Emissies van endotoxinen uit de veehouderij: een
literatuurstudie voor ontwikkeling van een toetsingskader
Emissions of endotoxins from animal production: a literature survey for
development of an assessment framework
A. Winkel, I.M. Wouters, A.J.A. Aarnink, D.J.J. Heederik, N.W.M. Ogink

O

S

N

V

I V S T I

S T RA

S

L

O

T

I

I L

L

Emissies van endotoxinen uit de
veehouderij: een literatuurstudie voor
ontwikkeling van een toetsingskader
Emissions of endotoxins from animal production: a literature survey for development of an
assessment framework

A. Winkel 1, I.M. Wouters 2, A.J.A. Aarnink 1, D.J.J. Heederik 2, N.W.M. Ogink1

1

Livestock Research, Wageningen University and Research Centre

2

Institute for Risk Assessment Sciences, Universiteit Utrecht

Wageningen UR Livestock Research
Wageningen, september 2014

Livestock Research Rapport 773

A. Winkel, I.M. Wouters, A.J.A. Aarnink, D.J.J. Heederik, N.W.M. Ogink, 2014. Emissies van
endotoxinen uit de veehouderij: een literatuurstudie voor ontwikkeling van een toetsingskader.
Emissions of endotoxins from animal production: a literature survey for development of an assessment
framework. Wageningen, Wageningen UR (University & Research centre) Livestock Research,
Livestock Research Rapport 773. 81 blz.

Samenvatting
In deze literatuurstudie is de stand van kennis samengevat rondom endotoxine emissies uit de
veehouderij. Verder is verkend langs welke lijnen een toetsingskader voor endotoxinen kan worden
ontwikkeld en is bepaald welke aanvullende kennis daarvoor moet worden vergaard.
Abstract
In this literature review, the state of knowledge is summarized on endotoxin emissions from animal
production. Furthermore, the design of an assessment framework for endotoxins for use in permit
granting is explored. Finally, lacking knowledge to develop such a framework has been determined.
Omslagfoto
De foto op de voorzijde toont monstername van PM10 in de buitenlucht met op de achtergrond een
veehouderijbedrijf. Foto: Kees Rutten.
© 2014 Wageningen UR Livestock Research, Postbus 338, 6700 AH Wageningen, T 0317 48 39 53, E
info.livestockresearch@wur.nl, www.wageningenUR.nl/livestockresearch. Livestock Research is
onderdeel van Wageningen UR (University & Research centre).
Livestock Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het
gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar
gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder
voorafgaande toestemming van de uitgever of auteur .
De certificering volgens ISO 9001 door DNV onderstreept ons kwaliteitsniveau. Op als onze
onderzoeksopdrachten zijn de Algemene Voorwaarden van de Animal Sciences Group van
toepassing. Deze zijn gedeponeerd bij de Arrondissementsrechtbank Zwolle.

Livestock Research Rapport 773

Inhoud

Woord vooraf

5

Samenvatting

7

Summary

11

1

Inleiding

14

2

Endotoxinen: achtergrondinformatie

17

2.1

Wat zijn endotoxinen?

17

2.2

Het vóórkomen van endotoxinen

17

2.3

Gezondheidseffecten van endotoxinen

18

2.3.1 Gezondheidseffecten: lokaal en systemisch, acuut en chronisch

18

2.3.2 Beschermende effecten van endotoxineblootstelling

19

2.3.3 Verschillen tussen personen in respons na blootstelling aan endotoxinen 20
2.3.4 Gezondheidseffecten door endotoxinen rond veehouderijen
2.4

2.5
3

4

5

20

2.3.5 Grenswaarden voor endotoxine

21

Het meten van endotoxinen

22

2.4.1 Monstername middels filtratie

22

2.4.2 Monstername middels impingers

22

2.4.3 Voorzorgsmaatregelen bij monstername

22

2.4.4 Analyse van monsters met de LAL-test

23

2.4.5 Analyse van monsters met andere testsystemen

23

2.4.6 Meetprotocollen

24

2.4.7 Meetstrategie

24

Samenvattende conclusies hoofdstuk 2

25

Endotoxinen in stallucht

26

3.1

Bronnen van stofdeeltjes en endotoxinen in stallucht

26

3.2

Endotoxinegehalten in stof in stallucht en buitenlucht

28

3.3

Endotoxinegehalten in stalstof van verschillende deeltjesgrootte

30

3.4

Endotoxineconcentraties in stallucht

31

3.5

Relaties tussen endotoxinen en stof, ammoniak en geur

33

3.6

Processen en factoren van invloed op endotoxine concentraties

35

3.7

Samenvattende conclusies hoofdstuk 3

37

Emissies van endotoxinen uit de veehouderij

38

4.1

Emissies van endotoxinen uit stallen in bestaande literatuur

38

4.2

Variatiebronnen in endotoxine-emissies

39

4.3

Endotoxine-reducerende maatregelen in stallen

39

4.4

Emissies van endotoxinen bij mestopslag en -overslag

41

4.5

Emissies van endotoxinen uit mestbehandelingsinstallaties

41

4.6

Emissies van endotoxinen tijdens mestaanwending

43

4.7

Emissies van endotoxinen uit bodem en gewas

45

4.8

Samenvattende conclusies hoofdstuk 4

46

Endotoxinen in de buitenlucht

47

5.1

Achtergrondconcentraties van endotoxinen in de buitenlucht

47

5.2

Concentratiegradiënten van stof en endotoxinen rondom veehouderijen

49

5.3
5.4
6

7

De verspreiding van endotoxine via lucht en modellering van de
omgevingsbelasting

52

Samenvattende conclusies hoofdstuk 5

54

Ontwerpaspecten van een toetsingskader voor endotoxine-emissies

55

6.1

Bestaande toetsingskaders voor endotoxinen in het buitenland

55

6.2

Bestaande toetsingskaders voor geur, fijn stof en ammoniak in Nederland

56

6.2.1 Geur

56

6.2.2 Fijn stof

56

6.2.3 Ammoniak

57

6.3

Vormgeving van een toetsingskader voor endotoxine

57

6.4

Uitwerking toetsingskader: inhoudelijke aandachtspunten en keuzes

58

6.4.1 Vaststelling endotoxine-emissie

59

6.4.2 Modellering verspreiding endotoxine

59

6.4.3 Grenswaarde

60

6.4.4 Validatie van het instrument

60

Conclusies en aanbevelingen

61

Referenties

63

Bijlage A: beknopt protocol ter bepaling van endotoxineconcentraties

74

Bijlage B: samenstelling begeleidingscommissie

75

Bijlage C: samenvatting in vraag en antwoord

76

Woord vooraf

In deze literatuurstudie is de stand van kennis samengevat rondom endotoxine emissies uit de
veehouderij. Verder is verkend langs welke lijnen een toetsingskader voor endotoxinen kan worden
ontwikkeld en is bepaald welke aanvullende kennis daarvoor moet worden vergaard.
Deze onderzoeksopdracht is binnen het kader van het Beleidsondersteunend onderzoek van het
ministerie van Economische Zaken, thema Verduurzaming Veehouderijketens uitgevoerd, met
financiering van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. Het rapport is samengesteld door
medewerkers van IRAS Universiteit Utrecht en Wageningen UR Livestock Research. Bij de
samenstelling van het rapport is het projectteam ondersteund door een begeleidingscommissie met
vertegenwoordigers van bij deze problematiek betrokken maatschappelijke partijen (zie bijlage B). Op
deze plaats dank ik alle leden van de begeleidingscommissie voor hun waardevolle inbreng en het
projectteam voor de eendrachtige en effectieve samenwerking.
Dr.ir. N.W.M. (Nico) Ogink
Projectleider

Livestock Research rapport 773 |

5

6 | Livestock Research rapport 773

Samenvatting

Aanleiding
In Nederland bestaat ongerustheid over mogelijke gezondheidsrisico’s van veehouderijbedrijven voor
omwonenden, o.a. ten aanzien van stofdeeltjes en endotoxinen (ontstekingsbevorderende
celwandresten van Gram-negatieve bacteriën) in dit stof die met de ventilatielucht van stallen worden
uitgestoten. In een recent advies aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport stelt de
Gezondheidsraad een gezondheidskundige grenswaarde voor van 30 EU/m 3 (EU; endotoxin units) in
buitenlucht die de algemene bevolking dient te beschermen. Met het beschikbaar komen van deze
grenswaarde is een eerste basis ontstaan voor het ontwikkelen van een kwantitatief toetsingskader
voor emissies van endotoxinen uit de veehouderij, zoals deze reeds bestaan voor ammoniak, geur en
fijn stof.
Dit rapport
In deze literatuurstudie is verkend langs welke lijnen een toetsingskader voor endotoxinen kan worden
ontwikkeld. Een toetsingskader voor endotoxinen zal alleen realistisch en haalbaar zijn wanneer deze
opgesteld kan worden vanuit emissiemodellering. Voor emissiemodellering is het noodzakelijk dat
kennis beschikbaar is over het niveau van endotoxine emissies, of – bij het ontbreken hiervan – dat
emissies betrouwbaar geschat kunnen worden op basis van andere beschikbare informatie , zoals PM10
emissies en het gehalte van endotoxine in deze stoffractie. Daarom wordt in deze rapportage de stand
van kennis weergegeven rondom concentraties en emissies van endotoxinen in de veehoude rij, hun
verspreiding naar de omgeving, en mogelijke maatregelen om emissies te voorkomen. Ook is
achtergrondinformatie over endotoxinen en bijbehorende gezondheidseffecten van endotoxinen
samengevat. Hiermee is inzicht verkregen of informatie over endotox ine emissies voldoende aanwezig
is of geschat kan worden ten behoeve van een toetsingskader voor endotoxine. In de tweede plaats is
verkend welke andere aspecten bij de ontwikkeling van een toetsingskader voor endotoxinen van
belang zijn. Dit betreft keuzen over de middelingsduur waarvoor genormeerd moet worden, keuzen
over toegelaten mate van overschrijding, en keuzen over hoe om te gaan met variatie in bronnen.
Endotoxinen, gezondheidseffecten en meetmethoden
Hoofdstuk 2 licht toe wat endotoxinen zijn, welke gezondheidseffecten blootstelling aan endotoxinen
kan hebben en hoe endotoxineconcentraties gemeten kunnen worden. Blootstelling aan endotoxinen
kan leiden tot het optreden van respiratoire en systemische klachten. De door de Gezondheidsraad
afgeleide grenswaarden van 90 EU/m 3 voor de werkomgeving en 30 EU/m 3 voor de buitenlucht rond
veehouderijen worden geacht te beschermen tegen het optreden van acute effecten na relatief
kortdurende blootstelling gedurende 4 tot 8 uur. Acute klachten na kortdurende blootstelling worden
als het kritische effect gezien. Ook wordt verondersteld dat deze grenswaarden beschermen tegen het
optreden van effecten als gevolg van chronische blootstelling. Voor omwonenden van veehouderijen
betekent het uitgangspunt van de Gezondheidsraad dat overschrijdingen van de grenswaarde over
korte middelingstijden (éénderde dag) in principe niet of beperkt voor mogen komen. Er zijn
verschillende methoden beschikbaar om endotoxinen te meten. Dit geldt voor zowel de monstername,
het in oplossing brengen van het aanwezige endotoxine en de bepaling. Het is raadzaam aan te sluiten
bij het Europees gestandaardiseerde protocol voor de bepaling van endotoxine in de werkomgeving,
alsook de aanbevelingen van de Gezondheidsraad en de Nordic expert gr oup ten aanzien van stappen
in de procedure over te nemen. Bij strikt gebruik van gestandaardiseerde protocollen, die
gedetailleerd het proces van monstername, extractie en bepaling beschrijven, zijn metingen van
endotoxinen voldoende reproduceerbaar.
Stof en endotoxine in stallen
In hoofdstuk 3 is samengevat wat bronnen van stofdeeltjes en endotoxinen in stallen zijn, welke
concentraties uit deze bronnen ontstaan, hoe concentraties van endotoxinen samenhangen met die
van stof, ammoniak en geur, en welke processen en factoren van invloed zijn op
endotoxineconcentraties. Op basis van de beperkt beschikbare informatie lijken vooral mest en in
mindere mate stro(oisel) belangrijke bronnen te zijn van het in stallucht aanwezige endotoxine.
Onbekend is wat de bijdrage is van andere bronnen van stof, zoals huidschilfers en veertjes.

Livestock Research rapport 773 |

7

Informatie over de endotoxineconcentraties in relatie tot deeltjes groottefracties suggereren dat de
hoogste endotoxineconcentraties aanwezig zijn in deeltjes groter dan 2 –3 µm. Deze deeltjes vormen
samen niet alleen de grootste stofmassa, maar bevatten ook een hoger endotoxinegehalte (EU/mg
stof) dan kleinere deeltjes. Alhoewel gemiddelde endotoxinegehalten mogelijk niet veel verschillen
tussen diercategorieën is de spreiding rond de ze gemiddelden groot. Studies die de persoonlijke
blootstelling aan endotoxinen van personen werkzaam in bedrijven van verschillende diercategorieën
onderzocht hebben, laten ook een grotere spreiding in endotoxineconcentraties zien in vergelijking
met concentraties van stof. Stof- en endotoxineconcentraties in stallucht vertonen een duidelijk
positieve samenhang. Echter, de grote spreidingen in waarnemingen laten niet toe
Endotoxineconcentraties met voldoende betrouwbaarheid uit stofconcentraties te voorspellen.
Endotoxineconcentraties in stallen worden beïnvloed door het ventilatiedebiet (meer of minder
verdunning), hygiënische aspecten van het houderijsysteem (hokbevuiling, strooiselmest, etc.) en
temperatuur (groei van Gram-negatieve bacteriën).
Emissies van stof en endotoxine
In hoofdstuk 4 wordt kennis besproken rondom emissies van endotoxine uit de veehouderij; emissies
en emissiereducerende maatregelen bij stallen, emissies bij mestopslag en -overslag, bij
mestbehandeling en bij mesttoediening op het land. Er is slechts een handvol studies beschikbaar
waarin naast concentraties van endotoxinen in stallucht, tevens debieten zijn gemeten, welke
noodzakelijk zijn om emissies te bepalen. Geen van deze studies is volgens een vast meetprotocol
zoals beschikbaar voor fijnstof- en ammoniakemissies uitgevoerd, waardoor het niet mogelijk is om op
basis hiervan emissieniveaus voor de Nederlandse situatie af te leiden. Variatiebronnen van
endotoxine-emissies zijn niet bekend. Het is te verwachten dat deze overeenkomsten vertonen met
die van stof. Omdat endotoxinen afkomstig zijn van groeiende organismen, zullen ze naar verwachting
ook enkele specifieke endotoxine-eigen variatiebronnen hebben. Er zijn slechts enkele studies
voorhanden waarin de verwijdering van endotoxine door een emissiere ductietechniek is vastgesteld.
Wel is veel kennis aanwezig t.a.v. reductietechnieken voor fijnstofemissies. Verwijderingsrendementen
van deze technieken kunnen echter niet één op één worden toegepast voor endotoxine emissies
omdat reductietechnieken deeltjes van verschillende grootte met een verschillende efficiëntie
verwijderen en aanwijzingen bestaan dat endotoxinen ongelijk verdeeld zijn over deze verschillende
deeltjesgrootteklassen. Naast emissies uit stallen lijken emissies ook te kunnen optreden bij
mestopslag en mestoverslag en bij de mestbehandelingsprocessen: composteren, drogen/indikken,
nitrificatie/denitrificatie, strippen en de teelt van algen/kroos. Echter, kwantitatieve informatie
ontbreekt. Verder bestaan aanwijzingen dat emissies van endoto xinen kunnen optreden bij het
uitwerpen van vaste mest op land en in enige mate bij het op de bodem aanbrengen van drijfmest.
Onbekend is of emissies optreden bij het uitwerpen of injecteren van drijfmest. Emissies kunnen
tevens afkomstig zijn uit de bodem wanneer bodemdeeltjes in de lucht worden gebracht door
landbouwvoertuigen. Met aanwending van mest op land wordt een product in het milieu gebracht dat
rijk is aan micro-organismen en endotoxinen. Veel is nog onbekend over de overleving en verspreiding
van fecale micro-organismen in bodems, hun afbraak tot endotoxinen, de stabiliteit van endotoxinen
in de bodem, grondwater en oppervlaktewater, de mogelijke verwaaiing van endotoxinen vanuit
bemeste bodems en gewassen, en de eventuele gezondheidsrisico’s die daarbij kunnen ontstaan.
Emissies uit andere bronnen dan stallen zijn echter van tijdelijke aard en vereisen daardoor een
andere aanpak ten aanzien van toetsing.
Endotoxineconcentraties in het algemene milieu en benedenwinds van veehouderijen
In hoofdstuk 5 is samengevat wat concentraties van endotoxinen zijn in de buitenlucht en in de lucht
benedenwinds van veehouderijen. Op grond van de in dit hoofdstuk besproken studies kan worden
geconcludeerd dat achtergrondconcentraties in het algemeen laag zijn, beneden 1 –2 EU/m3. Enkele
buitenlandse studies en een Nederlandse studie suggereren dat endotoxineconcentraties in
veehouderijgebieden hoger kunnen zijn t.o.v. stedelijke referentiegebieden. In het algemeen worden
de hoogste buitenluchtconcentraties gerapporteerd tussen circa mei en september. Benedenwinds van
veehouderijbedrijven zijn ‘emissiepluimen’ van stofdeeltjes en endotoxinen meetbaar. Een dergelijke
pluim ontspringt grotendeels in de emissieopening(en) van het stalgebouw en strekt zich
benedenwinds uit. Concentraties in de pluim nemen af met de afstand tot het stalgebouw doordat
deeltjes sedimenteren, maar vooral door verdunning met relatief schone buitenlucht. Meerdere
veehouderijbedrijven binnen een gebied kunnen tezamen tot een regionale verhoging van
achtergrondconcentraties leiden die zich uitstrekt buiten directe emissiepluimen van bedrijven. De
verspreiding van stofdeeltjes en endotoxinen uit stallen kenmerkt zich door een grote mate van

8 | Livestock Research rapport 773

variatie in tijd en ruimte, waarbij emissieniveaus, uitwor pkarakteristieken, weersomstandigheden en
omgevingseigenschappen een belangrijke rol spelen. Deze aspecten worden in verspreidingsmodellen
t.b.v. vergunningsverlening (V-Stacks voor geur en ISL3a voor fijn stof) gebruikt om de belasting op
rond het veehouderijbedrijf liggende punten te berekenen.
Bestaande toetsingskaders en verkenning van een toetsingskader voor endotoxine
In hoofdstuk 6 is verkend hoe een toetsingskader voor endotoxinen ontworpen kan worden. In het
buitenland zijn geen formele toetsingskaders gevonden voor emissies van endotoxinen uit stallen, wel
bestaat er Britse regelgeving t.a.v. milieueffecten van composteringsinrichtingen en een Duitse
richtlijn t.a.v. bioaerosolen in relatie tot veehouderij. Voor een te ontwikkelen toetsingskader i s het
logisch om gebruik te maken van verspreidingsmodellen volgens het Nieuw Nationaal Model (NNM),
welke ook ten grondslag liggen aan de vereenvoudigde modellen voor PM10 (ISL3a) en geur (VStacks) ten behoeve van vergunningverlening. Hiervoor zijn echter vier zaken nodig. 1) Informatie
over representatieve emissiefactoren voor endotoxine voor in Nederland gangbare stalsystemen. 2)
Aanpassing van een verspreidingsmodelvariant die rekening kan houden met emissies en daarmee
gepaard gaande verspreiding en sedimentatie van grotere deeltjesfracties (>PM10). 3) Aanpassingen
aan het verspreidingsmodel die 4 tot 8-uursperioden (i.p.v. 24-uursperioden bij PM10 of 1-uurs
perioden bij geur) kunnen hanteren en het vaststellen van een percentielwaarde; d.w.z. het
percentage van de jaarlijkse 4 tot 8-uursperioden waarbinnen de grenswaarde van de
Gezondheidsraad niet wordt overschreden. 4) Het valideren van uitkomsten van de nieuw te
ontwikkelen modelvarianten.
Conclusies en aanbevelingen
Hoofdstuk 7 behandelt de conclusies en aanbevelingen. Op dit moment is de kennis over emissies van
endotoxinen voor de Nederlandse situatie ontoereikend om direct een toetsingskader te ontwikkelen.
Tevens is onvoldoende informatie voorhanden t.a.v. het endotoxinegehalte van stof (dus de
hoeveelheid endotoxine per mg stof) in het algemeen en specifiek voor uitgaande stallucht. Door deze
onzekerheden is het niet mogelijk om een tussentijds toetsingskader te ontwikkelen op basis van
PM10 emissiecijfers in combinatie met een vaste omrekenfactor voor het endotoxinegehalte in PM10.
Naast emissiecijfers behoeft een toetsingskader voor endotoxine een andere middelingsduur (4 tot 8
uur) dan nu gebruikt wordt voor PM10 of geur en zal toetsing voor endotoxine op een hogere
percentielwaarden ingericht moeten worden dan nu gebruikt voor PM10. Oriënterende berekeningen
met de nodige aannames lijken erop te wijzen dat huidige toetsingskaders voor geur en fijn stof niet
reeds in voldoende mate bescherming bieden tegen te hoge endotoxineniveaus, met nam e voor
pluimveecategorieën. Daarom is het zinvol het ontwerp van een toetsingskader voor endotoxine
verder te ontwikkelen. Echter, te kiezen percentielwaardes voor de endotoxinenormering en
middelingstijden spelen hierbij een belangrijke rol.
Aanbevolen wordt om op korte termijn brontechnische kennis (t.a.v. emissieniveaus, bijdragen van
de verschillende stoffracties aan emissies, de verhouding tussen endotoxine en stof, en de variatie
hierin, zowel tussen bedrijven, als binnen een bedrijf in de tijd ) te verzamelen voor enkele
diercategorieën waarvoor op basis van verkennende berekeningen een toetsingskader voor endotoxine
mogelijk strenger zal zijn dan andere reeds bestaande toetsingskaders. Verder wordt aanbevolen om
tegelijkertijd aanpassingen voor de ver spreidingsmodellen te ontwikkelen waardoor: a) gerekend kan
worden met middelingstijden van zowel 4 als 8 uur , b) de verspreiding van deeltjes groter dan 10 µm
en de component endotoxine in de berekening kunnen worden meegenomen, en c) het model met
verschillende percentielwaarden uitgevoerd kan worden. Hiermee kan binnen circa driekwart jaar
inzicht verkregen worden in het effect van een toetsingskader voor endotoxinen in relatie tot reeds
bestaande toetsingskaders van fijn stof en geur. Ook wordt inzicht verkregen in de invloed van te
maken keuzes op de gemodelleerde concentratieverdelingen van stof en endotoxine, zoals keuzes
t.a.v. een bepaalde middelingsduur (4 of 8 uur) en het wel of niet modelleren van verspreiding van
stofdeeltjes (met endotoxine) groter dan 10 µm.
De informatie die verkregen wordt uit de aanbevolen acties op de korte termijn zijn noodzakelijk
voor een valide onderbouwd toetsingskader op de lange termijn. Uit deze verkenning volgt of een
meer gedetailleerde vaststelling van emissiefac toren voor endotoxine (uitbreiding met diercategorieën
en staltypen) en aanpassing van emissiemodellering t.a.v. bronvariatie noodzakelijk zijn.
Een overzicht van de specifieke door de opdrachtgevers gestelde vragen zijn in Bijlage C bij dit rapport
voorzien van een antwoord.

Livestock Research rapport 773 |

9

10 | Livestock Research rapport 773

Summary

Background
In the Netherlands, there is public concern about possible health risks of emissions from animal farms
to local residents. This concern is especially related to emissions of particulate matter and endotoxins
(i.e., pro-inflammatory cell wall compounds from Gram-negative bacteria) that are released into the
ambient air. In a recent advice to the Dutch Minister of Health, Welfare and Sport, the Dutch Health
Council has recommended an ambient exposure limit for endotoxins for the general population of 30
endotoxin units (EU) per m3 of air over an averaging time of 4 to 8 hours. The availability of this
exposure limit allows the development of a quantitative assessment framework for emissions of
endotoxins from animal farms, similar to the existing frameworks in the Netherlands for ammonia,
odour and particulate matter.
This report
This literature review explored the lines along which an assessment framework for endot oxins can be
developed. An assessment framework for endotoxins will only be realistic and feasible if it can be
based upon emission dispersion modelling. A prerequisite for emission modelling is knowledge on
levels of endotoxin emissions, or when this information is not available, insight in whether emission
data can be reliably based upon other available information, such as PM10 emission levels and the
endotoxin content of particulate matter. Therefore, this report summarizes the state of knowledge on
emissions and concentrations of endotoxins in relation to animal farming, the distribution of
endotoxins in the environment, and possible measures to prevent emissions. In addition, background
information on endotoxins and associated health effects are given. Based upon the gathered
information, insight is obtained whether available information on endotoxin emissions is sufficient or
can be estimated reliably to be used in an assessment framework for endotoxin. In addition, other
aspects important in the development of an assessment method for endotoxin are explicated. These
include choices about the averaging period, choices about the allowed level of exceedance of an
exposure limit and choices regarding how to deal with variation in emission levels.
Endotoxins, associated health effects and their measurement
Chapter 2 of this report starts with an introduction into the background of endotoxins, their effects on
health of exposed persons and methods for their measurement. Exposure to endotoxins can lead to
both respiratory and systemic health effects which may be the result of either short or long-term
exposure. The limit values provided by the Dutch Health Council of 90 EU/m3 for occupational
exposure and 30 EU/m3 for ambient air are expected to protect against acute symptoms resulting
from short-term exposure periods of 4 to 8 hours. These acute symptoms are considered to be the
critical effect of endotoxins. It is assumed that these limit values will also provide protection against
the long-term effects of chronic exposure. For people living near farms, the advice of the Health
Council would mean that in principle no – or only occasional – exceedances of the ambient limit value
may occur. Several methods are available for measurement of endotoxins. It is recom mended to
follow the European standardized protocol for measurement of endotoxins in the workplace as well as
the recommendations of the Dutch Health Council and the Nordic expert group regarding extraction
and assay characteristics. When standardized protocols are used, in which processes of sampling,
extraction and assay are described in detail, results of endotoxin measurements are sufficiently
reliable.
Particulate matter and endotoxin inside animal houses
Chapter 3 summarizes the existing knowledge on sources of particulate matter and endotoxins in
animal houses, concentrations, associations between endotoxin concentrations and other components
like PM, ammonia, and odour, and the factors and processes that are known to affect concentrations.
On the basis of a limited number of studies, faecal matter and litter seem to be the main sources of
endotoxins in the air of animal houses. For some sources of particulate matter, like skin flakes or
feathers, the contribution to airborne endotoxin concentration is unknown. Information on endotoxin
concentrations in relation to particle size suggests that the majority of endotoxin in air is present in
the fraction of particles with aerodynamic diameters of 2–3 µm and larger. These particles are already

Livestock Research rapport 773 |

11

known to make up the major part of particle mass in air, and they also have a greater endotoxin
content (in EU/mg of particulate matter) than smaller particles. Despite the limited differences in
average endotoxin content of PM between different animal categories, the variation of individual
measurements around the mean content is large. Studies into personal exposure in subjects working
in the animal production sector have also shown a large variability in endotoxin concentrations in
comparison to the variation in PM concentrations. Concentrations of PM and endotoxins are clearly
positively correlated, but the large variability of observations around these trends do not allow reliable
estimation of endotoxin concentrations from PM concentrations. Endotoxin concentrations inside
animal houses are influenced by the ventilation exchange rate (a dilution effect), hygienic aspects of
the housing system (e.g., pen fouling in pigs or the presence of litter floors with dry, crumbly
manure), and temperature (affecting growth of Gram-negative bacteria).
Particulate matter and endotoxin emission levels
Chapter 4 describes the existing knowledge on emissions and mitigation of emissions from animal
houses, emissions from manure storages and manure handling, emissions from manure tre atment,
and emissions from the field application of manure. Few studies determined ventilation rates parallel
with endotoxin levels in animal houses in order to establish emission rates. None of the available
studies used measurement protocols like existing ones for ammonia, odour, and PM. Consequently, it
is not possible to derive reliable emission rates from these studies. Sources of variation in endotoxin
emissions are largely unknown. It is expected that endotoxin emissions exhibit variation partially
similar to PM. However, since endotoxins originate from growing organisms (Gram-negative bacteria),
it is expected that endotoxin emissions will also show specific sources of variation. Only few studies
exist on the mitigation of endotoxin emissions from animal production. Much more information is
available on mitigation techniques for PM. Yet, removal efficiency figures for PM10 or PM2.5 cannot be
directly applied to endotoxin emissions, as reduction techniques are known to remove particles with
different aerodynamic diameters with different efficiencies and indications exist that endotoxin
concentrations are unequally distributed over particle size fractions. Besides animal houses, emissions
of endotoxins are likely to occur in manure storages and during manure handling, as well as in the
following manure treatment processes: composting, drying/concentrating, nitrification/denitrification,
ammonia stripping, and the cultivation of algae and weeds. However, data on emission levels from
these processes are scarce. Based on a very limited number of studies so far, emissions of endotoxins
may also occur during spreading of solid manure on fields, and to some extent during the application
of liquid manure directly onto the soil. Endotoxins that are present in soils may also emit when soil is
agitated by the movement of agricultural vehicles, regardless whether manure is applied or not. With
the application of manures onto fields, a substance is released into the environment that contains
many micro-organisms and a substantial amount of endotoxins. However, much is still unknown on
the survival and spread of faecal micro-organisms in soils, ground water and surface water, the
potential airborne dispersion of endotoxins from fertilizes soils and crops, and the health risks that
may result from these issues. These emission sources other than animal houses show a periodical or
intermittent emission pattern, and therefore require a different approach with respect to an
assessment framework.
Aerial endotoxin concentration s in the general environment and downwind of animal farms
Chapter 5 deals with the concentrations of endotoxins normally present in ambient air and in the air
downwind of animal houses. The studies discussed in this chapter show that ambient (background)
concentrations are in general low, below 1–2 EU/m3. Few studies conducted abroad and one Dutch
study suggest that ambient endotoxin concentrations are higher in areas with a high density of animal
farms than in reference areas, like urban cities. Highest am bient endotoxin concentrations are
reported from May through September. Downwind of animal farms, ‘emission plumes’ of PM and
endotoxins are detectable. Such plumes originate mainly from the exhaust outlet(s) of animal houses
and spread downwind. Concentrations in these plumes decrease with the distance from their point of
release due to dilution of exhaust air with clean ambient air, and due to settling of particles by
deposition. The presence of multiple animal farms within a certain area may however give rise to
regionally elevated ambient concentrations of PM and endotoxins, outside the direct emission plumes
from individual farms. The ambient distribution of PM and endotoxins is characterized by a large
degree of variation, both temporally and spatially , caused by variations in emission levels, exhaust air
characteristics, meteorological conditions, and terrain features. These aspects are currently used in
the Netherlands in dispersion models for environmental permit granting (like V -Stacks for odour and
ISL3a for PM10) to estimate the immission at sensitive locations (like residential houses) near farms.

12 | Livestock Research rapport 773

Existing frameworks and exploration of a framework for endotoxin
In Chapter 6, the design of an assessment framework for endotoxin emissions from animal production
is explored. No official assessment frameworks for endotoxin exist in other countries, however
legislation of environmental influences of composting facilities do exist in the UK, and in Germany a
directive on bio-aerosol emissions from animal houses is available. Both do not apply to endotoxin. It
is logical to base the development of an assessment framework for endotoxin on the available Dutch
dispersion model (the New National Model; NNM), which is also the basis of the simplified forms for
legislation purposes: ISL3a for PM10 emission and V -Stacks for odour emission from animal houses.
However, before implementation, four main modifications and actions are needed. Firstly,
representative and up to date emission factors need to be established for animal housing systems that
are likely to be responsible for a major part of total emission from animal production. Secondly, a
dispersion model variant needs to be developed that is able to deal with emissions, dispersal and
sedimentation of larger (i.e., >PM10) particles. Thirdly, the assessment framework must be based on
4- to 8-hour averaging periods which should be implemented in dispersions models. Also, a percentile
value must be established; i.e., the percentage of all annual 4 to 8 -hour periods during which the
ambient limit value should not be exceeded. Finally, the model variant and the emission factors should
be validated based on measured endotoxin concentrations in the vicinity of animal farms.
Conclusions and recommendations
Chapter 7 provides the conclusions and recommendations. At this time, the knowledge on the
emissions of endotoxins for the Dutch situation is not sufficient to enable development of a temporary
assessment framework for endotoxin. Also, there is insufficient information on the endotoxin content
of particulate matter (the amount of endotoxin per mg of particulate matter) in general, and for the
exhaust air of animal houses in particular. These uncertainties do not allow development of an
assessment framework based on PM10 emission levels in combination with a conversion factor for the
endotoxin content in PM. Besides the need for endotoxin emission rates, w e identified that the
framework for endotoxin will require an averaging period which is different from the ones in use for
PM10 or odour and that legislation for endotoxin should be based on higher percentiles than currently
applied for PM10. More information is needed to fully acknowledge the implications of an assessment
framework for endotoxin. Exploratory calculations with the necessary assumptions suggest that
existing frameworks for odour and PM10 do not sufficiently protect against high endotoxin levels,
especially for poultry farms. Therefore, it makes sense to further develop an assessment framework
for endotoxin emissions. However, choices in percentile-value to be used and averaging times may
play an important role.
To acknowledge the level of impact of an assessment framework, it is recommended that at short
notice necessary information is obtained on the emission source level (emission rates, endotoxin
content in PM, the distribution of endotoxin over particle size fractions, and variations between animal
houses and in time within a house) for those animal categories that are likely to be restricted by the
endotoxin framework. Furthermore, it is recommended to further develop dispersions models which
allow: a) performing calculations with averaging times of 4 and 8 hour, b) evaluation of emission and
dispersion of particles larger than 10 µm, and c) output of various percentile values. These
modifications will provide insight in the impact of an assessment framework for endotoxins in relation
to existing assessment frameworks for particulate matter and odour within nine months. This will also
allow evaluation of the effects of certain modelling choices on resulting exposure distributions, such as
different averaging times and the dispersion of particles (with endotoxin) larger than 10 µm.
This information obtained on the short term, is needed to underpin a valid assessment framework
for the long term. Furthermore, this will identify whether a more detailed determination of emission
rates for endotoxin is needed (e.g., more animal categories or housing types) a s well as further
adjustments of dispersion models taking into account other observed knowledge gaps like
implementation of emission source variation.
An overview of the specific research questions formulated by the financer prior to this project in
conjunction with concise answers to these questions is given as Appendix C to this report.

