dat deze markt te maken lijkt te hebben met een
mismatch tussen vraag en aanbod en met enige groeivertraging. Echter op grond van alle
geschetste ontwikkelingen en de verwachte vraag, toch aan belang en aan omvang zal gaan
toenemen in de beschouwde periode. Vestigingsvoorwaarden zijn belangrijk in de verdere
verspreiding van datacenters in Nederland.

112

Dialogic & TNO

6 Digitale connectiviteit in agricultuur
In dit hoofdstuk gaan we nader in op digitale connectiviteit in de agricultuursector. We richten ons hierbij op de deeldomeinen akkerbouw, (glas)tuinbouw, veeteelt en visserij. We
vertalen brede sectortrends in vraag naar digitale connectiviteit en bepalen vervolgens in
welke mate het generieke aanbod hierin kan voorzien. Aansluitend behandelen we de geselecteerde casus (precisielandbouw), waarin we de meest uitdagende verwachte vraag naar
connectiviteit nader beschouwen. Hieruit volgen de door ons vastgestelde knelpunten en de
verklarende factoren achter deze knelpunten.

6.1

Sectortrends
De Nederlandse agricultuursector staat wereldwijd bekend om haar hoge efficiëntie. Op veel
plaatsen ter wereld staat men binnen de sector voor dezelfde opgave: bevolkingsgroei zorgt
voor een grotere vraag naar voedsel, terwijl veel landbouwgrond reeds in gebruik is. Dit
vraag om een toename in de efficiëntie binnen de hele productieketen. Daartegenover zet
een tegenbeweging juist sterk in op kleinschaligheid, lokale gebondenheid en ecologisch verantwoord.167 Sectorbreed herkennen we de volgende trends:
1. Verhogen rendement - Er is een noodzaak tot hogere productie door wereldwijde
bevolkingsgroei. In combinatie met het afnemen van landbouwareaal stimuleert dit
rendementverhogende interventies als precisielandbouw, maar ook schaalvergroting. Daarnaast kunnen nieuwe technieken voor veredeling en teelt (zoals vertical
farming) een bijdrage leveren aan rendementsverhoging.
2. Accreditatie - In toenemende mate is er vraag naar precieze herkomstinformatie van
producten. Dit wordt deels gedreven door een vraag naar duurzame producten.
3. Toenemende ketenafstemming - Toenemende data-uitwisseling binnen de keten stimuleert data-aggregatie en e-commerce toepassingen.
4. Duurzaamheid en gezondheid - Gedreven door veranderende vraag vanuit de consument en stringentere regelgeving, zien we een verdere verduurzamingsslag
binnen het boerenbedrijf. Gerichtere inzet van bijvoorbeeld bestrijdingsmiddelen of
antibiotica vragen om gedetailleerder inzicht in de conditie van gewassen of dieren.
In diezelfde lijn zien we een vraag naar zo exact mogelijke informatie over voedingswaarde en inhoudsstoffen in voeding, hetgeen nauw samenhangt met wijze van
produceren. Daarbij drijft de toenemende vraag naar biologisch en/of duurzaam geproduceerde producten en afnemende marges in het reguliere boerenbedrijf, steeds
meer boerenbedrijven tot de overstap naar andere productiemethoden. Dit creëert
meer vraag naar eerder genoemde zaken als ketenafstemming, accreditatie en ecommerce door de boer zelf.
5. Waarneming op afstand - Waarnemen op afstand, ter beveiliging, informatievoorziening of controle wordt steeds belangrijker, met name in het geval van geografisch
verspreide percelen na integratie van kleinere bedrijven. Verder krijgen toezichthouders of ketenpartners (bijvoorbeeld slachthuizen) behoefte aan onderling inzicht in
het productieproces. Preciezere metingen in het productiesysteem kunnen daarbij
de kwaliteit van het teeltproces borgen.

Bron: TKI Agrifood (2015) Bijlage: innovatieagenda 'Hightech to feed the world'. Beschikbaar via:
[tki.agrifood.nl]

167

Dialogic & TNO

113

Als gevolg van de getoonde verschuivingen binnen de sector, ontstaat een nieuw type boer,
de zogenoemde farm manager. Met de toepassing van digitale middelen wordt het voor een
enkele boer mogelijk om een grotere veestapel of breder landbouwarsenaal te beheren.
Daarbij zullen de losse boerenbedrijven vaker integreren tot een enkele organisatie, om tot
nog betere benutting van schaalvoordelen te komen. Dit schaaleffect zien we dan ook terug
in de historische data over de werkgelegenheid binnen de sector Landbouw en Visserij. Het
totaal aantal banen neemt namelijk af, maar het aandeel ondernemingen met meer dan tien
banen groeit van vijf naar bijna dertig procent in de periode 1996-2015.

350.000

Aantal banen Landbouw, Veeteelt en Visserij, ingedeeld op
bedrijfsgrootte

300.000
250.000
200.000
> 100 banen
150.000
10 t/m 99 banen

100.000
50.000

0 t/m 9 banen

1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015

0

Figuur 39. Ontwikkeling in bedrijfsgrootte in SBI-sector A168

De agricultuursector is een sterk pluriforme sector en kent vele verschijningsvormen. Elk
domein is niet alleen uniek in bijvoorbeeld schaalgrootte en ingezette technologieën, maar
kent vooral eigen specifieke trends. De ontwikkeling in de vraag naar digitale connectiviteit
verschilt daarmee ook van domein tot domein. Deze zullen we dan ook separaat behandelen
in de volgende paragraaf, waarin we bovenstaande ontwikkelingen vertalen in de vraag naar
digitale connectiviteit.

6.2

Vraag naar digitale connectiviteit

6.2.1

Akkerbouw
Binnen de akkerbouw is precisielandbouw een kernbegrip. Door water, bestrijdingsmiddelen
en meststoffen steeds gerichter te doseren zijn besparingen op grondstoffen en hogere opbrengsten mogelijk. De belangrijkste ontwikkeling is de schaal waarop wordt gehandeld.
Waar men zich nu nog op een ‘vlakniveau’ van een hectare tot enkele vierkante meters

168

Bron: CBS Statline (2016)

114

Dialogic & TNO

concentreert, zullen deze vlakken in de komende tien jaar steeds kleiner worden. Nog later
zal op plant, plantorgaan of ziektekiemniveau kunnen worden gemonitord en bijgestuurd.169
Centraal binnen deze ontwikkeling staat het genereren, combineren en beschikbaar krijgen
van data. Denk hierbij aan geo- en sensordata over de biomassabedekking, (grond)hydratatie en stikstofgehaltes. Het is op dit moment vooral de uitdaging om data vanuit meerdere
meetmethoden en bronnen te combineren en effectief in te zetten. Tot slot is het de verwachting dat grote machines in de toekomst vervangen worden door kleinere, zelfrijdende
machines. Het belang van een goede ketenintegratie en connectiviteit tussen de ketenpartners neemt hierdoor toe, aangezien uitval of te lage kwaliteit van de verbinding een steeds
directe impact heeft op de bedrijfsvoering.
De inzet van deze nieuwe beheermethoden gaat hand in hand met de verdergaande trend
van schaalvergroting. Deze ontwikkeling leidt tot een groter te beheren gebied, waarvan
sommige stukken land verder van de boerderij liggen en soms omsloten zijn door land van
een andere eigenaar. Hierdoor ontstaat onder andere een vraag naar toezicht op afstand
middels camerabeelden. Dit vergroot het belang van voldoende snelle connectiviteit, bijvoorbeeld om de camerabeelden tussen de verschillende percelen te kunnen uitwisselen. Een
enkele videostream vraagt immers al om een verbinding van 1,5 tot 5 Mbit/s, dus bij meerdere parallelle beelden stijgt de vraag naar bandbreedte navenant. Dit zelfde gaat op voor
de grootschalige inzet van dronebeelden.
Een nieuwe ontwikkeling binnen het boerenbedrijf betreft de opkomst van de rol van stroomproducent. Met name boeren in Flevoland zijn op grote schaal ingestapt in de
windenergietransitie.170 Dit resulteert niet alleen tot organisatorische veranderingen; de geinstalleerde biogasinstallaties, windmolens en zonnepanelenvelden hebben vaak een
behoefte aan digitale verbindingen.171 De vraag naar digitale connectiviteit stijgt dus navenant mee met deze transitie.

6.2.2

(Glas)tuinbouw
Binnen de (glas)tuinbouw worden sensoren en actuatoren172 al op substantiële schaal ingezet. De uitdagingen voor deze deelsector zitten met name op het (verder) verduurzamen
van de energiehuishouding. Slimme innovaties hebben ons land een wereldwijde koppositie
bezorgd op het gebied van energie- en arbeidsbesparing en van efficiënte productiemethoden. Deze deelsector wordt verder gekenmerkt door zijn sterke concentratie rondom
hoogwaardige (logistieke) infrastructuur. Er wordt met name gewerkt met sterk bederfelijke
goederen (bloemen, groenten, fruit, etc.) die zo snel mogelijk over de waardeketen verspreid
moeten worden. De digitale connectiviteitsbehoefte zit hierbij dus met name in de ondersteuning van de ketenintegratie.
Een aansprekende trend betreft het concept van vertical farming. Dit betreft bijvoorbeeld
gebruik van gestapelde bedden voor kiemplanten, maar betreft in brede zin nieuwe methoden van voedselproductie. Uniek hieraan is de mogelijkheid om de productie op atypische
locaties met kunstlicht te organiseren, bijvoorbeeld ondergronds of leegstaande kantoorpanden. Dit heeft als voorbeeld dat de productie nog dichter bij de consumptie kan plaatsvinden

Bron: Kempenaar, C. (2010, Zomer). Precisielandbouw: slim combineren van nieuwe technologieën.
Syscope, pp. 22-27.

169

170

Bron: Endre Timár (2014) Herstructurering wind Flevoland, beschikbaar via: [rvo.nl]

171

Zie de sectorstudie Energie voor verdere uitwerking van deze specifieke toepassing.

Geïntegreerde systemen die de omgeving te controleren en te beïnvloeden, zoals beregeninstallaties
of systemen ten behoeve van temperatuurbeheersing.

172

Dialogic & TNO

115

dan nu het geval is. Voor commercieel interessante toepassing is echter schaalvergroting
gewenst, bijvoorbeeld in loodsen op industrieterreinen. Hier is namelijk doorgaans goede
logistieke aansluiting op de rest van de waardeketen. Verdere ontwikkelingen zijn gericht op
hydrocultuur en andere kweekmethoden waarbij accurate toediening van grondstoffen eenvoudiger is. We zien hierbij met name een toenemende vraag naar (tijdelijk) toezicht en
beheer op afstand, waarbij camerabeelden en sensoren worden ingezet om de groeilocaties
te monitoren en bijsturen.

6.2.3

Veeteelt
Schaalvergroting in de (pluim)veeteelt, varkenshouderij en melkveehouderij is sinds geruime
tijd een thema. Deze trend leidt tot minder individuele aandacht voor de dieren, terwijl deze
grote onderlinge verschillen vertonen.173 Sensoren en actuatoren bieden de mogelijkheid op
deze grote(re) schaal toch op individueel niveau te kunnen monitoren en sturen.
Evenals in de andere (deel)sectoren, kan aggregatie van databronnen tot nieuwe inzichten
leiden, bijvoorbeeld op het gebied fokkerij, management, gezondheid en gedrag. Daarnaast
zien we dat technologieën steeds vaker gebruikt worden om dieren te sturen, voeren of van
water te voorzien. Zo worden melk- en voerrobots op dit moment al sectorbreed binnen de
melkveehouderij ingezet. Door meet- en toedieningsautomatisering te combineren, kan er
automatisch op het niveau van individuele dieren gestuurd worden. Zo worden het
(kracht)voer en andere supplementen afgestemd op informatie over het individuele dier. De
dieren worden hierbij elektronisch herkend op basis van een chip. Toonaangevend zijn de
verschillende lopende trajecten op het gebied van Smart Dairy Farming, zoals de samenwerkings-overeenkomst tussen CRV, Agrifirm en FrieslandCampina.174 Dergelijke projecten en
onderzoeken naar automatisering van bedrijfsprocessen en toepassing van sensortechnologie speelt overigens binnen andere diersectoren, zoals varkens en kippen.
Het runnen van een melkhouderij bestaat overigens niet alleen uit het verzorgen van de
veestapel. Het beheren van graslanden ten behoeve van de veestapel is ook een relevant
onderwerp binnen dit domein. Op deze weilanden kunnen soortgelijke systemen als in de
akkerbouw de opbrengst optimaliseren, wat de ontwikkeling van de dieren weer kan vergroten. Verder kan de weidegang in de toekomst met behulp van tags en poortjes worden
gecontroleerd.

6.2.4

Visserij
De visserijsector is sterk afhankelijk van satellietverbindingen. Vissers zetten deze verbindingen in voor communicatiedoeleinden en positiebepaling. In toenemende mate wordt er
kennis met de hele keten uitgewisseld. Zo kan er bijvoorbeeld gericht gevangen op soorten
waar die dag klanten voor zijn, maar kan de vis vervolgens ook via e-commerce toepassingen
nog op het schip aan de hoogste bieder verkocht worden. Satellietbeelden nemen verder een
belangrijke positie in bij het bepalen van de positie van visscholen. In de toekomst kan
gedacht worden aan intelligente systemen voor het duurzaam beheren van de visstand.
Daarbij zien we ontwikkelingen rondom autonome schepen, waarbij intelligentie op het schip,
zoals GPS, 3D-radar, sonar en weerinformatie, ingezet wordt.

Bron: Kempenaar en Kocks (2013) Van precisielandbouw naar smart farming technology, beschikbaar via: [wur.nl].

173

174

Bron: Datasnelweg voor de melkveehouder, beschikbaar via: [crv4all.nl].

116

Dialogic & TNO

De kweekvisserij is in opkomst binnen Nederland. Hoewel intelligente sensorsystemen hier
al zijn geïntroduceerd, staat deze ontwikkeling nog wel in de beginfase. Binnen het Seventh
Framework Programme van de Europese unie worden proeftrajecten gedraaid.175

6.3

Match met generiek aanbod

6.3.1

Akkerbouw
De geprojecteerde combinatie van de grootschalige inzet van sensoren, het real-time gebruik
van meerdere databronnen en de inzet van zelfsturende machines, maakt dat we hier binnen
dit deeldomein knelpunten verwachten op het gebied van digitale connectiviteit. Deze bedrijfstak bevindt zich immers voor het grote merendeel in het buitengebied, waarvan we
vanuit de generieke observaties weten dat zowel de geboden capaciteit en dekking op de
reguliere vaste netwerken ondermaats is. De ondernemers zijn in het buitengebied toegewezen op een laagwaardige DSL-verbinding, aangezien kabel- en glasvezelverbindingen
ontbreken. Daarbij hebben verschillende cellulaire netwerken beperkte dekking. 176 Uit de
praktijk horen we op dit moment met name knelpunten rondom de uitwisseling van grote(re)
databestanden, bijvoorbeeld ten behoeve van het updaten van farm management systemen,
aansturingssoftware op machines en satellietbeelden uit de nationale satellietdatabank. Ditzelfde geldt voor het toekomstige (gezamenlijk) gebruik van videobeelden van drones (al
dan niet extern ingekocht). Verder moet een ondernemer bij de selectie van sensoren op
basis van GPRS of 3G op dit moment eerst vaststellen of er überhaupt voldoende dekking is
(en door welke provider) op het perceel waar hij de sensor wil inzetten. Hoewel er een bundelings- en consolidatieslag gaande is binnen de sector, is er nog sprake van veel individuele
bedrijven die, volgens verschillende partijen in de sector, niet voldoende kennis, kunde en
betalingsbereidheid hebben om goede vraagarticulatie naar digitale infrastructuur tot stand
te laten komen. Het samenvoegen van bedrijven (zoals bijvoorbeeld op de Hoeksche Waard
plaats heeft gevonden), maakt betere hier verbetering mogelijk, wat tot voordeligere inkoop
kan leiden. Ditzelfde geldt uiteraard voor coöperatieve en sector-overstijgende vraagbundeling.

6.3.2

(Glas)tuinbouw
Door steeds sterkere geografische concentratie van deze bedrijfsactiviteiten, is de eventuele
groeiende connectiviteitsvraag een mindere uitdaging dan we bijvoorbeeld in de sterk verspreidde akkerbouw zien. Zo is er in het Westland zowel glasvezel van CAIW en Eurofiber
aanwezig, als een hoge penetratie van coax van Ziggo. Daarbij hebben deze partijen doorgaans substantiële schaal en zijn zij kapitaalkrachtig genoeg op een eigen verbinding te laten
realiseren waar nodig. Hoewel we de data-intensivering van deze sector onderschrijven, verwachten we dat de knelpunten op het gebied van digitale connectiviteit hier beperkter zijn.
De (glas)tuinbouwlocaties in de meer afgelegen gebieden zullen overigens wel een gelijksoortige problematiek ervaren als de akkerbouwers.

6.3.3

Veeteelt
Er kunnen duidelijke parallellen worden getrokken tussen de domeinen veeteelt en akkerbouw. Beide bedrijfstakken zijn sterk over het buitengebied verspreid, waardoor we snel

175 Zie hiervoor: [sensorfish.eu]

Dit vormt overigens geen probleem voor technieken als rechtrijden op basis van RTK- of DGPStechnologie, aangezien men hier gebruik maakt van een landelijk netwerk van basisstations of satellieten. Voorbeelden hiervan zijn de systemen van MoveRTK en 06-GPS.

176

Dialogic & TNO

117

uitkomen op beperkingen op het gebied van dekking en capaciteit. De bedrijfsactiviteiten
zijn wel sterker op het niveau van de stal en het erf geconcentreerd, waardoor problemen
op het gebied van digitale connectiviteit gerichter opgelost kunnen worden. De melkveehouderij loopt op het gebied van digitalisering ten opzichte van de andere vormen van veeteelt
en –houderij. Meer prominente issues spelen zich overigens af rondom integratie van de
ketenpartners op het gebied van data over dierwelzijn en productkwaliteit, niet op het gebied
van digitale connectiviteit. Merk hierbij op dat de internationaal opererende partijen binnen
deze sector hun producten en diensten in grote mate afstemmen op de mondiale standaarden, ook wat betreft connectiviteit.

6.3.4

Visserij
Het belang van satellietverbindingen binnen deze sector is evident. Zowel de dataverbinding
(typisch via satellietinternet) als de locatiebepaling moeten met een hoge mate van beschikbaarheid aanwezig zijn. De genoemde ontwikkelingen rondom duurzamere en efficiëntere
vangst, al dan niet met inzet van autonome schepen, maken dat de afhankelijkheid van de
verbindingen immers groter wordt. Aangezien hier een satellietverbinding de enige relevante
oplossing is, plaatsen we eventuele knelpunten hieromtrent buiten de beschouwing van onze
studie. De aanschaf van dergelijke apparatuur is namelijk primair een business case afweging van de visser. Daarbij is deze markt niet alleen beperkt tot de Nederlandse situatie,
maar is het een internationale aangelegenheid. We hebben op dit moment geen aanwijzingen
dat het aanbod via satelliet nu of in de periode tot 2025 een beperking is.

6.3.5

Conclusie
De mate waarin digitale connectiviteit op dit moment de beperkende factor binnen de verschillende domeinen verschilt. De relatie tot de algemene buitengebiedsdiscussie ligt echter
het meest voor de hand: in delen van het buitengebied zijn de snelle publieke breedbandinfrastructuren op dit moment niet beschikbaar. Hoewel sommige ondernemers, met name in
de (melk)veehouderij en (glas)tuinbouw, wellicht kapitaalkrachtig genoeg zijn om een individuele glasvezel, straal- of andersoortige hoogwaardige verbinding te laten realiseren,
hebben een groot deel van de boeren nog steeds een trage DSL-verbinding.
Met de opkomst van de meer geavanceerde en data-intensieve vormen van (precisie)landbouw, rijst de vraag in hoeverre de huidige oplossingen voldoende soelaas bieden. Dit komt
in de volgende sectie aan de orde, waarbij we met name ingaan op de vraag of het ontbreken
van de hoogwaardige infrastructuren op dit moment de meest blokkerende factor zijn in het
tot volledige wasdom laten komen binnen het moderne boerenbedrijf.

6.4

Casus: Precisielandbouw in de akkerbouw
De precisielandbouw is al lange tijd een ontwikkeling met grote beloften. De eerste toepassingen ontwikkelden zich de afgelopen tien jaar door de introductie van GPS-navigatie en
rechtrijdtechnologie op landbouwmachines. Meer geavanceerde toepassingen zijn al enige
tijd technisch mogelijk, maar pas sinds kort economisch interessant. Dit wordt mogelijk gemaakt door de dalende kosten van sensoren, autonome voertuigen, mobiele apparaten,
dataverbindingen en computerkracht. Kortgezegd wordt steeds meer van de impliciete kennis van de boer expliciet gemaakt en overgenomen door digitale middelen. Het boerenbedrijf
doorloopt daarbij de stappen in haar ontwikkelingspad naar automatisering177:

Bron: Dutch Digital Delta (2016) Knowledge and Innovation Agenda ICT 2016 – 2019. Sectie Smart
Farming. Beschikbaar via: [4tu.nl]

177

118

Dialogic & TNO

1. Gebruik van digitale middelen op bestaande landbouwmachines om nieuwe functies
mogelijk te maken. Denk hierbij aan het rechtrijden op basis van GPS en GNSS.
2. Gebruik van bestaande databases en geaggregeerde informatie uit landbouwmachines om betere beslissingen te kunnen maken. Denk hierbij aan beslissingen omtrent
bemesten, inzaaien en toedienen van bestrijdingsmiddelen.
3. “De boerderij als fabriek”: Automatisering van werk door robots, autonomous vehicles en drones, nauwkeurige procescontrole op een steeds kleiner niveau. Dit vraagt
om (re)combinatie van verschillende datebronnen en –lagen.
4. Maximaal automatiseren: Integratie van databronnen, actuatoren en data van toeleveranciers en klanten om automatiseren een deel van de management taken. De
boer heeft zijn handen vrij om het bedrijf te ‘leiden’. Het is in toenemende mate
mogelijk om zeer grote bedrijven te coördineren zonder veel mankracht.
Op dit moment bevindt circa 80% van de grofweg 10.000 Nederlandse akkerbouwers zich in
de eerste stap van digitalisering, namelijk de toepassing van plaatsbepalingstechnologie op
basis van GNSS. Hierbij moet men met name denken aan toepassen van technieken voor
rechtrijden, waarbij de grootste winsten worden behaald in het verlengen van de effectieve
beschikbare werktijden en het voorkomen van overlap in bezaaien en besproeien. Verdere
verkleining van het zogenoemde dekkingsvlak van de data, maakt het mogelijk om verder
optimalisatie van het zaai-, behandel- en oogstproces tot stand te brengen. De praktijk leert
dat hier een efficiëntieslag van twintig tot dertig procent mee behaald kan worden ten opzicht
van de oude productiemethoden. Het mes snijdt hierbij aan twee kanten: de boer hoeft
minder producten in te kopen (minder kosten) en de opbrengst wordt groter (meer opbrengsten).
Deze ontwikkelingen zullen de komende tien jaar voor een groot aantal nieuwe toepassingen
zorgen. Globaal zijn deze mogelijkheden in kaart gebracht in de volgende scenarioschets:
Tabel 12. Ontwikkeling van precisielandbouw

Sensoren

0-5 jaar

5-10 jaar

Toename meetmogelijkheden
landbouwmachines, inzet van Global
Navigation Satellite System

Grootschalige toepassing vaste
sensoren (IoT)

Dataverzameling met vliegtuigen en
drones om satellietbeelden aan te
vullen

Inzet drones en zelfrijdende machines
voor ziekte-opsporing, grondanalyse,
grondopbrengst

Beschikking over meer
satellietmateriaal

Real-time satellietdata

Uitgebreidere monitoring, met behulp
van indentificatietools en
cameratoezicht
Precisieweerberichten
Actuatoren

Dialogic & TNO

Variable rate technologies, waarbij
het uitrijden van grondstoffen en
water varieert naar oppervlakte van
een aantal vierkante meter

Variable rate technologies, waarbij
het uitrijden van grondstoffen en
water varieert per klein
oppervlak/plant (uiteindelijk per
plantorgaan)
Inzet drones en zelfrijdende machines
voor bemesting, wieden,
bestrijdingsmiddelen, oogst

119

Dataverwerking

Gebruik van smartphones als
monitoringplatform

Data-analyse op basis van zeer grote
wereldwijd geaggregeerde datasets

Schakelen van lokale naar online
applicaties (cloud)
Integratie

Beperkt

Complexe software die meerdere
databronnen integreert

Hoewel er binnen de sector met name aandacht uitgaat naar de potentiële meeropbrengsten
en besparingen die deze ontwikkelingen gezamenlijk opleveren (nog eens 20-30 procent
optimalisatie bovenop de besparingen uit precisielandbouw 1.0), zijn we hier met name benieuwd naar de additionele vraag naar digitale connectiviteit.

6.4.1

Bandbreedte
Wanneer we kijken naar de verschillende applicaties binnen de precisielandbouw, dan kennen deze duidelijk verschillende gebruiksprofielen wat betreft bandbreedte. We presenteren
de verschillende toepassingen in onderstaande tabel.
Tabel 13. Bandbreedtebehoefte per toepassing
Toepassing

Bandbreedtebehoefte

Sensoren in situ

Sensoren communiceren met kleine pakketjes data (ordergrootte 5 Kbit per
plant per jaar). Per perceel komt dit momenteel neer op 200 MB per meting
per perceel van 3 hectare. Waar we nu enkele metingen per week zien, komt
er met de toekomstige ontwikkeling naar meer actuele data van 100 tot 200
duizend plantstengels per hectare een substantiële groei in dataconsumptie
tot stand.

Sensoren remote

Door toenemende resolutie van satelliet- en dronebeelden en de inzet
sensordata op kleiner vlakniveau, worden de gebruikte bestanden groter. We
zien een ontwikkeling van een GIS-laag van enkele megabytes naar hoge
resolutie beelden of grote databestanden van enkele gigabytes. Het is op dit
moment nog de vraag in hoeverre de boer deze data zelf nodig heeft, of dat
de analyse door centrale (cloud) partijen plaats zal vinden.

Actuatoren

De vraag naar bandbreedte komt hier met name voort uit het up to date
houden van machinefirmware en managementsystemen. Deze bestanden
hebben de ordegrootte van enkele honderden megabytes, welke meermaals
per jaar bijgewerkt moeten worden om de machines zo optimaal mogelijk te
kunnen inzetten. Verder ontvangen de machines frequenter instructiebestanden van enkele megabytes ten behoeve van bemesten en
gewasbescherming.

Dataverwerking

Hier zien we met name een groeiende generieke connectiviteitsvraag tussen
ketenpartners, aangezien een groot deel van de dataverwerking door centrale cloudoplossingen zal plaatsvinden. Denk hierbij aan de oplossingen
zoals deze nu door bijvoorbeeld Agrometius worden aangeboden.178

Integratie

De boer wil (steeds vaker via zijn smartphone of tablet) altijd en overal toegang hebben tot zijn data. Daarbij kunnen bijvoorbeeld sensordata en
instructiebestanden gecombineerd worden met satellietbeelden. In geval van
cloudoplossingen staat er weinig data meer lokaal, dus we zien hier met
name een groeiende generieke vraag naar (mobiele) capaciteit.

178

Bron: [agrometius.nl]

120

Dialogic & TNO

6.4.2

Latency
Binnen de agricultuursector zien we nu en de nabije toekomstige geen ontwikkeling van
toepassingen waar een afwijkende of exceptioneel lage latency cruciaal is. Hiermee is de
sectorale vraag dus niet anders dan de generieke ontwikkelingen. De enige toepassing voor
de lange termijn zouden zelfrijdende machines kunnen betreffen, maar we verwachten – op
basis van de gesprekken met de sector – geen grootschalige inzet binnen tien jaar.

6.4.3

Dekking
De verdergaande inzet van digitale middelen in het boerenbedrijf vraagt om een hoge dekking van hoogwaardige infrastructuur. De inzet van precisielandbouw zorgt voor verhoogde
vraag naar hoogwaardige vaste en/of mobiele connectiviteit, onder andere ten behoeve van
de managementsystemen en het up to date houden van machinefirmware. Hoewel de volledige geautomatiseerde boerderij op dit moment nog toekomstmuziek is, worden sommige
boeren op dit moment al beperkt in hun basale communicatie met e-mail en eenvoudige
bestandsuitwisseling. Dit aangezien internetdiensten via het DSL-netwerk van KPN aanzienlijk trager zijn door de afstand tot de wijkcentrale of VDSL-straatkast. Daarbij komt dat er
aanvullend soms ook beperkingen zijn in het (4G) mobiele netwerk. Zo vraagt de inzet van
sensoren in het veld om een goede dekking van de netwerken die het ontsluiten van deze
sensoren mogelijk maakt. Dit is vandaag de dag al relevant, aangezien er bij de inzet van
de huidige generatie sensoren (op basis van 2G of 3G) in de praktijk al gekeken moet worden
welke mobiele aanbieder de beste dekking heeft. Voordat grootschalige inzet van sensoren
en devices op basis LoRa, SigFox en Narrowband LTE tot stand kan komen, dienen deze
netwerken eerst op grote schaal beschikbaar te komen. Verder willen boeren op elk moment
en elke plek (dus ook in het veld) via hun smartphone of tablet toegang hebben tot hun
cloudapplicaties en mobiele communicatiemiddelen, waardoor de dekking en capaciteit van
de mobiele netwerken hier aan voldoen.

6.4.4

Betrouwbaarheid
Op het gebied van betrouwbaarheid zien we veel overeenkomsten met de generieke ontwikkelingen en de trends in de andere sectoren. ICT vormt een steeds centralere component
voor de bedrijfsvoering. Wegvallen van de verbindingen leidt daardoor steeds sneller tot
sterke afname in productiviteit. Het is op dit moment niet goed mogelijk om dit in termen
van 99,99% procent beschikbaarheid te duiden. We neigen daarom meer naar de kwalitatieve benadering, welke we ook terugkrijgen van verschillende ketenpartijen uit de sector:
de verbinding moet het in de perceptie van de ondernemer ‘altijd’ doen.

6.4.5

Overige indicatoren
Ketenintegratie
Digitalisering in de agrosector vergt meer dan alleen het installeren van digitale hulpmiddelen. Om tot effectieve inzet van de verschillende systemen en data te komen, dient de keten
van onder andere de boeren, machinebouwers, softwareontwikkelaars, databeheerders, afnemers en telecomaanbieders aansluiting op elkaar te vinden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan
de integratie van data van nieuwe leveranciers op de bestaande managementsystemen.
Hiervoor zijn nog maar in beperkte mate de juiste standaarden ontwikkeld.
Data-eigenaarschap
Met de verdere integratie van de verschillende ketenpartijen, ontstaat de mogelijkheid om
meer transparantie te creëren in het hele productieproces. Hiermee ontstaat direct de vraag
wie het eigenaarschap van de data hieromtrent toe-eigent. Waar voorheen alleen de boer

Dialogic & TNO

121

zelf inzicht had in de hele keten van zaaien tot oogsten, kunnen nu ook toezichthouders en
afnemers kennis nemen van bijvoorbeeld de hoeveelheid gebruikte meststoffen en bestrijdingsmiddelen. Dit kan voor de boer als remmende factor werken op zijn keuze op de meer
geavanceerdere vormen van precisielandbouw toe te passen, aangezien deze mate van directe inkijk als ongewenst wordt ervaren. Daarbij kunnen de inkopende partijen bijvoorbeeld
op basis van grootschalig inzicht in het productieproces speculeren op de voedselmarkt in
geval van goede of juist slechte oogsten.
Lokale ICT-voorzieningen
De infrastructuur op de boerderij, erf en akkers zelf, zoals de computer, smartphone en het
WiFi-netwerk (en wellicht het private LoRa-netwerk in de toekomst) vormt een aandachtspunt. De beschikbaarheid van deze ICT-componenten wordt van groter belang zodra de
bedrijfsvoering nog sterker afhankelijk wordt van het goed functioneren hiervan. Dit vraagt
om zowel investeringen in hoogwaardige producten en dienstverlening.
ICT-kennis en -vaardigheden
Binnen de sector ligt nog een grote opgave in de vergroting van de ICT-kennis en –vaardigheid. Er is daarbij sprake van een sterke mate van vergijzing binnen de sector, waardoor er
op korte termijn grote uitstroom van kennis en kunde wordt verwacht. 179 De nieuwe werkende beroepsbevolking is daarbij substantieel kleiner. De inzet van digitale middelen in de
bedrijfsvoering kan een brug vormen in deze kennislacune. Door de relatief hogere leeftijd
van de huidige beroepsbevolking heerst er op dit moment een behoudende cultuur binnen
de sector. Hierdoor wordt de inzet van digitale middelen op dit moment nog niet voldoende
op waarde geschat.

6.5

Knelpunten
Op basis van de huidige adoptie van precisielandbouwtechnieken (tachtig procent maakt
gebruik technieken voor rechtrijden op basis van GNSS), voorzien we dat de akkerbouwers
de komende tien jaar gradueel de stap naar meer geavanceerdere vormen van precisielandbouw zullen maken. Hierbij ligt de nadruk op de verdere integratie van de verschillende
(data)ketenpartijen. We hebben daarbij vastgesteld dat op dit moment de voornaamste uitdagingen hierbij niet direct voortkomen uit beperkingen van digitale connectiviteit. Er is nog
sprake van beperkte ketenintegratie en de kennis over de omgang met ICT is nog niet optimaal. Dit laatste beperkt op dit moment het effectieve gebruik van data.
Wanneer we de gepresenteerde (groeiende) vraag afzetten tegen de ontwikkelingen in het
aanbod, dan voorzien we dat de knelpunten uit de volgende tabel zullen aanhouden of ontstaan. We vertrekken hierbij vanuit de sectorcasus en vullen die, waar mogelijk, aan met
sectorbrede observaties. Deze uitkomst relateren we vervolgens aan ons conceptuele model
waarin we de markt voor digitale connectiviteit beschrijven.

De sector kende in 2014 al de hoogste gemiddelde leeftijd en generatie-index van alle sectoren,
respectievelijk 45,6 en 1,91. Hieruit leiden we af dat de 50 tot 60 jarigen in de meerderheid zijn. Zie
[statline.cbs.nl]

179

122

Dialogic & TNO

Tabel 14. Knelpunten in de markten voor digitale connectiviteit in de sector agricultuur (bold = knelpunt,
italic = mogelijk knelpunt)
Indicator

Uitkomst

Knelpunt in markt
0-5 jaar

5-10 jaar

Bandbreedte

De vraag naar bandbreedte vanuit de precisielandbouw wijkt niet sterk af van de capaciteit die via
generieke connectiviteit geleverd kan worden. Het
knelpunt richt zich met name op de dekking van de
verschillende netwerken, aangezien doorgaans alleen langzame DSL beschikbaar is in het
buitengebied.

n.v.t.

n.v.t.

Latency

Er zijn geen aanwijzingen dat er op de bestudeerde
termijn latencykritieke toepassingen worden ingezet binnen de sector. Daarmee sluit de sector dus
aan op de generieke ontwikkelingen. Op de nog
langere termijn kunnen zelfstuderende machines
wel deze behoefte ontwikkelen, maar het is hoogst
onzeker of deze ontwikkeling binnen tien jaar tot
volledige wasdom komt.

n.v.t.

Access

Dekking

Binnen de casus van de precisielandbouw, maar
ook voor de sector in zijn geheel, is het de beperkte
dekking van snelle infrastructuur (vast en mobiel)
in het buitengebied de grootste en aanhoudende
uitdaging.

Access

Access

n.v.t.

n.v.t.

De beschikbare bandbreedte in het buitengebied is
vaak niet afdoende. Op dit moment is de beschikbare bandbreedte via het vaste netwerk al
beperkend voor het reguliere ICT-gebruik. Snellere
verbindingen worden van groter belang, hoewel
dataverwerking (uiteindelijk) in grote mate op centrale punten via cloudoplossingen aan de boer
aangeboden zal worden. De vraag is dus niet anders dan de generieke trends. Merk hierbij op dat
de functie wonen en werken in het geval van de
agrosector doorgaans nog op hetzelfde perceel gesitueerd is. Het oplossen van de privé
connectiviteitsproblemen (generiek) lost daardoor
ook de zakelijke problemen (specifiek) op.
Hoewel substitutie door mobiele oplossingen een
oplossing kan zijn, zien we hier ook beperkingen in
de gebruikerservaring. Ten eerste is de geïnstalleerde capaciteit van de mobiele netwerken in het
buitengebied lager dan in en rond de kernen. Daarbij is er bij 4G-voor-thuis-proposities doorgaans
sprake van een datacap.
Betrouwbaarheid

Dialogic & TNO

De betrouwbaarheid van de verbinding wordt belangrijker naar mate ICT centraler komt te staan in
de bedrijfsvoering. Wordt pas echt relevant bij de
toepassing van zelfrijdende machines, wat nog in
de vroege kinderschoenen staan.

123

Overig

De ICT-infrastructuur (devices, Wi-Fi, etc.) op de
boerderij, het erf en de akkers is op dit moment
doorgaans nog niet van het gewenst niveau.

Diensten

Diensten

Er vindt beperkte ketenintegratie plaats tussen de
gebruikers en aanbieders van digitale middelen ten
behoeve van precisielandbouw. Zo ontstaan er discussies over data-eigenaarschap en zorgen over de
rol en mogelijkheden van de toezichthouders.

6.6

Verklarende factoren
Na vaststelling van de verschillende knelpunten ten aanzien van digitale connectiviteit staat
de vraag centraal welke factoren de mismatch tussen vraag en aanbod kunnen verklaren.
We plotten hiervoor de knelpunten op de markten voor digitale connectiviteit zoals we die in
ons conceptuele model zie (paragraaf 2.2.3) hebben geordend.

