COUNCIL OF EUROPE

H4 9.J0H

Straatsburg, 5 november 2019

CONSUL DE LEUROPE

MIN-LANG (2019) ISfinal

EUROPEES HANDVEST VOOR REGIONALE TALEN OF TALEN VAN MINDERHEDEN

Rapportage door de expertcommissie
voorgelegd aan het Comite van Ministers van de Raad van Europa
in overeenstemming met artike! 16 van het Handvest

Zesde rapportage
NEDERLAND

MIN-LANG (2019) ISfinal

Het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden stelt een controlemechanisme in
om te evalueren hoe het Handvest wordt toegepast in een staat die partij is teneinde, indien nodig,

aanbevelingen te verstrekken voor het verbeteren van zijn wetgeving, beleid en praktijken. In deze
procedure speelt de expertcommissie, die is ingesteld ingevolge artikel 17 van het Handvest, een centrale
rol. Het voornaamste doe! daarvan is verslag uit te brengen aan het Comit6 van Ministers over de evaluatie
van de naleving van de verbintenissen door een partij, de werkeiijke situatie van de regionale talen of talen
van minderheden in de staat te onderzoeken en, waar nodig, de partij aan te moedigen geleidelijk aan een

hoger niveau van betrokkenheid te bereiken.
Om deze taak te vergemakkelijken heeft het Comit6 van Ministers, in overeenstemming met artikel 15,
eerste lid, een overzicht van de periodieke verslagen die een partij aan de Secretaris-Generaal moet

voorleggen, goedgekeurd. Volgens dit overzicht legt de Staat verantwoording af over de concrete
toepassing van het Handvest, over het algemene beleid inzake de uit hoofde van Deel II beschermde talen
en, meer in het bijzonder, over alle maatregelen die zijn genomen ter uitvoering van de bepalingen gekozen
voor eike beschermde taal uit hoofde van Deel III van het Handvest. De eerste taak van de

expertcommissie is derhalve het onderzoeken van de informatie vervat in het periodieke verslag voor alle
relevante regionale talen of talen van minderheden op het grondgebied van de desbetreffende Staat. De
Staat maakt het periodieke verslag openbaar in overeenstemming met artikel 15, tweede lid.
De rol van de expertcommissie is het evalueren van de bestaande wetgeving, regelgeving en de praktijk
die in eIke staat met betrekking tot zijn regionale talen of talen van minderheden wordt toegepast. Het heeft
zijn werkmethoden dienovereenkomstig vastgesteld. De expertcommissie verzamelt informatie van de
onderscheiden autoriteiten en van onafhankelijke bronnen binnen de staat, om een eerlijk en billijk

overzicht te krijgen van de werkeiijke taalsituatie. Na een eerste onderzoek van een periodiek verslag legt
de expertcommissie eIke partij zo nodig een aantal vragen voor om aanvullende informatie van de
autoriteiten te verkrijgen over zaken die het onvoldoende in het verslag ontwikkeld acht. Deze schriftelijke
procedure wordt doorgaans gevolgd door een bezoek ter plaatse van een delegatie van de
expertcommissie aan de betrokken staat. Tijdens dit bezoek ontmoet de delegatie organisaties en
verenigingen waarvan de werkzaamheden nauw verband houden met het gebruik van de betrokken talen,
en raadpleegt zij de autoriteiten over zaken die onder haar aandacht zijn gebracht. Deze
informatieverzameling is bedoeld om de expertcommissie in staat te stellen de toepassing van het
Handvest in de betrokken staat beter te evalueren.

Na afloop van dit proces keurt de expertcommissie het eigen verslag goed. Na goedkeuring door de
expertcommissie wordt dit evaluatierapport voorgelegd aan de autoriteiten van de respectieve staat die
partij is, zodat deze binnen een bepaalde termijn opmerkingen kan maken. Deze staat die partij is kan in
dit stadium verzoeken om een vertrouwelijke dialoog. Het definitieve evaluatierapport wordt openbaar
gemaakt, samen met de eventuele opmerkingen van de autoriteiten van de staat die partij is. Dit document
wordt vervolgens toegezonden aan het Comite van Ministers ter goedkeuring van de aanbevelingen aan
de staat die partij is, op basis van de voorstellen voor aanbevelingen in het evaluatierapport

MIN-LANG (2019) ISfinal

INHOUDSOPGAVE

Managementsamenvatting

5

Hoofdstuk 1De situatie van regionale talen of talen van minderheden in Nederland Recente ontwikkelingen en trends

6

1.1 Algemene ontwikkelingen in beleid, wetgeving en praktijk met betrekking tot de
regionaie taien of talen van minderheden in Nederiand

7

1.2

De situatie van de individuele regionale talen of talen van minderheden in
Nederland

Hoofdstuk 2 Naleving door Nederland van de verplichtingen in het kader van het
Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden en
aanbevelingen

12

19

2.1 Het Fries 19

2.1.1. Naieving door Nederland van de verplichtingen in het kader van het Europees Handvest voor
regionale talen of talen van minderheden inzake de bescherming en de bevordering van
het Fries

19

2.1.2 Aanbevelingen door de expertcommissie over het verbeteren van de bescherming en bevordering
van het Fries in Nederland

2.2 Het Lim burgs

23

24

2.2.1. Naleving door Nederland van de verplichtingen in het kader van het Europees Handvest voor
regionale talen of talen van minderheden inzake de bescherming en de bevordering van
het Limburgs
24
2.2.2 Aanbevelingen door de expertcommissie over het verbeteren van de bescherming en bevordering
van het Limburgs in Nederland
25
2.3 Het Nedersakslsch

26

2.3.1. Naleving door Nederiand van de verplichtingen in het kader van het Europees Handvest voor
regionale talen of talen van minderheden inzake de bescherming en de bevordering van
het Nedersaksisch

26

2.3.2 Aanbevelingen door de expertcommissie over het verbeteren van de bescherming en bevordering
2.4

van het Nedersaksisch in Nederland

27

Het Romanes

29

2.4.1. Naleving door Nederland van de verplichtingen in het kader van het Europees Handvest voor
regionale talen of talen van minderheden inzake de bescherming en de promotie van het
Romanes

29

2.4.2 Aanbevelingen door de expertcommissie over het verbeteren van de bescherming en bevordering
van het Romanes in Nederland

2.5 Het Jiddisch

30

32

2.5.1. Naleving door Nederland van de verplichtingen in het kader van het Europees Handvest voor
regionale talen of talen van minderheden inzake de bescherming en de bevordering van
het Jiddisch

32

2.5.2 Aanbevelingen door de expertcommissie over het verbeteren van de bescherming en bevordering
van het Jiddisch in Nederland

Hoofdstuk 3(Voorstellen voor] aanbevelingen van het Comite van Ministers van de
Raad van Europa

33

34

MIN-LANG (2019) ISfinal
4

Bijiage I Akte van aanvaarding

35

Bijiage II: Opmerkingen van de Nederlandse autoriteiten

37

MIN-LANG (2019) 15final

Managementsamenvatting
Het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden is in 1998 in het Koninkrijk der
Nederlanden in werking getreden en is van toepassing op de volgende talen: Fries, Limburgs,
Nedersaksisch, Romanes en Jiddisch. Het Fries is de enige taal die beschermd w/ordt door Dee! Ill van het
Handvest.

Tijdens de zesde controlecyclus hebben de Nederlandse autoriteiten, naar aanleiding van het verzoek van
de expertcommissie om informatie over de vraag of het Papiaments en't Bildts door het Handvest moeten
worden beschermd, informatie verstrekt over specifieke nationale regels voor het gebruik van deze twee
talen in de betrokken gebieden en hebben zij besloten deze talen niet op te nemen in de lijst van de talen
die onder het Handvest vallen. Tijdens het bezoek ter plaatse herhaalden de sprekers van het Papiaments
en't Bildts hun wens om hun talen in het Handvest op te nemen, met verdere argumenten.
De centrale autoriteiten van Nederland hebben convenanten gesloten met de territoriale autoriteiten in de

gebieden waar het Fries, het Limburgs en het Nedersaksisch worden gebruikt. Zij hebben het grootste deel
van hun verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het Handvest gedelegeerd aan het provinciaal niveau.

Bijgevolg hebben de centrale autoriteiten hun positieve en vastberaden optreden beperkt en de financiering
van de bevordering en bescherming van de drie regionale talen of talen van minderheden voorbehouden
aan geselecteerde territoriale gebieden en domeinen van het openbare leven.
De niet-territoriale talen Romanes en Jiddisch blijven in de privesfeer. Het overleg met de sprekers van het
Romanes en het Jiddisch verschilt van het overleg met de sprekers van de twee andere talen die uitsluitend
door Deel II van het Handvest worden beschermd, namelijk het Limburgs en het Nedersaksisch. Er wordt
echter wel financiele steun verleend aan scholen die Jiddisch onderwijzen en aan geselecteerde projecten
ter ondersteuning van het Romanes.

In de praktijk is de enige taal waarvoor de Rijksoverheid en provinciale overheden een gezamenlijke
verantwoordelijkheid hebben het Fries. Binds 2017 vervullen de autoriteiten van de provincie Fryslan een
leidende rol in het formuleren van een langetermijnvisie voor het Friese taalbeleid. De taal geniet een coofficiele status in de provincie. Er kunnen echter wel tekortkomingen in het onderwijs van het Fries op alle
niveaus van het onderwijs en in het gebruik van het Fries in de rechtspraak en in de contacten met de
wetshandhavingsdiensten worden vastgesteld.
De schoolcurricula in Nederland bieden scholen veel ruimte om regionale talen of talen van minderheden

te gebruiken als onderwijsmedium of als vak. Alle beschermde talen kunnen worden ondenwezen, op basis
van een beslissing van individuals scholen. Hoewel het onderwijs van Fries in Fryslan verplicht is, kunnen
scholen nog steeds een verzoek indienen om volledig of gedeeltelijk van deze verplichting te worden
vrijgesteld.

Volgens de Mediawet is de overheid niet verantwoordelijk voor de mediaprogrammering, wat betekent dat
de omroepen vrij zijn om te beslissen over het gebruik van regionale talen of talen van minderheden. Veel
regionale media bieden echter regelmatig programme's aan in regionale talen of talen van minderheden.
Omrop Fryslan, een regionale omroep met nationale en Internationale dekking, heeft zijn eigen kanalen
die door de autoriteiten worden gefinancierd.
Dit zesde evaluatierapport van de expertcommissie is gebaseerd op de politieke en juridische situatie ten
tijde van het bezoek van de expertcommissie aan Nederland in oktober 2019.

MIN-LANG (2019) ISfinal

Hoofdstuk 1 De situatie van regionale talen of talen van minderheden in Nederiand
- Recente ontwikkelingen en trends
1.
Het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden (hierna "het Handvest"
genoemd) is een verdrag van de Raad van Europa dat de verdragsluitende staten ertoe verplicht de
traditionele talen van minderheden van het land te beschermen en te bevorderen op alle gebieden van het

openbare leven: onderwijs, justitiele autoriteiten, bestuurlijke autoriteiten en openbare diensten, media,
culturele activiteiten en faciliteiten, economisch en sociaal leven, en grensoverschrijdende uitwisselingen.

Het Koninkrijk der Nederlanden heeft het Handvest op 5 november 1992 ondertekend en op 2 mei 1996
geratificeerd voor het Koninkrijk in Europa. Het Handvest is voor Nederiand op 1 maart 1998 in werking
getreden en is volgens de akte van aanvaarding van het Handvest door Nederiand van toepassing op de
volgende talen Fries, Limburgs, Nedersaksisch, Romanes en Jiddisch. Het Limburgs, het Nedersaksisch
en twee niet-territoriale talen, het Romanes en het Jiddisch, vallen alleen onder deel II (artikel 7), terwiji

het Fries in de provincie Fryslan zowel onder deel II als onder deel III (artikelen 8-14) bescherming geniet.

2.
Volgens artikel 15, eerste lid, van het Handvest moeten de staten die partij zijn
driejaarlijkserapporten indienen over de uitvoering van het Handvest^ De Nederlandse autoriteiten hebben
hun zesde periodieke verslag op 18 juni 2019 ingediend. Dit zesde evaluatierapport van de
expertcommissie is gebaseerd op de informatie in het periodieke verslag en op verklaringen van
vertegenwoordigers van de sprekers van de regionale talen of talen van minderheden tijdens het bezoek
ter plaatse van 15 tot en met 18 oktober 2019, alsmede op schriftelijke verklaringen van verenigingen die
de sprekers van het Fries, het Limburgs, het Nedersaksisch en het Romanes vertegenwoordigen,
overeenkomstig artikel 16, tweede lid, van het Handvest. De expertcommissie wil de Nederlandse
autoriteiten bedanken voor de uitstekende samenwerking tijdens het bezoek ter plaatse.

3.

Hoofdstuk 1 van dit evaluatierapport richt zich op de algemene ontwikkelingen en trends met

betrekking tot de regionale talen of talen van minderheden in Nederiand en de situatie van deze talen. Het
onderzoekt de maatregelen die de Nederlandse autoriteiten hebben genomen om te reageren op de
aanbevelingen die in 2016 door de expertcommissie en het Comite van Ministers aan het einde van de
vijfde monitoringcyclus zijn gedaan. Ook worden nieuwe kwesties aan de orde gesteld. In hoofdstuk 2
wordt een gedetailleerd overzicht gegeven van de stand van zaken bij de uitvoering van elk activiteit met
betrekking tot de gegeven taal, alsook van de aanbevelingen die aan de Nederlandse autoriteiten zijn
gedaan. Op basis van haar evaluatie stelt de expertcommissie in hoofdstuk 3 aanbevelingen aan het
Comite van Ministers voor, die aan de Nederlandse regering moeten worden gericht, zoals bepaald in
artikel 16.4 van het Handvest.

4.
Wat het gedetailleerde juridisch onderzoek van eike activiteit betreft, verwijst de expertcommissie
naar haar vijfde evaluatierapport over de toepassing van het Handvest in Nederiand(ECRML(2016)
4^).
5.
Dit rapport is gebaseerd op de politieke en juridische situatie ten tijde van het bezoek van de
expertcommissie aan Nederiand in oktober 2019. Dit evaluatierapport is door de expertcommissie
vastgesteld op 5 november 2019. Nederiand heeft verzocht om een vertrouwelijke dialoog met de
expertcommissie en het evaluatierapport is op 25 mei 2020 definitief geworden.

^ Sinds 1 juli 2019 zijn nieuwe regels van toepassing volgens de besluiten van het Comite van Ministers van 28 november 2018
betreffende de versterking van het toezichtmechanisme van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden,

waarbi] de staten die partij zijn om de vijf jaar (in piaats van om de drie jaar) hun periodieke verslag indienen en informatie over de
uitvoering van de aanbevelingen die de expertcommissie in zijn evaluatierapport heeft vastgesteld als zijnde bestemd voor
onmiddeilijke actie om de twee en een half jaar.