Livestock Research rapport 773 |

13

1

Inleiding

Aanleiding
In Nederland bestaan een aantal regio’s met hoge veedichtheden in combinatie met een relatief hoge
bevolkingsdichtheid, met name in het zuiden en het oosten van het land. Deze combinatie van hoge
veedichtheid en bevolkingsdichtheid is uniek. In deze gebieden komen relatief veel bedrijven voor met
grote aantallen dieren, voornamelijk als gevolg van specialisatie en schaalvergroting sinds de jaren
zestig van de vorige eeuw. Deze schaalvergroting en intensivering kan aanleiding geven tot
maatschappelijke onrust als gevolg van transportbewegingen van voer, eieren of dieren, door
geurhinder, of doordat stalgebouwen als niet passend in het landschap worden ervaren. Daarnaast
bestaat in sommige regio’s maatschappelijke ongerustheid over mogelijke gezondheidsrisico’s van
veehouderijbedrijven voor omwonenden. Deze ongerustheid bestaat met name t.a.v. stofdeeltjes,
micro-organismen en endotoxinen (celwandresten van Gram -negatieve bacteriën) die met de
ventilatielucht van stallen worden uitgestoten.
In het licht van deze problematiek is in Nederland eerder een aantal rapportages verschenen die kort
worden toegelicht.
In een eerste rapport van Dusseldorp et al. (2008) is een literatuurverkenning uitgevoerd naar
mogelijke effecten van fijn stof, bacteriën en endotoxinen op de gezondheid van werkenden in stallen
en van de mensen die rondom stallen wonen. De auteurs concluderen dat op enkele tientallen tot
honderden meters van veehouderijen concentraties van deze componenten verhoogd kunnen zijn,
maar dat onbekend is of deze niveaus kunnen leiden tot gezondheidseffecten bij omwonenden. In
meerdere studies die in het rapport worden geciteerd zijn effecten op de gezondheid v an werknemers
geconstateerd. Het gaat daarbij vooral om effecten op het ademhalingsorgaan door blootstelling aan
endotoxinen.
Kornalijnslijper et al. (2008) brachten in hetzelfde jaar kansen en bedreigingen in beeld van
schaalvergroting in de veehouderij t.a.v. infectierisico’s voor vier specifieke micro -organismen uit de
veehouderij die ziekteverwekkend kunnen zijn voor mensen. Op grond hiervan geven de auteurs
aanbevelingen vanuit een volksgezondheidskundig perspectief, zoals het opstellen van een
gezondheidseffectrapportage bij de bouw van nieuwe stallen.
In 2011 is een inventariserend onderzoek afgerond naar mogelijke effecten van intensieve
veehouderijbedrijven op de gezondheid van omwonenden; het zogenaamde IVG -onderzoek
(Intensieve Veehouderij en Gezondheid) (Heederik et al., 2011). Gezondheidsrisico’s zijn beoordeeld
aan de hand van door huisartsen geregistreerde gegevens, daarnaast zijn op beperkte schaal
stofmetingen en metingen naar micro-organismen uitgevoerd. Uit dit onderzoek is gebleken dat
omwonenden van intensieve veehouderijbedrijven blootstaan aan verhoogde concentraties van fijn
stof, endotoxinen en micro-organismen. Er werden echter weinig verschillen gevonden in de
gezondheid van bewoners van intensieve veehouderijgebieden in vergelijking tot een
1

referentiepopulatie uit andere plattelandsgebieden. Astmatici en mensen met COPD hadden meer
2

exacerbaties wanneer ze woonden in gebieden met veel intensieve veehouderij in vergelijking met
gebieden zonder intensieve veehouderij. Verder werd een verhoging gevonden van het aantal
longontstekingen rondom geitenbedrijven en pluimveebedrijven. Naast negatieve effecten werden ook
aanwijzingen voor beschermende effecten gevonden.
Maassen et al (2012) bestudeerden de mogelijkheid van normering van de bedrijfsomvang en de
afstand tussen veehouderijen en omwonenden ter verlaging van infectieri sico’s voor een zestal
zoönosen. De auteurs concluderen dat algemene afstandsadviezen ter bescherming van omwonenden
niet gegeven kunnen worden en dat voor specifieke zoönosen (met uitzodering van Q -koorts)
onvoldoende onderzoek voorhanden is om onderbouwde uitspraken te kunnen doen.

1
2

COPD: chronic obstructive pulmonary disease
Exacerbatie: term gebruikt voor verergering van ziekte of symptomen van een ziekte

14 | Livestock Research rapport 773

In een recent advies aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport concludeert de
Gezondheidsraad dat studies naar relaties tussen blootstelling en gezondheidseffecten bij
omwonenden van veehouderijen schaars zijn en dat de huidige stand der kennis de ontwikkeling van
één kwantitatief beoordelingskader t.a.v. volksgezondheidsrisico’s daarom niet toelaat
(Gezondheidsraad, 2012). Geadviseerd wordt langs kwalitatieve, beleidsmatige beoordelingskaders te
werken die op lokaal niveau (GGD, gemeente) en op bas is van maatwerk tot stand komen. Een
uitwerking van een dergelijk beoordelingskader is onlangs verschenen (Fast and Nijdam, 2013). Het
hanteren van emissiegerelateerde minimumafstanden kunnen bij een dergelijk beoordelingskader naar
mening van de Gezondheidsraad nuttig zijn, evenals het verder reducer en van emissies van fijn stof
en geur, gebruik makend van reeds bestaande beoordelingskaders voor deze componenten. Tot slot
wordt als grond voor een beoordelingskader voor endotoxinen een gezondheidskundige advieswaarde
voor de algemene bevolking voorgesteld van 30 EU/m3 (EU; endotoxin units) (Gezondheidsraad,
2012).
Vraagstelling
Met het beschikbaar komen van een gezondheidskundige advieswaarde voor endotoxinen is een eerste
basis ontstaan voor het ontwikkelen van een kwantitatief toetsingskader voor emissies van
endotoxinen uit de veehouderij, zoals deze reeds bestaan voor ammoniak, geur en fijn stof. Als reactie
op het voornoemde advies van de Gezondheidsraad is op 14 juni 2013 een kabinetsbrief verschenen.
Hierin wordt aangegeven dat de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu de gezondheidskundige
advieswaarde nader zal uitwerken en vastleggen zodat deze ter bescherming van de gezondheid van
omwonenden van veehouderijen kan worden toegepast bij het verlenen van de omgevingsvergunning
milieu. Naast een gezondheidskundige advieswaarde dient een toetsingskader een instrumentarium te
bevatten waarmee de blootstelling in de omgeving t.g.v. veehouderijactiviteiten in kaart wordt
gebracht, zodat getoetst kan worden of de advieswaarde ter hoogte van een toetsingspunt
overschreden wordt. Naar analogie van het beoordelingskader voor fijn stof, ammoniak en geur kan
dit instrumentarium bestaan uit een verspreidingsmodel waarin emissiefactoren zijn opgenomen. Het
ontwikkelen van een dergelijk instrumentarium roept echter een groot aantal vragen op die
beantwoording vergen alvorens tot ontwikkeling kan worden overgegaan. Voorafgaand aan dit
onderzoek zijn deze vragen door de opdrachtgever in kaart gebracht ( bijlage C). Aan Wageningen UR
Livestock Research en het Institute for Risk Assessment Sciences (IRAS) van de Universiteit Utrecht is
verzocht aan de hand van de ontstane vragen een oriënterend literatuuronderzoek uit te voeren.
Doelstelling
Met dit onderzoek wordt in de eerste plaats beoogd de stand van kennis samen te vatten rondom
concentraties en emissies van endotoxinen in de veehouderij, hun verspreiding naar de omgeving,
bijbehorende gezondheidseffecten voor omwonenden en mogelijke maatregelen om emissies te
voorkomen. In de tweede plaats wordt beoogd om op basis van de beschikbare kennis het ontwerp
van een toetsingskader te verkennen. Daarb ij gaat het er om hoe het toetsingskader eruit moet zien
en welke mogelijkheden en onmogelijkheden er bestaan rondom het ontwerpen van een
toetsingskader.
Opbouw van dit rapport
In hoofdstuk 2 wordt toegelicht wat endotoxinen zijn, welke gezondheidseffecten endotoxinen kunnen
hebben op blootgestelden en hoe endotoxinen gemeten kunnen worden. In hoofdstuk 3 wordt
samengevat wat de bronnen van stofdeeltjes en endotoxinen in stallen zijn, welke concentraties uit
deze bronnen ontstaan, hoe concentraties van en dotoxinen samenhangen met die voor stof,
ammoniak en geur, en welke processen en factoren van invloed zijn op endotoxineconcentraties. In
hoofdstuk 4 wordt de bestaande kennis besproken rondom emissies van endotoxine uit de
veehouderij; emissies en emissiereducerende maatregelen bij stallen, emissies bij mestopslag en overslag, bij mestbehandeling en bij mesttoediening op het land. In hoofdstuk 5 wordt samengevat
wat concentraties van endotoxinen zijn in de buitenlucht en in de lucht benedenwinds van
veehouderijen. In dit hoofdstuk wordt verder aandacht geschonken aan de
verspreidingskarakteristieken van endotoxinen via lucht. In hoofdstuk 6 wordt verkend hoe een
toetsingskader voor endotoxinen ontworpen kan worden. In hoofdstuk 7 worden de conclusies en
aanbevelingen gegeven. In Bijlage C bij dit rapport ten slotte, worden de door de opdrachtgevers
gestelde vragen beantwoord.

Livestock Research rapport 773 |

15

16 | Livestock Research rapport 773

2

Endotoxinen: achtergrondinformatie

2.1

Wat zijn endotoxinen?

Endotoxinen zijn een onderdeel van de buitenmembraan van Gram -negatieve bacteriën en
zogenaamde cyanobacteriën of blauwalgen (Rietschel et al., 1990). Endotoxinemoleculen komen vrij
bij het afsterven van deze organismen. Het zijn grote moleculen, die gebonden aan bacterieresten en
stofdeeltjes of als waterdeeltje met daarin endotoxine, zich in de omgevi ng kunnen verspreiden
Endotoxinen bestaan uit een lipopolysaccharide (LPS) molecuul, dat bestaat uit polysaccharide ketens
verbonden met een lipide deel (Figuur 1). Aan het LPS molecuul kunnen eiwitmoleculen of lipiden
gebonden zijn, en het LPS met deze moleculen samen wordt endotoxine genoemd. Met de term wordt
dus het agglomeraat bedoeld. Het lipide deel, het Lipide A, bestaat uit een lange keten vetzuren en is
verantwoordelijk voor de toxische eigenschappen van endotoxine. De ketenlengte kan verschillen
tussen endotoxinen afkomstig van verschillende soorten bacteriën. Dit verklaart voor een groot deel
de verschillen in toxiciteit van endotoxinen afkomstig van verschillende bacteriën (Gezondheidsraad,
1998, 2010; Todar, 2014).

Figuur 1

De structuur van een LPS molecuul, het toxine dat aanwezig is in de celwand van een
Gram-negatieve bacterie

2.2

Het vóórkomen van endotoxinen

Endotoxinen komen in de meeste gevallen gebonden aan stofdeeltjes of in oplossing in water voor.
Endotoxinen aanwezig in de omgeving zijn afkomstig van verschillende Gram -negatieve bacteriën. Een
aantal belangrijke, veel voorkomende en sterk ve rschillende voorbeelden van bronnen van
endotoxinen en daarmee samenhangende omgevingen waarin endotoxinen voorkomen zijn:
•

bacteriën die op planten of op productiegewassen groeien en bij de oogst of verwerking van het
gewas vrijkomen (Douwes et al., 2003; Spaan et al., 2006). In de veehouderij kan als gevolg
hiervan endotoxine afkomstig zijn uit voeder;

•

bacteriën die afkomstig zijn uit ontlasting (kinderdagverblijven, mogelijk humane
gezondheidszorg of ouderenzorg) of mest (veehouderij) (Douwes et al., 2003; Liebers et al.,
2006) die zich gebonden aan stofdeeltjes via de lucht verspreiden (Spaan et al., 2006);

•

bacteriën die afkomstig zijn van de huid of vacht van mensen en dieren. Op plaatsen waar veel
mensen bij elkaar komen (scholen, peuterspeelzalen , kinderdagverblijven) kunnen deze bacteriën
zich in de omgeving verspreiden (Rullo et al., 2002).

Endotoxinen komen meestal vrij als een bacterie sterft en oplost en de dode delen zich verspreiden
door luchtstroming of bij bewerking van endotoxine bevattend materiaal. Dit is vooral bekend van
blootstellingen in de werkomgeving. Blootstelling aan endotoxinen is hierbij in eerste instantie altijd in
verband gebracht met blootstelling aan wat wel “organisch stof” werd genoemd; stof van plantaardige
of dierlijke oorsprong. Daarbij wordt dan gedacht aan allerlei processen die met agrarische activiteit in
verband worden gebracht en contact met plantaardige of dierlijke materialen. Maar juist het feit dat

Livestock Research rapport 773 |

17

ook relevante blootstelling voorkomt in bijvoorbeeld publieke ruimten zoals scholen geeft aan dat dit
niet altijd het geval is. Dus overal waar sprake kan zijn van blootstelling aan bacteriën of groei van
bacteriën is potentieel blootstelling aan endotoxinen te verwachten. Daarnaast bestaat ook kans op
indirecte blootstelling, als gevolg van verspreiding van endotoxinen uit een sterke bron naar de nabije
omgeving, bijvoorbeeld uit veehouderijen of composteringsinstallaties. Deze laatste vorm van
verspreiding, vanuit een centrale bron, staat in deze rapportage centraal (Heederik et al., 2011;
Pankhurst et al., 2011; Thorne et al., 2009).

2.3

Gezondheidseffecten van endotoxinen

Het in deze paragraaf gegeven overzicht is voor een belangrijk deel gebaseerd op de evaluaties van
endotoxinen van de Gezondheidsraad (Gezondheidsraad, 1998, 2010), aangevuld met recenter
verschenen onderzoek. De evaluatie van de Gezondheidsraad heeft betrekking op beroepsmatige
blootstelling aan endotoxinen. Studies naar blootstelling in binnen - en buitenmilieu worden hierin niet
besproken. Deze worden in deze paragraaf kort aangestipt. Daarnaast hebben endotoxinen niet alleen
negatieve effecten. Blootstelling aan endotoxine wordt ook in verband gebracht met positieve effecten,
met name worden endotoxinen in verband gebracht met beschermende effect en voor wat betreft de
ontwikkeling van sensibilisatie en allergie. Ook deze effecten worden, voor zover relevant, kort
besproken.

2.3.1

Gezondheidseffecten: lokaal en systemisch, acuut en chronisch

Geïnhaleerd endotoxine kan leiden tot lokale respiratoire effe cten en ook tot systemische effecten.
Direct na inademing van endotoxinen kunnen zich bij mensen de volgende verschijnselen voordoen:
droge hoest, kortademigheid met vermindering van de longfunctie, koorts en algehele malaise. Enkele
uren later kunnen benauwdheid, hoofdpijn en gewrichtsklachten optreden. De symptomen lijken op
griepachtige symptomen. Geïnhaleerde endotoxinen veroorzaken een ontstekingsreactie in de long die
samenhangt met de aanwezigheid van een bepaald type cellen in de longen, zogenaamde
neutrofielen. Tegenwoordig is een groot deel van het achterliggend mechanisme bekend en het
aangeboren of ‘innate’ immuunsysteem speelt een belangrijke rol. Dit deel van het immuunsysteem
bestaat uit receptoren op cellen die geïnhaleerde micro -organismen direct herkennen en opruimen.
Deze receptoren (Toll-receptoren) herkennen moleculen uit de celwanden van micro -organismen.
Endotoxinen worden ook herkend door dit deel van het immuunsysteem en deze “herkenning” zet een
cascade van reacties in gang, met ontstekingsreacties en klachten als gevolg. Vermoedelijk worden
endotoxinen niet opgenomen in de bloedcirculatie, maar zeker is dit niet. Naast effecten op de
luchtwegen kunnen na inhalatie ook systemische effecten optreden. Verondersteld wordt dat de
systemische effecten optreden doordat signaalstoffen die bij de ontstekingsreactie een rol spelen,
zogenaamde cytokinen, in de bloedcirculatie terechtkomen. De gezondheidseffecten worden snel na de
eerste blootstelling, binnen enkele uren, manifest. Acute effecten op de luchtwegen worden daarom
als het kritische effect van endotoxinen beschouwd.
Er zijn geen formele grenswaarden of concentraties gedefinieerd voor de verschillende effecten die op
kunnen treden na endotoxineblootstelling. Als globale richtlijn wordt wel de volgende indeling
gesuggereerd (Rylander, 1997):
•

ontstekingsreacties van de luchtwegen en acute luchtwegklachten: vanaf 100 EU/m3;

•

systemische effecten (temperatuursverhoging): 1000 EU/m3;

•

organisch stof toxisch syndroom (koorts, rillingen, gewrichtspijn, malaise): vanaf 2000 EU/m3.

De Gezondheidsraad geeft in haar evaluaties aan dat de kennis over effecten van endotoxine op een
breed palet van wetenschappelijke informatie is gebaseerd; dierexperimentele st udies, experimentele
studies bij mensen (waarbij endotoxine werd geïnjecteerd of geïnhaleerd) en epidemiologische
studies. In de eerste studies naar effecten van endotoxinen, die bijvoorbeeld werden uitgevoerd bij
katoenwerkers die een hoge blootstelling h adden door contaminatie van katoenpluis met bacteriën,
werden de acute effecten beschreven door naar veranderingen in longfunctie te kijken voor en na de

18 | Livestock Research rapport 773

(beroepsmatige) blootstelling. Onduidelijk was op dat moment wat het mechanisme was dat leidde tot
de effecten. In recentere studies is een groter arsenaal gezondheidsparameters beschikbaar gekomen.
Op basis van deze studies, vaak experimentele studies onder studenten of beroepsmatig
blootgestelden, is duidelijk geworden dat kortdurende blootstelling (maximaal enkele uren) een acute
ontstekingsreactie veroorzaakt. Dit is vastgesteld door in bloed/serum van blootgestelden of in
vloeistof verkregen door een long- of neusspoeling (BAL: bronchial alveolar lavage, en NAL: nasal
lavage) onder andere aanwezigheid van verschillende celtypen vast te stellen en cytokines te meten.
Bekend is dat na enkele dagen blootstelling de omvang van de effecten als gevolg van blootstelling
aan endotoxinen afnemen en dat een zekere mate van tolerantie ontwikkelt. Dit is bijvoorbee ld ook
waargenomen bij beroepsmatig blootgestelden die gedurende een week waren blootgesteld. Op de
eerste dag worden de grootste dalingen in longfunctie waargenomen en worden de meeste
symptomen ervaren. Op de tweede en volgende dagen zijn de veranderinge n in longfunctie geringer
en zijn de symptomen minder duidelijk. De ontwikkelde tolerantie is echter ook snel weer verdwenen.
Na een blootstellingsvrij weekend of een korte vakantie begint de cyclus weer opnieuw en worden op
de eerste dag weer de grootste longfunctiedalingen gevonden, enzovoort.
Parallel aan de effecten die optreden na kortdurende blootstelling is in meerdere studies ook een effect
van chronische blootstelling gevonden. Beroepsmatig hoog blootgestelden, waaronder veehouders,
blijken een verlaagde longfunctie te hebben in voornamelijk dwarsdoorsnede studies. Er zijn enkele
longitudinale studies uitgevoerd en in deze studies wordt onder verhoogd endotoxine blootgestelden
een versnelde longfunctiedaling gevonden (Christiani et al., 2001 ; Vogelzang et al., 2000).

2.3.2

Beschermende effecten van endotoxineblootstelling

Recenter onderzoek suggereert dat blootstelling aan endotoxinen mogelijk beschermt tegen de
ontwikkeling van atopie en hooikoorts (Braun-Fahrländer et al., 2002). Atopie wordt gekenmerkt door
de aanwezigheid van antilichamen (Immuunglobuline E; IgE) tegen algemeen in het milieu
voorkomende allergenen (huisstofmijt, pollen, grassen, kat en hond). Ongeveer 30 –40% van de
Nederlanders is atopisch. Een deel van deze mensen kan als gevolg hiervan een allergie ontwikkelen
tegen de milieuallergenen waartegen antilichamen aanwezig zijn. Blootstelling aan het allergeen leidt
dan tot neus-, oog- en luchtwegklachten, en in het ergste geval astma. Hooikoorts (allergie tegen
grassen en pollen) is een specifieke vorm van allergie, di e zich vooral manifesteert als blootstelling
aan allergenen hoog is in het seizoen dat grassen en bomen stuifmeel en pollen afgeven.

Figuur 2

Toename van bronchiale klachten met toenemende endotoxineconcentratie (gesloten
bolletjes) en afname van het vóórkomen van hooikoorts (open bolletjes) in een studie
waarin meerdere populaties zijn samengevoegd. De toename in het voorkomen van
bronchiale klachten wordt zichtbaar vanaf endotoxineniveaus rond de 80–100 EU/m3
(Basinas et al., 2012)
Livestock Research rapport 773 |

19

De eerste waarnemingen dat endotoxine mogelijk tegen ontwikkeling van atopie en hooikoorts
beschermt zijn afkomstig van studies onder kinderen die zijn opgegroeid op een boerderij, waar door
contact met dieren en gewassen regelmatig blootstelling aan micro-organismen en als gevolg daarvan
onder meer endotoxinen kan plaatsvinden. In dit type studies, waarin naar de endotoxine blootstelling
is gekeken in de woonomgeving wordt het endotoxine gehalte van matras- of vloerstof in de woning
gekeken en uitgedrukt per gram stof of per m 2 oppervlak. De gemeten niveaus kunnen niet direct
worden vergeleken met studies uit de werkomgeving waar de concentratie per m 3 lucht wordt
uitgedrukt. Later is het beschermende effect van endotoxine blootstelling ook in stedelijke populaties
vastgesteld. Enkele studies waarin endotoxineconcentraties in de lucht in de woning zijn gemeten
geven aan dat sprake is van relatief lage niveaus (<10 EU/m 3) (Noss et al., 2008). Er was sprake van
48-uursgemiddelden en gedurende bepaalde activiteiten in de woning is waarschijnlijk van hogere
blootstelling sprake. In een Amerikaans studie werden in woningen endotoxineconcentraties gemeten
in 20 woningen in een periode van 14 maanden tussen de 0,02 en 19,8 EU/m 3 (Park et al., 2000).
Vermoedelijk zijn concentraties in de woning dus relatief laag.
Dit beschermende effect blijkt ook op te treden bij volwassenen, onder meer bij veehouders, na
(relatief hoge) beroepsmatige blootstelling aan endotoxinen (Portengen et al., 2005; Smit et al.,
2010). Echter, in de studies waarin beschermende effecten worden gevonden worden, voor zover
onderzocht, ook meer astmatische klachten gevonden door blootstelling aan endotoxine (BraunFahrländer et al., 2002; Portengen et al., 2005; Smit et al., 2010). Echter, deze klachten hebben een
niet-atopische achtergrond, hetgeen wil zeggen dat deze niet worden gevonden bij mensen met
atopie; antilichamen tegen algemeen in het milieu voorkomende allergenen. De toename van
luchtwegklachten met toenemende endotoxine blootstelling in de populatie gaat ook gepaard met een
toename van objectieve verschijnselen zoals een toename van personen met verhoogde reactiviteit
van de luchtwegen (Smit et al., 2010). Het beschermende effect zet de aanwezigheid van negatieve
effecten van endotoxine niet in een ander perspectief. In een analyse van meerdere studies van
beroepsmatig blootgestelden blijkt duidelijk dat de afname van atopie met toenemende endotoxine
blootstelling parallel loopt aan een toename van bronchiale klachten (Figuur 2) (Basinas et al., 2012).

2.3.3

Verschillen tussen personen in respons na blootstelling aan endotoxinen

Bekend is dat verschillen in individuele gevoeligheid bestaan voor endotoxi ne onder volwassenen. In
een studie uit de Verenigde Staten onder 72 gezonde vrijwilligers bleken 8 personen sterke
longfunctiedalingen te hebben na inhalatie van een hoge dosis endotoxine (‘hyper-responders’), terwijl
11 personen reageerden met een marginale respons (‘hypo-responders’) (Kline et al., 1999). Dit
verschil in reactiviteit na blootstelling bleek reproduceerbaar en bleek een genetische basis te hebben
(Arbour et al., 2000). Ook in populatiestudies blijken verschillen in gevoeligheid voor endotoxine te
bestaan (Smit et al., 2011; Smit et al., 2009). Er zijn meer studies waarin naar verschillen in
individuele gevoeligheid is gekeken. Volledigheid is niet nagestreefd, de problematiek is met de
aangehaalde literatuur voldoende geïllustreerd.

2.3.4

Gezondheidseffecten door en dotoxinen rond veehouderijen

Er zijn slechts enkele studies uitgevoerd naar endotoxinen afkomstig van veehouderijbedrijven in het
buitenmilieu en de samenhang met respiratoire klachten en longfunctie van omwonenden (O'Connor
et al., 2010). De Gezondheidsraad heeft ook aangegeven in haar advies over intensieve veehouderij
(Gezondheidsraad, 2012) dat veel van de studies in beperkte mate informatief zijn. Met name de
studies uit Duitsland en de Verenigde Staten zijn relevant.
In de studie uit de groep van Mw. Dr. K. Radon, uitgevoerd in Duitsland, werd een toename van
astmatische klachten gevonden in relatie tot het aantal veehouderij stallen rond de woning. De
longfunctie nam af met toenemende aantallen stallen rond de woning (Radon et al., 2007; Schulze et
al., 2011). Als onderdeel van deze studie zijn endotoxineniveaus gemeten in de achtertuinen van
woningen van deelnemers aan de gezondheidseffectenstudie (Schulze et al., 2006). Er werden
concentraties gevonden tussen de 0 en 23 EU/m 3, hoger dan verwacht in een stedelijke omgeving,

20 | Livestock Research rapport 773

maar de studie was indicatief van opzet, er was slechts een beperkt aantal metingen beschikbaar en
de endotoxineniveaus zijn niet direct geassocieerd met de gezondh eidseffecten. Daardoor is niet
duidelijk of de gezondheidseffecten die in deze studie zijn waargenomen ook samenhingen met de
endotoxineconcentraties in de directe omgeving van de woningen.
In een studie in de VS onder een panel van 101 deelnemers zijn he rhaald klachten geregistreerd en is
de longfunctie gemeten (Schinasi et al., 2011 ). Als onderdeel van deze studie zijn 1711 herhaalde
endotoxinemetingen uitgevoerd gedurende 12 uur in 16 ‘communities’. Helaas zijn de gemeten
niveaus met onvoldoende achtergrond informatie gerapporteerd, en zijn de resultaten uitgedrukt in
endotoxine units (EU) per mg PM10 stof en niet als concentratie in EU per m3 lucht. Het gemiddelde
niveau was 38,5 EU/mg. Het niveau in de ‘community’ met de laagste niveaus was 20,0 EU/mg, in de
‘community’ met het hoogste niveau 88,0 EU/mg. De deelnemers werd gevraagd dagelijks tweemaal
buiten te gaan zitten en klachten te registreren. Een toename van het endotoxinegehalte in PM10 in
de lucht ging gepaard met een toename v an klachten van keel en luchtwegen. De uitkomsten van
deze studie zijn lastig te interpreteren omdat de blootstelling op semi -experimentele wijze tot stand is
gekomen i.p.v. als onderdeel van het normale leefpatroon.

2.3.5

Grenswaarden voor endotoxine

In studies onder werknemers is het gebruikelijk dat de blootstelling aan stof of endotoxine met
persoonlijke stofmonsters wordt vastgesteld. Hiervoor wordt draagbare apparatuur gebruikt. De
endotoxine blootstelling wordt uitgedrukt in Endotoxine Units (EU)/m3. De acute effecten worden
waargenomen bij concentraties van 90 EU/m 3 en hoger. De Gezondheidsraad heeft voor de afleiding
van de grenswaarde gebruik gemaakt van een experimentele studie die is uitgevoerd door het
National Institute for Occupational Health and Safety van het Center for Disease Control (NIOSH,
CDC). Per sessie werden 24-35 gezonde proefpersonen geselecteerd. De deelnemers hadden geen
luchtwegaandoeningen (astma, COPD), gebruikten geen geneesmiddelen en blootstelling in de
werkomgeving die de luchtwegrespons in het experiment mogelijk zou kunnen beïnvloeden.
Proefpersonen met mogelijke gevoeligheid voor endotoxinen zijn gedurende 6 uur in een ruimte
blootgesteld aan endotoxine houdend katoenstof. Er werden verschillende katoenstof batches gebruikt
met een verschillend endotoxine gehalte. In totaal werden 108 sessies gehouden. De longfunctie werd
voor en na het inhalatie experiment vastgesteld. Op basis van deze studie is een ‘No Effect Level’
(NOEL) afgeleid van 90 EU/m 3. De Gezondheidsraad heeft op basis van deze studie een zogenaamde
‘Health Based Occupational Exposure Limit’ (HBROEL) vastgesteld van 90 EU/m3. Normaal gesproken
worden onzekerheids- of veiligheidsfactoren toegepast bij de omrekening van een NOEL tot een
HBROEL. Daar is hier van afgezien omdat de gebruikte studie is uitgevoerd bij mogelijk gevoeliger
personen. In het advies van de Gezondheidsraad wordt er vanuit gegaan dat de afgeleide
grenswaarde ook tegen chronische effecten beschermt.
Voor blootstelling aan endotoxine vanuit veehouderijen heeft de Gezondheidsraad een tentatieve
grenswaarde voorgesteld van 30 EU/m 3 (Gezondheidsraad, 2012). De grenswaarde van 90 EU/m 3 die
is afgeleid voor werknemers (Gezondheidsraad, 2008) heeft men verlaagd met een standaard factor 3
om recht te doen aan zogenaamde intra -species variatie, dat wil zeggen: verschil in gevoeligheid
tussen mensen. Deze intra-species correctiefactor wordt toegepast omdat voor de algemene populatie
geldt dat ook zieken, kinderen en ouderen daarvan deel uitmaken, welke gevoeliger kunnen zijn voor
blootstelling aan endotoxine. Verondersteld wordt dat ook deze bevolkingsgroepen door de verlaging
beschermd worden. Een beter onderbouwde factor voor deze verschillen in gevoeligheid kan naar de
mening van de Gezondheidsraad op dit moment niet worden gegeven.
Omdat de grenswaarde voor de werkomgeving gedefinieerd is voor een duur van 8 uur, en beschermt
tegen acute effecten, moet er van worden uitgegaan dat de grenswaarde voor de buitenlucht ook
betrekking heeft op een vergelijkbare blootstellingsduur. Eventueel kan gekozen worden voor een
kortere duur, op basis van de literatuur over gezondheidseffecten, en moet gedacht worden aan
minimaal 4 uur. Daarnaast moet een grenswaarde beschermen tegen het optreden van het kritische
effect: acute effecten op de luchtwegen. Bedacht moet worden dat verschillen in individuele
gevoeligheid bestaan.

Livestock Research rapport 773 |

21

2.4

Het meten van endotoxinen

Er zijn meerdere methoden beschikbaar om endotoxine in de lucht te meten, een overzicht hiervan
staat beschreven in de literatuur (Duquenne et al., 2013). De methoden voor het meten van
endotoxine in de lucht zijn veelal gebaseerd op hetzelfde basisprincipe, startend met een
monstername fase. Hierbij wordt stof dat zich in de lucht bevindt verzameld, waarna in de analyse
fase de hoeveelheid endotoxine in het stof gekwantificeerd wordt.

2.4.1

Monstername middels filtratie

De meetmethode om endotoxine in de lucht in de werkomgeving te bepalen is op Europees niveau
gestandaardiseerd en staat beschreven in het meetvoorschrift EN 14031 (CEN, 2003). De
monstername is gebaseerd op opvangen van de inhaleerbaar stoffractie op een filter. De inhaleerbare
stoffractie is gedefinieerd in Europese norm EN 481 als deeltjes met een aerodynamische diameter die
binnendringen door neus en mond mogelijk maakt (CEN, 1993). Er zijn verschillende soorten
inhaleerbaar stof samplers die in meer of mindere mate vol doen aan de inhaleerbaar stof conventies
onder praktijkcondities (Görner et al., 2010; Kenny et al., 1997; Sleeth and Vincent, 2012). In het
meetvoorschrift EN 14031 wordt het gebruik van glasvezelfilters v oorgeschreven, maar andere type
filters worden ook gebruikt, zoals polycabonaatfilters, teflonfilters en PVC filters. Het gebruik van
andere filters dan glasvezelfilters kan invloed hebben op de extractie efficiëntie van endotoxine van
het filter en wordt daarom afgeraden (Douwes et al., 1995; Spaan et al., 2007), maar kan de
voorkeur hebben op basis van andere overwegingen.
Voor metingen op de werkplek is het gebruikelijk om inhaleerbaar stof te verzamelen. Stofmetingen in
het algemeen milieu vinden ook plaats middels filtratie, echter hier worden andere fracties verzameld.
Gangbare stoffracties zijn PM10 (stofdeeltjes met een aerodynamische diameter van 10 micrometer en
kleiner) en PM2.5 (stofdeeltjes met een aerodynamische diameter van 2,5 micrometer en kleiner). Het
principe is vergelijkb aar als voor de werkplekmetingen. Stofdeeltjes van een gedefinieerde grootte
fractie worden ingevangen op een filter. Meest gebruikte type filters voor stofbepaling zijn quartz
filters en teflon filters. Er zijn geen systematische studies die de invloed van filter type op de extractie
efficiëntie ten aanzien van endotoxine in milieumonsters onderzocht hebben.

2.4.2

Monstername middels impingers

Naast monstername door filtratie kan er ook met zogenaamde “impingers” bemonsterd worden, hierbij
worden de stofdeeltjes ingevangen in een waterige oplossing. Voordeel is dat er geen aparte extractie
hoeft te worden uitgevoerd, maar nadeel is dat de afvangstkarakteristieken (gemonsterde
deeltjesfractie) minder goed gedefinieerd zijn. Studies die monstername op filters met die met behulp
van impingers vergeleken hebben tonen aan dat er verschillen optreden in uitkomsten (Duchaine et
al., 2001; Spaan et al., 2008b). Resultaten zijn niet eenduidig, endotoxine conc entraties kunnen zowel
hoger als ook lager zijn bij monstername door impingers. Waarschijnlijk spelen verschillen in
afvangstkarakteristieken, bacteriegroei en/of vorming van aggregaten in de oplossing een rol.

2.4.3

Voorzorgsmaatregelen bij monstername

Voorbereiding van metingen moet onder zogenaamd pyrogeenvrije omstandigheden gebeuren
(afwezigheid van contaminerende eiwitten). Dus, glaswerk en monstername apparatuur
(monstername koppen) moeten in een incubator worden verhit zodat alle endotoxinen worden
geïnactiveerd, of grondig worden schoongemaakt. Contaminatie van filtermateriaal gedurende de
preparatie van de monsternamekoppen dient te worden voorkomen. Ook moet rekening gehouden
worden met mogelijke contaminatie in het veld. Het is van belang bij het opst ellen van apparatuur te

22 | Livestock Research rapport 773

beginnen met de locaties met een lage belasting en zo door te werken naar de locaties met de
hoogste belasting. Op deze manier is de kans op contaminatie gering. Veldblanco’s moeten altijd
worden meegenomen. Na monstername moeten mo nsters koel en droog worden bewaard en binnen 1
à 2 dagen verwerkt om microbiële groei te voorkomen. Hoewel herhaald vriezen en ontdooien van
monsters de endotoxine concentratie beïnvloeden, worden bij omvangrijke meetreeksen verzamelde
monsters veelal eerst bij -20 graden Celsius opgeslagen tot nadere analyse, hiermee wordt het
mogelijke effect van de opslag gestandaardiseerd. Daarnaast dient herhaald invriezen en ontdooien
van extracten vermeden te worden (Douwes et al., 1995; Spaan et al., 2007).