6.6.1

Beperkte dekking in het buitengebied
Het meest pregnante knelpunt bij agricultuur is uiteraard de beperkte dekking van aansluitnetwerken, oftewel de markt voor access. De aanlegkosten van nieuwe infrastructuur in het
buitengebied zijn substantieel hoger (een factor 2 tot 3 of hoger) dan in de kernen, waardoor
de business case een stuk uitdagender is. Er zijn daarbij twee elementen die verklaren
waarom er geen rendabele casus ontstaat, waarbij we wel duidelijk onderscheid zien tussen
de verschillende aanbieders:


Aan de aanbodzijde is sprake van een markt waarin beperkte prikkels voor uitrol in
het buitengebied zijn.
o KPN is de enige aanbieder van vaste netwerken in deze gebieden en ziet dat
de kosten voor een opwaardering van hun netwerk zeer groot zijn. DSL in
het buitengebied heeft weinig baat bij de opwaarderingen van de bestaande
netwerken. Zo maakt G.Fast zeer hoge snelheden over het DSL-netwerk van
KPN mogelijk, maar komt dit effect alleen ten goede aan de afnemers die
zeer dicht bij de distributiepunten, straatkasten of wijkcentrales gesitueerd
zijn. In sommige buiengebieden betekent het dat elk perceel zijn eigen verglaasde straatkast moet krijgen wil G.Fast nut hebben. Dit is uiteraard zeer
kostbaar. Hierdoor worden alternatieve opties (draadloos of glasvezel) snel
aantrekkelijker. Als KPN kiest voor een alternatieve optie, dan gaat haar
nieuwe netwerk concurreren met haar oude netwerk. Vanuit dit vertrekpunt
is er vanuit KPN als geheel een negatieve business case. Hier komt bij dat
grote bedrijven vaak een uniforme propositie180 op de consumentenmarkt
willen hebben. Zowel in operations, marketing en sales is dat prettig. Indien
KPN voor het buitengebied een andere propositie ontwikkeld met een hogere
prijs, dan heeft dat negatieve impact op de voornoemde aspecten.
o Ziggo richt primair zich op coaxnetwerken in de kernen. De kosten voor uitrol
en exploitatie van deze netten in het buitengebied zijn zeer hoog. Maar indien ze deze uitrol doen, dan zullen ze hun markt moeten delen met KPN die
in dit gebied al aanwezig is. De revenuen zijn daardoor beperkt. Daarbij gebruiken veel afnemers in dit gebied satelliet voor TV, waarvoor zijn

We zien in Nederland aanbieders van diensten op de consumentenmarkt typische drie aanbiedingen
hebben: Bovenkant van de markt (“goud), midden van de markt (“zilver”) en de onderkant van de
markt (“brons”).

180

124

Dialogic & TNO



investeringen in ontvangstapparatuur hebben gedaan en lopende contracten
voor hebben. De gepercipieerde urgentie van overstappen zal hierdoor naar
verwachting lager zijn voor de TV-diensten. Dit conflicteert met Ziggo’s proposities op het consumentenmarkt waarin TV altijd is opgenomen. Ook voor
Ziggo geldt het argument dat zij een beperkte differentiatie op de consumentenmarkt willen.
o Andere partijen hebben typisch geen vast netwerk in de kernen en een beperkte schaal. De kosten voor de realisatie en exploitatie van een geïsoleerd
netwerk in het buitengebied zijn voor hen zeer hoog.
o Aanbieders van mobiel internet zien dat het overgrote merendeel van de
vraag in de kernen ligt. Zij bouwen hun antennes dan ook vooral op deze
locaties. In het buitengebied is de vraag lager en daardoor is de business
case voor uitrol minder. Door de bank genomen is er vaak wel dekking in het
buitengebied, maar is de snelheid hiervan laag en onvoorspelbaar. Verschillende mobiele aanbieders (KPN, T-Mobile) bieden 4G internet aan voor thuis,
maar dit wordt in het buitengebied beperkt gebruikt. In de toekomst zal 5G
worden uitgerold en hierdoor komen er hogere bandbreedtes ter beschikking. Het achterliggende probleem met de business case blijft echter
bestaan: Waarom zouden aanbieders nu wel een uitstekend aanbod in het
buitengebied gaan maken? Wij verwachten dat bij de uitrol van 5G het probleem niet volledig zal worden opgelost. Het aantal afnemers (en dus omzet)
blijft immers beperkt, ondanks dat hun individuele vraag wel een sterk toenemend karakter heeft. Hierdoor zal de bandbreedte achter blijven lopen bij
de bandbreedte in stedelijk gebied.
Aan de vraagzijde spelen positieve externaliteiten een rol. De kosten voor de verbinding slaan alleen bij de afnemer neer, terwijl de revenuen bij een veel bredere
scala aan stakeholders neerslaan. De aanwezigheid van goede netwerken zorgt ervoor dat verschillende (maatschappelijke) sectoren ook allerlei diensten aan de
bewoners van het buitengebied kunnen bieden. In de agricultuur kunnen allerlei
dienstenaanbieders (betere) diensten aanbieden en kan de publieke sector beter
communiceren en monitoren. Maar in boerderijen wonen typisch ook gezinnen die
gebruik kunnen maken van de verbindingen: Ouderen kunnen langer thuis wonen,
leerlingen kunnen op afstand leren, artsen kunnen meer op afstand een consult
doen, mensen kunnen beter thuiswerken, et cetera.

We zien de komende jaren verschillende partijen in het buitengebied op enige schaal tot
uitrol komen:




De uitrol van glasvezel door CIF. Dit komt voort uit de realisatie van het buitengebied
in het COGAS-gebied. Deze kleine kabelaar verglaasde haar netwerk en nam daarna
het buitengebied mee. Doordat zij de uitrol van netwerken beschouwen als een investering in infrastructuren hanteren zij een lager benodigd rendement. Daarnaast
heeft CIF flinke kostenbesparingen bij de realisatie in het buitengebied gerealiseerd.
Hierdoor kunnen zij in een flink aantal gebieden uitrollen. Vraag blijft echter of hun
model in heel Nederland werkt. Ons beeld is dat er gebieden blijven bestaan waar
de kosten voor realisatie te hoog zijn, zelfs indien er nog flinke innovaties in glasvezelrealisatie te verwachten zijn.
De uitrol van glasvezel in het buitengebied door een reeks kleinere aanbieders en
coöperaties van eindgebruikers. Zij kunnen in sommige gevallen efficiënt uitrollen
omdat zij een zeer groot deel van de afnemers weten te overtuigen. De ervaring in
de telecommunicatiesector is dat schaal een doorslaggevende factor is en het is de
vraag in welke mate deze initiatieven kunnen opschalen.

Dialogic & TNO

125



De uitrol van vast-draadloze netwerken door relatief kleine private partijen als Greenet en Skylinq. Deze aanbieders gebruiken WiFi of LTE technologie over de 3,5 of
5GHz band. Zij gebruiken buitenantennes om afnemers van snel internet te voorzien.
Dit model werkt, omdat de kosten voor uitrol een fractie zijn van de uitrol van vaste
netwerken. We zien dat de uitrol van deze netwerken op gang komt, met name in
gebieden waarin de witte percelen sterk verspreid door het landschap liggen. Dit zien
we met name op de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, maar ook in de Flevopolder.

Bovenstaande uitrol zal er voor zorgen dat de het aantal afnemers in het buitengebied zonder
snel internet kleiner wordt. Maar door de stijgende vraag naar digitale connectiviteit wordt
het probleem voor de resterende groep steeds groter. Met andere woorden: Van circa 5%
van de percelen met een probleem, gaan we naar 2% van de percelen met een groot probleem.

6.6.2

Vraag naar diensten wordt geremd
De markt van digitale diensten (markt D) in de agrosector wordt geremd doordat het ecosysteem dat deze diensten moet ontwikkelen met een aantal uitdagingen kampt. De
belangrijkste zijn:







126

Er bestaat op dit moment nog verscheidenheid in IT-systemen en gebruikte standaarden. Dit vormt een belemmering voor intensieve ketensamenwerking.
Er heerst verder een behoudende cultuur binnen de sector, welke met name wordt
veroorzaakt door de hoge gemiddelde leeftijd van de beroepsbevolking. Hierdoor
wordt de inzet van digitale middelen op dit moment nog niet voldoende op waarde
geschat, waardoor investeringen in opwaardering van tekortschietende infrastructuur beperkt tot stand komen.
Er is op dit moment huivering vanuit de afnemers om externe partijen volledig inzicht
te geven in de directe bedrijfsvoering. Indien er sterk geïntegreerde dataketens ontstaan, krijgt bijvoorbeeld de overheid wellicht deze mogelijkheid om in te koppelen
op deze system. Men vreest dat de overheid deze systemen wellicht zal misbruiken
om de sector zwaarder te reguleren.
Er zijn uitdagingen om de connectiviteit achter de voordeur (het LAN) goed op orde
te krijgen. WiFi dekking rond de boerderij kan een uitdaging zijn, laat staan op de
akkers.

Dialogic & TNO

7 Digitale connectiviteit in energie
In dit hoofdstuk gaan we nader in op de behoefte aan digitale connectiviteit in de energiesector. We beschouwen deze sector primair vanuit het perspectief van de leveranciers van
elektriciteit en de beheerders van de elektriciteitstransportnetwerken. We vertalen hiervoor
de brede sectortrends in de vraag naar digitale connectiviteit en bepalen vervolgens in welke
mate het generieke aanbod hierin kan voorzien. Aansluitend behandelen we de geselecteerde
casus, waarin we de meest uitdagende verwachte vraag naar connectiviteit nader beschouwen. Hieruit volgen de door ons vastgestelde knelpunten en de verklarende factoren achter
deze knelpunten.

7.1

Sectortrends
De belangrijkste trend voor de energiesector is de continue strijd tegen de opwarming van
de aarde. In 2015 hebben 195 landen in Parijs een historisch akkoord gesloten om de opwarming te beperken tot ruim onder de twee graden in 2100.181 Een aantal maanden eerder
was Urgenda al door de rechter in het gelijk gesteld dat de Nederlandse Staat meer moet
doen om de opwarming van de aarde tegen te gaan.182
Om de opwarming van de aarde te beperken heeft Nederland in 2010 al met de andere
landen van de Europese Unie afspraken gemaakt in het kader van het tienjarenplan Europa
2020. De voor de energiesector relevante afspraken zijn dat in 2020, (1) minimaal 20%
minder broeikasgassen worden uitgestoten dan in 1990, (2) 20% van de energie uit duurzame energiebronnen komt en (3) 20% minder energie verbruikt wordt ten opzichte van
2005.183 Inmiddels zijn deze doelen al weer bijgesteld en moet in 2030 40% minder broeikasgassen worden uitgestoten.184
De doelstellingen zijn wel voor ieder land anders. Zo moet Nederland in 2020 een reductie
van 16% in broeikasgassen realiseren. Dat doel is met een vermindering van 12% in 2015
in zicht.185 Daarnaast hoeft maar 14% van de energie uit duurzame energiebronnen te komen. Voor Nederland is dat een behoorlijke opgave, want in 2015 kwam nog maar 5,8% van
de energie uit duurzame bronnen.186 Ondanks het feit dat tussen 2010 en 2014 de productie
van elektriciteit uit zonnecellen is verdertienvoudigd, is dus nog een flinke weg te gaan.
De Rijksoverheid zet daarom in op duurzame energie. Het streven is om in 2020 voor 6.000
MW aan windturbines op land te hebben staan, een ruime verdubbeling van het aantal windturbines eind 2015 (2.950 MW). Daarnaast moet in 2023 voor 4.450 MW aan windturbines
in zee staan, tegenover 357 MW in 2015. Voor wat betreft wind op zee heeft de overheid
inmiddels de eerste twee kavels aanbesteed. Dong Energy gaat voor 700 MW aan windturbines bouwen voor de kust van Zeeland.187

181

Bron: United Nations (2016) The Paris Agreement. [unfccc.int]

182

Bron: Urgenda (2016) Klimaatzaak. [urgenda.nl]

183

Bron: Eurostat (2016) Europe 2020 indicators – climate change and energy. [ec.europa.eu]

184

Bron: European Council (2016) The 2030 climate and energy framework. [consilium.europa.eu]

185

Bron: CBS (2016) Meer uitstoot broeikasgassen in 2015. [cbs.nl]

186

Bron: CBS (2016) Verbruik hernieuwbare energie toegenomen naar 5,8 procent. [cbs.nl]

187

Bron: RVO (2016) SDE+ Windenergie op Zee. [rvo.nl]

Dialogic & TNO

127

Het toenemende belang van duurzame energie in de elektriciteitssector leidt tot een aantal
veranderingen voor de beheerders van de elektriciteitsnetwerken. Zonne- en windenergie
zijn allebei afhankelijk van het weer en daardoor minder voorspelbaar dan productie van
elektriciteit uit traditionele energiedragers zoals kolen en gas. Daarnaast wordt elektriciteit
steeds meer decentraal opgewekt.

7.2

Vraag naar digitale connectiviteit
De vraag naar digitale connectiviteit ontstaat deels vanuit de sectortrends, maar staat daar
in sommige gevallen ook los van. In deze paragraaf worden twee verschillende toepassingen
beschreven die een eigen vraag naar digitale connectiviteit genereren.

7.2.1

Smart grids
Stedin noemt smart grids een verzamelnaam voor allerlei technologische toepassingen die
energieproblemen oplossen. Het wordt gezien als de oplossing voor de (mogelijke) problemen die ontstaan door het verduurzamen van de energie- en elektriciteitsvoorziening.
Voorbeelden van smart grid toepassingen zijn software voor energieopslag, een zelfherstellend elektriciteitsnetwerk 188 of een systeem voor vraagsturing 189 . Een voorbeeld van de
laatste toepassing is PowerMatcher, een toepassing die fungeert als besturingssysteem voor
gebouwen. Het systeem ontvangt signalen over het actuele aanbod van en de actuele vraag
naar energie, en stemt deze op elkaar af.190 Om een systeem als PowerMatcher optimaal te
laten functioneren is het hebben van een goede ICT-infrastructuur noodzakelijk. Dit omdat
de data real-time moet worden doorgegeven. In Tabel 15 is weergegeven hoe de smart grid
toepassingen zich verhouden tot de verschillende spanningsniveaus. Vraagsturing is daarbij
een interessante toepassing omdat dat op alle spanningsniveaus kan worden ingezet.
Tabel 15 Smart grid toepassingen op de verschillende spanningsniveaus
Smart grid toepassingen
Vraagsturing

Type

Spanningsniveau

Aangesloten vermogens

Hoogspanningsnet

50 kV, 110 kV of
150 kV

35 tot 500 MVA

Middenspanningsnet

10 kV

0,2 MVA tot 35 MVA

Zelfherstellend net,
vraagsturing

Laagspanningsnet

230 – 400 kV

Maximaal 200 MVA

Slimme meter, vraagsturing, energieopslag

Bovenstaande toepassingen richten zich meer op het faciliteren van de markt. Daarnaast
zijn er ook nog toepassingen die gericht zijn op de primaire taak van de netbeheerder; het

Een zelfherstellend net kan met behulp van speciale soft- en hardware bij een storing precies bepalen
waar een kabel of trafostation defect is. Vervolgens wordt het defecte gedeelte geïsoleerd van het
netwerk en worden de nog goed werkende delen van het netwerk automatisch weer ingeschakeld. De
percelen die binnen het verzorgingsgebied van het defecte onderdeel vallen hebben geen stroom meer
(hiervoor moet een monteur langskomen), maar de rest weer wel.

188

Vraagsturing houdt in dat de vraag naar elektriciteit wordt aangepast aan het aanbod van elektriciteit.
Een simpel voorbeeld is het aanpassen van het laadvermogen van elektrische auto’s aan het aanbod
van wind- en zonne-energie.

189

190

Bron: Stedin (2016) Couperus. [stedin.net]

128

Dialogic & TNO

zo goed mogelijk distribueren van de elektriciteit. Voorbeelden hiervan zijn de gedigitaliseerde onderstations en de intelligentie sturing en distributie.191
De vraag naar digitale connectiviteit uit zich vooral in het feit dat er een substantieel aantal
aansluitpunten zijn. Nederland telt alleen al ca. 7,8 miljoen huishoudens, die allemaal voorzien kunnen worden van een slimme meter. De kwaliteitseisen die worden gesteld aan deze
verbindingen variëren per toepassing. Uit de literatuur komt naar voren dat de bandbreedte
in de meeste gevallen beperkt is en hooguit tientallen kbit/s bedraagt.192 Over de latency en
betrouwbaarheid is minder eenduidigheid, het varieert per toepassing en is ook afhankelijk
van de integratie in de bedrijfsprocessen. Als een smart grid toepassing een kritisch onderdeel wordt van het bedrijfsproces van een netbeheerder zal een hoge betrouwbaarheid
noodzakelijk zijn. De eisen aan connectiviteit die aan een toepassing worden gesteld kunnen
dus veranderen in de toekomst.

7.2.2

Big data in de energiesector
In de energiesector wordt ook steeds meer gebruik gemaakt van big data. Alle bedrijven in
de olie- en gassector verzamelen enorme hoeveelheden data maar gebruiken nog niet alle
mogelijkheden die deze data biedt. Met behulp van big data kunnen bedrijven bijvoorbeeld
beter inzicht krijgen in de onderhoudskosten van verschillende apparaten om zo degene te
kiezen met de laagste Total Cost of Ownership.193
Voor windturbines wordt digitalisering en big data eveneens een steeds belangrijker thema.
General Electric (GE) heeft bijvoorbeeld al zijn windturbines (in totaal 30.000) voorzien van
een dataverbinding zodat ze op afstand gemonitord kunnen worden. Daarvoor heeft GE van
elke windturbine een digitale kopie gemaakt, die laat zien hoeveel elektriciteit de turbine zou
moeten produceren onder de huidige condities. Indien dit afwijkt van de daadwerkelijke productie worden algoritmes gebruikt om de problemen op te lossen.194
Ook de smart grid toepassingen uit de vorige paragraaf kunnen als big data worden gezien.
De smart grid toepassingen kunnen nu de gewenste data voor specifieke toepassingen opleveren (zoals informatie over de actuele vraag en aanbod van een huishouden). Met die
data zou echter nog veel meer gedaan kunnen worden in de vorm van nieuwe toepassingen.
Een voorbeeld hiervan is met big data voorspellen wanneer een slimme meter kapot gaat,
zodat beter onderhoud uitgevoerd kan worden.
De vraag naar digitale connectiviteit die dit oplevert is lastig in te schatten. Voor de bandbreedte is het vooral bepalend hoeveel sensoren data doorgeven en op welke manier ze dit
doen. Een trein bevat bijvoorbeeld al 300 sensoren die informatie door kunnen geven. 195 De
latency hoeft geen (milli)seconden te bedragen omdat het vooral om optimalisatie van productie en bedrijfsprocessen, zoals onderhoud, gaat. De betrouwbaarheid kan wel een
belangrijke component worden, als die dat al niet is. Als bedrijven hun bedrijfsprocessen

191

Bron: Netbeheer Nederland (2013) Position paper Datacommunicatie.

Bron: Kuzlu, M., Pipattanasomporn, M., Rahman, S. (2014) Communication Network Requirements
for Major Smart Grid applications in HAN, NAN and WAN. Computer Networks, 67.

192

Bron: Chidambaram, V., Evans, H. & Etheredge, K. (2015) Big Data: Is the Energy Industry Starting
to See Real Applications.

193

194

Bron: NRC (2016) Dag en nacht een oog op de turbines.

195

Bron: Teradata (2015) The Internet of Trains.

Dialogic & TNO

129

inrichten op de data die zij ontvangen is het van belang dat de verbinding ook (bijna) te
allen tijde werkt. In dit geval is een betrouwbaarheid van 99,99% gewenst.

7.3

Match met generiek aanbod
In dit hoofdstuk wordt de vraag naar digitale connectiviteit tegen het (generieke) aanbod
aangehouden om te bepalen of sprake is van een mismatch is tussen de vraag en het aanbod.

7.3.1

Smart grids
Voor de smart grids wordt op dit moment gebruik gemaakt van een grote diversiteit aan
connectiviteitsdiensten. Zo hebben Stedin en Alliander voor de slimme meter een apart bedrijf opgericht, Utility Connect, om de connectiviteit te verzorgen. Utility Connect heeft
hiervoor een eigen CDMA-450 netwerk ingericht.196 Enexis daarentegen opereert als een
private virtual network operator (pvno) op het netwerk van een van de Nederlandse mobiele
operators.
Uit het onderzoek kwam naar voren dat de slimme meter een hoop discussie oplevert. Een
belangrijk aspect daarbij is dat de slimme meter een lange levensduur heeft, die langer is
dan de gebruikte mobiele technologie. Het kan dan voorkomen dat de slimme meter alleen
vervangen moet worden omdat de communicatiemodule niet meer functioneert. 197 Voor de
netbeheerders kan dit leiden tot substantiële vervangingskosten.
Daarnaast spelen nog een aantal andere strategische overwegingen een rol voor de netbeheerders, één daarvan is lock-in. Een netbeheerder dient bij het kiezen van de technologie
ook te kijken of er makkelijk kan worden overgestapt. Als dat niet kan, kan een aanbieder
ervoor kiezen om in eerste aanleg een lage prijs te hanteren (om de netbeheerder te verleiden) en die te verhogen zodra het abonnement verlengd moet worden. Aangezien de
netbeheerder niet makkelijk kan overstappen, moet hij vervolgens het hogere tarief wel
betalen. Een netbeheerder zal dus eerder kiezen voor een duurdere technologie die gestandaardiseerd en open is dan een propietary technologie.
Een ander issue is dat de functionaliteiten van de toepassingen in de komende jaren zullen
gaan veranderen. Op dit moment wordt vraagsturing op basis van elektriciteitsprijzen alleen
toegepast in proefprojecten.198 Daarbij wordt gebruik maakt van de huidige technologieën,
maar bij veranderende eisen (bijv. lagere latency) kunnen deze technologieën niet meer
toereikend zijn. Bovendien is het ook nog niet gelukt om alle huishoudens te voorzien van
de benodigde (digitale) connectiviteit. Daarbij is het van belang om te bepalen of dat ook
daadwerkelijk nodig is om de (eventuele) problemen op te vangen die ontstaan door de
verduurzaming van de energiesector.

7.3.2

Big data in de energiesector
Voor big data in de energiesector is al een aanbod beschikbaar. GE heeft bijvoorbeeld al zijn
windturbines al aangesloten op een dataverbinding. Het is ook in het belang van een partij

196

Een deel van de apparatuur werkt daarnaast op GPRS.

Een andere dimensie is dat de technologie gedurende zijn levensduur niet hetzelfde serviceniveau
kent. Een operator kan bijvoorbeeld te maken hebben met kapotte apparatuur waarvan een vervangend exemplaar niet meer beschikbaar is, of apparatuur die verminderd presteert maar waarbij het
niet meer rendabel is om de apparatuur te vervangen.

197

198

Zie voor meer informatie: [jouwenergiemoment.nl]

130

Dialogic & TNO

als GE dat een dataverbinding beschikbaar is. Met de exploitant is vastgesteld welke prijs
per megawatt (MW) betaald moet worden. Als de windturbine daar niet aan voldoet dreigen
boetes.199 Voor de olie- en gasindustrie kan een beter inzicht in de bedrijfsprocessen ook
geld besparen.
In veel gevallen beschikken de fabrikanten en producten dus al over een dataverbinding of
kunnen ze die snel realiseren. Het is vooral in hun eigen belang omdat zij geld kunnen besparen. Binnen deze toepassing lijkt dus geen mismatch te zijn tussen de vraag en het
aanbod.

7.3.3

Conclusie
Uit voorgaande match is gebleken dat connectiviteit voor smart grids beschikbaar is vanuit
de markt. Het realiseren van deze connectiviteit is wel een complexe situatie geweest door
onder andere het verschil in levensduur tussen smart grids en mobiele technologieën en de
mogelijke lock-in bij een bepaalde aanbieder of een proprietary technologie. Tijdens het onderzoek kwam naar voren dat deze discussie nog altijd speelt in de sector.
Daarnaast zijn ervoor wat betreft de digitale connectiviteit nog altijd een aantal onduidelijkheden, door de veranderende eisen aan de smart grids en de hoge verwachtingen met
betrekking tot verduurzaming van energiesector. Voor big data toepassingen is vastgesteld
dat in de meeste gevallen al een verbinding beschikbaar is, of dat deze gemakkelijk gerealiseerd kan worden. Een goede dataverbinding is vooral in het belang van producenten en
fabrikanten omdat zij geld kunnen besparen
De belangrijkste mismatch lijkt bij de smart grids te zijn, mede gezien de discussie over de
levensduur van de technologieën, lock-in en de veranderende eisen aan (nieuwe) toepassingen. In de komende paragraaf wordt daarom dieper ingegaan op de vraag naar digitale
connectiviteit van smart grids.

7.4

Casus: Smart grids
Bij het analyseren van de vraag naar digitale connectiviteit van smart grids leggen we de
focus op de regionale netbeheerders van elektriciteit. Zij beschikken namelijk over een groot
aantal punten waar behoefte is aan digitale connectiviteit. Deze punten zijn onder meer de
elektriciteitsmeters van de afnemers. De behoefte aan digitale connectiviteit van de gassector wordt niet expliciet benoemd. De slimme gasmeter wordt namelijk via de slimme
elektrameter uitgelezen.
Voor wat betreft de toepassingen wordt gekeken naar onder andere de slimme meter, vraagsturing en monitoring van het elektriciteitsnetwerk. Bij vraagsturing gaat het om het
aanpassen van de vraag naar elektriciteit op basis van elektriciteitstarieven.

7.4.1

Bandbreedte
De bandbreedte van smart grid toepassingen zal geen bottleneck zijn in de vraag naar digitale connectiviteit. Een voorbeeld daarvan is de slimme meter die een bericht met informatie
over het verbruik naar de netbeheerder stuurt. In de literatuur wordt aangegeven dat de
grootte van dergelijke berichten tussen de 100 en 2.400 bytes zal zijn, afhankelijk van de

199

Bron: NRC (2016) Dag en nacht een oog op de turbines.

Dialogic & TNO

131

hoeveelheid informatie die wordt doorgestuurd.200 Dit zou zich in termen van bandbreedte
vertalen naar 1 tot 30 kbit/s.201 Zelfs in het geval dat de grootte van de berichten met een
factor tien tot twintig groeit, blijft de bandbreedte beperkt.
Bij de andere toepassingen zoals vraagsturing en monitoring van het elektriciteitsnetwerk
zal de bandbreedte eveneens beperkt zijn. Zo heeft bijvoorbeeld NXP een slimme koelkast
ontwikkeld die voor de communicatie berichten verstuurd die enkele tientallen bytes groot
zijn.202 Voor het monitoren van het elektriciteitsnetwerk wordt uitgegaan van dezelfde ordegrootte bij het versturen van de berichten.203

7.4.2

Latency
De latency van smart grid toepassingen is sterk afhankelijk van de gekozen applicatie en het
gewenste niveau waarop deze applicatie opereert. Voor een slimme meter die één keer per
dag de meterstanden doorstuurt is een latency van vijftien seconden al voldoende. 204 Gaat
het echter om een slimme meter die real-time data van elektriciteitstarieven doorgeeft aan
de netbeheerder om vraagsturing toe te passen bij bijvoorbeeld het laden van een elektrische
auto, is een beduidend lagere latency gewenst. De gewenste latency is echter niet zo laag
als bij de monitoring van het elektriciteitsnetwerk.
Bij de monitoring van het elektriciteitsnetwerk is de gewenste latency afhankelijk van de
gekozen toepassing. Op het hoogspanningsniveau is voor de differentieelmetingen een
latency van maximaal enkele milliseconden toegestaan. 205 Daarom zijn alle hoogspanningsstations inmiddels ook voorzien van glasvezel. Voor het monitoren van storingen in een
trafostation is de latency juist weer minder belangrijk, omdat storingen bij huishoudens nu
veelal handmatig worden doorgegeven.

7.4.3

Dekking
De benodigde netwerkdekking van dataverbindingen voor smart grids is lastig te bepalen.
Bij de slimme meter speelt bijvoorbeeld mee dat netbeheerders het mobiele netwerk zodanig
dimensioneren dat ca. 95% tot 99% van de huishoudens en bedrijven gebruik kan maken
van de slimme meter.206 Daar bovenop komt de complexiteit dat huishoudens en bedrijven
mogen weigeren om hun intelligente meter te voorzien van een communicatiemodule. De
regionale netbeheerders zal daardoor zeer waarschijnlijk geen volledige dekking bereiken
met de slimme meter. Het is echter de vraag of een volledige dekking noodzakelijk is, omdat

Bron: Kuzlu, M., Pipattanasomporn, M., Rahman, S. (2014) Communication Network Requirements
for Major Smart Grid applications in HAN, NAN and WAN. Computer Networks, 67.

200

Bron: In deze situatie wordt ervan uit gegaan dat het versturen van de data in één seconde gebeurt.
Als er een minuut wordt genomen voor het versturen van de data is de bandbreedte circa 0,02 tot 0,5
kbit/s.

201

Bron: Pennings, M.C. (2011) Een slimme koelkast voor slimme netten. TVVL Magazine, 4(4), pp. 4245.

202

Bron: Kuzlu, M., Pipattanasomporn, M., Rahman, S. (2014) Communication Network Requirements
for Major Smart Grid applications in HAN, NAN and WAN. Computer Networks, 67.

203

Bron: Kuzlu, M., Pipattanasomporn, M., Rahman, S. (2014) Communication Network Requirements
for Major Smart Grid applications in HAN, NAN and WAN. Computer Networks, 67.

204

205

Het gaat hierbij expliciet om de maximale latency en niet de gemiddelde latency.

Hetzij via een eigen netwerk (Stedin en Alliander) of via het netwerk van een mobiele operator
(Enexis).

206

132

Dialogic & TNO

netbeheerders op basis van de gebruikers die wel een slimme meter hebben al tot nieuwe
inzichten in het elektriciteitsverbruik kunnen komen.
Voor vraagsturing is het verhaal nog anders ingestoken. Daar is dekking namelijk niet afhankelijk van het aantal huishoudens en bedrijven dat gebruik kan maken van vraagsturing
maar vooral van de grootte van de vraagsturing die zij in brengen. Als bijvoorbeeld in een
bepaald gebied 1.000 huishoudens zitten die samen 1.000 kW inbrengen voor vraagsturing,
maar ook een bedrijf dat in zijn eentje 10.000 kW inbrengt voor vraagsturing, dan is het van
groter belang dat het bedrijf wordt voorzien van een dataverbinding dan de huishoudens.

7.4.4

Betrouwbaarheid
Betrouwbaarheid kent meerdere dimensies binnen de energiesector. Naast de betrouwbaarheid van de dataverbinding, is er bijvoorbeeld ook nog de betrouwbaarheid van de data zelf
of de betrouwbaarheid van de voorspellingen. In deze paragraaf wordt het eerste type betrouwbaarheid behandeld, in de volgende paragraaf wordt dieper ingegaan op de andere
twee typen.
De gewenste betrouwbaarheid van de dataverbinding is afhankelijk van de mate van toepassing van smart grid oplossingen in bedrijfsprocessen van de netbeheerder. Wanneer
bedrijfsprocessen afhankelijk zijn van informatie verkregen van slimme meters, heeft het
wegvallen van de dataverbinding een grote impact op de bedrijfsvoering. Vraagsturing op
basis van de prijs bijvoorbeeld, wordt momenteel nog nauwelijks gebruikt – afgezien van
enkele pilots die binnenkort van start zullen gaan. 207 Voor de pilot hoeft noodzakelijkerwijs
nog geen zeer betrouwbare (bijv. uptime van 99,99%) verbinding aanwezig te zijn, maar als
het concept in heel Nederland wordt uitgerold is dat wel gewenst. Hetzelfde principe geldt
ook bij de andere smart grid toepassingen.
Indien smart grid toepassingen invloed hebben op de kritische bedrijfsprocessen (het wel of
niet leveren van energie) is betrouwbaarheid cruciaal. Daarbij ontstaat het issue dat de dataverbinding en elektriciteitslevering wederzijds afhankelijk zijn: zonder data geen stroom
en vice versa. Mocht een black-out ontstaan in het elektriciteitsnetwerk dan wordt het wordt
het opnieuw opstarten nog complexer. Een andere variant is overbelasting van het commerciële mobiele netwerk (bijvoorbeeld. Koningsdag of Oud en Nieuw) waardoor je smart grid
toepassingen niet meer optimaal functioneren. Het verklaart deels waarom netbeheerders
kiezen voor specifieke oplossingen (CDMA-450) en niet voor een generieke oplossing.

7.4.5

Overige indicatoren
Voor de energiesector zijn naast de vier standaardindicatoren ook nog een aantal andere
indicatoren relevant. In deze paragraaf kijken we specifiek nog naar de brede betrouwbaarheid, levensduur en privacy en cybersecurity.
Brede betrouwbaarheid
Zoals aangegeven bij de betrouwbaarheid beperkt deze zich niet alleen tot de dataverbinding
maar ook tot de data zelf en de voorspelling. Het eerste aspect houdt in dat netbeheerders
zeker moeten zijn dat de data die zij ontvangen ook daadwerkelijk door de gebruiker is
verstuurd. Daarnaast is het voor vraagsturing ook relevant dat de voorspellingen die worden
gedaan betrouwbaar zijn. Als een netbeheerder bijvoorbeeld een lage productie vanuit

207

Zie voor meer informatie: [jouwenergiemoment.nl]

Dialogic & TNO

133

zonne- en/of windenergie voorspelt en het blijkt het tegendeel te zijn, dan kunnen ernstige
problemen ontstaan in het elektriciteitsnetwerk.
Levensduur van de technologieën
Een ander belangrijk aspect bij de smart grids is de levensduur van de verschillende technologieën. Een slimme meter die nu wordt uitgerold moet minstens vijftien jaar mee kunnen
gaan, maar dat hoeft niet noodzakelijkerwijs te gelden voor de mobiele technologieën. Als
een mobiele operator bijvoorbeeld besluit om een mobiele technologie niet langer te ondersteunen, kan dat leiden tot problemen voor de netbeheerder. De netbeheerder moet dan
namelijk de communicatiemodules in de slimme meter gaan vervangen. Een andere dimensie is dat de technologie gedurende zijn levensduur niet hetzelfde serviceniveau kent. Een
operator kan bijvoorbeeld te maken hebben met kapotte apparatuur waarvan een vervangend exemplaar niet meer beschikbaar is, of apparatuur die verminderd presteert maar
waarbij het niet meer rendabel is om de apparatuur te vervangen.
Deze discussie speelt onder andere bij de slimme meters die werken via GPRS. Een van de
Nederlandse operators heeft aangegeven GPRS in 2025 uit te faseren, terwijl een andere
operator daar nog niet duidelijk over is geweest.
Privacy en cybersecurity
Een derde indicator, die raakt aan de brede betrouwbaarheid is privacy en cybersecurity. Bij
de uitrol van de slimme meter is veel discussie geweest over de privacy van de gebruikers.
Het heeft ertoe geleid dat gebruikers een slimme meter mogen weigeren. Dit bekent dat zij
een meter krijgen die wel de slimme functionaliteiten heeft maar geen communicatiemodule.
Het is daarnaast ook van belang dat de systemen goed worden beveiligd zodat een derde
partij niet zomaar inzage kan krijgen in de gegevens, of zelfs het systeem kan manipuleren.
Met de digitalisering van de het elektriciteitsnetwerk wordt dit laatste aspect steeds belangrijker.

7.5

Knelpunten
In is de vraag naar digitale connectiviteit voor de smart grids samengevat. Daarbij is per
indicator aangegeven waar zich knelpunten bevinden. We vertrekken hierbij vanuit de
sectorcasus en vullen die, waar mogelijk, aan met sectorbrede observaties.
Tabel 16 Knelpunten in de markten voor digitale connectiviteit in de sector energie (bold = knelpunt,
italic = mogelijk knelpunt)
Indicator

Uitkomst

Knelpunt in markt
0-5 jaar

5-10 jaar

Bandbreedte

De gevraagde bandbreedte lijkt beperkt te zijn,
zowel bij de slimme meters als de vraagsturing
gaat het om tientallen kilobits per seconde.

n.v.t.

n.v.t.

Latency

Voor een deel van de toepassingen is een lage
latency niet noodzakelijk (bijv. de slimme meter),
maar voor andere, zoals de differentieelmetingen
in het hoogspanningsnetwerk, juist wel. In de toekomst kan de latency voor meer toepassingen
relevant worden, als bijvoorbeeld vraagsturing op
basis van real-time prijzen wordt gedaan. Ook hier
verwachten we overigens dat de behoefte (ook op

n.v.t.

n.v.t.

134

Dialogic & TNO

termijn) aansluit bij de generieke latencyvereisten.
Dekking

Netbeheerders dimensioneren hun netwerk voor
de slimme meter zodanig dat ca. 95% tot 99% van
de afnemers bediend kan worden. Dit is primair
een kostenoverweging. Daarnaast mogen gebruikers een slimme meter ook weigeren, waardoor er
altijd een alternatieve manier van doorgeven beschikbaar moet blijven. We constateren dan ook
geen knelpunten op het gebied van dekking.

n.v.t.

n.v.t.

Betrouwbaarheid

De gewenste betrouwbaarheid hangt af van de
toepassing en de mate waarin hij als bedrijf kritisch wordt gezien. Een deel van de toepassingen
zal nu nog geen onderdeel zijn van het primaire
proces van de netbeheerder, maar mogelijk in de
toekomst wel. In de toekomst kan de betrouwbaarheid daardoor steeds belangrijker worden.

n.v.t.

n.v.t.

Overig

Bij de betrouwbaarheid is niet alleen de dataverbinding relevant maar ook de data zelf (is de data
die wordt aangeleverd ook van een gebruiker?) en
de voorspellingen (hoeveel elektriciteit komt uit
mijn windturbines?).

Diensten

Diensten

De levensduur van de elektrische apparatuur (bijv.
slimme meter) komt niet altijd overeen met die
van de communicatietechnologieën (bijv. 2G kaart
in de slimme meter).
Privacy en cybersecurity zijn ook van belang bij de
uitrol van smart grid toepassingen.