Application of the Charter in the Netherlands, 5th monitorina cycle. A. Report of the Committee of Experts on the Charter (adopted
on 16 June 2016); B. Recommendation of the Committee of Ministers of the Council of Europe on the application of the Charter by
the Netherlands (adopted on 14 December 2016)

7

MIN-LANG (2019) 15final

1.1 Algemene ontwikkelingen in beleid, wetgeving en praktijk met betrekking tot de
regionale talen of talen van minderheden in Nederland
Wetgeving, beleid en praktijk op nationaal en provinciaai niveau
6.
In het Handvest wordt van de staten die partij zijn verlangd dat zij regionale talen of talen van
minderheden erkennen als uitdrukking van culturele rijkdom (artikel 7.1.a) en wordt de noodzaak van

vastberaden optreden ter bevordering van deze talen benadrukt (artikel 7.1.c). Zoals de expertcommissie
bij verschillende gelegenheden heeft opgemerkt, is artikel 7.1.a gericht op een expliciete erkenning van en
verwijzing naar de betreffende taal in het ratificatie-instrument en/of de nationale wetgeving, terwiji
vastberaden optreden onder andere bestaat uit de goedkeuring van specifieke wetgeving ter bevordering
van die taal en de uitvoering ervan^.
7.
In hun zesde periodieke verslag benadrukken de centrale autoriteiten van Nederland sterk dat het
beleid met betrekking tot regionale talen of talen van minderheden in de eerste plaats onder de
verantwoordelijkheid van de provincial autoriteiten valt. Bijgevolg hebben de centrale en provinciale
autoriteiten niet-bindende memoranda van overeenstemming of administratieve overeenkomsten,
zogeheten convenanten, gesloten over het gebruik van regionale talen of talen van minderheden in
Nederland. De recentste Bestjoersofspraak Fryske Taal en Ku/ft/er 2019-2023(BFTK)is op 1 januari 2019
in working getreden en op 10 oktober 2018 is de overeenkomst over het Nedersaksisch ondertekend in de
vorm van een convenant. Een vergelijkbare overeenkomst werd voorbereid voor het Limburgs, klaar voor
ondertekening op 6 november 2019. Convenanten tussen de centrale overheid en de autoriteiten die
verantwoordelijk zijn voor de bescherming van het Limburgs en Nedersaksisch spelen in op een groeiende
politieke relevantie op provinciaai niveau. In het algemeen zijn de convenanten bedoeld om de dialoog en
de samenwerking tussen de centrale en de provinciale overheden te waarborgen; zij omvatten

programma's van activiteiten die bijdragen aan de verwezenlijking van de doelstellingen die door alle
betrokken partijen gezamenlijk zijn overeengekomen.

8.
De enige taal waarvoor de Rijksoverheid en provincie een gezamenlijke verantwoordelijkheid
hebben, is het Fries. De specifieke positie van het Fries staat vermeld in artikel 2a van de Wet op het
gebruik van het Fries, die op 1 januari 2014 in working is getreden. Deze wet verplicht partijen om periodiek
afspraken (convenanten) te sluiten, tussen de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
Justitie en Veiligheid, Ondenwijs, Cultuur en Wetenschap, Primair en Voortgezet Onderwijs en Media, en
de autoriteiten van de provincie Fryslan, te dozen vertegenwoordigd door de Commissaris van de Koning
in Fryslan. Het recentste akkoord over de Friese taal en cultuur dat hierboven en hierna BFTK wordt
genoemd, bevat een breed scala aan bepalingen die het gebruik van het Fries op alle domeinen die onder
Deel III van het Handvest vallen, moeten garanderen. In de BFTK 2019-2023 staat vermeld dat, in
navolging van de expertcommissie van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van
minderheden, de provincie Fryslan een verkennend onderzoek zai instellen naar de haalbaarheid van het
omzetten van de Wet gebruik Friese taal naar een kaderwet. Deze zou dan niet alleen betrekking hebben
op het bestuurlijk verkeer en het rechtsverkeer, maar kunnen worden uitgebreid tot alle door het Handvest
bestreken domeinen.

9.
In de vorige monitoringcyclus hebben de expertcommissie en het Comite van Ministers van de
Raad van Europa de Nederlandse autoriteiten aangemoedigd om in nauwe samenwerking met de
sprekers een gestructureerd beleid voor de uitvoering van het Handvest ten aanzien van aiie
regionaie talen of taien van minderheden vast te steiien. Naar aanleiding van deze aanbevelingen heeft
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, dat belast is met de coordinatie van beleid

^ Zie bijv. 1st Report of the Committee of Experts on Croatia, ECRML(2001)2, para. 30; 1st Report of the Committee of Experts on

Norway, ECRML(2001)6, para. 27-29; 2"" Report of the Committee of Experts on Germany, ECRML(2006)1, para. 24; 2"" Report of
the Committee of Experts on Sweden, ECRML(2006)4, para. 28; 5'" Report of the Committee of Experts on Hungary, CM(2013)81,
para. 31; 4th Report of the Committee of Experts on Slovenia, ECRML(2014)5, para. 36; 3rd Report of the Committee of Experts on
Serbia, ECRML(2016)1, en Reports by the Committee of Experts on the Application of the Charter in the United Kingdom, ECRML
(2004) 1, para. 96, 368, 369; ECRML (2007) 2, para. 47-50; ECRML (2010)4, para. 50.

MIN-LANG (2019) ISfinal

inzake minderheden voor het eerst regionale rondetafelgesprekken (taaltafels) georganiseerd. Daarnaast

werd op 7 november 2017 in Deventer (provincle Overijssel) het eerste streektalensymposium - Spreek
maar!'* gehouden, om de situatie van drie regionale talen in Nederiand te bespreken, nameiijk het Fries,
het Limburgs en het Nedersaksisch. Negentig deelnemers die provinciale overheden, de academische
wereld en regionale ngo's vertegenwoordigden, riepen op tot een praktische aanpak met het oog op de
bevordering van regionale talen in plaats van het opleggen van wettelijke verplichtingen. Opgemerkt dient
te worden dat zeer weinig gemeentelijke overheden aanwezig waren op het streektalensymposium van
2017 - vijf van de 142 uitgenodigde deelnemers. De expertcommissie vraagt de centrale autoriteiten dan
ook om bewfljstwording op gemeentelijk niveau ten behoeve van alle regionale talen of talen van
minderheden die onder het Handvest vallen te vergroten. Bovendien waren bij het symposium geen

sprekers betrokken, noch relevante vertegenwoordigers of organisaties van twee andere talen die door het
Handvest worden beschermd, nameiijk het Romanes en het Jiddisch. Hoewel de expertcommissie de

positieve ontwikkelingen in het beleid ten aanzien van regionale talen of talen van minderheden in
Nederiand toejuicht, verzoekt de commissie om een aanpak die vergelijkbaar is met niet-territoriale talen
door alle betrokken autoriteiten.

10.

In haar vijfde evaluatierapport heeft de expertcommissie de Nederlandse autoriteiten verzocht te

verduidelijken of Papiamentu, overeenkomstig artikel 2.1 van het Handvest, onder deel II van het Handvest
dient te vallen In de huidige toezichtscyclus heeft de staat die partij is benadrukt dat het Koninkrijk der
Nederlanden het Handvest voor het Koninkrijk der Nederlanden in Europa op grond van zijn akte van

aanvaarding aanvaardt. Aangezien het eiland Bonaire geen deel uitmaakt van het Koninkrijk in Europa, is
het Handvest niet van toepassing op het eiland®. Tijdens het bezoek ter plaatse is de expertcommissie
echter medegedeeld dat het Papiamentu in Nederiand van oudsher aanwezig is, zoals het sinds de 18e
eeuw in het Continentaal-Europese deel van het Koninkrijk der Nederlanden wordt gesproken. De
expertcommissie moedigt de Nederlandse autoriteiten dan ook aan om de traditionele aanwezigheid van
het Papiamentu in het Europese deel van Nederiand in de volgende monitoringronde te verduidelijken.
11.
In haar vorige evaluatierapport heeft de expertcommissie de regering ook aangespoord om de
situatie van't Bildts te verduidelijken. Na overleg met de Taalunie, heeft de centrale overheid besloten om
Bildts niet als aparte taal te erkennen; wel erkennen zij de zorgen van de sprekers van 't Bildts en

ondersteunen zij het behoud en de promotie van't Bildts financieel. De taalkundige situatie van't Bildts
kan op diverse manieren worden geinterpreteerd. Het kan worden gezien als een variant van het
Nederlands, een variant van het Fries, een vermenging van Nederlands en Fries, en, omdat het elementen
bevat die noch naar het Nederlands, noch naar het Fries te herleiden zijn, als een op zichzelf staande taal.

Omdat't Bildts echter van oudsher op het grondgebied van Nederiand aanwezig is en gebruikt wordt door
mensen die zich hebben georganiseerd op basis van Bildts als identiteitstaal, vraagt de expertcommissie
de regering van Nederiand om haar besluit in samenwerking met de sprekers te heroverwegen.
Gebruik van de regionale talen of talen van minderheden in het onderwijs

12.
In haar vijfde evaluatierapport onderstreepte de expertcommissie dat er voor alle talen een
nationaal beleid nodig is, aangezien sommige domeinen, zoals onderwijs, onder de bevoegdheid van de
nationale autoriteiten vallen. Wat bijvoorbeeld het Limburgs en het Nedersaksisch betreft, moedigde zij de
Nederlandse autoriteiten aan om het onderwijs in deze twee regionale, territoriale talen op te waarderen
tot reguliere schoolvakken en het onderwijs in deze talen te intensiveren, met name in het aan het onderwijs
op school voorafgaand onderricht en het voortgezet onderwijs. Naar aanleiding van deze en andere
aanbevelingen betreffende het gebruik van alle regionale talen of talen van minderheden in het onderwijs
hebben de autoriteiten informatie verstrekt waarin staat dat volgens de wet op het primair onderwijs en de

wet op het voortgezet onderwijs regionale talen of talen van minderheden worden onderwezen, afhankelijk
van de belangen van de sprekers en de behoeften van de individuele scholen. Volgens de Nederlandse
autoriteiten zou het verplichte onderwijs van regionale talen of talen van minderheden als schoolvakken

"Tweede Streektalensymposium, Venio (provincle Limburg), november 2019.

'
Voor de lljst van de verdragen van de Raad van Europa die betrekking tiebben op de grondwretsw/ijzlging van 2010 in tiet Koninkrijk
der Nederlanden, kijk onder tiet kopje 'Nettierlands' op de webpagina. Reservations and Declarations for Treaty No.074 - European
Convention on State Immunity.

MIN-LANG (2019) ISfinal

dus niet in overeenstemming zijn met een onderwijsbeleid dat veel belang hecht aan decentraiisatle en
aan de overdracht van bevoegdheden aan de regionale autoriteiten. Bovendien wordt het aan het onderwijs
op school voorafgaand onderhcht gedomineerd door aanbieders uit de particuliere sector. Desalnlettemin
wil de expertcommissie de autoriteiten wijzen op de piicht om het aanbod van regionale talen en talen van
minderheden te ondersteunen.

13.
Volgens het zesde periodieke verslag wordt momenteel op nationaal niveau een uitgebreide
herziening van de curricula van het primair en voortgezet onderwijs uitgevoerd. Het doel is om alleen
algemene eindtermen voorte schrijven en niet een nationaal leerplan. Volgens de Nederlandse autoriteiten
hebben scholen meer ruimte om keuzes te maken over wat en hoe ze hun leerlingen onderwijzen. Scholen

zijn vrij om de eindtermen naar eigen inzicht te onderbouwen en mogen zich richten op de verwachtingen
van de gemeenschappen waarin zij kinderen en jongeren opieiden. Met andere woorden, de
onderwijswetgeving geeft alle scholen de vrijheid om les te geven in of van de regionale talen of talen van
minderheden (territoriaal of niet-territoriaal), in de resterende onderwijstijd buiten het kernleerplan.
14.
Verder is de expertcommissie ervan op de hoogte gebracht dat convenanten tussen de centrale
overheid en de provinciate autoriteiten over het Fries, Limburgs en Nedersaksisch het gebruik van deze
drie talen in het onderwijs bepalen. Provinciate autoriteiten besteden de nodige aandacht aan de
beschikbaarheid van lesmateriaal, maar binnen de grenzen van de bestaande vraag. In alle betrokken

regie's is er belangstelling voor identiteitsvraagstukken waarmee regionale talen nauw verbonden zijn. De
provinciate autoriteiten hebben de neiging om tweetaligheid (Nederlands, Fries) in het onderwijs te
bevorderen, of zelfs drietaligheid (Nederlands, Engels, Fries) in de provincie Fryslan, met name voor de
moedertaalsprekers van regionale talen of talen van minderheden. Het burgerschapsonderwijs is een
wettelijke verplichting voor alle scholen; het heeft tot doel de leerlingen vertrouwd te maken met het idee
van een pluralistische samenleving en hen verschillende achtergronden en culturen van hun
leeftijdsgenoten bij te brengen.
15.

Het is het vermelden waard dat sinds de vorige monitoringcyclus meer mensen regionale

taallessen hebben gevolgd en dat er meer onderwijsmateriaal, ook in digitate vorm, beschikbaar is. Zo zijn
er in sommige delen van Nederland (Ooststellingwerf en Weststellingwerf) meer deelnemers geweest aan
Nedersaksische lessen, en was lesmateriaal dat op verschillende manieren bijdroeg aan het leren van de

lokale geschiedenis en geografie toegankelijk in vijf dialecten van het Nedersaksisch. Voor Fries heeft de
evaluatie van de BFTK, in samenwerking met de provincie Fryslan, in 2016 geleid tot een over het
algemeen positieve beoordeling op het gebied van onderwijs als zijnde in overeenstemming met het door
de provincie opgezette Taalplan Frysk. Uit de beschikbare informatie blijkt dat de rot van de
onderwijsinspectie met betrekking tot de regionale en talen van minderheden op scholen duidelijker moet
worden gedefinieerd. Deze visie wordt gedeeld door de Friese autoriteiten. In het middelbaar
beroepsonderwijs wordt pas serieus rekening gehouden met talen als onderwijsvakken wanneer het

bedrijfsleven en de overheid aangeven dat ze belangrijk zijn. Toch zijn de eindtermen voor alle regionale
talen of talen van minderheden niet duidelijk voor de expertcommissie, naast het verplichte onderwijs van
het Fries als vak in het primair en voortgezet onderwijs (zie voor meer details de paragrafen 37-41
hieronder).

Gebruik van de regionale taien of talen van minderheden doorjustitie
16.
Alleen het Fries als Deel lll-taal kan worden gebruikt voor rechtbanken in arrondissementen waar
deze taal ook een officiele taal is, bijvoorbeeld in de provincie Fryslan. Derhalve staat de relevante
informatie hieronder onder "1.2 De situatie van de afzonderlijke regionale talen of talen van minderheden
in Nederland - Fries".

Gebruik van de regionale talen of taien van minderheden door bestuursorganen
17.

Alleen het Fries als Deel lll-taal en tweede officiele taal in de provincie Fryslan kan formeel worden

gebruikt in contacten met bestuurlijke instanties. Derhalve staat de relevante informatie hieronder onder
"1.2 De situatie van de afzonderlijke regionale talen of talen van minderheden in Nederland - Fries".