2.4.4

Analyse van monsters met de LAL-test

De meest gebruikte methode om endotoxine in een stofmonster te bepalen is met behulp van de
Lymulus Amebocyte Lysaat (LAL) test. Na de stofmonstername wordt de endotoxine in het stof in
14031 beveelt extractie door gedurende één uur s chudden bij kamertemperatuur aan (CEN, 2003).
Opgelost endotoxine is meetbaar met de LAL -test, die functioneert op basis van een enzymsysteem
geproduceerd uit het serum van de Molukkenkreeft. Deze test wordt al tientallen jaren met diverse
modificaties gebruikt om endotoxinen in de leef- en werkomgeving te meten. De meest gebruikte
modificatie is de chromogene kinetische LAL-test, welke dan ook de voorgeschreven assay in het
Europees protocol voor metingen in de werkplek is (CEN, 2003). Endotoxine wordt in dit assay
gemeten door het ontstaan van een kleurreactie over de tijd te volgen bij een golflengte van 405 nm.
De snelheid in toename van de optische densiteit is een maat voor de endotoxine concentratie. Door
endotoxine te meten in een reeks standaard monsters, waarmee een i jklijn wordt verkregen, en de
onbekende monsters hiermee te vergelijken, kan de concentratie worden bepaald. De concentratie
wordt uitgedrukt in ‘Endotoxine Units’ (EU) per monster. De ‘endotoxine units’ zijn een maat voor de
biologische activiteit van een monster, hetgeen als meer relevant gezien wordt dan de ‘massa’. De LAL
test is zeer gevoelig en kan endotoxine bij zeer lage concentraties in oplossing meten. In de lucht
hangt de detectiegrens onder andere af van het totaal gemonsterde volume en het extr actie volume.
Omdat allerlei soorten verbindingen in een monster alsook de zuurgraad de LAL test kunnen
beïnvloeden moeten altijd verdunningsreeksen worden geanalyseerd om te onderzoeken of inhibitie of
versterking optreedt waardoor te lage of te hoge conc entraties worden verkregen (Hollander et al.,
1993; Thorne et al., 2010).

2.4.5

Analyse van monsters met andere testsystemen

Sinds enkele jaren bestaat ook een zogenaamde rFC (recombinant Factor C) test voor endotoxine
(Saito et al., 2009; Thorne et al., 2010). De test is gebaseerd op dezelfde enzymcasc ade die ook in de
LAL-test wordt gebruikt, maar bevat alleen de eerste component van de enzymcascade, de C
component. Deze component is gezuiverd en gekloneerd en verwerkt in een fluorescentie testsysteem. Omdat deze test alleen op de C component gebaseerd is, is deze minder gevoelig dan de
LAL-test voor potentieel storende factoren die op andere componenten van de enzymcascade kunnen
inwerken, zoals glucanen, dan de LAL -test. De LAL en rFC lijken redelijk goed correlerende uitkomsten
te geven, maar de laatste is nog niet veelvuldig in studies toegepast.
Een andere biologische testmethode die beschreven is, is de ‘volbloed assay’. Deze assay gebruikt als
maat voor de hoeveelheid endotoxine de cytokineproductie van humane bloedcellen (Liebers et al.,
2008; Smit et al., 2006). Een groot nadeel van deze test is echter dat er systematische verschillen
tussen individuen bestaan in volbloed respons (Wouters et al., 2002).
Naast de biologische testsystem kan endotoxine ook middels chemische analyse bepaald worden met
een gaschromatografische methode in combinatie met massa-spectro-fotometrie (GC-MS) . Deze
methode meet de absolute massaconcentratie terwijl de LAL -test de biologische activiteit meet. De
GC-MS methode wordt toegepast om endotoxinen met verschillend e ketenlengtes te kunnen
karakteriseren, maar wordt weinig toegepast in studies naar relaties met gezondheidseffecten.

Livestock Research rapport 773 |

23

2.4.6

Meetprotocollen

Op Europees niveau is de meting van in de lucht aanwezige endotoxine in de werkplek
gestandaardiseerd in protocol EN 14031 (CEN, 2003). In Nederland moet dit protocol worden gebruikt
voor metingen in de werkomgeving. Dit huidige CEN protocol laat echter een aantal aspecten
ongespecificeerd. Daarom geven de Gezondheidsraad en de Nordic Expert Group in het criteria
document over endotoxine nog specifieke aandacht aan de wijze van extractie en ze stellen een
aanscherping voor van het CEN protocol. Zij adviseren om de extractie van stofmonsters in Tween
(een bufferoplossing) uit te voeren, maar de meting in pyrogeen water (Gezondheidsraad, 2010).
Onderzoek naar de efficiëntie van extractiemethoden laat zien dat bij gebruik van dit protoc ol de
grootste extractie-efficiëntie zonder beïnvloeding van de LAL -test worden behaald (Douwes et al.,
1995; Spaan et al., 2007). Om onzekerheden in de interpretatie te voorkomen bestaat behoefte aan
een strikt protocol voor monstername, extractie en meting, waardoor de hoeveelheid endotoxinen
reproduceerbaar meetbaar is. In dit rapport is een aanzet tot een protocol opgenomen in bijlage A.
In de literatuur wordt regelmatig gerefereerd aan de aanwezigheid van veel vari atie in uitkomsten
tussen laboratoria (Chun et al., 2006; Chun et al., 2002; Reynolds et al., 2005; Reynolds et al., 2002;
Thorne et al., 1997) oplossing gebracht, door middel van schudden in een waterige oplossing. Het
Europees protocol EN(Chun et al., 2006; Chun et al., 2002; Reynolds et al., 2005; Reynolds et al.,
2002; Thorne et al., 1997). Echter, in vergelijkende studies waarbij gestandaardiseerde protocollen
werden toegepast of waarin onderdelen van de analyse geharmoniseerd werden, reduceren de
verschillen tussen laboratoria tot binnen één orde grootte (range in concentraties tussen verschillende
laboratoria: 3,20–3,97 Log10 EU/m3) (Chun et al., 2006; Chun et al., 2002; Reynolds et al., 2002).
Een groot probleem bij deze vergelijkende studies is de wijze waarop de productie van de
stofmonsters heeft plaatsgevonden. In veldsituaties is het zeer lastig om homogene en identieke
stofmonsters te produceren, vooral als sprake is van relatief lage endotoxine concentraties.
Bioaerosolen, waaronder endotoxinen, maar bijvoorbeeld ook allergenen, komen aan deeltjes
gebonden voor en zullen dus niet homogeen verdeeld in het stof voorkomen. Daarnaast komen
bacteriën vaak in meervoud (trossen) gebonden voor aan stofdeeltjes. Een klein verschil in
agglomeraten van bacteriën leidt al tot aanzienlijke verschillen in endotoxineniveaus. Eenzelfde
fenomeen werd eerder waargenomen voor allergenen in bakkerijen. Hierbij werden zeer grote
verschillen in concentraties van het enzym alpha-amylase (een enzym dat in lage concentraties in
granulaat vorm aan meel wordt toegevoegd als broodverbetermiddel) gemeten in monsters die
tegelijkertijd verzameld waren (Sander et al., 2007).
Geconcludeerd moet worden dat bij gebruik van gestandaardiseerde protocollen, die gedetailleerd het
proces van monstername, extractie en detectie beschrijven, metingen van endotoxinen voldoende
reproduceerbaar zijn.

2.4.7

Meetstrategie

Een laatste belangrijk punt waar rekening mee gehouden moet worden in de meetstrategie bij meting
van endotoxine in de lucht is dat de variatie tussen herhaalde metingen in de tijd voor endotoxinen
vaak groter is dan in geval van stofblootstelling (Spaan et al., 2008a). Dit is gebleken op basis van
grote meetreeksen waarin de vergelijkbaarheid in blootstellingsniveaus tussen personen in een
vergelijkbare functie en vergelijkbaarheid van blootstellingsniveaus voor personen over de tijd
berekend zijn. Deze relatief grote variatie voor herhaalde metingen over de tijd hangt vermoedelijk
samen met variatie in bronblootstelling, bijvoorbeeld door verschillen in temperatuur en vochtigheid
op de verschillende meetmomenten door het weer of het klimaat. Hierdoor varieert de groei van
micro-organismen. Het gevolg hiervan is dat meer herhaalde metingen moeten worden genomen om
een betrouwbare indruk te verkrijgen van de gemiddelde blootstelling in de spreiding hierin voor een
te onderzoeken situatie. Hiermee moet rekening worden geho uden bij het opzetten van
meetstrategieën. Ook dient hiermee rekening gehouden te worden bij de beoordeling van metingen
die uitgevoerd worden om de kans op overschrijding van een norm te toetsen. Dit laatste in analogie
van ontwikkelde beoordelingsinstrumenten voor grenswaarden in de werkomgeving (Spaan et al.,
2008a).

24 | Livestock Research rapport 773

2.5

Samenvattende conclusies hoofdstuk 2

Blootstelling aan endotoxinen kan leiden tot het optreden van respiratoire en systemische klachten. De
door de Gezondheidsraad afgeleide grenswaarden voor de werkomgeving en de buitenlucht rond
veehouderijen worden geacht te beschermen t egen het optreden van acute klachten na relatief
kortdurende blootstelling gedurende een periode van 4 tot 8 uur. Acute klachten na kortdurende
blootstelling worden als het kritische effect gezien. Ook wordt verondersteld dat deze grenswaarden
beschermen tegen het optreden van effecten als gevolg van chronische blootstelling. Voor
omwonenden van veehouderijen betekent het uitgangspunt van de Gezondheidsraad dat
overschrijdingen van de grenswaarde over korte middelingstijden (éénderde dag) in principe niet o f
beperkt voor mogen komen en dat niveaus over deze korte perioden bewaakt moeten worden.
Er zijn verschillende methoden beschikbaar om endotoxinen te meten. Dit geldt voor zowel de
monstername, de extractie als de bepaling. Bij strikt gebruik van gestandaardiseerde protocollen, die
gedetailleerd het proces van monstername, extractie en bepaling beschrijven, zijn metingen van
endotoxinen voldoende reproduceerbaar. Het is raadzaam aan te sluiten bij het Europees
gestandaardiseerde protocol voor de bepaling van endotoxine in de werkomgeving en de
aanbevelingen van de Gezondheidsraad en de Nordic expert group over te nemen. Een aanzet voor
een standaard protocol is als bijlage A bij dit rapport opgenomen, maar dient nog nader uitgewerkt te
worden.

Livestock Research rapport 773 |

25

3

Endotoxinen in stallucht

3.1

Bronnen van stofdeeltjes en endotoxinen in stallucht

Gespecialiseerde studies die de bijdrage van individuele bronnen op endotoxine in stallucht onderzocht
hebben zijn niet beschikbaar. Omdat endotoxinen in stallucht waarschijnlijk voornamelijk voorkomen
als component van kleine deeltjes en druppeltjes (Heederik et al., 2013; Rylander, 2002; Zucker and
Müller, 2004b) wordt in Tabel 1 daarom een overzicht gegeven van studies naar bro nnen van (fijn)stof
in stallen.
Uit Tabel 1 blijkt dat de bronnen mest/urinezuur, huidschilfers, veertjes en voer belangrijk bijdragen
aan het stof in stallucht. Bij huisvestingssystemen waar stro of houtkrullen als strooisel wordt gebruikt
(melkvee, vleeskuikens, niet-gangbare varkenshouderij) vormt ook dit een belangrijke bron.
Leghennenstallen worden meestal ingestrooid met houtkrullen. Door mestp roductie is het
strooiselmateriaal na enkele weken echter nauwelijks meer aan te treffen; de strooisellaag bestaat
dan feitelijk uit gedroogde en verkruimelde mest. Vermoedelijk wordt strooiselmateriaal daarom niet
gevonden als bron van stof bij leghennen. Bij melkkoeien zijn verder het kuilvoer en mengvoer
specifieke bronnen van stof. De variatie in het endotoxinegehalte in deze verschillende stofbronnen zal
de wisselende bijdrage aan de endotoxine belasting bepalen.
Er zijn slechts drie studies bekend waarin het endotoxinegehalte van hierboven besproken stofbronnen
is bepaald. Alle drie studies zijn uitgevoerd door onderzoekers Zucker en Muller van de Freie
Universität Berlin. In de eerste twee studies werden endotoxinegehalten bepaald in mest, voer en
oppervlaktestof van een leghennenstal (Zucker and Müller, 2000) en een vleesvarkensstal (Zucker and
Müller, 2002). In beide studies werden hoge endotoxinegehalten aangetroffen in de mest en lagere
gehalten in het voer, terwijl het endotoxinegehalte van gesedimenteerd stalstof daartussen zat. In een
derde studie bemonsterden Zucker en Müller (2004b) vijf categorieën materialen: mest (gedroogde
pluimveemest, gedroogde rundermest, gedroogde varkensmest), voer (leg hennenvoer), strooisel (stro
en hooi), gesedimenteerd stof (pluimveestal en schapenstal) en vloeistoffen (varkensgier en
drinkwater uit een schapenstal). De hoogste endotoxinegehalten werden gevonden in de gedroogde
mestsoorten (range: 840–48.000 EU/µg), gevolgd door hooi en stro (range: 157–425 EU/µg), terwijl
de laagste gehalten werden gevonden in varkensgier (190 EU/ µg), leghennenvoer (82 EU/µg) en
drinkwater (0,2 EU/µg). Het gesedimenteerde stalstof in deze studie bevatte gehalten van 700 EU/ µg
voor leghennenstof en 325 EU/µg voor schapenstof. Dit beeld bevestigt deze uit de eerste twee
studies. De studies laten zien dat vooral mest en in mindere mate stro(oisel) relatief hoge
endotoxinegehalten bevatten. Uit recent onderzoek naar stofbronnen in Nederlan dse stallen blijkt dat
de bronnen mest en stro(oisel) tevens de belangrijkste bronnen zijn van deeltjes kleiner dan 10 µm bij
respectievelijk pluimvee en melkkoeien (Cambra-López et al., 2011). Dit kan verklaren waarom het
endotoxinegehalte van stalstof aanzienlijk hoger is dan dat van buitenstof (Tabel 2, par. 3.2). Bedacht
moet echter worden dat de relatieve bijdrage van bronnen aan stalstof verschillend kan zijn t.o.v. de
situatie voor endotoxinen. Het is bijvoorbeeld niet bekend wat het endotoxinegehalte is van een
belangrijke bron van stof in varkensstallen als huidschilfers. Aangezien mest een belangrijke bijdrage
levert aan stof in stallen en ook een hoog endotoxinegehalte heeft, lijkt dit een belangrijke bron te zijn
voor endotoxine in stallucht. De relatieve bijdrage in het totaal aan in stallucht aanwezige endotoxinen
zal echter variëren, afhankelijk van diercategorie, huisvestingssysteem en de aanwezigheid van
andere bronnen in de stal, zoals huidschilfers of veertjes waarvan het endotoxine gehalte nog niet
bekend is.

26 | Livestock Research rapport 773

Tabel 1
Eerste auteur
(jaar)

Overzicht van studies naar bronnen van (fijn)stof in stallen
Land

Diercategorie

Stoffractie

Gerapporteerde stofbronnen

Koon (1963)

AL, USA

Leghennen, kooi

Totaalstof

Huidschilfers met voerdeeltjes, veren

Feddes (1992)

CAN

Vleeskalkoenen

PM5

70% mest, 28% urinezuur

PM5-10

70% mest, 20% urinez., 4% voer, 1% veren, 1% huid

PM >10

43% mest, 29% huid, 12% veren, 6% voer, 2% urinez.

Pluimvee

Aarnink (1999)

NL

Vleeskuikens

Totaalstof

Veren (>10%), urinezuur (>10%), voer (<3%), micro organismen (<3%), mest (<1%)

Aarnink (2011)
en Cambra -López
(2011)

NL

Vleeskalkoenen

PM2,5

39% veren, 35% mest, 26% strooisel

PM2,5-10

52% mest, 25% veren, 23% strooisel

PM2,5

72% mest, 21% veren, 6% strooisel, 1% buitenstof

Vleeskuikens

PM2,5-10

96% mest, 4% veren

Leghennen,
scharrel

PM2,5

54% mest, 23% voer, 17% veren, 6% buitenstof

PM2,5-10

86% mest, 15% veren

Leghennen,
volière

PM2,5

64% mest, 36% veren

PM2,5-10

70% mest, 30% veren

Varkens
Curtis (1975)

IL, USA

Vleesvarkens en
zeugen

Totaalstof

Conclusie uit onderzoek: stalstof bevat hoger N -gehalte
dan voer; stof voornamelijk afkomstig van voer, mest
en huid/haar

Donham (1986)

IO, USA

Kraamzeugen,
biggen en
vleesvarkens

Totaalstof

Mest (bacteriën, darmepitheelcellen, onverteerd voer;
belangrijkste stofbron), voer (zetmeel, graandeeltjes),
huidschilfers, haardeeltjes, schimmels, zaad - en
graandeeltjes, insecten, minerale asdeeltjes

Heber (1988)

KS, USA

Vleesvarkens

Totaalstof

Voer (zetmeeldeeltjes, graandeeltjes; belangrijkste
stofbron), huidschilfers

Aarnink (1999)

NL

Biggen

Totaalstof

Voer (>10%), huidschilfers (>10%), mest (1 –3%),
urinezuur (1–3%), geen micro-organismen

Aarnink (2003)

NL

Vleesvarkens,
40% rooster

Inhaleerbaar

Vergelijkbare bijdragen van: mest, voer en huid

Vleesvarkens,
40% rooster
+ enig strooisel

Inhaleerbaar

Vergelijkbare bijdragen van: mest, huid en stro, kleine
bijdrage van voer

Vleesvarkens,
dichte vloer met
stro en uitloop

Inhaleerbaar

Vergelijkbare bijdragen van: huid en stro, kleinere
bijdrage van mest, kleinste bijdrage van voer

Biggen

PM2,5

95% mest, 5% huid, <1% voer, 0% buitenstof

PM2,5-10

92% mest, 8% huid, 0% voer, 0% buitenstof

PM2,5

93% mest, 6% huid, <1% voer, <1% buitenstof

PM2,5-10

69% huid, 30% mest, 1% voer, 0% buitenstof

PM2,5

79% huid, 17% mest, 4% voer, <1% buitenstof

PM2,5-10

71% huid, 29% mest, 0% voer, 0% buitenstof

PM2,5

37% stro, 29% mest, 23% kuilvoer, 8% strooisel, 3%
buitenstof, 0% mengvoer

PM2,5-10

27% strooisel, 22% stro, 21% mest, 17% kuilvoer,
12% mengvoer, 1% buitenstof

Aarnink (2011)
en Cambra -López
(2011)

NL

Vleesvarkens
Zeugen

Rundvee
Aarnink (2011)
en Cambra -López
(2011)

NL

Melkkoeien

Tabel samengesteld op basis van een actualisatie en integratie van eerdere overzichtsrapportages (Aarnink
and Ellen, 2006; Aarnink et al., 2014c; Winkel et al., 2010b; Winkel et al., 2011e)

Livestock Research rapport 773 |

27

In studies bij werknemers in de veehouderij is onderzocht welke taken en/of handelingen en welke
bedrijfskenmerken van invloed zijn op het niveau van stof- en endotoxineblootstelling. Uit deze
studies blijkt dat kenmerken die met stofblootstelling samenhangen niet altijd dezelfde zijn als
kenmerken die met endotoxineblootstelling samenhangen (Basinas et al., 2014; Basinas et al., 2013;
Preller et al., 1995). Bedrijfskenmerken die geassocieerd waren met endotoxineblootstelling zijn voor
varkenshouders: type voer (droogvoer, brijvoer of een combinatie) en de aanwezigheid en het
oppervlak van roostervloeren. Bij melkveehouders wordt een helling ten behoeve van afvoer van mest
gevonden als determinant van endotoxineblootstelling, naast buitenluchttemperatuur (Basinas et al.,
2014). In een studie bij melkveehouders was het type strooisel in de stallen en het aantal dieren per
eenheid oppervlakte van invloed op de endotoxineconcentratie (Samadi et al., 2012). In deze studie
werd ook het effect van compost in de ligboxen op de stof- en endotoxineblootstelling onderzocht.
Toepassing van compost verhoogde de endotoxine- en stofblootstelling met een factor 2 tot 4 t.o.v.
melkveebedrijven waar ligboxen met zaagsel of matrassen waren uitgerust.

3.2

Endotoxinegehalten in stof in stallucht en buitenlucht

Er zijn veel studies beschikbaar waarin endotoxineconcentraties in stallucht worden gerapporteerd,
alsook enkele studies uitgevoerd in buitenlucht. Enkele van deze studies rapporteren eveneens het
gehalte van endotoxine in het stof (eenheid: EU per microgram of milligram stof). Deze studies zijn
samengevat in Tabel 2.
Uit Tabel 2 blijkt dat het endotoxinegehalte in stof in stallucht veel hoger is dan in buitenlucht. In
stedelijke omgevingen bevat het stof doorgaans slechts enkele EU/mg, in stallucht gaat dit om
honderden EU/mg. In de tabel is een directe vergelijkin g tussen de verschillende onderzoeken niet
mogelijk, aangezien er verschillen zijn in bemonsterings - en analyseprotocollen.
In de studie van Spaan et al. (2008a) is een database opgebouwd met data van studies waar
endotoxine metingen zijn uitgevoerd voor een breed scala aan (agrarisch) industriële settingen. Deze
database is gebruikt om een beeld te verkrijgen van het endotoxinegehalte van stalstof en de variatie
hierin. In Tabel 3 wordt een overzicht gegeven van de gemiddelde en range in concentraties van
stofblootstelling, endotoxineblootstelling en het endotoxinegehalte in het stof. Uit de tabel blijkt dat de
gemiddelde endotoxinegehalten vergelijkbaar zijn tussen de diercategorieën. De spreiding rond de
gemiddelde endotoxinegehalten kunnen dus sterk variëren (een factor 10 tot 70 binnen
diercategorieën). Uit Tabel 3 blijkt ook dat d e variatie in endotoxineconcentraties groter is dan de
variatie in stofconcentraties. Dit is naar alle waarschijnlijkheid daadwerkelijke variatie als gevolg van
invloeden die van belang zijn voor de groei van bacteriën, zoals temperatuur en luchtvochtighei d,
waardoor het endotoxinegehalte in het stof niet constant is. Hierbij moet worden aangetekend dat het
hier om blootstellingsmetingen gaat waarbij door de stalmedewerker verschillende taken en
handelingen worden verricht gedurende een langere periode. Dez e handelingen kunnen endotoxine
bevattende deeltjes afkomstig van verschillende stofbronnen en -reservoirs in de lucht brengen. De
door blootstellingsmetingen verkregen concentraties kunnen daarom ook niet direct geëxtrapoleerd
worden naar stof- en endotoxine emissies. Bedacht moet worden dat de meeste stofemissie in stallen
gegeneerd wordt door dieractiviteit. De dieren staan in het algemeen in contact met steeds dezelfde
stofbronnen. De mate waarin deze bronnen aanwezig zijn kan echter variëren. Bij vlees kuikens is er in
het begin van de groeiperiode bijvoorbeeld vooral strooisel aanwezig op de vloer, terwijl dit aan het
eind vooral mest is.

28 | Livestock Research rapport 773

Tabel 2
Eerste auteur
(jaar)

Overzicht van gerapporteerde endotoxinegehalten in stof (endotoxin units per mg stof) in
stallucht en buitenlucht
Meetlocatie

Land

Tijdsduur
bemonst.

Stoffractie

Endotoxinegehalte
(EU/mg)

Jones (1984)

Vleeskuikens

NC, USA

4–6 uur

Totaalstof (PM100)
Respirabel (PM4)

Gem. 64–160
Gem. 200–300

Ogink (1997b)

Vleesvarkens;
2 stallen

NL

24 uur

Inhaleerb. (PM100)
PM8,5
Respirabel (PM4)

Gem. 601 (1,9) en 591 (1,3) a
Gem. 533 (1,4) en 788 (1,5) a
Gem. 661 (1,6) en 745 (2,5) a

Zeugen;
2 stallen

NL

24 uur

Inhaleerb. (PM100)
PM8,5
Respirabel (PM4)

Gem. 445 (1,3) en 585 (1,4) a
Gem. 501 (1,6) en 624 (2,0) a
Gem. 324 (1,2) en 372 (1,6) a

Pluimvee;
grondhuisvesting

CAN

4 uur

Totaal (PM100)
Niet-respirabel
Respirabel (PM4)

Gem. 901,5 (732,9–1108,9) b
Gem. 983,0 (808,0–1195,8) b
Gem. 704,4 (484,6–1023,9) b
Range in gemiddelden
stoffracties: 100–1000

Pluimvee;
kooihuisvesting

CAN

4 uur

Totaal (PM100)
Niet-respirabel
Respirabel (PM4)

Gem. 538,0 (417,8–692,8) b
Gem. 585,6 (448,0–765,6) b
Gem. 331,1 (236,6–463,4) b
Range in gemiddelden
stoffracties: 100–600

Kraamzeugen

IL, USA

24 uur

Totaalstof (PM100)

Gem. 439 (2,8) a

Dragende zeugen

IL, USA

24 uur

Totaalstof (PM100)

Gem. 622 (3,0) a

Gespeende biggen

IL, USA

24 uur

Totaalstof (PM100)

Gem. 875 (2,4) a

Vleesvarkens

IL, USA

24 uur

Totaalstof (PM100)

Gem. 929 (2,2) a

Leghennen (kooi)

IL, USA

24 uur

Totaalstof (PM100)

Gem. 287 (3,0) a

Vleeskalkoenen

IL, USA

24 uur

Totaalstof (PM100)

Gem. 780 (2,9) a

Geiten

NL

24 uur

PM2,5
PM10
Totaalstof

Gem. 19 (7) a
Gem. 210 (2) a
Gem. 76 (2) a

a. Stallucht

Kirychuk (2010)

Yang (2013)

Aarnink (2014a)

b. Buitenlucht – stedelijke omgeving
Carty (2003)

München

D

42 uur

PM2,5

Gem. 1,1 (0,9–1,3) b

Morgenstern (2005)

München

D

42 uur

PM2,5
PM10

Gem. 1,3 (range: 0,7–2,4)
Gem. 3,9 (range: 1,9–7,5)

Traversi (2011)

Torino

IT

4 uur

PM10

Gem. 108 (SD: 10)

Nilsson (2011)

Stockholm

SE

24 uur

PM2,5
PM10

Gem. 2,2 (range: 0,7–7,9)
Gem. 3,7 (range: 1,1–10,1)

Hettstedt, ca. 20.000
inw., weinig
veehouderij

D

123–193
Uur

PM2,5
PM2,5-10

Gem. 0,8 (range: 0,2–3,6)
Gem. 11,7 (range: 4,0–25,2)

Zerbst, ca. 20.000
inw., weinig
veehouderij

D

123–193
uur

PM2,5
PM2,5-10

Gem. 0,7 (range: 0,2–4,3)
Gem. 10,9 (range: 3,1–24,2)

13 meetlocaties

CA, USA

24 uur

PM10

Range: 0,7–96,8

CA, USA

12 uur

PM10

Gem. 38 (range: 20–88)

c. Buitenlucht – ruraal, zonder veehouderij
Heinrich (2003)

Muller-A. (2004)

d. Buitenlucht – ruraal, veehouderijgebied
Schinasi (2011)

16 ‘Communities’ met
veehouderij

a

Geometrisch gemiddelde met tussen haakjes de geometrische standaarddeviatie

b

Geometrisch gemiddelde met tussen haakjes het 95% betrouwbaarh eidsinterval voor dat gemiddelde

Livestock Research rapport 773 |

29

Tabel 3

Geometrisch gemiddelde (GM), geometrische standaarddeviatie (GSD) en range in de
endotoxineconcentratie in de lucht, de inhaleerbaar stof concentratie, en het
endotoxinegehalte in het stof voor persoonlijke blootstellingsmetingen in de veehouderij
(Spaan et al., 2008a)
Endotoxineconcentratie
(EU/m3)

Stofconcentratie
(mg/m3)

Endotoxinegehalte
(EU/mg)

B

N (herh.)

K (herh.)

GM (GSD)

Range

GM (GSD)

Range

GM (GSD)

Range

Totaal

202

377 (332)

211 (166)

1190 (2,4)

62,2–19500

2,40 (1,9)

0,36–26,6

496 (2,2)

43,8–2951

Melkvee

2

12 (12)

6 (6)

788 (3,6)

62,2–3860

1,35 (1,8)

0,36–2,7

584 (2,7)

94,6–2018

Pluimvee

3

9 (6)

6 (3)

1750 (2,8)

360–8120

4,59 (2,0)

1,58–13,6

381 (2,5)

121,5–1339

Varkens

197

356 (314)

199 (157)

1190 (2,4)

73,0–19500

2,40 (1,9)

0,36–26,6

496 (2,1)

43,8–2951

B

Aantal bedrijven in de database

N(herh.)

Aantal metingen (aantal herhaalde metingen)

K(herh.)

Aantal individuen (aantal individuen met herhaalde metingen)

3.3

Endotoxinegehalten in stalstof van verschillende
deeltjesgrootte

Er zijn slechts enkele studies die de endotoxineconcentratie in stallucht bepaald hebben in stoffracties
van verschillende deeltjesgrootte. Er is onderscheid te maken tussen studies die een beperkt aantal
stoffracties verzameld hebben (meestal respirabel stof en inhaleerbaar stof of PM1, PM2,5 en PM10)
en studies die de endotoxineconcentratie in een grote range van deeltjesgrootteklassen hebben
bepaald.
De eerste studies (Tabel 2) laten in het algemeen zien dat de bijdragen van de kleinere stoffracties
(respirabel stof, PM1 of PM2,5) aan de totale concentratie van endotoxine in de lucht enkele tientallen
tot honderdtallen malen lager zijn dan de bijdrage van de grotere stoffracties (inhaleerbaar of
totaalstof, PM10) (Aarnink et al., 2014a; Heinrich et al., 2003; Jones et al., 1984; Kirychuk et al.,
2010; Olenchock et al., 1982). Dit lijkt op te gaan voor de meeste diercategorieën die onderzocht zijn
(varkens, pluimvee en geiten).
In Tabel 4 zijn gegevens opgenomen van drie studies die de endotoxineconcentratie in een grote
range van deeltjesgrootteklassen hebben bepaald. Uit de tabel blijkt dat de deeltje s kleiner dan ca. 2–
3 µm slechts beperkt bijdragen aan de totale concentratie endotoxinen in stallucht. In het algemeen
geldt voor kleine stofdeeltjes dat de totale massa van deze deeltjes klein is; ze vormen slechts een
zeer klein percentage van de totale massa van deeltjes in de lucht. Daarnaast suggereren de
gegevens in Tabel 4 dat voor pluimvee het endotoxinegehalte in deze kleine deeltjes lager is (Hinz et
al., 2007; Kirychuk et al., 2010). Voor varkens wordt dit in de enig beschikbare studie minder
uitgesproken gevonden (Siggers et al., 2011). Vermoedelijk zijn deze kleine, endotoxine -arme deeltjes
voornamelijk afkomstig van buiten. Deze deeltjes worden de stal ingezogen via de luchtinlaat en daar
bemonsterd (vergelijk ook de relatief lage endotoxinegehalten in buitenstof in Tabel 2). In recent
onderzoek naar stofbronnen in stallen werden sommige deeltjes als buitenstof geclassificeerd, met
name in de PM2,5 fractie (Cambra-López et al., 2011). In de grotere deeltjesklassen zit niet alleen de
meeste massa van het in de lucht aanwezige stof, maar ook het endotoxinegehalte van deze deeltjes
lijkt groter. Uit Tabel 4 blijkt dat bij pluimvee en varkens de stoffractie van 10 µm en groter minimaal
45% van het totaal in de lucht aanwezige endotoxine bevat. Het gehalte aan endotoxine per mg stof
lijkt echter voor de fracties groter dan ca. 2 µm niet veel te variëren. Er zijn echter geen herhaalde
metingen gerapporteerd en het betreft een klein aantal onderzocht stallen, het is daarom niet aan te
geven wat de variatie in deze schattingen is.

30 | Livestock Research rapport 773

Tabel 4

Overzicht van geschatte endotoxineconcentraties (percentage van de totale
endotoxineconcentratie in procenten) en endotoxinegehalten in het stof in verschillende
deeltjesgrootteklassen, in pluimvee- en varkenstallen

Eerste auteur
(jaar)

Diercategorie

Kirychuk (2010)

Pluimvee;

1700 (68)

620

500 (20)

400

3,5–6,0

150 (6)

325

1,6–3,5

100 (4)

300

0,9–1,6

25 (1)

100

0,5–0,9

25 (1)

200

>9,8

600 (48)

950

6,0–9,8

400 (32)

1050

3,5–6,0

150 (12)

800

1,6–3,5

50 (2)

700

0,9–1,6

25 (2)

150

0,5–0,9

25 (2)

100

Pluimvee;

8,0–16,0

-

3700

vleeskalkoenen

4,0–8,0

-

5200

2,0–4,0

-

3200

1,0–2,0

-

900

0,500–1,000

-

30

0,250–0,500

-

83

0,125–0,250

-

10

0,06–0,125

-

1,3

0,03–0,060

-

2,0

0,015–0,030

-

1,3

9,0–10,0

1000 (46,0)

1000

5,8–9,0

600 (27,6)

1100

4,7–5,8

250 (11,5)

3500

3,3–4,7

200 (9,2)

1200

2,1–3,3

95 (4,4)

1400

1,1–2,1

15 (0,7)

1000

0,7–1,1

8 (0,4)

900

0,4–0.7

7 (0.3)

1000

kooihuisvesting

3.4

Endotoxine
gehalte;
EU/mg

>9,8

Pluimvee;

Siggers (2011)

Endotoxine
concentratie;
EU/m3 (%)

6,0–9,8

grondhuisvesting

Hinz (2007)

Deeltjesgrootte
(µm)

Varkens

Endotoxineconcentraties in stallucht

Er zijn tientallen studies verricht die de persoonlijke blootstelling aan endotoxine in veehouderijen
hebben onderzocht. Deze zijn in een recent overzichtsartikel uitgebreid samengevat (Basinas et al.,
2013). Gerapporteerde concentraties voor persoonlijke blootstelling kunnen gezien worden als een
indicatie voor de concentratie endotoxine in de lucht in stallen. Persoonlijke blootstellingsmetingen
representeren over het algemeen een 6- tot 8-uursgemiddelde concentratie over de dag. Het geeft
echter slechts een indicatie van de concentratie in de lucht van de stallen, omdat bekend is dat
persoonlijke blootstellingsmetingen veelal resulteren in hogere concentraties als gevolg van
werkzaamheden en nabijheid tot de bron. Gemiddelde endotoxineconcentraties voor varkensstallen,
melkveestallen en pluimveestallen die in de blootstellingsstudies zijn waargenomen, zijn uitgezet in d e
onderstaande figuren.
Afhankelijk van de wijze van rapporteren betreft dit het geometrisch gemiddelde, het rekenkundig
gemiddelde of de mediaan. Uit Figuur 3B blijkt dat de gemiddelde blootstelling voor varkenshouders
schommelt rond de 1000–2000 EU/m3, met enkele uitschieters in de gemiddelde blootstelling naar
boven en naar beneden. Voor metingen in de melkveehouderij zijn de gemiddelden wat lager, tussen
600 en 1100 EU/m3 (Figuur 3C). Bij pluimveehouders worden gemiddeld genomen hogere
blootstellingen gemeten met gemiddeld gerapporteerde blootstellingen veelal tussen de 1000 en

Livestock Research rapport 773 |

31

10.000 EU/m3. Bedacht moet worden dat deze getallen de gemiddelde blootstellingen zoals
gerapporteerd in de studies representeren. De overall range in blootstelling vertoont een veel grotere
variatie, circa een factor 10–100 verschil in concentraties kan optreden. De range in blootstelling is
eveneens aangegeven in de figuur. Voor meer details van de studies verwijzen we naar Basinas et al.
(2013).