7.6

Verklarende factoren
Na vaststelling van de verschillende knelpunten ten aanzien van digitale connectiviteit staat
de vraag centraal welke factoren de mismatch tussen vraag en aanbod bij de casus kunnen
verklaren.
Telecommunicatie is een zeer dynamische markt waar netwerken een beperkte levensduur
hebben. Doordat de vraag exponentieel groeit en er talloze nieuwe diensten ontwikkeld worden is de telecommunicatiesector gedwongen om te blijven innoveren. De grootschalige
adoptie van smartphones is bijvoorbeeld pas iets van de laatste 5 jaar: In 2012 had minder
dan de helft van de huishoudens een smart phone.208 De energiemarkt is heel anders van
aard. Hier worden netwerken ontworpen die generaties moeten meegaan. Veel van de apparatuur in deze netwerken is decennia oud. De vraag naar energie bij huishoudens is al 25
jaar stabiel.209 Bij digitale connectiviteit is deze vraag met minimaal een factor 1000 toegenomen.
De geschetste problematiek binnen de casus is van een andere aard dan we binnen de andere
sectoren hebben vastgesteld: Het is niet het geval dat de netwerken niet aan de technische
vraag kunnen voldoen. Het probleem is ligt vooral op een conflict met betrekking tot de

208

Bron: [statline.cbs.nl]

209

Bron: [clo.nl]

Dialogic & TNO

135

tijdshorizon. Met betrekking tot de slimme meters ging het concreet over de ondersteuning
van het 2G-netwerk. De mobiele operators willen deze technologie namelijk uitfaseren en
vervangen door bijvoorbeeld 4G. Echter, vanuit het perspectief van de regionale netbeheerder bezien, hoeven de meters nog lang niet vervangen te worden. Een vervangingsoperatie
zou zeer kostbaar zijn.

136

Dialogic & TNO

8 Digitale connectiviteit in mobiliteit
In dit hoofdstuk gaan we nader in op de behoefte aan digitale connectiviteit in de mobiliteitssector. We richten ons hierbij in eerste instantie op de deeldomeinen wegverkeer,
spoorvervoer en luchtvaart. We vertalen brede sectortrends in vraag naar digitale connectiviteit en bepalen vervolgens in welke mate het generieke aanbod hierin kan voorzien.
Aansluitend behandelen we de geselecteerde casus, waarin we de meest uitdagende verwachte vraag naar connectiviteit nader beschouwen. Hieruit volgen de door ons vastgestelde
knelpunten en de verklarende factoren die hieraan ten grondslag liggen.

8.1

Sectortrends

8.1.1

Wegverkeer
Binnen het wegverkeer zijn meerdere trends waar te nemen. Zo is er de focus op het milieuvriendelijker en zuiniger maken van motorvoertuigen. Vanuit de overheid worden daarvoor
verschillende maatregelen ingezet zoals subsidies voor de ontwikkeling van hybride en elektrische auto’s, het stimuleren van alternatieve brandstoffen voor vervoer en een lage
belasting van personenauto’s en motorrijwielen (bpm) voor zuinige, hybride en elektrische
auto’s.210
Daarnaast wordt ook veel verwacht van de zelfrijdende auto. Dat is ook terug te zien aan de
partijen die zich met de zelfrijdende auto bezighouden. Het zijn niet alleen autofabrikanten
maar ook technologiebedrijven zoals Google en Apple. Google verwacht dat in 2020 de eerste
consumentenmodellen van zelfrijdende auto’s de weg opgaan.211 In de tussentijd is het bij
een aantal auto’s al mogelijk om een deel van de functionaliteit uit handen te geven. Tesla
heeft bijvoorbeeld eind 2015 de Autopilot-functionaliteit uitgebracht voor de Model S. Onderdeel van de Autopilot is de Autosteer-functie waarmee de auto automatisch in zijn huidige
rijbaan blijft en ook de goede afstand houdt met zijn voorganger. 212 Dit is nog niet vergelijkbaar met een zelfrijdende auto, maar Tesla is inmiddels wel bezig om alle nieuwe auto’s
uit te rusten met hardware die dit mogelijk moet maken.213
Een trend die samenhangt met de zelfrijdende auto, zijn de Intelligente Transportsystemen
(ITS). ITS is een verzamelnaam voor moderne informatie- en communicatietechnologieën in
het wegverkeer, die zowel langs de kant van de weg staan als in het voertuig zitten. 214 Een
voorbeeld van een ITS-toepassing is het doorgeven van een stoplicht aan een auto welke
snelheid moet worden aangehouden, zodat de automobilist door groen rijdt, het voorkomen

210

Bron: Rijksoverheid (2016) Overheid stimuleert milieuvriendelijker rijden. [rijksoverheid.nl]

Bron: Nu.nl (2014) Wat we in 2020 van zelfrijdende auto’s mogen verwachten. Te raadplegen via
[nu.nl]

211

212

Bron: Tweakers (2015) Tesla brengt Autopilot-functionaliteit uit voor Model S. [tweakers.net]

Bron: Tweakers (2016) Alles Tesla-auto’s in productie krijgen hardware voor volledig autonoom rijden. [tweakers.net]

213

Bron: SWOV (2010) SWOV-Factsheet. Intelligente Transportsystemen (ITS) en verkeersveiligheid.
[swov.nl]

214

Dialogic & TNO

137

van botsingen of truck platooning.215 In de literatuur wordt ook wel gesproken over connected voertuigen. Het toekomstbeeld is dat de zelfrijdende auto ook connected wordt en
daardoor zonder tussenkomst van de bestuurder de snelheid van de auto kan aanpassen aan
de hand van informatie van het overige wegverkeer en/of de wegkant.

8.1.2

Spoorvervoer
In het spoorvervoer is de belangrijkste trend dat het aantal treinreizigers blijft toenemen.
De Rijksoverheid is daarom voornemens om meer treinen in te zetten. 216 De maatregelen
die het daarvoor wil nemen zijn uiteengezet in het Programma Hoogfrequent Spoorvervoer
(PHS).217 De belangrijkste maatregel is het spoorboekloos rijden, waarmee uiterlijk in 2028
op de drukste trajecten zes intercity’s en zes sprinters per uur per richting rijden.
De overheid hanteert bij het PHS de visie ‘eerst beter, dan meer’. 218 Dit houdt in dat eerst
het aantal storingen omlaag moet en dat het spoor nog veiliger wordt. Als die twee doelen
zijn bereikt, is het mogelijk om meer treinen in te zetten. De focus ligt daarbij onder andere
op het robuuster maken van de infrastructuur en de treindienst sneller opstarten na storingen. Dit draagt onder meer bij aan het voorkomen van grote landelijke storingen.

8.1.3

Luchtvaart
Binnen Nederland ligt de focus in de luchtvaart vooral op de ontwikkeling van de luchthavens.
Schiphol neemt daarbij een belangrijke positie in als een van de grootste luchthavens ter
wereld. In de actieagenda Schiphol heeft de Rijksoverheid uiteengezet hoe Schiphol kan
concurreren met andere luchthavens en kan blijven groeien. Maatregelen die worden genoemd zijn het verminderen van de kosten voor de luchthaven, het beter bereikbaar maken
van de luchthaven en het duurzamer maken van de luchtvaart.219

8.2

Vraag naar digitale connectiviteit
Binnen de mobiliteitssector is een stijgende vraag naar digitale connectiviteit waar te nemen.
Deze vraag ontstaat deels vanuit de sectortrends, maar staat daar in sommige gevallen ook
los van. In deze paragraaf wordt een aantal verschillende toepassingen beschreven die een
vraag naar digitale connectiviteit genereren.

8.2.1

Wegverkeer
De vraag naar digitale connectiviteit vanuit het wegverkeer is gecentreerd rondom ITS en
de zelfrijdende auto. De grootste rol lijkt daarbij te zijn weggelegd voor ITS. Voor de werking
van ITS-toepassingen dient communicatie plaats te vinden tussen auto’s onderling en auto’s
en de wegkant. De vraag naar digitale connectiviteit vanuit de zelfrijdende auto lijkt beperkt
te zijn omdat de intelligentie vooral in de auto zelf zit. Op deze manier kan hij onafhankelijk
van een dataverbinding rijden. Het is wel de verwachting dat zelfrijdende auto’s in de toekomst gebruik zullen maken van ITS-toepassingen, zoals ook in paragraaf 8.1.1 werd
aangegeven. ITS-toepassingen worden nu nog op beperkte schaal ingezet. Het gaat voor

Truck platooning houdt in dat vrachtwagens in een treintje over de (snel)weg. Op deze manier kan
de veiligheid worden verbeterd en wordt er minder brandstof verbruikt. Voor meer informatie zie:
[eutruckplatooning.com]

215

216

Bron: Rijksoverheid (2016) Spoor. [rijksoverheid.nl]

217

Bron: ProRail (2016) Programma Hoogfrequent Spoorvervoer. [prorail.nl]

218

Bron: Rijksoverheid (2016) Spoor eerst beter, dan meer treinen. [rijksoverheid.nl]

219

Bron: Rijksoverheid (2016) Ontwikkeling van Schiphol. [rijksoverheid.nl]

138

Dialogic & TNO

namelijk om proeftrajecten, zoals op de A58, maar voor de toekomst zijn de verwachtingen
hoog.
In termen van digitale connectiviteit gaat het bij ITS om toepassingen waarvoor een lage
bandbreedte nodig is. De communicatie betreft alleen het versturen van berichten, die enkele
bytes groot zijn. De latency en betrouwbaarheid zijn wel cruciaal voor ITS. Bij bijvoorbeeld
truck platooning leidt een latency van enkele seconden ertoe dat de vrachtwagens op elkaar
klappen als de voorste vrachtwagen plotseling moet remmen. Eenzelfde situatie kan ontstaan als de verbinding opeens wegvalt.

8.2.2

Spoorvervoer
Bij het spoorvervoer zijn meerdere toepassingen die een vraag naar digitale connectiviteit
genereren. In deze paragraaf worden drie toepassingen behandeld: monitoring van spoorwissels, digitalisering van treinen en het European Rail Traffic Management System.
Monitoring van spoorwissels
Een van de ontwikkelingen is dat ProRail de verwarmingssystemen van de wissels rond
Utrecht Centraal wil gaan monitoren.220 Met behulp van sensoren wordt de temperatuur van
en de luchtvochtigheid rond de wissels geregistreerd. Deze informatie wordt vervolgens
doorgegeven aan ProRail zodat zij kunnen zien of het verwarmingssysteem wel functioneert.
Op dit moment gaat het nog om een pilot, maar voor de toekomst kan het een onderdeel
worden van de standaard bedrijfsprocessen.
De vraag naar digitale connectiviteit zal in eerste instantie beperkt zijn. Sensordata is vaak
enkele bytes groot221 en zal dus leiden tot een beperkte bandbreedte. De latency hoeft ook
geen (milli)seconden te bedragen omdat ProRail geen onmiddellijke actie kan ondernemen.
De betrouwbaarheid is wel een cruciaal punt. Op dit moment is sprake van een proef en
hoeft de betrouwbaarheid van de verbinding dus nog niet extreem hoog (bijv. >99,99%) te
zijn. Als ProRail hier mee doorgaat en het een onderdeel maakt van de bedrijfsprocessen zal
een hoge betrouwbaarheid wel gewenst zijn, zeker als het een kritisch bedrijfsproces betreft.
Digitalisering van treinen
Een tweede trend binnen het spoorvervoer is het digitaliseren van treinen. Uit het onderzoek
kwam naar voren dat steeds meer fabrikanten hun treinen (maar ook bussen en trams)
voorzien van een dataverbinding. Op die manier krijgen ze een beter inzicht in het functioneren van hun assets. Het betere inzicht leidt ertoe dat fabrikanten op een efficiëntere
manier (preventief) onderhoud kunnen uitvoeren. In de toekomst zullen alle nieuwe treinen
standaard worden uitgerust met een communicatiemodule.
De vraag naar digitale connectiviteit zal enigszins vergelijkbaar zijn met die van het monitoren van spoorwissels. De bandbreedte zou in theorie hoger moeten zijn omdat er meer
informatie wordt doorgestuurd. Een trein kan namelijk tot wel 300 sensoren bevatten. 222 De
daadwerkelijke bandbreedte is wel afhankelijk van wanneer, welke informatie wordt doorgestuurd. De latency hoeft ook geen (milli)seconden te bedragen omdat het gaat om lange

220

Bron: TPO (2016) ProRail test LoRa-netwerk. [tpo.nl]

Bron: Pennings, M.C. (2011) Een slimme koelkast voor slimme netten. TVVL Magazine, 4(4), pp. 4245.

221

222

Bron: Teradata (2015) The Internet of Trains.

Dialogic & TNO

139

termijn monitoring met als doel preventief onderhoud.223 Net als bij het monitoren van wissels is de betrouwbaarheid wel een belangrijke component. Als de monitoring een onderdeel
wordt van (kritische) bedrijfsprocessen is een hoge betrouwbaarheid (>99%) gewenst.
European Rail Traffic Management System (ERTMS)
Vanuit Europa is een initiatief gestart om de veiligheid op het spoor te verbeteren, het gaat
daarbij om het European Rail Traffic Management System (ERTMS).224 Het ERTMS is de Europese standaard voor spoorbeveiliging en zal in Nederland het ATB (automatische
treinbeveiliging) gaan vervangen. Het voordeel van ERTMS is dat het een Europese standaard is en treinen eenvoudiger tussen de verschillende landen kunnen rijden.
Het ERTMS bestaat uit twee componenten: het European Train Control System (ETCS) en
het GSM-R netwerk. Vanuit dit onderzoek is met name de tweede component, het GSM-R
netwerk, relevant omdat dit de communicatie verzorgt. Het gaat daarbij om communicatie
tussen treinen, de trein en het controlecentrum maar ook de communicatie met het spoor.
De eisen die worden gesteld aan GSM-R richten zich vooral op de functies die uitgevoerd
moeten kunnen worden, zoals het bellen van specifieke personen op basis van de locatie van
een gebruiker en groepsgesprekken. In de specificatie van de functionele eisen, die is opgesteld door het European Integrated Railway Radio Enhanced Network, wordt voor de eisen
aan de verbinding alleen vermeld dat de vereiste bandbreedte 2,4 kbit/s moet zijn. 225
Het is belangrijk om op te merken dat de NS begin 2016 een uitvraag heeft gedaan voor een
nieuw communicatienetwerk. De belangrijkste eis die wordt gesteld aan het communicatienetwerk is een gegarandeerde communicatie met voldoende capaciteit om aan de behoeftes
van de NS te voldoen.226

8.2.3

Luchtvaart
In de luchtvaartsector zijn meerdere toepassingen die een vraag naar digitale connectiviteit
genereren. In deze paragraaf worden twee toepassingen behandeld: de digitalisering van
Schiphol en WiFi in het vliegtuig.
Digitalisering Schiphol
Een belangrijke vraag naar digitale connectiviteit in de luchtvaartsector komt vanuit Schiphol, dat de beste digitale luchthaven ter wereld wil worden.227 Het streven van Schiphol valt
uiteen in twee onderdelen. Zo moet door de verbeterde digitalisering de reiservaring van
passagiers gemakkelijker, sneller en mooier worden. Daarnaast moet Schiphol een slimme
luchthaven worden die op een effectieve manier beheerd kan worden. 228
Om aan de doelstellingen te voldoen is Schiphol inmiddels voorzien van 2.000 radiobeacons
waarmee Schiphol via een app de locatie van de gebruiker kan vaststellen om hem de juiste
route inclusief looptijd naar zijn gate te geven. Daarnaast gebruiken ze digitale connectiviteit

223

Bron: Teradata (2015) The Internet of Trains

224

Bron: European Commission (2016) ERTMS – What is ERTMS? [ec.europa.eu]

Bron: European Integrated Railway Radio Enhanced Network (2015) Functional Requirements Specification Version 8.0.0. [era.europa.eu]/

225

226

Bron: Infrasite (2016) NS wil mobiele netwerk voor privaat gebruik: NS Hyperconnect. [infrasite.nl]

227

Bron: Computable (2015) Best Digital Airport van de wereld. [cstories.nl]

228

Bron: Verbinding (2016) Schiphol: ‘best digital airport’ als doelstelling.

140

Dialogic & TNO

voor verschillende missie kritische toepassingen zoals bagageafhandeling. De eisen die gesteld worden aan de communicatie zijn niet concreet geformuleerd, maar voldoende
capaciteit en een hoge betrouwbaarheid zijn twee aspecten die worden genoemd.
WiFi in het vliegtuig
Een andere trend die een grote vraag naar digitale connectiviteit genereert zijn de consumenten die altijd en overal connected willen zijn.229 Consumenten willen bijvoorbeeld werken
in het vliegtuig, video’s kijken of hun sociale media bijwerken. De grootste vraag naar digitale connectiviteit wordt gegenereerd door het streamen van video’s. Het kijken van video’s
via Netflix vereist al een bandbreedte tussen de 1,5 en 5 Mbit/s.230 De betrouwbaarheid van
de verbinding heeft minder relevantie omdat het om een niet-kritische toepassing gaat. Voor
de komende jaren zal de behoefte aan digitale connectiviteit alleen maar toenemen. Enerzijds komt dit doordat meer mensen connected willen zijn, en anderzijds door dat de
applicaties veranderen (bijv. HD-kwaliteit kijken via Netflix waardoor de bandbreedte omhoog gaat).

8.3

Match met generiek aanbod
In dit hoofdstuk wordt de vraag naar digitale connectiviteit tegen het (generieke) aanbod
aangehouden om te bepalen of er een mismatch is tussen de vraag en het aanbod.

8.3.1

Wegverkeer
Bij ITS is nog veel discussie over het aanbod. De discussie gaat specifiek over de in te zetten
technologie: een standaard specifiek voor ITS (ITS-G5) of de inzet van cellulaire technologieën (3G/4G/5G).231 ITS-G5 is een variant van de WiFi-standaard, en wordt ook wel WiFi-p
genoemd (naar de IEEE 802.11p standaard). WiFi-p opereert in de 5,9 GHz band en kan de
gewenste lage latency bieden. In de mobiliteitssector is echter nog veel discussie of dit de
juiste technologie voor ITS is omdat een apart netwerk moet worden uitgerold. Dit netwerk
kan dan alleen voor mobiliteitstoepassingen gebruikt kan worden. Cellulaire technologieën
zoals 3G/4G (en in de toekomst mogelijk 5G) hebben hier geen last van omdat die technologieën ook voor andere toepassingen gebruikt kunnen worden. De discussie over de juiste
technologie en de daarmee gepaarde onzekerheid, leidt ertoe dat de ITS-toepassingen nu
nog maar in hele beperkte mate worden uitgerold.232

8.3.2

Spoorvervoer
Monitoring van spoorwissels
Voor de monitoring van spoorwissels wordt op dit moment gebruik gemaakt van het generieke LoRa233, wat op dit moment de vraag zou moeten afdekken. Het enige knelpunt kan
mogelijk ontstaan rond de betrouwbaarheid. Als monitoring van spoorwissels onderdeel
wordt van (kritische) bedrijfsprocessen en een betrouwbaarheid van bijvoorbeeld 99,99%

Het vliegtuig zelf genereert ook data (zoals bij de treinen), maar deze is vaak beperkt tot enkele
bytes (zie ook [rolls-royce.com]).

229

230

Bron: Netflix (2016) Internet Connection Speed Recommendations. [netflix.com]

231

Bron: TNO (2016) Assesment of wireless connectivity options in support of ITS.

Op dit moment wordt het alleen gebruikt in projecten. Een voorbeeld hiervan is de A58 waar een
proef wordt uitgevoerd om spookfiles te voorkomen, zie ook [spookfiles.nl] en [nm-magazine.nl].

232

233

Bron: TPO (2016) ProRail test LoRa-netwerk. [tpo.nl]

Dialogic & TNO

141

gewenst is, is LoRa mogelijk niet de goede technologie. Indien steeds meer toepassingen
gebruik maken van LoRa kunnen problemen op het netwerk ontstaan.234 Alternatieve IoT
generieke technologieën, zoals NB-IoT zijn op dit moment al beschikbaar of worden op korte
termijn beschikbaar gesteld door de Nederlandse mobiele operators.235
Digitalisering van treinen
Voor de digitalisering van treinen kan gebruik worden gemaakt van vergelijkbare technologie
als bij de monitoring van spoorwissels. Het perspectief van de gebruikers (fabrikanten van
treinen) is wel anders dan bij de monitoring van spoorwissels. Het gaat om een commercieel
belang waarbij de fabrikanten willen dat hun assets optimaal presteren. Fabrikanten kiezen
daarom mogelijk sneller voor een van de alternatieve technologieën, die weliswaar duurder
maar ook betrouwbaarder zijn. Voorbeelden van alternatieve generieke technologieën zijn
NB-IoT of zelfs 3G/4G machine-to-machine toepassingen. Bij de keuze van een technologie
zullen fabrikanten vooral kijken hoeveel het hen oplevert.
European Rail Traffic Management System (ERTMS)
In Nederland is op de 900 MHz frequentieband reeds een GSM-R netwerk uitgerold. Van een
mismatch tussen de vraag en het aanbod lijkt dus geen sprake te zijn. Echter, is er wel
discussie over de impact van 4G-netwerken op het GSM-R netwerk. Door de uitrol van 4G
ontstaan verstoringen aan de communicatiesystemen voor het spoor. 236 Als gevolg van de
verstoringen heeft het ministerie van Infrastructuur en Milieu een subsidieregeling opgezet
met als doel het vervangen of aanpassen van treinradioapparatuur te stimuleren. 237 Daarnaast zal met het nieuwe communicatienetwerk van de NS ook een groot deel van de
problemen verholpen worden.

8.3.3

Luchtvaart
Digitalisering Schiphol
Schiphol neemt zelf al voldoende stappen om de beste digitale airport ter wereld te worden.
Zoals in de vorige paragraaf aangegeven zijn al 2.000 radiobeacons geplaatst om passagiers
beter te kunnen begeleiden. Daarnaast worden ook de core en distributie-laag van het vaste
netwerk vervangen, en staat het aanpakken van de access-laag op de planning.238
Schiphol anticipeert zelfs al op mogelijke storingen door het veelvoud aan aanbieders van
draadloze netwerken. Zo zijn ze in gesprek met mobiele operators om één partij een integraal (draadloos) netwerk aan te laten leggen waar de andere aanbieders dan gebruik van
kunnen maken. Het grootste knelpunt bij Schiphol zit hem dus niet zo zeer in het niet beschikbaar zijn van de technologieën maar in de organisatorische afstemming.
WiFi in het vliegtuig
Een groot aantal airlines biedt al WiFi in het vliegtuig aan, dus het aanbod is er. Of de consumenten ook daadwerkelijk gebruik zullen maken van het aanbod is vooral afhankelijk van
de tarieven. In veel gevallen moet een consument betalen voor WiFi in het vliegtuig. Het

234

Bron: Dialogic (2016) The wireless Internet of Things: Spectrum utilisation and monitoring.

235

Bron: Nu.nl (2016) T-Mobile start uitrol landelijk ‘internet of things’-netwerk. [nu.nl]

236

Bron: SpoorPro (2014) Oplossing voor verstoringen spoor door gsm-frequenties nabij. [spoorpro.nl]

Bron: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (2016) Subsidieregeling beheersing GSM-R interferentie. [rvo.nl]

237

238

Bron: Verbinding (2016) Schiphol: ‘best digital airport’ als doelstelling.

142

Dialogic & TNO

gaat daarbij om bedragen van $ 20,00 per vlucht of $ 14,00 per uur.239 In 2017 wordt echter
een nieuwe satelliet in gebruik genomen waardoor een nog beter dekkend netwerk zal ontstaan en mogelijk ook de prijzen om laag gaan. Consumenten kunnen dus al gebruik maken
van WiFi in het vliegtuig; het is vooral de vraag of ze ervoor willen betalen.

8.3.4

Conclusie
Uit de voorgaande analyse is gebleken dat binnen het wegverkeer vooral een connectiviteitsvraagstuk ligt op het gebied van ITS, waarbij de verwachtingen hoog zijn. Op dit moment is
vooral discussie over de in te zetten technologie. Het leidt ertoe dat de uitrol van ITS-toepassingen nog maar in beperkte mate plaatsvindt.
Binnen de het domein van de spoorwegen richt de digitalisering zich met name op het monitoren van spoorwissels, het digitaliseren van de trein zelf en ERTMS. Specifieke
aandachtspunten zijn hierbij respectievelijk de betrouwbaarheid van de oplossingen, de betalingsbereidheid van de fabrikanten en de interferentie door 4G-netwerken van mobiele
operators.
Binnen de luchtvaartsector ontstaat de grootste vraag door de digitalisering van Schiphol en
de uitrol van WiFi in vliegtuigen. Bij de eerste toepassing is de uitrol inmiddels al ver gevorderd en centreert de discussie zich vooral rond de organisatorische afstemming. WiFi in het
vliegtuig wordt daarnaast ook al door meerdere airlines aangeboden. Het is daarbij vooral
de vraag of de consumenten de (hoge) tarieven willen betalen. In het komende jaar wordt
het netwerk echter uitgebreid en kunnen de tarieven omlaag.
De belangrijkste mismatch met generieke connectiviteit lijkt bij ITS te zijn, omdat daar veel
discussie is over de in te zetten technologie. Dit leidt ertoe dat de uitrol van ITS-toepassingen
niet van de grond komt. In de volgende paragraaf wordt daarom dieper ingegaan om de
vraag naar digitale connectiviteit van ITS-toepassingen.

8.4

Casus: Intelligente Transport Systemen
In deze paragraaf gaan wij dieper in op de behoefte naar digitale connectiviteit van ITS
toepassingen. Binnen ITS worden verschillende applicaties onderscheiden. Vanuit Beter Benutten worden bijvoorbeeld als toepassingsgebieden evenementen, supermarktlogistiek,
incidenten en C-ITS genoemd.240 Het grootste gedeelte van die toepassingsgebieden focust
zich op informatiesystemen en het delen van veelal bestaande data. De eisen die aan digitale
connectiviteit worden gesteld zijn in dit kader beperkt.
Bij C-ITS worden juist wel hoge eisen gesteld aan de digitale connectiviteit. C-ITS is een
afkorting van coöperatieve ITS en staat voor communicatie tussen voertuigen onderling alsmede communicatie tussen voertuigen en wegkant. Toepassingen die binnen het domein van
coöperatieve ITS ontstaan, zijn bijvoorbeeld het voorkomen van botsingen, voorkomen van
files of het waarschuwen in geval van ongelukken. Elk van deze toepassingen heeft een vraag
naar digitale connectiviteit, die in veel gevallen overlappen met elkaar. In de komende paragrafen wordt dieper ingegaan op deze vraag naar digitale connectiviteit van C-ITS aan de
hand van de volgende generieke indicatoren: bandbreedte, latency, betrouwbaarheid en
dekking.

239

Bron: Tix (2015) WiFi-tarieven op 10 kilometer hoogte. [blog.tix.nl]

240

Bron: Platform Beter Benutten (2016) Slimmer, leuker en aantrekkelijker op weg. [beterbenutten.nl]

Dialogic & TNO

143

8.4.1

Bandbreedte
De bandbreedte die gegenereerd wordt door C-ITS komt van de communicatie tussen voertuigen onderling en van de communicatie tussen voertuigen en de wegkant. De bandbreedte
die per voertuig wordt gegenereerd is niet veel, alhoewel in sommige gevallen wel tien keer
per seconde een bericht wordt verstuurd. Op dit moment wordt zeer beperkt gebruik gemaakt van C-ITS en is de bandbreedte nog geen probleem. Pas als iedereen gebruik maakt
van C-ITS en sprake is van een drukke situatie, zoals een file, kunnen problemen ontstaan.
Eventuele problemen zouden wel eenvoudig opgelost kunnen worden door het plaatsen van
meer antennes.

8.4.2

Latency
Vanuit Beter Benutten is in 2016 een offerteaanvraag geweest voor een Innovatiepartnership
Talking Traffic. Het doel van Talking Traffic is om C-ITS verder te ontwikkelen. De concrete
doelen zijn241:




weggebruikers tijdig te adviseren en waarschuwen over zaken die buiten hun eigen
directe gezichtsveld vallen zodat zij tijdig kunnen reageren (snelheid, remmen, rijstrookkeuze, route) door bi-directionele data- en informatie-uitwisseling met een
lage vertragingswaarde.
realiseren van maatschappelijk rendement door levering van tijdige adviezen op individuele maat, naar locatie en situatie toegesneden, met als gevolg vermindering
van reistijden, afname van onnodig omrij- en zoekverkeer, verlagen van brandstofverbruik en ongevalsrisico’s, in en rond de stedelijke-economische centra die zich in
Beter Benutten hebben verenigd;

In de offerteaanvraag wordt meermaals verwezen naar de maximale latency waarden die in
acht moeten worden genomen bij de voorstellen. Het gaat daarbij zowel om de latency voor
het verwerken van ontvangen data, de eventuele bewerking van die data en het doorsturen
en ontvangen ervan. Beter Benutten heeft voor verschillende toepassingen (bijv. in-car informatie over de maximumsnelheid, voorkomen/oplossen van files) een maximaal latency
waarde gedefinieerd. Daarbij hebben ze een maximale latency waarde gedefinieerd voor de
gehele keten alsmede voor de individuele onderdelen van de waardeketen.
Voor dit onderzoek is vooral de latency van het ontvangen en verzenden van de data van
belang. Uit de tabel komt naar voren dat de latency tussen de 100 en 200 milliseconden
moet bedragen, afhankelijk van de gekozen toepassing. Het gaat hier specifiek om de communicatie tussen de voertuigen en de wegkant. Bij truck platooning ligt de latency met 25
milliseconden zelfs nog een stuk lager. 242 De voertuigen moet bij truck platooning namelijk
direct met elkaar communiceren. De eisen voor latency zullen de komende jaren niet veel
veranderen; voor een optimale werking van de toepassingen moeten de latency waarden
vanaf het begin goed zijn. Als de latency waarden dus niet worden gehaald, hebben de toepassingen minder effect (bijv. voorkomen van botsingen) of kunnen ze zelfs niet worden
uitgevoerd (bijv. truck platooning) omdat dan de veiligheid in het geding komt.

Bron: Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2016) Call for Innovation Parthernships for Smarter
Urban and Inter-Urban Mobility trough Intelligent Services. [beterbenutten.nl]

241

Bron: Bergenhem, C., Hedin, E. & Skarin, D. (2012) Vehicle-to-Vehicle Communication for a Platooning System. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 48. pp. 1222 – 1233.

242

144

Dialogic & TNO

8.4.3

Dekking
De dekking van de verbinding speelt bij C-ITS een zeer grote rol. Binnen de mobiliteitssector
is discussie over het inzetten van een standaard specifiek voor ITS (ITS-G5/WiFi-p) of het
inzetten van generieke, cellulaire technologieën (3G/4G/5G)243. ITS-G5 werd in eerste instantie gezien als een belangrijke kandidaat om C-ITS-diensten te leveren aan
weggebruikers. Het zou op papier kunnen voldoen aan de hoge eisen die worden gesteld aan
de latency (zie ook paragraaf 8.4.2).
Het probleem met ITS-G5 zit vooral in de uitrol van de infrastructuur. Bij de wegkant betekent dit dat op gezette afstanden langs de weg (ca. 500-1.000 meter) opstelpunten moeten
worden geplaatst. Daarnaast moeten ook de voertuigen nog worden uitgerust met apparatuur, al lijkt daar een generieke oplossing (zoals een smartphone) wel tot de mogelijkheden
te behoren.
Een belangrijke discussie is vooral wie de uitrol gaat financieren. De baten van de business
case zijn een betere doorstroming van het verkeer, dat ook nog eens veiliger wordt. Deze
niet-monetaire baten leiden ertoe dat er weinig prikkels zijn om een netwerk uit te rollen.
Het wordt ook nog eens versterkt doordat het netwerk alleen voor ITS-G5 toepassingen kan
worden gebruikt, terwijl cellulaire technologieën voor veel meer toepassingen kunnen worden gebruikt (bellen, sms’en etc.). De huidige, generieke, cellulaire technologieën (3G/4G)
lijken op dit moment echter nog niet aan de gestelde latency eisen te kunnen voldoen 244,
maar de verwachting is dat het toekomstige 5G het wel kan. Het probleem met 5G is dat het
nog niet beschikbaar is, de verwachting is dat het in 2020 uitgerold zal worden door de
mobiele operators.
De discussie leidt ertoe dat er momenteel nauwelijks gebruik gemaakt wordt van C-ITS, op
een enkele pilot na. Het is of te kostbaar voor marktpartijen (ITS-G5) of de gewenste technologie is nog niet beschikbaar (5G). Voor de werking van het systeem is het wel gewenst
dat een zo groot mogelijke dekking wordt gerealiseerd. Een hybride uitrol van G5-ITS en 5G
zou dan een mogelijke tussenoplossing zijn.

8.4.4

Betrouwbaarheid
De gewenste betrouwbaarheid is afhankelijk van de gekozen toepassing en de manier
waarop deze toepassing wordt geïmplementeerd. In veel gevallen zal het gaan om toepassingen die slechts adviserend van aard zijn. Bij het ontstaan van een spookfile zal een bericht
worden doorgegeven aan de bestuurder die zijn snelheid dan kan aanpassen. Daarbij kan
het ook voorkomen dat de bestuurder zijn snelheid niet aanpast en naar eigen inzicht handelt.
Daarnaast speelt de toepassing ook nog een rol. Het voorkomen van botsingen heeft bijvoorbeeld een hogere prioriteit dan het voorkomen van spookfiles. Bij de eerste toepassing
dient de verbinding zeer betrouwbaar te zijn, terwijl dat voor het tweede geval minder noodzakelijk is. Voor truck platooning waarbij trucks in een treintje over de snelweg rijden is een
hoge betrouwbaarheid al helemaal gewenst. Het wegvallen van de verbinding leidt ertoe dat
de trucks niet meer in een treintje kunnen rijden. Het probleem wordt nog serieuzer als er
helemaal geen bestuurder in de vrachtwagen zit, dan kan de vrachtwagen überhaupt niet
verder rijden.

243

Bron: TNO (2016) Assesment of wireless connectivity options in support of ITS.

244

Voor meer informatie zie ook [nm-magazine.nl].

Dialogic & TNO

145

De toekomstige betrouwbaarheid is vooral afhankelijk van de ontwikkeling van de zelfrijdende auto. Met de zelfrijdende auto komt alle intelligentie in de auto zelf te zitten. Mocht
de dataverbinding bij een zelfrijdende auto die connected is wegvallen dan blijft de auto
gewoon functioneren. De zelfrijdende auto is ook dan nog in staat om ongevallen te voorkomen. De betrouwbaarheid kan dus in sommige gevallen zelfs lager worden omdat er nog een
noodscenario is.

8.5

Knelpunten
In Tabel 17 zijn de knelpunten in markt voor digitale connectiviteit ten behoeve de mobiliteitssector samengevat. We vertrekken hierbij vanuit de sectorcasus en vullen die, waar
mogelijk, aan met sectorbrede observaties. Voor de mobiliteitssector, en specifiek voor CITS, is de dekking het meest belangrijke. In de huidige situatie wordt de uitrol van C-ITSoplossingen belemmerd.
Tabel 17 Knelpunten in de markten voor digitale connectiviteit in de sector mobiliteit (bold = knelpunt,
italic = mogelijk knelpunt)
Indicator

Uitkomst

Bandbreedte

De gevraagde bandbreedte lijkt beperkt te zijn, maar
het is nog onduidelijk in hoeverre C-ITS robuust genoeg is als er veel voertuigen gebruik van maken en
het druk is op de weg.

Latency

Dekking

146

Knelpunt in markt
0-5 jaar
n.v.t.

5-10 jaar
Access

Voor een groot deel van de toepassingen is een maximale waarde voor de latency vastgesteld. Dit geldt
voor zowel de gehele waardeketen als individuele onderdelen daarvan. Voor de transmissie bedraagt hij
tussen de 100 en 200 milliseconden, maar in sommige gevallen wordt zelfs uitgegaan van 25
milliseconden. De gestelde eisen zijn op dit moment
nog stringenter dan de grootschalig beschikbare generieke connectiviteit. 5G kan hier in de toekomst
een oplossing voor bieden, aangevuld met sensoren
en intelligentie in de voertuigen zelf.

Access,
core, datacenters

n.v.t.

De dekking is het meest van belang voor C-ITS, het
is namelijk alleen nog maar uitgerold op een proeftraject (een stuk van de A58). Bovendien zijn er op
dit moment ook weinig tot geen plannen om het op
grote schaal uit te rollen. Momenteel is er veel discussie over de te gebruikten technologie: een
specifieke standaard (ITS-G5) of een generieke cellulaire technologie (met name 5G). ITS-G5 is al
beschikbaar maar kostbaar om aan te leggen, terwijl
5G nog niet beschikbaar is, maar waarschijnlijk wel
sneller uitgerold wordt. Voor een optimale werking
van C-ITS is het wel wenselijk dat er een zo groot
mogelijke dekking wordt gerealiseerd.

Access

Access

Dialogic & TNO

8.6

Betrouwbaarheid

De gewenste betrouwbaarheid hangt af van het type
applicatie en hoe hij wordt gebruikt. Bij een informerende applicatie voor spookfiles is een lagere
betrouwbaarheid nodig dan bij bijvoorbeeld een applicatie ten behoeve van betere doorstroming bij
verkeerslichten. Voor de uitrol van de netwerk is de
meest kritische applicatie leidend, en is dus een hoge
betrouwbaarheid gewenst.

n.v.t.

n.v.t.

Overig

De standaardisatiestrijd tussen 5G en ITS-G5 is op
dit moment de meest blokkerende factor in de ontwikkeling van ITS-diensten en toepassingen.

Diensten

Diensten

Verklarende factoren
Na vaststelling van de verschillende knelpunten ten aanzien van digitale connectiviteit staat
de vraag centraal welke factoren de mismatch tussen vraag en aanbod kunnen verklaren.
We plotten hiervoor de knelpunten op de markten voor digitale connectiviteit zoals we die in
ons conceptuele model (paragraaf 2.2.3) hebben geordend.

8.6.1

Bestaande (aansluit)netwerken niet geschikt voor C-ITS
Zoals hierboven aangeven zijn bestaande (aansluit)netwerken niet geschikt voor alle vormen
van C-ITS. Vooral de combinatie van zeer lage latency en zeer hoge betrouwbaarheid is een
knelpunt. Het is duidelijk dat de huidige generieke netwerken niet zijn ontworpen voor dergelijke toepassingen en de functionaliteit dan ook niet kunnen bieden.