MIN-LANG (2019) ISfinal
10

Gebruik van de regionale talen of talen van minderheden in de media
18.
Sinds de invoering van de Mediawet in 2008 hebben noch de Rijksoverheid, noch de provincies
enige invloed gehad op de vorm en de Inhoud van de mediaprogramma's in Nederland. Dit betekent dat
mediabedrijven vrij zijn cm hun inhoud al dan niet in regionale talen of talen van minderheden te
produceren. Daarnaast zijn sinds 2017 de financiele middelen uit de centrale of provinciale begrotingen
voor de media aanzienlijk verlaagd. De expertcommissie verzoekt de Nederlandse autoriteiten proactieve
maatregelen te nemen om het gebruik van regionale talen of talen van minderheden in de media, zoals
geratificeerd in het kader van het Handvest, verder te waarborgen®.
19.
Zoals in het zesde periodieke verslag wordt vermeld, is het Fries echter sterk vertegenwoordigd in
de media. De wettelijke basis is verankerd in de Bestuursafspraken Fries in de media (2016) die extra
waarborgen bieden voor de positie van het Fries op dit gebied. De Bestuursafspraken garanderen een
volledige, onafhankelijke en brede programmering en media in het Fries, die dagelijks uit verschillende
bronnen beschikbaar zijn. Het regelt ook de financiering van Omrop Fryslan, de enige omroep die televisie, radio- en internetcontent in het Fries produceert en in het hele land beschikbaar is. De relevante
regelgeving van de afspraken is opgenomen in de BFTK 2019-2023.
20.
Met betrekking tot andere regionale talen of talen van minderheden wordt in het zesde periodieke
verslag het Dagblad van het Noorden vermeld. Hierin verschijnen regelmatig items in en over het
Nedersaksisch. Over het algemeen wordt gemeld dat het aantal publicaties in het Nedersaksisch toeneemt,
hoewel deze vooral gericht zijn op de oudere generaties.
21.
In het zesde periodieke verslag staat dat sommige regionale en lokale omroepen programme's in
het Limburgs aanbieden, hoewel ze niet nader worden genoemd. Er zij op gewezen dat de sprekers van
het Nedersaksisch sinds de vorige monitoringcyclus aan de expertcommissie hebben gemeld dat het
aantal televisieprogramma's in het Nedersaksisch beperkt is en dat de radioprogramma's zijn geschrapt of
verplaatst near de zondagochtend.
22.
Wat de niet-territoriale talen betreft en vooral vanwege de wensen van de sprekers is er zeer weinig
informatie beschikbaar over het gebruik van het Romanes of Jiddisch in de media. Tijdens het bezoek ter
plaatse hebben de sprekers van het Romanes de expertcommissie op de hoogte gebracht van het

uitgebreide gebruik van het Romanes in de social media, waaronder in korte films die door jongeren zijn
gemaakt. De situatie van het Jiddisch in Nederland lijkt vanuit historisch oogpunt uitzonderlijk, omdat
Amsterdam volgens sommige sprekers en onderzoekers altijd een belangrijk centrum voor drukwerk in het
Jiddisch is geweest. Hier wordt nog steeds het driemaandelijks tijdschrift "Grine Medine" uitgegeven dat
100 abonnees telt; het wordt echter niet door de overheid gefinancierd.
Gebruik van regionale talen of talen van minderheden tijdens culturele activiteiten en in cuitureie
voorzieningen

23.
In het zesde periodieke verslag wordt aangegeven dat de overheid conform de Wet op het specifiek
cultuurbeleid een directe financiele bijdrage garandeert aan een breed en gevarieerd aanbod van culturele
instellingen en programme's, die de culturele basisinfrastructuur (BIS) van het nationale cultuursysteem
vormen. Om opgenomen te worden in de BIS moeten culturele instellingen een aanvraag indienen bij de
Read voor Cultuur. In de periode 2017-2020 worden de volgende selectiecriteria toegepast om binnen de
BIS-regeling een vierjarige nationale subsidie te verkrijgen: inhoud, artistieke kwaliteit, geografische
spreiding, culturele vorming en participatie, en maatschappelijke waarde. In het kader van de BIS ontvangt
Tryater uit Leeuwarden/Ljouwert (provincie Frysl§n) bijvoorbeeld een jaarlijkse subsidie van 1.600.000
euro over de periode 2017-2020. Het Letterenfonds ondersteunt Explore the North, een interdisciplinair

^Voor nieuwe benaderingen voor regionale talen of talen van minderheden in de media en de verplichtingen van staten die partij zijn
bij het Handvest zie Jones E.H.G., Lainio J., Moring T.en Resit F. (2019), Eurooees Handvest voor regionale talen en talen van
minderheden. New technologies, new social media and the European Chailer for Regional or Minontv Languages. Raad van Europa,
Straatsburg.

11

MIN-LANG (2019) ISfinal

productieplatform voor literatuur, taal en meertaligheid. Het platform ontvangt een jaarlijkse subsidle van
60 000 euro om llteraire publicaties in Noord-Nederland te stimuleren.
24.

De meeste cuiturele activiteiten in taien die door het Handvest worden beschermd, worden

ge'mitieerd door het maatschappeiijk middenveid en de sprekers zeif. Provinciaie en gemeenteiijke
overheden kennen subsidies toe aan de cuiturele projecten en instanties. Zij steunen bijvoorbeeid

taaiinstituten, zoais Aftik of EBLT in Frysian, die regionaie taien en hun literatuur, erfgoed, kunst en cuituur
promoten. Sinds Leeuwarden/Ljouwert in FrysiSn in 2018 de Cuiturele Hoofdstad van Europa was, heeft
de Raad voor Cuituur het proces in gang gezet om van de provincie Frysian een experimenteie regio te
maken voor de regionaiisering van het cultuurbeieid in Nederiand.
25.
initiatieven van Limburgse verenigingen zijn nauw verbonden met aiie deien van de gemeenschap
in de provincie. Regionaie taaiorganisaties zoais Veideke Limburg verzorgen diverse activiteiten.

Regionaie en iokale omroepen hebben een programme's in het Limburgs. Er is literatuur, muziek en theater
in het Limburgs. Hierbij vait te denken aan 'Troubadours van de Toekomst' en Festival Sjiek. De taal speeit
ook een beiangrijke roi in hettoerisme, bijvoorbeeid op bewegwijzering en menukaarten in restaurants. Het
Limburgs is een oniosmakeiijk aspect van de Vasteiaovend, waar voor zowei kinderen ais voiwassenen
ook een iiedjesconcours aan verbonden is. Woordenboeken en een pubiicatie met de ieukste Limburgse
woorden
zorgen
voor
een
goede
basis
en
aandacht
voor
de
taal.
26.
Cuiturele activiteiten door de sprekers van niet-territoriaie taien worden door de overheid op geen
enkei niveau ondersteund of gepromoot. Sprekers van het Romanes zouden graag steun krijgen voor hun

muziek- en danserfgoed en andere lopende initiatieven. Tot de jaren zeventig hadden sprekers van het
Jiddisch een ievendig cuitureei en sociaai ieven in Nederiand, voornameiijk via hun verenigingen, maar
hun cuiturele activiteiten zijn tegenwoordig niet meer openbaar zichtbaar of bekend.
27.

De expertcommissie benadrukt dat een actievere roi bij het initieren van cuiturele activiteiten in aiie

beschermde taien en in aiie deien van Nederiand wordt verwacht van de centraie overheid en/of de

overheden met gedeiegeerde bevoegdheden. in overeenstemming met artikei 7.1.e van het Handvest
hebben de Nederiandse autoriteiten de verpiichting om banden te ontwikkeien tussen sprekers van de

regionaie taien of taien van minderheden door het opzetten van cuiturele activiteiten met verschiiiende
groepen die verschiiiende taien in het land gebruiken.
Gebruik van de regionaie taien of taien van minderheden in het economische Ieven
28.
Gezien reievante informatie uit het zesde periodieke versiag aiieen beschikbaar is voor het Fries
ais Dee! iii-taal en tweede officieie taal van de provincie Frysian, komt het onderwerp hieronder aan bod
onder "1.2 De situatie van de individuele regionaie taien of taien van minderheden in Nederiand - het
Fries".

Gebruik van regionaie taien of taien van minderheden in grensoverschrijdende uitwisseiingen
29.
De Rijksfondsen binnen het internationaai Cultuurbeieid stimuleren en ondersteunen ook
Internationale projecten vanuit insteiiingen in de regio. Grensoverschrijdende contacten en transnationaie
uitwisseiingen op de gebieden die onder het Handvest vaiien van sprekers van niet-territoriaie taien worden
niet ondersteund.

30.
Voigens het zesde periodieke versiag zijn de Nederiandse autoriteiten sterk voorstander van
grensoverschrijdende uitwisseiingen en Internationale projecten met betrekking tot het Fries, het Limburgs
en het Nedersaksisch. in de praktijk komen grensoverschrijdende uitwisseiingen met betrekking tot de
Friese taal veeivuidig voor. Er zijn bovendien vanuit de provincie Frysian veei en diverse contacten tussen
Nederiandse en Duitse Friezen. De interFriese Raad is hier instrumenteei in. Het biedt diverse

maatschappeiijke organisaties de geiegenheid tot uitwisseiing op de terreinen van bijvoorbeeid
geschiedenis, cuituur en taal. in de BFTK wordt ingezet op versterking en verdere institutionaiisering van
interfriese contacten tussen de provincie Frysian en de Duitse deeistaten. Er zijn vanuit de Fryske

MIN-LANG (2019) ISfinal
12

Akademy/Mercator (Leeuwarden), de universitaire opieidingen Fries aan de RUG (Groningen) diverse
contacten met instellingen en organisaties zoals het Nordfriisk Instituut (Braist/Bredstedt), de Ostfriesische
Landschaft (Aurich) en de universiteit in Kiel.
31.
De Provincie Fryslan is lid van het Europese Network to Promote Linguistic Diversity (NPLD), een
belangrijke Europese piatformorganisatie waarvan gebieden en regie's waar een regionale taal of een taal
van een minderheid in gebruik is, lid zijn. De Provincie Fryslan heeft het netwerk periodiek voorgezeten en

gebruikt het actief om kennis rondom meertaligheid te delen en daar waar mogelijk samen op te trekken.
Zo heeft de Provincie bijvoorbeeld binnen het NPLD actief steun verleend aan het opstellen van het
document'Classroom activities ', dat onlangs door de Raad van Europa is gepubliceerd (mei 2019)''.
32.

De Nederlandse autoriteiten achten multilaterale culturele projecten inzake meertaligheid bijzonder

belangrijk en werken hierbij samen met de Europese commissie aan het versterken van de activiteiten van
de lidstaten van de EU om de culturele en taalkundige verscheidenheid te eerbiedigen en te bevorderen,

overeenkomstig het Unesco-verdrag over de bescherming en bevordering van de diversiteit van
cultuuruitingen. Het Letterenfonds neemt bijvoorbeeld Friese literatuur op in zijn activiteiten en biedt
subsidies aan auteurs en vertalers die de Friese cultuur en talen omarmen.

33.

De sprekers van het Nedersaksisch in Nederland onderhouden contacten met de sprekers van het

Nederduits in Duitsland. Zij leren van de ervaringen van het Niederdeutschsekretariaat,, de

overkoepelende organisatie van het Nederduits en zouden het opwaarderen van SONT, de
overkoepelende NGO voor het Nedersaksisch, tot dezelfde positie in Nederland als het
Niederdeutschsekretariaat® in Duitsland toejuichen. Een grensoverschrijdende samenwerking tussen
soortgelijke organisaties kan volgens de expertcommissie gunstig zijn voor het behoud van regionale talen
of talen van minderheden in Europa.

1.2

De situatie van de individuele regionale talen of talen van minderheden in

Nederland
Het Fries

34.
Met de inwerkingtreding van de Wet gebruik Friese taal in 2014 werd het Fries als tweede officieie
taal in de provincie Fryslan erkend. Meer dan 50% van de bevolking van de provincie is moedertaalspreker
van het Fries. De taal is sterk vertegenwoordigd in alle domeinen van het openbare leven. 85% van de
inwoners van Fryslan begrijpt de taal, 69% spreekt en 18% schrijft deze. Binds de invoering van de wet is
er aanzienlijke vooruitgang geboekt in de promotie en bescherming van het Fries. De DINGtiid, een door
de wet ingesteld officieel adviesorgaan voor de Friese taal, heeft tot doel de gelijke positie van het Fries
en het Nederlands in Fryslan te bevorderen en de Rijksoverheid en de provinciale overheden hierover te
adviseren.

35.
Een tussentijdse evaluatie van de vorige BFTK 2013-2018, gebaseerd op de Wet gebruik Friese
taal, heeft in 2016 piaatsgevonden en heeft uitgewezen dat de meeste gemeenten in Fryslan niet actief

bezig zijn met een taalbeleidsplan. DINGtiid beveelt een sterkere focus aan op de uitvoering van taken en
op de verantwoordelijkheden om de juiste koers te houden in de inspanningen ter ondersteuning van het
Fries. Volgens DINGtiid zou de uitvoering van de taalwetgeving de verantwoordelijkheid moeten zijn van
een Taalskipper. Na overleg tussen de provincie en de Rijksoverheid vervult de Provincie Fryslan sinds
2017 de functie van Taalskipper en heeft daarmee deze zo het voortouw genomen in het formuleren van
een langetermijnvisie op de Friese taal.

'
Zie ECRML educational toolkit for enhancing the visibility of the Charter: Brohy G., Gliment-Ferrando V., Oszmianska-Pagett A. en

Ramailo P.,(2019), European Charter for regional or Minority Languages. Classroom activities. Raad van Europa, Straatsburg.
® www.niederdeutschsekretariat.de

13

MIN-LANG (2019) ISfinal

36.
Zo heeft de volgende BFTK tijdens de zesde monitoringscyclus voor 2019-2023 een visie voor het
Fries gedefinieerd voor 2030: het gebruik van het Fries in het openbaar moet toenemen en het aantal
mensen dat in het Fries spreekt, leest en schrijft moet aanzienlijk toenemen. Het gebruik van de Friese taal
moet daarom 'mogelijk en vanzeifsprekend' zijn. Met dit doel voor ogen hebben de autoriteiten van de
provincie Fryslan het Taalplan Frysk aangenomen, om de aanwezigheid van het Fries op scholen en in het
rechtssysteem te monitoren.
37.
Het Fries is aanwezig op alle onderwijsniveaus, maar individuate scholen kunnen nog steeds bij
de provinciate overheden een verzoek indienen voor een vottedige of gedeettetijke vrijstetting van het

onderwijs in het Fries. Op het niveau van het aan het onderwijs op school voorafgaand onderricht wordt
het Fries gebruikt ats communicatietaat op kinderdagverbtijven, peuterspeetzaten en kteuterschoten. Het
gaat hierbij echter grotendeets om particutiere instettingen waar het gebruik van het Fries is gebaseerd op
de vraag van de ouders. In Fryslan \wordt het primair en voortgezet onderwijs in het Fries respectievelijk
gewaarborgd door de wet op het primair onderwijs en de wet op het voortgezet onderwijs. Tijdens de zesde
monitoringcyclus, in 2018, zijn afspraken (convenanten) gemaakt om de juiste voorwaarden te scheppen
voor een adequaat aanbod van Fries in het onderwijs. Zo heeft de overheid zich ertoe verbonden om de
beschikbaarheid van Fries lesmateriaal te stimuleren, omdat het aanbod op dit moment onvoldoende of
niet actueel is volgens de geaccepteerde normen en curricula.

38.
Op basisscholen en in het voortgezet is het Fries in principe verplicht, maar er wordt nog steeds
op grote schaal gebruik gemaakt van de mogelijkheid tot vrijstellingen. In 2018 volgde 15% van alle
leerlingen drietalig onderwijs (Nederlands, Engels en Fries). De basisscholen bieden onderwijs aan in het
Fries, hoewel het vaak beperkt is tot slechts 45 minuten per week, wat niet voldoende is voor de uitvoering
van het Handvest. In het voortgezet onderwijs scholen wordt het Fries soms aangeboden tijdens
projectweken; slechts vier van de 71 scholen in het voortgezet onderwijs scholen bieden Fries als vak aan
op het lesrooster, omdat het aanbieden van het vak Fries een beslissing is die de directie van de
afzonderlijke scholen neemt. Het Fries is ook een eindexamenvak. In het middelbaar beroepsonderwijs
wordt Fries als keuzevak gegeven aan de leerlingen van verschillende opieidingen.
39.
Hoewel er zeer goed lesmateriaal is over de Friese geschiedenis en cultuur, wordt dit alleen
gebruikt voor het vak Fries. De overheid wordt aangemoedigd om dit materiaal op te nemen in het

algemene lesmateriaal voor de geschiedenis van Nederland, zodat het in overeenstemming is met het
derde lid van artikel 7 van het Handvest.