A. Pluimveehouders

B. Varkenshouders
106

104

3

Endotoxin concentration (EU/m )

3

Endotoxin concentration (EU/m )

105

103

102

101

100

10-1

105

104

103

102

an
d
(D R
(C on yla
hr ha nd
e
is
te m e r, 1
ns t
(V
9
in (La en al., 87
)
(V ze rs e
in nt so t a 198
ze s
l
9
nt an n e ., 1 )
t a 99
s
d
an N l.
2
d iel , 1 )
s
9
(P Nie en 92
re lse , 1 )
(R lle n, 99
e r
(R yn et 199 2)
ey old al. 2no s , 1 2)
e
9
(S lds t a 95
im et l., a)
ps al 19
.
(R on , 19 96)
a e
(R do t a 96l
2
n
a
(M
do et ., 1 )
9
n
el
bo (S et al., 99)
2
st pa al
ad a ., 00
an n e 200 2)
d t a 2Ed l., 2)
(O (B (Sm ua 20
'S on it rd, 06
ha lo e
2 )
ug kk t a 00
hn e l., 1)
e
2
(B es t a 00
as sy l., 8)
in et 20
as a 0
et l., 2 9)
al 01
.,
20 0)
12
b)

nd

(N
ie (L
u
e
(G we nh
n a
(G olba hu rt e
ol ba ijse t a
b
(G ab ei a n e l., 1
ol ae nd t a 99
b
(G ab i an Is l., 1 0)
ol ae d I lam 99
b
i
s
9
(M aba and lam i, 2 )
el ei
i 0
bo a Isla , 20 00)
st nd m 00
ad Is i,
an lam 200 2)
(D d E i, 0-3
on d 20 )
ha ua 00
(R m rd, -4)
2
a e
(K do t a 00
1
n l.
i
(K ryc et , 20 )
h
iry u al 02
ch k e ., 2 )
uk t a 00
(S et l., 2)
p
a 2
(S aa l., 00
pa n e 20 6)
an t a 06
(
S
-2
(S
e l
)
e pa t .,
(S nth an al., 200
en ils e
6
2
th el t a 00 )
ils va l., 6el n 20 2)
v
(B an et a 06
-3
a
l
(B sin et a ., 2 )
as as l., 01
in
2 1
as et a 01 )
et l., 1-2
al 20 )
.,
20 12b
12 )
b2)

101

C. Rundveehouders

3

Endotoxin concentration (EU/m )

105

104

103

102

101

(K
(N
ul
ie
uw lma
n
en
(M
et
hu
el
al
bo
ijs
.,
en
st
19
ad
98
et
an
)
al
.,
d
19
Ed
9
u
(S
9)
ar
pa
d,
an
20
(S
01
et
pa
)
al
an
.,
20
et
06
al
.,
)
(S
20
m
06
it
et
-2
)
(S
al
.,
ai
20
to
08
et
(S
)
al
ai
.,
to
20
et
09
al
(B
.,
)
ur
20
ch
09
(B
et
-2
as
)
al
in
.,
as
20
et
10
(S
al
am
)
.
ad , 20
12
ie
(G
b)
ta
ar
l.,
ci
20
a
12
et
)
al
.,
20
12
)

100

Figuur 3

Gerapporteerde gemiddelde (geometrisch gemiddelde, rekenkundig gemiddelde of
mediaan; bolletjes) en/of range in persoonlijke endotoxineblootstelling (verticale lijnen)
voor studies uitgevoerd in varkensstallen (A), pluimveestallen (B) en rundveestallen (C).
Voor meer informatie wordt verwezen naar Basinas et al. (2013)

Aangezien er herhaalde waarnemingen voor dezelfd e personen in de database van Spaan et al.
(2008a) beschikbaar zijn, is het mogelijk om te onderzoeken wat de vergelijkbaarheid is voor
stofconcentraties, endotoxineconcentraties en endotoxinegehalten in het stof tussen metingen die
herhaald over de tijd bij dezelfde persoon zijn uitgevoerd. Verder kan nagegaan worden hoe de
vergelijkbaarheid voor deze blootstellingen is voor metingen uitgevoerd bij verschillende personen
werkzaam met dezelfde diercategorie. Hiervoor worden binnenpersoons variantiecomponenten
(vergelijkbaarheid over de tijd) en tussenpersoons variantiecomponenten (verge lijkbaarheid tussen
personen) uitgerekend, welke een maat zijn voor de spreiding tussen de metingen. Tabel 5 geeft een
overzicht van de binnen- en tussenpersoonsvariantie voor observaties in de pluimvee-, varkens- en
melkveehouderij.

32 | Livestock Research rapport 773

Tabel 5

Tussenpersoons (TP) en binnenpersoons (BP, ‘dag tot dag’) variantiecomponenten en
bijbehorende geometrische standaarddeviatie (GSD) voor inhaleerbaar stofconcentraties,
endotoxineconcentraties en endotoxinegehalten in de veehouderij

Endotoxineconcentratie
(EU/m3)

Stofconcentratie
(mg/m3)

Endotoxinegehalte
(EU/mg)

σ2TP

σ2BP

GSDTP

GSDBP

σ2TP

σ2BP

GSDTP

GSDBP

σ2TP

σ2BP

GSDTP

GSDBP

Pluimvee

0,56

0,42

2,11

1,91

0,37

0,17

1,84

1,51

0,09

0,72

1,35

2,34

Varkens

0,11

0,64

1,39

2,23

0,10

0,32

1,37

1,76

0,10

0,48

1,37

2,00

Melkvee

0,94

0,80

2,64

2,45

n.b.

0,32

nb

1,76

0,73

0,32

2,35

1,76

σ2TP
σ2BP
GSDTP
GSDBP
n.b.

Tussenpersoons variatiecomponent (vergelijkbaarheid metingen tussen verschillende personen op
bedrijven binnen dezelfde diercategorie)
Binnenpersoons variatiecomponent (vergelijkbaarheid metingen zelfde persoon over de tijd)
Maat voor spreiding in blootstellingsmet ingen tussen personen
Maat voor spreiding in herhaalde blootstellingsmetingen binnen een persoon over de tijd
Niet te bepalen

Zoals vaker gevonden (Spaan et al., 2008a), zijn de variantiecomponenten (dus de variatie in
blootstelling) groter voor endotoxineconcentraties dan voor stofconcentraties. In het algemeen is de
variatie voor metingen herhaald over de tijd groter of in dezelfde orde van grootte, als de
variatie/vergelijkbaarheid in metingen uitgevoerd bij verschillende personen op bedrijven binnen
dezelfde diercategorie. Niet eerder werd de vergelijkbaarheid voor het endotoxinegehalte van het stof
tussen en binnen personen onderzocht. Opvallend is dat de tussenperso onsvariatie (de
vergelijkbaarheid tussen bedrijven/personen) voor het endotoxinegehalte in de pluimvee - en
varkenshouderij relatief klein is. Dit suggereert dat gemiddeld genomen de hoeveelheid endotoxine
per mg stof voor metingen bij verschillende personen vergelijkbaar is. Echter, de
binnenpersoonsvariatie (de vergelijkbaarheid van herhaalde metingen over de tijd) is groot. Voor de
melkveehouderij geldt dat de vergelijkbaarheid voor herhaalde metingen over de tijd meer
vergelijkbaar zijn dan metingen die uitgevoerd worden bij verschillende personen. De spreiding (GSD)
is in alle gevallen echter groot, en vergelijkbaar of groter dan eerder gerapporteerd voor chemische
blootstellingen (Kromhout et al., 2004; Kromhout et al., 1993; Kromhout and Vermeulen, 2001).
Aandachtspunt is dat deze bevindingen voor pluimvee en melkvee slechts indicatief zijn omdat deze
voor deze categorieën slechts op een beperkt aantal waarnemingen gebaseerd zijn.
De in Tabel 3 en Figuur 3 weergegeven concentraties zijn afkomstig van blootstellingsmetingen. Zoals
eerder in deze paragraaf aangegeven kunnen deze metingen hogere concentraties geven dan
stationair uitgevoerde metingen nabij het emissiepunt van het gebou w. In het EU-project ‘Aerial
Pollutants’ (Seedorf et al., 1998b) zijn endotoxineconcentraties (in inhaleerbaar stof) wel stationair
gemeten (zie ook par. 4.1). In dit onderzoek werden de laagste concentraties gemeten bij melkkoeien
en vleeskoeien op roostervloeren (range in 12 -uursgemiddelden: 52–160 EU/m3). Bij melkkoeien op
stro en bij vleeskalveren op roosters waren concentraties hoger (range in 12 -uursgemiddelden: 68–
1101 EU/m3). Bij zeugen, biggen en vleesvarkens liepen 12 -uursgemiddelden uiteen van 201 tot 3651
EU/m3. Bij leghennen op strooiselvloeren werden hogere concentraties gevonden t.o.v. hennen
gehouden in kooien (range in 12-uursgemiddelden voor alternatieve huisvesting: 1046 –4313 EU/m3;
range in 12-uursgemiddelden voor kooihuisvesting: 200–208 EU/m3). Bij vleeskuikens tot slot lagen
12-uursgemiddelden in een range van 2935 tot 4693 EU/m 3. Bij vleeskuikens werden metingen
overigens uitgevoerd in de tweede helft van de groeiperiode wanneer de hoogste concentraties van
stof voorkomen.

3.5

Relaties tussen endotoxinen en stof, ammoniak en
geur

Een belangrijke vraag in dit bronnenonderzoek is of een zodanig verband bestaat tussen endotoxine
enerzijds en stof, ammoniak of geur anderzijds dat eventuele concentratie -, emissie- en
emissiereductiecijfers voor endotoxinen van andere beschikbare cijfers zo uden kunnen worden
afgeleid. In Tabel 6 wordt een overzicht gegeven van studies waarin een samenhang tussen
concentraties van endotoxine en stof is onderzocht.
Livestock Research rapport 773 |

33

Uit de gegevens in Tabel 6 blijkt dat concentraties van endotoxinen in de lucht van stallen positief
samenhangen met concentraties van stofdeeltjes (zowel van totaalstof/inhaleerbaar stof, respirabel
stof als PM10). Dit betekent dat wanneer stofconcentraties toenemen, ook endotoxineconcentraties
toenemen en wanneer stofconcentraties afnemen, ook end otoxineconcentraties afnemen. Daarnaast
rapporteren Donham et al. (2000) een zwakke positieve samenhang tussen ammoniak en respirabel
endotoxine (r=0,18; P=0,019). De positieve samenhang tussen endotoxinen en stof zou op twee
manieren kunnen worden verklaard. In de eerste plaats doordat het endotoxine met name voorkomt
als component in het stof. Wanneer het gehalte aan endotoxinen in het stof (bijv. uitgedrukt in EU per
mg stof) binnen een zekere bandbreedte blijft, zou het endotoxineconcentratie in gelijke tred kunnen
meebewegen met de stofconcentratie in de lucht. Dit zou met name h et geval kunnen zijn voor
herhaalde metingen binnen dezelfde stallocatie (Zucker and Müller, 2000) of voor metingen in
meerdere stallen van dezelfde subcategorie (Lawniczek-Walczyk et al., 2013; Zucker and Müller,
2002), terwijl in heterogenere datasets afkomstig van metingen uit verschillende subcategorieën of
diercategorieën (Donham et al., 2000; Simpson et al., 1999 ; Spaan et al., 2006) lagere correlaties
verwacht zouden mogen worden. De gegevens in Tabel 6 wijzen voorzichtig in die richting. Toch
worden ook in heterogenere datasets significante correlaties gevonden. In de tweede plaats kan een
positieve samenhang tussen stof en ammoniak of tussen stof en endotoxinen kunnen ontstaan
doordat alle componenten gevoelig zijn voor verdunningseffecten als gevolg van ventilatie. Een
dergelijk verband vonden Attwoord et al. (1987) eveneens tussen concentraties van endotoxinen
(stoffractie: 8,5 µm) en CO 2 in varkensstallen. Het gaat bij dit laatste om een statistisch verband en
niet om een oorzakelijk werkingsmechanisme tussen de twee componenten.
Tabel 6

Overzicht van studies naar correlaties tussen concentraties van endotoxine en stof in
stallen

Eerste auteur (jaar)

Land

Meetlocatie(s)

Fractie

r*

Sign.

Zucker (2000)

D

Kooistal voor leghennen

Aarnink (2014b)

NL

Vleeskuikens

Inhaleerbaar

0,80

0,01

PM10

0,76

NL

Vleesvarkens

0,001

PM10

0,64

0,01

Data van één stal

Data van meerdere stallen van dezelfde subcategorie
Lawniczek-W. (2013)

PL

3 Vleeskuikenstallen

PM10

0,88 a
0,86 b

<0,01
<0,001

Zucker (2002)

D

4 Vleesvarkensstallen

Inhaleerbaar

0,77

0,01

Data van meerdere subcategorieën binnen een diercategorie
IA,
USA

9 Stallen voor kraamzeugen, 10 stallen
voor biggen en 5 stallen voor
vleesvarkens

Inhaleerbaar

0,67 a + b
0,85 a | 0,94 b

<0,001
<0,001

Simpson (1999)

UK

11 Stallen met kraamzeugen/biggen

Inhaleerbaar

0,27

n.s.

Donham (2000)

IA,
USA

Werkenden in stallen voor
vleeskalkoenen (51 pers.), leghennen
(92) en vleeskuikens (26), en in
kippenslachterijen (15)

Inhaleerbaar
Respirabel

0,59
0,56

<0,001
<0,001

Inhaleerbaar

0,66

-

Kiekhaefer (1995)

Data van meerdere diercategorieën
Spaan (2006)
*
a
b

n.s.

NL

Stallen voor melkvee, vleesvee, varkens,
vleeskuikens, leghennen

Correlatiecoëfficiënt tussen de massaconcentratie van de genoemde stoffractie en de
endotoxineconcentratie (EU/m 3) in deze fractie
Zomer
Winter
Niet significant

34 | Livestock Research rapport 773

Ondanks de gevonden samenhang, bieden de besproken studies om twee redenen geen kwantitatieve
basis voor het inschatten van endotoxineconcentraties uit stofconcentraties. In de eerste plaats liggen
3

de in de literatuur gevonden correlatiecoëfficiënten tussen endotoxinen en stof in een bandbreedte
tussen de 0,56 en 0,88. Zoals opgemerkt door Spaan et al. (2006) bestaat het deel van de variatie in
endotoxineconcentraties dat verklaard kan worden uit de stofconcentratie uit het kwadraat van de
correlatiecoëfficiënten (R 2; determinatiecoëfficiënt), in dit geval 31 tot 77%. Dit betekent dat de
spreiding in waarnemingen rondom het gerapporteerde verband groot is en naast de heersende
stofconcentratie nog meer factoren van invloed zijn op de endotoxineconcentratie; bijvoorbeeld
factoren die van invloed zijn op het gehalte van endotoxinen in het stof, zoals de relatieve bijdrage
van stofbronnen, het doormaken van bacteriële ziekten, temperatuur en luchtvochtigheid, groei en
degradatie van gramnegatieve bacteriën en degradatie van endotoxinen. In de tweede plaats worden
in de besproken studies slechts correlatiecoëfficiënten en geen verhoudingen tussen endotoxinen en
4

stof gegeven (in de vorm van richtingscoëfficiënten van de relatie tussen endotoxine en stof)
gegeven. Onduidelijk is daarom in welke mate de verhouding tussen endotoxine en stof kan variëren
binnen één stal, tussen meerdere stallen van dezelfde subcategorie, tussen subcategorieën (b ijv.
tussen vleeskuikens en vleeskalkoenen binnen ‘pluimvee’) en tussen hoofdcategorieën (rundvee,
varkens en pluimvee). Uit de gegevens van blootstellingsonderzoek in een groot aantal sectoren (o.a.
akkerbouw, veehouderij) is op te maken dat richtingscoëfficiënten kunnen variëren tussen
verschillende werkomgevingen (Spaan et al., 2008a). Op grond van hetzelfde onderzoek is
geconstateerd dat de spreiding in de endotoxineconcentratie beduidend groter is dan de spreiding in
de stofconcentratie. Juist dit verschil vraagt nadere bestudering omdat verschillen in spreiding van
belang zijn voor een eventueel toetsingskader. Een grotere spreiding in endotoxineconcentratie binnen
een bedrijf vertaalt zich waarschijnlijk in een grotere spreiding op omgevingsniveau en kan van belang
zijn als de overschrijding van een grenswaarde moet worden vastgeste ld middels modellering. Er zijn
geen studies gevonden waarin een verband tussen concentraties van endotoxinen en geur is
bestudeerd.

3.6

Processen en factoren van invloed op endotoxine
concentraties

Met het rapport ‘Processen en factoren bij fijn stofemissie in de veehouderij’ (Aarnink and Ellen, 2006 )
is eerder een overzicht gegeven van de bestaande kennis rondom het tot sta nd komen van
stofconcentraties in stallucht volgens een conceptueel schema (Figuur 4). Aangezien endotoxinen in
stallucht voornamelijk voorkomen als component van deeltjes en druppeltjes (Heederik et al., 2013;
Rylander, 2002; Zucker and Müller, 2004b) kan in belangrijke mate worden verwezen naar dit
rapport.
Bij het opstellen van het rapport van Aarnink en Ellen (2006) kon gebruik worden gemaakt van een
grote hoeveelheid studies rond dit thema. In deze studies zijn echter vrijwel altijd oorzaak effectrelaties in kaart gebracht t.a.v. stofconcentraties. Het aantal studies waarbij specifiek aandacht
is besteed aan endotoxinen in het stof is echter zeer beperkt.

3

Correlatiecoëfficiënt: een getal tussen -1 en 1 dat aangeeft in welke mate waarden van twee grootheden
eenzelfde (positieve waarden) of tegengestelde tendens (negatiev e waarden) vertonen, dan wel niet met
elkaar samenhangen (waarde 0).
4
Richtingscoëfficiënt: een negatief of positief getal in een regressievergelijking dat aangeeft hoeveel
eenheden de afhankelijke variabele (gewoonlijk weergegeven op de y -as) afneemt of toeneemt wanneer de
onafhankelijke variabele (gewoonlijk weergegeven op de x -as) één eenheid toeneemt.

Livestock Research rapport 773 |

35

Figuur 4

Stofbronnen (voer, dier (huid, haar, veren), feces/urine en strooisel) en processen en
factoren van invloed op stofconcentraties in stallucht (Aarnink and Ellen, 2006 )

Effecten van mest en hygiënestatus
Aangezien mest, voer en stro/strooisel belangrijke bronnen van endotoxineconcentraties in stallucht
lijken te zijn kan verondersteld worden dat de aanwezigheid van mest i n het houderijsysteem en
onhygiënische omstandigheden belangrijk aan deze concentraties bijdragen. Attwood et al. (1987)
vonden in Nederlandse varkensstallen geen verband tussen endotoxineconcentraties en de tijdsspanne
sinds de laatste keer dat een stal werd schoongemaakt. In een andere Nederlandse studie werd een
verband gevonden tussen endotoxineconcentraties en de ‘stoffigheid’ van het stalgebouw (Preller et
al., 1995). Twee buitenlandse studies vinden geen verband tussen endotoxineconcentraties en de
mate van hokbevuiling bij varkens (Banhazi et al., 2005; Duchaine et al., 2000). Dit zou verklaard
kunnen worden door het feit dat hokbevuiling vaak optreedt bij hoge tempe raturen. Hoge
temperaturen geven hoge ventilatiehoeveelheden en daarmee een verdunning van het stof in de lucht.
Verder zal er alleen stof worden gevormd wanneer hokken worden bevuild, maar ook weer opdrogen.
Bij continu bevuilde, natte vloeren zal het stof gebonden blijven aan de vloer. Uit de studie van
Banhazi et al. (2005) blijkt eveneens dat concentraties in diepstrooiselstallen (waarin mest in het
ligbed blijft liggen) hoger waren dan in gangbare stallen. In overeenstemming hiermee rapp orteren
Preller et al. (1995) dat concentraties van stof en endotoxinen in de onderzochte Nederlandse
varkensstallen toenemen met het aandeel vaste vloer en afnemen met het aandeel roostervloer. In
het EU-project ‘Arial Pollutants’ waren concentraties hoger bij zeugen, vleeskoeien en melkkoeien op
stro t.o.v. dezelfde diercategorie in hetzelfde land in een huisvestingssysteem met roostervloeren en
waren concentraties hoger bij leghennen op strooiselvloeren dan bij kooihuisvesting (Seedorf et al.,
1998b) (zie ook par. 3.4). Ook een Franse studie van Huneau -Salaün et al. (2011) rapporteert hogere
endotoxineconcentraties in stallen met volière- of grondhuisvesting t.o.v. kooihuisvesting. In twee
Canadese studies is dit verschil minder uitgesproken. In een eerste studie (Kirychuk et al., 2006) was
de bloostelling aan inhaleerbaar stof in ko oistallen weliswaar enigszins lager dan in stallen met
grondhuisvesting, maar dit verschil werd geheel gecompenseerd door een hoger endotoxinegehalte in
het stof van kooistallen. In een tweede studie (Kirychuk et al., 2010) was het endotoxinegehalte in het
inhaleerbaar stof (PM100) en niet-respirabele stof (>PM4) wederom hoger voor de kooistallen. Echter,
de endotoxineconcentratie in lucht was nu wel hoger voor stallen met grondhuisvesting voor deze
twee fracties. Gezien de aanwezigheid van strooiselmest lijken h ogere endotoxinegehalten (en
concentraties) echter waarschijnlijker in stallen met grondhuisvesting. Omdat gedetailleerde
contextuele informatie ontbreekt kunnen deze resultaten niet goed worden geïnterpreteerd.

36 | Livestock Research rapport 773

Concentratiepatronen in de tijd
Uit recent onderzoek naar fijnstofemissies uit stallen blijkt dat fijnstofconcentraties karakteristieke 24uurspatronen vertonen waarbij pieken en dalen sterk samenhangen met dieractiviteit (Pedersen and
Takai, 1999) welke weer sterk afhankelijk is van licht en duisternis (Winkel et al., 2014b). In het EUproject ‘Arial Pollutants’ waren concentraties van endotoxinen bij varkens en leghennen in het
algemeen hoger overdag dan ’s nachts (Seedorf et al., 1998b). Voor rundvee en vleeskuikens en voor
respirabele endotoxinen werd dit beeld niet of minder uitgesproken gevonden. Bij vleeskuikens kan dit
te maken hebben met het feit dat deze stallen ook ’s nachts voor een deel worden verlicht. Bij
groeiende dieren nemen fijnstofconcentraties doorgaans toe met de leeftijd en het gewicht van de
dieren. Voor endotoxinen is dit tot nog toe alleen bij vleeskuikens vastgesteld (Oppliger et al., 2008).
In zeven studies (in voornamelijk varkensstallen) is gekeken naar seizoenseffecten in
endotoxineconcentraties, welke een wisselend beeld opleveren. Hogere concentraties worden
gerapporteerd in de zomer (Duchaine et al., 2000), in de herfst (Kiekhafer et al., 1995) en in de
winter (Masclaux et al., 2013; Preller et al., 1995; Schierl et al., 2007 ), terwijl in twee studies geen
seizoenseffecten worden gevonden (Seedorf et al., 1998b; Yang et al., 2013). De tegengestelde
bevindingen worden waarschijnlijk veroorzaakt door factoren die een tegengestelde effect hebben op
de concentratie, bijvoorbeeld meer endotoxineproductie b ij hogere temperaturen, maar tevens een
hoger ventilatiedebiet, en daardoor meer verdunning.
Effecten van ventilatieniveau, temperatuur en luchtvochtigheid
Opvallend is dat in de studie van Kiekhaefer et al. (1995) stofconcentraties in de winterperiode
aanzienlijk hoger zijn (vermoedelijk door een lager ventilatied ebiet; i.e., minder verdunning), maar
concentraties van endotoxinen juist lager. In overeenstemming hiermee vinden Yang et al. (2013) dat
stofconcentraties afnemen met de temperatuur, terwijl het endotoxinegehalte in het stof juist
toeneemt en per saldo geen wezenlijke effecten op endotoxineconcentraties worden gevonden. Zoals
in de vorige paragraaf al aangegeven spelen hier mogelijk verschillende effecten door elkaar heen:
hogere temperaturen leiden tot lagere stofconcentraties door een hogere ventilatie (grotere
verdunning; dit speelt met name in de zomer), terwijl het endotoxinegehalte in het st of mogelijk
toeneemt, bijvoorbeeld ten gevolge van hokbevuiling (hetgeen eveneens met name optreedt in de
zomer), microbiële groei of een verschuiving in groei van grampositieve naar gramnegatieve
bacteriën. Ook de luchtvochtigheid zou kunnen bijdragen aan groei van gramnegatieve bacteriën en
endotoxinegehalten in het stof (Banhazi et al., 2005; Preller et al., 1995).

3.7

Samenvattende conclusies hoofdstuk 3

In hoofdstuk 3 is samengevat wat de bronnen van stofdeeltjes en endotoxinen in stallen zijn, welke
concentraties uit deze bronnen ontstaan, hoe concentraties van endotoxinen samenhangen met die
voor stof, ammoniak en geur, en welke processen en factoren van invloed zijn op
endotoxineconcentraties. Op basis van de beperkte beschikbare gegevens lijken vooral mest en in
mindere mate stro(oisel) belangrijke bronnen te zijn van het in stallucht aanwezige endotoxine.
Onbekend is wat de bijdrage is van andere bronnen, zoals huidschilfers en veertjes. Informatie over
de endotoxineconcentraties in relatie tot deeltjesfracties suggereren dat de hoogste
endotoxineconcentraties aanwezig zijn in de deeltjes groter dan 2 –3 µm. Deze deeltjes vormen samen
de grootste massa, maar daarnaast is ook het endotoxinegehalten in deze deeltjes (in EU/mg stof)
groter dan voor kleinere deeltjes. Alhoewel gemiddelde endotoxinegehalten (in EU/mg stof) mogelijk
niet veel verschillen tussen de diercategorieën is de s preiding rond de gemiddelden groot. Studies die
de persoonlijke blootstelling aan endotoxinen in verschillende diercategorieën onderzocht hebben,
laten ook een grote spreiding in endotoxineconcentraties zien in vergelijking met concentraties van
stof. Stof- en endotoxineconcentraties in stallucht vertonen een duidelijk positieve samenhang, echter,
de grote spreidingen in waarnemingen laten niet toe endotoxineconcentraties met voldoende
betrouwbaarheid uit stofconcentraties te voorspellen. Endotoxineconcentraties in stallen worden
beïnvloed door ventilatiedebiet (meer of minder verdunning), hygiënische aspecten van het
houderijsysteem (hokbevuiling, strooiselmest, etc.) en temperatuur (groei van Gram -negatieve
bacteriën).

Livestock Research rapport 773 |

37

4

Emissies van endotoxinen uit de
veehouderij

4.1

Emissies van endotoxinen uit stallen in bestaande
literatuur

Hoewel tientallen studies voorhanden zijn waarin endotoxineconcentraties in stallen worden
gerapporteerd, zijn slechts vier studies gevonden waarin naast concentraties tevens luchtdebieten zijn
bepaald en emissies zijn berekend. In Tabel 7 wordt een overzicht gegeven van de beschikbare
emissiestudies.
Tabel 7
Diercat.

Eerste
auteur
(jaar)

Overzicht van studies naar endotoxine emissies uit stallen, uitgedrukt per Livestock Unit
(LU; 500 kg levend gewicht) of per aanwezig dier
Land

Beschrijving
stallen

N

Gem.
vent.
debiet

Gem. endotoxine emissie
[EU×103 per uur]
Inhaleerbare fractie
Respirabele fractie

[m3 h-1
dier-1]

Per LU

Per dier

Per LU

Per dier

Melkkoeien

Seedorf
(1998b)

a

Grup-, stro- en
ligboxenstallen

31

-

29,0
(max. 114)

34,8 b
(max. 137)

3,0
(max. 19,0)

3,6 b
(max. 22,8)

Vleeskoeien

Seedorf
(1998b)

a

Stallen met stro
of roostervloeren

18

-

37,0
(max. 228)

22,2 b
(max. 137)

6,0
(max. 93,0)

3,6 b
(max. 55,8)

Vleeskalveren

Seedorf
(1998b)

a

Stallen met stro
of roostervloeren

17

-

214
(max. 901)

42,8 b
(max 180)

27,0
(max. 448)

5,4 b
(max. 89,6)

Zeugen

Ogink
(1997a)

NL

2 Stallen

5
5

92
49

89,3 c
56,3 c

35,7
22,5

9,8 c
5,5 c

3,9
2,2

Seedorf
(1998b)

a

Stallen met stro
of roostervloeren

43

-

374
(max.
9.616)

149,6
(max.
3.846)

37,0
(max.
687)

14,8 b
(max.
275)

Biggen

Seedorf
(1998b)

a

Stallen met
roostervloeren

25

-

666
(max.
3.478)

26,6 b
(max.
139)

89,0
(max.
398)

3,6 b
(max.
15,9)

Vleesvarkens

Ogink
(1997a)

NL

2 Stallen

5
5

90
45

417 d
258 d

75,1
46,5

69,4 d
20,0 d

12,5
3,6

Seedorf
(1998b)

a

Stallen met stro
of roostervloeren

39

-

498
(max.
2.997)

99,6 b
(max.
599)

52,0
(max.
561)

10,4 b
(max.
112)

Lavoie
(2009)

CAN

6 Exp. hokken,
elk 4 dieren

143

49

1.332

147 e

n.g.

n.g.

Leghennen

Seedorf
(1998b)

a

Kooi-, volière- en
grondhuisvesting

43

-

5.383
(max.
52.471)

21,5 b
(max.
210)

387
(max.
3.425)

1,5 b
(max.
13,7)

Vleeskuikens

Seedorf
(1998b)

a

Stallen met
grondhuisvesting

19

-

8.174
(max.
68.363)

32,7 b
(max.
273)

467
(max.
2.946)

1,9 b
(max.
11,8)

Vleeseenden

Seedorf
(1998c)

D

Stal met grond huisvesting (stro)

1

9,7

71,1

0,3 f

n.g.

n.g.

a

b

c
d
e
f

n.g.

Het Europese project ‘Aerial Pollutants’ werd uitgevoerd in stallen in Engeland, Nederland, Denemarken en
Duitsland. Emissies zijn gerapporteerd in µg/uur en zijn herberekend naar EU/uur uitgaande van 1µg =
10.000 EU (endotoxine units)
Berekend op basis van een gemiddeld lichaamsgewicht van 600 kg voor melkkoeien, 300 kg voor
vleeskoeien, 200 kg voor zeugen, 20 kg voor biggen, 100 kg voor vleesvarkens, 2 kg voor leghennen en 2
kg voor vleeskuikens (Seedorf et al., 1998a)
Berekend op basis van een lichaamsgewicht voor zeugen van 200 kg
Berekend op basis van het gem. gewicht van de vleesvarkens van 90 kg(Ogink et al., 1997a)
Berekend op basis van het gem. gewicht van de vleesvarkens van 55 kg (Lavoie et al., 2009 )
Berekend op basis van het gem. gewicht van de vleeseenden van 2,2 kg (Seedorf et al., 1998c)
Niet gemeten

38 | Livestock Research rapport 773

Het meest omvangrijke thans beschikbare onderzoek naar emissies van endotoxinen uit stallen is het
EU-project ‘Aerial Pollutants’ uit de jaren negentig van de vorige eeuw (Wathes et al., 1998). Van deze
internationale emissiesurvey is een artikelenserie gepubliceerd waarvan het artikel van Seedorf et al.
(1998b) ingaat op emissies van micro-organismen en endotoxinen. In het project zijn o.a.
ventilatiedebieten, concentraties van inhaleerbaar en respirabel stof, en endotoxinen in deze
stoffracties gemeten in een groot aantal stallen in Engeland, Nederland, Duitsland en Denemarken. Op
basis van de datasets van Engeland en Duitsland zijn nog twee publicaties verschenen (Seedorf, 2004;
Wathes et al., 1997), welke ter voorkoming van dubbelingen niet zijn opgenomen in Tabel 7.
Endotoxine emissies zijn gerapporteerd in microgram/uur per livestock unit (500 kg). In Tabel 7 zijn
deze data omgerekend naar endotoxine units (EU) per uur en uitgedrukt per livestock unit en dier. Uit
Tabel 7 valt op te maken dat emissies per Livestock Unit (500 kg) aanzienlijk hoger zijn voor pluimvee
dan voor rundvee en varkens. Dit is ook bij fijnstofemissie het geval. De oorzaken hiervoor moeten
gezocht worden in een combinatie van het toepassen van strooiselvloeren (aanwezigheid van een
belangrijke stofbron), de dieractiviteit op het strooisel (waardoor deeltjes in de lucht worden
geworpen) en de relatieve hoge ventilatiedebieten.