8.6.2

Uitrol van nieuwe (aansluit)netwerken voor C-ITS komt slecht op gang
De uitrol van een technologie voor C-ITS toepassingen is op dit moment beperkt. We zien
hierbij het gebrek aan goede ketenafstemming als primaire verklarende factor. De oorzaak
hiervoor is dat de technologie die op dit moment beschikbaar (G5-ITS) is, kostbaar is om uit
te rollen. Hier spelen twee aspecten:




Er is zeer waarschijnlijk sprake van een korte terugverdientijd. Bij een groot deel
van de markt bestaat het beeld dat 5G netwerken de benodigde functionaliteit ook
kunnen bieden en dat ook grootschalig gaan doen. De verwachting is dat dit rond
2020 vorm gaat krijgen. Dat betekent dat nu uitrollen van G5 betekent dat de netwerken in een jaar of vijf terugverdiend moeten worden. Hierdoor is er een impasse
aan het ontstaan bij de uitrol van C-ITS.
Er is sprake van positieve externaliteiten. Een deel baten van C-ITS slaan niet bij de
gebruiker neer, maar bij andere stakeholders. Denk hierbij aan betere doorstroming
verkeer en minder botsingen. Dit leidt ertoe dat marktpartijen geen rendabele business case op kunnen zetten, tenzij een publieke partij bereid is geld in dit initiatief
te stoppen.

Dialogic & TNO

147

9 Digitale connectiviteit in onderwijs
In dit hoofdstuk gaan we nader in op de behoefte aan digitale connectiviteit in de onderwijssector. We richten ons hierbij in eerste instantie op de volgende categorieën: primair
onderwijs (PO en speciaal onderwijs), voortgezet onderwijs (VO en voortgezet speciaal onderwijs), beroepsonderwijs (MBO, HBO) en wetenschappelijk onderwijs (WO). Naast deze
categorieën bestaan uiteraard nog andere onderwijsvormen die we hier buiten beschouwing
laten, waarvan veel privaat en/of intern georiënteerd, of met het karakter van training/bijscholing.
Binnen dit hoofdstuk vertalen we brede sectortrends in vraag naar digitale connectiviteit.
Vervolgens bepalen we in welke mate waarin het generieke aanbod hierin kan voorzien.
Aansluitend behandelen we de geselecteerde casus, waarin we de meest uitdagende verwachte vraag naar connectiviteit nader beschouwen. Hieruit volgen de door ons vastgestelde
knelpunten en de verklarende factoren achter deze knelpunten.

9.1

Sectortrends
De connectiviteit die in Nederland beschikbaar is voor wetenschappelijke onderwijs- en onderzoeksinstellingen behoort tot de beste in de wereld. Vrijwel alle hogescholen,
universiteiten en een groot aantal MBO-instellingen in Nederland zijn aangesloten op het
SURF-netwerk245, waarmee ruimschoots wordt voldaan aan de connectiviteitsbehoefte voor
het hoger onderwijs. Vooral in HBO en MBO speelt specifieke vraag naar connectiviteit tussen
locaties. Het netwerk wordt met name gedimensioneerd op bandbreedtebehoefte uit onderzoek en op de behoefte in termen van piekbelasting (aantal devices) en leren op afstand in
het onderwijs.246
De connectiviteit van SURF wordt mede gedimensioneerd op de behoefte die de aangesloten
universiteiten hebben vanuit onderzoek, welke in de meeste gevallen groter is dan die voor
onderwijs (denk aan het kunnen uitwisselen van zeer grote datasets tussen onderzoekers).
De capaciteit is daarnaast flexibel schaalbaar. In de praktijk voldoet de infrastructuur dan
ook vrijwel altijd aan de behoefte vanuit onderwijs. De infrastructuur en organisatie zijn
verder ook ingespeeld op het bedienen van buitengewone vragen naar connectiviteit en
grootschalige internationale samenwerkingsverbanden. Bekende voorbeelden zijn de lichtpaden richting de LHC/CERN247, maar ook het realiseren van connectiviteit met de Square
Kilometer Arrays in Zuid-Afrika en Australië.248 In enkele gevallen blijkt daarbij zelfs de huidige infrastructuur niet voldoende.
De bij SURF aangesloten instellingen hebben zich ook organisatorisch goed voorbereid op
het kunnen blijven voorzien in de digitale connectiviteitsbehoefte, onder andere door het

Een landelijk, hoogwaardig netwerk tussen instellingen in het hoger onderwijs. Het netwerk verbindt
de instellingen met elkaar, met andere instituten in het buitenland, en met het internet. SURF verleent
daarnaast allerlei andere diensten, zoals e-mail, webhosting, gedeelde reken- en opslagcapaciteit, en
organisatorische ondersteuning (o.a. bij inkoop van ICT).

245

246

Bron: SURF

247

Bron: [surf.nl]

248

Bron: [astron.nl]

Dialogic & TNO

149

mogelijk maken van gezamenlijke inkoop, en het afnemen van infrastructuur ‘als dienst’
(rekencapaciteit, maar ook bijvoorbeeld Wi-Fi als dienst).
Elders in de sector is de situatie rondom connectiviteit anders, zowel als het gaat om behoefte als aanbod.
In de ‘lagere’ onderwijslagen zien we een andere dynamiek. Allereerst gaat het hier om een
veel groter aantal locaties. In 2015 waren er 638 scholen in het voortgezet onderwijs 249
(circa 1600 locaties250) en 6430 basisscholen251 (circa 6500 locaties252), 56 MBO-instellingen253 (67 locaties254) en 37 HBO-instellingen255. De instellingen (en locaties) lopen met
name in PO en VO sterk uiteen qua omvang.
In dit deel van de onderwijssector speelt een groeiende vraag naar, en is in toenemende
mate ruimte voor, passend onderwijs en gepersonaliseerd leren. Bij het eerste worden leerlingen met speciale behoeften opgenomen in een ‘gewone’ klas (met een ‘rugzakje’) in plaats
van gescheiden onderwijs. Ook worden in toenemende mate voorzieningen getroffen voor
bijvoorbeeld hoogbegaafde of autistische leerlingen. Gepersonaliseerd leren kan daarnaast
worden toegepast voor alle leerlingen. Er is als gevolg van deze trend (en wellicht de verwachtingen van ouders) ook veel aandacht voor het kunnen meten en volgen van
leerprestaties.
In de onderwijssector wordt, niet minder dan in de andere sectoren, gestuurd op efficiëntie.
Met name bij kleinere scholen zien we dat de soms forse benodigde investeringen in connectiviteit een struikelblok vormen.
Als gevolg van ontwikkelingen in de ICT is er een toenemende vraag naar onderwijs over
ICT. Er is (in generieke zin maar zeker ook als het gaat om ICT-kennis) een voortdurend
tekort aan (gekwalificeerd) onderwijzend personeel. Door het tekort aan ICT-kennis bij onderwijzend personeel nemen we aan dat ook het gebruik van ICT in het onderwijs achterblijft
bij de situatie waarin onderwijzend personeel wel over ruime ICT-kennis had beschikt.
In het PO en VO speelt digitalisering een grote rol in het adresseren van de hierboven geschetste problematiek. Hierbij worden in toenemende mate digitale leermiddelen (al dan niet
gekoppeld aan de lesmethode) ingezet in het klaslokaal, en veranderen digitale hulpmiddelen
de rol van de docent. We zien de digitale leermiddelen als primaire drijfveer voor de behoefte
aan digitale connectiviteit. Naast digitale leermiddelen spelen digitaal examineren en digitale
procesondersteuning een grote rol. Onder deze ondersteuning valt ook de ondersteuning van
het leerproces (met o.a. leerlingvolgsystemen).
We zien ook dat naast deze toepassingen ook veel vraag is naar generieke connectiviteit
voor leerlingen, bijvoorbeeld voor het kunnen opzoeken van informatie (‘mediatheek-gebruik’) of simpelweg het gebruik van Wi-Fi in de pauze (ook niet-school gerelateerd). Een

249

Bron: Onderwijs in Cijfers (2015). Aantal en omvang van vo-scholen. [onderwijsincijfers.nl]

250

Bron: DUO (2016). Alle vestigingen VO. [duo.nl]

Bron: Onderwijs in Cijfers (2015). Aantal en omvang van instellingen in het primair onderwijs. [onderwijsincijfers.nl]

251

252

Bron: DUO (2016). Adressen van alle schoolvestigingen in het basisonderwijs. [duo.nl]

253

Bron: Onderwijs in Cijfers (2015). Aantal instellingen mbo. [onderwijsincijfers.nl]

254

Bron: DUO (2016). Adressen instellingen MBO. [duo.nl]

Door de overheid bekostigde HBO-instellingen. [vereniginghogescholen.nl]. DUO geeft voor deze
scholen één adres terwijl er sprake kan zijn van meerdere locaties.

255

150

Dialogic & TNO

ander belangrijk vraagstuk voor scholen is het kunnen controleren en sturen van het gebruik
van mobiele devices door leerlingen (bijvoorbeeld tijdens lessen). Voor controle is daarnaast
ook authenticatie van leerlingen op het netwerk noodzakelijk.

9.2

Vraag naar digitale connectiviteit
Door de sterke opkomst van digitale leermiddelen en steeds intensiever gebruik van tablets,
laptops, pc’s en digiborden is de vraag naar connectiviteit op scholen sterk gestegen. Basisscholen en middelbare scholen moeten in toenemende mate ‘cloud-gebaseerde’ educatieve
applicaties ondersteunen en ‘Bring Your Own Device’ wordt voor veel scholen ook steeds
meer gangbaar.256 Met 20 tot 50 (of meer) pc’s, 5 of meer digiborden en touchscreens, en
een eigen server kunnen we spreken een serieuze ICT-omgeving waar professionele eisen
aan gesteld dienen te worden.
In haar Technologiekompas 2016-2017 geeft Kennisnet een overzicht van technologieën en
trends die in de onderwijssector spelen ten aanzien van digitalisering, en in welke fase deze
zich bevinden. 257 De belangrijkste globale trends in de onderwijssector, waarin ook de
meeste door Kennisnet genoemde trends zijn te categoriseren, zijn onzes inziens (1) digitaal
leren, (2) digitaal examineren en (3) digitale procesondersteuning. Naast deze trends speelt
vraag naar generieke connectiviteit voor meer ‘generiek’ gebruik: het online kunnen opzoeken van informatie, maar ook privégebruik door leerlingen in de pauze.
Voordat we ingaan op de specifieke trends is het belangrijk om op te merken dat hoewel de
trends op alle niveaus in het onderwijs spelen, de connectiviteitsvraag eruit vooral speelt in
het primair-, voortgezet- en beroepsonderwijs. In het hoger onderwijs gaat het om een relatief klein aantal instituten dat (via SURFnet) haar connectiviteit op een niveau heeft
gebracht waarmee het vooralsnog goed kan voldoen aan de behoefte, en er een goede basis
is voor verdere opschaling van de connectiviteit. We richten ons in het vervolg van dit stuk
dan ook vooral op de onderwijscategorieën die niet zijn aangesloten op SURFnet. Verder
laten we private onderwijsinstellingen ook buiten beschouwing, met name door het geringe
aantal locaties dat hier mee gemoeid gaat.

9.2.1

Digitaal leren
Bij digitaal leren worden digitale leermiddelen (beschikbaar gemaakt via tablets, smartphones, laptops, desktops, maar ook digiborden en videoschermen, en gekoppeld aan onlineomgevingen) ingezet ter ondersteuning of zelfs volledige vervanging van traditionele leermiddelen, zoals les- en werkboeken.
Het ontwikkelingspad voor digitaal leren bestaat uit enkele aan elkaar complementaire ontwikkelingen:
1. Het gebruik van digitale hulpmiddelen naast traditionele leermiddelen (vergelijk met
“grafische rekenmachine”). De connectiviteitsvraag voor deze leermiddelen is relatief
beperkt; in een aantal gevallen zal het zelfs gaan om volledig ‘offline’ toepassingen.
2. Het gebruik van ICT voor specifieke delen van het curriculum. We zien hier veelal
het gebruik van gedeelde faciliteiten (zoals een ‘computerlokaal’, ‘mediatheek’ of

Bron: Kennisnet (2016). Technologiekompas voor het onderwijs – Kennisnet Trendrapport 20162017. [kennisnet.nl]

256

257

Bron: Idem

Dialogic & TNO

151

‘laptopkar’). In het beroepsgericht onderwijs kan ook sprake zijn van praktijksimulaties (bijvoorbeeld een ‘proefdatacenter’ voor studenten ICT-beheer).
3. Het simultaan gebruik van ICT en traditionele leermiddelen in de klas (“tablet-les”,
digi- en digiborden). Hierbij wordt het digitale leermiddel gebruikt als aanvulling op
een les- of werkboek in de klas.
4. Op een bewust gekozen mix van ICT gebaseerde lessen, met een programma dat is
aangepast aan de leerling. De rol van de docent kan hierbij radicaal veranderen. Er
wordt in veel gevallen geen gebruik meer gemaakt van traditionele leermiddelen
zoals les- en werkboeken in de klas.
5. “Flipping the classroom”. Met deze term wordt de omkering van begeleid oefenen en
instructie aangeduid.258 Er kan ook sprake zijn van een hoge mate van productie van
materiaal door leerlingen zélf. Met deze omkering wordt beoogd meer ruimte en
daarmee aandacht voor leerlingen te creëren in een lesuur.
Het digitaal leren heeft verreweg de grootste impact op digitale connectiviteit. De eerste
reden hiervoor is dat digitaal leren mogelijk een intensieve vraag oplevert ten aanzien van
connectiviteit: het gaat om veel media (video’s, afbeeldingen). De tweede reden is dat digitaal leren grote impact heeft op het kernproces van het onderwijs, namelijk lesgeven. De
digitale leermiddelen moeten een hoge mate van betrouwbaarheid en beschikbaarheid kennen. Omdat digitaal leren zo verweven is met de kern van het onderwijs is het tevens de
leidende casus waarop digitale connectiviteit wordt gedimensioneerd.

9.2.2

Digitaal examineren
Bij digitaal examineren wordt gebruik gemaakt van digitale middelen voor het afnemen van
een school- of landelijk examen. Digitaal examineren is met name een thema in het voortgezet onderwijs. We beschouwen digitaal examineren als een uitbreiding op het digitaal leren
– in de praktijk kunnen de toepassingen geleverd worden door andere leveranciers, maar
binnen dezelfde ICT-omgeving, en op hetzelfde type apparaten. Dat neemt niet weg dat
digitaal examineren zijn eigen connectiviteitsvraag kent. We zien de volgende verschillen
met het digitaal leren;


Het is van groot belang dat de digitale examens goed (blijven) werken gedurende
een examen. De benodigde connectiviteit moet dus een hoge mate van betrouwbaarheid kennen. Op toepassingsniveau spelen ook de aspecten integriteit en
vertrouwelijkheid, maar we verwachten dat deze geen specifieke eisen stellen aan
de connectiviteit.259



In het voortgezet onderwijs is het belangrijk dat de capaciteit afdoende is voor een
groot aantal gelijktijdige gebruikers. Een toets wordt in de regel gestart op vaste
tijdstippen en met een grote groep leerlingen, wat een piek in dataverkeer kan veroorzaken. Bij het centrale examen is het zelfs zo dat deze tijden landelijk gelden, en
bestaat de getoetste groep uit een groter aantal klassen. Aan de andere kant zou
digitaal examineren ook het op gespreide tijdstippen afnemen van toetsen mogelijk
moeten kunnen maken (bijvoorbeeld door het randomiseren van de toets).

258 Bron: Kennisnet (2015). Alles wat je moet weten over flipping the classroom. [kennisnet.nl]

We voorzien uiteindelijk (onder andere) end-to-end encryptie op applicatieniveau, en niet op netwerkniveau.

259

152

Dialogic & TNO



9.2.3

Er mag geen ongelijkheid ontstaan tussen leerlingen (binnen dezelfde school of tussen scholen), die ertoe leidt dat een toets door de ene leerling beter kan worden
gemaakt dan de andere. Als een leerling steeds te maken krijgt met wachttijd binnen
de examentoepassing kan dit negatieve gevolgen hebben voor het resultaat.

Digitale procesondersteuning
Scholen maken in toenemende mate gebruik van leerlingvolgsystemen, waarmee docenten
en (in sommige gevallen) ouders en leerlingen zelf hun prestaties kunnen meten en volgen.
De elektronische leeromgeving fungeert daarnaast als belangrijkste ingangspunt voor digitaal onderwijs. Naast deze systemen kennen scholen diverse andere systemen, bijvoorbeeld
voor financiële- en personeelsadministratie, en documentbeheer. Deze systemen worden net
als de leerlingvolgsystemen in toenemende mate als cloudoplossing afgenomen.

9.2.4

Internettoegang
Generieke toegang tot het internet is in de onderwijssector van groot belang. Het kan door
leerlingen thuis en op school worden gebruikt om informatie te vinden, bijvoorbeeld voor het
maken van een werkstuk of huiswerk. Leerlingen doen dit zowel op school (tijdens ‘tussenuren’ of specifiek daarvoor aangewezen tijdstippen) en vanuit huis. Voor docenten geldt
uiteraard ook dat toegang tot online informatie (zoals op methode-sites van uitgevers) belangrijk kan zijn voor het vormgeven van lessen.
Naast onderwijs gerelateerd gebruik gebruiken leerlingen en docenten de toegang tot het
internet uiteraard ook voor andere zaken. Veel scholen bieden leerlingen de mogelijkheid om
hun eigen smartphone of tablet te verbinden aan een Wi-Fi-netwerk, en staan het gebruik
van (bijvoorbeeld) sociale media en spelletjes toe (al dan niet uitsluitend tijdens de pauze).
Dergelijke toepassingen kunnen een belangrijke sociale functie vervullen.

9.3

Match met generiek aanbod
De impact van de hierboven geschetste trends in termen van digitale connectiviteit speelt
zich op een aantal vlakken af. Allereerst speelt de connectiviteit in het klaslokaal. Hiervoor
is connectiviteit nodig op de schoollocatie, met een van het aantal leerlingen afhankelijke
capaciteit. Ook binnen de school is de nodige infrastructuur vereist om de digitale leermiddelen tot hun recht te laten komen.

9.3.1

Digitaal leren
Bij digitaal leren wordt in de regel gebruik gemaakt van een toepassing die is ontwikkeld (en
wordt gehost) door een uitgever. De elektronische leeromgeving van de school vormt de
‘toegangspoort’ hiertoe voor de leerling.
De hierboven beschreven inzet van digitaal leren stelt hoge eisen aan digitale connectiviteit.
We zien de volgende functionele vereisten ten aanzien van connectiviteit:


Er is communicatie nodig tussen datacenters en/of vestigingen (bijvoorbeeld voor
consolidatie van internet- en telefonieverkeer), en de datacenters van uitgevers (ten
behoeve van de digitale leermiddelen en bijvoorbeeld elektronische leeromgevingen).

Dialogic & TNO

153



Naast de hierboven genoemde connectiviteit tussen specifieke locaties/diensten is
generieke connectiviteit met het internet van belang. Leerlingen of docenten moeten
thuis of zelfs mobiel van de digitale leermiddelen gebruik maken.



Het moet mogelijk zijn gebruik te maken van videodiensten (YouTube en andere
videoplatforms, bijvoorbeeld ten behoeve van flipping the classroom.



Het moet mogelijk zijn om in de klas iedere leerling gebruik te laten maken van een
of meerdere eigen device(s) (bijvoorbeeld tablet).



De inzet van smartboards moet mogelijk zijn.



De verbinding moet de (toekomstige) inzet van videoproductie- en presentatieplatformen ten behoeve van afstandsleren mogelijk maken.



De verbinding moet betrouwbaar genoeg zijn om wanneer dat nodig is (tijdens lestijd
en daarbuiten) toegang te hebben tot leerlinginformatie- en leerlingvolgsystemen.

Verderop gaan we nader in op de specifieke connectiviteit die nodig is voor de casus digitaal
leren.

9.3.2

Digitaal examineren
Op het eerste gezicht lijkt digitaal examineren, voor wat betreft de connectiviteitsbehoefte,
sterk op digitaal leren. Het type content en applicatie lijkt veel op die van het digitaal leren,
en alle eisen die digitale leermiddelen daaraan stellen gelden ook voor digitaal examineren.
Daar bovenop stelt digitaal examineren strengere eisen ten aanzien van betrouwbaarheid en
beschikbaarheid.

9.3.3

Digitale proces- en leerondersteuning
Leerlingvolgsystemen ondersteunen diverse processen ter ondersteuning van de leerling.
Waar de systemen in eerste instantie relatief ‘ver’ weg stonden van het onderwijs zélf, zien
we dat er in toenemende mate integratie plaatsvindt, waarbij de leerlingvolgsystemen worden ingezet om lesmateriaal te adapteren aan leerlingen. Naast leerlingvolgsystemen maakt
een school veelal gebruik van andere systemen, bijvoorbeeld voor financiële administratie
en personeelszaken.
De ondersteunende systemen worden veelal ‘in de cloud’ als webapplicatie aangeboden.
Vanwege het feit dat ze zo belangrijk zijn voor het dagelijkse functioneren van een school is
de betrouwbaarheid van de benodigde connectiviteit van groot belang (ook aan zijde van de
uitgever/aanbieder). Aan de andere kant valt de gevraagde bandbreedte relatief mee en zijn
er minder stringente eisen aan latency. De applicaties zijn als webapplicatie niet veel anders
dan de typische webapplicaties die nu over internet worden aangeboden en gebruikt in de
consumentenmarkt. Derhalve zien we geen specifieke connectiviteitsvraag die niet door generiek aanbod kan worden voorzien.

9.3.4

Internettoegang
De vraag naar generieke toegang tot het internet speelt zowel bij docenten en leerlingen
thuis als op school.
Op school is de belangrijkste vraag, met betrekking tot digitale connectiviteit althans, hoe
ver de school moet gaan in het faciliteren van niet-onderwijsgerelateerd gebruik: moet de

154

Dialogic & TNO

school haar aansluiting verzwaren omdat leerlingen peer-to-peer filesharingtoepassingen gebruiken? In veel gevallen zien we scholen ervoor kiezen om de connectiviteit te
(over)dimensioneren op de casus voor digitaal leren en -examineren.
Er is hier sprake van een zeker ‘verdeeleffect’, in de zin dat een leerling die op een bepaald
moment geen les heeft weliswaar het internet generiek gaat gebruiken, maar ondertussen
geen gebruik maakt van een digitaal leermiddel in de klas. Ook tijdens pauzes wordt de
connectiviteit voor digitale leermiddelen ‘omgeruild’ voor generieke connectiviteit. We pleiten
er uiteraard wel voor dat scholen hun interne infrastructuur goed configureren, zodat het
onderwijsgerelateerd gebruik eventueel ‘voorrang’ krijgt op het netwerk.

9.4

Casus: Digitaal Leren
In recent onderzoek in opdracht van het ‘Doorbraakproject Onderwijs en ICT’ is geïnventariseerd in hoeverre de digitalisering in het onderwijs en het verwachte gebruik van digitale
leersystemen leidt tot een snel toenemende behoefte aan bandbreedte (Bandbreedtewijzer)
en in hoeverre PO- en VO-scholen met hun huidige digitale connectie voldoende toekomstvast zijn toegerust.260 Aansluiting op hoogwaardig breedband is dan ook een actueel thema
in de sector.
Er is een aantal redenen waarom de connectiviteitsvraag voor digitaal leren waarschijnlijk
niet (volledig) met generieke connectiviteit kan worden gerealiseerd:


Gezien de gestelde eisen ten aanzien van betrouwbaarheid zien we dat scholen zich
zullen moeten oriënteren op de markt voor zakelijke connectiviteit. Hierbij worden
door operators garanties afgegeven ten aanzien van ‘uptime’ van de verbinding,
overboekingsniveaus, en de tijd die het maximaal kost voordat een niet werkende
verbinding is gerepareerd.



Scholen hebben behoefte aan ondersteuning, met name bij beveiligings- en verbindingsproblemen. In de markt is reeds aanbod specifiek gericht op onderwijs, al kan
het aanbod mogelijk nog verder worden uitgewerkt.



Scholen hebben een grotere connectiviteitsbehoefte dan individuele huishoudens
(zowel ten aanzien van de technische als de beheersmatige eisen). Desondanks bevindt een deel van de scholen zich op een locatie waar alleen generieke connectiviteit
op consumentenniveau beschikbaar is.



De verwachte groei in de inzet van digitale leermiddelen vraagt dat de connectiviteit
toekomstvast is. Niet alle generieke vormen van connectiviteit zijn dit.



Het realiseren van een (groot)zakelijke aansluiting is vaak (en zeker op de meer
afgelegen locaties) erg kostbaar.



Het lijkt aannemelijk dat de variatie en het aantal devices in de klas en het schoolgebouw flink zal toenemen. De variëteit van de devices kan een uitdaging vormen
voor zover beheer als connectiviteit binnen de school (denk bijvoorbeeld aan apparatuur met een oudere versie van het Wi-Fi-protocol, wat bij gelijktijdig gebruik met

Bron: Dialogic (2015), Inventarisatie hoogwaardige breedbandaansluitingen PO- en VO-scholen,
i.o.v. Doorbraakproject Onderwijs en ICT, Utrecht.

260

Dialogic & TNO

155

nieuwere apparatuur leidt tot lagere snelheden voor alle devices). Beleid op schoolniveau kan hierin wel sturen.

Bandbreedte
De digitale leermiddelen bestaan in toenemende mate niet alleen meer uit tekst, maar ook
uit (bewegend) beeldmateriaal en interactieve onderdelen. Het ligt in de lijn der verwachting
dat ook technologieën als virtual en augmented reality het onderwijs zullen bereiken – een
aantal scholen experimenteert er al mee. Dergelijke inhoud trekt uiteraard een zware wissel
op digitale connectiviteit.
Er worden door uitgevers en scholen zorgen geuit ten aanzien van het piekverbruik van
bandbreedte die zich zou voordoen bij de start van de schooldag, of bijvoorbeeld vlak na de
pauze. Zoals we eerder aangaven is het kostbaar om de infrastructuur zodanig te dimensioneren dat alle leerlingen de volledige bandbreedte ter beschikking hebben gedurende dit
piekmoment. Door het meenemen van een beschikbaarheidsfactor leidt het model echter
wel tot een bandbreedte die de maximale tijd dat de verbinding minder goed beschikbaar is
voor een leerling beperkt blijft. Binnen de periode van beperkte beschikbaarheid laden pagina’s mogelijk iets langzamer (uitstelbaarheid), en hebben video’s mogelijk een lagere
kwaliteit (adaptie). Het is echter niet zo dat direct een onwerkbare situatie ontstaat.
Tabel 18. Verwachte groei van het verkeersvolume per leerling per les van 50 minuten als gevolg van
intensiteitsgroei digitale leermiddelen.

Download (MB/leerling/les)
Upload (MB/leerling/les)

Groei

2015

2016

2017

2018

2019

2020

26%

63

80

100

126

158

200

34%

6

8

12

15

20

27

Benodigde bandbreedte voor acceptabel gebruik digitale
leermiddelen (2020)
3,500

Bandbreedte (Mbit/s)

9.4.1

3,000
2,500

2,000
1,500
1,000
500
0

Maximumaantal leerlingen dat gelijktijdig digitale leermiddelen kan gebruiken per
aansluiting
Upload (acceptabel niveau)

Download (acceptabel niveau)

Figuur 40 Benodigde bandbreedte voor acceptabel gebruik digitale leermiddelen (in 2020)261

Het is, als gevolg van bovenstaande en gelijktijdig gebruik, niet mogelijk te spreken over
een aantal Mbit/s dat nodig is per leerling. Uit onderzoek van Dialogic volgt dat een school
in 2020 met 1.000 leerlingen een verbinding met een snelheid van 1,3 GBit/s (download) en

Bron: Bandbreedtewijzer Dialogic ten behoeve van het Doorbraakproject Onderwijs en ICT. Beschikbaar via: [kennisnet.nl]

261

156

Dialogic & TNO

215 Mbit/s (upload) nodig heeft voor acceptabel gebruik van digitale leermiddelen. Hierbij
wordt uitgegaan van één device per leerling262, waarbij alle 1000 leerlingen tegelijkertijd
gebruik maken van een digitaal leermiddel. Figuur 40 en Tabel 18 hierboven tonen de benodigde snelheden voor respectievelijk verschillende schoolgroottes en door de tijd (voor een
gegeven schoolgrootte).
Bovenstaande figuur geeft inzicht in de bandbreedte die minimaal nodig is voor acceptabel
gebruik van digitale leermiddelen. Naast digitaal leren speelt uiteraard ook andere (specifieke en generieke) bandbreedtebehoefte. SURF geeft aan dat het haar netwerk op dusdanige
wijze dimensioneert, zodat connectiviteit geen belemmering vormt in het gebruik. Hoewel
niet valt te ontkennen dat méér connectiviteit scholen wellicht nóg meer mogelijkheden kan
geven, is het ook weer niet de bedoeling om scholen op hoge kosten te jagen. Daarnaast is
alleen het aanbieden van zeer goede connectiviteit niet het enige dat nodig is om maximaal
rendement te halen uit digitale toegang.
Voor een aantal scholen is de hoeveelheid beschikbare bandbreedte op dit moment problematisch. Dit is met name het geval in gebieden waar het kopernetwerk de enige beschikbare
infrastructuur is, en waarbij de school ver van de KPN-centrale verwijderd is. Voor een aantal
scholen wordt het bandbreedteplafond naar verwachting op korte termijn al bereikt. Een
belangrijke vraag voor zowel koper- als kabelgebaseerde aansluitingen is of ook in de uploadrichting voldoende bandbreedte is, daar de uploadsnelheid voor dergelijke aansluitingen in
veel gevallen significant lager is dan de maximale downloadsnelheid.263

9.4.2

Latency
Onderzoek heeft uitgewezen dat lange wachttijden bij het gebruik van digitale leermiddelen
de effectiviteit van het leermiddel en prestaties van de leerling negatief kan beïnvloeden.
Uitgevers geven aan dat wachttijd een belangrijkste parameter is waarop de performance
van digitale leermiddelen wordt gemeten. Een typisch criterium is dat een actie (bijvoorbeeld
het laden van een pagina) niet langer dan één of twee seconde mag duren.
Latency is weliswaar een vorm van ‘vertraging’ op de verbinding, maar leidt niet direct tot
de gepercipieerde wachttijd. In de praktijk zien we dat vooral beperkte bandbreedte zorgt
voor langere laadtijden. Als het gaat om ‘zware’ content zoals audiovisueel materiaal wordt
de wachttijd veroorzaakt door buffering van het materiaal.
In de toekomst wordt met name voor virtual en augmented reality-toepassingen alsook ‘tactiele’ toepassingen een zeer lage latency gevraagd. Real-timetoepassingen (zoals audio- en
videostreaming) stellen nu al hogere eisen aan de maximale latency. Deze eisen worden
vooralsnog gehaald door alle beschikbare infrastructuren.

9.4.3

Dekking
Het is te verwachten dat de meeste scholen niet kunnen volstaan met ‘consumer grade’
aansluitingen. Een aansluiting van zakelijk niveau biedt de vereiste beschikbaarheidsgaranties (in toenemende mate relevant, met name wanneer digitaal wordt getoetst),

In het middelbaar onderwijs is het aantal leerlingen per device in eerste instantie teruggelopen,
doordat van computerlokalen naar tablets en laptops in de klas werd overgeschakeld. Het is de verwachting dat uiteindelijk ook hier sprake zal zijn van (tenminste) één device per leerling.

262

Voor glasvezelaansluitingen geldt over het algemeen dat de maximumsnelheid voor uploadverkeer
even hoog is als voor downloadverkeer. Op koper en kabel is dit in het algemeen niet het geval voor
consumentenaansluitingen (daar zien we verhoudingen van 1:6 – 1:12), maar soms wel mogelijk voor
zakelijke aansluitingen.

263

Dialogic & TNO

157

ondersteuning en technische eigenschappen. Zakelijke aansluitingen kunnen relatief goedkoop (dat wil zeggen, zonder grote investeringen voor het daadwerkelijk aanleggen van
infrastructuur) worden gerealiseerd wanneer een school zich in een gebied bevindt waar ook
hoogwaardige ‘consumer grade’ infrastructuur aanwezig is (bijvoorbeeld een kabel- of glasvezelaansluiting).
Wanneer een school zich niet in de buurt van hoogwaardige (consumenten)infrastructuur
bevindt, is het realiseren van een geschikte aansluiting een stuk kostbaarder. Er zal voor
deze scholen een eigen (groot)zakelijke aansluiting moeten worden gerealiseerd. Uit een
inventarisatie van Dialogic (en later Stratix) blijkt dat circa 826 scholen, met name in het
buitengebied, hierdoor niet over de benodigde infrastructuur kunnen beschikken. 264 We verwachten dat de echte probleemgroep, dus daar waar het echt ontbreekt aan aanbod en
nieuwe verbindingen erg kostbaar zijn, beperkter is dan deze totaalgroep. We zien dat een
substantieel deel van de scholen uit deze groep in de kernen gesitueerd zijn, waardoor het
(gepercipieerde) probleem relatief eenvoudig oplosbaar zou moeten zijn. Het kan zijn dat
deze locaties in het verleden niet aangesloten zijn op het kabelnetwerk, of dat het een nevenlocatie van de aangrenzende schoollocatie betreft. Figuur 41 geeft ter indicatie de ligging
van de desbetreffende scholen in Zuid-Holland weer.

Figuur 41. Schoollocaties zonder glas zonder coax.265

Bron: Doorbraakproject Onderwijs & ICT (2016). Connectiviteit voor scholen. [doorbraakonderwijsenict.nl]

264

265

Bron: [doorbraakonderwijsenict.nl]

158

Dialogic & TNO

9.4.4

Betrouwbaarheid
Zeker bij de meer geavanceerde vormen van digitaal leren betekent uitval van de infrastructuur dat lessen geen doorgang kunnen vinden. Afhankelijk van de mate van integratie van
digitaal leren in het onderwijs zal een docent wellicht nog wel kunnen terugvallen op ‘ouderwetse’ leermethoden en -middelen, zoals een whiteboard. Wenselijk is dat uiteraard niet,
zeker wanneer een school in hoge mate gepersonaliseerd leren aanbiedt.
De betrouwbaarheid van de verbinding kan worden gedefinieerd in termen van ‘uptime’ (de
verbinding moet 99.9% van de lestijd beschikbaar zijn). Een tweede belangrijkere parameter
is de mean-time-to-repair, die aangeeft hoe lang het duurt voordat een onderbroken verbinding door de aanbieder is hersteld. Wanneer de verbinding uitvalt tijdens lestijd bepaalt deze
parameter vrijwel rechtstreeks hoeveel uren onderwijs verloren gaan.

9.4.5

Overige indicatoren
Kennisniveau
Het kennisniveau van scholen ten aanzien van digitale connectiviteit is beperkt, met name
in het PO. De standaard dienstverlening en ondersteuning (service levels) voor zowel de
connectiviteit als de gerelateerde internet infrastructuur sluit hierdoor niet goed aan.
Interne en overige infrastructuur
De hoge mate van gelijktijdig gebruik en gevraagde niveau van betrouwbaarheid leent zich
niet voor het gebruik van consumer grade verbindingen en apparatuur op scholen. Kennis
over welke infrastructuur en apparatuur nodig is niet altijd beschikbaar, de infrastructuur
zelf is niet altijd beschikbaar, en veelal is geen geld voor het verbeteren van de infrastructuur. Er lopen inmiddels wel diverse initiatieven op een aantal van deze vlakken.
Meer dan in andere sectoren moet digitale connectiviteit in de onderwijssector bestand zijn
tegen ‘digitaal kattekwaad’ (zoals DDoS-aanvallen, of het zwaar belasten van de Wi-Fi). Bij
digitaal examineren heeft dit punt uiteraard nog eens extra relevantie.
Betalingsbereidheid
De betalingsbereidheid van scholen kan een knelpunt vormen bij het realiseren van de benodigde connectiviteit. We zien hier een aantal specifieke situaties. Allereerst is er een aantal
scholen dat voor een substantiële investering staat om een aansluiting te laten realiseren,
maar daar het geld niet voor heeft. Een andere categorie betreft scholen die wel over de
benodigde aansluiting beschikken, deze kunnen ‘upgraden’ naar het benodigde niveau, maar
daar niet in willen investeren. Een derde categorie scholen heeft beschikking over de benodigde infrastructuur (er is bijvoorbeeld glas aangelegd), maar durft niet te switchen of niet
te investeren in een switch naar de hoogwaardige infrastructuur. De kwaliteitsvereisten in
de onderwijssector vragen om het gebruik van zakelijke aansluitingen. Niet alle scholen blijken echter bereid of in staat om hier de benodigde financiële middelen tegenover te zetten.
Hetzelfde geldt in situaties waar scholen over de huidige aansluiting meer bandbreedte nodig
hebben en ook kunnen krijgen, maar hier toch niet voor kiezen.
In enkele gevallen lijken scholen op te zien tegen het ‘switchen’ tussen infrastructuren –
zelfs wanneer al een hoogwaardige aansluiting in het pand gerealiseerd is, kan de school
afzien van switchen vanwege de kosten of (gepercipieerde) risico’s daarvan.

Dialogic & TNO

159

9.4.6

Conclusie
Het steeds intensiever gebruik van ICT-applicaties tijdens het onderwijs (‘digitaal leren’)
heeft voor wat betreft connectiviteit met name consequenties voor de benodigde bandbreedte. De gelijktijdigheid van gebruik van apparatuur is sterk bepalend voor de behoefte
aan bandbreedte. De hoge verwachte vraag naar bandbreedte, en de wens uit de onderwijssector om niet het minimaal acceptabele ter beschikking te hebben, maar juist voorop te
kunnen lopen, vraagt om voldoende hoogwaardige en toekomstvaste infrastructuur.