40.
Op het niveau van het hoger onderwijs is de opieiding van docenten Fries ondergebracht bij NHL
Stenden. De opieiding Friese taal en cultuur kan worden gevolgd aan de Rijksuniversiteit Groningen. De
centrale en provinciate overheden zetten zich in voor voldoende opleidingsmogelijkheden, waaronder
bijscholing van begeleiders in peuterspeelzalen en docenten Fries in het primair, voortgezet en hoger
onderwijs. Sinds augustus 2017 gelden nieuwe wettelijke bekwaamheidseisen in het onderwijs. Ze gelden
voor alle leraren en docenten in het primair en voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs.
Ondanks deze structurele opzet is er een groot tekort aan docenten van en in het Fries. Daarom zijn er
verdere proactieve maatregelen nodig om de uitvoering van het Handvest te waarborgen.
41.
Het Taalplan Frisk regelt de onderwijsstrategieen voor eike school. Het plan wordt opgevolgd door
taalcofirdinatoren die zorgen voor de uitvoering van het meertalige traject van het aan het onderwijs op
school voorafgaand onderricht naar het hoger onderwijs, de bewustwording van ouders en leerkrachten en

de versterking van het taalbeleid op scholen. Het Fries zai in 2030 op alle scholen als vak worden
opgenomen, zonder mogelijke uitzonderingen, en wordt de wijdverbreide communicatie- en onderwijstaal
in de provincie. De expertcommissie zaI de uitvoering van deze doelstellingen in haar toekomstige
monitoringcycli volgen. In dit stadium juicht zij het opzetten van het langetermijnplan voor het Fries toe.
42.

Volgens het zesde periodieke verslag moet het gebruik van het Fries in de rechtspraak en de

handhavende autoriteiten worden bevorderd. Veel mensen zien het Nederlands automatisch als de norm

voor de rechtbank en contacten met de politie, terwiji het gebruik van Fries de sprekers beter zou passen.
Een tolk wordt door de autoriteiten bij de rechtbanken van het arrondissementsrechtbank Noord-Nederland

en het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden/Ljouwert kosteloos ter beschikking gesteld, maar in de praktijk is

MIN-LANG (2019) ISfinal
14

er slechts 6en befidigde tolk en enkele Friestalige rechtbankmedewerkers beschikbaar, wat in veel
rechtszaken tot vertraging leidt of leldt tot berechting in het Nederlands. De expertcommissie dealt de zorg
van de Friese provinciale autoriteiten dat het recht op het gebruik van het Fries voor de rechtbank alleen
nog maar formeel bestaat. Zij moedigt de provinciale overheden aan om deze aangelegenheid te
bespreken met de rechtbank Noord-Nederland en het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden/Ljouwert met het
oog op de versterking van het gebruik van het Fries in het rechtssysteem, in overeenstemming met de in
het Handvest gekozen verplichtingen en met de verplichtingen in de BFTK 2019-2023, hoofdstuk 3
"Justitieie autoriteiten, bestuurlijke autoriteiten en openbare diensten".
43.
De expertcommissie is verheugd over de informatie in het zesde periodieke verslag waaruit blijkt
dat na de reorganisatie van de Friese gemeenten lokale en provinciale overheden zich inspannen om
ervoor te zorgen dat het Fries een herkenbare rol speelt in de nieuwe gemeenten. Om gemeenten te
ondersteunen bij het implementeren van Wet gebruik Friese taal is door de provincie een financiele regeling
(Mei-inoarfoar it Frysk) opgesteld. De Rijksoverheid heefttijdens de looptijd van het BFTK 2019-2023 extra
middelen beschikbaar gesteld om deze wetgeving in de praktijk te brengen (150.000 euro per jaar). De
website van de provincie Friesland is beschikbaar in beide taien, de meeste medewerkers spreken Fries
en documenten over Friese regionale onderwerpen, zijn in twee taien beschikbaar en soms alleen in het
Fries. Gemeenten reageren op vragen die in het Fries worden gesteld in dezelfde taal en zorgen voor
Friese content op hun website. Op gemeentelijk niveau verstaat 96% van de ambtenaren Fries, 75%
spreekt het en 24% kan zich schriftelijk in de Friese taal uitdrukken.

44.
Twee regionale kranten, het Friesch Dagblad en de Leeuwarder Courant, worden in
Leeuwarden/Ljouwert uitgegeven en beide publiceren een klein aantal artikelen in het Fries. De omroepen
bepalen de hoeveelheid media-aanbod in Fries. Op dit ogenblik is de taal aanwezig op radio, televisie en
het internet. In 2017 is de eerder aangekondigde bezuiniging op de financiering van de regionale omroepen

doorgevoerd. Omrop FryslSn, de enige Friese omroep, die de op 6en na hoogste kijkcijfers van alle
regionale omroepen heeft en de enige regionale omroep is die programme's in het Fries voor scholen
uitzendt, werd getroffen door de financiele bezuinigingen. Omrop FryslSn heeft een eigen uitzendkanaal
en ontvangt van de centrale en provinciale overheden regelmatig financiering in in overeenstemming met
het speciale beleid inzake de Friese publieke mediadiensten. Volgens het zesde periodieke verslag is de
duur van de radio- en televisieprogramma's, ondanks de bezuinigingen, aanzienlijk toegenomen. De
televisiezender van Omrop Fryslan is in het hele land beschikbaar. Televisie- en radiozenders zijn online
beschikbaar. Documentaire series in het Fries worden wekelijks op de nationale televisie uitgezonden.

45.
De expertcommissie is verheugd over het wijdverbreide gebruik van het Fries op het internet en in
de social media, waar mensen met hun familieleden en vrienden communiceren®. "De homepage van
Omrop Fryslan is in het Fries en dat geldt ook voor de app van de omroep. Alleen de nieuwspagina van de
website en de app zijn ook in het Nederlands beschikbaar. 75% van de nieuwsberichten worden in het
Fries gelezen, 25% in het Nederlands. Omrop Fryslan is erin geslaagd het aantal bezoekers van zijn
websites tussen 2014 en 2018 te verdubbelen. De uitsluitend in het Fries gestelde Facebook-pagina van

de omroep heeft tussen de 80.000 en 120.000 unieke bezoekers per dag. Uit gegevens van Omrop Fryslan
blijkt ook dat het hier niet alleen om de jongere generatie gaat; 27% van de bezoekers van

www.omroDFrvslan.nl is tussen de 60 en 75 jaar oud"^°
46.
De expertcommissie is verheugd dat het programme van Leeuwarden/Ljouwert als Culturele
Hoofdstad van Europe in 2018 veel activiteiten in de Friese taal bevatte. Prominente Friese culturele
instellingen worden gezamenlijk gefinancierd door de provinciale autoriteiten en het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Dit betreft het Friese theatergezelschap Tryater, onderzoeksinstituut
Fryske Akademy en het Fries Letterkundig Museum en Documentatiecentrum Tresoar. Deze laatste
instelling is voortgekomen uit de fusie van het provinciaal archief en de provinciale bibliotheek en is
momenteel bezig met de digitalisering van haar volledige corpus van de Friese literatuur (circa 20.000
titels). Andere culturele instellingen, zoals het centrum voor Friese kunst en cultuur Keunstwurk en de
instelling voor de bevordering van de Friese taal Afuk worden alleen door de Provincie ondersteund.
® Zie voetnoot 6, Jones [...], (2019), op.cit.
Zie 3rd opinion of the FCNM Advisory Committee. 2019.

15

MIN-LANG (2019) laflnal

47.
De provincie Fryslan ondersteunt een scala aan innovatieve projecten die de Friese cultuur en taal
bevorderen, zoals de app en het boekje Taal fan it hert (Taal van het hart) met informatie over de Friese
cultuur en taal, de "Friese Google Translate Week" waarin honderden vrijwilligers werden gemobiliseerd
en die uiteindelijk leidde tot het opnemen van het Fries in Google Translate, en het tweejaarlijks Friestalig
songfestival voor jongeren SjONG, met een prijs voor het beste YouTube-filmpje. Ook culturele activiteiten
maken deel uit van de Friese grensoverschrijdende contacten, bijvoorbeeld met Friese gemeenschappen
in Duitsland. Het Friese theater in Leeuwarden/Ljouwert heeft contacten met Sami-gemeenschappen in de
Scandinavische landen, waar ook talen van minderheden worden gesproken die worden beschermd door
het Handvest. De Friese cultuur wordt door de Nederlandse ambassades gepromoot als onderdeel van de
publieksdiplomatie en cultuurbeleid.
48.
In de BFTK en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning zijn diverse afspraken over het gebruik
van het Fries in het economische en sociale leven opgenomen. De BFTK stimuleert bedrijven in Fryslan
om de taal te gebruiken in hun externe communicatie en om hun identiteit als Friese bedrijven te versterken.
In 2019 startte de provinciale overheid een onderzoek naar de toegevoegde waarde van de Friese taal in

het bedrijfsleven, waarbij dit gebied als een nieuw sleutelgebied in het taalbeleid wordt gezien. Het
eindverslag zai volgens plan in maart 2020 worden gepubliceerd. Tot nu toe hebben meer dan 4000 MKBbedrijven een werkgelegenheidsvragenlijst ingevuld. De helft ervan gaf aan dat kennis van het Fries
(begrijpen en spreken) een rol speelde bij de selectie van hun personeel. Het Fries wordt veel gebruikt in
de bouwsector, de delfstoffenwinning, de financiele sector, de handel en de reparatiesector, maar wordt
minder gebruikt in de horeca en in de ICT. Hoe kleiner het bedrijf, hoe belangrijker het gebruik van de
regionale taal. In de hele provincie Fryslan, inclusief de eilanden, wordt gemiddeld in meer dan 47% van
de bedrijven Fries gesproken (in zes gemeenten in Noord-Fryslan bijvoorbeeld wordt is meer dan 80% van
de bedrijven Fries gebruikt, met een maximum van 88% in Dantumadiel; in het midden van de provincie,
van 70% in Opsterland tot 41% in Leeuwarden/Ljouwert, en in het noorden van 63% in Waadhoeke tot 3%
op het eiland Terschellingj^L In overeenstemming met de onlangs gewijzigde regelgeving voor belastingen
en douane mogen Friese instellingen van algemeen nut nu verantwoording afleggen over hun financien en
activiteiten in het Fries.

49.
Fries wordt veel gebruikt in de zorg, wat leidt tot verbetering van de medische dienstverlening. De
visie voor 2030 heeft tot doel de situatie van Fries in de zorg verder te versterken, waarbij verschillende
maatregelen zijn opgenomen, zoals de mogelijkheid om in het Fries contact op te nemen met
zorginstellingen en gemeenten over gezondheidsvraagstukken. Het doel van het lopende project "Frysk yn
'e search" is om Fries als vanzelfsprekend te gebruiken. Het project betreft de kraamzorg,
consultatiebureaus, ziekenhuizen, verpleeghuizen, huisartsen, alarmcentrales en thuiszorg verstrekt onder
de WMO.

Het Limburgs

50.
De Provincie Limburg liet de expertcommissie weten dat het Limburgs een sterke
maatschappelijke positie heeft in de provincie, hoewel het aantal sprekers afneemt. De streektaalnota '"n
Laeve lank Limburgs" beoogt het aantal Limburgse sprekers in de provincie Limburg te behouden. Het
Limburgs maakt deel uit van het Beleidskader met uitvoeringsprogramma Immaterieel erfgoed "Toekomst
voor Erfgoedl".
51.
De Limburgse overheid, maatschappelijke middenveld en academici onderstrepen het belang van
het Limburgs als schoolvak en zijn het eens met de mening van de expertcommissie dat als Limburgs

alleen in gezinsverband wordt geleerd, het gebruik van de taal dreigt af te nemen en na verloop van tijd
dreigt te verdwijnen. Volgens de informatie die tijdens het bezoek ter plaatse werd verstrekt, wordt
Limburgs op sommige scholen onderwezen op initiatief van de sprekers en met de steun van de
schooldirecties. Vertegenwoordigers van de sprekers pleiten echter voor een sterkere status van de taal in
het onderwijs.
"Cijfers gebaseerd op gegevens uit het provinciaal onderzoek van het Groningse adviesbureau E&EAdvies, zoals
verstrekt tijdens het bezoek ter plaatse in oktober 2019.

MIN-LANG (2019) ISfinal
16

52.
Sommige organisaties zijn van mening dat een wettelijke verplichting en financiering door de
centrale overheid om het gebruik van het Limburgs als regionale taal in het onderwijs te bevorderen, nodig
zijn om een positief kaderte creeren om de taal te behouden. Naarde mening van de Limburgse provinciale
autoriteiten is dit standpunt belangrijk, maar bevat het ingrijpende aanbevelingen, en zai het convenant
voldoende ondersteuning bieden voor het gebruik van het Limburgs in het onderwijs (zie voor meer
informatie paragraaf "1.1. Algemene ontwikkelingen in beleid, wetgeving en praktijk met betrekking totde
regionale talen of talen van minderheden in Nederland", paragraaf 7). In afwachting van de ondertekening
van het convenant over het Limburgs kijkt de expertcommissie uit naar verdere verbeteringen in de
uitvoering van het Handvest met betrekking tot het Limburgs.
Het Nedersaksisch

53.
Gezien het afnemende aantal sprekers van het Nedersaksisch en het daarmee gepaard gaande
risico van een ongewenste verzwakking van de taal op de lange termijn, is op 10 oktober 2018 het
Convenant inzake de Nederlandse erkenning van de regionale Nedersaksische taal, gesloten tussen de

Rijksoverheid, alleen vertegenwoordigd door de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
en zeven provinciale en gemeentelijke overheden^^ die verantwoordelijk zijn voor de gebieden waar het
Nedersaksisch wordt gebruikt. Dit evenement trok uitzonderlijk veel media-aandacht op regionaal en
nationaal niveau en droeg zo bij aan een grotere zichtbaarheid en een hogere waardering van het
Nedersaksisch bij het Nederlandse publiek. Daarbij moet worden onderstreept dat dit convenant de partijen
ertoe aanspoort om het Nedersaksisch te behouden en te bevorderen, hoewel de Rijksoverheid een
complementaire rol op de regionale en lokale autoriteiten vervult. In de loop van het eenjarige bestaan van
het convenant is door de Rijksoverheid een bedrag van 25.000 euro toegewezen voor de uitvoering van
het Convenant Nedersaksisch.

54.
De sprekers van het Nedersaksisch voelen zich gewaardeerd door de recente formele erkenning
op nationaal niveau, ook al is de taal, in de verschillende varianten van Gronings, Drents, Stellingwerfs,
Sallands, Twents, Achterhoeks en Veluws, in de gebieden waar deze taal wordt gebruikt, geen tweede
officiele taal. Ook andere gemeenten in het Nedersaksische taalgebied, zoals Bunschoten-Spakenburg in
de provincie Utrecht en het voormalige eiland Urk, hebben belangstelling getoond voor deelname aan het
convenant met de centrale overheid. Ten tijde van het bezoek ter plaatse heeft het maatschappelijk
middenveld zich bereid verklaard de samenwerking met de autoriteiten en andere partners, zoals de
regionale instellingen van het Nedersaksische taalgebied, te versterken.
55.
De provincie Overijssel cobrdineert de uitvoering van het convenant sinds de ondertekening ervan.
Eind 2020 zaI deze worden afgelost door de provincie Groningen. De sprekers kunnen zich niet vinden in

de gekozen opiossing. Zij geven de voorkeur aan een meer duurzame bestuursstructuur die
verantwoordelijk is voor een duidelijke gezamenlijke visie en een plan van aanpak. Het opstellen van een
programme dat de bescherming en ontwikkeling van het Nedersaksisch op lange termijn coordineert, is
wenselijk om deze taal met een eigen identiteit en cultuur te positioneren en haar aanwezigheid in het
onderwijs, de geschiedenis, de economie en andere sectoren van het openbare leven te versterken.
56.
Gezien de aanhoudende afwijzing door de Tweede Kamerom het Nedersaksisch onderte brengen
in deel III van het Handvest, heeft het maatschappelijk middenveld ermee ingestemd om de bepalingen
van deel II van het Handvest ten voile te benutten. Het convenant is echter niet wettelijk afdwingbaar. De
werking ervan zaI binnen twee jaar na de inwerkingtreding, d.w.z. in oktober 2020, worden geevalueerd,
overeenkomstig artikel 2.4 van het convenant.