4.2

Variatiebronnen in endotoxine-emissies

Bij het vaststellen van emissieniveaus spelen twee belangrijke variatiebronnen een rol:
binnenbedrijfsvariatie en tussenbedrijfsvariatie. Binnen een bedrijf treden variaties op in de tijd, in
concentraties, debieten en emissies, bijvoorbeeld ten gevolge van groei van dieren of van seizoenen.
Ook tussen (identiek ingerichte) bedrijven variëren emissieniveaus, bijvoorbeeld t.g.v. verschillen in
de bedrijfsvoering. Dit geldt voor emissies in het algemeen. Voor meer informatie over
variatiebronnen en bemonsteringsstrategieën wordt verwezen naar een conference paper
(Hofschreuder et al., 2008) en de meetprotocollen voor ammoniak (Ogink et al., 2011b) en fijn stof
(Ogink et al., 2011a). De achterliggende principes zijn eveneens geldig voor vaststelling van
endotoxine-emissies. Omdat endotoxinen afkomstig zijn van groeiende organismen, zullen ze naar
verwachting ook enkele specifieke endotoxine-eigen variatiebronnen hebben. Samengevat is het voor
het kunnen rapporteren van emissieniveaus van endotoxinen gewenst dat:
•

concentraties stationair zijn gemeten (i.p.v. aan het lichaam). Zoals besproken in paragraaf 3.4
geven bloostellingsmetingen doorgaans hogere concentraties dan stationaire metingen omdat
tijdens beweging (en bewegende dieren) stof en endotoxinen in de lucht wordt gebracht;

•

concentraties zijn gemeten op een plaats in het stalgebouw waar de conce ntratie representatief is
voor de lucht die de stal verlaat, bijvoorbeeld nabij ventilatoren. Bedacht moet worden dat bij
persoonlijke blootstellingsmetingen werkzaamheden in wisselende ruimtes kunnen worden
uitgevoerd en taken in nabijheid tot de bron van invloed zijn op de uiteindelijk gemeten
concentraties.

•

metingen zowel overdag als ’s nachts zijn uitgevoerd, aangezien er dagnachtpatronen in
concentraties en debieten kunnen bestaan;

•

metingen uitgevoerd zijn over de verschillende fasen van leg -, lactatie- of groeiperioden en over

•

meer dan één stallocatie is onderzocht om tussen -bedrijfsvariaties t.g.v. verschillen in

•

naast concentraties tevens luchtdebieten zijn bepaald en emissies zijn berekend.

het kalenderjaar om seizoensvariaties mee te nemen;
bedrijfsmanagement mee te nemen;

4.3

Endotoxine-reducerende maatregelen in stallen

Om te kunnen voldoen aan Europese normen t.a.v. maximale fijnstofconcentraties in de buitenlucht is
tussen 2008 en 2013 een onderzoeksprogramma uitgevoerd waarin emissiereducerende maatregelen
voor pluimveestallen zijn ontwikkeld en in de praktijk gevalideerd. Een plan van aanpak voor dit
onderzoeksprogramma is gepubliceerd door Ogink en Aarnink (2011). Een overzicht van de uit dit
programma beschikbaar gekomen oplossingen is weergegeven in Tabel 8.

Livestock Research rapport 773 |

39

Tabel 8

Rav
nummer

Overzicht van technieken ter verlaging van fijnstofemissies uit pluimveestallen uit
onderzoek van Wageningen UR Livestock Research, hun nummering volgens de Rav systematiek (Regeling ammoniak en veehouderij) en hun reducties van de jaargemiddelde
PM10 en PM2,5 emissies op stalniveau
Omschrijving systeem

Gemiddelde
reductie (%)

Referentie
validatiemetingen

PM10

PM2,5

54
49

48
65

Winkel et al. (2011d)
Winkel et al. (2011b)

35
60
75
80
33
40
57
31
13
55
30
55
70

4–37
Geen
45
n.v.
n.v.
n.v.
n.v.
n.v.
n.v.

Diverse rapportages
Diverse rapportages
Diverse rapportages
Diverse rapportages
Melse et al. (2011)
Winkel et al. (2011c)
Winkel et al. (2012)
Mosquera (2013) en
Ellen (2013)
Afgeleid van E 6.4.2
Winkel et al. (2011a)
Winkel et al. (2011a)
In onderzoek

Systemen die in de stal kunnen worden ingezet
E 7.1
E 7.2

Oliefilmsysteem met drukleidingen
Ionisatiesysteem met neg. coronadraden

Systemen die ‘end of pipe’ kunnen worden ingezet
*)
*)
*)
*)
E 7.3
E 7.4
E 7.5
E 7.6 / 7.7
E 6.1
E 6.4.1
E 6.4.2
E 2.14
*)

Chemische luchtwasser
Biologische luchtwasser, verblijftijd < 2 s
Biologische luchtwasser, verblijftijd ≥ 2 s
Gecombineerde luchtwasser
Water luchtwassysteem
Droogfilterwand
Ionisatiefilter
Warmtewisselaar volgens BWL 2011.02 of
volgens BWL 2012.03
Mestdroogsysteem met geperforeerde doek
Droogtunnel met geperforeerde banden
Droogtunnel met geperforeerde platen
Biobed (biofilter)

Luchtwassers worden in de Rav-systematiek weergegeven onder diverse Rav nummers in combinatie
met een diercategorie en huisvestingssysteem

n.v.

Niet vastgesteld, d.w.z. de jaargemiddelde reductie van PM2,5 is niet vastgesteld op stalniveau

Bij Tabel 8 moet bedacht worden dat stofreductiesystemen doorgaans deeltjes van verschillende
grootte met een verschillende efficiëntie verwijderen. De gerapporteerde reductieniveaus in de tabel
gelden voor PM10 en PM2,5 en niet voor inhaleerbaar stof. Dit is relevant omdat aanwijzingen bestaan
dat endotoxinen in stallucht zich voor een belangrijk deel in de grotere deeltjes bevinden (>2 µm; zie
par. 3.3). Van systemen die gebruik maken van impactie als verwijderingsprincipe (bijv.
droogfilterwand, warmtewisselaar, biobed en droogtunnel), neemt de verwijderingsefficiëntie toe met
de deeltjesgrootte. Deze systemen zullen een grotere verwijderingsefficiëntie hebben voor
inhaleerbaar stof en het endotoxine daarin. Het omgekeerde geldt voor systemen waar de hoog ste
verwijderingsefficiëntie in de kleinere stofdeeltjes wordt behaald (zoals het ionisatiesysteem met
negatieve coronadraden). Hoewel het stofreducerende effect van de systemen beschreven in Tabel 8
naar verwachting in alle gevallen tot een verlaging van endotoxineconcentratie zal leiden (er wordt
immers endotoxine bevattend stof verwijderd), kunnen stofreductiecijfers om de hierboven genoemde
reden niet één op één worden toegepast als schatting voor de reductie van endotoxinen.
Hoewel veel onderzoek heeft plaatsgevonden naar stofreducerende maatregelen in stallen, zijn zeer
weinig studies beschikbaar waarin tevens de reductie van endotoxinen is bepaald. In Canada
vernevelden Siggers et al. (2011) koolzaadolie in twee afdelingen met vleesvarkens (10 –40 ml/m2) en
vonden gemiddelde reducties van 86% voor PM10 en 83% voor endotoxinen t.o.v. een
controleafdeling zonder verneveling. T.a.v. ‘end of pipe’ systemen is enig onderzoek gedaan aan
biobedden (biofilters) en luchtwassers. Martens et al. (2001) bestudeerden het effect van vijf
pakkingsmaterialen in biobedden (‘biochips’, kokosnootvezel/-pulp, boomschors, pellets met
boomschors en compost). De auteurs vonden voor alle vijf materialen een verwijdering van
inhaleerbaar endotoxine van meer dan 94%, maar reducties van inhaleerbaar stof worden in deze
publicatie niet gegeven. Ook in een studie van Seedorf en Hartung (1999) bij een vleesvarkensstal
met een biobed wordt een verwijdering van totaal endotoxine van 62 -74% gerapporteerd, maar geen
verwijdering van de stofmassa. In dezelfde studie werd voor een biologische luchtwasser
nageschakeld aan een vleesvarkensstal een verwijdering van stof gevonden van slechts 22% terwijl de
endotoxineconcentratie bijna verdrievoudigde over de wasser en tevens de concentratie schimmels

40 | Livestock Research rapport 773

toenam. De auteurs voeren aan dat emissies van kleine druppeltjes vervuild waswater hiervan de
oorzaak kan zijn. Opgemerkt moet worden dat het hier slechts om een enkelvoudige waarneming
gaat. De concentraties in het waswater bedroegen 162 EU/ml voor endotoxinen en 267 kiemvormende
eenheden per ml voor Gram-negatieve bacteriën. In een andere studie beproefden Zucker et al.
(2005) een combinatie van een biologische en ch emische wasser op hun vermogen om stof en
endotoxinen uit de ventilatielucht te verwijderen. In deze studie werden reducties gevonden van 86%
voor inhaleerbaar stof, 91% voor endotoxinen en 50% voor gramnegatieve bacteriën. Concentraties in
het waswater bedroegen hier 4100 EU/ml en 2300 kiemvormende eenheden per ml voor
gramnegatieve bacteriën.

4.4

Emissies van endotoxinen bij mestopslag en -overslag

Emissies van stofdeeltjes en endotoxinen uit mestopslagen kunnen optreden wanneer de mest een
voldoende hoog drogestofgehalte heeft, kleine deeltjes of druppeltjes in de lucht opgenomen worden
door wind of mechanische kracht en via de lucht meegevoerd kunnen worden naar de omgeving. Dit is
mogelijk wanneer opslagen geventileerd worden of voldoende open zijn, zodat verwaaiing kan
5

6

plaatsvinden. Voor opslagen voor drijfmest en digestaat geldt dat deze voorzien moeten zijn van een
7

afdekking ter voorkoming van gasvormige emissies, zodat endotoxine-emissies tijdens de opslag voor
dit type als verwaarloosbaar ingeschat kunnen worden. Emissies kunnen optreden bij opslagen voor
8

vaste mest of voor dikke fracties verkregen uit mestscheiding en bij het tijdelijk opslaan van mest op
kopakkers, voorafgaand aan het aanbrengen van deze mest op het land. Activiteiten als het storten
van mest in de opslag of het laden van mest vanuit de opslag zijn voorbeelden van mechanische
krachten die tot emissies zouden kunnen leiden. Brooks et al. (2006) bepaalden
endotoxineconcentraties tijdens het laden van rioolslib (20% drogestof) met een voorlader en vonden
op een afstand tussen 2 en 50 m exponentieel afnemende concentraties (range: 5,6 –1807 EU/m3). Op
2 m afstand benedenwinds van een (onaangeroerde) hoop rioolslib vonden zij conc entraties tussen
48,9 en 207,1 EU/m3. Achtergrondconcentraties in deze studie bedroegen 2,3 –3,8 EU/m3. In recent
onderzoek naar emissies van droogtunnels werden zeer hoge concentraties van fijn stof gemeten bij
het storten van gedroogde pluimveemest op de vloer van een opslagloods (Winkel et al., 2014a). Om
piekemissies te voorkomen werd in dit onderzoek de mechanische ventilatie door de loods tijdens het
storten stilgelegd. Er zijn geen studies bekend waarin emissies van stofdeeltjes of endotoxinen uit
mestopslagen zijn vastgesteld.

4.5

Emissies van endotoxinen uit
mestbehandelingsinstallaties

In de veehouderij worden uiteenlopende mestbehandelingen ingezet met als doel het mestvolume te
verkleinen, micro-organismen in mest te reduceren of om componenten in de mest te concentreren, te
verwijderen, te scheiden of om te zetten in andere componente n. Een overzicht van de belangrijkste
vormen van mestbehandeling is weergegeven in Tabel 9. In het algemeen geldt dat zeer weinig
informatie beschikbaar is rondom emissies uit mestbehandelingsinstallaties, o.a. vanwege de
meettechnische moeilijkheden die daarbij een rol spelen, zoals het accuraat bepalen van luchtdebieten
van installaties. Recent zijn eerste ervaringen opgedaan met emissiemetingen aan
mestbehandelingsinstallaties (Mosquera et al., 2010a) op basis van een beknopt meetprotocol
(Hoeksma and Mosquera, 2008). De Buisonjé et al. (2013) verrichtten recent een deskstudie naar
gas- en deeltjesvormige emissies die een rol zouden kunnen spelen bij diverse
5

6
7
8

Drijfmest: een verpompbaar mengsel van voornamelijk mest en urine van minder dan 15% drogestof,
doorgaans afkomstig uit stallen voor rundvee en varke ns.
Digestaat: het restproduct van (co)vergisting van mest.
Activiteitenbesluit Milieubeheer, artikel 3.67.
Vaste mest: een stapelbaar mengsel van mest, urine en/of strooisel van meer dan 25% drogestof,
doorgaans afkomstig uit huisvestingsystemen met mestbanden of strooiselvloeren.

Livestock Research rapport 773 |

41

mestbehandelingsinstallaties. Op grond hiervan is Tabel 9 opgesteld. Uit de inventarisatie van De
Buisonjé et al. (2013) komt naar voren dat relevante emissies van fijn stof (en daarin aanwezige
endotoxinen) met name verwacht mogen worden bij twee mestbehandelingsprocessen: composteren
en drogen/indikken. Ook bij systemen met bassins in de open lucht zijn emissies mogelijk, aangezien
deze ook gevonden worden uit bassins van rioolwaterzuiveringsinstallaties (Brooks et al., 2006). Bij
processen in geheel gesloten systemen zijn emissies onwaarschijnlijk.
Tabel 9

Overzicht van mestbehandelingsprocessen en een inschatting van het optreden van
emissies van endotoxinen. Samengesteld op basis van De Buisonjé et al. (2013)

Behandelingsproces

Omschrijven proces

Inschatting emissies van
stofdeeltjes/druppeltjes

Vergisten

Het produceren van biogas (o.a. methaan, koolstofdioxide) uit
drijfmest door micro-organismen in een zuurstofarme omgeving.
Het restproduct wordt digestaat genoemd.

Geen – Processen spelen zich
doorgaans af in een gesloten
systeem

Scheiden

Het scheiden van drijfmest of digestaat in een dikke en dunne
fractie d.m.v. zeefschermen/zeefbanden, trommelfilters,
vijzelpersen, centrifuges, etcetera.

Geen – Processen spelen zich
doorgaans af in een gesloten
systeem

Omgekeerde
osmose

De productie van een mineralenconcentraat (en een permeaat) uit
de dunne fractie van drijfmest of digestaat (verkregen na
scheiding) m.b.v. het persen door een semipermeabel membraan
dat watermoleculen doorlaat en opgeloste zouten tegenhoudt.

Geen – Processen spelen zich
doorgaans af in een gesloten
systeem

Composteren

Het in aanwezigheid van zuurstof afbreken van een stapelbaar
uitgangsproduct tot humus door micro-organismen; variërend van
extensief tot intensief (actief omwerken en/of beluchten).

Aanwezig – Ten gevolge van
het beluchten/omwerken en het
ventileren van de ruimte

Hygiëniseren

Het toepassen van een warmtebehandeling (>70 °C, 1 uur) voor
het reduceren van micro-organismen en exportwaardig maken van
drijfmest, digestaat en dikke fracties.

Geen – Er vindt geen
ventilatie naar de buitenlucht
plaats

Drogen en
indikken

Het toevoegen van warmte aan het droogproduct om vocht te
verdampen en het drogestofgehalte te verhogen, zoals indikkers
bij drijfmest en droogtunnels/droogzolders bij stapelbare mest.

Aanwezig – Soms stof filterend
effect, hoge debieten, kans op
piekemissies

Nitrificatie en
denitrificatie

Het middels beluchting omzetten van ammoniums tikstof (uit een
dunne fractie of kalvergier) in nitraat en vervolgens in stikstofgas,
gevolgd door slibbezinking waarbij een stikstof - en fosfaatarm
effluent ontstaat.

Mogelijk – Emissies door
windinvloeden bij bassins in de
open lucht

Strippen

Het actief laten vervluchtigen van ammoniak gevolgd door het
opvangen in een zure vloeistof om daarmee een geconcentreerde
stikstofbron te verkrijgen.

Mogelijk bij een open systeem,
geen bij een gesloten systeem

Algen/kroos
teelt

Het kweken van algen en kroos in bassins of in gesloten systemen
waarbij mest (dunne fractie, digestaat) als voedingsstof in het
kweekwater wordt gebruikt.

Mogelijk – Emissies door
windinvloeden bij bassins in de
open lucht

Composteren
Uit onderzoek bij composteringsinstallaties voor organisch afval is bekend dat hierbij – naast
stofdeeltjes en micro-organismen – endotoxinen kunnen vrijkomen die zich via de lucht naar de
omgeving kunnen verspreiden (Deacon et al., 2009; Hryhorczuk et al., 2001; Pankhurst et al., 2011;
Sánchez-Monedero and Stentiford, 2003). Onduidelijk is in welke mate dergelijke emissies optreden
uit composteringsinstallaties voor mest. In de Verenigde Staten zijn twee studies verricht waarin
buitenluchtconcentraties van endotoxinen zijn bepaald rondom mestcomposteringsinstallaties. Ko et
al. (2010) bepaalden endotoxineconcentraties in de buitenlucht 150 m bovenwinds en 150 m
benedenwinds van 17 varkensbedrijven in de staat North Carolina met verschillende
mestbehandelingsinstallaties. In totaal werden tussen april 2002 en augustus 2004 op deze bedrijven
236 metingen uitgevoerd (middelingstijd: 4 uur; tussen 3 en 28 metingen per bedrijf). De twee
bedrijven met een open composteringsinstallatie (met 14 en 8 metingen) lieten echter zeer
vergelijkbare bovenwindse en benedenwindse concentraties zien. Dungan en Leytem (2009) voerden
vergelijkbare metingen uit bij een composteringslocatie voor rundveemest in de staat Idaho. In totaal
werden 9 monsters genomen over drie zomerdagen (middelingstijd: 3 uur). Ook in deze studie waren
benedenwindse concentraties niet significant verschillend van bovenwindse concentraties (36 EU/m3
benedenwinds versus 24 EU/m 3 bovenwinds). Het gaat hier om slechts twee in de VS uitgevoerde
studies, zodat op grond hiervan geen conclusies kunnen worden getrokken voor de Nederlandse
situatie. Voor installaties die gangbaar zij n in Nederland zijn geen gegevens gevonden.

42 | Livestock Research rapport 773

Drogen/indikken
Er is recent onderzoek voorhanden t.a.v. fijnstofemissies uit droogsystemen voor pluimveemest
(Winkel et al., 2014a; Winkel et al., 2011a). Hieruit blijkt dat de plakkerige mestlaag in deze
installaties in staat is om stofdeeltjes uit de ventilatielucht van pluimveestallen te filteren. Daarmee
hebben deze systemen een reducerend effect op emissies van stof en de endotoxinen die da arin
voorkomen. Bij het draaien van de installaties (vullen, doordraaien en uitstorten) ontstaan echter
hoge concentraties van stof. Wanneer de ventilatie door het droogsysteem niet wordt stilgelegd
kunnen hoge, kortstondige emissies van stof en de daarin aanwezige endotoxinen naar de omgeving
optreden.
Overige mestscheidingsprocessen
In de eerder besproken studie van Ko et al. (2010) werden hogere benedenwindse concentraties (op
150 m; t.o.v. bovenwindse concentraties) gevonden bij een varkensbedrijf met mestscheiding (163,7
versus 37,9 EU/m3) en een varkensbedrijf met een combinatie van o.a. mestscheiding en
nitrificatie/denitrificatie (33 ,5 versus 7,7 EU/m 3). Bij beide bedrijven waren systemen opgesteld in de
open lucht. Bij 13 van de 17 varkensbedrijven in deze studie werden hogere benedenwindse
concentraties gevonden; bij twee bedrijven was sprake van een significant verschil, bij vier bedrijven
was sprake van een trend (P<0,10). Dit beeld suggereert dat de onderzochte bedrijven bijdroegen aan
endotoxineconcentraties in de omgeving. Echter, naast de emissies vanuit
mestbehandelingsinstallaties hebben waarschijnlijk ook de emissies vanuit de stallen daaraan
(belangrijk) bijgedragen.
Resumerend kan gesteld worden dat zeer weinig informatie beschikbaar is rondom emissies van
endotoxinen uit mestbehandelingsinstallaties. Met de thans beschikbare kennis lijken emissies
mogelijk bij de processen composteren, drogen/indikken, nitrificatie/denitrificatie, strippen en de teelt
van algen/kroos. Voor het kunnen vaststellen van emissies uit deze processen is een verdere
ontwikkeling van meetmethoden vereist.

4.6

Emissies van endotoxinen tijdens mestaanwending

Het aanwenden van mest op het land kan op twee manieren bijdragen aan endotoxineconcentraties in
de buitenlucht: door directe emissies tijdens het aanbrengen van de mest (par. 4.6) en door indirecte
emissies t.g.v. verwaaiing vanuit de bodem en het gewas op een later moment (par. 4.7). In de eerste
situatie gaat het om kortdurende emissies die optreden met een frequentie tussen éénmaal en
viermaal per perceel per jaar. Emissies vanuit (bemeste) bodems en gewassen zouden zich gedurende
langere perioden kunnen uitstrekken.
Om verluchtiging van ammoniak bij het bemesten van de bodem te voorkomen, dient dierlijke mest in
Nederland sinds eind jaren tachtig van de vorige eeuw emissiearm te worden aangewend. Drijfmest
wordt daarbij op de bodem of in sleufjes in de bodem aangebracht (De Haan et al., 2009). Emissies
van endotoxine-bevattende aerosolen tijdens het op deze wijze aanwenden van drijfmest zullen naar
verwachting beperkt zijn. Bij het conventioneel bovengronds uitrijden – waarbij drijfmest in een brede
waaier vanuit een ‘giertank’ over het gewas en de bodem wordt u itgeworpen – ligt de vorming van
endotoxine bevattende aerosolen meer voor de hand. Deze mest moet in Nederland wel direct worden
ondergewerkt. Aerosolvorming ligt tevens voor de hand bij het aanwenden van vaste mest, wanneer
deze vanuit een mestwagen met roterende vijzels over het gewas en bodem wordt uitgeworpen. Bij
deze manier van aanwending dient de mest bij bouwland te worden ondergewerkt, bij grasland niet.
Emissies kunnen ook optreden wanneer de mest wordt ondergewerkt. Zoals recent geconcludeerd in
een rapport van Groenestein et al.(2010) is slechts weinig informatie beschikbaar t.a.v. directe
emissies van fijn stof (zwevende deeltjes en druppeltjes; alsook de endotoxinen daarin) tijdens het
aanwenden van mest.

Livestock Research rapport 773 |

43

Aanwending van drijfmest
In Denemarken vonden Madsen et al. (2006) endotoxineconcentraties in een range tussen ca. 0,1 en
10 EU/m3 op 200 m afstand benedenwinds van een perceel waar op dat moment varkensdrijfmest
werd aangebracht (op de bodem middels een trekker/mesttank met sleufkouter; A.M. Madsen,
persoonlijke communicatie). In deze studie werden echter geen bovenwindse metingen uitgevoerd
zodat niet vastgesteld kan worden of de mestaanwending heeft bijgedragen a an de gevonden
concentraties. Ook een recente congrespublicatie n.a.v. eerste fijnstofmetingen bij verschillende
methoden van aanwending van rundveedrijfmest laat het trekken van conclusies nog niet toe (Jahne
et al., 2011). In eerdere Deense proef werd drijfmest van rundvee en biggen aangebracht tijdens drie
verschillende proefdagen in april-mei 2003 op het eiland Seeland (Madsen and Johansen, 2003). Voor
aanwending werd een achtergrondconcentratie bepaald terwijl tijdens mestaanwending een
benedenwindse meting werd uitgevoerd (middelingstijd: 75 –120 min). Tijdens het aanbrengen van
drijfmest nam de endotoxineconcentratie toe van 1,9 naar 4,3 EU/m 3 (proefdag 1, rundveedrijfmest, n
= 5), van 0,18 naar 0,94 EU/m3 (proefdag 2, varkensdrijfmest, n = 2), en van 2,5 naar 3,5 (n = 6).
Deze data laten lichte verhogingen zien van de endotoxineconcentratie.
Uitrijden en onderwerken van ‘biosolids’ (rioolslib)
T.a.v. stof- en endotoxine emissies bij het uitrijden en onderwerken van rioolslib is enig onderzoek
uitgevoerd in de Amerikaanse staat Arizona.
Brooks et al. (2006) dienden rioolslib (20% drogestof) toe aan droge, braakliggende percelen
waarbij het product met een worplengte van ca. 15 m uit een wagen/trekker combinatie werd
verspreid. Op 10 m afstand werden verhoogde endotoxineconcentraties gemeten (gemiddeld ca. 100
EU/m3, maximum: 142,9 EU/m3; achtergrond: 2,3–3,8 EU/m3), maar uit de studie bleek dat het
grootste deel van het endotoxine uit de bodem afkomstig was en door de bewegende
landbouwvoertuigen in de lucht werd gebracht.
Paez-Rubio et al. (2006) bestudeerden de emissies van fijn stof (PM10) en endotoxinen bij het
omwerken van de bodem met een schijveneg op proefveldjes met en zonder pas aangebracht rioolslib
(vergist; 20–30% drogestof). De benedenwindse concentraties van endotoxinen waren echter zeer
vergelijkbaar, terwijl lagere PM10 concentraties door de auteurs verklaard worden uit een hoger
vochtgehalte van de droge bodems waarop rioolslib was aangebracht.
Een vrijwel identieke proef werd uitgevoerd door Low et al. (2007), waarbij vooral gekeken werd
naar de emissiepluimen van fijn stof (PM10). Op 5 m afstand van de schijveneg werden zeer hoge
PM10-concentraties gemeten (ca. 10.000 µg/m3); deze nauwe pluimen strekten zich benedenwinds tot
tenminste 165 m uit (ca. ~100 µg/m3). De concentratiegradiënten waren echter vergelijkbaar tussen
proefveldjes met en zonder aangebracht rioolslib. Dit zou kunnen betekenen dat het fijn stof
voornamelijk uit bodemdeeltjes bestond.
Om verstorende bodememissies door rijdende landbouwvoertuigen te voorkomen en alleen de
emissies uit rioolslib te karakteriseren, verrichtten Paez -Rubio et al. (2007) metingen aan een
stationair draaiende mestwagen waaruit rioolslib (vergist; 20 –30% drogestof) werd uitgeworpen. Op
1,5 m buiten de worplengte van de mestwagen werden de emissies bepaald middels gridmetingen. De
aldaar gemeten concentraties bedroegen 1180 µg/m3 voor PM10 (achtergrond: 17 µg/m3) en 2300
EU/m3 voor endotoxinen (achtergrond: 33 EU/m 3). De berekende emissies bedroegen 10,1 mg PM10
per s en 2,1×104 EU per s voor endotoxinen bij aanwending van 110 kg drogestof per minuut.
Bedacht moet worden dat de vier besproken studies zijn uitgevoerd bij droge (woestijn)bodems,
een heet klimaat en (vergist) rioolslib i.p.v. mes t. Op grond van deze studies kunnen daarom geen
algemene conclusies worden getrokken ten aanzien van de situatie in Nederland of Noordwest -Europa.
Ook in de Nederlandse situatie zijn emissies tijdens het aanwenden van mest of tijdens landbewerking
vermoedelijk afhankelijk van het specifieke vochtgehalte van de bodem (Groenestein et al., 2010) en
van meteorologische omstandigheden.
Bodeminjectie van vloeibaar afvalwater/rioolslib
Akbar-Khanzadeh et al. (2012) dienden in de Amerikaanse staat Ohio afvalwater/rioolslib toe aan een
proefveld (d.m.v. een injecteur, diepte ca. 30 cm) en vonden benedenwinds geen verhoogde
concentraties van respirabel stof. Aangezien slechts enkele metingen werden uitgevoerd op één
proefveld in de Amerikaanse staat Ohio, kunnen op grond van deze studie geen conclusies worden
getrokken. De auteurs concluderen dat het injecteren in de bodem omwonenden mogelijk beschermt

44 | Livestock Research rapport 773

tegen emissies van fijn stof t.o.v. conventionele manieren van toediening, maar tevens dat nader
onderzoek nodig is om deze conclusie te verifiëren.
Resumerend geven de besproken studies voorzichtige aanwijzingen dat emissies van endotoxinen
kunnen optreden bij het uitwerpen van vaste mest op land en in enige mate bij het op de bodem
aanbrengen van drijfmest. Onbekend is op dit moment of emissies optreden bij het uitwerpen of
injecteren van drijfmest. Emissies kunnen tevens afkomstig zijn uit de bodem wanneer bodemdeeltjes
in de lucht worden gebracht door de landbouwvoertuigen, nog afgezien van de emissies die uit mest
optreden. Naar beste weten van de auteurs zi jn geen onderzoeksgegevens beschikbaar rondom
emissies van endotoxinen bij mestaanwending in Noordwest-Europa.

4.7

Emissies van endotoxinen uit bodem en gewas

Door aanwending van mest op land (op het gewas, op de bodem of in de bodem) wordt een product in
het milieu gebracht dat zeer rijk is aan fecale micro -organismen en endotoxinen. Van sommige
bacteriesoorten is bekend dat het aantal kolonievormende eenheden per gram mest uiteen kan lopen
van 102 tot 107 (Aarnink et al., 2014c). In par. 3.1 is beschreven dat in mest hoge endotoxinegehalten
voorkomen, hoger dan in andere stofbronnen zoals voer, stro(oisel), urine of drinkwater, maar binnen
de range vallen van gehalten in rioolslib (612 tot 5,7×106 EU/mg; oorspronkelijke data omgerekend
naar EU/mg) in de studies van Brooks et al. (2007) en Paez-Rubio et al. (2007). De gevonden
gehalten in mest en rioolslib zijn ook aanzienlijk hoger dan die in grondmonsters van akkers in Ar izona
(VS), welke uiteenliepen van ca. 1 tot 100 EU/mg (Brooks et al., 2007). De bodem, gewassen en
grondwater/oppervlaktewater bevatten echter – ook zonder mestaanwending – ‘van nature’
endotoxinen doordat gramnegatieve bacteriën aanwezig zijn in de bodem en op planten en na
afsterven degraderen tot endotoxinen (Di Luzio and Friedmann, 1973; Rylander, 2002).
Veel is nog onbekend over de overleving en verspreiding van fecale micro -organismen in bodems, hun
afbraak tot endotoxinen, de stabiliteit van endotoxinen in de bodem, grondwater en oppervlaktewater,
de mogelijke verwaaiing van endotoxinen vanuit bemeste b odems en gewassen, en de eventuele
gezondheidsrisico’s die daarbij kunnen ontstaan (Dungan, 2010; Gattie and Lewis, 2004; Gerba and
Smith Jr, 2005; Mawdsley et al., 1995).
De stabiliteit van endotoxinen in verschillende producten is in kaart gebracht door Zucker en Müller
(2004b). De auteurs bemonsterden vijf categorieën materialen: mest (gedroogde pluimveemest,
gedroogde rundermest, gedroogde varkensmest), voer (leghennenvoer), strooisel (stro en hooi),
gesedimenteerd stof (pluimveestal en schapenstal) en vloeistoffen (varkensgier en drinkwater uit een
schapenstal). Na een incubatieperiode van 84 dagen bij 10–25 °C en 40–80% relatieve
luchtvochtigheid bleken endotoxinegehalten (EU/g) in de eerste vier categorieën weinig veranderd. In
drinkwater nam het gehalte met ruim 90% af ( halfwaardetijd: 3–4 weken), terwijl in varkensgier
zowel perioden van toe- als afname optraden, vermoedelijk door groei en sterfte van gramnegatieve
bacteriën en afbraak van endotoxinen. Er is geen literatuur gevonden t.a.v. de stabiliteit van
endotoxinen op of in de bodem.
Goyal et al. (1980) bestudeerden de opname van endotoxinen (uit rioolslib) door een kolom gevuld
met een grondmonster van zand en leem. Na toediening van rioolslib op de kolom werd in de toplaag
(<10 cm) een hoog endotoxinegehalte gevonden, welke op 15, 35, 75 en 95 cm kolomdiepte afnam
tot ca. 84%, 60%, 15% en 6% van die in de toplaag. Na het simuleren van neerslag (door steriel
water op de kolom aan te brengen), zakten de endotoxinen in een nauwe band, waarvan de diepte
afhankelijk was van de hoeveelheid aangebracht water. Dit experiment suggereert dat endotoxinen uit
mest/rioolslib in de bodem worden opgenomen na regenval. Brooks et al. (2007) en Paez-Rubio et al.
(2006) dienden rioolslib toe aan akkers in de Amerikaanse staat Arizona, maar vonden geen
wezenlijke toenames van het endotoxinegehalte in de betreffende woes tijnbodems. Er is geen
literatuur gevonden over eventuele verwaaiing van endotoxinen vanuit de bodem of het gewas na
mestaanwending.

Livestock Research rapport 773 |

45

Enkele studies die worden besproken in par. 5.1 suggereren dat achtergrondconcentraties van
endotoxinen in rurale gebieden met veel veehouderijbedrijven hoger zijn dan die van steden of rurale
gebieden zonder veehouderij (Hartung and Seedorf, 1999; Heederik et al., 2011; Schulze et al.,
2006). Onduidelijk is echter wat hierbij de relatieve bijdragen zijn van stalemissies, mestaanwending
en emissies uit bodem en gewas.

4.8

Samenvattende conclusies hoofdstuk 4

Er is slechts een handvol studies beschikbaar waarin naast concentraties van endotoxinen in stallucht,
tevens debieten zijn gemeten en emissies zijn bepaald. Geen van deze studies is volgens een vast
protocol zoals voor fijnstof- en ammoniakemissies uitgevoerd, waardoor het niet mogelijk is om op
basis hiervan emissieniveaus af te leiden Variatiebronnen van endotoxine -emissies zijn niet bekend.
Het is te verwachten dat deze overeenkomsten vertonen met die van stof. Omdat endotoxinen
afkomstig zijn van groeiende organismen, zullen ze naar verwachting ook enkele specifieke
endotoxine-eigen variatiebronnen hebben. Er zijn slechts enkele studies voorhanden waarin de
verwijdering van endotoxine door een emissiereductietechniek is vastgesteld. Veel kennis is aanwezig
t.a.v. fijnstofreductietechnieken. Echter, verwijderingsrendement en van deze technieken voor PM10
kunnen niet één op één worden toegepast op endotoxinen omdat reductietechnieken deeltjes van
verschillende grootte met een verschillende efficiëntie verwijderen en aanwijzingen bestaan dat
endotoxinen ongelijk verdeeld zijn over deze verschillende deeltjesgrootteklassen. Naast emissies uit
stallen lijken emissies ook mogelijk bij mestopslag en mestoverslag en bij de
mestbehandelingsprocessen: composteren, drogen/indikken, nitrificatie/denitrificatie, strippen en de
teelt van algen/kroos. Voor het kunnen vaststellen van emissies uit deze processen is een verdere
ontwikkeling van meetmethoden vereist. Verder bestaan aanwijzingen dat emissies van endotoxinen
kunnen optreden bij het uitwerpen van vaste mest op land en in enige ma te bij het op de bodem
aanbrengen van drijfmest. Onbekend is of emissies optreden bij het uitwerpen of injecteren van
drijfmest. Emissies kunnen tevens afkomstig zijn uit de bodem wanneer bodemdeeltjes in de lucht
worden gebracht door de landbouwvoertuigen . Met aanwending van mest op land wordt een product
in het milieu gebracht dat rijk is aan micro -organismen en endotoxinen. Veel is nog onbekend over de
overleving en verspreiding van fecale micro -organismen in bodems, hun afbraak tot endotoxinen, de
stabiliteit van endotoxinen in de bodem, grondwater en oppervlaktewater, de mogelijke verwaaiing
van endotoxinen vanuit bemeste bodems en gewassen, en de eventuele gezondheidsrisico’s die
daarbij kunnen ontstaan.