9.5

Knelpunten
Ten aanzien van digitale connectiviteit zien we in hebben we, op basis van onze casus, de
volgende knelpunten vastgesteld (Tabel 19). We vertrekken hierbij vanuit de sectorcasus en
vullen die, waar mogelijk, aan met sectorbrede observaties.
Tabel 19 Overzicht knelpunten in markt voor digitale connectiviteit in de onderwijssector (bold = knelpunt, italic = mogelijk knelpunt)
Indicator

Bandbreedte

Uitkomst

Grote scholen (750+ leerlingen) hebben mogelijk een bandbreedtevraag die niet met generiek
aanbod kan worden geleverd.

Knelpunt in markt
0-5 jaar

5-10 jaar

Access

Access

n.v.t.

Access

Access

Access

Een aantal scholen heeft, ondanks de beschikbaarheid van internetinfrastructuur, niet de
beschikking over de benodigde bandbreedte
vanwege ligging (zie hieronder punt ‘dekking’).
Piekgebruik (aan het begin van een lesuur en
examens) kan een issue zijn, afhankelijk van de
implementatie van digitale leer- en examenmiddelen.
Latency

Wachttijden bij het gebruik van digitale leermiddelen zijn erg belangrijk, maar verwachten we
vooral als gevolg van beperkte bandbreedte.
Applicaties die zeer lage latency vereisen worden op dit moment weinig ingezet in het
onderwijs. We voorzien geen wijdverspreide inzet hiervan in 2020. Wel kunnen ontwikkelingen
als tactiel internet, augmented en virtual reality
relevant worden voor het onderwijs, en we zien
scholen hier nu al mee experimenteren.
De ervaren reactie/wachttijd van toepassingen
is uiteraard wel belangrijk (en mogelijk van invloed op de leerprestaties), maar zal eerder
worden bepaald door bandbreedtebeperkingen
dan door latency.

Dekking

160

Circa 826 scholen (zie eerdere onderzoeken Dialogic en Stratix) bevinden zich buiten
dekkingsgebied van internetinfrastructuur die
kan voldoen aan de behoefte, omdat geen kabelof glasinfrastructuur beschikbaar is. Het laten
realiseren van een individuele, (groot)zakelijke

Dialogic & TNO

aansluiting is voor veel scholen buiten bereik
vanwege de hoge kosten en betalingsbereidheid.
Betrouwbaarheid

Betrouwbaarheid is essentieel wanneer digitale
leermiddelen het primaire onderwijsproces vervangen. Specifiek in deze sector is er bovendien
op specifieke (toets)moment een strengere eis
omtrent de berouwbaarheid van het netwerk.

Diensten

Diensten

Diensten

Diensten

Behalve de beloofde uptime van de verbinding is
de ‘mean time to repair’ tijdens lestijd een belangrijke parameter.
Overig

Kennisniveau: er is, met name in het primair
onderwijs, een beperkt kennisniveau ten aanzien van digitale connectiviteit.
Interne en overige infrastructuur: de interne
infrastructuur is niet altijd goed op orde (met
name vanwege gebrek aan het daarvoor benodigde kennisniveau, en de manier waarop
infrastructuur wordt ingekocht)
Betalingsbereidheid: er bestaat variatie in de
betalingsbereidheid en de mogelijkheden tot opwaardering.

9.6

Verklarende factoren
Na vaststelling van de verschillende knelpunten ten aanzien van digitale connectiviteit staat
de vraag centraal welke factoren de mismatch tussen vraag en aanbod kunnen verklaren.
We plotten hiervoor de knelpunten op de markten voor digitale connectiviteit zoals we die in
ons conceptuele model (paragraaf 2.2.3) hebben geordend.

9.6.1

Beperkte dekking van aansluitnetwerken
Er is een groep scholen waar op dit moment het ontbreekt aan zowel een coax- als een
glasvezelverbinding. Gelijk aan de algemene buitengebiedsdiscussie die we in de agrosector
hebben toegelicht, komt dit in het geval van de scholen in de dunbevolkte gebieden voort
uit eerdere investeringsbeslissingen vanuit de markt. De concentratie afnemers was ten tijde
van realisatie te laag. Hoewel we verwachten dat een deel van deze scholen alsnog relatief
eenvoudig aangesloten kunnen worden, bijvoorbeeld doordat er (inmiddels) wel andere
hoogwaardig aanbod in de buurt is, is het voor echt kleine scholen in het buitengebied niet
mogelijk om op eigen kracht tot een oplossing te komen. Dit knelpunt in de markt voor
access zal dus blijven bestaan.
Naast de directe effecten, zijn er twee interessante neveneffecten als gevolg van de beperkte
dekking van aansluitnetten te zien. De aspecten hebben een impact op de vraag naar diensten in deze sector:


Uitgevers ontwikkelen hun leermateriaal zodat zoveel mogelijk scholen gebruik kunnen maken van de digitale leermiddelen. Een gemiddeld slechte connectiviteit remt
de ontwikkeling van goede (Nederlandse) digitale leermiddelen. Voor digitaal examineren moeten ontwikkelaars zich zelfs op de kleinste gemene deler richten, waardoor
de mogelijkheden nog beperkter zijn.

Dialogic & TNO

161



9.6.2

Er is veel variatie in de connectiviteit die leerlingen thuis tot hun beschikking hebben,
met name in het buitengebied.

Onzekerheid met betrekking tot doorontwikkeling vaste aansluitnetwerken
Naast de locaties in het buitengebied, zien we in sommige gevallen een (toekomstige) mismatch in de vraag naar connectiviteit in de kernen. Bij met name de grotere scholen kan in
de nabije toekomst een behoefte naar hogere snelheden (down- en/of upload) ontstaan dan
op dit moment via de bestaande generieke infrastructuur geboden kan worden. Waar een
school nu wellicht nog goed bediend kan worden door coax of snelle DSL (en later G.Fast),
kan dit op termijn toch een knelpunt worden. In dat geval ligt de stap naar glasvezel voor
de hand.

9.6.3

Rem op vraag naar diensten
De andere, minstens net zo prominente factoren, spelen op de markt voor specifieke connectiviteitsdiensten (markt A). Binnen het primair onderwijs, en in mindere mate in het
voortgezet onderwijs, is de kennis op het gebied van ICT, en in het bijzonder digitale connectiviteit, beperkt. Investeringsbeslissingen met betrekking tot inkoop van zowel interne
infrastructuur als basale connectiviteit komt hierdoor niet altijd goed tot stand. Er zijn echter
scholen waar op dit moment wel de mogelijkheid bestaat om een sneller aanbod af te nemen
of tegen beperkte kosten een nieuwe aansluiting te laten realiseren, maar waar het op dit
moment bij het bestuur ontbreekt aan de juiste kennis of prikkels. We constateren daarbij
dat de uitgevers en andere leveranciers op dit moment hun leermiddelen zodanig schalen,
dat deze voor vrijwel iedere school bruikbaar is, waardoor de slecht bediende scholen het
aanbod voor de koplopers negatief beïnvloed. Dit is met name het gevolg van informatieasymmetrie en coördinatiegebreken.

162

Dialogic & TNO

10 Digitale connectiviteit in zorg en
gezondheid
In dit hoofdstuk gaan we nader in op de behoefte aan digitale connectiviteit in de sector zorg
en gezondheid. We kiezen voor een ruime afbakening van deze sector en nemen brede ontwikkelingen op het gebied van gezondheid en welzijn mee in onze analyse. We beschouwen
deze sector vanuit drie primaire IT-ecosystemen: de zorg, research en patiënt/cliënt/burger.
We vertalen hiervoor de brede sectortrends in de vraag naar digitale connectiviteit en bepalen vervolgens in welke mate het generieke aanbod hierin kan voorzien. Aansluitend
behandelen we de geselecteerde casus, waarin we de meest uitdagende verwachte vraag
naar connectiviteit nader beschouwen. Hieruit volgen de door ons vastgestelde knelpunten
en de verklarende factoren die hieraan ten grondslag liggen.

10.1

Sectortrends
Als we de ontwikkeling van de zorg- en gezondheidssector over de komende vijf tot tien jaar
beschouwen vallen de volgende trends op:






Verdergaande extramuralisering / delokalisering zorg;
sterkere behoefte aan integrale ketenzorg;
digitalisering gezondheid, toename zelfmanagement en personalisering;
eigenaarschap data verandert;
ICT-sector ziet zorg en gezondheidssector als groeimarkt.

In deze paragraaf wordt dieper ingegaan op de trends die spelen in de zorg en gezondheidssector, zowel sectorbreed als op het gebied van digitalisering. Daarbij onderscheiden we drie
IT-ecosystemen en hun bouwblokken, te weten:
1. De zorg – ziekenhuisinformatiesystemen, huisartsinformatiesystemen, keteninformatiesystemen, verzekeraarsdeclaratiesystemen en imagingsystemen.
2. Research – veelal gesloten researchsystemen met trusted third parties, universiteitssystemen en biobanken.
3. Patiënt/cliënt/burger – apps, wearables, m-health, social media en platformen voor
informele zorg.

10.1.1

Zorg
De financiële druk op het zorgsysteem leidt ertoe dat zorg, verpleging en monitoring steeds
meer thuis of buiten de zorginstelling plaats hebben (extramuralisering van de zorg). Dit
geldt zowel voor eerstelijns zorg als voor tweedelijns zorg. Tevens zien we migratie van
tweedelijnszorg naar eerstelijnszorg.
Over de hele linie zet men in op zorg-op-afstand: bij diagnose, consult, behandeling, monitoring en nazorg. Hierdoor zullen ziekenhuizen op termijn zullen veranderen in sterk
gespecialiseerde kenniscentra die focussen op uitvoering van hoogwaardige ingrepen (concentratie van de zorg). Sterkere specialisatie vergt vervolgens ook meer afstemming tussen
zorgprofessionals op verschillende locaties.

Dialogic & TNO

163

Een tweede ontwikkeling betreft een steeds sterkere behoefte aan integrale ketenzorg, met
name bij chronisch zieken. De complexere zorgvraag doet een groter beroep op ketenafstemming en vergt meer uitgebreide gegevensuitwisseling en gemeenschappelijke toegang
tot digitale platformen.

10.1.2

Research
In researchomgevingen zien we een toename in dataverkeer. Dit is gevolg van toenemende
frequentie van gegevensuitwisseling tussen instellingen (vooral nationaal maar ook internationaal) en steeds groei van de grootte van databestanden (radiologie, digitale pathologie,
genomics). De sterke groei in beschikbare data vraagt ook om andere (big data) analysemethoden. Ontwikkelingen op het gebied van deep learning, precision diagnostics (zoals IBM
Watson) spelen in op het benutten van de groeiende datastromen. Zo werken farmaceuten,
wetenschappers en zorgaanbieders steeds vaker samen in het opstellen van voorspellende
modellen om gepersonaliseerde zorg aan te bieden.

10.1.3

Patiënt/cliënt/burger
Er is een verschuiving van paternalistische zorg naar zorg waarin de zorgvrager steeds meer
zelf een actieve rol inneemt (informed consent, shared decision making) en activiteiten van
de zorgverlener overneemt (co-producer on health). Bij zelfmanagement, participatie en informele zorg zien we een toenemend belang van medische en gezondheidsinformatie,
waarbij steeds vaker de burger/patiënt/cliënt in plaats van de zorgaanbieder als bron van
data fungeert. Deze paradigmaverschuiving zal naar verwachting leiden tot meer democratisering van de zorg.
De datageneratie door burger/patiënt/cliënt trekt de aandacht van grote bedrijven zoals
Facebook, Apple, Amazon, Google, en Philips. Vernieuwing en efficiëntieverbetering zijn
steeds meer afkomstig van nieuwkomers vanuit het generieke (IT-)domein.
In samenhang met de extramuralisering wordt de zorg digitaler. Zo zal telecare een grotere
rol gaan spelen in zorg en welzijn van burgers en (chronisch zieke) patiënten. Ook ontstaan
er portalen voor (in)formele zorg, zoals Pazio en Zo-dichtbij.

10.2

Vraag naar digitale connectiviteit
Binnen de zorg en gezondheidssector is er steeds meer vraag naar digitale connectiviteit.
Deze vraag ontstaat deels vanuit de sectortrends, maar staat er in sommige gevallen ook
los van. In deze paragraaf beschrijven we verschillende toepassingen in de zorg, research
en voor de patiënt/burger/cliënt die een eigen vraag naar digitale connectiviteit genereren.

10.2.1

Zorg
Onder invloed van de verdergaande vergrijzing en de sterk oplopende zorgkosten zien we
dat er steeds meer digitale zorg- en gezondheidstoepassingen worden ingezet in de Nederlandse sector voor zorg en gezondheid.
Zorg-op-afstand
Er ontstaat een grote diversiteit aan telecare, waaronder e-consulten, online therapie, domotica toepassingen of serious games. Als we kijken naar belemmeringen van inzet van de
zorg-op-afstand zien we dat deze veelal weinig te maken hebben met connectiviteitsissues.
Medisch specialisten vormen een nichemarkt waar behoefte is aan zeer hoogwaardige connectiviteit. Het gaat hier om ontwikkelingen als telesurgery en augmented reality. Momenteel

164

Dialogic & TNO

wordt telesurgery vooral ingezet bij complexe ingrepen die veelvuldig dienen te worden uitgevoerd, zoals een prostaatoperatie met behulp van een Da Vinci operatierobot. Naarmate
ziekenhuizen sterker specialiseren neemt de vraag naar telesurgery toe. In sommige gevallen wordt bij telesurgery augmented reality ingezet. Bij telesurgery worden bijvoorbeeld de
handen van de chirurg die op afstand werkt geprojecteerd op het beeld van de microscoop
die de chirurg ter plaatse hanteert. Telesurgery vergt een zeer hoge betrouwbaarheid, hoge
bandbreedte zowel down- als upstream en een lage latency.
Integrale ketenzorg
Ketenafstemming vraagt om IT-toepassingen voor dynamische regievoering en om hoogwaardige connectiviteit tussen ketenpartners. Echter, als we nader beschouwen wat nu
informatie-uitwisseling belemmert, zien we dat dit voornamelijk wordt gedreven door andere
issues dan digitale connectiviteit.

10.2.2

Research
De uitwisseling van grote databestanden tussen onderzoeksinstellingen en academische ziekenhuizen vraagt om hoogwaardige verbindingen. Het gaat hierbij om ‘massieve’ data,
waaronder patiëntgegevens voor onderzoeksdoeleinden, röntgenfoto’s, MRI- en CT-scans,
mammografieën en data voor trainingsdoeleinden. Ook dataverkeer voor deep learning en
precision diagnostics, (IBM Watson en andere technologieën) stellen hoge eisen aan de digitale connectiviteit.
Een voorbeeld van een precision diagnostics technologie betreft IBM Watson. Dit is een cognitieve technologie die machine learning en natuurlijke taalverwerking gebruikt om inzichten
te verkrijgen uit ongestructureerde informatie (tekst, plaatjes, audio en video). In de zorg
kan IBM Watson worden ingezet als beslissingsondersteunend systeem voor klinische vraagstukken. Vooralsnog gaat dit om verhoogd nationaal en internationaal dataverkeer tussen
onderzoeksinstellingen en datacenters enerzijds en uitwisseling tussen researchinstellingen
en (met name academische) ziekenhuizen anderzijds.

10.2.3

Patiënt/cliënt/burger
Zorg-op-afstand
De recent ingezette extramuralisering vereist meer gebruik van applicaties voor zorg-opafstand, zoals videoconsult, noodknoppen, valdetectie, connected medicijnendispensers, et
cetera. Deze toepassingen hebben uiteenlopende eisen aan digitale connectiviteit. Zo vergt
videoconsult een verbinding die beschikbaar is bij de patiënt of cliënt thuis, met hoge bandbreedte en lage latency. Een applicatie als valdetectie heeft weinig bandbreedte nodig maar
vereist een zeer betrouwbare verbinding. Vooral in domoticatoepassingen met lage bandbreedtebehoefte zal IoT een belangrijke rol gaan innemen.
Continue monitoring zorg en welzijn
Naast thuis, zien we ook een stijgende connectiviteitsvraag onderweg. Met behulp van
smartphones en wearables kan iedereen zelf allerlei lichaamsfuncties, slaapritmes, voeding,
beweging et cetera monitoren. De mogelijkheden van wearables nemen exponentieel toe en
verschuiven van lifestylegadgets naar ‘echte’ medische toepassingen die bloeddruk, bloedsuiker, hartslag, lichaamstemperatuur et cetera meten. Deze zullen uiteindelijk voor een
groot publiek beschikbaar komen en steeds betrouwbaarder worden. RVZ (2015) noemt toepassingen als ‘smartphoneversies’ van elektronische stethoscopen, oor- en oogspiegels,
ECG- en manchetloze continue bloeddrukmonitoren, zakformaat echoapparaten, medicijnen

Dialogic & TNO

165

met een ingebouwde chip en slimme contactlenzen, beslissingsondersteunende systemen
zoals WatsonPaths van IBM.266
Naast wearables zien we een groot aantal ontwikkelplatformen in opkomst met hierop lifestyle en wellness apps, persoonlijke begeleidingssystemen, gezondheidsinformatie,
toepassingen voor medicatieherinnering et cetera. Wearables en apps genereren allen grote
hoeveelheden data. Het verdienmodel van apps zit hem vaak in benutting van deze data.
Verschillende spelers in de markt proberen data naar zich toe te trekken, omdat de integratie
van gezondheidsgegevens grote commerciële waarde kent. Dit doen ze door ontwikkelplatforms te lanceren die met bepaalde standaarden werken, zoals Healthkit (Apple), Google Fit
(Google) of SAMI (Samsung).266 De leveranciers van platformen kennen verschillende verdienmodellen.
In veel gevallen is dataverzameling door zelfmonitoring niet plaatsgebonden maar gebeurt
deze op de locatie waar de consument of patiënt zich op dat moment bevindt. Voor de ontwikkeling van zelfmonitoring spelen mobiele verbindingen een belangrijke rol. Naarmate
toepassingen geavanceerder worden, en gegevens en preciezer op locatie dienen te worden
uitgelezen, worden er hogere eisen gesteld aan netwerkdekking en betrouwbaarheid
(uptime) van de mobiele verbindingen.

10.3

Match met generiek aanbod

10.3.1

Zorg
De groei van connectiviteitsvraag in de zorg gaat over het algemeen langzamer dan de generieke vraag in Nederland, waardoor de zorg naar verwachting geen bovengemiddelde
vraag naar digitale connectiviteit zal opleveren. Een illustratief voorbeeld van het feit dat de
zorgsector op het gebied van digitalisering ‘achterblijft’ is het nog steeds veelvuldig gebruik
van fax en telefoon. Dossiers worden vaak gefaxt – en niet gemaild. Afspraken met de huisarts worden vooralsnog vaak telefonisch ingepland en niet via een online planner.
De ontwikkeling van zorg-op-afstand en integrale ketenzorg wordt voornamelijk gehinderd
door organisatie gerelateerde issues en niet door connectiviteitsvraagstukken. Er is echter
wel een aantal aandachtsgebieden waar (op termijn) de connectiviteit onvoldoende is (of zal
worden). Zo is de access verbinding van een aantal kleinere zorginstellingen op ‘remote’
locaties onvoldoende toekomst vast. Het gaat hier om locaties zoals die van de Geestelijke
Gezondheidszorg (GGZ) en Verpleeg- en Verzorgingshuiszorg en Thuiszorg (VVT). In sommige gevallen is hier wel een hoogwaardige verbinding beschikbaar, of is deze betaalbaar,
maar blijft de vraagontwikkelingen naar digitale toepassingen achter door organisatie gerelateerde issues. Andere locaties kennen een bijzondere ligging waardoor afname van een
toekomstvaste verbinding zeer kostbaar is.
In ons onderzoek komt naar voren dat, m.u.v. voorgenoemde locaties met bijzondere ligging, de komende vijf tot tien jaar digitale connectiviteit niet het belangrijkste issue zal zijn:
sterker nog, “wanneer dit wel het geval is mag de vlag uit”.

Bron: RVZ. (2015). Consumenten-eHealth. A game changer?! Den Haag: Raad voor de Volksgezondheid & Zorg.

266

166

Dialogic & TNO

10.3.2

Research
Wij voorzien in het researchdomein zowel voor nu, alsook voor de toekomst weinig problemen met digitale connectiviteit, omdat de researchomgevingen en academische
ziekenhuizen traditioneel goed voorzien zijn van hoogwaardige vaste infrastructuur (veelal
gekoppeld op glasvezelnetwerk van SURFnet267).
Op langere termijn is het denkbaar dat ook direct van de patiënt/cliënt afkomstige data voor
geautomatiseerde diagnose en continu onderzoek zal worden ingezet. In dat geval zijn ook
de verbindingen naar de patiënt/cliënt/burger van belang. Tegelijkertijd zal het dataverkeer
per individu (vooral meetgegevens en sturingsinformatie) beperkt blijven (ten opzichte van
bijvoorbeeld videoverkeer).

10.3.3

Patiënt/cliënt/burger
Zorg-op-afstand
Zorg-op-afstand vergt geen bovengemiddelde behoefte aan digitale connectiviteit. De
meeste wearables en domotica vereisen een lage bandbreedte. Videoconsult vergt wel meer
bandbreedte, zeker wanneer dit in hoge resolutie zal gebeuren. Echter zal de generieke ontwikkeling van thuiswerken (teleconferencing) en populariteit van streamingdiensten de
ontwikkeling van videoconsult faciliteren. De impact van videoconsults zal namelijk relatief
beperkt zijn, simpelweg omdat een gemiddelde Nederlander veel meer uren naar online entertainment kijkt dan dat hij/of zij bij de dokter doorbrengt. Dus ook al zullen alle
huisartsenconsulten online gebeuren, dan nog valt dit in het niet met wanneer streamingsdiensten een hogere resolutie zal gaan aanbieden.
Knelpunten doen zich in Nederland vooral voor in de buitengebieden. In de zogenoemde
witte gebieden is geen glasvezel of coaxverbinding aanwezig en functioneren koperverbindingen vanwege de lange afstanden beperkt. Juist deze gebieden hebben de sterkste
behoefte aan een ‘hospital at home’: hier verdwijnen de ziekenhuizen en gelden lange aanrijtijden voor medisch personeel.
Zelfmonitoring zorg en welzijn
Applicaties voor zelfmonitoring leiden niet tot bovengemiddelde behoefte aan digitale connectiviteit. Hoewel vaak wel continu wordt gemeten, hoeven deze metingen maar periodiek
te worden uitgelezen door zorgaanbieders.
In enkele niches (monitoring van vitale lichaamsfuncties (hartbewaking), valdetectie, noodknoppen etc.) is wel vraag naar een continue verbinding. Dit stelt hoge eisen aan het
betrouwbaarheidsniveau en de netwerkdekking van mobiele netwerken.

10.3.4

Conclusie
Als we de impact van voorgenoemde trends op vraag naar digitale connectiviteit beschouwen
zien we dat de meeste veranderingen zich voordoen in het IT-ecosysteem van patiënt/client/burger. In de zorg zelf gebeurt veel, maar ontwikkelingen worden voornamelijk
gehinderd door organisatie gerelateerde issues.

Zie voor een uitbreid overzicht van op SURFnet aangesloten zorginstellingen en onderzoeksinstellingen: [surf.nl]

267

Dialogic & TNO

167

Tabel 20. Match vraag en aanbod digitale connectiviteit in de sector zorg en welzijn.
Toepassing

Uitkomst

Zorg

Vraagontwikkeling toepassingen gehinderd door organisatie gerelateerde
issues. Vraag naar digitale connectiviteit voorzien vanuit generieke
vraag, m.u.v. aantal kleinere instellingen op remote locaties.

Research

Ontwikkelingen als deep learning, precisions diagnostics en IBM Watson
worden gefaciliteerd door bestaande verbindingen.

Patiënt/cliënt/burger

Ontwikkeling van zorg-op-afstand diensten over bekabelde verbindingen
wordt gefaciliteerd vanuit de ontwikkeling van het generieke aanbod aan
digitale connectiviteit bij huishouden, m.u.v. de witte gebieden (delen
van de buitengebieden die niet aantrekkelijk zijn voor de markt om te
voorzien van NGA).
Zelfmonitoring van gezondheid en welzijn stelt in algemene zin geen bovengemiddelde eisen aan betrouwbaarheid en dekkingvan het netwerk.
In enkele niches (hartbewaking, valdetectie etc.) is wel vraagontwikkeling naar continue, betrouwbare verbindingen.

Binnen het IT-ecosysteem van de patiënt/cliënt/burger heeft zelfmonitoring van gezondheid
en welzijn een flinke impact op de connectiviteitsvraag. Juist omdat deze ontwikkeling zijn
oorsprong kent buiten de ‘traditionele’ zorgsector kan deze een snelle vlucht nemen. Mogelijk
staat hierbij een mismatch met het generieke aanbod. Om deze reden gaan we dieper in op
de zelfmonitoring van gezondheid en welzijn.

10.4

Casus: Zelfmonitoring van gezondheid en welzijn

10.4.1

Voordelen
De praktische voordelen van zelfmanagement en zelfmonitoring zijn groot: het is efficiënter,
goedkoper en duurzamer dan zorg ter plaatse. De genoemde wearables en apps ondersteunen zelfmanagement onder consumenten en patiënten. Naast applicaties en tools vanuit de
consumentenmarkt zullen er ook innovaties vanuit de zorg (digitale consults, instructiefilms,
online therapie) worden benut om zelf meer sturing te krijgen op de eigen gezondheid en
benodigde zorg. Verder worden op termijn voordelen verwacht in de vorm van preventie en
verhoogde levenskwaliteit.

10.4.2

Risico’s en barrières
De belangrijkste risico’s en barrières van zelfmonitoring hebben betrekking op het businessmodel, kwaliteit en transparantie. Vanuit andere sectoren leren we dat een goed
functionerend ecosysteem noodzakelijk is om deze uitdagingen aan te gaan. Wat opvalt aan
dit ecosysteem, is dat veel innovaties niet meer bij traditionele partijen uit de zorg vandaan
komen (zorgverleners, farmaceuten, verzekeraars), maar bij partijen uit andere sectoren als
internet-, marketing- en social networking bedrijven (Google, Apple, Facebook), bedrijven
die consumer electronics (Samsung, Sony) en navigatie ontwikkelen (TomTom) en bedrijven
in de sport en mode (Nike, Adidas, Under Armour, Hitoe).
De belangrijkste driver voor deze bedrijven om (in veel gevallen gratis) zorgapplicaties aan
te bieden is de commerciële waarde van zorgdata. Hierbij ontstaat het risico dat gevoelige
data in handen komt van internationale spelers. Of dat data niet of lastig zijn uit te wisselen.
Tot slot is het niet eenvoudig om datastromen vanuit verschillende apparaten te combineren

168

Dialogic & TNO

om zo geïntegreerde data-analyses te kunnen uitvoeren. Ook zorgprofessionals hebben te
maken met deze beperkingen.
De start-up Human API probeert met hun API-platform (Application Programming Interface)
voor sensordata een oplossing te bieden. Het platform is in staat om data van meer dan 50
verschillende sensor- en databronnen te integreren en te analyseren (visualiseren), zoals
activiteiten monitors, bloeddruk en glucose meters, digitale weegschalen, astma en voedsel
‘trackers’, lab uitslagen enzovoorts. De opkomst van deze dataplatformen, en zogenaamde
API’s zijn daarmee een andere belangrijke innovatie in het dataverwerkingsproces, om zo
gegevens beter te kunnen benutten voor gezondheid en zorg.
Binnen de zorg wordt gebruik gemaakt van andere platformen en standaarden dan in de
consumentenmarkt. De koppeling tussen de twee genoemde werelden vormt één van de
belangrijkste thema’s, zowel wat betreft IT-systemen alsook de noodzakelijke connectiviteit.
Hier spelen issues die onder de term FAIR op de agenda zijn gekomen (Findable, Accessible,
Interoperable, Re-usable).

10.4.3

Kwaliteitseisen aan verbindingen
Bandbreedte
Naast deze eerste-orde voordelen produceert een groot aantal applicaties flinke hoeveelheden data. Een algemene ontwikkeling is dat applicaties steeds geavanceerder worden, meer
data gebruiken en bijna continu in gebruik zijn. Hierdoor vereisen zij betere, snellere netwerken met een hogere dekking. 268 De datastromen die door wearables en applicaties
worden gegenereerd zijn vaak overhypt. Natuurlijk gaat het om veel gebruikers, maar de
uiteindelijk gegenereerde data kent een veel lager datavolume dan bijvoorbeeld streaming
van videobeelden. De generieke vraag naar bandbreedte vanuit afname van streamingdiensten zal meer impact hebben.
Latency
De vraag naar latency is niet bovengemiddeld ten aanzien van de generieke vraag.
Dekking
Zelfmonitoring van gezondheid en welzijn heeft voornamelijk impact op de vraag naar mobiele en draadloze communicatietechnologieën. Het karakter van metingen stelt momenteel
geen bovengemiddelde eisen aan netwerkdekking van draadloze communicatienetwerken,
gegevens dienen wel continu gemeten te worden maar hoeven niet continu te worden verstuurd. Bij het meten van vitale lichaamsfuncties en bij toepassingen als valdetectie en
noodknoppen speelt dekking (beschikbaarheid) wel een grote rol.
Met name in rurale gebieden en grensgebieden kunnen knelpunten ontstaan omdat hier de
dekking van LTE-netwerken beperkter is. Hierdoor is niet overal een mobiele communicatieverbinding beschikbaar en kunnen continue metingen ‘haperen’. Wearables en mobiele
applicaties dragen bij aan een meer gelijkwaardige toegang tot zorg, als ook in afgelegen
gebieden waar momenteel het zorgaanbod afneemt (krimpgebieden) kunnen worden bereikt. Het is daarom van groot belang dat juist in rurale gebieden goede toegang tot (mobiel)
internet kan worden gegarandeerd.

268

Bron: Deloitte. (2014). The four dimensions of effective mHealth. Deloitte Development LLC.

Dialogic & TNO

169

Betrouwbaarheid
Naar mate de continue monitoring een centralere plek krijgt binnen het zorgecosysteem,
wordt de betrouwbaarheid van groter belang.
Overige eisen
Naast betrouwbaarheid en netwerkdekking is het voor zelfmonitoring van gezondheid en
welzijn van belang dat er geen gevoelige informatie uitlekt. End-to-end encryptie van data
is daarom een vereiste.

10.5

Knelpunten
Zoals blijkt uit bovenstaande analyse is digitale connectiviteit niet de belemmerende factor
voor ontwikkeling van digitale toepassingen voor de continue (zelf)monitoring van gezondheid en welzijn. De grootste bottlenecks zitten niet zozeer in de technische infrastructuur
maar meer in het organisatievermogen van de keten. De meest genoemde issues betreffen:







Gebrek aan interoperabiliteit van systemen
Onbekendheid van oplossingen bij de consument
Perverse financiële prikkels om geen digitale zorg in te zetten
Cultuur waarin oudere systemen (fax, bellen, face-to-face contact) nog volop
worden ingezet.
Issues met beveiliging van verbindingen en data
Privacy van opgeslagen gegevens / eigenaarschap van data.

Om die reden wijken eisen aan telecommunicatieverbindingen in de zorg niet sterk af van
de generieke vraag naar digitale connectiviteit in Nederland. Sterker nog, de zorg lijkt hierop
eerder achter te lopen, wat betreft de vraagontwikkeling. Dit impliceert dat voor de langere
termijn geen grote connectiviteitsproblemen worden verwacht.
Wel kunnen we een aantal aandachtsgebieden en knelpunten aanduiden op basis van de
leerpunten uit de casus. We vertrekken hierbij vanuit de sectorcasus en vullen die, waar
mogelijk, aan met sectorbrede observaties. In de volgende tabel vatten we deze samen.
Tabel 21. Knelpunten in de markten voor digitale connectiviteit in de sector zorg (bold = knelpunt, italic
= mogelijk knelpunt)
Indicator

Uitkomst

Knelpunt in markt
0-5 jaar

5-10 jaar

Bandbreedte

Voor zelfmonitoring worde geen specifieke eisen
aan bandbreedte gesteld

n.v.t.

n.v.t.

Latency

Voor zelfmonitoring worde geen specifieke eisen
aan latency gesteld.

n.v.t.

n.v.t.

Dekking

In buitengebieden wordt onvoldoende bandbreedte
geboden om afnemers van telecare thuis en onderweg zorgdiensten aan te bieden. Het gaat hierbij om
bandbreedte van zowel bekabelde als mobiele netwerken, waardoor dit knelpunt aansluit bij het
eerder geconstateerde generieke knelpunt van dekking in het buitengebied.

Acces

Acces

In de communicatie tussen ketenpartners ontstaan
mogelijk issues doordat kleine instellingen van GGZ

170

Dialogic & TNO

en VVT momenteel geen NGA beschikbaar hebben
of afnemen.
Zelfmonitoring van vitale functies met apps en
wearables vereist fijnvermaasde mobiele netwerken. In de buitengebieden en grensgebieden loopt
de dekking van deze netwerken achter op de rest
van Nederland.
Betrouwbaarheid

Naar mate de continue monitoring een centralere
plek krijgt binnen het zorgecosysteem, wordt de betrouwbaarheid van groter belang

Diensten

Diensten

Overige

De meest prominente knelpunten komen voort uit
niet-technische aspecten, zoals gebrek aan ketenintegratie, gebrek aan prikkels bij verzekeraars en
zorgen om privacy en security.

Diensten

Diensten

10.6

Verklarende factoren
Na vaststelling van de verschillende knelpunten ten aanzien van digitale connectiviteit staat
de vraag centraal welke factoren de mismatch tussen vraag en aanbod kunnen verklaren.
We plotten hiervoor de knelpunten op de markten voor digitale connectiviteit zoals we die in
ons conceptuele model (paragraaf 2.2.3) hebben geordend.
Ondanks de constatering dat zich in de sector zorg en gezondheid op dit moment, en naar
verwachting ook in de toekomst, in brede zin geen grote knelpunten in connectiviteit voordoen die niet vanuit de (generieke) marktontwikkeling zijn te beantwoorden, is er wel een
aantal redenen waarom specifieke digitale diensten - waaronder ehealth - en deelmarkten
minder goed van de grond komen.

10.6.1

Knelpunten op de markt voor diensten
De meer prominente problemen binnen de markt voor digitale connectiviteit in de zorg zijn
gesitueerd in de markt voor diensten.








Ten eerste speelt informatie-asymmetrie een rol bij de grote onbekendheid bij
patiënten/cliënten/burgers over de mogelijkheden van ehealth. Bedrijven in de
zorg ervaren een marketingprobleem en kunnen de patiënt maar moeizaam bereiken en overtuigen. In feite ontbreekt hier een goed functionerende markt. De
stuwende kracht wordt hier dan ook vooral verwacht van de grote internationale
IT-bedrijven van buiten de zorg en minder van de zorgaanbieder.
Vanuit de huidige financiële vergoedingensystematiek ontbreekt het zorgaanbieders/-verleners aan voldoende aan prikkels om ehealth-diensten grootschalig in
te zetten. Sluitende businessmodellen komen hierdoor onvoldoende tot stand.
Beschikbare technische oplossingen blijven veelal nog op de plank van aanbieders van ehealth-systemen.
Cybersecurity is groot issue in de zorg. De partijen in de waardeketen dienen
gezamenlijk voorwaarden op te stellen waarin de veiligheid en privacy van patientendata (eigenaarschap van data) in huidige en vooral nieuwe digitale
platforms is geborgd. Dit speelt des te meer nu zich nieuwe marktpartijen begeven op de markt voor zorgdata en digitale diensten. De sector percipieert hier
een lacune op het gebied van regelgeving en toezicht.
Grote verscheidenheid in IT-systemen en gebruikte standaarden vormen een belemmering voor intensieve ketensamenwerking. Het veelvuldig gebruik van

Dialogic & TNO

171

legacy-systemen en een behoudende cultuur aangaande nieuwe IT-technologie
maken dat de vraag naar connectiviteit in sector zorg en gezondheid achterloopt
op het generieke niveau over de sectoren heen.

10.6.2

Dekking van aansluitnetwerken in het buitengebied
De beperkte of tekortschietende dekking in de buitengebieden voor zowel vaste als mobiele
infrastructuur – oftewel de markt voor access, wordt veroorzaakt door zeer hoge aanlegkosten tegenover lage concentratie van bewoners/gebruikers in die gebieden. In eerdere
sectorstudies is dit uitgebreid toegelicht.

172

Dialogic & TNO

11 Conclusie
In dit hoofdstuk wordt de centrale vraag in dit onderzoek beantwoord op basis van de
analyse uit de voorgaande hoofdstukken. De centrale onderzoeksvraag:
Hoe matcht de toekomstige vraag en het aanbod van digitale connectiviteit in de
periode tot 2026?
Deze hoofdvraag valt daarbij uiteen in de volgende afgeleide vragen:





Hoe ziet de toekomstige vraag naar connectiviteit eruit?
Wat is het verwachte aanbod van connectiviteit en welke factoren beïnvloeden dit
aanbod?
In hoeverre matcht het toekomstige aanbod met de vraag?
Welke factoren verklaren het verschil tussen vraag en aanbod?

Bij de beantwoording van de vragen volgen we de benadering die is ingevoerd in hoofdstuk
2 en ook ten grondslag ligt aan de analyse in de voorgaande hoofdstukken. Deze benadering
is gebaseerd op:




11.1

Het onderscheid tussen generieke en specifieke vraag van en aanbod naar digitale
connectiviteit
Het beschouwen van de dimensies bandbreedte, latency, betrouwbaarheid en dekking binnen digitale connectiviteit
Het beschouwen van vier markten in de waardeketen voor digitale connectiviteit: de
markten voor end-to-end digitale diensten, access connectiviteit, core connectiviteit
en datacenterdiensten

Algemene conclusie
Over de gehele periode 2016-2026 beschouwd zal de vraag naar capaciteit in digitale connectiviteit exponentieel blijven toenemen met daarbij een toenemend belang van complete
dekking, lage latencies en hoge betrouwbaarheid. Deze eisen worden vooral gedreven door
mediagebruik, het Internet of Things, clouddiensten en Big Data.
Het aanbod van digitale connectiviteit is op hoofdlijnen voldoende schaalbaar en er vindt
voldoende innovatie plaats om de groei te faciliteren en te stimuleren. Naast het toenemen
van de performance van connectiviteit op de vier dimensies bandbreedte, latency, betrouwbaarheid en dekking, is de grootste verandering in de vorm van vraag en aanbod te vinden
in de (verdere) verschuiving van specifiek naar generiek aanbod van connectiviteit (Tabel
22). De concurrentie tussen infrastructuren blijft een daarbij belangrijke aanjager voor de
voortgaande ontwikkeling van het aanbod.
Op hoofdlijnen is er op middellange termijn (2016-2021) een goede match tussen vraag en
aanbod van digitale connectiviteit te verwachten waar het gaat om bandbreedte, latency,
betrouwbaarheid en dekking. Voor de lange termijn (2021-2026) is de invloed van een aantal
onzekere factoren nu niet goed te overzien. Tegelijkertijd zijn er op dit moment geen duidelijke factoren aan te geven die een goede match tussen vraag en aanbod in deze periode
zouden doorkruisen. De verwachting is daarom dat ook op lange termijn de match goed zal
blijven.