57.
Wat het onderwijs betreft - een van de belangrijkste aandachtspunten van de sprekers - is er
duidelijk behoefte aan een gestructureerde aanpak van het onderwijs in het Nedersaksisch in de
verschillende fasen van het onderwijs. Nedersaksisch wordt nog steeds niet gebruikt in de
peuterspeelzalen of het aan het onderwijs op school voorafgaand onderricht; taaldocenten zijn niet
Rijksoverheid: de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van Nederland Drenthe, Fryslan, Gelderland, Groningen
en Overijssel; gemeentelijke autoriteiten: Ooststeliingwerf en Weststellingwerf.

17

MIN-LANG (2019) 15final

geaccrediteerd en er zijn maar weinig mensen die het Nedersakslsch kunnen spreken of schrijven, ook al
hebben ze de gelegenheid cm Nedersaksische lessen te volgen (slechts 7% kan het schrijven). Nietsprekers kunnen alleen via ngo's Nedersakslsch leren. De taal is aanwezig in het beroepsonderwijs.
Binnenkort zai het dee! uitmaken van het vakkenpakket van een opleiding verpleegkunde in Zwolle. De

positie van het Nedersakslsch op universitair niveau is sinds de vorige monitoringscyclus na de emeritering
van de houder van de leerstoel Nedersakslsch verslechterd. Op dit moment bestaat er alleen nog maar

een parttime leerstoelpositie (20% fte) aan de Rijksuniversiteit Groningen.
58.
Volgens het zesde periodieke verslag heeft het Convenant Nedersakslsch een positief effect gehad
op de promotie van deze taal. Organlsatles als de IJsselacademIe en Grunneger Sproak voeren projecten
ult voor de promotie van het Nedersakslsch In de gezondheldszorg. De IJsselacademIe werkt aan een
historlsch project over het Nedersakslsch. Over het algemeen hebben sprekers van het Nedersakslsch hun
lokale Inltlatleven versterkt, maar door een gebrek aan financiering hebben hun actlvltelten zoals muzleken songfestlvals, geschledkundlge projecten, films en diverse publlcatles In hun taal slechts een Incldenteel •
en promotloneel karakter. De expertcommlssle moedlgt de acht partljen bij het convenant aan om eike

gelegenheid aan te grijpen om de bescherming en promotie van het Nedersakslsch In het kader van deel
II van het Handvest op een gestructureerde en duurzame manler te bevorderen, In samenwerking met de
sprekers ult alle delen van Nederland waar de taal wordt gebrulkt.
Het Romanes

59. De relatle tussen de centrale overheld en de sprekers van het Romanes Is sInds de laatste

monltorlngcyclus verbeterd. Vertegenwoordlgers van de sprekers organlseren projecten die worden
ondersteund door subsidies van het minlsterie van Volksgezondheld, Weizljn en Sport^^ en die gerlcht zljn
op hun cultuur en Identltelt.
60. Het Romanes Is de meest waardevolle en bijna exclusleve erfenis van SIntI die van oudsher In

Nederland wonen. De expertcommlssle w/erd tijdens het bezoek ter plaatse ervan op de hoogte gebracht
dat de autorltelten slechts met enkele vertegenwoordlgers In contact staan die niet noodzakelljkerwijs de
algemene belangen van de gemeenschap vertegenwoordlgen. De Nederlandse SIntI zljn met name tegen

het gebrulk van het Romanes In het openbare leven en In het onderwijs. Dit leldt tot een situatle waarin het
onderwijs van de taal alleen wordt ondersteund door subsidies die worden toegekend aan geselecteerde
ngo's of groepen van personen, waarblj het Romanes niet In het Nederlandse onderwijssysteem terug te
vinden Is. Hoewel de aanpak van de Nederlandse overheld niet In overeenstemming Is met de bepallngen
van het Handvest, accepteert de expertcommlssle dat deze situatle wordt veroorzaakt door de houding van

de sprekers ten opzlchte van deze taal en niet door verwaarlozing of Inactivltelt van de overheld. De
expertcommlssle vraagt de autorltelten echter om de steun te verbreden en strategleen te ontwikkelen die
de sprekers helpen om de taal aan hun kinderen door te geven.
Het Jiddisch

61.

Het Jiddisch Is, naast het Romanes, de taal die In Nederland vooral In de prive-omgeving wordt

gehanteerd. Deze taal wordt, volgens de Informatle die tijdens het bezoek ter plaatse Is verzameld, door
350 sprekers gesproken, voornamelljk In Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. De taal Is echter wel terug
te vinden In de bIj het Chelder Instltuut In Amsterdam aangesloten scholen die onderwijs In het Jiddisch en
de daarmee samenhangende geschiedenis en cultuur verzorgen voor een honderdtal leerllngen, gaande
van het aan het onderwijs op school voorafgaand onderrlcht tot het voortgezet onderwijs. Deze scholen
krijgen speclale fondsen van de Rljksoverheld. Volgens het zesde periodieke verslag zljn de twee Joodse
scholen In Amsterdam - Chelder en Malmonldes - offlcleel erkend als 'bijzondere scholen', omdat hun

onderwijs In het Jiddisch en Hebreeuws de belangen van het culturele erfgoed van Nederland dient.

Minlsterie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (16 deeember 2011), Beleidsregels in Nederland ten
behoeve van de soeiale inclusie van de Roma Besluit vaststelling subsidieplafond en vaststelling beleidsregels inzake
Beleldskader voor de subsldiering van projecten en actlvltelten ten behoeve van de partlclpatle en emancipatle van de SIntI en Roma
In Nederland, van 8 april 2015.

MIN-UANG (2019) 15final
18

62. Het zesde periodieke verslag bevat geen informatie over de culturele activiteiten voor Jiddische
sprekers of het gebruik van het Jiddisch in een openbare, sociaie of economische context. Benadrukt moet
worden dat de identiteit van de sprekers van het Jiddisch op de taal berust. Daarom is de bescherming en
promotie van de taal van het grootste belang.

63. Er is geen leerstoel Jiddisch meer aan de Universiteit van Amsterdam of aan enige andere
academische instelling. Studenten die belangsteliing hebben voor het leren en bestuderen van het Jiddisch,
kunnen hiervoor alleen in het buitenland terecht. Gezien hetfeit dat Jiddisch een integraal onderdeel is van

het Nederlandse taalkundige erfgoed en cuituur, vraagt de expertcommissie de Nederlandse autoriteiten
om na te denken over een duurzame vertegenwoordiging van het Jiddisch in de Nederlandse academische
wereld. De expertcommissie blijft ervan overtuigd dat het Jiddische geheugen in Nederland zai blijven
voortbestaan, maar dat kan alleen met gestructureerde steun van de Rijksoverheid.

Artikel
19

MIN-LANG (2019) ISfinal

Hoofdstuk 2 Naleving door Nederland van de verplichtingen in het kader van het
Europees Handvest voor reglonale talen of talen van minderheden en
aanbevelingen

2.1 Het Fries

2.1.1. Naleving door Nederland van de verplichtingen in het kader van het Europees Handvest voor
regionale talen of talen van minderheden inzake de bescherming en de bevordering van het Fries
Symbolen die gebruikt worden voor het aangeven van wijzigingen In de evaluatie ten opzichte van de vorige monitoringcyclus; r veibetenng
/ verslechterlng = ongewijzigd

De expertcommlssie beoordeelt de verplichting als volgt*:

Verplichtingen van Nederland betreffende het Priest'

Deel II van het Handvest

(Verplichtingen die de staat moet toepassen op alle regionale talen of talen van minderheden op haar grondgebied)
Art 7 - Doelstellingen en beglnselen
7.1.3

erkenning van het Fries als uiting van culturele rijkdom

7.1.b

verzekeren dat bestaande of nieuwe bestuurlijke indelingen geen belemmering vormen voor

7.1.0

de bevordering van het Fries
vastberaden optreden ter bevordering van het Fries

7.1.d

vergemakkelijking en/of aanmoediging van het gebruik van het Fries, in gesproken en
geschreven vorm, in het openbare leven (bijvoorbeeid onderwijs, justitiele autoriteiten,
bestuurlijke autoriteiten en openbare diensten, media, culturele activiteiten en voorzieningen,
economische en sociaal leven en/of grensoverschrijdende uitwisselingen) en het particuliere

7.1.8

• instandhouding en ontwikkeling van banden, op de door dit Handvest bestreken terreinen,
tussen groepen die het Fries gebruiken in de Staat

leven

=

=

dreovgtiu kjilet dg
/

• totstandkoming van culturele betrekkingen met groepen die andere talen gebruiken
7.1.f

voorzien in vormen en middelen voor het onderwijs in en de bestudering van het Fries op alle

JA.- formel 1-—At.

daarvoor in aanmerking komende niveaus

7.1.g

verschaffen van voorzieningen om degenen (ook volwassenen) die geen Fries spreken in staat

s

te stellen deze taal te leren
7.1.h

bevordering van studie en onderzoek van het Fries aan universiteiten of gelijkwaardige
instellingen

7.1.1

bevordering van internationale uitwisselingen, op de door dit Handvest bestreken terreinen,

-

voor het Fries
7.2

wegnemen van alle ongerechtvaardigde vormen van onderscheid, uitsluiting, beperking of

7.3

• kweken van onderling begrip tussen alle linguTstische groepen van het land
• opnemen van de eerbiediging van, het begrip voor en de tolerantie ten aanzien van het Fries
in de doelstellingen van onderwijs en opieiding
• aanmoedigen van massamedia om de eerbiediging van, het begrip voor en de tolerantie ten

voorkeur betreffende het gebruik van het Fries
/

aanzien van het Fries in hun doelstellingen op te nemen

" Cm de leesbaartteid te bevorderen, worden de bepallngen van het Handvest hier in verkorte en vereenvoudigde vorm
weergegeven. De volledlge versie van eike bepaling kan worden geraadpleegd op de website van het Bureau van het Verdrag van
de Raad van Europa: http://www.coe.int/en/web/conventions/ ttreatv No. 1481.

dretovginu icegnosu

Artikel
MIN-LANG (2019) 15final
20

De expertcommlssle beoordeelt de verpllchtlng als volgt*:

Verplichtingen van Nederland betreffende het Fries"

B
0)

o
■o

■

Q> :

D)

7.4

• rekening houden met de behoeften en wensen naar voren gebracht door de groep die het
Fries gebruikt
• in het leven roepen van een orgaan ten behoeve van het uitbrengen van advies aan de
autoriteiten inzake alle aangelegenheden betreffende het Fries

Deel III van het Handvest

[Aanvullende verplichtingen gekozen door de staat voor specifieke talen)
Artikel 8 - Onderwijs
8.1.ail

een aanmerkelijk dee! van het aan het onderwijs op school voorafgaand onderricht bieden in

=

het Fries
8.1.bii

een aanmerkelijk deel van het primair onderwijs bieden in het Fries

8.1.ciii

binnen het voortgezet onderwijs voorzien in het onderwijzen van het Fries als integrerend deel

8.1.eii

voorzieningen verschaffen voorde bestudering van het Fries als vak in het universitairen hoger

8.1.fi

8.1.g

in het kader van volwassenenonderwijs en permanente educatie cursussen bieden, die
voornamelijk of geheel in het Fries worden gegeven
het onderwijs in de geschiedenis en cultuur die in het Fries haar weerspiegeling vindt,

8.1.h

waarborgen
voorzien in de basisopleidinq en bijscholing van de docenten die (in) het Fries onderwijzen

=

=

van het leerplan
onderwijs
=

/

instellen van een toezichthoudend orgaan dat verantwoordelijk is voor het volgen van de
bereikte vooruitgang in het onderwijzen van het Fries, alsmede voor het opstellen van
periodieke verslaqen inzake hun bevindinqen, die zullen worden qepubliceerd
8.2
ten aanzien van andere gebieden dan die waar het Fries traditioneel wordt gebruikt, toestaan,
aanmoediqen van of voorzien in het onderwijzen in of van het Fries
Art 9 - Rechterlijke autorlteiten
8.1.i

G.l.aii

dreovgtiu

=

waarborgen van het recht van de gedaagde om het Fries te gebruiken in strafrechtelijke

forme l

procedures, indien nodig door gebruik te maken van tolken en vertalingen, zonder extra kosten
voor de betrokkenen
Q.l.aiil

bepalen dat verzoeken en bewijs, schriftelijk dan wel mondeling, niet als niet-toelaatbaar
worden beschouwd in strafrechtelijke procedures uitsluitend omdat zij in het Fries zijn gesteld;
indien nodig door gebruik te maken van tolken en vertalingen, zonder extra kosten voor de
betrokkenen

9.1.bill

9.1.cii

toestaan dat stukken en bewijs worden overgelegd in het Fries in civiele procedures, indien
nodiq door qebruik te maken van tolken en vertalingen
toestaan, wanneer een procederende partij persoonlijk voor een rechter moet verschijnen, dat

■

-

hij of zij het Fries kan gebruiken in procedures voor de administratieve rechter, zonder daarbij
extra kosten te moeten maken, indien nodiq door qebruik te maken van tolken en vertalingen
9.1.clii
9.2.b

in procedures voor de administratieve rechter toestaan dat stukken en bewijs worden
overgelegd in het Fries, indien nodig door gebruik te maken van tolken en vertalingen
in civiele procedures toestaan dat het Fries mondeling of schriftelijk wordt gebruikt, zonder

=

daarbij extra kosten te moeten maken
ArL 10 - Bestuurlijke autorlteiten en openbare diensten
lO.l.a

waarborgen dat gebruikers van het Fries rechtsgeldig een document in het Fries kunnen

-

indienen
10.2.a

toestaan dat de bestuurlijke autoriteiten documenten opstellen in het Fries
qebruik van het Fries binnen het kader van de regionale of plaatselijke autoriteit

10.2.b

mogelijkheid dat gebruikers van het Fries mondeling of schriftelijk aanvragen in deze taal

10.1.C

/
/

indienen bij de regionale of plaatselijke autoriteit
10.2.C

publicatie door regionale autoriteiten van hun officiele documenten eveneens in het Fries

/

dretovignu iuecgosn

lArtike
21

MIN-LANG (2019) ISfinal

De expertcommlssie beoordeelt de verplichting als volgt*:

Verpiichtingen van Nederland betreffende het Frles^^

10.2.f

publicatie door plaatselijke autoriteiten van hun officiele documenten eveneens in het Fries
qebruik door regionale autoriteiten van het Fries in debatten tijdens hun vergaderingen
gebruik door plaatselijke autoriteiten van het Fries in debatten tijdens hun vergaderingen

10.2.g

gebruik of aanneming van toponiemen in het Fries, indien noodzakelijk tezamen met de naam

10.2.d
10.2.e

-

-

in de officiele taal
10.4.a

vertaling of tolkendiensten verstrekken

10.4.C

inwilliging van verzoeken van ambtenaren die bekend zijn met het Fries om te worden

10.5

aangesteld in het gebied waar die taal wordt gebruikt
toestaan van het gebruik of de aanneming van achternamen in het Fries

-

-

Art 11 - Media
11.1.alii

voorzieningen treffen opdat zendgemachtigden programme's in het Fries aanbieden

ll.l.bii

aanmoedigen en/of vergemakkelijken van het regelmatig uitzenden van radioprogramma's in

-

—

het Fries
11.1.ell

aanmoedigen en/of vergemakkelijken van het regelmatig uitzenden van televisieprogramma's

~

in het Fries
ll.l.fil

bestaande maatregelen voor financiele steun toepassen op audiovisuele producties in het

-

Fries

11,2

• waarborgen van de vrijheid van rechtstreekse ontvangst van radio- en televisieuitzendingen
uit buurlanden in het Fries

• zich niet verzetten tegen de heruitzending van radio- en televisieprogramma's uit buurlanden
in het Fries

• waarborgen van de vrijheid van meningsuiting en het vrije verkeer van informatie in de
qeschreven pers in het Fries
Art 12 - Culturele actlvitelten en voorzienlngen
12.1.a

12.1.b

aanmoedigen van de productie, reproductie en verspreiding van culturele werken in het Fries
bevorderen van de toegang in andere talen tot in het Fries geproduceerde werken door het
steunen en ontwikkelen van vertaling, nasynchronisatie en ondertiteling

12.1.d

waarborgen dat de organen die verantwoordelijk zijn voor het organiseren of ondersteunen

12.1.e

van culturele activiteiten, de kennis en het gebruik van het Fries integreren in de activiteiten
waartoe zij het initiatief nemen of waaraan zij ondersteuning bieden
waarborgen dat de organen die culturele activiteiten organiseren of ondersteunen, beschikken
over personeel dat het Fries volledig beheerst

12.1.f

bevorderen dat vertegenwoordigers van de gebruikers van het Fries rechtstreeks deelnemen
aan het bieden van voorzieningen en het plannen van culturele activiteiten

12.1.g

aanmoedigen en/of vergemakkelijken van de oprichting van een orgaan dat verantwoordelijk
is voor het verzamelen en het bewaren van een exemplaar van in het Fries geproduceerde

12.1.h

in het leven roepen en/of bevorderen en financieren van diensten voor vertaling en

werken en het presenteren of publiceren daarvan

terminologisch onderzoek, met name ten einde administratieve, commerciele, economische,
12,2

sociale, technische of juridische terminologie in het Fries in stand te houden en te ontwikkelen
ten aanzien van andere gebieden dan die waar het Fries van oudsher wordt gebruikt, toestaan,
aanmoedigen en aanbieden van culturele activiteiten en voorzieningen waarblj Fries wordt
gebruikt

12.3

bij het voeren van het buitenlandse cultuurbeleid een passende plaats geven aan het Fries en
de cultuur waarvan het Fries een uitingsvorm is.