46 | Livestock Research rapport 773

5

Endotoxinen in de buitenlucht

5.1

Achtergrondconcentraties van endotoxinen in de
buitenlucht

Om een indruk te krijgen van de achtergrondconcentraties die in de buitenlucht verwacht mogen
worden, wordt in Tabel 10 een overzicht gegeven van studies welke endotoxineconcentraties in de
buitenlucht hebben bepaald. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen metingen uitgevoerd in rurale
gebieden en stedelijke gebieden. Van elke studie wordt een beschrijving gegeven van de
meetlocatie(s), de meetperiode in het jaar, de tijdsduur van bemonstering (d. w.z. de middelingstijd
van de gerapporteerde concentraties), de stoffractie waarin het endotoxinegehalte is bepaald en de
endotoxineconcentraties die zijn aangetroffen.
In twee studies zijn buitenluchtconcentraties gemeten in rurale gebieden met weinig of geen
veehouderij (Heinrich et al., 2003 ; Menetrez et al., 2009), waarvan de eerste in centraal Duitsland, de
tweede in de Verenigde Staten. In beide studies werd de endotoxineconcentratie in de PM10 en PM2,5
fractie gemeten. De gemiddelde en hoogst gemeten buit enluchtconcentraties in deze gebieden lagen
onder 0,3 EU/m 3. De middelingstijd in de Duitse studie was echter zeer lang (123 –193 uur). In de
Amerikaanse studie waren middelingstijden korter; bij 10 –24 uur werden buitenluchtconcentraties
gemeten tot 0,08 EU/m3.
In twee Duitse studies zijn buitenluchtconcentraties van endotoxine (in inhaleerbaar stof en totaalstof)
gemeten in graslanden, akkers en achtertuinen in gebieden met veel veehouderijbedrijven, waarbij
meetposities zijn gekozen buiten emissiepluimen van bedrijven in het gebied (Hartung and Seedorf,
1999; Schulze et al., 2006). De gemiddelde buitenluchtconcentraties op deze locaties lage n in een
range tussen ca. 2 en 4 EU/m3, met maxima van ca. 14 en 23 EU/m3. Wanneer in ogenschouw wordt
genomen dat de middelingstijd in deze studies varieerde van 20 –30 min tot ca. 24 uur, is een
overschrijding van het advies van de Gezondheidsraad (30 EU/ m3 over een middelingstijd van 4 tot 8
uur) tijdens sommige metingen mogelijk geweest.
Schulze et al. (2006) verrichten tevens vergelijkende buitenluchtmetingen in een nabijgelegen stad
(Oldenburg, 44 km noordwaarts) en vonden daar een gemiddelde concentratie (middelingstijd: 24
uur) van 0,6 EU/m3. De auteurs concluderen dat bewoners van gebieden met veel
veehouderijbedrijven mogelijk aan hogere buitenluchtconcentraties blootstaan dan inwoners van
steden. Ook in het IVG-onderzoek werden in rurale gebieden met veehouderijbedrijven hogere
concentraties van fijn stof en endotoxinen gemeten dan in een stedelijke referentieomgeving
(Heederik et al., 2011). De gemiddelde PM10 concentraties (middelingstijd: 7 dagen) van rurale
meetstations liepen uiteen van 19,6 tot 22,2 µg/m3 (range: 9,2–34,0) tegen gemiddeld 16,1 µg/m3
(range: 9,8–27,9) voor het stedelijke referentiestation. Voor endotoxine varieerden gemiddelde
concentraties tussen 0,21 en 0,31 EU/m3 (range: 0,06–0,75) tegen 0,16 EU/m3 (range: 0,06–0,43)
voor het stedelijke referentiestation.
Informatie t.a.v. buitenluchtconcentraties in rurale gebieden kan tevens verkregen worden door te
kijken naar bovenwindse metingen in studies naar concentratiegradiënten rondom
veehouderijbedrijven (Tabel 11, par. 5.2). Daarbij is vooral de studie van Heederik et al. (2011)
relevant waarin concentraties zijn bepaald nabij twee varkensbedrijven, een plui mveebedrijf en een
nertsenbedrijf in Nederland (middelingstijd: 6 uur). De bovenwindse buitenluchtconcentraties
(gemeten tussen juni en oktober; wanneer relatief hoge ventilatie - en emissieniveaus voorkomen op
veehouderijbedrijven) lagen alle rond of onder 1 EU/m3, ver beneden de door de Gezondheidsraad
genoemde 30 EU/m 3. In de gradiëntmetingen uitgevoerd in deze studie bij vier Nederlandse

Livestock Research rapport 773 |

47

veehouderijbedrijven werden endotoxineconcentraties (in inhaleerbaar stof en PM10) gemeten op het
meetpunt 30 meter benedenwinds het pluimveebedrijf tot ca. 50 EU/m3, hetgeen op die meetpositie
een overschrijding betekende van de door de Gezondheidsraad voorgestelde grenswaarde van 30
EU/m3.
Tabel 10
Eerste auteur
(jaar)

Overzicht van studies naar concentraties van endotoxinen in de buitenlucht
Land

Locatie

Meetperiode

Tijdsduur
bemonst.

Stoffractie

Endotoxinen [EU/m3]

Gem.

Min.

Max.

0,21–0,31 a

0,06

0,75

a. Rurale omgeving
Heederik
(2011)

NL

5 meetstations in
veehouderijgebied

Jun-okt

7 dagen

PM10

Strak (2012)

NL

Op erf varkensbedrijf

Mrt-okt

5 uren

PM10

17

11

44

Hartung (1999)

D

11 Gras-/akkervelden
in veehouderijgebied

Mrt–dec;
3 jaren

20-30 min

Totaalstof

3,64 b

0,18

12,74

~24 uur

Totaalstof

3,93 b

1,44

14,36

32 Achtertuinen in

Winter

24 uur

Inhaleerb.

1,98 a

0,66

19,98

veehouderijgebied

Zomer

24 uur

Inhaleerb.

2,95 a

0,66

23,22

Hettstedt (20.000
inw.), weinig veeh.

Jan–jun

123–193
uur

PM2,5
PM2,5-10

0,006 a
0,063 a

0,002
0,010

0,021
0,240

Zerbst (20.000 inw.),
weinig veehouderij

Jan–jun

123–193
uur

PM2,5
PM2,5-10

0,008 a
0,071 a

0,004
0,020

0,031
0,170

Riva (3600 inw.), op
50 m van varkensstal
(1000 dieren)

Zomer

4 uur

PM10

0,331 c
(SD
0,137)

-

-

Fiano (2800 inw.), op
50 m van kippenstal
(41.800 dieren)

Zomer

4 uur

PM10

1,424 c
(SD
0,100)

-

-

Orange County,
NC (bebost)

Mrt–mei

10–24
uur

PM2,5
PM10

0,023 c
0,051 c

0,010
0,024

0,037
0,080

Referentiestation,
Utrecht

Jun-okt

7 dagen

PM10

0,16 a

0,06

0,43

Schulze (2006)
Heinrich (2003)

Traversi (2011)

Menetrez
(2009)

D
D

IT

USA

b. Stedelijke omgeving
Heederik
(2011)

NL

Strak (2012)

NL

Verkeerssites /steden

Mrt-okt

5 uren

PM10

0,4–1

0,3

1

Hartung (1999)

D

Grote stad
met industrie

Mrt–dec;
3 jaren

<24 uur

Totaalstof

1,62 b

0,18

3,84

Carty (2003)

D

München

Mrt ‘99–
jul ‘00

42 uur

PM2,5

0,015 a

0,001

0,740

Morgenstern
(2005)

D

München

Mrt ‘99–
jul ‘00

42 uur

PM2,5

0,019 a

0,009

0,034

PM10

0,081 a

0,041

0,141

Schulze (2006)

D

Oldenburg

-

24 uur

Inhaleerb.

0,6

-

-

Zucker (2004a)

D

Berlijn

Aug–nov

4 uur

Inhaleerb.

-

<3,0

27,8

Madsen (2006)

DK

Copenhagen, centrum

Mei

4–6 uur

Inhaleerb.

4,4 b

ca. 2

ca. 9

Industriegebieden

Jan–feb en
okt–dec

4–6 uur

Inhaleerb.

1,3 b

ca. 0,2

ca. 10

Dorpen

Jan–apr en
nov–dec

4–6 uur

Inhaleerb.

0,33 b

ca. 0,02

ca. 9

Nilsson (2011)

SE

Stockholm

Mei–sep

42 uur

PM2,5
PM10

0,015 a
0,050 a

0,005
0,020

0,064
0,107

Traversi (2011)

IT

Torino

Zomer

4 uur

PM10

0,512 c
(SD 0,043)

-

-

Menetrez
(2009)

USA

Denver, CO

Jan–mrt

22–25
uur

PM2,5

0,006 c

~0

0,019

Mueller-A.
(2004)

USA

Zuid-California

Jaarrond
(’00–’01)

24 uur

PM10

0,44 a

0,03

5,44

Tager (2010)

USA

Fresno CA

Jaarrond
(’01–’04)

24 uur

PM10

1,23 a

~0

9,43

Allen (2011)

CAN

Prince George

Okt ’05
–sep ‘06

24 uur

PM2,5
PM10

0,15 c
0,40 c

-

-

Kelowna

Okt ’05
–sep ‘06

24 uur

PM2,5
PM10

0,16 c
0,67 c

-

-

a

Meetkundig (geometrisch) gemiddelde , b mediaan, c rekenkundig gemiddelde

48 | Livestock Research rapport 773

veehouderijbedrijven werden endotoxineconcentraties (in inhaleerbaar stof en PM10) gemeten op het
meetpunt 30 meter benedenwinds het pluimveebedrijf tot ca. 50 EU/m3, hetgeen op die meetpositie
een overschrijding betekende van de door de Gezondheidsraad voorgestelde grenswaarde van 30
EU/m3.
Tabel 10
Eerste auteur
(jaar)

Overzicht van studies naar concentraties van endotoxinen in de buitenlucht
Land

Locatie

Meetperiode

Tijdsduur
bemonst.

Stoffractie

Endotoxinen [EU/m3]

Gem.

Min.

Max.

0,21–0,31 a

0,06

0,75

a. Rurale omgeving
Heederik
(2011)

NL

5 meetstations in
veehouderijgebied

Jun-okt

7 dagen

PM10

Strak (2012)

NL

Op erf varkensbedrijf

Mrt-okt

5 uren

PM10

17

11

44

Hartung (1999)

D

11 Gras-/akkervelden
in veehouderijgebied

Mrt–dec;
3 jaren

20-30 min

Totaalstof

3,64 b

0,18

12,74

~24 uur

Totaalstof

3,93 b

1,44

14,36

32 Achtertuinen in

Winter

24 uur

Inhaleerb.

1,98 a

0,66

19,98

veehouderijgebied

Zomer

24 uur

Inhaleerb.

2,95 a

0,66

23,22

Hettstedt (20.000
inw.), weinig veeh.

Jan–jun

123–193
uur

PM2,5
PM2,5-10

0,006 a
0,063 a

0,002
0,010

0,021
0,240

Zerbst (20.000 inw.),
weinig veehouderij

Jan–jun

123–193
uur

PM2,5
PM2,5-10

0,008 a
0,071 a

0,004
0,020

0,031
0,170

Riva (3600 inw.), op
50 m van varkensstal
(1000 dieren)

Zomer

4 uur

PM10

0,331 c
(SD
0,137)

-

-

Fiano (2800 inw.), op
50 m van kippenstal
(41.800 dieren)

Zomer

4 uur

PM10

1,424 c
(SD
0,100)

-

-

Orange County,
NC (bebost)

Mrt–mei

10–24
uur

PM2,5
PM10

0,023 c
0,051 c

0,010
0,024

0,037
0,080

Referentiestation,
Utrecht

Jun-okt

7 dagen

PM10

0,16 a

0,06

0,43

Schulze (2006)
Heinrich (2003)

Traversi (2011)

Menetrez
(2009)

D
D

IT

USA

b. Stedelijke omgeving
Heederik
(2011)

NL

Strak (2012)

NL

Verkeerssites /steden

Mrt-okt

5 uren

PM10

0,4–1

0,3

1

Hartung (1999)

D

Grote stad
met industrie

Mrt–dec;
3 jaren

<24 uur

Totaalstof

1,62 b

0,18

3,84

Carty (2003)

D

München

Mrt ‘99–
jul ‘00

42 uur

PM2,5

0,015 a

0,001

0,740

Morgenstern
(2005)

D

München

Mrt ‘99–
jul ‘00

42 uur

PM2,5

0,019 a

0,009

0,034

PM10

0,081 a

0,041

0,141

Schulze (2006)

D

Oldenburg

-

24 uur

Inhaleerb.

0,6

-

-

Zucker (2004a)

D

Berlijn

Aug–nov

4 uur

Inhaleerb.

-

<3,0

27,8

Madsen (2006)

DK

Copenhagen, centrum

Mei

4–6 uur

Inhaleerb.

4,4 b

ca. 2

ca. 9

Industriegebieden

Jan–feb en
okt–dec

4–6 uur

Inhaleerb.

1,3 b

ca. 0,2

ca. 10

Dorpen

Jan–apr en
nov–dec

4–6 uur

Inhaleerb.

0,33 b

ca. 0,02

ca. 9

Nilsson (2011)

SE

Stockholm

Mei–sep

42 uur

PM2,5
PM10

0,015 a
0,050 a

0,005
0,020

0,064
0,107

Traversi (2011)

IT

Torino

Zomer

4 uur

PM10

0,512 c
(SD 0,043)

-

-

Menetrez
(2009)

USA

Denver, CO

Jan–mrt

22–25
uur

PM2,5

0,006 c

~0

0,019

Mueller-A.
(2004)

USA

Zuid-California

Jaarrond
(’00–’01)

24 uur

PM10

0,44 a

0,03

5,44

Tager (2010)

USA

Fresno CA

Jaarrond
(’01–’04)

24 uur

PM10

1,23 a

~0

9,43

Allen (2011)

CAN

Prince George

Okt ’05
–sep ‘06

24 uur

PM2,5
PM10

0,15 c
0,40 c

-

-

Kelowna

Okt ’05
–sep ‘06

24 uur

PM2,5
PM10

0,16 c
0,67 c

-

-

a

Meetkundig (geometrisch) gemiddelde , b mediaan, c rekenkundig gemiddelde

48 | Livestock Research rapport 773

Buitenluchtconcentraties van endotoxinen zijn waarschijnlijk afhankelijk van de positie t.o.v.
natuurlijke of antropogene bronnen in de omgeving (benedenwinds of bovenwinds; spatiale variatie)
en van seizoensinvloeden (temporale variatie). In het algemeen worden in studies op het noordelijk
halfrond de hoogste buitenluchtconcentraties gevonden tussen circa mei en september, d.w.z. in het
voorjaar en de zomer (Allen et al., 2011 ; Carty et al., 2003; Hartung and Seedorf, 1999; Heinrich et
al., 2003; Madsen, 2006; Tager et al., 2010; Zucker and Müller, 2004a). Voor dit seizoenseffect
worden diverse verklaringen geopperd, waaronder de aanwezigheid van loof aan vegetatie als bron
van endotoxinen, verstuiving van bodemdeeltjes, gunstige meteorologische omstandigheden voor de
groei van gramnegatieve bacteriën en temperatuurinversies in de atmosfeer waaronder
luchtverontreinigingen kunnen ophopen.
Resumerend laten de besproken studies zien dat de achtergrondconcentraties in het algemeen
beduidend lager zijn dan de door de Gezondheidsraad voorgestelde grenswaarde van 30 EU/m 3.
Verhoogde concentraties worden vooral waargenomen in de nabijheid van natuurlijke of antropogene
bronnen (b.v. veehouderijbedrijven). Opvallend is dat studies die inhaleerbaar stof en/of to taalstof
bemonsteren in het algemeen hogere endotoxineconcentraties rapporteren, ook bij langere
middelingsduren. Dit dient in overweging genomen te worden voor het beoordelingskader.

5.2

Concentratiegradiënten van stof en endotoxinen
rondom veehouderijen

In stallucht komen hoge concentraties van stofdeeltjes en endotoxinen voor (par. 3.4) die via
natuurlijke of mechanische ventilatie worden uitgeworpen naar de buitenlucht (par. 4.1). Hierdoor
ontstaat buiten de stal een zogenaamde ‘emissiepluim’. Deze pluim o ntspringt grotendeels in de
emissieopening(en) van het stalgebouw en strekt zich benedenwinds uit. Er is een beperkt aantal
studies voorhanden waarin concentraties van stof (samengevat in Tabel 11) en endotoxinen
(samengevat in Tabel 12) in de nabije omgeving van stallen is gemeten. In deze tabellen wordt van
elke studie een beschrijving gegeven van de meetlocatie(s) en meetperiode, de bemonsterde
stoffractie, en de concentraties (of concentratietoenames) die bovenwinds en benedenwinds van het
stalgebouw op diverse afstanden zijn aangetroffen.
Uit Tabellen 11 en 12 blijkt dat emissiepluimen van stofdeeltjes en endotoxinen benedenwinds van
stalgebouwen daadwerkelijk kunnen worden gedetecteerd. In de stal én direct buiten de stal,
benedenwinds van het emissiepunt, worden verhoogde concentraties vastgesteld ten opzichte van
bovenwindse meetposities. Concentraties nemen af met de afstand tot de stal door impactie en
sedimentatie (naar de bodem, vegetatie, objecten), maar vooral doordat verdunning optreedt met
relatief schone buitenlucht.
Dit beeld is in overeenstemming met een studie van Bull (2008) welke buitenluchtmetingen verrichte
nabij een vleeskuikenbedrijf in het Verenigd Koninkrijk. De onderzoekers stelden vast dat PM10
concentraties gemiddeld ca. 12 µg/m3 hoger waren wanneer de wind uit de richting van het
vleeskuikenbedrijf kwam t.o.v. tegenovergestelde windrichtingen. In de Verenigde Staten vonden
Williams et al (2011) aanwijzingen dat concentraties van stof, ammoniak en specifieke koe-allergenen
in huizen afnamen met de afstand tot melkveebedrijven in het onderzoeksgebied. Een dergelijke
relatie werd overigens niet gevonden voor endotoxineconcentraties in Nederlandse huizen rondom
intensieve veehouderijbedrijven (Heederik et al., 2011), waarschijnlijk omdat endotoxine binnenshuis
ook afkomstig kan zijn van andere bronnen dan veehouderij. Li et al. (2012) verrichten metingen van
PM2,5 op ca. 284 m van een groot leghennenbedrijf in de Verenigde Staten en concludeerden dat d eze
concentraties positief gecorreleerd waren met de emissieniveaus van fijn stof uit de stallen.

Livestock Research rapport 773 |

49

Tabel 11

Eerste
auteur
(jaar)

Overzicht van studies naar stofconcentraties in de buitenlucht bovenwinds en
benedenwinds van veehouderijen. Benedenwindse concentraties hoger da n de
bovenwindse concentratie zijn vetgedrukt

Land

Omschrijving
bedrijf

Meetperiode

Tijdsduur
bemonst.

Stoffractie

Gem.
concentratie
Bovenwinds
[µg/m3]

Gem.
concentraties
Stal/benedenwinds
[µg/m3]

Schmidt
(1996)

D

Twee
leghennenbedrijven
en twee vleeskuikenbedrijven

Jaarrond

30 min

Totaalstof

n.g.

In de stal: ca. 80–2750
Op 3 m: ca. 30–1200
Op 10 m: <400
Op 50 en 100 m: <4

Seedorf
(1998c)

D

Vleeseendenstal,
nokvent., 2146
dieren

Eenmalige
meting

18,5
uur

Totaalstof

114

In de stal: 1900
Op 25 m: 123

Visser
(2006)

GA,
USA

Bedrijf met 7 vleeskuikenstallen, tunnel
ventilatie, 193.900
dieren, leeftijd: 24–
35 dagen

18–29 Aug
‘05

24–48
uur

PM2,5

24,0 c

In de stal: 58,6 **
Op 30 m: 24,1 n.s.
Op 91 m: 24,9 n.s.
Op 152 m: 23,1 n.s.

Worley
(2013)

GA,
USA

Bedrijf met 3 vleeskuikenstallen, tunnel
ventilatie, 94.000
dieren, leeftijd: 29–
56 dagen

18 Jul–
12 aug ‘07

22 uur

PM2,5

Ca. 31 c

In de stal: 71,7 *
Op 30 m: 45,1 *
Op 61 m: 36,3 n.s.
Op 91 m: ca. 34 n.s.
Op 152 m: ca. 32 n.s.

Li (2010)

NC,
USA

Bedrijf met 4 vleeskuikenstallen, tunnel
ventilatie, 86.000
dieren, leeftijd: 42–
49 dagen

Jan ‘08

4 uur

Totaalstof

290 c

Op 4,6 m: 3848
Op 31–61 m: 978

Li (2012)

USA

Bedrijf met 9
leghennenstallen

Okt ’08–
jan ‘11

24 uur

PM2,5

10,7 c
10,4 c

Op 91 m: +0,61 *
Op 153 m: +0,38 *

PM10

22,3 c
18,0 c

Op 91 m: +4,98 *
Op 153 m: +3,40 *

Pluimvee

Varkens
Hartung
(1998)

D

Varkensstal met 1000
dieren, volledig
roostervloer,
brijvoeding

-

24 uur

Totaalstof

37

In de stal: 600
Op 50 m: 80
Op 115 m: 37

Martin
(2008)

IA,
USA

Bedrijf met 3 stallen
(‘deep pit’), nat.
Gevent.,
3750 dieren

3–8 Sep ‘05

23 uur

PM10

37,9 c

Tussen stallen: +25,1
Op 39 m: +15,8
Op 15–50 m: gem.
+5,8

Thorne
(2009)

IA,
USA

Bedrijf met 3 open
stallen met
strooiselvloer, 600
dieren

15 maanden

4 uur

Inhaleerb.

ca. 50 a

In de stal: ca. 1050 **
Op 30 m: ca. 500 **
Op 160 m: ca. 300 ns

Bedrijf met 1 stal
(‘deep pit’ type),
1200 dieren

15 maanden

4 uur

Inhaleerb.

ca. 100 a

In de stal: ca. 1100 **
Op 30 m: ca. 120 ns
Op 160 m: ca. 130 ns

a

Meetkundig (geometrisch) gemiddelde, b mediaan, c rekenkundig gemiddelde
niet significant (P>0,05), * significant (P<0,05) en ** sterk significant (P<0,01) verschillend van de
concentratie bovenwinds
n.g.: niet gemeten

n.s.

50 | Livestock Research rapport 773

Tabel 12
Eerste
auteur
(jaar)

Land

Overzicht van studies naar endotoxineconcentraties bovenwinds en benedenwinds van
veehouderijen. Benedenwindse concentraties hoger dan de bovenwindse zijn vetgedrukt
Omschrijving
bedrijf

Meetperiode

Tijdsduur
bemonst.

Stoffractie

Gem.
concentratie
bovenwinds
[EU/m3]

Gem.
concentraties
Stal/benedenwinds
[EU/m3]

Leghennen,
volièrehuisv.,
335.000 dieren

Sep–
okt ‘10

6 uur

Inh.
stof

0,8
(range:
0,4–1,6)

PM10

0,8
(range:
0,5–1,2)

In de stal: 1400 (800–2860)
Op 30 m: 45,5 (40,1–50,6)
Op 160 m: 4,7 (3,2–6,4)
Op 250 m: 2,2 (1,5–3,0)
In de stal: 640 (360–2080)
Op 30 m: 2,3 (0,7–3,5)
Op 160 m: 4,9 (4,1–6,9)
Op 250 m: 3,9 (2,3–8,5)
In de stal: 71.324
Op 25 m: 1,6

Pluimvee
Heederik
(2011)

NL

Seedorf
(1998c) #

D

Vleeseendenstal,
nokventilatie,
2146 dieren

Eenmalige
meting

18,5 uur

Totaal
stof

3,7 #

NL

Varkensbedrijf
met 5200 dieren
en ionisatie

Jul–
sep ‘10

6 uur

Inh.
stof

0,9
(range:
0,7–1,0)

PM10

0,4
(range:
0,3–1,2)

Inh.
stof

0,6
(range:
0,6–0,7)

PM10

0,6
(range:
0,3–1,5)

Varkens
Heederik
(2011)

NL

Varkensbedrijf
met 500 dieren

Sep–
okt ‘10

6 uur

In de stal: 570 (400–830)
Op 30 m: 4,7 (4,2–5,7)
Op 160 m: 1,2 (0,8–1,6)
Op 250 m: 0,8 (0,7–1,1)
In de stal: 525 (285–690)
Op 30 m: 2,3 (0,7–3,5)
Op 160 m: 1,0 (0,5–1,7)
Op 250 m: 0,9 (0,6–1,4)
In de stal: Op 30 m: 3,7 (2,6–5,7)
Op 160 m: 1,0 (0,7–1,9)
Op 250 m: 0,6 (0,4–1,0)
In de stal: Op 30 m: 4,4 (4,1–5,0)
Op 160 m: 1,7 (0,3–22,0)
Op 250 m:0,9 (0,5–2,8)
In de stal: 1600
Op 50 m: 600
Op 115 m: 150

Varkensstal met
1000 dieren,
volledig roostervloer,
brijvoeding
17 Varkensbedrijven
(40–9792 dieren),
15 met mestbeh. inst.
Bedrijf met 3 open
stallen met
strooiselvloer,
600 dieren
Bedrijf met 1 stal
(‘deep pit’ type),
1200 dieren

-

24 uur

Totaal
stof

90 #

2 jaren

4 uur

Totaal
stof

Op 2 m: 109 a | 385 c
Op 150 m: 15,5 a | 39,7 c *

15
maanden

4 uur

Inh.
stof

10,3 a |
22,8 c
(range:
0,5–183)
ca. 3 a
(range:
1–6)

15
maanden

4 uur

Inh.
stof

ca. 5 a
(range:
2–10)

In stal: ca. 1200 **
Op 30 m: ca. 45 *
Op 160 m: ca. 15 ns

ID,
USA

Bedrijf met 6 stallen,
totaal 10.000 dieren

Okt ‘09–
sep ‘10

3 uur

Inh.
stof

ca. 5 c
(range:
0,4–33)

Op 50 m: 426 *
Op 200 m: 56 *

NL

Nertsenbedrijf met
6000 dieren

Sep–
okt ‘10

6 uur

Inh.
stof

3,1
(range:
2,9–3,4)

PM10

1,6
(range:
1,0–2,6)

In de stal: 5,4 (4,4 –6,6)
Op 30 m: 1,7 (1,6–1,7)
Op 160 m: 1,2 (0,8–1,8)
Op 250 m: 0,9 (0,7–1,1)
In de stal: 1,9 (1,7 –2,0)
Op 30 m: 1,1 (0,9–1,2)
Op 160 m: 0,7 (0,6–0,9)
Op 250 m: 0,7 (0,4–1,5)

Hartung
(1998) #

D

Ko
(2010)

NC,
USA

Thorne
(2009)

IA,
USA

In stal: ca. 1200 **
Op 30 m: ca. 110 **
Op 160 m: ca. 25 **

Melkvee
Dungan
(2011)
Nertsen
Heederik
(2011)

a

Meetkundig (geometrisch) gemiddelde,

n.s.

b

mediaan, c rekenkundig gemiddelde

niet significant (P>0,05), * significant (P<0,05), ** sterk significant (P<0,01) verschillend van concentratie

bovenwinds
#

Concentraties gepubliceerd in ng/m 3, omgerekend volgens: 1 ng/m 3 = 10 EU/m3

Livestock Research rapport 773 |

51

Emissiepluimen en afstanden
In de studie van (Heederik et al., 2011) bij vier Nederlandse veehouderijbedrijven werden de hoogste
endotoxineconcentraties gemeten op het mee tpunt 30 meter benedenwinds het pluimveebedrijf; deze
hoogste concentraties lagen rond 50 EU/m3. Bij alle metingen droegen de stallen bij aan hogere
benedenwindse concentraties van endotoxinen tot een afstand van ca. 160 meter, waarbinnen
concentraties exponentieel lijken af te nemen. Dit algemene beeld wordt ook in de overige studies in
Tabellen 11 en 12 gevonden.
Bedacht moet worden dat de meeste studies in Tabellen 11 en 12 zijn uitgevoerd in het buitenland, bij
stalsystemen, bedrijfsgroottes, bedrijfsmanagement en meteorologische omstandigheden die sterk
kunnen afwijken van de situatie in Nederland. Een aantal Amerikaanse studies naar
concentratiegradiënten van endotoxinen benedenwinds van zogenaamde ‘feedlots’ of ‘feed yards’ zijn
om deze reden niet opgenomen in de tabellen (Dungan and Leytem, 2009, 2011; Dungan et al.,
2010). Bij dit houderijsysteem worden duizenden dieren in de open lucht gehouden bij een warm en
droog klimaat.
Voor het IVG-onderzoek (Heederik et al., 2011) geldt dat het aantal bedrijven (4) en het aantal
metingen per bedrijf (2–5) beperkt is geweest; gemiddelde blootstellingsniveaus of generieke
afstandsgrenzen tussen stalgebouwen en omwonenden kunnen op grond van deze studie niet worden
gegeven. Dergelijke cijfers variëren vermoedelijk sterk tussen bedrijven (t.g.v. bedrijfsomvang,
ventilatiesysteem, verticale of horizontale uittreerichting, uittreesnelheid, etcetera) en binne n
bedrijven (t.g.v. seizoensvariatie of de leeftijd van de dieren).
Meettechnische bedenkingen bij gradiëntmetingen
Voor alle studies geldt dat het accuraat meten van concentraties in een emissiepluim een
meettechnische uitdaging is. Wanneer te hoog of te laag wordt gemeten kan de emissiepluim in
verticale zin worden gemist. Doorgaans worden metingen op de hoogte van inhalatie van de mens
(1,5 m) uitgevoerd. Hetzelfde geldt in horizontale zin wanneer de windrichting instabiel is tijdens een
meting. Het risico op het missen van een emissiepluim neemt toe met de afstand van het meetpunt
tot het emissiepunt van de stal. Dit is deels op te vangen door metingen met een langere
monsternameduur toe te passen. Indien dit niet mogelijk is, zal vaker herhaald over de tijd
bemonsterd moeten worden. Deze aspecten zullen, wanneer deze optreden, telkens leiden tot een
onderschatting van werkelijke concentraties in de emissiepluim en tot een onderschatting van de
afstand tot waar verhoogde concentraties worden gemeten. Hiermee dient rekening te worden
gehouden in de beoordeling van de literatuur. Seedorf et al. (1998c) voeren dit ook aan als verklaring
voor het niet vinden van verhoogde concentraties op 25 m afstand van een vleeseen denstal (Tabellen
11 en 12).
Emissiepluimen en achtergrondconcentraties
Hoewel lokale emissiepluimen van individuele bedrijven op enige afstand afnemen tot
achtergrondniveaus, moet tot slot bedacht worden dat meerdere veehouderijbedrijven binnen een
gebied tezamen tot een regionale verhoging van achtergrondconcentraties kunnen leiden. Ten
aanzien van endotoxinen bestaan hiervoor aanwijzingen (Hartung and Seedorf, 1999; Schulze et al.,
2006). Ten aanzien van PM10 zijn dergelijke regionale concentratieverhogingen geschat op enkele
microgrammen per m 3 (Velders et al., 2008). Een verhoogde achtergrondconcentratie is ook relevant
voor omwonenden buiten de directe emissiepluim.

5.3

De verspreiding van endotoxine via lucht en
modellering van de omgevingsbelasting

In stallen gevormde endotoxinen worden als onderdeel van stofdeeltjes met de ventilatielucht in de
omgeving verspreid. Als gevolg van deze verspreiding worden omliggende omgevingspunten belast.
Het proces van verspreiding en de bijbehorende omgevingsbelasting kenmerkt zich door een gro te
mate van variatie in tijd en ruimte.

52 | Livestock Research rapport 773

In dit proces kunnen de volgende factoren worden onderscheiden die bijdragen aan deze variatie.
•

Stalemissie endotoxines: niveau (stalgrootte, aantal en leeftijd dieren, stalinrichting) en spreiding
als gevolg van bedrijfsfactoren (voer- en ventilatiemanagement, dieractiviteit,
mestmanagement).

•

Uitworp: positionering van ventilatieopeningen (nok - of lengteventilatie), ventilatiesnelheid en
richting, temperatuur.

•

Weersomstandigheden: windrichting, windsnelheid, temperatuur en andere weersfactoren.

•

Omgevingseigenschappen: stalgebouw en omliggende gebouwen, terreineigenschappen in de
omgeving die turbulentie en opmenging beïnvloeden.