Dialogic & TNO

173

Tabel 22. De verschuiving van specifiek naar generiek vraag en aanbod van digitale connectiviteit.
Vraag naar connectiviteit
Generiek

Specifiek vanuit sector

Breder gebruik van generieke ICT en
connectiviteit


Generiek

Applicatieontwikkeling op
Europese en wereldschaal
interacteert met grootste
gemene deler in standaard aanbod
connectiviteit





Aanbod van
connectiviteit

Specifiek

-



(Verder) kanteling van verticals naar generieke ICT op
basis van cloud, platformen en
standaard devices
Generieke connectiviteit kan
door virtualisatie technologieën voorzien in
uiteenlopender, specifiekere
vraag

Specifiek aanbod op basis van
specifieke infrastructuur neemt
af in omvang door druk tot
kostenbesparing en grotere
flexibiliteit in generieke aanbod connectiviteit

Bij deze hoofdlijn horen drie kanttekeningen over punten waarop de aansluiting tussen vraag
en aanbod minder goed is of kan worden:
1. Aan de vraagkant zien we dat de ontwikkeling van digitale diensten in (maatschappelijke) sectoren wordt geremd door een complex van factoren anders dan
digitale connectiviteit. Uit de sectorstudies blijkt dat veel zakelijke afnemers grote
uitdagingen ervaren bij het digitaliseren van hun primaire processen. Debet hieraan
zijn onder meer de lastigheden rondom innoveren in complexe ketens, (twijfels over)
cybersecurity en privacy, en het deels ontbreken van kennis en visie op ICT. Het
oplossen van dergelijke uitdagingen is zeer sterk afhankelijk van de specifieke casus.
Ze raken echter wel de vraagkant en daarmee de verdere ontwikkeling van digitale
connectiviteit.
2. Op de dimensie dekking constateren we dat het aanbod van snelle accessnetwerken op dit moment de toegankelijkheid van breedband voor vrijwel iedereen in
Nederland waarborgt, maar dat die toegankelijkheid in het buitengebied een
knelpunt blijft. De groep huishoudens en bedrijven die buiten de dekking valt kijkt
tegen een achterstand in capaciteit aan, doordat de toepassingen steeds hogere eisen stellen. Dit effect wordt versterkt doordat er in de dienstverlening in veel
(maatschappelijke) sectoren een verschuiving plaatsvindt van digital first naar digital
only. Hierdoor heeft deze groep nu of op termijn geen of gebrekkige toegang tot
belangrijke diensten vanuit bijvoorbeeld de zorg, overheid en het onderwijs. Mobiele
netwerken zullen geen volwaardig alternatief worden voor vaste infrastructuren. Wel
kunnen deze netwerken zorgen voor een breedband basisvoorziening in buitengebieden, mits daar bij de uitrol van die netwerken rekening mee wordt gehouden.

174

Dialogic & TNO

3. Op lange termijn (2021-2026) bestaat daarnaast onzekerheid over de uitkomsten
van de infrastructuurconcurrentie die nu zorgt voor de verdere uitrol en ontwikkeling van accessnetwerken. Vanuit technologisch perspectief zijn er met G.fast voor
DSL, DOCSIS3.1 voor kabel, glas en 5G ruim voldoende opties beschikbaar voor de
voortzetting van de huidige concurrentie tussen technologieën c.q. de bedrijven die
deze bezitten. De onzekerheid zit in de mate waarin de technologieën gaan worden
ingezet en in het bijzonder hoe de uitrol van nieuwe DSL-technologieën zoals G.fast
zich gaat ontwikkelen en hoe 5G ingezet gaat worden. Als de rol van het koperen
aansluitnet kleiner wordt verschuift de concurrentie naar die tussen kabelnetwerken
en glasnetwerken. De overlappen in (lokale) dekking en daarmee de mate van concurrentie die dit oplevert tussen infrastructuren is nu niet te voorzien. Alles
overziende is hier geen sprake van een concrete zorg maar wel van onzekerheden
over de manier waarop infrastructuurconcurrentie op de lange termijn kan zorgen
voor blijvende ontwikkeling van de access netwerken.

11.2

Aanvullende bevindingen
In aanvulling op de bovenstaande hoofdlijn hebben de sectorstudies en de analyse van de
generieke vraag en aanbod naar digitale connectiviteit een groot aantal verdere inzichten
opgeleverd. De inzichten uit de sectorstudies zijn samengevat in Tabel 23.
Tabel 23. Overzicht match vraag en aanbod uit sectoren casussen. Legenda: v – geen knelpunt, X –
knelpunt, ? – potentieel knelpunt.
Agri -

Energie -

Mobiliteit –

Precisie-

Slimme

Intelligente
Transport Systemen

landbouw

meters

Onderwijs - Digitaal
leren

Zorg Continue
monitoring

Termijn (jaar)

0-5

5-10

0-5

5-10

0-5

5-10

0-5

5-10

0-5

5-10

Bandbreedte

v

v

v

v

v

?

?

?

v

v

Latency

v

?

v

v

X

v

V

?

v

v

Dekking

X

X

v

v

X

X

X

X

X

X

Betrouwbaarheid

v

v

v

v

v

v

?

?

?

?

De volgende paragrafen gaan verder in op de inzichten die ontstaan bij een horizontale analyse van de vier dimensies van connectiviteit (bandbreedte, latency, betrouwbaarheid en
dekking) over de verschillende sectorstudies (Tabel 23) en het generieke vraag en aanbod
(hoofdstuk 3).

11.2.1

Bandbreedte
Waar het gaat om capaciteit zijn geen substantiële knelpunten te verwachten. In de consumentenmarkt wordt de capaciteit van het generieke aanbod gedreven door (streaming) video
in de downstream richting. Door het verder groeiende gebruik van cloud toepassingen groeit
de capaciteit in de upstream richting iets sneller. Deze trend van groeiende upstream ten
behoeve van cloud speelt nog sterker in de zakelijke markt. De algemene conclusie is dat de
interactie tussen de generieke vraag en aanbod leidt tot voldoende capaciteit voor de beschouwde sectoren. Bij deze interactie speelt latente vraag een grote rol: de vraag naar

Dialogic & TNO

175

nieuwe toepassingen en de daarvoor benodigde connectiviteit komt pas tot uitdrukking nadat
het aanbod is ontstaan.

11.2.2

Latency
Voor latency zijn in algemene zin ook geen grote knelpunten te verwachten. In applicatiegebieden die vragen om korte latencies, zoals in mobiliteit, kan worden voorzien via specifieke
infrastructuur (ITS G5, zoals nu beproefd in pilots) of via de generieke 5G infrastructuur. De
ontwikkeling van deze ITS G5 infrastructuur is technisch haalbaar op middellange termijn
maar de dekking daarvan is vooral afhankelijk van de organisatie, ketenafstemming en business cases in de mobiliteitssector.
Voor het verkleinen van de end-to-end latency naar waarden tussen de 5 en 25 milliseconden
bestaat op dit moment geen duidelijke driver in het generieke aanbod. Dat wil niet zeggen
dat de latencies niet gaan afnemen, het is alleen niet duidelijk hoe snel ze naar dergelijke
waarden gaan in het brede generieke aanbod. Virtual en augmented reality toepassingen in
de consumentenmarkt, in nieuwe vormen van gaming en videogebruik, hebben de potentie
om voor deze drive te zorgen. Deze toepassingen kunnen korte latencies in zowel downstream als upstream richting eisen. Het zijn daarnaast toepassingen die snel een grote groep
gebruikers kunnen trekken op basis van populaire devices. In de zakelijke markt kan vanuit
virtual en augmented reality toepassingen een vergelijkbare drive ontstaan.
Vanuit de techniek worden in 5G en ook in vaste netwerken dergelijke lage latencies als
ontwerpdoelen gehanteerd en in de toekomstige netwerkarchitecturen geïmplementeerd met
virtualisatie- en slicingtechnieken. De ingrediënten voor een constructieve vraag-aanbod interactie tussen virtual reality toepassingen en virtualisatietechnieken zijn hiermee in principe
voorhanden, tegelijkertijd is het niet zeker dat deze gaat plaatsvinden.

11.2.3

Dekking
Dekking is een knelpunt dat duidelijk zichtbaar is in zowel generieke toepassingen als in de
beschouwde sectoren. Naarmate de beweging van digital first naar digital only verder vordert
wordt het ontbreken van dekking een steeds groter probleem voor de betrokken huishoudens
en bedrijven en net zozeer voor de bedrijven en instanties die hen willen bedienen. Voor
dekking geldt dat het geen technische maar een economische uitdaging is. Er zijn er geen
technische belemmeringen om tot een grotere dekking van vaste en mobiele netwerken te
komen.269 De dekking van netwerken wordt al geruime tijd bepaald door de business cases
van de betrokken aanbieders en, bij mobiele netwerken, ook de uitrolverplichtingen in de
frequentielicenties. De op plaatsen tekortschietende dekking van vaste en mobiele netwerken heeft de aandacht van de overheid en van de netwerkaanbieders. Voor 5G geldt dat de
uitgifte van additioneel spectrum en de daarbij gestelde eisen vanuit de overheid van grote
invloed zullen zijn op de uitrolstrategieën van netwerkaanbieders en daarmee voor dekking
en capaciteit in zowel verstedelijkt gebied als het buitengebied. Zoals eerder aangegeven is
niet te verwachten dat mobiele netwerken een volwaardig alternatief worden voor vaste
infrastructuren. Wel kunnen deze netwerken zorgen voor een breedband basisvoorziening in
buitengebieden, mits daar bij de uitrol van die netwerken rekening mee wordt gehouden.
De beperkte dekking in de buitengebieden voor zowel vaste als mobiele infrastructuur wordt
veroorzaakt door zeer hoge aanlegkosten tegenover lage concentratie van bewoners/gebruikers in die gebieden. Hierdoor is de prikkel tot investeren in deze gebieden beperkt. Aan de

De enige uitzondering hierop betreffen de grensregio’s, aangezien hier zaken omtrent interferentie
met de netwerken uit de omringende landen spelen.

269

176

Dialogic & TNO

vraagzijde spelen positieve externaliteiten een rol. De kosten voor de verbinding slaan alleen
bij de afnemer neer, terwijl de revenuen bij een veel bredere scala aan stakeholders neerslaan.
Naast de buitengebiedsproblematiek wordt ook de indoordekking door sommige (groot)zakelijke gebruikers en in een aantal gevallen consumenten als tekortkoming in de markt
ervaren. De verwachting is dat de vraag naar goede indoordekking verder zal groeien. Aan
de aanbodkant zien we dat het gebruik van hogere frequenties en kleinere cellen in 5G een
groter aantal grote en kleine opstelpunten noodzakelijk maakt, zowel buiten als binnen gebouwen. De techniek levert geen beperkingen op, de uitdagingen zitten in de coördinatie en
ketenintegratie tussen de betrokken partijen: naast netwerkaanbieders wordt de keten uitgebreid met onder meer gebouweigenaren. Ook de toenemende behoefte aan glas voor de
mobiele backhaul en fronthaul in fijnmazige 5G aansluitwerken vraagt om extra coördinatie
ten opzichte van de huidige situatie.

11.2.4

Betrouwbaarheid
Door het grote en verder toenemende belang van ICT-toepassingen voor consumenten, bedrijven en maatschappij neemt het belang van betrouwbare digitale connectiviteit in de
breedte toe. De daadwerkelijk verwachte of geëiste betrouwbaarheid varieert daarbij sterk
tussen de toepassingen. De interactie tussen de generieke vraag en aanbod, de paraplu
waaronder het overgrote deel van de toepassingen vallen, zorgt naar verwachting voor een
toename van de betrouwbaarheid van het generieke aanbod. In onderdelen daarvan, zoals
de markt voor zakelijke verbindingen en datacentercapaciteit is die ontwikkeling expliciet
zichtbaar in het aanbod van SLA’s met steeds hogere garanties over betrouwbaarheid. In
domeinen waarin een gegeven verbinding wordt gebruikt voor een reeks toepassingen met
ieder een (impliciete) eis of verwachting voor betrouwbaarheid ontbreekt een expliciete prikkel voor het verhogen van de betrouwbaarheid en daarmee ook een specifieke economische
prikkel bij netwerkaanbieders om de betrouwbaarheid van hun netwerken te verder verhogen. In voorkomende gevallen kan dan toch worden overgegaan op zakelijke verbindingen
met SLA’s. Een andere oplossingsrichting is maatwerk aan de kant van de gebruikers, bijvoorbeeld in de vorm van mobiele verbindingen als alternatief voor vaste verbindingen of
redundante verbindingen in het algemeen.

11.2.5

Andere factoren
In zowel de generieke vraag naar digitale connectiviteit als in de vraag uit de beschouwde
sectoren komen beperkende factoren naar voren die in essentie los staan van de eigenlijke
digitale connectiviteit. In de voorgaande analyse van de verschillende dimensies van connectiviteit wordt er in een aantal gevallen aan geraakt. Opvallend is dat de meeste van deze
factoren in de breedte voorkomen en sterk gekoppeld zijn aan de markt voor diensten.
Daarom vatten we ze hier samen:






Ketenintegratie en -afstemming. De grote verscheidenheid in IT-systemen en gebruikte
standaarden
vormen
vaak een
belemmering
voor
intensieve
ketensamenwerking. Het veelvuldig gebruik van legacy systemen en substantiële
transitieperioden bij introductie van nieuwe technologieën of platforms maken dat er
verscheidenheid in systemen optreedt en markten niet efficiënt werken.
Eigenaarschap van data en privacy. In veel ICT-toepassingen staat het verkrijgen en
gebruik van (big) data centraal. Dit levert een nodige maar vaak ook lastige discussie
over de waarde van de data en de rechten daarop.
Zorgen over cybersecurity. Hierbij speelt zowel de daadwerkelijke dreiging als ook
de onzekerheid en het gebrek aan kennis over het onderwerp.

Dialogic & TNO

177



Visie van management en bestuurders over vernieuwing van processen via ICT. In
bedrijven en overheden lijkt op het niveau van beslissers sprake te zijn van een
gebrek aan integrale visie op het gebruik van ICT en actuele kennis daarover.

Deze factoren leveren in veel gevallen sterkere beperkingen op in de ontwikkeling en uitrol
van nieuwe ICT-applicaties dan de digitale connectiviteit.

178

Dialogic & TNO

Bijlage 1. Ontwikkelingen in aansluitnetwerken
In deze bijlage zijn verdiepingen opgenomen over de volgende onderwerpen:
1. Vaste aansluitnetwerken
2. Mobiele aansluitnetwerken
3. Netwerken ter ondersteuning van IoT
Vaste aansluitnetwerken
Zowel in koper- als kabelnetwerken bestaat een groot deel van het aansluitnetwerk uit glasvezelverbindingen. In de meeste gevallen bestaat alleen het laatste stuk (richting de
afnemer) uit een koper- of coaxverbinding. Figuur B1.1 toont de typische opbouw van elk
van de drie typen vaste aansluitnetwerken in Nederland, getekend vanuit het core netwerk.
De blauw gekleurde verbindingen zijn glasverbindingen.

Figuur B1.1. Schematisch overzicht van de opbouw van de drie typen aansluitnetwerken270

Ontwikkelingen in vaste aansluitnetwerken: DSL
De ontwikkeling van DSL-netwerken is er al jaren op gericht om door middel van steeds
slimmere modulatie- en coderingstechnieken zo hoog mogelijke snelheden te halen over een

270

Bron: TNO

Dialogic & TNO

179

koperen aderpaar. De haalbare snelheden in downstream en upstream richting zijn afhankelijk van de lengte van het aderpaar, de eigenschappen van de bundel van aderparen
(overspraakeffecten) en van de nuttig in te zetten hoeveelheid spectrum. De afhankelijkheid
van fysieke omgevingscondities leidt ook tot differentiatie in haalbare DSL-snelheden op individuele aansluitingen.
In 2015 is in Nederland een begin gemaakt met de uitrol van VDSL2 in combinatie met
vectoring en pair bonding. Vectoring is een techniek waarbij door de lijnmodems gebruik
wordt gemaakt van kennis over de karakteristieken van stoorsignalen (overspraak) zodanig
dat deze uit het gewenste signaal kunnen worden weggerekend. Met deze techniek worden
maximale snelheden tot net onder de 100 Mbit/s (downstream) mogelijk. Met de toepassing
van pair bonding (combineren van twee aderparen waar dat mogelijk is) kan dit nog worden
verdubbeld.
In 2016 is KPN gestart met de uitrol van VDSL2 (vectoring/bonding) vanuit de nummercentrales (binnenringen). In verband met problemen met spectrale co-existentie van dit type
VDSL-verbindingen van verschillende aanbieders, wordt deze uitrol alleen door KPN gedaan
en krijgen marktpartijen wholesale toegang tot VDSL2-diensten op bitstream niveau aangeboden (zogenaamde VULA-dienstverlening271).
De huidige VDSL2-modems zijn gebaseerd op het zogenaamde 17b profiel – dit profiel zegt
iets over het gebruikte frequentiespectrum. Een upgrade wordt voorzien naar het 35b-profiel
(ook wel bekend als Vplus) waarmee opnieuw een verdubbeling in snelheid kan worden gemaakt. Dan komen snelheden van maximaal 400 Mbit/s (downstream) in zicht (VDSL2/35b
met vectoring en bonding). Experts zien dit als de laatste ontwikkelingsstap van VDSL2.
Verdere verhoging vergt verglazing tot dichter bij de woning (zogenaamde forwarded
DSLAMs in Fiber-to-the-Curb). De volgende technologische stap is G.Fast, een fundamenteel
andere technologie dan de eerdere DSL-varianten. Ook van G.fast zijn al verschillende varianten te onderscheiden, namelijk ‘plain’ G.Fast (106 MHz spectrum, commercieel
beschikbaar), G.Fast (212 MHz spectrum) en XG-FAST (500 MHz). De beide laatste zijn nog
in Proof of Concept stadium.
Met de opeenvolgende varianten van G.Fast zijn aanzienlijk hogere snelheden mogelijk,
maar wel over steeds kortere lijnlengtes. Bovendien is de verhouding tussen downstream en
upstream bij G.Fast flexibel instelbaar, in tegenstelling tot bij VDSL2. In B1.2 zijn de technisch haalbare en afstandsafhankelijke snelheden voor de verschillende varianten
geïllustreerd.

271

Bron: [kpn-wholesale.com]

180

Dialogic & TNO

Figuur B1.2: Maximaal haalbare snelheden bij gebruik van verschillende DSL-technologieën afhankelijk
van de lijnlengte272

De gespecificeerde maximale latency voor G.Fast bedraagt 1ms273.
Op het moment dat VDSL2/35b (VPlus) in beeld komt dient zich overal in het aansluitnetwerk
een tactische afweging aan, met drie mogelijke alternatieven: 1) introductie VDSL2/35b, 2)
introductie G.Fast en 3) volledige verglazing tot aan de afnemer. Een optimale keuze is van
diverse factoren afhankelijk (fysieke omgevingsparameters, marktsituatie, toekomstvastheid). Vanuit VDSL2/17a is een doorstap naar profiel 35b in eerste instantie logisch. Uit
metingen blijkt echter dat G.Fast (107 MHz) het in de praktijk beter doet dan in de standaarden is aangegeven, op grond waarvan bijvoorbeeld in grote steden al vanuit de
bestaande straatkasten ook voor G.Fast zou kunnen worden gekozen. De uitrolstrategie van
G.Fast door BT in het VK is op dit inzicht gebaseerd. Operator A1 in Oostenrijk kiest voor
opportunistische aanleg van FttH en FttB in de binnensteden (dense urban). In overig stedelijk gebied is FttC een extra optie. In hun Fttx strategie wordt G.Fast ontplooid in FttB
wijken (dus fiber tot zeer dicht bij de panden) en VPlus in FTTC gebieden. G.Fast zal modulair
worden toegepast ter vergroting van de schaalbaarheid en minimalisering van initiële investeringen. G.Fast geeft uitzicht op gigabit snelheden.
Voor de Nederlandse situatie laat figuur B1.3 de verschillen zien tussen de steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht wat betreft de lengte van de aansluitlijnen.

272

Bron: TNO

Bron: ITU-T (2014) Fast Access to Subscriber Terminals (FAST) - Physical Layer Specification, ITU-T
Recommendation G.9701.

273

Dialogic & TNO

181

Cumulated length distribution of 381 manipulation points
100

90

90

80

80

70

70

60

60

CDF [%]

CDF [%]

Cumulated length distribution of 1465 manipulation points
100

50

50

40

40

30

30

Amsterdam

20
10

0

100

200

300

© TNO

10

© TNO
0

Den Haag

20

400

600
500
Length (m)

700

800

900

0

1000

0

200

100

90

90

80

80

70

70

60

60

CDF [%]

CDF [%]

100

50

40

30

30

0

Rotterdam
100

200

300

10

400

600
500
Length (m)

700

800

700

800

900

1000

900

1000

Utrecht

20

© TNO
0

600
500
Length (m)

50

40

10

400

Cumulated length distribution of 395 manipulation points

Cumulated length distribution of 246 manipulation points
100

20

300

900

1000

0

© TNO
0

100

200

300

400

600
500
Length (m)

700

800

Figuur B1.3: Verdeling van de lengtes van koperaansluitingen in verschillende Nederlandse steden274

Op grond van deze karakteristieken kan worden geconcludeerd dat de toepassing van G.Fast
in Amsterdam beter uitpakt dan in Rotterdam en Den Haag. Daar waar toch verdere verglazing noodzakelijk is richting FttC ontstaat de afweging of dan voor verdere exploitatie van
koper moet worden gekozen (G.Fast evolutiepad of gelijk de grotere stap richting volledige
verglazing). Die afweging hangt af van de marktsituatie, van de vereiste investeringen en
van het risico op eventuele desinvesteringen. Vanuit de optiek van netwerk-architectuur zijn
de keuzes voor een G.Fast evolutie en FttH namelijk niet noodzakelijkerwijs compatibel.
Onze inschatting op grond van de progressie in de markt qua aansluitsnelheden is dat dergelijke keuzes zich al voor 2020 gaan manifesteren, en dat de uitrol kwesties vooral in steden
gaan spelen.
Ontwikkelingen in vaste aansluitnetwerken: de kabel
Met de nog vrij recente samenvoeging van UPC en Ziggo is er een groot, bijna landelijk
dekkend kabelnetwerk ontstaan in Nederland. Internet, Telefonie- en video-on-demanddiensten wordt op dit moment gerealiseerd op basis van de EuroDOCSIS 3.0-technologie.
Omroep- en televisiediensten worden gescheiden doorgegeven over de kabel, op basis van
DVB-C-technologie.

274

Bron: TNO

182

Dialogic & TNO

De architectuur van een kabelnetwerk zoals deze is ontstaan vanuit de oorspronkelijke omroepfunctie is wezenlijk anders dan die van een DSL-aansluitnetwerk, waardoor ook de
toekomstige migratieopties voor een kabeloperator geheel anders zijn. Een uitvoerige behandeling van de techniek van het kabelnetwerk en de dienstenafwikkeling is te vinden in
enkele in 2014/2015 gepubliceerde papers275. Verder is van belang in gedachten te houden
dat de kabel bepaalde omroepverplichtingen heeft, en dat geen van de operators wordt verplicht het netwerk open te stellen voor anderen (in tegenstelling tot KPN voor haar
kopernetwerk).
De capaciteit in de downstream-richting bedraagt momenteel 600-800 Mbit/s voor een enkel
verzorgingsgebied (homes passed) bestaande uit 800 aansluitingen. Met een marktaandeel
van circa 50% is deze capaciteit dus onder 400 aangesloten abonnees gedeeld. In de upstream-richting is collectief circa 100 Mbit/s beschikbaar.
De mogelijkheden om met het Kabelnetwerk in de toekomst door te groeien staan in onderstaande tabel opgesomd, tezamen met indicaties voor de haalbare aansluitcapaciteit. Hierna
volgt een toelichting op de interpretatie van de tabel.
Tabel B1-1: Overzicht van de mogelijkheden voor het upgraden van kabelaansluitingen 276

Splitting nodes: Hier wordt de totaal beschikbare capaciteit aan steeds kleinere groepen
abonnees toegekend (in de tabel uiteindelijk terug tot 100 aansluitingen per segment) zodat
de gemiddeld beschikbare capaciteit per abonnee fors toeneemt. Het vergt bijplaatsing van
extra CMTS-capaciteit in het netwerk en aanpassingen in de optische nodes. De techniek
wordt al toegepast voor het accommoderen van gebieden met hoge vraag (bijvoorbeeld zakelijke aansluitingen).
DOCSIS 3.1: De migratie naar DOCSIS 3.1 is backwards compatibel met DOCSIS 3.0, en
opent de deuren voor verdere doorgroeimogelijkheden van het netwerk, vooral qua spectrumgebruik. Behalve een hogere spectrumefficiëntie (van 6 naar 10 bits/Hz) kan ook een
groter stuk spectrum in de down- en upstream richting worden belegd. Daarmee kan de
capaciteit per segment worden verhoogd naar 1000/175 Mbit/s. Deze stap vergt aanpassingen in het netwerk en bij de klantmodems maar de investeringen zijn proportioneel met de

Zie TNO-papers: R10809 (Cable and DSL: a comparison of their capabilities and their upgrade
roadmaps), R11198 (Dutch VULA Consumer Market Services over Cable).

275

276

Bron: TNO

Dialogic & TNO

183

vraag en er is in deze stap nog geen sprake van diepere verglazing. Liberty Global is voornemens om in 2017 met de uitrol van DOCSIS 3.1 in Nederland te starten, waarbij in 3 jaar
tijd 80% van de footprint moet zijn gehaald277.
Herplanning frequentieband: Dit is een mogelijk maar wel ingrijpende stap, met name in
verband met de consequenties voor de omroepdiensten. Het komt er op neer dat een veel
groter deel van het potentieel beschikbare spectrum wordt vrijgemaakt voor DOCSIS. De
potentiële capaciteit op de Kabel (indien alles voor DOCSIS zou worden aangewend) bedraagt 10G/1,7Gbit/s per segment. Rekening houdend met een resterend TV-omroep pakket
is 3G/0,9 Gbit/s per segment voorlopig een realistischer specificatie. Met deze herplanning
wordt vooral de upstream capaciteit sterk vergoot, echter met als consequentie dat FMomroep in dit scenario sneuvelt.
FttGA & FttLA: De volgende stappen komen neer op verdere verglazing in het Kabelnetwerk.
De eerste stap is verglazing tot aan de groepsversterkers eerstvolgende migratiestap is EuroDOCSIS 3.1 waarbij ook vrijwel het volledige spectrum aan DOCSIS kan worden
toegekend278. Hier wordt dus de vrijwel volledige systeem capaciteit aan een beperkt aantal
abonnees (10) toegewezen. De allerlaatste stap is verglazing tot aan de eindversterker/multitap schakelaar, waarmee de groep aangesloten abonnees nog verder kan worden verkleind.
Deze laatste stappen zijn wel ingrijpend (en vergen aanmerkelijk hoge investeringen per
aansluiting) maar komen t.o.v. het DSL-G.Fast traject pas in een veel later stadium om de
hoek kijken.
Ontwikkelingen in vaste aansluitnetwerken: FttP en FttO
Er bestaan verschillende architectuurmodellen voor FttH. In Nederland wordt de actieve ster
architectuur het meeste toegepast door KPN en CIF die het grootste deel van de huidige
markt bedienen. Het Passive Optical Network concept wordt hier en daar in lokale initiatieven
gehanteerd. In de actieve sterinfrastructuur zijn via een glasvezelring van een zeer hoge
capaciteit (bijv. 10 Gbit/s) verschillende wijkstations verbonden met het aansluitpunt op het
backbone-netwerk. In deze wijkstations staat actieve apparatuur. In veel gevallen wordt
xWDM-technologie ingezet om de capaciteit van deze ring te verhogen.
Vanaf de wijkstations (POP’s) zijn individuele vezels tot aan de klantlocatie getrokken. Voordeel van deze oplossing is dat er gebruik gemaakt wordt van multiplexing waardoor de
capaciteit van de ringstructuur niet even hoog hoeft te zijn als de som der capaciteiten van
de individuele vezels in de subloop. Veelal zijn de ringstructuren voorbereid op hogere bandbreedtes, door meer vezels te leggen dan nu strikt noodzakelijk. In de toekomst kan de
capaciteit van de gedeelde ring worden opgehoogd door meer van deze vezels in gebruik te
nemen. Een voorbeeld van een implementatie van deze architectuur is hieronder weergegeven in figuur B1.4, en refereert aan de implementatie van FttB (inclusief FttO) in de regio
Eindhoven.

277

Bron: [libertyglobal.com]

Een mogelijke optie is switched TV, waarbij dicht bij de woning slim wordt geschakeld tussen TV
zenders (TV on demand) op basis van oproepen van de abonnee. Dan dus geen volledige spectrumreservering meer voor omroepdiensten.

278

184

Dialogic & TNO

Figuur B1.4. Topologie van een typisch aansluitnetwerk gebaseerd op glasvezel279

Sinds 2013 rolt KPN in FTTH GoF (Gigabit over Fibre) technologie uit waarmee snelheden
van tenminste 500 Mbit/s symmetrisch kunnen worden aangeboden op individuele aansluitingen. In het zakelijke segment kunnen op aanvraag aanzienlijk zwaardere FttO
verbindingen worden geboden (10 Gbit/s). De toepassing van DWDM-technologie maakt verdere doorgroei van aansluitcapaciteit mogelijk.
Bij de uitrol van zien we dat innovaties vooral sterk gericht zijn op het reduceren van de
aanlegkosten die wel dalende zijn, maar in Europa nog steeds een belangrijke belemmerende
factor vormen in de uitrol van FTTP. Men moet daarbij denken aan280:







Optimalisatie in benutting van beschikbare duct ruimte door meerdere partijen (duct
sharing met gebruikmaking van micro duct technologie)
Doorvoer van fiber in netten voor riolering, waterleiding en gas
Eenvoudige licht-gewicht instrumentatie om fiber door te bestaande buizen te blazen
Pushable fiber oplossingen
Technieken voor verwijdering van de kern van bestaande telefoniekabels (gebundelde aderparen), om ruimte te maken voor glasvezel
Nieuwe fiber koppel- en terminatie-oplossingen

279

Bron: [besa-innovation.com]

280

Bron: [ftthcouncil.eu]

Dialogic & TNO

185

Mobiele aansluitnetwerken
Carrier Aggregation en CoMP
Om in de toenemende vraag naar data te voorzien wordt de netwerkcapaciteit verhoogd door
het gebruik van LTE-Advanced technologie. Met LTE-Advanced kunnen datasnelheden gehaald worden tot zo’n 300 Mbit/s door gebruik te maken van technieken zoals Carrier
Aggregation (het samenvoegen van bandbreedte), MIMO (verschillende datastromen over
meerdere antennes) en CoMP (Coordinated Multipoint, het afstemmen van zenden en ontvangen tussen basisstations).
Met CoMP-technologie is het voor een mobiel toestel mogelijk om verbinding te onderhouden
met meerdere basisstations (van hetzelfde netwerk), waarbij het netwerk het toestel ‘stuurt’
naar bepaalde basisstations en frequenties, en de basisstations samenwerken bij het ontvangen en verzenden van data. In potentie wordt de verbinding tussen de terminal en het
netwerk daardoor veel minder gevoelig wordt voor fluctuaties. Tevens kan efficiënter gebruik
worden gemaakt van het spectrum (wat leidt tot hogere capaciteit). Het is niet bekend welke
operators in Nederland deze technologie al hebben geadopteerd of gaan adopteren.
KPN past Carrier Aggregation toe door samenvoeging van de 800- en de 1800 MHz frequentiebanden. Begin 2016 heeft KPN plannen bekendgemaakt om nog een band hieraan toe te
voegen, zodat in feite sprake is van “tri-carrier aggregation”. Dit kan zowel de 2100 MHz281
als de 2600 MHz282 band zijn. Een test met deze technologie laat zien dat snelheden tot
391 Mbit/s gehaald kunnen worden283. Ook Vodafone heeft aangekondigd dat het testen
uitvoert met tri-carrier aggregation, door combineren van de 800, 1800 en 2600 MHz banden284. Tele2, dat sinds 2013 een LTE-netwerk heeft, zou carrier aggregation toepassen voor
de 800 en 2600 MHz banden285.
Naar verwachting zal in de toekomst verdere samenvoeging van frequentiebanden plaatsvinden. Dit wordt mogelijk gemaakt door de 3GPP-standaard die samenvoeging van vijf
banden toestaat, tot een maximale gecombineerde bandbreedte van 100 MHz286. Bovendien
zal de invoering van interferentiebeperkende technieken zoals CoMP leiden tot hogere datasnelheden voor gebruikers aan de rand van de mobiele netwerkcel.
Uitrollen kleine cellen voor lokale capaciteitsvergroting
Verwacht wordt dat in de komende paar jaar in toenemende mate kleine cellen zullen worden
ingezet om een verdere verbetering van netwerkcapaciteit en datasnelheid te bereiken.
Kleine cellen hebben een bereik tot ongeveer 200 meter en bestaan uit kleine, lichte basisstations met een laag vermogen die zowel binnen als buiten kunnen worden geïnstalleerd.
Ze kunnen gebruik maken van dezelfde frequentieband als het “gewone” macrocelnetwerk
of van een eigen frequentieband. Providers zullen kleine cellen met name inzetten om capaciteits- of dekkingsproblemen in dichtstedelijk gebied op te lossen, zoals bijvoorbeeld in
winkelstraten of op treinstations.

281

Bron: [telecompaper.com]

282

Bron: [telecompaper.com]

283

Bron: [telecompaper.com]

284

Bron: [telecompaper.com]

285

Bron: [tweakers.net]

286

Bron: [qualcomm.com]

186

Dialogic & TNO

In Nederland heeft KPN plannen bekendgemaakt om een nieuw type kleine cellen in te zetten
met gebruik van een zogeheten “Cloud-RAN” architectuur waarbij de kleine cellen volledig
worden geïntegreerd met het macrocel netwerk287. Ook Vodafone heeft gemeld dat het kleine
cellen inzet op drukke locaties in de Randstad288. Door de beperkte afmetingen van de apparatuur (specifiek de hoogte van de antenne) en het lage toegepaste zendvermogen hoeft
doorgaans geen ingewikkelde vergunningsprocedure doorlopen te worden, waardoor kleine
cellen snel en flexibel ingezet kunnen worden.
Gebruik van nieuwe banden en technologieën  LAA en LSA
Begin 2016 is License Assisted Access (LAA) gestandaardiseerd door 3GPP. Het is beschikbaar vanaf Release 13. LAA richt zich op het gebruik van LTE in vergunningvrije
frequentiebanden, met name de 5 GHz ISM-band289. LAA bouwt voort op het carrier aggregation-concept, waarbij de vergunningvrije LTE-frequentie niet apart kan worden ingezet
maar alleen in combinatie met een andere, gelicenseerde frequentie.
Een andere ontwikkeling is Licensed Shared Access (LSA), dat ook wordt gestandaardiseerd
binnen 3GPP. LSA betekent dat frequentiebanden die zijn toegewezen aan een bepaalde
instantie (bijvoorbeeld defensie of een andere publieke organisatie) ook kunnen worden ingezet door andere partijen zoals mobiele providers. Vaak betreft het frequentiebanden die
niet permanent in gebruik zijn of slechts in beperkte gebieden.
Mobile edge computing en directe communicatie tussen terminals
In verband met de groeiende behoefte aan opslag, processing en communicatie (hoge capaciteit en lage latency) is de trend ingezet richting ondersteuning van Mobile Edge Computing.
In cellulaire netwerken betekent dat lokaal verkeer ook zoveel mogelijk lokaal moet kunnen
worden afgehandeld. Dat betekent een opsplitsing van data en control functies en het decentraliseren van de intelligentie in een mobiel netwerk en verplaatsing van die intelligentie
naar de randen van het netwerk. De exploitatie van mobile edge computing is niet triviaal.
Vanuit verschillende applicaties groeit belangstelling maar het risico op suboptimalisatie door
silovorming ligt daarbij op de loer. Een vorm van vraagbundeling is waarschijnlijk noodzakelijk om MEC met een positieve business case te kunnen uitrollen.
In het verlengde hiervan wordt in 3GPP ook aandacht geschonken aan de specificaties voor
directe (peer-to-peer) communicatie tussen LTE terminals. Deze behoefte is hoofdzakelijk
aan de orde in het mobiliteitsdomein (ITS) en in het domein van Openbare Orde en Veiligheid. Onder andere door Qualcomm zijn proprietaire versies ontwikkeld van deze techniek.
Bij ITS moet het deel gaan uitmaken van het LTE V2X concept wat neerkomt op een combinatie van wegkant-voertuig communicatie (typisch onder controle en in de frequentieruimte
van een telecom operator) en voertuig-voertuig communicatie dat autonoom moet kunnen
worden gebruikt (zogenaamde side-link), en daarom in de ITS frequentieband (5,9 GHz
band) zou moeten worden onder gebracht. In Figuur hieronder een overzicht van de verschillende vormen van communicatie bij connected cars.
Onderweg naar 5G
Voor een groot deel is 5G nog toekomstmuziek – de ambities zijn wel duidelijk maar nog niet
hoe 5G er technisch precies uit gaat zien.