Art13 - Economisch en soclaal leven
IS.I.a

uit de wetgeving alle bepalingen verwijderen waardoor zonder gerechtvaardigde redenen het
gebruik van het Fries wordt verboden of beperkt in documenten met betrekking tot het
economische of sociale leven, met name in arbeidsovereenkomsten en in technische
documenten zoals gebruiksaanwijzingen voor producten of apparaten

dreovgtiu kjilet dg
=

=

1a:. formel ^.a:

dretovginu geisulcno

Artikel
MIN-LANG (2019) ISfinal
22

De expertcommissie beoordeeit de verpiichting als volgt*:

Verplichtingen van Nederland betreffende het Fries"

1
a>
0)

■o

0) :
D)

13.1.C

zich verzetten tegen praktijken gerlcht op ontmoediging van het gebruik van het Fries in

o
o

E

£•

-

verband met economische of sociale activltelten
13.1.d

vergemakkelijken en/of aanmoedigen van het gebruik van het Fries in het economisch en
sociaal leven

organiseren in de overheidssector van activiteiten ter bevordering van het gebruik van het Fries
waarborgen dat sociale voorzieningen zoals ziekenhuizen, bejaardentehuizen en tehuizen de
13.2.0
mogelijkheid bieden om het Fries te gebruiken
Art 14- Grensoverschrijdende uitwisselingen

13.2.b

14.a

toepassen van bilaterale of multilaterale overeenkomsten met de Staten waar het Fries in
identieke of soortgelijke vorm wordt gebruikt, of het sluiten van zuike overeenkomsten, op
zodanige wijze dat contacten tussen de gebruikers van het Fries in de betrokken Staten op het
gebied van cultuur, onderwijs, informatie, beroepsopleiding en permanente educatie worden

14.b

ten behoeve van het Fries, het vergemakkelijken en/of bevorderen van de samenwerking over

=

bevorderd

de grens been, met name tussen regionale of plaatselijke autoriteiten in wier gebied het Fries

in identieke of soortgelijke vorm wordt gebruikt

* de expertcommissie van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden beoordeelt de naleving van
de verplichtingen van de staten die partij zijn bij het Handvest als volgt:

Uitgevoerd: Het belaid, de wetgeving en de praktijk zljn In overeenstemming met het Handvest.
Gedeeltelljk uitgevoerd: Het belaid en de wetgeving zijn geheel of gedeeltelijk in overeenstemming met het Handvest, maar de
verpiichting wordt slechts gedeeitelijk in de praktijk gebracht.
Formeei uitgevoerd: Het beieid en de wetgeving zijn in overeenstemming met het Handvest, maar er is geen uitvoering in de praktijk.
Niet uitgevoerd: Er is geen actie ondemomen in het beieid, de wetgeving en de praktijk cm de verpiichting uit te voeren.
Geen conciusie: De expertcommissie is niet in staat te concluderen dat de verpiichting is nagekomen, aangezien de autoriteiten
geen of onvoldoende infonnatie hebben verstrekt.

dreovgtiu

Wijzigingen in de evaluatie ten opzlchte van de vorlge monitoringcyclus
64.
De situatie met betrekking tot artikel 7.1.b. is verbeterd; echter, omdat een deel van het hof van
beroep zich buiten Fryslan bevlndt, waar Fries niet altijd kan worden gebruikt, wordt slechts gedeeltelijk
aan de verplichtingen voldaan. De evaluatie van artikel 7.I.e. is gewijzigd omdat de Nederlandse
autoriteiten actief sprekers van regionale talen of talen van minderheden samenbrengen en regelmatig
symposia en rondetafelgesprekken voor en met sprekers organiseren. Met de ondertekening van het
convenant zijn verbeteringen tot stand gebracht en diverse organen opgericht; zo wordt voldaan aan
artikelen 7.3 en 7.4.

65.
Met de ontwikkeling van lesmateriaal dat de geschiedenis en cultuur van het Fries weerspiegelt en
het gebruik ervan in sommige scholen voor alleen leerlingen die het vak Fries volgen, wordt verpiichting
S.l.g. beschouwd als zijnde gedeeltelijk uitgevoerd. Er wordt gezorgd voor basis- en bijscholing van
docenten (S.l.h); het aantal docenten en leerlingen is echter zeer gering. In vergelijking met de vorige
monitoringcyclus wordt de aandacht voor de evaluatie van de kwaliteit van het onderwijs van en in het Fries
nog steeds vaak venwaarloosd en wordt dit slechts op periodieke basis en met tussenpozen van enkele
jaren voorzien; artikel 8.1.1 is dus slechts gedeeltelijk uitgevoerd. De nieuwe BFTK heeft het gebruik van
het Fries in de communicatie met en binnen de overheid aanzienlijk verbeterd. Daarom wordt nu voldaan
aan artikelen 10.I.e. en 10.2.a. Met betrekking tot artikel 10.4.C. kan de expertcommissie geen conciusie

formuleren aangezien zij niet op de hoogte is gesteld van enige verzoeken of gevallen van verzuim. Aan
artikel 12.3. is voldaan, aangezien het Fries momenteel wordt gepromoot als integraal onderdeel van het
culturele erfgoed van Nederland bij officiele evenementen in het buitenland.

dretovignu egisucno

23

MIN-LANG (2019) 15final

2.1.2 Aanbevelingen door de expertcommissie over het verbeteren van de bescherming en
bevordering van het Fries In Nederland
De expertcommissie moedigt de Nederlandse autoriteiten aan cm aiie verplichtingen in het kader van het
Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden na te komen die niet als "uitgevoerd"
worden beschouwd (zie punt 2.1.1 hierboven), en cm de verplichtingen die we! zijn uitgevoerd, te blijven
naleven. Daarbij dienen de autoriteiten in het bijzonder rekening te houden met de onderstaande
aanbevelingen. De aanbevelingen van het Comit§ van Ministers van de Raad van Europa over de
toepassing van het Handvest in Nederland^® blijven volwaardig van kracht. De aanbevelingen die in het
kader van de monitoringprocedure van het Handvest worden gedaan, zijn bedoeld om de autoriteiten te
ondersteunen bij het uitvoeringsproces.

I.

Aanbevelingen die onverwijid moeten worden opgepakt

a.

Verhogen van het aantal lesuren van en In het Fries In het primair onderwijs alsmede het

aantal scholen In het voortgezet onderwijs met Fries In het lessenpakket
II.

Verdere aanbevelingen

b.

Bevorderen van deelname aan de lerarenopleiding om tegemoet te komen aan de behoefte om Fries
te onderwijzen.

c.

Ervoor zorgen dat het onderwijs van de geschiedenis en de cultuur in het Fries aan alle leerlingen
wordt aangeboden.

d.
e.

Ervoor zorgen dat de bestaande schoolinspectie zich voldoende richt op het Fries.
Versterken van het gebruik van het Fries in de gezondheidszorg, zowel in de ouderenzorg als in de
ziekenhuizen.

f.

Ervoor zorgen dat in alle relevante rechtszaken het Fries kan worden gebruikt.

CM/Rec(2001)1. 19 September 2001, 765e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChLt2004)7.15 december 2004, 909e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;

CM/RecChLt2008i4. 9 juli 2008, 1032e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CI\/l/RecChU2012i5. 24 oktober 2012, 1153e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CIVI/RecChL(2016i7. 14 december 2016,1273bise vergadering van de afgevaardigden van de ministers.

Artikel
MIN-LANG (2019) ISfinal
24

2.2 Het Limburgs
2.2.1. Naleving door Nederland van de verplichtingen in het kader van het Europees Handvest voor
reglonale talen of talen van mlnderheden Inzake de bescherming en de bevordering van het
Limburgs
Symbolen die gebruikt \wrden voor het aangeven van wljzigingen in de evaluatie ten opzichte van de vorige monitoringcydus:/ vertjetering
/ verslechterlng = ongewijzigd

De expertcommissie beoordeelt de verplichting als volgt*:

Verplichtingen van Nederland betreffende het Limburgs^^

Deel II van het Handvest

(Verplichtingen die de staat moet toepassen op alle regionaie talen of talen van mlnderheden op haar grondgebied)
Art. 7 - Doelstelllngen en beglnselen
erkenninq van het Limburgs als uiting van culturele riikdom

7.1.8
7.1.b

verzekeren dat bestaande of nieuwe bestuurlljke indelingen geen belemmering vormen voor

=

=

de bevordering van het Limburgs
7.1.0
7.Id

vastberaden optreden ter bevordering van het Limburgs
vergemakkelijking en/of aanmoediging van het gebruik van het Limburgs, in gesproken en

/

geschreven vorm, in het openbare leven (bijvoorbeeld onderwijs, justitiele autoriteiten,
bestuurlijke autoriteiten en openbare diensten, media, culturele activiteiten en voorzieningen,
economische en sociaal leven en/of grensoverschrijdende uitwisselingen) en het particuliere
leven
7.1.e

7.1.f

7.1.g

• instandhouding en ontwikkeling van banden, op de door dit Handvest bestreken terreinen,
tussen groepen die het Limburgs gebruiken in de Staat
• totstandkominq van culturele betrekkingen met groepen die andere talen gebruiken
voorzien in vormen en middelen voor het onderwijs in en de bestudering van het Limburgs op
alle daarvoor in aanmerking komende niveaus

verschaffen van voorzieningen om degenen (ook volwassenen) die geen Limburgs spreken in

/

dreovgtlu kjlet dg

-

staat te stellen deze taal te leren
7.1.h

bevordering van studie en onderzoek van het Limburgs aan universiteiten of gelijkwaardige

1 formel

instellingen
7.1.1

bevordering van internationale uitwisselingen, op de door dit Handvest bestreken terreinen,

=

voor het Limburgs
7,2

wegnemen van alle ongerechtvaardigde vormen van onderscheid, uitsluiting, beperking of

=

voorkeur betreffende het gebruik van het Limburgs
7.3

• kweken van onderling begrip tussen alle linguistische groepen van het land
• opnemen van de eerbiediging van, het begrip voor en de tolerantie ten aanzien van het
Limburgs in de doelstellingen van onderwijs en opieiding
• aanmoedigen van massamedia om de eerbiediging van, het begrip voor en de tolerantie ten
aanzien van het Limburgs in hun doelstellingen op te nemen

7.4

/
• rekening houden met de behoeften en wensen naar voren gebracht door de groep die het
Limburgs gebruikt
• in het leven roepen van een orgaan ten behoeve van het uitbrengen van advies aan de
autoriteiten inzake alle aangelegenheden betreffende het Limburgs
'de expertcommissie van het Europees Handvest voor reglonale talen of talen van mlnderheden beoordeelt de naleving van

de verplichtingen van de staten die partlj zljn bij het Handvest als volgt:

Om de leesbaarheid te bevorderen, worden de bepalingen van het Handvest hier in verkorte en vereenvoudigde vonn

weergegeven. De volledige versie van eike bepaling kan worden geraadpleegd op de website van het Bureau van het Verdrag van
de Raad van Europa:: http://www.coe.int/en/web/conventions/ (treaty No. 1481.

/

dretovgilnu egisulcno

25

MIN-LANG (2019) ISfinal

Uitgevoerd: Het beleid, de wetgeving en de praktijk zijn in overeenstemming met het Handvest.
Gedeeltelljk uitgevoerd: Het beleid en de wetgeving zijn geheel of gedeeltelijk in overeenstemming met het Handvest, maar de
verplichting wordt slechts gedeeltelijk in de praktijk gebracht.
Formeel uitgevoerd: Het beleid en de wetgeving zijn in overeenstemming met het Handvest, maar er is geen uitvoering in de praktijk.
Niet uitgevoerd: Er is geen actie ondernomen in het beleid, de wetgeving en de praktijk om de verplichting uitte voeren.
Geen conclusle: De expertcommissie is niet in staat te conciuderen dat de verplichting is nagekomen, aangezien de autoriteiten
geen of onvoidoende informatie hebben verstrekt.

Wijzigingen in de evaluatie ten opzlchte van de vorlge monitoringcyclus
66.

Er is onderhandeld over een convenant over het Limburgs en dit wordt geimplementeerd; artikel

7.1.0. Is als uitgevoerd beschouwd. De Nederlandse autoriteiten brengen actief sprekers van regionale
talen of talen van minderheden samen en organiseren regelmatig symposia en rondetafelgesprekken voor

en met sprekers; artikel 7.I.e. is dus uitgevoerd. De expertcommissie heeft tijdens het bezoek ter plaatse
vernomen dat er geen mogelijkheden zijn om het Limburgs in het voiwassenenonderwijs te leren. De
evaluatie van de expertcommissie voor artikel 7.1.g. is derhalve gewijzigd naar niet uitgevoerd. Omdat er
op universitair niveau onderzoek wordt gedaan naar het Limburgs, maar er geen studie is in deze taal is
artikel 7.1.h. gedeeltelijk uitgevoerd. Met het op handen zijnde convenant voor het Limburgs is artikel 6.3
uitgevoerd. Met de onderhandelingen over het convenant en de oprichting van diverse organen voor
advisering van de autoriteiten is ook artikel 7.4 uitgevoerd.
2.2.2 Aanbevellngen door de expertcommissie over het verbeteren van de bescherming en
bevordering van het Limburgs in Nederland

De expertcommissie moedigt de Nederlandse autoriteiten aan om alle verplichtingen in het kader van het
Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden na te komen die niet als "uitgevoerd"
worden beschouwd (zie punt 2.1.1 hierboven), en om de verplichtingen die wel zijn uitgevoerd, te blijven
naleven. Daarbij dienen de autoriteiten in het bijzonder rekening te houden met de onderstaande
aanbevellngen. De aanbevellngen van het Comite van Ministers van de Raad van Europa over de
toepassing van het Handvest in Nederland^'' blijven volwaardig van kracht. De aanbevellngen die in het
kader van de monitoringprocedure van het Handvest worden gedaan, zijn bedoeld om de autoriteiten te
ondersteunen bij het uitvoeringsproces.

I. Aanbevellngen die onverwijid moeten worden opgepakt
a.

Implementeren van bepalingen volgens het convenant ten behoeve van het Limburgs en

verslag uitbrengen over de genomen maatregelen.
II.