Deze factoren dragen er toe bij dat endotoxineconcentraties op een gegeven omgevingspu nt zich
zullen kenmerken door een grote mate van variabiliteit. Uitspraken over de belasting van een
omgevingspunt zullen daarom altijd in relatie tot deze variabiliteit moeten worden uitgedrukt. Een
gebruikelijke benadering daarbij is de belasting in de vorm van percentielwaarden uit te drukken. Voor
de belasting van PM10 wordt b.v. gebruik gemaakt van het 90-percentiel, dat is de waarde waarvoor
geldt dat gedurende 90% van de tijd (hier uitgedrukt in aantal dagen over een jaar) de concentraties
lager dan of gelijk zijn aan deze waarde, en daarmee gedurende de resterende 10% van de tijd hoger.
Het ter plekke bepalen van een belasting op een omgevingspunt via metingen vereist een groot aantal
herhalingen in de tijd verdeeld over de seizoenen in een jaar. Voo r individuele bedrijfsbeoordelingen in
de veehouderij is een dergelijke benadering kostbaar en tijdrovend. In de huidige
vergunningenpraktijk wordt daarom voor de belasting van PM10 en geurhinder, waarvoor een
gelijksoortige variabiliteit qua omgevingsbela sting geldt, gebruik gemaakt van gestandaardiseerde
verspreidingsmodellen. Hierin kunnen de specifieke bedrijfsfactoren en de lokale invloedsfactoren
worden opgenomen en kan de omgevingsbelasting in de vorm van percentielwaarden voor omliggende
punten worden berekend.
Voor het modelleren van luchtkwaliteit in regelingen wordt in Nederland gebruik gemaakt van het
Nieuw Nationaal Model (NNM). Het NNM is ontwikkeld in de jaren negentig als standaardmodel voor
het doorrekenen van luchtkwaliteit in Nederland. Het kan opgevat worden als een consensus model.
Het is oorspronkelijk ontwikkeld voor industriële bronnen (schoorstenen) en vervolgens richting
andere brontypes toepasbaar gemaakt. In 2002 is een verbeterde versie van het NNM gepubliceerd
met onder meer een toelichting van de modelonzekerheid in het zogenaamde Paarse Boekje, zie
hiervoor ook de toelichting voor gebruik op de informatie -site van InfoMil (InfoMil, 2014). De voor
PM10 (ISL3a) en geurhinder (V-Stacks) ontwikkelde vergunningsmodellen zijn vereenvoudigde
varianten van het NNM die geen uitgebreide modelkennis vereisen en door vergunningverleners en
adviseurs kunnen worden gebruikt. In beide modellen wordt de verspreiding berekend door gebruik te
maken van emissiefactoren, die beschikbaar zijn voor de verschillende diercategorieën en
huisvestingstypen en die de emissie per dier uitdrukken. In deze modellen kunnen de eigenschappen
van de emissiepunten van een bedrijf, de voor de betreffende regio representatieve meteorologie, en
de eigenschappen van de omgeving (zogenoemde terreinruwheid) worden in gevoerd.
In een tweetal recente studies (Hofschreuder and Ogink, 2013; Verhees and Erbrink, 2014) is nader
ingegaan op de uitgangspunten die worden gebruikt in de modellering van geur - en stofverspreiding
door V-Stacks en ISL3a. Een gemeenschappelijk uitgangspunt in deze modellen is dat de stalemissie
als een constante wordt ingevoerd. In beide studies worden de effecten van dit uitgangspunt
onderzocht door de effecten van variabiliteit in stalemissie voor een aantal voorbeeldbedrijven door te
rekenen. De studies laten zien dat bronvariabiliteit met name bij de 98 -percentiele van geur (VStacks) in sommige bedrijfssituaties een rol kan spelen.
In de studie van Verhees en Erbrink wordt tevens ingegaan op de wijze waarop uitstroming van
stallucht wordt gemodelleerd. NNM-modellen zijn ontwikkeld voor verticale uitstroomkokers/pijpen.
Een belangrijk deel van met name de pluimveestallen in Nederla nd zijn echter uitgerust met lengteventilatie en hebben een horizontale uitstroming van de stallucht. Door de uitgestroomde lucht in VStacks en ISL3a als een oppervlaktebron met een lage verticale uitstroomsnelheid (0,4 m/s) te
beschouwen wordt via een omweg de pluimontwikkeling berekend. In de betreffende studie van
Verhees en Erbrink worden vraagtekens geplaatst bij deze aanpak en wordt aanbevolen de juistheid
van deze modellering aan nader onderzoek te onderwerpen.

Livestock Research rapport 773 |

53

5.4

Samenvattende conclusies hoofdstuk 5

Er zijn enkele studies uitgevoerd naar endotoxineconcentraties in de buitenlucht. Op grond daarvan
kan worden geconcludeerd dat achtergrondconcentraties in het algemeen laag zijn, beneden 1 –2
EU/m3. Enkele buitenlandse studies en een Nederlandse studie sug gereren dat
endotoxineconcentraties in veehouderijgebieden hoger kunnen zijn t.o.v. stedelijke
referentiegebieden. In de literatuur worden in het algemeen de hoogste buitenluchtconcentraties
gevonden tussen circa mei en september. Benedenwinds van veehoude rijbedrijven zijn
‘emissiepluimen’ van stofdeeltjes en endotoxinen meetbaar. Een dergelijke pluim ontspringt
grotendeels in de emissieopening(en) van het stalgebouw en strekt zich benedenwinds uit.
Concentraties in de pluim nemen af met de afstand tot het stalgebouw doordat deeltjes sedimenteren,
maar vooral door verdunning met relatief schone buitenlucht. Meerdere veehouderijbedrijven binnen
een gebied kunnen tezamen tot een regionale verhoging van achtergrondconcentraties leiden die zich
uitstrekt buiten directe emissiepluimen van bedrijven. De verspreiding van stofdeeltjes en endotoxinen
uit stallen kenmerkt zich door een grote mate van variatie in tijd en ruimte, waarbij emissieniveaus,
uitworpkarakteristieken, weersomstandigheden en omgevingseigenschapp en een belangrijke rol
spelen. Deze aspecten worden in verspreidingsmodellen t.b.v. vergunningsverlening (V -Stacks voor
geur en ISL3a voor fijn stof) gebruikt om de belasting op rond het veehouderijbedrijf liggende punten
te berekenen.

54 | Livestock Research rapport 773

6

Ontwerpaspecten van een
toetsingskader voor endotoxineemissies

In dit hoofdstuk wordt besproken op welke wijze een toetsingskader voor endotoxine-emissie kan
worden ingericht. Omdat voor andere emissiecomponenten (fijn stof, geur en ammoniak) reeds
toetsingskaders bestaan ligt het voor de hand bij deze uitwerking na te gaan of en zo ja hoe daarop
kan worden aangesloten. In dit hoofdstuk worden daarom eerst de bestaande toetsingskaders voor
veehouderij samengevat. Buitenlandse toetsingskaders die van belang kunnen zijn voor de
ontwikkeling van het endotoxine-toetsingskader worden toegelicht gevolgd door een overzicht van
bestaande toetsingskaders voor geur, ammoniak en fijn stof in Nederland en de daarbij gebruikte
verspreidingsmodellen. Vervolgens wordt in aansluiting hiero p besproken welke benaderingen
denkbaar zijn voor ontwikkeling van een endotoxine -toetsingskader. De voorkeursrichting wordt nader
uitgewerkt op basis van criteria als effectiviteit, aansluiting op bestaande toetsingskaders, en
bestaande (deze studie) en nog te ontwikkelen kennis voor onderbouwing en praktijkvalidatie.
Tenslotte wordt voor de voorgestelde aanpak stapsgewijs de belangrijkste inhoudelijke
aandachtspunten besproken en de beleidsmatig te maken afwegingen geschetst.

6.1

Bestaande toetsingskaders voor endotoxinen in het
buitenland

In het buitenland bestaan geen formele toetsingskaders ten aanzien van emissies van endotoxine uit
stallen.
In het Verenigd Koninkrijk is echter wel regelgeving over emissies van bioaerosolen uit
composteerinrichtingen. Hoewel endotoxinen niet het directe aangrijpingspunt zijn in deze
regelgeving, heeft deze regelgeving wel indirecte invloed op de endotoxine -emissies. Deze regelgeving
is ingesteld nadat de mogelijkheid van volksgezondheidsrisico’s waren vastgesteld op basis van een
literatuuronderzoek (Swan et al., 2003). De regelgeving in het VK schrijft voor dat een
risicobeoordeling noodzakelijk is voor een composteringsinstallatie wanneer zich een gevoelige
receptor bevindt binnen 250 m van de faciliteit (UK-Environment-Agency, 2001). De risicobeoordeling
omvat monitoring van kweekbare micro-organismen (meer specifiek Aspergillus fumigatus )
benedenwinds van composteerinstallaties volgens een gestandaardiseerd protocol.
In Duitsland bestaat een richtlijn (VDI 5250 Part 1) welke zich op dit moment in de fase van een
herzien concept bevindt. Deze richtlijn voorziet erin dat een bedrijf voor wat betreft de bioaerosol
bijdrage aan de omgevingsconcentraties de 95-percentielwaarde van de achtergrondconcentratie niet
dient te overschrijden. Dit geldt wanneer er zich binnen een bepaalde afstand gevoelige receptoren
bevinden. De deelstaat Noordrijn-Westfalen heeft eigen beleid ten aanzien van dierhouderijen,
weergegeven in ‘Immisionsschutzrechtlige Anforderung an Tierhaltungsanlagen, Februar 2013’. In dit
beleid wordt emissie van bioaerosolen in enige mate gereguleerd. Deze regeling schrijft voor dat
indien zich binnen een afstand van 350 meter (voor varkenshouderij) of 500 meter (voor
pluimveehouderij) een woning bevindt, een risicoschatting gemaakt dient te worden. Deze
risicoschatting vind plaats op basis van verspreidingsmodellering, welke getoetst wordt aan de door
deskundigen (via een “Fachgespräch”) vastgestelde preliminaire richtwaarden ten aanzien van
concentraties micro-organismen ter bescherming van de volksgezondheid. De jaargemiddelde
concentraties van Staphylococcus aureus, Staphylococcen, Enterococcen, en Enterobacteriën dient de
waarde van 240 KVE/m3 (kolonievormende eenheden) niet te overschrijden. Een aantal van deze

Livestock Research rapport 773 |

55

bacteriën zullen een bijdrage aan de endotoxineconcentratie in de omgeving leveren en regulering van
de concentratie bacteriën in de lucht zal ook tot beperking van het endotoxineniveau leiden.
Opgemerkt moet worden dat deze grenswaarden preliminair zijn en nog ter discussie staan. Indien
deze waarden overschreden worden dient een nader onderzoek uitgevoerd te worden. Naast
richtlijnen ten aanzien van bioaerosolen wo rdt ook regelgeving ingesteld ten aanzien van de
toepassing van de stand der techniek voor luchtwassers voor varkenshouderijen. Dit heeft als doel om
emissies van fijn stof, ammoniak en geur te verminderen. Voor pluimvee wordt de stand der techniek
nog niet voldoende geacht om luchtwassers hierin op te nemen.

6.2

Bestaande toetsingskaders voor geur, fijn stof en
ammoniak in Nederland

Toetsingskaders worden in Nederland toegepast bij verlening van een omgevingsvergunning aan
veehouderijbedrijven om ongewenste overbelasting (op het gebied van milieubelasting en geur) van
de omgeving door emissies uit die bedrijven te vermijden. Dit rappo rt beperkt zich hier tot de
beschrijving van de basissystematiek van de bestaande toetsingskaders voor geur, fijn stof en
ammoniak voor zover relevant voor het te ontwikkelen endotoxine -instrument. De uiteenlopende wijze
waarop deze kaders in wet- en regelgeving zijn verankerd wordt eveneens slechts op hoofdlijnen
weergegeven. Gedetailleerde toelichtingen zijn onder meer te vinden op de website van InfoMil en de
9

website van het DR-loket .

6.2.1

Geur

Sinds 2006 wordt het toetsingskader voor geurhinder door dierhu isvesting geregeld in de Wet
geurhinder en veehouderij (Wgv) en de bijbehorende Regeling geurhinder en veehouderij (Rgv). Het
hierbij ingezette beoordelingsinstrument is gebaseerd op het vaststellen van de geurbelasting van
omliggende bewoning van een veehouderijbedrijf in de vorm van 98-percentielwaarden. Uitzondering
hierop vormen de diercategorieën zonder geuremissiefactor, zoals rundveebedrijven, waarvoor vaste
minimumafstanden tot bewoning worden gehanteerd van 100 meter binnen en 50 meter buiten de
bebouwde kom. Voor de diercategorieën met geuremissiefactor wordt met een verspreidingsmodel
voor omliggende punten berekend hoe de geurconcentratie door de tijd varieert als gevolg van
verspreidingsvariatie gedurende een aantal meteorologische jaren. Hierui t volgt een
frequentieverdeling met geurconcentraties waaruit percentielwaarden kunnen worden berekend voor
een belast punt. Het 98-percentiel staat voor de waarde waarvoor gedurende 98% van de tijd de
uurgemiddelde geurconcentratie kleiner en voor 2% van de uren in het jaar hoger is dan deze waarde.
Deze 98-percentielwaarden worden per bedrijf berekend met een landelijk voorgeschreven
verspreidingsmodel (V-Stacks) dat gebruik maakt van geuremissiefactoren (emissieniveaus,
uitgedrukt in zogenaamde geureenheden (OUE) per seconde per dierplaats) die per diercategorie en
daarbinnen per subcategorie zijn vastgesteld. V -Stacks is een op het Nieuw Nationaal Model (NNM)
gebaseerd pluimmodel dat met een vereenvoudigd invoerstelsel voor emissiekentallen van een bedrijf
geschikt is voor gebruik door vergunningverleners en adviseurs. De geuremissiefactoren zijn
gebaseerd op emissieonderzoek op praktijkbedrijven volgens voorgeschreven meetprotocollen (Mol
and Ogink, 2002; Ogink and Lens, 2001) en deels door afleidingen tussen categorieën (Ogink, 2010).

6.2.2

Fijn stof

Voor fijnstofemissie (PM10) in de veehouderij bestaat sinds 2010 een toetsingskader waarbij voor elk
veehouderijbedrijf de fijnstofbelasting op de omgeving wordt beoordeeld. De toepassing van dit

9

http://www.infomil.nl
https://www.drloket.nl/onderwerpen/milieu/dossiers/dossier/natuurbeschermingswet

56 | Livestock Research rapport 773

toetsingskader door het bevoegd gezag bij vergunningverlening staat beschreven in de ‘Handreiking
fijn stof en veehouderijen’ uit 2010 (InfoMil, 2010). Ook hier bestaat het toetsingskader uit een stelsel
van emissiefactoren, een verspreidingsmodel en grenswaarden voor de belasting van omliggende
bewoning. Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu onderhoudt een tabel met voorgeschreven
fijnstof emissiefactoren voor huisvestingssystemen voor uiteenlopende diercategorieën. Deze
emissiefactoren zijn gebaseerd op een omvangrijk meetprogramma dat tussen 2007 en 2011 is
uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken volgens een voorgeschreven
meetprotocol (Hofschreuder et al., 2008; Ogink et al., 2011a). In dit meetprogramma zijn
fijnstofemissies bepaald in 40 praktijkstallen bestaande uit 14 verschillende huisvestingssystemen
voor pluimvee, varkens, rundvee en nertsen. Van dit meetprogramma is een reeks van 12
meetrapporten verschenen onder de titelserie ‘fijnstofemissies uit stallen’ (Mosquera et al., 2011a;
Mosquera et al., 2010b; Mosquera et al., 2011b; Mosquera et al., 2010c; Mosquera et al., 2010d;
Mosquera et al., 2009a; Mosquera et al., 2009b; Mosquera et al., 2009c; Winkel et al., 2011a; Winkel
et al., 2009a; Winkel et al., 2010a; Winkel et al., 2009b). Ook hier hebben de emissiefactoren een
generiek karakter die over het jaar gemiddelde emissies weergeven in de onderscheiden
diercategorieën. Het toegepaste verspreidingsmodel ISL3a (Implementatie Standaard -rekenmethode
Luchtkwaliteit 3a) is een op het NNM gebaseerd vereenvoudigd pluimmodel dat qua invoersystematiek
verwant is aan het hiervoor besproken V-Stacks model voor geur. Net als voor geur dienen hier voor
een bedrijf de dieraantallen per diercategorie/huisvestingssysteem, bijbehorende emissiefactoren en
emissiepunten te worden ingevoerd. Het model berekent de belasting op omliggende bewoning in de
vorm van PM10-concentratieniveaus. Een belangrijk onderscheid met geur is dat bij de
fijnstofverspreiding de effecten van stofsedimentatie moeten worden meeberek end. De grenswaarden
waaraan de berekende belasting wordt getoetst zijn voorgeschreven in EU -richtlijn 2008/50/EG (EU,
2008). De daggemiddelde PM10-concentratie van 50 μg/m3 mag daarbij niet meer dan 35 dagen per
jaar worden overschreden (bij benadering een 90 -percentielwaarde voor daggemiddelden). In de
tweede plaats mag de jaargemiddelde PM10-concentratie het niveau van 40μg/m3 niet overschrijden.

6.2.3

Ammoniak

Ten behoeve van het vaststellen van ammoniakdepositie door de ammoniakuitstoot van veehouderijen
zijn er ook verspreidings- en depositiemodellen voor ammoniak ontwikkeld voor vergunningverlening
(in het kader van Natura 2000-beleid). Enige jaren geleden is hiervoor het op het NNM gebaseerde
model AAgro-Stacks ontwikkeld dat gelieerd is aan V-Stacks voor geur en ISL3a voor fijn stof en
waarmee de ammoniakdepositie van bedrijven kan worden doorg erekend. Dit model wordt nog wel
toegepast, maar zal op termijn vervangen worden door een nieuw depositiemodel (Aerius) met
meerdere functies. Aerius is momenteel in ontwikkeling. Met Aerius kan op verschillende
gebiedsschalen de ammoniakdepositie door veehouderij en andere bronnen (verkeer, industrie)
worden berekend. Specifiek voor vergunningverlening op bedrijfsniveau voor Natura 2000 is Aerius
Calculator in ontwikkeling. Hierbij wordt gebruik gemaakt van het door RIVM ontwikkelde OPS-model
(Operationele Prioritaire Stoffen model). In Aerius wordt eveneens gebruik gemaakt van generieke
emissiefactoren voor combinaties van diercategorieën en huisvestingssystemen die door metingen op
praktijkbedrijven zijn vastgesteld. De grenswaarden zijn gedefinieerd als maximaal aanvaardbare
depositieniveaus (uitgedrukt in mol N/ha per jaar) in een betreffend gebied.

6.3

Vormgeving van een toetsingskader voor endotoxine

Een toetsingskader voor het begrenzen van de belastende effecten van een uitgestoten stof op de
omgeving van een bron kan op diverse manieren vorm worden gegeven.
In zijn meest eenvoudige vorm zou gewerkt kunnen worden met een minimaal aan te houden afstand
tussen bron (stal) en het dichtst bijliggende bewoonde punt in de stalomgeving. In het geval van een
relatief constante bronsterkte en bij gelijkmatige verspreidingscondities van de stof zou deze aanpak
goed kunnen voldoen. Op basis van deze inventarisatie is gebleken dat endotoxineniveaus verschillen
tussen typen veehouderijbedrijven en naar alle waarschi jnlijkheid ook met de bedrijfsomvang qua
Livestock Research rapport 773 |

57

aantallen dieren. Daarmee wordt een grote variatie in de uitstoot per dier tussen diercategorieën en
huisvestingssystemen verwacht. Toepassing van een ruime vaste afstand vanuit een ’worst-case’
bronbenadering zal een groot beslag leggen op landelijk gebied voor óf enkel bewoning óf enkel
dierlijke productie en zal niet tot een doelmatige benadering leiden. Een ruim gedimensioneerde
onzekerheidsmarge staat hier al snel op gespannen voet met economische en maatschappe lijke
belangen, met name in gebieden waarin een grote verwevenheid van bewoning en dierproductie
voorkomt. Rekening houden met de bronsterkte bij de toetsing van de omgevingsbelasting ligt daarom
voor de hand.
Het vroegere toetsingskader voor geurhinder d oor veehouderij was gebaseerd op afstandsgrafieken
waarin de bronsterkte van een bedrijf (uitgedrukt in zogenoemde mestvarkeneenheden als maat voor
geuremissie) werd uitgezet tegen minimaal aan te houden afstanden tussen stal en bewoning. Daarbij
werden bovendien verschillende lijnen gehanteerd voor gebieden met meer en minder bescherming.
Door de bronsterkte van verschillende diercategorieën in verhouding tot mestvarkens uit te drukken
ontstond een eenheid voor geuremissie. Het gebruik van afstandengrafiek en kenmerkt zich door
relatieve eenvoud in de praktijktoepassing maar heeft net als het hanteren van een vaste afstand het
nadeel dat het een sterke vereenvoudiging van de belasting betreft. Wat ontbreekt is de variabiliteit in
belasting op de omgeving als gevolg van de wijze waarop ventilatielucht wordt uitgestoten (hoogte
uitworppunt, luchtsnelheid en richting, temperatuur) en de variabiliteit qua verspreiding in de
omgeving door verschillende terreineigenschappen en de meteorologische omstandigheden in e en
regio (zo bestaan er aanzienlijke verschillen in windprofielen tussen West en Oost -Nederland).
Voldoende bescherming bieden met een vereenvoudigd instrument als een afstandengrafiek leidt ook
hier al snel tot een forse gebiedsimpact doordat rekening moet worden gehouden met grote
instrumentele (on)zekerheidsmarges.
De snelle toename in rekenkracht en digitalisering van gegevensbestanden maakten het enige jaren
geleden mogelijk gebruik te gaan maken van toegesneden verspreidingsmodellen in de
vergunningverlening. Deze ontwikkeling heeft geleid tot de introductie van de eerder besproken
modellen V-Stacks en ISL3a. Beide zijn vereenvoudigde varianten van het NNM. Door deze aanpak is
het mogelijk de belasting op de omgeving met in acht name van specifieke bron-, terrein- en
meteorologische omstandigheden door te rekenen. De belasting kan met deze modellen bovendien in
de vorm van percentielwaarden over een groot aantal meteorologische jaren worden doorgerekend
waarmee een flexibele maat voor belasting wordt a angereikt.
Het ligt voor de hand de aanpak binnen de toetsingskaders voor geur en fijn stof in de veehouderij als
uitgangspunt voor de ontwikkeling van het endotoxine-toetsingskader te nemen. Niet alleen wordt
hiermee de instrumentele nauwkeurigheid door het gebruik van lokale verspreidingsfactoren
ondersteund, maar kan bovendien aangesloten worden op een bestaande infrastructuur in de
vergunnings- en beoordelingspraktijk en de hierin opgedane ervaringen.

6.4

Uitwerking toetsingskader: inhoudelijke
aandachtspunten en keuzes

Een voor de hand liggende vraag is of de huidige toetsingskaders voor geur en fijn stof niet reeds in
voldoende mate bescherming bieden tegen te hoge endotoxine -niveaus. Met de huidige kennis kunnen
hierover geen gedetailleerde uitspraken w orden gedaan. Oriënterende berekeningen (niet opgenomen
in deze rapportage) met aangenomen verhoudingen tussen endotoxine en PM10 -concentraties in
stallucht suggereren echter wel dat met name voor pluimveecategorieën de PM10 -regulering
waarschijnlijk niet afdoende is om onder de grenswaarde voor endotoxine te blijven. Te kiezen
percentielwaardes voor de endotoxine-norm en middelingstijden spelen hierbij overigens een
belangrijke rol. Op basis van de huidige informatie is het naar ons inzicht zinvol het endo toxineinstrument verder te ontwikkelen.

58 | Livestock Research rapport 773

Voor de uitwerking van een toetsingskader voor endotoxinen gebaseerd op een op
verspreidingsmodellering gerichte aanpak worden in de bespreking vier hoofdcomponenten
onderscheiden.
1. Emissiefactoren: vaststelling van de bronsterkte
2. Verspreidingsmodel: schatting van de verspreiding naar het toetsingspunt
3. Grenswaarden: definitie kritieke niveau voor de omgevingsbelasting
4. Validatie van het toetsingsinstrument

6.4.1

Vaststelling endotoxine-emissie

Voor deze aanpak is behoefte aan een representatieve inschatting van de uitstoot van endotoxinen per
dier en per tijdseenheid voor een gegeven huisvestingsysteem. Uit de literatuur blijkt dat gemeten
concentraties en emissies in stallen een grote variatie laten zien en tevens dat deze aanzienlijk
kunnen verschillen tussen diercategorieën en waarschijnlijk ook tussen huisvestingssystemen (par. 3.4
en 4.1). Informatie over het endotoxinegehalte in stof is zeer beperkt beschikbaar. Er lijkt sprake van
een aanzienlijke variatie in endotoxi negehalten, die in het algemeen voor de stofdeeltjes met
diameters boven 2–3 μm aanzienlijk hoger liggen dan voor de kleinere deeltjes. Ook bestaan er
aanzienlijke verschillen in het endotoxinegehalte in het stof tussen diercategorieën (Tabellen 2 en 3).
In het algemeen kan worden gesteld dat de variatie in endotoxineconcentraties en de variatie in het
endotoxinegehalte van het stof groter is dan de variatie die voor het stof zelf wordt waargenomen.
Een rechtstreekse koppeling aan PM10-emissiefactoren middels een vaste omrekenfactor zou rekening
moeten houden met deze variabiliteit. Bovendien dient bij een dergelijke koppeling ook de endotoxine uitstoot in de grotere stoffracties te worden beschouwd. Een ander aspect dat bij de beoordeling van
literatuurgegevens moet worden meegewogen is dat het voor een belangrijk deel onderzoek betreft
aan huisvestingsystemen die niet overeenkomen met voor de Nederlandse praktijk gangbare
systemen en bedrijfsvoering. Of het betreft onderzoek waarin geen onderscheid gemaakt in
huisvestingssytemen. Er zijn daarom momenteel onvoldoende gegevens beschikbaar als basis voor
endotoxine-emissiefactoren voor de afzonderlijke diercategorieën.
Representatieve emissiefactoren kunnen enkel worden vastgesteld door praktijkemissiemetingen
gebaseerd op gestandaardiseerde meetmethoden en een bemonsteringsstrategieën waarin binnen - en
tussenbedrijfsvariatie wordt meegenomen. Hiervoor is de uitwerking van een meetprotocol
noodzakelijk. Daarbij kan gebruik gemaakt worden en deels aangesloten wo rden bij de huidige
meetprotocollen voor emissiecomponenten in de veehouderij (Ogink et al., 2011a; Ogink et al.,
2011b). In de uitwerking dient daarbij aandacht te worden besteed aan:
•

bemonsteringsstrategie afgestemd op alle belangrijke variatieniveaus;

•

nadere precisiering van de monstername, de extractiemethode en de LAL -bepalingsmethode voor

•

geschikte concentratie-middelingstijden die aansluiten bij de formulering van de gedefinieerde

de endotoxineconcentratie;
grenswaarden;
•

onderscheid naar endotoxinegehalten in een aantal stofgroottefracties omdat de verspreiding en
sedimentatie van stofdeeltjes hiervan afhankelijk zijn;

•

het niveau waarop binnen diercategorieën onderscheid gemaakt dient te worden tussen de
verschillende huisvestingsvormen.

6.4.2

Modellering verspreiding endotoxine

In de verspreidingsmodellering zal met de voor endotoxinebelasting relevante middelingstijden dienen
te worden gewerkt. Deze wijken af van de daggemiddelde waarden die in ISL3a voor PM10 -belasting
worden gebruikt (zie ook par. 6.2.2). De verspreiding van e ndotoxine is stoffractie-gebonden. Er zijn
duidelijke aanwijzingen dat het endotoxinegehalte in de grotere stofdeeltjes hoger is dan in de
kleinere deeltjes. Hiermee dient in de modellering rekening te worden. Het huidige model voor PM10
dat gebruikt wordt bij vergunningverlening bevat niet de eveneens voor endotoxine uitstoot mogelijk
relevante grotere stoffracties. De vraag die daarbij overigens gesteld kan worden is of deze grotere
deeltjes in de praktijk daadwerkelijk van belang zijn voor de endotoxine -concentraties op belaste

Livestock Research rapport 773 |

59

omgevingspunten. Verwacht mag worden dat grotere deeltjes (>PM10) veel sneller sedimenteren op
korte afstand van het emissiepunt. Aanbevolen wordt deze sedimentatie -effecten in een aantal
representatieve voorbeeldsituaties door te rekenen, en op basis van de bijdrage van grotere deeltjes
aan belaste punten te besluiten of deze fractie in het toetsingskader moet worden meegenomen.
Duidelijk is in ieder geval dat het huidige vergunningsmodel voor PM10 -verspreiding (ISL3a) in deze
vorm niet één op één geschikt is voor de berekening van endotoxine -belasting. Voortbordurend op de
huidige werkwijze van ISL3a ligt het voor de hand een aanvullende modelvariant te ontwikkelen
waarin de voor de endotoxine-belasting relevante parameters worden opgenomen. Bij een dergelijke
ontwikkeling is het tevens gewenst aandacht te besteden aan een aantal knelpunten die in de huidige
uitvoeringspraktijk zijn gesignaleerd. Het gaat hierbij met name om de modellering va n stallen met
horizontale uitstroming van ventilatielucht, de warmte-inhoud van stallen en het meenemen van de
variabiliteit in uitstoot in de berekening van percentielwaarden.

6.4.3

Grenswaarde

De conclusie uit de evaluatie van de literatuur is dat acute effecten op de luchtwegen na blootstelling
op de voorgrond treden. Het betreft respiratoire klachten (hoesten, benauwdheid) en acute
longfunctieveranderingen. De door de Gezondheidsraad afgeleide grenswaarde voor endotoxinen
beschermt in principe ook tegen chronische effecten. Een blootstellingsduur v an 8 uur voor de
grenswaarde van 30 EU/m 3 is een voor de hand liggend uitgangspunt voor de grenswaarde gezien de
duur waarna effecten door blootstelling aan endotoxinen optreden. Een volgend uitgangspunt zou
kunnen zijn dat de grenswaarde betrekking heeft op de 98 -percentielwaarde. Dus, in 98% van alle 8uursconcentraties over een jaar is de concentratie op dat punt lager dan 30 EU/m 3. Dit is een vrij
gebruikelijke percentielwaarde voor buitenlucht omdat extreme weersomstandigheden, en de daaruit
voortvloeiende hoge concentraties luchtverontreini ging, moeilijk kunnen worden gecontroleerd. Voor
de regulering van PM10 wordt het 90-percentiel gehanteerd. Dit is echter een afwijking met
ingewikkelde politieke achtergronden die uit de jaren ‘90 van de vorige eeuw dateren. Hiervoor is
nooit een wetenschappelijke of gezondheidskundige onderbouwing geweest. Een 98 -percentielwaarde
voor 8 uurs-perioden per jaar impliceert dan dat op 22 tijdstippen niveaus worden toegestaan met
hogere waarden dan 30 EU/m 3. Een aanvullend argument voor een relatief geringe percentielwaarde is
dat de marge tussen het niveau waarbij effecten op kunnen treden en het niveau van de grenswaarde
gering is. Daarnaast is bekend dat verschillen in individuele gevoeligheid bestaan en een grenswaarde
mogelijk niet ieder lid van de bevolking in gelijke mate beschermt. Toekomstig onderzoek, waaronder
de studie onder omwonenden zal hier antwoord op moeten geven.

6.4.4

Validatie van het instrument

Naast de voorwaarden voor nadere bepaling van emissiefactoren voor endotoxinen wordt aanbevolen
om de toepasbaarheid van het verspreidingsmodel in combinatie met de emissiefactoren te toetsen
met waargenomen endotoxineconcentraties in de omgeving. Dit kan door immissiemetingen uit te
voeren. Om de voorspellende waarde van de emissieverspreidingsmodellen goe d te kunnen
beoordelen, verdient het aanbeveling om dit op een beperkt aantal locaties veelvuldig herhaald over
de tijd uit te voeren. Door tegelijkertijd emissiemetingen uit te voeren kan de invloed van variabele
bronsterkte hiermee eveneens bepaald worde n.

60 | Livestock Research rapport 773

7

Conclusies en aanbevelingen

Er is duidelijk een behoefte aan een toetsingskade r. Een toetsingskader voor endotoxinen zal om
realistisch en haalbaar te zijn in beginsel opgesteld moeten worden vanuit emissiemodellering. In de
voorgaande hoofstukken zijn onderstaande knelpunten gesignaleerd die invoering van een
toetsingskader op korte termijn, maar ook een tussentijds toetsingskader op basis van vaste
omrekeningsfactoren, niet mogelijk maken.
Gesignaleerde knelpunten zijn:
•

er is slechts beperkte informatie over de concentraties van endotoxine in uitgaande stallucht en
de emissieniveaus van endotoxinen, welke niet representatief is voor de Nederlandse situatie;

•

er is slechts beperkte informatie over het endotoxinegehalte van (fijn)stof in de uitgaande
stallucht. Hierdoor is het op dit moment niet mogelijk om op basis van een vaste factor
emissieniveaus van endotoxinen uit emissieniveaus van (fijn)stof te berekenen;

•

toetsing voor endotoxine behoeft een andere middelingsduur dan nu gebruikt wordt voor PM 10 of
geur. Uitgegaan moet worden van een middelingsduur van 4 of 8 uur. Verkend moet worden wat
het effect is van het modelleren met middelingstijden van 4 en 8 uur op de verkregen
concentratieverdeling voordat een definitieve keuze voor een bepaalde midd elingstijd kan worden
gemaakt. Vervolgens dient de gekozen middelingstijd geïmplementeerd te worden in de
verspreidingsmodellen;

•

toetsing voor endotoxine zal waarschijnlijk op een hoger percentielwaarde ingericht worden dan
nu gebruikt wordt voor PM10. Op basis van de huidige informatie is niet in te schatten wat dit
betekent voor de vergelijking tussen normering op PM10, geur en endotoxine.

Oriënterende berekeningen met de nodige aannames lijken erop te wijzen dat huidige toetsingskaders
voor geur en fijn stof niet reeds in voldoende mate bescherming bieden tegen te hoge endotoxine niveaus, dit met name voor pluimveecategorieën. Daarom is het zinvol het ontwerp van een
toetsingskader voor endotoxine verder te ontwikkelen. Echter, te kiezen percentielwaardes en
middelingstijden voor het toetsingskader voor endotoxinen spelen hierbij een belangrijke rol.
Op basis van de gesignaleerde knelpunten kunnen aanbevelingen gedaan worden die op korte termijn
(binnen zes tot negen maanden) inzicht kunnen geven in de impact van een toetsingskader voor
endotoxinen in relatie tot reeds bestaande toetsingskaders van fijn stof en geur. Daarnaast worden
aanbevelingen gedaan t.a.v. de ontwikkelingen die noodzakelijk zijn om op de lange termijn (binnen
anderhalf tot twee jaar) een toetsingskader te ontwikkelen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in
aanpassingen van brontechnische aard en aanpassingen van modeltechnische aard.
Brontechnische informatie
Emissiefactoren voor endotoxinen ontbreken voor de Nederlandse situatie.
Op de korte termijn is inzicht te verkrijgen in de emissieniveaus van endotoxinen van naar
verwachting belangrijk bijdragende diercategorieën/staltypen door in de zomer en in het najaar een
meetcampagne uit te voeren, specifiek gericht op endotoxine, waarbij de analogie gevolgd kan worden
van het meetprotocol voor PM10 voor wat betreft de keuze in bedrijven en meetprocedure. Om ook
inzicht te verkrijgen in de additionele bijdragen van de grotere stoffractie dient in een dergelijke
meetcampagne tevens inhaleerbaar stof bemonsterd te worden. Hiermee kan in relatief kort
tijdsbestek een inschatting verkregen worden van emissieniveaus van endotoxine, de bijdragen van de
verschillende stoffracties aan emissies, de verhouding tussen endotoxine en stof, en de variatie hierin,
zowel tussen bedrijven, als binnen een bedrijf in de tijd.
Op de lange termijn zijn aanvullende emissiemetingen in de winter en het voorjaar nodig en zullen
meer diercategorieën/staltypen in de meetcampagne moeten worden betrokken om een valide
onderbouwing van de emissiecijfers voor endotoxine te waarborgen.