287

Bron: [telecompaper.com]

288

Bron: [telecompaper.com]

ISM staat voor Industrial, Scientific and Medical. ISM-banden kunnen door iedereen onder bepaalde
voorwaarden (ten aanzien van zendvermogen, duty cycle, interferentie, et cetera) worden gebruikt.

289

Dialogic & TNO

187

De diverse proeven worden dan ook vooral opgezet om technologieconcepten uit te proberen
die in 5G een rol kunnen gaan spelen. Dit is onderdeel van onderzoek en ontwikkeling op het
gebied van 5G technologie die onder andere in Europese (H2020) projecten wordt uitgevoerd. Wat 5G daadwerkelijk moet gaan bieden en welke eisen er aan 5G technologie worden
gesteld is onderdeel van de wereldwijde standaardisatie van 5G. Die standaardisatie vindt
plaats in organisaties zoals de ITU en 3GPP. Met die standaardisatie van 5G staan we nog
maar aan het begin. Tot nu toe is er in 3GPP vooral gewerkt aan studies om de eisen aan 5G
te inventariseren. Aan het daadwerkelijk specificeren van de eisen begint men nu in 2016
toe te komen. Op basis van die eisen kan vervolgens worden begonnen met het standaardiseren van 5G radio- en netwerktechnologie. De eerste studies naar mogelijke 5G
technologieoplossingen zijn inmiddels begonnen.
Een tijdschema voor de standaardisatie van 5G wordt weergegeven in figuur B1.5. De eerste
standaarden worden verwacht in 2018. Op basis hiervan kan dan een eerste, op 3GPP standaarden gebaseerd 5G netwerk worden uitgerold voor de Olympische Spelen in Tokyo in
2020. Pas de tweede fase van 5G standaarden zal naar verwachting aan alle 5G eisen voldoen.

Figuur B1.5. Tijdschema voor 5G standaardisatie in ITU en 3GPP en het Europese H2020 onderzoek naar
5G290.

Mobiele telecommunicatie krijgt een steeds belangrijkere rol in de samenleving. Allerlei sectoren kunnen in de toekomst niet meer zonder mobiele telecommunicatie. Auto’s worden via
5G op de hoogte gehouden van hun omgeving en kunnen straks zelfstandig rijden. Hartpatiënten kunnen hartbewaking op afstand krijgen. En in industriële processen communiceren
sensoren met actuatoren en besturingssystemen via mobiele netwerktechnologie. De bedoeling is niet dat voor ieder van die toepassingen allemaal aparte netwerken worden opgetuigd.
5G moet op een flexibele manier al deze verschillende toepassingen – met vaak zeer verschillende eisen – kunnen ondersteunen. Het grote verschil aan eisen – van gasmeters die
vele jaren met een batterij moeten kunnen tot teleconferentieapparatuur met meerdere 4k
Ultra High Definition videokanalen – betekent dat waarschijnlijk meerdere smaken van 5G
ontwikkeld zullen worden. Het is zeer goed mogelijk dat er meerdere radiotechnologieën

290

Bron: 5G empowering vertical industries, 5G-PPP whitepaper, 2016 ([5g-ppp.eu])

188

Dialogic & TNO

komen die samen 5G vormen. Ieder van die radiotechnologieën kan dan toegesneden worden op een aantal specifieke toepassingsgebieden.
5G beoogt kortom een breed palet aan toepassingsdomeinen c.q. sectoren te accommoderen
zoals energiebedrijven, industrie, logistiek, openbaar vervoer, gezondheidszorg en media291.
Tabel B1-2 geeft een overzicht van door ITU erkende use cases en kwantitatieve eisen die
daaruit voortvloeien.
Tabel B1-2. Gebruikersscenario’s en kwantitatieve eisen voor 5G292
Gebruikersscenario’s

Key Performance
Indicatoren

Specificatie

I – dichtbevolkte stedelijke
informatiemaatschappij

Gebruikerservaring

300 Mbit/s (down) en 50 (up) met 95% beschikbaarheid
en 95% betrouwbaarheid

End-to-end Round Trip Time
latency

Minder dan 5 ms (voor augemented reality applicaties)

Gebruikerservaring

5 (1) Gbps met 20% (95%) beschikbaarheid – down

II – virtuele kantoren

5 (1) Gbps met 20% (95%) beschikbaarheid – up
Beide met 99% betrouwbaarheid
III – overal toegang tot
breedband

Gebruikerservaring

50 Mbit/s (down) en 25 (up) met 99% beschikbaarheid
en 95% betrouwbaarheid

IV - grootschalige distributie
van sensoren en actuatoren

Beschikbaarheid

99,9%

Dichtheid van apparaten

1.000.000 apparaten/km2

Gebruik per apparaat

Enkele bytes/dag tot 125 bytes/seconde

End-to-end eenrichting latency

5 ms (verkeersveiligheidapplicaties)

Gebruikerservaring

100 Mbit/s (down) en 20 (up) met 99% beschikbaarheid
en 95% betrouwbaarheid

Snelheid vervoersmiddel

Tot 250 km/u

V – connected auto’s

ITU heeft een driehoek ontworpen met in de hoeken de belangrijkste uitdagingen aan 5G
vanuit de toepassingen bekeken (figuur B1.6). Ook 3GPP maakt van deze driehoek gebruik
om de eisen aan 5G vanuit verschillende toepassingsgebieden vorm te geven. De 5G-ontwikkeling lichten we hierna toe aan de hand van deze driehoek. De kwantitatieve eisen aan
5G zijn weergegeven in Figuur B1-2.

291

Bron: Idem

292

Bron: ITU

Dialogic & TNO

189

Enhanced Mobile Broadband
Gigabytes in a second
3D video, UHD screens
Work and play in the cloud
Smart Home/Building
Augmented reality
Industry automation
Mission critical application,
e.g. e-health

Voice
Smart City

Self Driving Car

Future IMT

Massive Machine Type
Communications

Ultra-reliable and Low Latency
Communications

Figuur B1.6. Kwalitatieve eisen aan 5G.293

Enable Mobile Broadband294 appelleert aan één van de belangrijkste doelstellingen van 5G,
namelijk om te voldoen aan de groei van mobiele data. De verwachtingen laten zien dat er
rond 2020 bij het begin van 5G ongeveer 1000 keer meer mobiele dataverkeer is dan in
2010 bij het begin van 4G. Voor toepassingen in bijvoorbeeld kantoren worden datasnelheden tot 1 Gbit/s per gebruiker verwacht. In buitengebieden en bij hoge snelheden (tot 500
km/h) moet altijd nog minstens 50 Mbit/s kunnen worden gegarandeerd. Die groei aan dataverkeer moet worden opgevangen zonder dat het mobiele netwerk duizend keer duurder
wordt, er duizend keer meer basisstations nodig zijn of het netwerk duizend keer meer energie gebruikt. 5G-technologie zal daarom een stuk efficiënter moeten zijn dan 4G technologie,
maar meer frequentieruimte en grotere aantallen (kleinere) opstelpunten zijn onvermijdelijk.
Om dergelijke hoge datasnelheden mogelijk te maken zal mede gebruik gemaakt worden
van spectrum met veel hogere frequenties dan nu gebruikelijk is voor mobiele telecommunicatie. In de zogeheten millimeter wave frequentiebanden van 30 GHz tot 100 GHz is nog
veel spectrum beschikbaar dat voor 5G gebruikt kan worden. Het vinden van frequentieruimte voor mobiel breedband in deze banden staat op de agenda van de WRC2019. Deze
hoge frequenties brengen echter wel fundamenteel andere karakteristieken mee voor radiopropagatie en planning. Door gebruik te maken van antennearrays met heel veel antenneelementen (MIMO – Massive Input Massive Output) kunnen radiobundels specifiek op mobiele apparaten gericht worden. Daarmee kan interferentie worden verminderd, wat tot een
groter bereik leidt. Daarnaast is het door bundelvorming mogelijk dezelfde frequenties voor
verschillende apparaten te hergebruiken, wat een grotere capaciteit oplevert. Tot slot moet
capaciteit worden gecreëerd door hoge dichtheden van kleine cellen (Ultra Dense Network).
Zie ook figuur B1.7.

293

Bron: ITU

Bron: Feasibility Study on New Services and Markets Technology Enablers - Enhanced Mobile Broadband, 3GPP TR 22.863 ([3gpp.org])

294

190

Dialogic & TNO

Figuur B1.7. Schematisch overzicht van de opbouw van een Ultra Dense Network.295

Voor de front-haul verbindingen wordt gedacht aan glasvezel en mm-wave (draadloos). Behalve capaciteit zijn vooral de latency eisen hoog omdat een geoptimaliseerd
interferentiemanagement (nodig om de benutting van de radiokanaalcapaciteit te maximaliseren, vereist dat de daarbij betrokken antennesystemen zeer goed onderling zijn
gesynchroniseerd. De meest geavanceerde coördinatietechniek296 legt een latency- eis op
<0,5 ms.
Bij Massive Machine Type Communications is het vooral van belang om zeer grote aantallen
apparaten te kunnen ondersteunen297 De verwachtingen voor de groei van het aantal op
Internet aangesloten apparaten lopen enigszins uiteen (zie ook paragraaf ). 3GPP heeft als
eis opgenomen dat de technologie van 5G in staat moet zijn om één biljoen aangesloten
apparaten aan te kunnen. Dat zal voldoende moeten zijn om ook na 2020 nog tientallen
jaren met 5G-technologie vooruit te kunnen. Huidige 4G mobiele netwerken hebben vooral
problemen met een grote dichtheid aan mobiele apparaten. Voor 5G worden dichtheden tot
1 miljoen per vierkante kilometer, en lokaal in fabrieken zelfs tot 100 per vierkante meter,
verwacht. Dat betekent dat een enkel basisstation veel meer apparaten tegelijkertijd moet
aankunnen dan nu het geval is.
Ondersteuning van het Internet of Things gaat verder dan het ondersteunen van Low Power
Wide Area toepassingen zoals sensoren en tracking & tracing. Voor het merendeel van de
apparaten zal een draadloze technologie voor de korte afstand worden gebruikt 298. Voor 5G
zal 3GPP misschien een eigen versie van draadloze technologie ontwikkelen of anders combinatie met andere draadloze technieken ondersteunen. Het moet mogelijk zijn om

295

Bron: METIS

296

Dit betreft Downlink Joint Transmission. Bron: Synchronisation Aspects in LTE Small Cells

Bron: Feasibility Study on New Services and Markets Technology Enablers for Massive Internet of
Things, 3GPP TR 22.861. ([3gpp.org])

297

298

Bron: Machina, 2016

Dialogic & TNO

191

apparaten in het Internet of Things te kunnen adresseren en bereiken zonder dat de gebruiker eerst moet weten via welke technologie dat apparaat is aangesloten.
Ultra reliable and low latency communication299 omvat vooral de eisen van zakelijke en industriële toepassingen. Wanneer bijvoorbeeld treinbegeleiding of de elektriciteitsvoorziening
gebruik gaat maken van een mobiel netwerk, dan moet dat mobiele netwerk een hoge mate
van betrouwbaarheid en beschikbaarheid hebben. Ook de eisen aan de mobiele bedekking
zijn hoog. Voor bijvoorbeeld hartbewaking op afstand is het niet acceptabel wanneer bij
sommige patiënten de bedekking onvoldoende is.
Minder vertraging in het netwerk is een eis die een grote impact op 5G zal hebben. Voor
toepassingen als virtual reality, chirurgie op afstand, en industriële besturing zijn zeer lage
vertragingen van maximaal 1 tot 5 ms noodzakelijk. Om dergelijk lage vertragingen te kunnen realiseren moeten zowel de radio interface als het netwerk worden aangepast. Bij een
radioverbinding levert momenteel foutencorrectie teveel vertraging op. In 5G moet dezelfde
betrouwbaarheid dus met minder foutencorrectie worden gerealiseerd. Omdat netwerktransport via optische kabels over 200 km ook al een vertraging van 1 ms oplevert moet het
mobiele netwerk anders ingericht worden. Applicaties die een lage vertraging nodig hebben
zullen waar mogelijk lokaal (d.w.z. in de buurt van de apparaten) worden uitgevoerd. Dat
leidt tot een veel meer gedecentraliseerd netwerk.
Netwerken ter ondersteuning van Internet of Things
Hier gaan we nader in op de connectiviteitseisen van een tweetal verschillende vormen van
IoT, namelijk massive IoT en critical IoT.
Als we het door Ericsson gehanteerde onderscheid aanhouden, dan kunnen we ten aanzien
van Massive IoT vaststellen dat de behoefte aan connectiviteit zich daar vooral gaat richten
op het upstream kunnen transporteren van (kleine substanties) lokaal gegenereerde data.
De impact van die eis op netwerken moet niet worden onderschat, omdat met name in de
upstream de protocolarchitectuur en het radioresource management speciaal moet worden
ingericht teneinde dit op efficiënte wijze te kunnen doen. Lage latency en hoge betrouwbaarheid kunnen, afhankelijk van de use case, wel van belang zijn maar zijn voor deze categorie
in het algemeen niet kritisch. Dekking is echter wel essentieel teneinde geografisch niet
beperkt te worden in de uitrol van sensoren voor een breed scala aan use cases (IoT vraagt
om ubiquitous access). Het 5G-PPP Consortium hanteert voor 5G een design target van maar
liefst 1 miljoen devices per km2.
Bij Critical IoT ligt het anders omdat de individuele systemen (de nodes) zelf de toepassing
vertegenwoordigen of daar een belangrijk onderdeel van vormen. Getalsmatig kan het nog
steeds om grotere aantallen gaan, maar van een andere orde dan bij massive IoT. De soorten
data die het systeem verzamelt om te analyseren, bepalen in hoge mate de connectiviteitseisen van een smart system. Als systeemprestaties belangrijk zijn en het onderhoud
(downtime) moet kunnen worden beperkt, zal data veelal in de directe omgeving van het
product worden verzameld (‘immediate value data’), zodat die real-time kan worden ingezet.
Als het systeem onderdeel is van een groter geheel (ecosysteem), dan wordt data uit verschillende externe bronnen en (andere) systemen gehaald, ook uit bronnen die niet in beheer
van de producent zijn (weerdata, verkeersdata, marktprijzen, etc.). Dus heeft men te maken

Bron: 3GPP TR 22.862 “Feasibility Study on New Services and Markets Technology Enablers - Critical Communications”, beschikbaar via: [3gpp.org].

299

192

Dialogic & TNO

met informatie die lokaal wordt gegenereerd, uit de cloud wordt betrokken of beide (hybride). Beschouwen we populaties van smart systemen, dan kunnen de volgende
communicatiepatronen worden onderscheiden:


Eén-op-één: een individueel systeem verbindt met een gebruiker of één ander systeem, bijvoorbeeld een robot die met een gebruiker interacteert. IoT biedt smart
systems en robots daarbij ook een nieuwe mogelijkheid om aan objectherkenning te
doen: door objects ‘smart’ en ‘connected’ te maken, hoeven smart systems de objecten niet meer zelf te herkennen met geavanceerde sensoren, maar maken de
objecten zichzelf bekend aan deze systemen en vindt data-uitwisseling plaats tussen
object en ‘smart system’.



Eén-naar-veel en vice-versa: een grote hoeveelheid systems is verbonden met een
centraal systeem (cloud), bijvoorbeeld slimme auto’s die verbonden zijn met het
monitoring systeem van een fabrikant. Het combineren van smart systems en connectiviteit biedt deze smart systems een enorme hoeveelheid informatiebronnen om
te gebruiken in hun redeneren (analyse) en interactie met de omgeving. Verbonden
smart systems kunnen niet alleen informatie delen, maar dit ook naar de cloud sturen voor analyse en data-gestuurde beslissingen en ondersteuning300.



Veel-veel: In een volgende stap zullen de onderling verbindingen ervoor zorgen dat
smart systems niet alleen op zichzelf (Smart systems), maar zich gaan gedragen als
netwerk van smart systems om zo te redeneren en beslissingen te nemen voor alle
betrokken systemen (Sytem of systems)301. Smart systems verbinden zich met andere systemen en databronnen in een vermaasd netwerk. De intelligentie verplaatst
zich daarmee in de nabije toekomst deels van de centrale cloud naar de systemen
en devices aan de rand van dit netwerk. Intelligentie bevindt zich dan in objecten
overal om ons heen (omgeving), op ons lichaam (kleding, gadgets) en in onszelf302.

De kwalitatieve eisen die ten aanzien van connectiviteit van Critical IoT systemen kunnen
worden verwacht zijn:


Response tijd (latency): functionaliteit die safety critical is en in hoge mate van reactietijd afhangt, zit bij voorkeur in het systeem (bijvoorbeeld de safety shutdown
van een systeem). Als connectiviteit wegvalt of vermindert, werkt deze functie nog.



Locatie: systemen die op gevaarlijke of afgelegen plekken werken, kunnen een deel
van de functionaliteit in de cloud plaatsen, om mitigerende maatregelen te kunnen
nemen met beschikbaarheid van informatie als het systeem uitvalt. Anderzijds is niet
noodzakelijkerwijs sprake van een eis tot dekking overal, maar zullen voor de beschouwde categorie wel hoge dekkingseisen gelden in het geografische gebied of
langs de trajecten waar systemen zich functioneel ophouden.



Betrouwbaarheid: in het verlengde van de eisen die aan de betrouwbaarheid van het
systeem worden gesteld, kunnen ook hoge betrouwbaarheidseisen aan de connectiviteit gelden. Veel hangt ook af van wat in de navigatiewereld ‘dead reckoning’ wordt
genoemd: hoe lang is een systeem in staat goed te functioneren zonder actualisering
met externe informatie uit de cloud?

300

Bron: [intel.co.uk]

301

Bron: [iot.telefonica.com]

302

Bron: [theinternetofthings.eu]

Dialogic & TNO

193



Aard van de user interface: bij een complexe gebruikersinterface kan deze in de
cloud geplaatst worden om een rijkere ervaring te bieden en om deze via meerdere
kanalen aan te kunnen bieden (bijvoorbeeld een smartphone).

Upgrades/updates: het plaatsen in de cloud levert de mogelijkheid updates/upgrades gemakkelijker en vaker uit te voeren.

194

Dialogic & TNO

Bijlage 2. Ontwikkelingen in digitale
platformen
Digitale platforms, zoals Google, Facebook en Bookings.com, spelen een snel groeiende rol
in het samenbrengen van vraag en aanbod van diensten303,304. Onze verwachting is dat de
betekenis van platforms zich niet alleen beperkt tot generieke diensten die op een massamarkt zijn gericht, maar dat platforms ook in professionele sectoren een steeds grotere rol
gaan spelen om in de behoefte aan gespecialiseerde diensten te voorzien. Vanuit business
perspectief zorgen platformen voor tal van nieuwe diensten en business modellen door het
op nieuwe manieren verbinden van aanbieders en afnemers. Het verbinden gebeurt bij de
bekende platformen op een wereldwijde schaal maar er zijn ook talloze voorbeelden van
platformen die juist heel lokaal (tot aan buurtniveau toe) opereren, zoals Peerby en Thuisafgehaald.nl. We zien dat grote c.q. sterk groeiende platformspelers een pro-actieve,
disruptieve strategie voeren in sectoren waar sprake is van een potentieel grote marktomvang en waarin de ‘incumbent dienstverleners’ nog niet in het gat zijn gesprongen dat zo’n
grote platformspeler ziet. Uber en Airbnb zijn daar goede voorbeelden van, maar ook Google
met de Google self-driving car. Op deze manier forceren dergelijke spelers specifieke sectoren tot innovatie.
De kracht van platformen komt voort uit hun netwerkeffecten: platformen worden waardevoller naarmate er meer gebruikers op zijn aangesloten. Bij directe netwerkeffecten gaat het
om gebruikers die aan dezelfde kant van het platform actief zijn. Zo is het aantrekkelijk om
als gebruiker te zijn aangesloten op een social media platform waar veel van de vrienden
waarmee je wilt interacteren zijn aangesloten. Dit verklaart de aantrekkingskracht van bijvoorbeeld Facebook en Snapchat. Bij indirecte netwerkeffecten gaat het om de effecten
tussen groepen gebruikers aan verschillende kanten van het platform. Zo is het Android
platform aantrekkelijk voor app developers omdat er veel gebruikers met Android toestellen
zijn, en andersom. Door de combinatie van technische platformen met verschillende business
modellen die inspelen op de snelheid en schaalgrootte van IT-systemen en het Internet bepalen digitale platformen in grote mate hoe consumenten en bedrijven applicaties op het
Internet gebruiken. De netwerkeffecten spelen ook een nadrukkelijke rol bij de innovatie die
via platformen ontstaan305. Een bekend voorbeeld hiervan is Apple’s iPhone en app store.
Deze worden door app developers overal ter wereld gebruikt als basis voor complementaire
diensten en producten, in de regel in de vorm van apps die functies toevoegen aan de basisfuncties van de iPhone. Deze rol van platformen in innovatie is ook van groot belang voor
de sectoren die centaal staan in deze studie (agri, energie, mobiliteit, onderwijs en zorg),

Bron: The Rise of the Platform Economy, Kenney, Martin, and John Zysman, Issues in Science and
Technology 32, no. 3 (Spring 2016)

303

Bron: Digital Platforms: an analytical framework for identifying and evaluating policy options, Van
Eijk et al, TNO report R11271, October 2015, Beschikbaar via: [rijksoverheid.nl]

304

Bron: The Rise of the Platform Enterprise, Peter C. Evans, Annabelle Gawer The Center for Global
Enterprise, January 2016, Beschikbaar via: [thcge.net]

305

Dialogic & TNO

195

Figuur B2.1: Directe en indirecte netwerkeffecten van Digitale Platformen

Vanuit technisch en connectiviteitsperspectief vormen platformen een technisch knooppunt
voor het daadwerkelijk verbinden van aanbieders en afnemers. In praktische zin is het daarmee een standaard aanpak geworden voor applicatie aanbieders om hun applicaties
eenvoudig naar een groot aantal gebruikers te distribueren en (omgekeerd) om data van
een groot aantal gebruikers te verzamelen en te gebruiken in de applicatie of in een daarmee
samenhangend (advertentie) business model. Voor de technische knooppuntfunctie wordt in
de regel intensief gebruik gemaakt van cloud computing en Internetconnectiviteit, soms aangevuld met private verbindingen in het geval van gesloten platformen. De allergrootste
platformen (zoals Google, Apple en Amazon) gebruiken eigen wereldwijd gedistribueerde
cloud infra. De andere platformen huren cloud capaciteit (variërend van Amazon voor wereldwijde dekking, tot lokale aanbieders voor lokale dekking of specifieke sectoren). Veel
digitale platformen verzamelen en verwerken grote hoeveelheden data, voor de applicaties
die ze gebruikers bieden en (afhankelijk van hun verdienmodel) voor personaliseerde advertenties. Voor deze Big Data opslag en analytics wordt ook weer cloud infra gebruikt.
De eisen die platformen aan digitale connectiviteit stellen variëren sterk. Voor veel sharing
economy en e-commerce platformen is de benodigde bandbreedte beperkt, maar speelt in
veel gevallen de responstijd (gerelateerd aan de vertragingstijd van de verbinding en de
processing in het platform zelf) een grote rol. Om klanten vast te houden tijdens het koopproces op de website wordt in veel gevallen grootschalige caching toegepast vanuit
gedistribueerde datacentra om de websites zo responsief mogelijk te maken. Voor videoplatformen zoals Youtube en Netflix is responsiviteit ook belangrijk bij het zoeken door de
catalogus, maar speelt daarnaast vooral de grote vraag naar bandbreedte om de stroom
video’s zonder hick-ups te kunnen uitspelen.
Een aantal grote platformen zijn nadrukkelijk verbonden met devices, zoals Google’s Android
platform, Apple’s iOS platform en het C-ITS (Cooperative Intelligent Transport System) platform. Hiermee hebben ze grote invloed op de digitale connectiviteit die door applicaties
gebruikt kan worden vanuit deze devices. In geval van zelf-rijdende auto’s is het C-ITS platform op dit moment voornamelijk gericht op Wifi 11p verbindingen, terwijl verwacht kan
worden dat toekomstige automotive platformen van Apple en Google zich op andersoortige

196

Dialogic & TNO

connectiviteit zullen baseren306. Een voorbeeld uit een ander toepassingsdomein is Chromecast, de aanpak van Google voor videodistributie binnenshuis, die voortbouwt op Google’s
Android platform en Chrome webbrowser. Dit laat zien dat de ontwikkeling van digitale connectiviteit niet alleen via functionele requirements van sector-specifieke applicaties wordt
gestuurd, maar ook via de voorkeuren voor technologieën die binnen digitale platformen
bestaan.

Bron: Assessment of wireless connectivity options in support of ITS, TNO Report 2016 R10216, March
2016, beschikbaar via: [connectingmobility.nl]

306

Dialogic & TNO

197

Bijlage 3. Ontwikkelingen in cloud
computing
Bij cloud computing worden computing en storage functies ondergebracht op goed gekozen,
nu nog over het algemeen centrale plaatsen in het Internet. Voor de gebruiker lijkt het alsof
deze beschikt over eigen faciliteiten en diensten, maar deze zijn in werkelijkheid gevirtualiseerd. Cloud computing is in een aantal jaren uitgegroeid tot een gevestigde ICT aanpak,
gedreven door de voordelen in schaalbaarheid en robuustheid voor de afnemers. Voor bedrijven is cloud computing nu nog vaak gelieerd aan het outsourcen van IT. Aan de
consumentenkant maken apps op mobiele devices en ook op PCs vaak gebruik van de grote
IT capaciteit die beschikbaar is in clouds. Cloud computing gaat zich in de komende jaren
verder ontwikkelen, hand in hand met Big Data. Hierbij bestaat ook een duidelijk verband
met digitale connectiviteit. Het gebruik van cloud computing voor nieuwe categorieën applicaties zorgt voor aanvullende functies en architecturen in cloud systemen die eisen opleveren
aan de digitale connectiviteit. Andersom is cloud computing mede mogelijk gemaakt door
snel groeiende beschikbaarheid van snelle en betrouwbare Internet-connectiviteit. Later in
deze sectie wordt dit in meer detail geanalyseerd. Naast connectiviteit zijn er een aantal
andere belangrijke factoren die bepalend zijn voor het tempo en de richting van de verder
ontwikkeling, zoals het vertrouwen van afnemers in de beveiliging van gegevens, interoperabiliteit en portabiliteit tussen verschillende cloud providers en de toepasselijkheid van
Europese dan wel Amerikaanse privacy regels op data in de cloud. De EU heeft een aantal
van deze punten opgenomen in de European Cloud Strategy307.
In Nederland ligt het gebruik van cloud diensten door bedrijven met 28% op een hoger
niveau dan het EU gemiddelde van 19%, maar substantieel lager dan in Finland (51%),
IJsland (43%), Italië (40%) en Zweden (39%)308. Daarbij blijkt dat het gebruik van cloud in
Nederland tot nu met name gebeurt vanuit operationele en tactische overwegingen van kostenbesparing en beschikbaarheid309. Er zijn tot nu toe weinig bedrijven die cloud strategisch
inzetten in een cloud-gebaseerd business model, zoals bijvoorbeeld Netflix doet. Dit wordt
geïllustreerd door onderstaande figuur over de populairste cloud applicaties onder middelgrote en grote bedrijven in Nederland. De algemene groei in het gebruik van cloud is
duidelijk, met een opvallende rol voor Microsoft Office365.

307

Bron: [ec.europa.eu]

308

Bron: [ec.europa.eu]

309

Bron: Capgemini (2015), Dutch Cloud Readiness Report 2015, Beschikbaar via [capgemini.com]

Dialogic & TNO

199

Figuur B3.1: Vendors en typen cloud applicaties onder middelgrote en grote bedrijven in Nederland.
Bron: Computer Profile (2015)310

Behalve drivers zijn er ook remmende factoren bij de adoptie van cloudconcepten door organisaties:









Bewerkingsovereenkomst, melding van datalekken
Veiligheid (feitelijk en perceptie)
Performance (bij grote databases)
Safe harbor e.d., cross border
Onvoldoende kennis over en inzicht in cloud en cloud gerelateerde proposities
Bestaande verticaal ingerichte IT huishouding en manier van werken moet worden
losgelaten
Vrees voor lock-in door beperkingen in interoperabiliteit en portabiliteit.
Beperkingen in connectiviteit

Dit maakt dat het tempo van adoptie en afhankelijkheid van cloud technologie per segment/sector zal verschillen.
Wat men bij het interpreteren van dit type analyse voor ogen moet houden is dat cloud
computing een containerbegrip is waar aanbieders verschillende elementen onder schuiven.
Een veel gemaakte categorisering is die in termen van Infrastructure as a Service (IaaS),
Platform as a Service (Paas) en Software as a Service (SaaS)311,312 , zie Tabel . Deze categorieën hebben met elkaar gemeen dat de afnemers toegang tot de diensten krijgen via het
publieke InternetInternet of via een private IP verbinding. IaaS geeft de afnemers de meeste
vrijheid (maar ook het meeste werk) in het samenstellen van hun diensten, SaaS biedt kant
en klare applicaties en neemt daarmee juist door verregaande virtualisatie het meeste werk
uit handen. Aanbieders van cloud diensten bieden vaak alle drie de categorieen aan, waarbij
ze zelf profiteren van het feit dat PaaS voorbouwt op IaaS en SaaS op zijn beurt op PaaS.

310

Bron: [computerprofile.com]

311

Bron: [support.rackspace.com]

312

Bron: [aws.amazon.com]

200

Dialogic & TNO

Marketing bureau Statista313 verwacht een groei van de wereldwijde markt voor IaaS van ca
25% per jaar tot aan 2021, om daarna af te vlakken.
Tabel B3-1: Karakteristieken van IaaS, PaaS en SaaS
Type Service

Karakteristieken

Voorbeelden

Gevirtualiseerde hardware: afnemer kan hierop zijn eigen
software draaien en daarmee
een eigen IT platform samenstellen

Amazon Web Services, Rackspace, VMware

Platform as a Service (Paas)

Gevirtualiseerd IT platform. Bedrijven draaien hun software op
een virtueel IT platform in de
cloud.

Amazon Web Services,
crosoft Azure, Sap HANA

Software as a Service (SaaS)

Gevirtualisserde software. Consumenten
en
bedrijven
gebruiken
applicatiesoftware
die draait in de cloud.

Microsoft Office365,
Docs, SAP Hybris

Infrastructure
(IaaS)

as

a

Service

Mi-

Google

Het gebruik van cloud computing in ICT applicaties binnen sectoren levert uiteenlopende
eisen op aan de connectiviteit. Zonder adequate connectiviteit via het publieke InternetInternet of dedicated IP verbindingen kan cloud computing niet bestaan. Als organisaties
besluiten hun applicaties in een datacenter onder te brengen dan blijft men wel gehecht aan
de ‘LAN-ervaring’. De precieze eisen aan de connectiviteit verschillen per toepassing, waarbij
de nadruk kan liggen op bandbreedte, betrouwbaarheid, (geografische) dekking, latency en
combinaties hiervan. Het is belangrijk om op te merken dat het niet eenvoudigweg gaat om
eisen aan connectiviteit die vanuit cloud computing aan de netwerkinfrastructuur worden
gesteld en waarin dan al dan niet voorzien kan worden voor een bepaalde prijs. In de verdere
ontwikkeling van cloud computing speelt een veel genuanceerdere interactie tussen de processing, storage en connectiviteit die voor cloud nodig is. De Industry Group Cloud
Computing314 die voor de EC de verdere ontwikkeling van cloud geanalyseerd heeft geeft
hiervan een goed overzicht, waar we hier drie belangrijke hoofdrichtingen uit halen vanwege
hun invloed op connectiviteit.
Bij Edge en Fog computing vindt in beide gevallen een fysieke uitbreiding van de cloud plaats
in de richting van de devices die ervan gebruik maken. Hiervoor kunnen verschillende redenen zijn, bijvoorbeeld het verlagen van de latency door transport bij sterk tijdkritische
toepassingen in ITS systemen. In de context van 5G noemt met dit Mobile Edge Computing.
Fog computing is een notie die onder meer door Cisco wordt gebruikt in de context van het
Internet of Things315.
Hiervoor kan upstream bandbreedtebesparing een reden zijn, maar daanaast ook bijvoorbeeld veiligheid: het uitvoeren van lokale analyse of data voorkomt de noodzaak van
transport naar centraler gelegen locaties. Dit is de zogenaamde data-centric cloud computing
die vanuit Big Data perspectief specifieke voordelen kan hebben (Zie ook bijlage 4). In beide

313

Bron: [statista.com]

Bron: Report on the consultation with industry representatives on research challenges in cloud computing for H2020 Work Programme 2018-2020, Final version, 12 February 2016

314

Bron: Fog Computing and the Internet of Things: Extend the Cloud to Where the Things Are, Cisco,
2015, Beschikbaar via [cisco.com]

315

Dialogic & TNO

201

gevallen zien we dus dat eisen aan de connectiviteit kunnen leiden tot veranderingen in de
architectuur van cloud computing: waar het aanbod van connectiviteit mogelijk niet voldoet
ontstaat een beweging en herformulering aan de vraagkant die voor een andersoortige oplossing leidt.
Tabel B3-2: Fog nodes breiden de cloud uit tot aan de rand van het netwerk
Meest nabije fog nodes
vanaf IoT apparaat

Fog aggregatienodes

Cloud

Responsetijd

Milliseconden tot maximaal
een seconde

Seconden tot minuten

Minuten, dagen, weken

Applicatievoorbeelden

Haptonomische M2M-communicatie, inclusief telezorg
en training

Visualitatie

Big data analyse

Simpele analyse

Grafische dashboards

Opslagtijd

Kortstondig

Korte periode: mogelijk uren,
dagen of weken

Maanden of jaren

Geografische
dekking

Zeer lokaal, bijvoorbeeld een
huizenblok

Breder

Wereldwijd

Hybrid cloud en cloud federation. Hybrid cloud is een bestaand concept waarbij bedrijven
gebruik maken van een cloud die fysiek en logisch verdeeld is over verschillende lokaties,
bijvoorbeeld een internationale public cloud (Amazon, Microsoft), een lokale/nationale cloud
(een NL cloud) en eigen on-premise systemen. Afhankelijk van de eisen aan de veiligheid,
jurisdictie, benodigde bandbreedte, responstijd en andere factoren verdeelt een bedrijf zijn
data en processen over deze verschillende clouds. Dit samengesteld aanbod is commercieel
beschikbaar. In de toekomst gaat deze ontwikkeling een stap verder in de vorm van cloud
federation: bedrijven gebruiken flexibel samengestelde diensten van verschillende cloud providers voor het uitvoeren van applicaties. Naast techno-economische voordelen zoals verdere
schaalbaarheid en kostenbesparingen belooft cloud federation ook het verminderen van lockin bij cloud aanbieders en flexibelere omgang met juridische belemmeringen rondom buitenlandse clouds316.

Bron: Inter-cloud Challenges, Expectations and Issues Cluster Position Paper, December 2015, Beschikbaar via: [eucloudclusters.files.wordpress.com]

316

202

Dialogic & TNO

Figuur B3.2: Public Cloud en Cloud federation

In de huidige research fase wordt hierbij een beroep gedaan op verschillende vormen van
connectiviteit, zoals het gebruik van Software Defined Networking voor flexibel gebruik van
netwerken tussen clouds met tijdelijke bandbreedte en kwaliteitsreserveringen.

Dialogic & TNO

203

Bijlage 4. Ontwikkelingen in Big Data
De hoeveelheid data in de wereld groeit al enkele jaren met exponentiële snelheid, waarbij
de hoeveelheid inmiddels elke twee jaar verdubbelt. Deze big data wordt gegenereerd door
elk digitaal proces, elke uitwisseling op sociale media, wordt verzonden door systemen, sensoren en mobiele devices in een ons omringend netwerk van digitale ‘dingen’. De
resulterende hoeveelheid data is inmiddels zo groot en complex geworden, dat de traditionele manieren om data te verwerken, niet meer toepasbaar zijn317. Dit wordt omschreven
als ‘Big Data’318. Het concept Big Data wordt doorgaans gekarakteriseerd aan de hand van
vier V-eigenschappen: volume (omvang/hoeveelheid van de data), variety (verschillende
typen data in de data set), velocity (snelheid waarmee de data wordt gegenereerd), veracity
(onzekerheid over kwaliteit van de data)319. De term Big Data wordt echter ook steeds meer
synoniem met de waarde die eruit wordt gehaald door met name de verschillende soorten
analyse methoden (data analytics), zoals bijvoorbeeld predictive analytics (wat gaat er gebeuren op basis van de analyse van de data?), prescriptive analytics (wat moet er worden
gedaan op basis van de inzichten uit de data?), user behaviour analytics (wat voor gedrag
vertonen gebruikers?)320.

Figuur B4.1: De vier ‘V’’s van Big Data

317

Bron: [msdn.microsoft.com]

318

Bron: [datascience.berkeley.edu]

319

Bron: [ibmbigdatahub.com]

320

Bron: Big Data, Wikipedia, 11-10-2016

Dialogic & TNO

205

Big Data kent een aantal remmende factoren, waarvan we enkele ook hebben gezien bij de
eerder besproken IT-ontwikkelingen:




Onduidelijkheden over data ownership
Noodzakelijke aanpassingen in de mindset (top en met de top van bedrijven), het
businessmodel en het organisatiemodel
Kennis over en inzichten in Big Data concepten

In de beginjaren van Big Data (tot 2011) bouwden de grote InternetInternetbedrijven
(Google, Yahoo, Facebook, Twitter, LinkedIn) zelf de technologie die nodig was om de data
die ze verzamelden te verwerken, omdat deze destijds niet voorhanden was. Mede door de
opkomst daarna van nieuwe big data start-ups en gespecialiseerde bedrijven321, blijft de
marktwaarde van het big data ecosysteem de komende jaren alleen nog maar toenemen:
volgens onderzoek van de IDC (International Data Corporation)322, groeit de wereldwijde
omzet voor big data en business analytics (BDA) van $130.1 miljard in 2016 naar meer dan
$200 miljard in 2020. Gartner heeft big data als enkelvoudig onderwerp inmiddels dan ook
van de hype cycle gehaald323 en benoemt ‘tools, technologies and practices’ als onderliggende specialisaties van het big data ecosysteem.