Verdere aanbevellngen

b.

Waarborgen van het onderwijzen van het Limburgs in het aan het onderwijs op school voorafgaand

c.

onderricht en alle niveaus van onderwijs waarvoor de leerplicht geldt.
Beschikbaar maken van de studie van het Limburgs op universitair niveau en het leren door
volwassenen die geen Limburgs spreken.

d.

Versterken van het gebruik van het Limburgs in het openbare leven en in de media.

"CM/Recf2001)1. 19 September 2001, 765e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChLf2004)7. 15 december 2004, 909e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChLt2008)4. 9 juli 2008, 1032e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChU2012)5. 24 oktober 2012, 1153e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChU2016)7. 14 december 2016, 1273bise vergadering van de afgevaardigden van de ministers.

Artikei
MIN-LANG (2019) ISfinal
26

2.3 Het Nedersaksisch

2.3.1. Naleving door Nederland van de verplichtingen in het kader van het Europees Handvest voor
reglonaie talen of talen van minderheden inzake de bescherming en de bevordering van het
Nedersaksisch

Symbolen die gebmikt worden voor het aangeven van wljzigingen in de evaluatie ten opzichte van de vorige monitoringcydus:/ vertietering
V' verslechtering = ongewijzigd

De expertcommissie beoordeelt de verplichting als volgt*:

^,
■

Verplichtingen van Nederland betreffende het Nedersaksisch'^

"O)
fl) :
0)

0)

•a
0):
O)

0)

E ;

£•

Dee! II van het Handvest

(Verplichtingen die de staat ntoet toepassen op alie regionale talen of talen van minderheden op haar grondgebied)
Art. 7 - Doelstellingen en beginselen
erkenning van het Nedersaksisch als uitinq van culturele riikdom
7.1.3
verzekeren dat bestaande of nieuwe bestuurlijke Indelingen geen belemmering vormen voor
7.1.b
=
de bevordering van het Nedersaksisch
/
vastberaden optreden ter bevordering van het Nedersaksisch
7.1.0
vergemakkelijking en/of aanmoediging van het gebruik van het Nedersaksisch, in gesproken
7.1.d
en geschreven vorm, in het openbare leven (bijvoorbeeld ondenvijs, justitiele autoriteiten,
bestuurlijke autoriteiten en openbare diensten, media, culturele activiteiten en voorzieningen,
economische en sociaal leven en/of grensoverschrijdende uitwisselingen) en het particuliere
=

leven
7.1.8

• instandhouding en ontwikkeling van banden, op de door dit Handvest bestreken terreinen,
tussen groepen die het Nedersaksisch gebruiken in de Staat
• totstandkoming van culturele betrekkingen met groepen die andere talen gebruiken

7.1.f

voorzien in vormen en middelen voor het onderwijs in en de bestudering van het Nedersaksisch
op alle daarvoor in aanmerking komende niveaus

7.1.9

verschaffen van voorzieningen om degenen (ook volwassenen) die geen Nedersaksisch

/

dreovgtiu

=

—

spreken in staat te stellen deze taal te leren
7.1.h

bevordering van studie en onderzoek van het Nedersaksisch aan universiteiten of

✓

gelijkwaardige instellingen
7.1.i

bevordering van internationale uitwisselingen, op de door dit Handvest bestreken terreinen,

=

voor het Nedersaksisch

7,2

wegnemen van alle ongerechtvaardigde vormen van onderscheid, uitsluiting, beperking of

s

voorkeur betreffende het gebruik van het Nedersaksisch
7.3

• kweken van onderling begrip tussen alle linguTstische groepen van het land
• opnemen van de eerbiediging van, het begrip voor en de tolerantie ten aanzien van het
Nedersaksisch in de doelstellingen van onderwijs en opieiding
• aanmoedigen van massamedia om de eerbiediging van, het begrip voor en de tolerantie ten

7.4

• rekening houden met de behoeften en wensen naar voren gebracht door de groep die het
Nedersaksisch gebruikt
• in het leven roepen van een orgaan ten behoeve van het uitbrengen van advies aan de

/

aanzien van het Nedersaksisch in hun doelstellingen op te nemen

autoriteiten inzake alle aangelegenheden betreffende het Nedersaksisch
* de expertcommissie van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden beoordeelt de naleving van
de verplichtingen van de staten die partij zljn bij het Handvest als volgt:

Om de leesbaarheld te bevorderen, worden de bepalingen van het Handvest hier in verkorte en vereenvoudigde vorm
weergegeven. De volledige versie van eike bepaling kan worden geraadpleegd op de website van het Bureau van het Verdrag van
de Raad van Europa: http://www.coe.int/en/web/conventions/ (treaty No 148).

dretovignu gelsucno

27

MIN-LANG (2019) 15final

Uitgevoerd: Het beleid, de wetgeving en de praktijk zijn in overeenstemming met het Handvest.
Gedeeltelijk uitgevoerd: Het beleid en de wetgeving zijn getieel of gedeeltelijk in overeenstemming met het Handvest, maar de
verpllchting wordt slechts gedeeltelijk in de praktijk gebracht.
Formeei uitgevoerd: Het beleid en de wetgeving zijn in overeenstemming met het Handvest, maar er is geen uitvoering in de praktijk.
Niet uitgevoerd: Er is geen actie ondemomen in het beleid, de wetgeving en de praktijk om de verpiichting uit te voeren.
Geen conciusie: De expertcommissle Is niet in staat te conciuderen dat de verpiichting is nagekomen, aangezien de autoriteiten
geen of onvoidoende informatie hebben verstrekt.

Wijzigingen in de evaluatle ten opzichte van de vorlge monitorlngcyclus
67.

In 2018 hebben de autoriteiten van Nederland formeie vastberaden actie ondemomen voor de

bescherming en bevordering van het Nedersaksisch door ondertekening van een convenant (niet-bindend
memorandum van overeenstemming) met regionale en lokale autoriteiten van de gebieden waar de meeste

sprekers van het Nedersaksisch wonen. Het convenant geeft uiting aan de gezamenlijke intentie van alle
partijen om het Nedersaksisch te beschermen. Tijdens het bezoek ter plaatse onderstreepten de sprekers
de opmerkelijke impact van het convenant in het hele land. Om deze reden wordt artikel 7.I.e. als
uitgevoerd beschouwd, De Nederlandse autoriteiten brengen actief sprekers van regionale talen of talen
van minderheden samen en organiseren regelmatig symposia en rondetafelgesprekken voor en met
sprekers; artikel 7.I.e. is derhalve uitgevoerd.
68.
Er bestaat een leerstoel Nedersaksisch aan de Rijksuniversiteit Groningen, maar de situatie
daaromtrent is achteruit gegaan sinds de vijfde monitoringcyclus. Momenteel financiert de universiteit
alleen de leerstoel Nedersaksisch en ontvangt daarvoor een jaarlijks vast bedrag van de Rijksoverheid.
Het Nedersaksisch wordt niet onderwezen op universitair niveau. Incidenteel zijn er promovendi. Er is een

deeltijdhoogleraar Nedersaksisch met een aanstelling voor een dag per week (20% PTE). Onderzoek
verloop daardoor beperkt en gefragmenteerd. Artikel 7.1.h. is derhalve gedeeltelijk uitgevoerd.
69.
Met het op handen zijnde convenant voor het Nedersaksisch zijn artikelen 7.3 en 7.4 uitgevoerd.
Het Nedersaksisch wordt in diverse provincies en gemeenten gebruikt. Een van de provincies, de provincie

Overijssel, is verantwoordelijk voor het ontwikkelen van het beleid voor Nedersaksisch to eind 2020. De
provincie heeft belangrijke stappen ondemomen om de verplichtingen van het Handvest uit te voeren. De
duurzaamheid van de bestuursstructuur die verantwoordelijk is voor het Nedersaksisch dient in de
toekomst te worden verbeterd (zie hierboven in paragraaf 55).

2.3.2 Aanbevelingen door de expertcommissle over het verbeteren van de bescherming en
bevordering van het Nedersaksisch in Nederland
De expertcommissle moedigt de Nederlandse autoriteiten aan om alle verplichtingen in het kader van het
Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden na te komen die niet als "uitgevoerd"
worden beschouwd (zie punt 2.1.1 hierboven), en om de verplichtingen die wel zijn uitgevoerd, te blijven
naleven. Daarbij dienen de autoriteiten in het bijzonder rekening te houden met de onderstaande
aanbevelingen. De aanbevelingen van het Comit6 van Ministers van de Raad van Europa over de
toepassing van het Handvest in Nederland^® blijven volwaardig van kracht. De aanbevelingen die in het
kader van de monitoringprocedure van het Handvest worden gedaan, zijn bedoeld om de autoriteiten te
ondersteunen bij het uitvoeringsproces.

I. Aanbevelingen die onverwijid moeten worden opgepakt

a.

Beschikbaar maken van de studie Nedersaksisch op universitair niveau.

■I® CIVI/RecChL(2001)1. 19 September 2001, 765e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChL(2004)7. 15 december 2004, 909e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChLt200814. 9 juli 2008, 1032e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
GM/RecChLt2012i5. 24 oktober 2012, 1153e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChLi201617.14 december 2016,1273bise vergadering van de afgevaardigden van de ministers.

MIN-LANG (2019) ISfinal
28

II.

Verdere aanbevelingen

b.

Waarborgen van het onderwijzen van het Nedersaksisch in het aan het onderwijs op school
voorafgaand onderricht en alle niveaus van onderwijs waarvoor de leerplicht geldt.
Versterken van het gebruik van het Nedersaksisch in het openbare leven en in de media.

0.

Artikel
29

2.4

MIN-LANG (2019) ISfinal

Het Romanes

2.4.1. Naleving door Nederland van de verplichtingen in het kader van het Europees Handvest voor
regionaie talen of talen van minderheden inzake de bescherming en de promotle van het Romanes
Symbolen die gebmikt worden voor het aangeven van wijzigingen In de evaluatie ten opzichte van de vorige monltoringcyclus: / verbetering
V verslechterlng = ongewijzigd

De expertcommissie beoordeelt de verpllchting als volgt*:

Verplichtingen van Nederland betreffende het Romanes^"

Dee! II van het Handvest

(Verplichtingen die de staat moet toepassen op aile regionaie talen of talen van minderheden op haar grondgebied)
Art. 7 - Doelstellingen en beglnselen
erkenninq van het Romanes als uiting van culturele riikdom

7.1.a

T.l.b

verzekeren dat bestaande of nieuwe bestuurlijke Indelingen geen belemmering vormen voor

7.1.C

de bevordering van het Romanes
vastberaden optreden ter bevordering van het Romanes

7.1.d

=

=

vergemakkelijking en/of aanmoediging van het gebruik van het Romanes, in gesproken en
geschreven vorm, in het openbare leven (bijvoorbeeld onderwijs, justitiele autoriteiten,
bestuurlijke autoriteiten en openbare diensten, media, culturele activiteiten en voorzieningen,
economische en sociaal leven en/of grensoverschrijdende uitwisselingen) en het particuliere
leven

7.1.e

7.1.f

• instandhouding en ontwikkeling van banden, op de door dit Handvest bestreken terreinen,
tussen groepen die het Romanes gebruiken in de Staat
• totstandkominq van culturele betrekkingen met groepen die andere talen gebruiken
voorzien in vormen en middelen voor het onderwijs in en de bestudering van het Romanes op
alle daarvoor in aanmerking komende niveaus

7.1.9

verschaffen van voorzieningen om degenen (ook volwassenen) die geen Romanes spreken in
staat te stellen deze taal te leren

7.1.h

bevordering van studie en onderzoek van het Romanes aan universiteiten of gelijkwaardige
instellinqen

7.1.1

bevordering van internationale uitwisselingen, op de door dit Handvest bestreken terreinen,

dreovgtlu kjilet dg

-

-■.A formel 1A5.

voor het Romanes
7.2

wegnemen van alle ongerechtvaardigde vormen van onderscheid, uitsluiting, beperking of
voorkeur betreffende het gebruik van het Romanes

7.3

• kweken van onderling begrip tussen alle linguTstische groepen van het land
• opnemen van de eerbiediging van, het begrip voor en de tolerantie ten aanzien van het
Romanes in de doelstellingen van ondenivijs en opieiding
• aanmoedigen van massamedia om de eerbiediging van, het begrip voor en de tolerantie ten

7.4

• rekening houden met de behoeften en wensen naar voren gebracht door de groep die het

aanzien van het Romanes in hun doelstellingen op te nemen

Romanes gebruikt
• in het leven roepen van een orgaan ten behoeve van het uitbrengen van advies aan de
autoriteiten inzake alle aangelegenheden betreffende het Romanes

* de expertcommissie van het Europees Handvest voor regionaie talen of talen van minderheden beoordeelt de naleving van
de verplichtingen van de staten die partij zijn bij het Handvest als volgt:

^ Om de leesbaarheld te bevorderen, worden de bepalingen van het Handvest hier In verkorte en vereenvoudlgde vorm
weergegeven. De volledlge versle van eike bepaling kan worden geraadpleegd op de website van het Bureau van het Verdrag van
de Raad van Europal :http;//www.coe.lnt/en/web/conventlons/ (treaty No. 148).

dretovgilnu eglsucno

=

=

=

MIN-LANG (2019) ISfinal
30

Uitgevoerd; Het beleid, de wefgeving en de praktijk zijn in overeenstemming met het Handvest.
Gedeeltelljk uitgevoerd: Het beleid en de wetgeving zijn geheei of gedeeiteiijk in overeenstemming met tiet Handvest, maar de
verpiictiting wordt slechts gedeeiteiijk in de praktijk gebractit.
Formeel uitgevoerd: Het beleid en de wetgeving zijn in overeenstemming met tiet Handvest, maar er is geen uitvoering in de praktijk.
Niet uitgevoerd: Er is geen actie ondemomen in tiet beleid, de wetgeving en de praktijk om de verpiictiting uit te voeren.
Geen conclusie: De expertcommissie is niet in staat te conciuderen dat de verpiictiting is nagekomen, aangezien de autoriteiten
geen of onvoldoende informatie tiebben verstrekt.
[Bij de beoordeiing van de toepassing van art. 7.1-7.4 op het Romanes heeft de expertcommissie rekening gehouden met het felt
dat deze bepalingen van overeenkomstige toepassing dienen te zijn.]

Wijzigingen in de evaiuatie ten opzichte van de vorige monitoringcyclus
70.
Vetlegenwoordigers die de expertcommissie tijdens het bezoek ter plaatse heeft ontmoet, hebben
een positievere aanpak van de standpunten en tradities van het gemeenschappen sinds 2018 gemeld, met
name van de kant van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Desondanks
ontbreekt het aan een gestructureerde dialoog over de bescherming en bevordering van het Romanes
tussen de autoriteiten van Nederland en traditionele sprekers en niet-sprekers. Rekening houdend met het
feit dat "bij het bepalen van hun beleid ten aanzien van regionaie talen of talen van een minderheid de
Partijen rekening houden met de behoeften en wensen naar voren gebracht door de groepen die deze
talen gebruiken", moedigt de expertcommissie rechtstreekse contacten tussen sprekers van het Romanes
en de centrale autoriteiten aan. Rekening houdend met de houding van de Roma-sprekers die hun taal als
een in-groep marker met een taboe beschouwen, is de expertcommissie zich ervan bewust dat de
tekortkomingen in verband met de uitvoering van het Handvest niet uitsluitend aan de autoriteiten kunnen
worden toegeschreven. Daarom kan de expertcommissie geen conclusies trekken over de respectieve
verplichtingen.
71.
Artikel 7.1.f. wordt als gedeeiteiijk uitgevoerd beschouwd, aangezien er een mogelijkheid bestaat
om overheidssubsidies aan te vragen, onder meer voor educatieve en culturele doeleinden ten behoeve
van het Romanes en de sprekers ervan. Aan de expertcommissie is enige informatie verstrekt over het
praktische gebruik van de toegekende middelen voor de promotie van het Romanes buiten de scholen
door de sprekers zelf. In principe is academisch onderzoek naar het Romanes mogelijk, maar het onderwijs
in de geschiedenis en cultuur met betrekking tot het Romanes ter bevordering van het wederzijds begrip
ontbreekt in de algemene leerplannen. Artikel 7.3. is dus niet uitgevoerd.

2.4.2 Aanbevelingen door de expertcommissie over het verbeteren van de bescherming en
bevordering van het Romanes in Nederiand
De expertcommissie moedigt de Nederlandse autoriteiten aan om alle verplichtingen in het kader van het
Europees Handvest voor regionaie talen en talen van minderheden na te komen die niet als "uitgevoerd"
worden beschouwd (zie punt 2.1.1 hierboven), en om de verplichtingen die wel zijn uitgevoerd, te blijven
naleven. Daarbij dienen de autoriteiten in het bijzonder rekening te houden met de onderstaande

aanbevelingen. De aanbevelingen van het Comit^ van Ministers van de Raad van Europa over de
toepassing van het Handvest in Nederland^^ blijven volwaardig van kracht. De aanbevelingen die in het
kader van de monitoringprocedure van het Handvest worden gedaan, zijn bedoeld om de autoriteiten te
ondersteunen bij het uitvoeringsproces.
I. Aanbevelingen die onverwijld moeten worden opgepakt
a.

Intenslveren en verbreden van contacten met de sprekers van het Romanes om hen te

ondersteunen bij de bescherming van hun taal.
GM/RecChL(2001)1.19 September 2001, 765e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChL(2004)7.15 december 2004, 909e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChL(2008)4. 9 juli 2008, 1032e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChL(2012)5. 24 oktober 2012, 1153e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChL(2016)7. 14 december 2016, 1273bise vergadering van de afgevaardigden van de ministers.

31

MIN-LANG (2019) 15flnal

II.

Verdere aanbevelingen

b.
c.
d.

Opnemen van de geschiedenis en cultuur met betrekking tot het Romanes in het algemene leerplan.
Verder ondersteunen van de culturele activiteiten van de sprekers van het Romanes.
Aanmoedlgen en ondersteunen van sprekers van het Romanes bij het tot stand brengen van
grensoverschrijdende betrekkingen met sprekers van het Romanes buiten Nederland.

Artikel
MIN-LANG (2019) ISfinal
32

2.5 Het Jiddisch

2.5.1. Naleving door Nedertand van de verplichtingen in het kader van het Europees Handvest voor
regionale talen of talen van minderheden inzake de bescherming en de bevordering van het
Jiddisch

Symbolen die gebnjikt worden voor het aangeven van wijzigingen in de evaluatie ten opzichte van de vorige monitoringcyclus:/ vertjetering
v" verslechtering = ongewljzigd

De expertcommissie beoordeelt de verplichting als volgt*:

Verplichtingen van Nederland betreffende het Jiddisch^^

Dee! II van het Handvest

(Verplichtingen die de staat moet toepassen op alle regionale talen of talen van minderheden op haar grondgebied)
Art. 7 - Doelstellingen en beginselen
=
erkenning van het Jiddisch als uiting van culturele riikdom
7.1.8
verzekeren dat bestaande of nieuwe bestuurlijke indelingen geen belemmering vonnen voor de
7.1.b
bevordering van het Jiddisch
7.1.0
7.1.d

vastberaden optreden ter bevordering van het Jiddisch
vergemakkelijking en/of aanmoediging van het gebruik van het Jiddisch, in gesproken en
geschreven vorm, in het openbare leven (bijvoorbeeld onderwijs, justitiele autoriteiten,
bestuurlijke autoriteiten en openbare diensten, media, culturele activiteiten en voorzieningen,
economische en sociaal leven en/of grensoverschrijdende uitwisselingen) en het particuliere

=

leven
7.1.6

• instandhouding en ontwikkeling van banden, op de door dit Handvest bestreken terreinen,
tussen groepen die het Jiddisch gebruiken in de Staat
• totstandkoming van culturele betrekkingen met groepen die andere talen gebruiken

7.1.f

voorzien in vormen en middelen voor het onderwijs in en de bestudering van het Jiddisch op alle
daarvoor in aanmerking komende niveaus

7.1.9

verschaffen van voorzieningen om degenen (ook volwassenen) die geen Jiddisch spreken in
staat te stellen deze taal te leren

7.1.h

bevordering van studie en onderzoek van het Jiddisch aan universiteiten of gelijkwaardige
instellingen

7.1.1

dreovgtiu kjilet dg

iX•. formel ia:.

bevordering van Internationale uitwisselingen, op de door dit Handvest bestreken terreinen, voor
het Jiddisch

7,2

wegnemen van alle ongerechtvaardigde vormen van onderscheid, uitsluiting, beperking of
voorkeur betreffende het gebruik van het Jiddisch

7.3

• kweken van onderling begrip tussen alle linguistische groepen van het land
• opnemen van de eerbiediging van, het begrip voor en de tolerantie ten aanzien van het Jiddisch
in de doelstellingen van ondenvijs en opieiding
• aanmoedigen van massamedia om de eerbiediging van, het begrip voor en de tolerantie ten

7,4

• rekening houden met de behoeften en wensen naar voren gebracht door de groep die het
Jiddisch gebruikt
• in het leven roepen van een orgaan ten behoeve van het uitbrengen van advies aan de

aanzien van het Jiddisch in hun doelstellingen op te nemen

autoriteiten inzake alle aangelegenheden betreffende het Jiddisch

^ Om de leesbaartieid te bevorderen, worden de bepalingen van het Handvest hier in verkorte en vereenvoudigde vorm
weergegeven. De volledige versie van eike bepaling kan worden geraadpleegd op de website van het Bureau van het Verdrag van
de Raad van Europa:: http://www.coe.int/en/web/conventions/ (treaty No. 148).

dretovignu eisnulcog

-

33

MIN-LANG (2019) ISfinal

* de expertcommissie van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden beoordeelt de naleving van
de verplichtingen van de staten die partij zljn bij het Handvest als volgt;
Ultgevoerd: Hel beleid, de wetgeving en de praktijk zljn in overeenstemming met het Handvest.
Gedeeltelijk ultgevoerd: Het beleid en de wetgeving zljn getieel of gedeeitelijk in overeenstemming met het Handvest, maar de
verplichting wordt slechts gedeeiteiijk in de praktijk gebracht.
Formeel ultgevoerd: Het beieid en de wetgeving zljn in overeenstemming met het Handvest. maar er is geen uitvoering in de praktijk.
NIet ultgevoerd: Er is geen actie ondernomen in het beleid, de wetgeving en de praktijk om de verplichting uit te voeren.
Geen conclusle: De expertcommissie is niet in staat te concluderen dat de verplichting is nagekomen, aangezien de autoriteiten
geen of onvoldoende informatie hebben verstrekt.

Wijzigingen in de evaluatle ten opzichte van de vorige monitoringcyclus

72.

Omdat de gemeenschap van sprekers van het Jiddisch tamelijk gesloten is, kunnen de

tekortkomingen met betrekking tot het implementeren van het Handvest niet uitsluitend worden
toegeschreven aan de autoriteiten. In dergelijke gevallen kan de expertcommissie geen conclusies trekken
over de respectieve verplichtingen.

73.
Artikel 7.1.h is gedeeltelijk ultgevoerd omdat het alleen mogelijk is om onderzoek te doen aan de
universiteiten in Amsterdam, terwiji studenten die Jiddisch wensen te studeren dit in het buitenland moeten
doen.

74.
De expertcommissie erkent dat de autoriteiten van Nederland open staan voor dialoog met de
sprekers van het Jiddisch. Deze dialoog moet echter worden geintensiveerd om concrete resultaten te
boeken, met bijzondere aandacht voor de erfgoeddimensie van het Jiddisch in Nederland. Artikel 7.4. is
derhalve gedeeltelijk ultgevoerd.
2.5.2 Aanbevelingen door de expertcommissie over het verbeteren van de bescherming en
bevordering van het Jiddisch in Nederland
De expertcommissie moedigt de Nederlandse autoriteiten aan om alle verplichtingen in het kader van het
Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden na te komen die niet als "ultgevoerd"
worden beschouwd (zie punt 2.1.1 hierboven), en om de verplichtingen die wel zljn ultgevoerd, te blijven
naleven. Daarbij dienen de autoriteiten in het bijzonder rekening te houden met de onderstaande
aanbevelingen. De aanbevelingen van het Comit6 van Ministers van de Raad van Europa over de

toepassing van het Handvest in Nederland^^ blijven volwaardig van kracht. De aanbevelingen die in het
kader van de monitoringprocedure van het Handvest worden gedaan, zljn bedoeld om de autoriteiten te
ondersteunen bij het uitvoeringsproces.

I. Aanbevelingen die onverwijid moeten worden opgepakt
a.

Totstandbrenging van nauwere contacten met de gemeenschap van sprekers van het
Jiddisch ter bescherming van het culturele erfgoed van Nederland met betrekking tot het

Jiddisch.
II.

Verdere aanbevelingen

b.

Verdere ondersteuning en versterking van het Jiddisch in de academische wereld van Nederland.

CM/RecChU200l)1.19 September 2001, 765e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChL(2004)7.15 december 2004, 909e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChLf2008i4,9 juli 2008, 1032e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
CM/RecChLf201215. 24 oktober2012, 1153e vergadering van de afgevaardigden van de ministers;
GM/RecChU2016i7.14 december 2016, 1273bise vergadering van de afgevaardigden van de ministers.

MIN-LANG (2019) ISfinal
34

Hoofdstuk 3(Voorstellen voor] aanbevelingen van het Comite van Ministers van de
Raad van Europa
De expertcommissie erkent de inspanningen die de Nederlandse autoriteiten hebben geleverd om de in
hun land gesproken regionale en minderheidstalen te beschermen, maar heeft er bij zijn evaluatie voor
gekozen zich te concentreren op enkele van de belangrijkste tekortkomingen bij de uitvoering van het
Handvest. De aanbevelingen van de expertcommissie aan het Comit6 van Ministers mogen echter niet
worden geinterpreteerd als een aantasting van de relevantie van de andere, meer gedetailleerde
opmerkingen in het rapport, die volwaardig van kracht blijven. De aanbevelingen van de expertcommissie
zijn dienovereenkomstig opgesteld.
De expertcommissie van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden stelt,
overeenkomstig artikel 16.4 van het Handvest, op basis van de informatie in dit rapport voor dat het Comite
van Ministers de volgende aanbevelingen aan Nederland doet.
Het Comite van Ministers

In overeenstemming met artikel 16 van het Handvest voor regionale talen en talen van minderheden;
Gelet op de door het Koninkrijk der Nederlanden op 2 mei 1996 nedergelegde akte van aanvaarding en op
de op 19 maart 1997 ingediende aanvullende verklaring;
Na kennis te hebben genomen van de evaluatie van de expertcommissie inzake het Handvest, met
betrekking tot de toepassing van het Handvest door Nederland;

[Na kennis te hebben genomen van de opmerkingen van de Nederlandse autoriteiten over de inhoud van
het verslag van de expertcommissie].

Rekening houdend met het feit dat deze evaluatie is gebaseerd op de informatie die Nederland in het zesde
periodieke verslag heeft verstrekt, op aanvullende informatie die door de Nederlandse autoriteiten is
verstrekt, op informatie die is verstrekt door in Nederland wettelijk gevestigde organisaties en verenigingen
en op informatie die de expertcommissie tijdens haar bezoek ter plaatse heeft verkregen;
Beveelt de Nederlandse autoriteiten aan om rekening te houden met alle opmerkingen en aanbevelingen

van de expertcommissie en om met voorrang rekening te houden met deze opmerkingen en
aanbevelingen:

1. het onderwijs van en in het Fries op alle onderwijsniveaus te blijven versterken;

2. een gestructureerd beleid vast te stellen voor de uitvoering van het Handvest voor Romanes en
Jiddisch, in samenwerking met de sprekers;

3. het onderwijs in het Limburgs en Nedersaksisch als reguliere schoolvakken verder te ontwikkelen en
het onderwijsaanbod in deze talen uit te breiden, ook op het niveau van het aan het onderwijs op school
voorafgaand onderricht.
Het Comit§ van Ministers verzoekt de Nederlandse autoriteiten hun zevende periodieke verslag voor 1 juni
2021 in te dienen en de informatie over de aanbevelingen voor onmiddellijke actie v66r 1 december 2023
in te dienen^*".

Zie de besluiten van het Comite van Ministers van de Raad van Europa CM/Del/Dec(20l8)l330/I0.4e - CM-Public. en
Schetsen voor de periodieke verslagen over de uitvoering van het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden
die door de staten die partij zijn moeten worden ingediend, CM(2019)69 final.

35

MIN-LANG (2019) ISfinal

Bijiage I Akte van aanvaarding

I Nederland

Verklaring in de akte van aanvaarding die op donderdag 2 mei 1996 is nedergelegd - Or. Engl.
Het Koninkrijk der Nederlanden aanvaardt het Handvest voor het Koninkrijk der Nederlanden in Europa.
Periode: 1-3-1998.
Desbetreffende artikelen: -

Verklaringen opgenomen in een nota verbaai zeals overhandigd door de Permanente
Vertegenwoordiging van Nederland tijdens de indiening van de akte van aanvaarding op 2 mei
1996 - Or. Engl.

Het Koninkrijk der Nederlanden verklaart, overeenkomstig artikel 2, tweede lid en artikel 3, eerste lid, van
het Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden, de volgende bepalingen van deei
III van het Handvest te zullen toepassen op de Friese taal in de provincie Friesland;
In artikel 8:

Eerste lid 1, onderdelen a (ii), b (ii), c (ill), e (ii), f (i), g, h, i.
Tweede lid.
In artikel 9:

Eerste lid 1, onderdelen a (ii), a (ill), b (iii), c (ii), c (ill).
Tweede lid 2, onderdeel b.
In artikel 10:

Eerste lid 1, onderdelen a (v), c.
Tweede lid 2, onderdelen a, b, c, d, e, f, g.
Vierde lid 4, onderdelen a, c.

Vijfde lid.
In artikel 11:

Eerste lid 1, onderdelen a (iii), b (ii), c (ii), f (ii).
Tweede lid.
In artikel 12:

Eerste lid 1, onderdelen a, b, d, e, f, g, h.
Tweede lid.
Derde lid.
In artikel 13:

Eerste lid, onderdelen a, c, d.
Tweede lid, onderdelen b, c.
In artikel 14:
Onderdeel a.
Onderdeel b.

MIN-LANG (2019) ISfinal
36

Het Koninkrijk der Nederlanden verklaart tevens de in Deel II van het Handvest opgesomde principes te
zullen toepassen op de in Nederland gebruikte Nedersaksische talen evenals, conform artikel 7, vijfde lid,
op het Jiddisch en het Romanes.
Periode: 1-3-1998.

Desbetreffende artikelen: 10,11, 12,13, 14, 2, 3, 7, 8, 9

Verklaringen die zijn opgenomen In een nota verbaal van de Permanente Vertegenwoordiging van
Nederland, van 18 maart 1997, gereglstreerd bij het Secretarlaat-Generaal op 19 maart 1997 - Or.
Engl.

Het Koninkrijk der Nederlanden verklaart overeenkomstig Artikel 2, eerste lid, van het Europees
Handvest voor regionale talen en talen van minderheden van 5 november 1992, de volgende in Deel II
van het Handvest opgesomde principes te zullen toepassen op het in Nederland gebruikte Limburgs.
Periode: 1-3-1998.
Desbetreffende artikelen: 2

37

Bijiage II: Opmerkingen van de Nederlandse autoritelten

MIN-LANG (2019) 15final