Figuur B4.2: Internationaal ecosysteem van bedrijven actief in Big Data ontwikkelingen

321

Bron: [mattturck.com]

Bron: Double-Digit Growth Forecast for the Worldwide Big Data and Business Analytics Market
Through 2020, IDC press release, 2016, Beschikbaar via: [idc.com]

322

323

Bron: The end of Big Data. It’s all over now., Gartner, 2015, Beschikbaar via: blogs.gartner.com

206

Dialogic & TNO

Er ontstaan tal van nieuwe toepassingen rond Big Data. Een actueel voorbeeld is het Urban
Strategy project van Rotterdam dat visualisatie van data betreft. Gemeenten hebben behoefte aan een multidisciplinair data dashboard (mobiliteit, emissie, veiligheid) voor
integraal beheer openbare ruimte (IBOR): een platform waarmee allerlei what-if analyses
mogelijk zijn. Je krijgt urban city platforms voor allerlei controle en stuurfuncties. Het gaat
hier over genereren van big data (uit diverse bronnen), het visualiseren daarvan evenals het
gebruik in simulaties (denk aan serious gaming). Verkeerscentrales, operators van bruggen
en sluizen komen bijvoorbeeld met behoeften om scenario’s real-time uit te spelen: wat
bijvoorbeeld doen bij ongeluk (Rotterdam Maastunnel sluiting, Velsertunnel, Zuidas). Dat
vergt bepaalde (behoorlijke) informatiedichtheid. De behoefte hieraan wordt aangejaagd
door wat men ziet in consumententoepassingen zoals Pokamon Go. Telepresence is hier ook
van belang: kan ik als professional ergens in de stad gaan staan en dan rondkijken?
Een rapport van McKinsey324 noemt drie componenten als onderdeel van een Big Data ecosysteem: analyse technieken (zoals machine learning, spraakherkenning, etc.), big data
technologie (cloud computing en infrastructuur, databases, gedistribueerde filesystemen) en
visualisatie technieken om big data weer te geven. Uitdagingen in Big Data zitten in analyse,
vastleggen, opschonen, zoeken in, delen, opslag, uitwisselen, visualiseren en bevragen van
big data. Big Data analyse legt daarbij in toenemende mate de focus op AI technologie, om
te helpen grote hoeveelheden data te analyseren en voorspellingen te doen op basis van de
data. Machine learning ondersteunt data verwerking door uit grote hoeveelheden data mathematische of voorspellende modellen te halen, of aan beeldherkenning te doen of aan
predictive analytics325. Onderzoek en de technologieën die ten grondslag liggen aan AI hebben de afgelopen 25 jaar grote veranderingen ondergaan. De ontwikkelingen in machine
learning (het leren van computersystemen zonder ze expliciet te programmeren), de beschikbaarheid van cloud computing en digitalisering van de economie waardoor steeds
grotere hoeveelheden data beschikbaar komen, zijn daarvan belangrijke oorzaken. De verwachting is dat door AI de focus van digitalisering zal verschuiven van het verzamelen en
ontginnen van hoeveelheden data naar het creëren van nieuwe modellen en algoritmes die
het werk vergemakkelijken en gebruikers via digitale hulp zal ondersteunen bij diverse activiteiten.326
In verschillende marktvoorspellingen wordt de globale marktwaarde van AI of smart systems
voor de periode van de komende 8 jaar geschat op minimaal enkele miljarden dollars, maar
waarschijnlijker is dat deze tientallen miljarden dollars zal bedragen 327, 328, 329, 330 , waarbij
onder AI meer of minder van de hierboven genoemde technologieën worden betrokken. Analistenbureau Gartner is zeer vooruitstrevend met betrekking tot de inzet van AI en verwacht

Bron: Big data: The next frontier for innovation, competition, and productivity, McKinsey, 2011, Beschikbaar via: [mckinsey.com]

324

325

Bron: Is Big Data Still a Thing? (The 2016 Big Data Landscape), Beschikbaar via: [mattturck.com]

Bron: 3 trends voor 2016: de echte digitale transformatie komt nog, marketingfacts, 2016, Beschikbaar via: [marketingfacts.nl]

326

Bron: Artificial Intelligence (AI) Market Global Forecast to 2020, GII Research, Beschikbaar via:
[giiresearch.com]

327

Bron: Artificial Intelligence for Enterprise Applications to Reach $11.1 Billion in Market Value by 2024,
Tractica, 2015, Beschikbaar via: [tractica.com]

328

Bron: Smart Machines: Technologies and Global Markets, BCC Research, 2016, Beschikbaar via:
http://www.bccresearch.com/market-research/instrumentation-and-sensors/smart-machines-techmarkets-report-ias094b.html

329

330

Bron: Robotics, AI to become $153bn market by '20, Bank of America Merrill Lynch, 2015

Dialogic & TNO

207

dat het slimmer maken van allerlei ‘dingen’ en systemen leidt tot compleet nieuwe economische agenten die net zoals bedrijven en consumenten zelfstandig kunnen meedraaien in onze
economie. Hierdoor ontstaan nieuwe relaties tussen mensen, bedrijven en machines ontstaan die voorheen niet mogelijk waren331.
Big data opslagtoepassingen gaan over grote hoeveelheden data, die alleen maar groter
worden als deze worden gedupliceerd om fouten op te kunnen vangen (resilience). Het belangrijkste technologiekenmerk van big data is daarbij echter niet de hoeveelheid, maar het
gegeven dat het één grotere taak die wordt uitgevoerd op de data set, kan worden opgesplitst in vele kleine activiteiten: systemen worden gedistribueerd en parallel aan het werk
gezet om de kleinere activiteiten uit te voeren. Traditionele database systemen bestaan
daarbij typisch uit een netwerk met een centrale node waar alle processing van de data
plaats vindt, zodat de data eerst vanuit de opslagnodes naar deze centrale locatie moet
worden verplaatst. De processing-capaciteit van de centrale node en de netwerk latency zijn
daarbij beperkende factoren. Big data oplossingen zijn geoptimaliseerd om grote hoeveelheden data in allerhande formaten op te slaan (raw) in sterk gedistribueerde opslagsystemen
(nodes) waarbij het verwerken van de data begint in de node. Dit betekent dat het merendeel
van de data niet hoeft te worden verplaatst via het netwerk332.

Figuur B4.3: Gepartitioneerde verwerking van queries in een Big Data context

Big Data toepassingen zijn gebaat bij het gebruik van data uit meerdere bronnen (heterogeniteit). Het gedistribueerde karakter van Big Data toepassingen, levert een aantal
aandachtspunten op voor de inrichting van netwerken en connectiviteit333:
1. Resilience van het netwerk: beschikbaarheid is cruciaal voor de gedistribueerde dataresources, maar downtime van dezelfde resources is in de praktijk niet te

Bron: The Arrival of Algorithmic Business, Gartner, 2015, keynote at Symposium/ITxpo Orlando,
Beschikbaar via: [gartner.com]

331

Bron: Why should I care about Big Data? Patterns & practices, Microsoft Developer Center, 11-102016, [msdn.microsoft.com]

332

333

Bron: Six considerations for Big Data networks, TechTarget, 2016, [searchsdn.techtarget.com]

208

Dialogic & TNO

vermijden. Netwerk connectiviteit moet daarom ingericht zijn op (1) beschikbaarheid
van meer dan één pad tussen de resources (path diversity) en (2) snel kunnen reageren op fouten in de verbinding en een ander pad kiezen (failover).
2. Netwerk congestie: big data toepassingen genereren ‘bursty’ dataverkeer, dat kan
zorgen voor verstoppingen (congestie) met vertraging (queueing delay), verlies van
data (dropped packets) en het opnieuw versturen van data (hertransmissie) en verergering van de situatie tot gevolg. Netwerken moeten daarom zo worden opgezet
dat verstoppingen efficient kunnen worden bestreden door het verkeer via meerdere
paden te leiden.
3. Netwerk latency: bij de rekentijd voor data analyse in de seconden/minuten, is de
netwerk latency doorgaans geen factor van betekenis. Omdat gedistribueerde taken
parallel en synchroon starten, verschil in rekentijd wel van belang. Daarom is consistente netwerk performance (verschillende paden leveren dezelfde latency)
belangrijker dan lage latency.
4. Netwerk partitionering: het scheiden van netwerkstromen door te zorgen voor een
goede netwerkindeling is van belang om de impact van big data activiteiten op bijvoorbeeld mission-critical datastromen in hetzelfde netwerk te beperken. Verder
moet rekening worden gehouden met typische multi-tenant inrichting in big data
omgevingen (meerdere gebruikers/klanten werken op dezelfde software instantie)
door logische en/of fysieke scheidingen aan te brengen in netwerken.
De eisen aan de digitale connectiviteit vanuit Big Data variëren per toepassing. Twee trends
die een specifieke richting aan de vraag naar connectiviteit gaan geven zijn 334:
1. Groeiend belang van data ownership en privacy-preserving analytics. Big data valt
of staat met de bewuste bereidheid (nu nog vaak onbewuste toestemming) van mensen om data van hun devices beschikbaar te stellen voor analyses door
dienstaanbieders. Een actief onderzoeksgebied richt zich op het wegnemen van
drempels en bezwaren op dit gebied door het ontwikkelen van nieuwe aanpakken.
Een voorbeeld daarvan is om de data niet naar centrale plaatsen te brengen voor
verwerking, maar om het algoritme juist op de devices van de gebruiker te laten
werken zodat hij zijn data niet hoeft af te staan. Deze aanpak heeft een link met fog
computing (zie bijlage 3) en zorgt voor een afname van de hoeveelheid data die
getransporteerd moet worden. Het is belangrijk op te merken dat voor het vinden
van algoritmen en correlaties het in veel gevallen nog steeds nodig is om over een
direct beschikbare, grote hoeveelheid data te beschikken335. Een andere aanpak die
zich richt op het behoud van de privacy is homomorphic encryption. Daarbij worden
bewerkingen gedaan op versleutelde data, op een zodanige manier dat de uitkomst
kan worden berekend zonder dat de brondata ontsleuteld hoeft te worden. Deze
aanpak vraagt wel om transport van (versleutelde) data naar centrale plaatsen.
Eveneens vermeldenswaardig in dit kader is de toepassing van zogenaamde blockchain technologie. Blockchain technologie waar onder andere ook de bitcoin op is
gebaseerd faciliteert met het onderliggende securitymechanisme zogenaamd gedistribueerd vertrouwen. Het biedt partijen in de big data waardeketen de mogelijkheid
om op transactiebasis te werken met elkaars datasets die willekeurig geografisch
verspreid kunnen zijn opgeslagen.

Deze trends zijn ontleend aand discussies binnen de Big Data Value Association ([bdva.eu]) over
Emerging Topics in Big Data, in het voorjaar van 2016.

334

Ook voor het vinden van correlaties en het afleiden van algoritmen wordt onderzocht of het mogelijk
is data lokaal te houden en deze in een aantal iteraties te bezoeken, als alternatief voor de centrale
aanpak.

335

Dialogic & TNO

209

2. Bij het interpreteren en nuttig gebruiken van inzichten uit Big Data analyses gaat
visualisatie naar verwachting een grote rol spelen. Visualisatie van de analyse en de
keuzes voor gebruikers kan sterk bijdragen aan het begrip van de analyse en de
bereidheid om tot vervolgstappen over te gaan. De gevolgen voor connectiviteit hiervan zijn duidelijk: de presentatie van graphics en video levert een aanvullende vraag
naar bandbreedte en, afhankelijk van de toepassing, eisen aan latency en betrouwbaarheid.
Digitale connectiviteit en Big Data beïnvloeden elkaar wederzijds. Doordat data makkelijker
uit te wisselen is binnen sectoren én tussen sectoren, worden de mogelijkheden om op basis
van steeds grotere en diversere datasets relevante analyses te plegen ook steeds groter.

210

Dialogic & TNO

Bijlage 5. Ontwikkeling van SDN en
NFV
Ook in communicatienetwerken die van belang zijn voor (inter-)connectiviteit wordt virtualisering belangrijk. De technieken SDN 336 en NFV staan nog in de kinderschoenen maar
bieden straks uitzicht op een zeer grote mate van flexibilisering in het organiseren van de
functies die nodig zijn voor connectiviteit en in het dimensioneren daarvan (bandwidth as a
service). Voor exploitanten van netwerken zitten daar allerlei voordelen aan qua schaalbaarheid, kosten, beheer, etc. maar bovendien biedt het mogelijkheden om snel nieuwe diensten
te orchestreren en aan te bieden aan eindgebruikers. ‘Nieuwe diensten’ moet dan in brede
zin worden opgevat: het gaat hierbij onder meer om het sneller kunnen uitrollen van diensten, of nieuwe functionaliteit van diensten, het kunnen personaliseren van diensten op grote
schaal, het kunnen leveren van diensten met sectorspecifieke eisen over dezelfde basisinfrastructuur, en mogelijk ook robuustere diensten en weerbaardere netwerken. De
combinatie van deze voordelen kan leiden tot een situatie waarbij allerhande (sector-) specifieke diensten met verschillende (performance- en beveiligings-) eisen op grote schaal over
een grote, deels gemeenschappelijke infrastructuur geleverd kunnen worden. De technologie
en standaardisatie van SDN en NFV zijn anno 2016 nog volop in ontwikkeling. De hierboven
geschetste situatie zal op korte termijn dan ook niet in zijn volledigheid realiseerbaar zijn.
Op middellange termijn kan hier wel een en ander van worden verwacht.
Voor een iets diepgaander analyse van de rol van SDN en NFV in digitale connectiviteit, is
het van belang verder toe te lichten welke functionaliteit we in deze studie bedoelen als we
het hebben over Network Functie Virtualizatie en Software Defined Networking. Hiervoor
refereren we aan drie verschillende bronnen: 1) ETSI NFV ISG, 2) ONF en 3) 5G PPP.
De ETSI Industry Specification Group over NFV heeft een referentiearchitectuur ontwikkeld
voor het NFV ecosysteem. Deze architectuur is vereenvoudigd weergegeven in Figuur B5.1.
NFV omvat hierin de gevirtualiseerde infrastructuur (NFVI) de virtuele netwerkfuncties (VNF)
en het beheer en de orkestratie (MANO) van deze componenten. MANO omvat de functionaliteit die nodig is om de virtuele infrastructuur optimaal te benutten, waaronder resource
management, het beheersen van beschikbaarheid van diensten, en het uitrollen en beheersen van end-to-end ketens van netwerkdiensten: de orchestrator is in staat om eisen van
diensten te vertalen naar daadwerkelijke uitrol van deze diensten op de gevirtualiseerde
infrastructuur.

336

SDN: Software Defined Networks en NFV: Network Function Virtualisation.

Dialogic & TNO

211

Diensten

Virtuele Netwerk Functies
(virtuele routers, firewalls, gateways, etc.)

VNF 1

VNF 2

VNF 3

VNF 4

Gevirtualiseerde infrastructuur
(gevirtualiseerde rekenkracht, opslag, connectiviteit)

Management
&
Orchestration

Fysieke infrastructuur
(rekenkracht, opslag, connectiviteit)

Figuur B5.1: Vereenvoudigd weergegeven versie van de ETSI NFV Referentiearchitectuur

De Open Networking Foundation (ONF) richt zich op de ontwikkeling en standaardisatie van
Software Defined Networking. Hun belangrijkste wapenfeit is de standaardisatie van OpenFlow, een protocol waarmee vanuit een centrale controller bepaalde (vaste)
netwerkelementen kunnen worden aangestuurd. Het kernprincipe van SDN is het aanbrengen van een scheiding tussen de aansturing, de zogenaamde controllaag, en de data laag
en daarbij het centraliseren van het control plane. De controller configureert vanuit een centraal punt de switches in het netwerk. Zogenaamde netwerkapplicaties kunnen worden
ontwikkeld die aangeven hoe het netwerk geconfigureerd moet worden en moet omgaan met
verschillende typen soorten verkeer, hoe congestie in het netwerk wordt voorkomen etc.
Figuur B5.2 geeft de SDN-architectuur vereenvoudigd weer.

Netwerk
app

Netwerk
app

Netwerk
app
North-bound interfaces,

SDN controller
South-bound interfaces,
bijvoorbeeld OpenFlow

Netwerkelementen (SDN switches)
Figuur B5.2: SDN-architectuur

212

Dialogic & TNO

Ten opzichte van NFV, kan SDN worden gezien als de technologie waarmee verkeersstromen
flexibel kunnen worden aangestuurd om enerzijds (virtuele) netwerkfuncties ad hoc met elkaar te kunnen verbinden, en anderzijds efficiënter gebruik gemaakt kan worden van de
beschikbare connectiviteitinfrastructuur. Ook voor het realiseren van de vereiste QoS en QoE
voor diensten is het juiste gebruik van SDN in combinatie met NFV cruciaal. Als bijvoorbeeld
een tijdkritische toepassing gewenst is, dan moeten enerzijds de netwerkfuncties zo optimaal
mogelijk in het netwerk worden geplaatst, terwijl de paden tussen deze netwerkfuncties met
SDN zo moeten worden ingericht dat de verkeersstromen met de plaatsing van virtuele netwerkfuncties ‘meebewegen’ en SDN moet er bovendien voor zorgen dat minimale vertraging
in het datatransport wordt opgelopen.
In plaats van de termen NFV en SDN, wordt steeds vaker gesproken over programmeerbare
netwerken337 of softwarisering van netwerken, waarbij SDN en NFV en hun raamwerken invulling geven aan deze concepten. Ook 5G PPP gebruikt, naast de specifieke termen SDN en
NFV, in de eerste plaats de meer omvattende termen softwarization en programmability.338
In de daar gepresenteerde richting en onderzoeksuitdagingen worden deze aspecten gepositioneerd als het meest cruciaal voor de 5G architectuur: de grootste uitdaging voor 5G
netwerken zal zijn dat het een diverse set aan diensten met verschillende requirements, in
termen van onder meer beschikbaarheid en low latency, moet kunnen faciliteren. Dit kan
alleen als de flexibiliteit van de architectuur wordt verbeterd en dit moet worden gerealiseerd
met SDN en NFV.
In de aankomende 5G-ontwikkeling gaan SDN en NFV een belangrijke rol spelen. We gaan
hierna specifiek in op de vraag in welke mate SDN/NFV gaat zorgen voor connectiviteit toegesneden op de specifieke behoefte van sectoren, binnen de context van 5G.
In juli 2016 heeft 5G PPP 339 een white paper gepubliceerd waarin de visie op architectuur
van 5G wordt gepresenteerd door experts die deelnemen aan 5G onderzoeks- en ontwikkelprojecten binnen het Horizon 2020-programma van de Europese Commissie. Dit document
geeft inzicht in de eisen die aan 5G worden gesteld en welke rol verschillende technologieën
daarin hebben. Programmeerbaarheid en softwarisering, die door een SDN en NFV-ecosysteem gerealiseerd kunnen worden, spelen een grote rol in de vormgeving van de architectuur
van 5G (zie H3 voor een behandeling van 5G).
Het 5G PPP consortium deelt de 5G use cases op in drie categorieën, op basis van de eisen
aan de use case:
1. “Massive Broadband (xMBB)”, dat gigabytes aan bandbreedte kan leveren waar nodig
2. “Massive machine-type communication (mMTC) ”, waarbij miljarden sensoren en apparaten kunnen worden aangesloten
3. “Critical machine-type communication (uMTC)”, waar instantane terugkoppeling van
het systeem met zeer hoge betrouwbaarheid nodig is, bijvoorbeeld voor het op afstand besturen van robots en autonoom rijden.
De uitdaging van 5G in het bijzonder en van data- en telecomnetwerken in het algemeen is
om deze diversiteit aan diensten over hetzelfde netwerk te kunnen leveren. Hiervoor zijn
SDN en NFV cruciale componenten. Als we echter kijken naar de individuele eisen van use

Bron: User Programmable Virtualized Networks, Meijer, R.J. et al., Proceedings of the Second IEEE
International Conference on e-Science and Grid Computing (e-Science'06), 2006

337

338

Bron: View on 5G Architecture, 5G PPP Architecture Working Group, Version 1.0, July 2016

339

Bron: The 5G Infrastructure Public Private Partnership, [5g-ppp.eu]

Dialogic & TNO

213

cases in deze groepen, dan zijn er in de eerste plaats vernieuwingen in het radiodeel van
mobiele netwerken noodzakelijk. Immers, het laatste stukje van het communicatie-pad zal
bij 5G hoofdzakelijk via een draadloze verbinding plaatsvinden. De verwachting is dat use
cases uit de verschillende categorieën andere eisen aan dit radiodeel stellen en dat er een
grotere diversiteit aan radio access technologieën (RAT) zal ontstaan. Voor massive broadband is er behoefte aan een radiodeel dat gigabytes per seconde aan datarates kan
transporteren, terwijl bij massive machine-type communications een grotere afstand tot het
basisstation en het minimaliseren van energieverbruik door sensoren belangrijke eisen zijn.
En dit laatste vereist mogelijk weer een ander type radio dan extreem tijdkritische communicatie, waarbij datapakketten zo snel mogelijk verstuurd moeten kunnen worden met zo
hoog mogelijke betrouwbaarheid.
Voor xMBB is het gebruik van SDN en NFV voor het realiseren van meer bandbreedte op
zichzelf geen vereiste. Ook een niet-gesoftwariseerd toekomstig mobiel netwerk zou dergelijke bandbreedtes kunnen realiseren. Echter, de manier waarop deze bandbreedte kan
worden ingezet zal met SDN en NFV veel diverser zijn. Als netwerken programmeerbaar
worden kunnen allerhande diensten (evt. van derde partijen) worden uitgerold over het netwerk die gebruik kunnen maken van de extra bandbreedte. Door ook de radionetwerken
software-controllable te maken is de verwachting dat veel fijnmazigere aansturing en verdeling van de resources tussen bijvoorbeeld MVNO’s mogelijk wordt.
Wat betreft mMTC zitten belangrijke ontwikkelingen enerzijds in het radiodeel, onder meer
NB-IoT, en anderzijds in het transporteren van sensordata. De benodigde eisen die een
mMTC dienst stelt hangt af van het type sensoren en actuatoren dat is aangesloten en wat
er met deze sensordata gebeurt. Low-power sensoren zullen relatief weinig data genereren,
terwijl videocamera’s (bijvoorbeeld voor bewakingstoepassingen) juist zeer veel data genereren. De orkestratiefunctionaliteit van het gesoftwariseerde netwerk zal een belangrijke rol
spelen om voor beide diensten op hetzelfde netwerk de juiste end-to-end keten van netwerkfuncties te creëren. Zo zal voor de videodienst waarschijnlijk een andere RAT nodig zijn
dan voor de low-power sensors, al dan niet via dezelfde (software defined) basisstations.
Verder kunnen SDN en NFV een rol spelen als het gaat om hoe de sensordata verkeersstromen lopen en waar de sensordata wordt verwerkt. Als lokale sensordata na verwerking in de
dezelfde regio wordt gebruikt, dan is het wellicht niet nodig om alle sensordata eerst naar
een cloudlocatie op Internet te sturen, het daar te verwerken en daarna weer terug te sturen.
In plaats daarvan kan het gesoftwariseerde netwerk besluiten deze sensordata regionaal te
verwerken, zodanig dat de core netwerken van de operator minder worden belast.
Wat betreft uMTC toepassingen gaat het om toepassingen die een zeer lage tolerantie voor
vertraging in de communicatie hebben. Het gaat hierbij met name om toepassingen waarbij
de reactietijd van het systeem om te reageren op bijvoorbeeld de omgeving of andere systemen zeer kort is. Een voorbeeld hiervan is zijn autonoom rijdende voertuigen waarbij het
systeem tijdig moet kunnen ingrijpen om te kunnen remmen voor bijvoorbeeld een onverwachts overstekende voetganger. En hoe sneller de auto’s rijden, des te kort is deze
reactietijd. Dit betekent dat het systeem in de orde van enkele tientallen milliseconden of
minder de situatie heeft moeten kunnen waarnemen, een beslissing heeft moeten kunnen
maken, en het voertuig een actie heeft moeten laten uitvoeren. De tijd die het uitwisselen
van data kost is hierbij een van de tijdsbepalende factoren en daarom bevinden deze verwerkingsfuncties zich bij voorkeur aan de rand van het netwerk. Ook in deze situatie geldt
dat een dedicated systeem te bouwen is om dit te doen. Echter, de vraag is of het economisch
rendabel is om een specifieke infrastructuur uit te rollen door heel Europa voor autonoom
rijden, terwijl een groot deel van de 5G-infrastructuur, die commercieel sowieso wordt uitgerold, mogelijk hergebruikt kan worden om dergelijke diensten uit te rollen. De uitdaging

214

Dialogic & TNO

voor 5G operatoren is om in hun gesoftwariseerde omgeving, waarop zij tijdkritische diensten aanbiedt, voldoende betrouwbaarheid te bieden, en mogelijk zelfs hogere
betrouwbaarheid, dan een dedicated systeem kan bieden.
Concluderend kan worden gezegd dat het technisch mogelijk is om specifieke mobiele netwerken te ontwikkelen die elke aan een deel van de eisen van de verschillende 5G use cases
kan voldoen. Echter, het ondersteunen van deze eisen op een enkel netwerk, dat kan worden
gedeeld door allerhande gebruikers, is alleen mogelijk als dat netwerk, via SDN en NFV, over
voldoende flexibiliteit beschikt. Bovendien is het, dankzij softwarisering veel eenvoudiger om
nieuwe diensten te ontwikkelen, te testen in productieomgeving en uit te rollen, dan op een
dedicated netwerk waarbij functionaliteit voor een groot deel aan fysieke elementen gekoppeld is. Als laatste is het realiseren van een gedeeld netwerk kosteneffectiever dan het
bouwen van opzichzelfstaande netwerken, omdat de kosten voor de infrastructuur door verschillende partijen, mogelijk zelfs uit verschillende sectoren, met elkaar gedeeld kunnen
worden.
Dan vervolgens de vraag wat SDN en NFV gaan betekenen voor het generieke aanbod. Zijn
er bijvoorbeeld grote toepassingen die ervoor zorgen dat SND/NFV een vlucht neemt (bijvoorbeeld generieke CDN infra)?
SDN en NFV kunnen worden beschouwd als kostenbesparende en zogenaamde enabling
technologieën. SDN en NFV schrijven de diensten die op het netwerk uitgerold kunnen worden niet voor. Er verandert daarom niets aan de mogelijkheid om “gewoon Internet” te
kunnen blijven aanbieden. Softwarisering en programmeerbaarheid van netwerken zal naar
verwachting incrementeel plaatsvinden. De eerste beweegredenen voor de introductie van
SDN en met name NFV bij operators zijn kostengedreven. Daarnaast worden nu langzaam
de eerste gevirtualiseerde diensten op de markt gebracht. De eerste voorbeelden van diensten waarvan operators overwegen ze te virtualiseren zijn het virtualiseren van de CPE van
bedrijven en het aanbieden van Software Defined WAN. Daarnaast is er aandacht voor het
virtualiseren van Residential Gateways en het virtualiseren van mobiele core netwerken. Wat
betreft het virtualiseren van CDN’s340 kan NFV het eenvoudiger maken voor partijen om over
administratieve operatordomeinen heen CDN’s uit te rollen op de NFV infrastructuur van
deze operators.
Wat betreft Internettoegang zijn er momenteel geen indicaties dat dit type aanbod gaat
verdwijnen. Dit type dienst blijft, naast alle andere nieuwe mogelijkheid, gewoon mogelijk.
Een belangrijkere vraag is wellicht of met de komst van 5G en alle mogelijkheden voor gespecialiseerde diensten er nog steeds een markt is voor ‘generiek Internet’. Hierbij moet
worden meegenomen dat een generieke best-effort Internet dienst naar verwachting goedkoper zal zijn voor operator en klant dan een dienst met spefieke QoS eisen. Echter,
schaalgrootte speelt hierbij ook een rol. Als generiek InternetInternet voldoende blijft voor
de meerderheid van diensten, dan zal het zo’n vaart niet lopen. Als generiek Internet een
‘niche’ gaat worden, wordt het wellicht anders. Van de andere kant, het blijft, zonder QoSgaranties een vrij eenvoudige en daarmee goedkope dienst om te leveren.
Tot slot de vraag waar de timing rond SDN en NFV van afhangt. In hoeverre hangt deze af
van specifieke toepassingen/business cases?
Wat betreft de timing van de introductie van SDN en NFV kan worden gezegd dat dit afhangt
van verschillende factoren:

Bron: “Implications of SDN/NFV on the future telecommunications landscape”, WIK, TNO, IDATE,
October 2016

340

Dialogic & TNO

215






Business cases bij de individuele operator
o Kostengedreven
o Opportunity gedreven
Ondersteuning van (gestandaardiseerde) producten van fabrikanten
Standaardisatie in onder meer 3GPP en Broadband Forum

Op dit moment is het mogelijk voor operatoren om NFV en SDN platformen te introduceren
in hun operationele omgeving. Wat betreft NFV gaat het dan om het inrichten van een (cloud)
data center, wat betreft SDN gaat het dan om geavanceerde configuratie management systemen. Dit soort systemen bevatten onderdelen van SDN en NFV zoals dat hierboven en in
bv ETSI NFV wordt beoogd, maar zeker nog niet alle functionaliteit. Met name end-to-end
flexibiliteit, automatisering van de systemen en ‘puur SDN’ zijn nog verre van volwassen of
worden niet breed toegepast. Bovendien bieden fabrikanten producten die niet of deels op
open standaarden zijn gebaseerd. Verder zien we dat operators het belang van softwarisering op korte maar zeker ook op langere termijn zien en regelmatig experimenteren met
Proof-of-Concept. Echter, de keuze voor inzet in operationele zin hangt samen met de maturiteit van het product, en de betreffende business case waarbij ook meespeelt hoe
SDN/NFV in het bestaande ecosysteem van de operator past.
Fabrikanten hebben te maken met het feit dat de standaardisatie van SDN en NFV nog in
ontwikkeling zijn en er op sommige punten nog geen standaarden bestaan. Daarom zijn zij
voor een deel ook genoodzaakt om met eigen oplossingen te komen. De komende jaren
moeten uitwijzen in hoeverre alle interfaces, met name de inter- en intra-MANO interfaces
gestandaardiseerd gaan worden.

216

Dialogic & TNO

Bijlage 6. Overzicht interviewrespondenten en workshopdeelnemers
Organisatie
30mhz.com

Persoon
Jurg van Vliet

Accenture

Raymond Pijpers

Accenture

Taimen Boumans

Agentschap Telecom

Rene Vroom

Agrometius

Jaap de Jong

Alliander Telecom

Arjan Olde Damink

ATOS International

Albert Seubers

CastelloServe

Rob Venema

CGI

Laurens Lapre

DINL

Michel Steltman

DNV GL

Marcel Volkerts

Eurofiber

Abdelhati Dada

Eurofiber

Frank van Berkel

Eurofiber

Harold Smeeman

Eurofiber

Lex Wils

Eurofiber

Michiel van Zeggeren

Eurofiber

Vincent van Mierlo

Fiber Carrier Association

Andrew van der Haar

Huawei

Jurjen Veldhuizen

IBM Benelux Technical Leader Healthcare &
Lifesciences

Nicky Hekster

Kennisnet

Michael van Zeggeren

KPN

Eric Smeitink

KPN

Marloes van Caspel

Liander Assetmanagement

Maico Bongers

Malmberg

Jasper Janssen

Ministerie van Economische Zaken

Jan Luuk de Ridder

Ministerie van Economische Zaken

Paul Raven

Nedap

Kor Odinga

Nedap

Linda Meijer

NICTIZ

Hedde van der Lugt

Novifarm

Leon Noordam

Ons Middelbaar Onderwijs

Ed van Delft

Philips

Robbert Smet

Philips Healthcare

Mark van Meggelen

Philips Horticulture

Gus van der Feltz

Rathenau Instituut

Matthijs Kouw

Siemens

Leo Freriks

STCorp

Arthur van der Meer

SURF

Erik Fledderus

SURFnet

Alexander van den Hil

SURFnet

Erik Huizer

SURFnet

Marieke de Wit

Dialogic & TNO

217

SURFnet

Peter Hinrich

SURFnet

Richa Malhotra

Technische Universiteit Delft

Wally Keyzer

Technische Universiteit Eindhoven

Han Slootweg

ThiemeMeulenhof

Rimmer Hylkema

TNO

Charlotte Smit-Rietveld

TNO

Egbert-Jan Sol

TNO

Jan Wester

TNO

Joost Laarakkers

TNO

Lennart van der Burg

TNO

Matthijs Vonder

TNO

Toon Norp

Uitgeverij Zwijsen

Maarten Lommen

Universitair Mechisch Centrum Utrecht

Nick Guldemond

VAA ICT consultancy

Will Kroot

Verklizan

Riny van Zandwijk

VNO-NCW

David de Nood

Vodafone

Walter Kroeze

Wageningen University & Research

Bas Rodenburg

Wageningen University & Research

Corné Kempenaar

Wageningen University & Research

Corné Kempenaar

Wageningen University & Research

Tamme van der Wal

Ziggo

Jeroen God

Ziggo

Stein Smeets

218

Dialogic & TNO

Bijlage 7. Lijst met afkortingen
Afkorting

Beschrijving

2G/3G/4G/4G+/5G Tweede, derde, vierde en vijfde generatie systemen voor mobiele(cellulaire) communicatie
3GPP
Third Generation Partnership Project
5G-PPP
5G Infrastructure Public Private Partnership
ACM
Autoriteit Consument en Markt
ADSL
Asymmetric Digital Subscriber Line
API
Application Programming Interface
AR
Augmented Reality
AT
Agentschap Telecom
BE
België
CDN
Content Delivery Network
C-ITS
Cooperative ITS
CDMA(450)
Code Division Multiple Access. CDMA-450 duidt op een netwerk dat is gebaseerd op CDMA-technologie en werkt in de 450 MHz frequentieband.
CMTS
Cable Modem Termination System
CoMP
Cooperative Multipoint
COBOL
Common Business Oriented Language
CRM
Customer Relation Management
DAS
Distributed Antenna System
DC
Datacenter
DOCSIS
Data Over Cable Service Interface Specification
DSL
Digital Subscriber Line
DSLAM
DSL Access Multiplexer
DU
Duitsland
EC
Europese Commissie
ECG
Elektro-CardioGram
EK
Europees Kampioenschap
EMEA
Europe Middle East Africa region
ERP
Enterprise Resource Planning
ERTMS
European Rail Traffic Management System
ETCS
European Train Control System
ETSI
European Telecommunication Standards Organisation
EU
Europese Unie
FTTB
Fiber To The Building
FTTC
Fiber To The Curb of Fiber To The Cabinet
FTTGa
Fiber To The Group Amplifier (Kabelnetwerk)
FTTH
Fiber To The Home
FTTLA
Fiber To The Last Amplifier (Kabelnetwerk)
FTTO
Fiber To The Office
FTTP
Fiber To The Premises
GGZ
Geestelijke GezondheidsZorg
GNSS
Global Navigation Satellite System
GPRS
General Packet Radio Service: Datacommunicatie via GSM
GSM
Global System for Mobile communications
HBO
Hoger Beroepsonderwijs
HTTP
Hyper Text Transport Protocol
IaaS
Infrastructure as a Service
ICT
Informatie- en Communicatietechnologie
IEEE
Institute of Electrical and Electronics Engineers
IPTV
Televisiedienst gebaseerd op IP-connectiviteit
IoT
Internet of Things
IP
Internet Protocol

Dialogic & TNO

219

ISM
ISP
IT
ITS
ITS-G5
ITU
IX
KPI
kV
LAA
LAN
LoRa
LPWA
LSA
LTE
M2M
MANO
MBO
MEC
MIMO
mMTC
MRI
MVNO
MVA
MW
NAT
NB-LTE
NFV
NGA
NL
NS
ONF
PaaS
PO
PoP
QoS
QoE
RAT
RVO
SaaS
SDN
SLA
UDP
uMTC
UMTS
V2X
VO
VoIP
VDSL(2)
VNF
VR
VULA
VVT
WAN
WiFi
xMBB
ZZP

220

Industrial Scientific Medical (frequentieband)
Internet Service Provider
Informatie Technologie
Intelligent Transport System
Gestandaardiseerd data overdrachtsprotocol voor ITS-toepassingen
International Telecommunication Union
Internet eXchange
Key Performance Indicator
kilo Volts
License Assisted Access (spectrumtoegangsmethode)
Local Area Network
Long Range (IoT-netwerkstandaard)
Low Power Wide Area (IoT-netwerkstandaard)
License Shared Access (spectrumtoegangsmethode)
Long Term Evolution (ook bekend onder de naam 4G)
Machine to Machine
Management and Orchestration
Middelbaar BeroepsOnderwijs
Mobile Edge Computing
Multiple Input Multiple Output (antenneconcept)
Massive Machine Type Communication
Magnetic Resonance Imaging
Mobile Virtual Network Operator
Megavoltampère
Megawatt
Network Address Translation
Narrowband LTE (IoT-netwerkstandaard)
Network Function Virtualisation
Next Generation Access
Nederland
Nederlandse Spoorwegen
Open Networking Foundation
Platform as a Service
Primair onderwijs
Point of Presence
Quality of Service
Quality of Experience
Radio Access Technology
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
Software as a Service
Software Defined Network
Service Level Agreement
Universal Datagram Protocol
Critical Machine Type Communication
Universal Mobile Telecommunication System (ook bekend onder de naam
3G)
Vehicle to anything communicatie (X=voertuig, wegkant, persoon)
Voortgezet onderwijs
Voice over IP
Very-high-bitrate Digital Subscriber Line (tweede generatie)
Virtual Network Function
Virtual Reality
Virtual Unbundled Local Access
Verpleeg- en Verzorgingshuiszorg en Thuiszorg
Wide Area Network
Wireless Fidelity
Massive Broadband
Zelfstandige zonder personeel

Dialogic & TNO

Contact:
Dialogic
Hooghiemstraplein 33-36
3514 AX Utrecht
Tel. +31 (0)30 215 05 80
Fax +31 (0)30 215 05 95
www.dialogic.nl
Contactpersoon: Reg Brennenraedts
TNO
Anna van Buerenplein 1
2595 DA Den Haag
Tel.: +31 (0)888 660000
www.tno.nl
Contactpersoon: Bram van den Ende

222