Livestock Research rapport 773 |

61

Modeltechnische informatie
Toetsing van de belasting aan fijn stof en geur in relatie tot de veehouderij vindt plaats met behulp
van verspreidingsmodellen. De brontechnische gegevens betref fende emissiefactoren zijn
inputvariabelen voor deze modellen. Afhankelijk van de te toetsen stof zijn modellen ontwikkeld voor
uurgemiddelde waarden (geur) of daggemiddelde waarden (fijn stof). Voor endotoxine is het logisch
om op een 8-uursgemiddelde concentratie te normeren. Dit is op het moment nog niet mogelijk met
de bestaande verspreidingsmodellen.
Om op korte termijn de endotoxineverspreiding naar de omgeving te kunnen doorrekenen dienen
drie aanpassingen doorgevoerd te worden in de bestaande verspr eidingsberekeningen via het Nieuw
Nationaal Model. Het model dient zodanig aangepast te worden dat :
a) gerekend kan worden met middelingstijden van zowel 4 als 8 uur;
b) de verspreiding van deeltjes groter dan 10 µm en de component endotoxine in de berekening
kunnen worden meegenomen, en
c) het model met verschillende percentielwaarden uitgevoerd kan worden.
Het laatste is vooral van belang om het effect van verschillende overschrijdingskansen door te kunnen
rekenen. Verder wordt inzicht verkregen in de invloed van te maken keuzes t.a.v. een bepaalde
middelingsduur (4 of 8 uur) en het wel of niet modelleren van verspreiding van grotere stofdeeltjes
(met endotoxine) op de gemodelleerde concentratieverdelingen van stof en endotoxinen. Door dit
gericht toe te passen op een aantal scenario’s voor de pluimvee- en varkenshouderij kan binnen circa
driekwart jaar een inschatting worden verkregen van de mate waarin een toetsingskader voor
endotoxine restrictief zal zijn in relatie tot reeds bestaande toetsingskaders van fijn stof en geur. De
genoemde aanpassingen zijn relatief eenvoudig in Stacks door te voeren.
Op de lange termijn dient het verspreidingsmodel aangepast te worden zodat bronvariatie op een
goede manier meegenomen kan worden in de verspreidingsmodellering. Verwac ht wordt dat de
bronvariatie voor endotoxine groter zal zijn dan die voor stof, waardoor deze aanpassing nog meer
noodzakelijk is. Daarnaast is er behoefte om schattingen mogelijk te maken voor locaties die door
meerdere bedrijven belast worden (cumulatiev e situaties) voor toetsing in het kader van
omgevingsvergunningen.
Validatie
Als laatste wordt aanbevolen de ontwikkelde verspreidingsmodellen te valideren. Deze v alidering dient
zowel verricht te worden op korte afstand van veehouderijbedrijven wanneer s prake is van één
belastend bedrijf, alsook op locaties die door meerdere bedrijven belast worden. Dit is mogelijk door
bij een beperkt aantal bedrijven vaker herhaald in de tijd zowel emissie - en immissiemetingen uit te
voeren, alsook door herhaalde metingen op hoog cumulatief belaste locaties en laag cumulatief
belaste locaties.

62 | Livestock Research rapport 773

Referenties

Aarnink, A. J. A., P. F. M. M. Roelofs, H. H. Ellen, and H. Gunnink. 1999. Dust sources in animal houses. In
International Symposium on Dust Control in Animal Production Facilities, 30 May - 2 June 1999, 3440. Scandinavian Congress Centre, Aarhus, Denmark: Danish Institute of Animal Science
Aarnink, A. J. A., and N. Stockhofe -Zurwieden. 2003. Pig house dust damage. Pig progress 19(6):17-19.
Aarnink, A. J. A., and H. H. Ellen. 2006. Processen en factoren bij fijn stofemissie in de veehouderij
[Processes and factors influencing fine dust emissions from livestock production] . Report 11. Lelystad,
the Netherlands: Wageningen University and Resear ch Centre, Animal Sciences Group.
Aarnink, A. J. A., M. Cambra-López, T. L. H. Lai, and N. W. M. Ogink. 2011. Deeltjesgrootteverdeling en
bronnen van stof in stallen [Size distribution and sources of particulate matter in animal houses] .
Report 452. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock
Research.
Aarnink, A. J. A., H. I. J. Roest, J. W. H. Huis in 't Veld, M. C. Van der Hulst, J. M. G. Hol, J. Mosquera, and
N. W. M. Ogink. 2014a. Emissies van stof en ziektekiemen uit melkgeitenstallen; aanvullende
metingen. Report in draft. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre,
Livestock Research.
Aarnink, A. J. A., T. G. Van Hattum, and N. W. M. Ogink. 2014b. Variations of bacteria and endotoxin
concentrations in houses for fattening pigs and broilers within and between days . Report in draft.
Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock Research.
Aarnink, A. J. A., Y. Zhao, A. Dekker, and N. W. M. Ogink. 2014c. Processen en factoren bij de emissie van
bioaerosolen uit stalgebouwen [Processes and factors in the emission of bioaerosols from animal
houses]. Rapport, in concept. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre,
Livestock Research.
Akbar-Khanzadeh, F., A. Ames, M. Bisesi, S. Milz, K. Czajkowski, and A. Kumar. 2012. Particulate matter
(PM) exposure assessmenthorizontal and vertical PM profiles in relation to agricultural activities and
environmental factors in farm fields. J. Occup. Environ. Hyg. 9(8):502-516.
Allen, J., K. Bartlett, M. Graham, and P. Jackson. 2011. Ambient concentrations of airborne endotoxin in two
cities in the interior of British Columbia, Canada. J. Environ. Monit. 13(3):631-640.
Arbour, N. C., E. Lorenz, B. C. Schutte, J. Zabner, J. N. Kline, M. Jones, K. Frees, J. L. Watt, and D. A.
Schwartz. 2000. TLR4 mutations are associated with endotoxin hyporesponsiveness in humans. Nat.
Genet. 25(2):187-191.
Attwood, P., R. Brouwer, P. Ruigewaard, P. Versloot, R. de Wit, D. Heederik, and J. S. Boleij. 1987. A study
of the relationship between airborne contaminants and environmental factors in Dutch swine
confinement buildings. AM. IND. HYG. ASSOC. J. 48(8):745-751.
Banhazi, T. M., J. Seedorf, D. L. Rutley, and W. S. Pitchford. 2005. Statistical modeling of airborne bacteria
and endotoxins concentrations in australian piggery buildings. In Livestock Environment VII Proceedings of the Seventh International Symposium , 72-78. M. J. Briggs, and M. E. McCormick, eds.
Baltimore, MD.
Basinas, I., V. Schlünssen, D. Heederik, T. Sigsgaard, L. A. M. Smit, S. Samadi, Ø. Omland, C. Hjort, A. M.
Madsen, S. Skov, and I. M. Wouters. 2012. Sensitisation to common allergens and respiratory
symptoms in endotoxin exposed workers: A pooled analysis. Occup. Environ. Med. 69(2):99-106.
Basinas, I., T. Sigsgaard, H. Kromhout, D. Heederik, I. M. Wouters, and V. Schlünssen. 2013. A
comprehensive review of levels and determinants of personal exposure to dust and endot oxin in
livestock farming. J. Expos. Sci. Environ. Epidemiol.
Basinas, I., T. Sigsgaard, M. Erlandsen, N. T. Andersen, H. Takai, D. Heederick, Ø. Omland, H. Kromhout,
and V. Schlünssen. 2014. Exposure affecting factors of dairy farmers’ exposure to inhalab le dust and
endotoxin. Submitted paper; conditionally accepted .
Braun-Fahrländer, C., J. Riedler, U. Herz, W. Eder, M. Waser, L. Grize, S. Maisch, D. Carr, F. Gerlach, A.
Bufe, R. P. Lauener, R. Schierl, H. Renz, D. Nowak, and E. Von Mutius. 2002. Environmental exposure
to endotoxin and its relation to asthma in school -age children. New Engl. J. Med. 347(12):869-877.
Brooks, J. P., B. D. Tanner, C. P. Gerba, and I. L. Pepper. 2006. The measurement of aerosolized endotoxin
from land application of Class B biosolids in Southeast Arizona. Can. J. Microbiol. 52(2):150-156.

Livestock Research rapport 773 |

63

Brooks, J. P., S. L. Maxwell, C. Rensing, C. P. Gerba, and I. L. Pepper. 2007. Occurrence of antibiotic resistant bacteria and endotoxin associated with the land application of biosolids. Can. J. Microbiol.
53(5):616-622.
Bull, M. 2008. Investigation of the impact of intensive broiler rearing on local fine particulate matter
concentrations. Water and Environment Journal 22(1):25-31.
Cambra-López, M., T. Hermosilla, H. T. L. Lai, A. J. A. Aarnink, and N. W. M. Ogink. 2011. Particulate matter
emitted from poultry and pig houses: Source identification and quantification. Trans. ASABE
54(2):629-642.
Carty, C. L., U. Gehring, J. Cyrys, W. Bischof, and J. Heinrich. 2003. Seasonal variability of endotoxin in
ambient fine particulate matter. J. Environ. Monit. 5(6):953-958.
CEN. 1993. EN 481:1993. Workplace atmospheres- Size fraction definitions for measurement of airborne
particles. Brussels, Belgium: Comité Européen de Normalisation (CEN; European Committee for
Standardization).
CEN. 1998. EN 12341:1998. Air quality - Determination of the PM 10 fraction of suspended particulate
matter - Reference method and field test procedure to demonstrate reference equivalence of
measurement methods. Brussels, Belgium: Comité Européen de Normalisation (CEN; European
Committee for Standardization).
CEN. 2003. EN 14031:2003. Workplace atmospheres- Determination of airborne endotoxins. 14. Brussels,
Belgium: Comité Européen de Normalisation (CEN; European Committee for Standardization).
Christiani, D. C., X. R. Wang, L. D. Pan, H. X. Zhang, B. X. Sun, H. Dai, E. A. Eisen, D. H. Wegman, and S.
A. Olenchock. 2001. Longitudinal changes in pulmonary function and respiratory symptoms in cotton
textile workers: A 15-yr follow-up study. Am. J. Respir. Crit. Care Med. 163(4):847-853.
Chun, D. T. W., V. Chew, K. Bartlett, T. Gordon, R. R. Jacobs, B. M. Larsson, D. M. Lewis, J. Liesivuori, O.
Michel, R. Rylander, P. S. Thorne, E. M. White, V. C. Gunn, and H. Würtz. 2002. Second inter laboratory study comparing endotoxin assay results from cotton dust. Ann. Agric. Environ. Med.
9(1):49-53.
Chun, D. T. W., K. Bartlett, T. Gordon, R. R. Jacobs, B. M. Larsson, L. Larsson, D. M. Lewis, J. Liesivuori, O.
Michel, D. K. Milton, R. Rylander, P. S. Thorne, E. M. White, M. E. Brown, V. S. Gunn, and H. Wü rtz.
2006. History and results of the two inter -laboratory round robin endotoxin assay studies on cotton
dust. Am. J. Ind. Med. 49(4):301-306.
Curtis, S. E., J. G. Drummond, D. J. Grunloh, P. B. Lynch, and A. H. Jensen. 1975. Relative and qualitative
aspects of aerial bacteria and dust in swine houses. J. Anim. Sci. 41(5):1512-1520.
De Buisonjé, F. E., R. W. Melse, J. Mosquera, and N. Verdoes. 2013. Inventarisatie emissies en
geluidsoverlast van mestbewerkingsinstallaties en eventuele maatregelen . Report 703. Lelystad, the
Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock Research.
De Haan, B. J., J. D. van Dam, W. J. Willems, M. W. van Schijndel, S. M. van der Sluis, G. J. van den Born,
and J. J. M. van Grinsven. 2009. Emissiearm bemesten geëvalueerd. PBL Report 500155001.
Bilthoven, the Netherlands: Planbureau voor de Leefomgeving.
Deacon, L., L. Pankhurst, J. Liu, G. H. Drew, E. T. Hayes, S. Jackson, J. Longhurst, P. Longhurst, S. Pollard,
and S. Tyrrel. 2009. Endotoxin emissions from commercial composting activities. Environ. Health
Global Access Sci. Sour. 8(SUPPL. 1).
Di Luzio, N. R., and T. J. Friedmann. 1973. Bacterial endotoxins in the environment. NATURE 244(5410):4951.
Donham, K. J., W. Popendorf, U. Palmgren, and L. Larsson. 1986. Characterization of dusts collected from
swine confinement buildings. Am. J. Ind. Med. 10(3):294-297.
Donham, K. J., D. Cumro, S. J. Reynolds, and J. A. Merchant. 2000. Dose -response relationships between
occupational aerosol exposures and cross-shift declines of lung function in poultry workers:
Recommendations for exposure limits. J. Occup. Environ. Med. 42(3):260-269.
Douwes, J., P. Versloot, A. Hollander, D. Heederik, and G. Doekes. 1995. Influence of various dust sampling
and extraction methods on the measurement of airborne endotoxin. APPL. ENVIRON. MICROBIOL.
61(5):1763-1769.
Douwes, J., P. Thorne, N. Pearce, and D. Heederik. 2003. Bioaerosol health effects and exposure
assessment: Progress and prospects. Ann. Occup. Hyg. 47(3):187-200.
Duchaine, C., Y. Grimard, and Y. Cormier. 2000. Influence of building maintenance, environmental factors,
and seasons on airborne contaminants of swine confinement buildings. AM. IND. HYG. ASSOC. J.
61(1):56-63.

64 | Livestock Research rapport 773

Duchaine, C., P. S. Thorne, A. Mériaux, Y. Grimard, P. Whitten, and Y. Cormier. 2001. Comparison of
Endotoxin Exposure Assessment by Bioaerosol Impinger and Filter-Sampling Methods. APPL.
ENVIRON. MICROBIOL. 67(6):2775-2780.
Dungan, R. S., and A. B. Leytem. 2009. Airborne endotoxin concentrations at a large open -lot dairy in
Southern Idaho. J. Environ. Qual. 38(5):1919-1923.
Dungan, R. S. 2010. Board-invited review: Fate and transport of bioaerosols associated with livestock
operations and manures. J. Anim. Sci. 88(11):3693-3706.
Dungan, R. S., A. B. Leytem, and D. B. Bjorneberg. 2010. Year -long assessment of airborne endotoxin at a
concentrated dairy operation. Aerobiologia 26(2):141-148.
Dungan, R. S., and A. B. Leytem. 2011. Ambient endotoxin concentrations and assessment of offsite
transport at open-lot and open-freestall dairies. J. Environ. Qual. 40(2):462-467.
Dungan, R. S., A. B. Leytem, and D. L. Bjorneberg. 2011. Concentrations of airborne endotoxin and
microorganisms at a 10,000-cow open-freestall dairy. J. Anim. Sci. 89(10):3300-3309.
Duquenne, P., G. Marchand, and C. Duchaine. 2013. Measurement of endotoxi ns in bioaerosols at
workplace: a critical review of literature and a standardization issue. Ann. Occup. Hyg. 57(2):137172.
Dusseldorp, A., P. C. C. Sijnesael, D. Heederik, G. Doekes, and A. W. Van de Giessen. 2008. Intensieve
veehouderij en gezondheid - Overzicht van kennis over werknemers en omwonenden . RIVM
Briefrapport 609300006. Bilthoven, the Netherlands: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu &
Institute for Risk Assessment Sciences, Universiteit Utrecht.
Ellen, H. H., J. M. G. Hol, J. W. H. Huis in't Veld, G. M. Nijeboer, J. P. M. Ploegaert, and N. W. M. Ogink.
2013. Maatregelen ter vermindering van fijnstofemissie uit de pluimveehouderij: validatie van een
warmtewisselaar op vleeskuikenbedrijven. Report 621. Lelystad, the Netherlands: Wageni ngen
University and Research Cnetre, Livestock Research.
EU. 2008. Directive 2008/50/EC of the European Parliament and of the Council of 21 May 2008 on ambient
air quality and cleaner air for Europe. Official Journal of the European Union L152:1-44.
Fast, T., and R. Nijdam. 2013. Beoordelingskader gezondheid en milieu intensieve veehouderijen . Tilburg:
Bureau GMV, GGD'en Brabant/Zeeland.
Feddes, J. J. R., H. Cook, and Z. M. J. 1992. Characterization of airborne dust particles in turkey housing.
Canadian Agricultural Engineering 34(3):273-280.
Gattie, D. K., and D. L. Lewis. 2004. A high -level disinfection standard for land -applied sewage sludges
(biosolids). Environ. Health Perspect. 112(2):126-131.
Gerba, C. P., and J. E. Smith Jr. 2005. Sources of pathogenic microorganisms and their fate during land
application of wastes. J. Environ. Qual. 34(1):42-48.
Gezondheidsraad. 1998. Endotoxins. Health-based recommended occupational exposure limit. The Hague,
the Netherlands: Gezondheidsraad (Health Council of the N etherlands).
Gezondheidsraad. 2008. Onzekerheidsfactoren bij risicobeoordeling [Uncertainty factors in risk assessment] .
Publicatienr. 2008/13. Den Haag, Nederland: Gezondheidsraad.
Gezondheidsraad. 2010. Endotoxins. Health-based recommended occupational exposure limit . Publication
number 2010/04OSH. The Hague, the Netherlands: Gezondheidsraad (Health Council of the
Netherlands).
Gezondheidsraad. 2012. Gezondheidsrisico's rond veehouderijen . Publicatie 2012/27. Den Haag:
Gezondheidsraad.
Görner, P., X. Simon, R. Wrobel, E. Kauffer, and O. Witschger. 2010. Laboratory study of selected personal
inhalable aerosol samplers. Ann. Occup. Hyg. 54(2):165-187.
Goyal, S. M., C. P. Gerba, and J. C. Lance. 1980. Movement of endotoxin through soil colu mns. APPL.
ENVIRON. MICROBIOL. 39(3):544-547.
Groenestein, C. M., J. F. M. Huijsmans, and R. L. M. Schils. 2010. Emissies van broeikasgassen, ammoniak,
fijn stof en geur in de mestketen [Emissions of greenhouse gases, ammonia, fine dust and odour in
the manure chain]. Report 248. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research
Centre, Livestock Research.
Hartung, J., J. Seedorf, T. Trickl, and H. Gronauer. 1998. Emission and distribution of particulates from a
piggery with a central air exhaust. Dtsch. Tierarztl. Wochenschr. 105(6):244-245.
Hartung, J., and J. Seedorf. 1999. Orientating investigations of atmospheric endotoxin concentrations. Dtsch.
Tierarztl. Wochenschr. 106(12):522-525.
Heber, A. J., M. Stroik, J. M. Faubion, and L. H. Willard. 1988. Size distribution and identification of aerial
dust particles in swine finishing buidlings. Trans ASAE 31(3):882-887.

Livestock Research rapport 773 |

65

Heederik, D., A. J. F. Verbeek, P. Wielaar d, and J. J. Maas. 2013. Dossier endotoxinen. Kennisdossier
Arbokennisnet. Online beschikbaar op
http://www.arbokennisnet.nl/kennisdossier_gevaarlijke_stoffen.html .
Heederik, D. J. J., A. J. W. Opstal -van Winden, L. A. M. Smit, I. M. Wouters, M. Hooiveld, C. J. IJzermans, F.
van der Sman-de Beer, P. P. M. Spreeuwenberg, A. de Bruin, and B. van Rotterdam. 2011. Mogelijke
effecten van intensieve-veehouderij op de gezondheid van omwonenden: onderzoek naar potentiële
blootstelling en gezondheidsproblemen. Institute for Risk Assessment Sciences (IRAS), Universiteit
Utrecht; Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg (NIVEL); Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Utrecht, the Netherlands.
Heinrich, J., M. Pitz, W. Bischof, N. Krug, and P. J. A. Borm. 2003. Endotoxin in fine (PM2.5) and coarse
(PM2.5-10) particle mass of ambient aerosols. A temporo -spatial analysis. Atmos. Environ.
37(26):3659-3667.
Hinz, T., S. Linke, S. Wartemann, and J. Berk. 2007. Airborne contaminants in an alternative turkey house 2.
Particulate matter. Landbauforsch. Volkenrode 57(4):409-414.
Hoeksma, P., and J. Mosquera. 2008. Protocol voor het meten van gasvormige emissi es en stof van mestbeen verwerkingsinstallaties. Report 167. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and
Research Centre, Animal Sciences Group.
Hofschreuder, P., Z. Yang, A. J. A. Aarnink, and N. W. M. Ogink. 2008. Measurement protocol for emissions
of fine dust from animal houses: considerations, draft protocol and validation . Report 134. Lelystad,
the Netherlands: Animal Sciences Group, Wageningen University and Research Centre.
Hofschreuder, P., and N. W. M. Ogink. 2013. Overschrijdingsberekening van fijnstofnormen rond
pluimveestallen: effect van variabele stofemissie en warmteuitstoot . Rapport 688. Lelystad, the
Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock Research.
Hollander, A., D. Heederik, P. Versloot, and J. Douwes. 1993. Inhibition and enhancement in the analysis of
airborne endotoxin levels in various occupational environments. AM. IND. HYG. ASSOC. J.
54(11):647-653.
Hryhorczuk, D., L. Curtis, P. Scheff, J. Chung, M. Rizzo, C. Lewis, N. Keys, and M. Moomey. 2001. B ioaerosol
emissions from a suburban yard waste composting facility. Ann. Agric. Environ. Med. 8(2):177-185.
Huneau-Salaün, A., S. Le Bouquin, V. Bex -Capelle, D. Huonnic, L. Balaine, M. T. Guillam, F. Squizani, C.
Segala, and V. Michel. 2011. Endotoxin conc entration in poultry houses for laying hens kept in cages
or in alternative housing systems. Brit. Poult. Sci. 52(5):523-530.
InfoMil. 2010. Handreiking fijn stof en veehouderijen . AgentschapNL, Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
InfoMil. 2014. NNM en het Paarse Boekje (website). URL: http://www.infomil.nl/onderwerpen/klimaat lucht/luchtkwaliteit/rekenen -meten/nnm/paarse-boekje. Website bezocht op 31 januari 2014.
Jahne, M., S. Kim, J. Castilleja, S. Grimberg, T. Holsen, and S. Rogers. 2011. Impacts of manure spreading
on downwind air quality: Particles, ammonia, and bioaerosols. In American Society of Agricultural and
Biological Engineers Annual International Meeting 2011 , 3280-3292. Louisville, KY.
Jones, W., K. Morring, S. A. Olenchock, T. Williams, and J. Hickey. 1984. Environmental study of poultry
confinement buildings. AM. IND. HYG. ASSOC. J. 45(11):760-766.
Kenny, L. C., R. Aitken, C. Chalmers, J. F. Fabriès, E. Gonzalez -Fernandez, H. Kromhout, G. Lidén, D. Mark,
G. Riediger, and V. Prodi. 1997. A collaborative european study of p ersonal inhalable aerosol sampler
performance. Ann. Occup. Hyg. 41(2):135-153.
Kiekhafer, M. S., K. J. Donham, P. Whitten, and P. S. Thorne. 1995. Cross seasonal studies of airborne
microbial populations and environment in swine buildings: implications for worker and animal health.
The Annals of the Agricultural and Environmental Medicine 2:37-44.
Kirychuk, S. P., J. A. Dosman, S. J. Reynolds, P. Willson, A. Senthilselvan, J. J. R. Feddes, H. L. Classen, and
W. Guenter. 2006. Total dust and endotoxin in poultry operations: Comparison between cage and
floor housing and respiratory effects in workers. J. Occup. Environ. Med. 48(7):741-748.
Kirychuk, S. P., S. J. Reynolds, N. K. Koehncke, J. Lawson, P. Willson, A. Senthilselvan, D. Marciniuk, H. L.
Classen, T. Crowe, N. Just, D. Schneberger, and J. A. Dosman. 2010. Endotoxin and dust at respirable
and nonrespirable particle sizes are not consistent between cage - and floor-housed poultry
operations. Ann. Occup. Hyg. 54(7):824-832.
Kline, J. N., J. D. Cowden, G. W. Hunninghake, B. C. Schutte, J. L. Watt, C. L. Wohlford -Lenane, L. S.
Powers, M. P. Jones, and D. A. Schwartz. 1999. Variable airway responsiveness to inhaled
lipopolysaccharide. Am. J. Respir. Crit. Care Med. 160(1):297-303.

66 | Livestock Research rapport 773

Ko, G., O. D. Simmons Iii, C. A. Likirdopulos, L. Worley -Davis, C. M. Williams, and M. D. Sobsey. 2010.
Endotoxin levels at swine farms using different waste treatment and management technologies.
Environ. Sci. Technol. 44(9):3442-3448.
Koon, J., J. R. Howes, W. Grub, and C. A. Rollo. 1963. Poultry dust: origin and composition. Agricultural
Engineering 44:608-609.
Kornalijnslijper, J. E., J. C. Rahamat -Langendoen, and Y. T. H. P. Van Duynhoven. 2008.
Volksgezondheidsaspecten van veehouderij -megabedrijven in Nederland - Zoönosen en
antibioticumresistentie. RIVM Briefrapport 215011002. Bilthoven, the Netherlands: Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu.
Kromhout, H., E. Symanski, and S. M. Rappaport. 1993. A comprehensive evaluation of within - and
between-worker components of occupational exposure to chemical agents. Ann. Occup. Hyg.
37(3):253-270.
Kromhout, H., and R. Vermeulen. 2001. Temporal, personal and spatial variability in dermal exposure. Ann.
Occup. Hyg. 45(4):257-273.
Kromhout, H., W. Fransman, R. Vermeulen, M. Roff, and J. J. Van Hemmen. 2004. Variability of Task -based
Dermal Exposure Measurements from a Variety of Workplaces. Ann. Occup. Hyg. 48(3):187-196.
Lavoie, J., S. Godbout, S. P. Lemay, and M. Belzile. 2009. Impact of in -barn manure separation on biological
air quality in an experimental setup identical to that in swine buildings. J Agric Saf Health 15(3):225240.
Lawniczek-Walczyk, A., R. L. Gorny, M. Golofit-Szymczak, A. Niesler, and A. Wlazlo. 2013. Occupational
exposure to airborne microorganisms, endotoxins and β -glucans in poultry houses at different stages
of the production cycle. Ann. Agric. Environ. Med. 20(2):259-268.
Li, Q., L. Wang, E. Oviedo-Rondón, and C. B. Parnell. 2010. Effect of ozonation on particulate matter in
broiler houses. Poult. Sci. 89(10):2052-2062.
Li, Q. F., L. Wang-Li, J. T. Walker, S. B. Shah, P. Bloomfield, and R. K. M. Jayanty. 2012. Particulate matter
in the vicinity of an egg production facility: Concentrations, statistical distributions, and upwind and
downwind comparison. Trans. ASABE 55(5):1965-1973.
Liebers, V., T. Brüning, and M. Raulf -Heimsoth. 2006. Occupational endotoxin -exposure and possible health
effects on humans. Am. J. Ind. Med. 49(6):474-491.
Liebers, V., M. Raulf-Heimsoth, and T. Brüning. 2008. Health effects due to endotoxin inhalation (review).
Arch. Toxicol. 82(4):203-210.
Low, S. Y., T. Paez-Rubio, C. Baertsch, M. Kucharski, and J. Peccia. 2007. Off -site exposure to respirable
aerosols produced during the disk -incorporation of class B biosolids. J. Environ. Eng. 133(10):987994.
Maassen, C. B. M., E. Van Duijkeren, Y. T. H. P. Van Duynhoven, A. Dusseldorp, P. Geenen, A. A. De Koeijer,
M. P. G. Koopmans, F. Loos, W. F. Jacobs-Reitsma, R. De Jonge, and A. W. Van de Giessen. 2012.
Infectierisico's van de veehouderij voor omwonenden [Risk of infections from livestock farming for
people living nearby; in Dutch, with English abstract] . RIVM Report 609400004. B ilthoven, the
Netherlands: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
Madsen, A. M., and J. E. Johansen. 2003. Concentrations of endotoxin in an agricultural field in Zealand,
Denmark, before and during bringing out slurry . Unpublished data; personal communication, 6
January 2014.
Madsen, A. M. 2006. Airborne endotoxin in different background environments and seasons. Ann. Agric.
Environ. Med. 13(1):81-86.
Martens, W., M. Martinec, R. Zapirain, M. Stark, E. Hartung, and U. Palmgren. 2001. Reduction pote ntial of
microbial, odour and ammonia emissions from a pig facility by biofilters. Int. J. Hyg. Environ. Health
203(4):335-345.
Martin, R. S., P. J. Silva, K. Moore, M. Erupe, and V. S. Doshi. 2008. Particle composition and size
distributions in and around a deep-pit swine operation, Ames, IA. Journal of Atmospheric Chemistry
59(2):135-150.
Masclaux, F. G., O. Sakwinska, N. Charrière, E. Semaani, and A. Oppliger. 2013. Concentration of airborne
staphylococcus aureus (MRSA and MSSA), total bacteria, and endo toxins in pig farms. Ann. Occup.
Hyg. 57(5):550-557.
Mawdsley, J. L., R. D. Bardgett, R. J. Merry, B. F. Pain, and M. K. Theodorou. 1995. Pathogens in livestock
waste, their potential for movement through soil and environmental pollution. Appl. Soil Ecol. 2(1):115.

Livestock Research rapport 773 |

67

Melse, R. W., J. M. G. Hol, F. Dousma, G. M. Nijeboer, and J. W. M. Huis in 't Veld. 2011. Maatregelen ter
vermindering van fijnstofemissie uit pluimveehouderij: validatie van een luchtwassysteem met water
als wasvloeistof bij twee pluimveebedrijven [Measures to reduce fine dust emissions from poultry
housings: validation of a scrubber system with water as scrubbing solution at two poultry farms] .
Report 502. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Lives tock
Research.
Menetrez, M. Y., K. K. Foarde, R. K. Esch, T. D. Schwartz, T. R. Dean, M. D. Hays, S. H. Cho, D. A.
Betancourt, and S. A. Moore. 2009. An evaluation of indoor and outdoor biological particulate matter.
Atmos. Environ. 43(34):5476-5483.
Mol, G., and N. W. M. Ogink. 2002. Geuremissies uit de veehouderij II: overzichtsrapportage 2000 -2002.
IMAG Rapport 2002-09. Wageningen, the Netherlands: Instituut voor Milieu - en Agritechniek (IMAG).
Morgenstern, V., C. L. Carty, U. Gehring, J. Cyrys, W. Bisch of, and J. Heinrich. 2005. Lack of spatial variation
of endotoxin in ambient particulate matter across a German metropolitan area. Atmos. Environ.
39(36):6931-6941.
Mosquera, J., R. A. van Emous, A. Winkel, F. Dousma, E. Lovink, N. W. M. Ogink, and A. J. A . Aarnink.
2009a. Fijnstofemissie uit stallen: (groot)ouderdieren van vleeskuikens [Dust emission from animal
houses: broiler breeders]. Report 276. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and
Research Centre, Livestock Research.
Mosquera, J., A. Winkel, F. Dousma, E. Lovink, N. W. M. Ogink, and A. J. A. Aarnink. 2009b. Fijnstofemissie
uit stallen: leghennen in scharrelhuisvesting [Dust emission from animal houses: layer hens in floor
housing]. Report 279. Lelystad, the Netherlands: Wageningen Univ ersity and Research Centre,
Livestock Research.
Mosquera, J., A. Winkel, R. K. Kwikkel, F. A. Gerrits, N. W. M. Ogink, and A. J. A. Aarnink. 2009c.
Fijnstofemissie uit stallen: vleeskalkoenen [Dust emission from animal houses: turkeys] . Report 277.
Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock Research.
Mosquera, J., J. M. G. Hol, P. Hoeksma, and C. M. Groenestein. 2010a. Emissiemetingen
mestverwerkinginstallaties. Report 402. Lelystad, the Netherlands: Wageningen Universit y and
Research Centre, Livestock Research.
Mosquera, J., J. M. G. Hol, A. Winkel, i. Huis, J. W. H. t Veld, F. A. Gerrits, N. W. M. Ogink, and A. J. A.
Aarnink. 2010b. Fijnstofemissie uit stallen: melkvee [Dust emission from animal houses: dairy cattle] .
Report 296. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock
Research.
Mosquera, J., J. M. G. Hol, A. Winkel, E. Lovink, N. W. M. Ogink, and A. J. A. Aarnink. 2010c. Fijnstofemissie
uit stallen: vleesvarkens [Dust emission fro m animal houses: growing and finishing pigs] . Report 292.
Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock Research.
Mosquera, J., J. M. G. Hol, A. Winkel, G. M. Nijeboer, N. W. M. Ogink, and A. J. A. Aarnink. 2010d.
Fijnstofemissie uit stallen: dragende zeugen [Dust emission from animal houses: pregnant sows] .
Report 294. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock
Research.
Mosquera, J., J. M. G. Hol, R. W. Melse, A. Winkel, G. M. Nijeboer , J. P. M. Ploegaert, N. W. M. Ogink, and A.
J. A. Aarnink. 2011a. Fijnstofemissie uit stallen: luchtwassers [Dust emission from animal houses: air
scrubbing techniques]. Report 295. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research
Centre, Livestock Research.
Mosquera, J., J. M. G. Hol, A. Winkel, J. W. H. Huis in 't Veld, F. Dousma, N. W. M. Ogink, and C. M.
Groenestein. 2011b. Fijnstofemissie uit stallen: nertsen [Dust emission from animal houses: minks] .
Report 340. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock
Research.
Mosquera, J., H. H. Ellen, J. M. G. Hol, J. W. H. Huis in't Veld, G. M. Nijeboer, J. P. M. Ploegaert, and N. W.
M. Ogink. 2013. Emissies uit een vleeskuikenstal met strooiselbeluch ting en warmtewisselaar:
Meetprogramma Integraal Duurzame Stallen . Report 657. Lelystad, the Netherlands: Wageningen
University and Research Centre, Livestock Research.
Mueller-Annelling, L., E. Avol, J. M. Peters, and P. S. Thorne. 2004. Ambient endotoxin concentrations in
PM10 from Southern California. Environ. Health Perspect. 112(5):583-588.
Nilsson, S., A. S. Merritt, and T. Bellander. 2011. Endotoxins in urban air i n Stockholm, Sweden. Atmos.
Environ. 45(1):266-270.

68 | Livestock Research rapport 773

Noss, I., I. M. Wouters, M. Visser, D. J. J. Heederik, P. S. Thorne, B. Brunekreef, and G. Doekes. 2008.
Evaluation of a low-cost electrostatic dust fall collector for indoor air endotoxin exposure assess ment.
APPL. ENVIRON. MICROBIOL. 74(18):5621-5627.
O'Connor, A. M., B. Auvermann, D. Bickett -Weddle, S. Kirkhorn, J. M. Sargeant, A. Ramirez, and S. G. Von
Essen. 2010. The association between proximity to animal feeding operations and community health:
A systematic review. PLoS ONE 5(3).
Ogink, N. W. M., M. M. de Ruiter, P. W. G. Groot Koerkamp, and C. E. van ‘t Klooster. 1997a. Emissions of
dust and endotoxins from swine house buildings. In ASAE Annual International Meeting. August 1014, 1997. Minneapolis, USA.
Ogink, N. W. M., M. M. de Ruiter, P. W. G. G. Koerkamp, and C. E. van't Klooster. 1997b. Emissions of dust
and endotoxins from swine house buildings. In Proceedings of the 1997 ASAE Annual International
Meeting. Part 1 (of 3). August 10-14, 1997. Minneapolis, MN, USA: ASAE.
Ogink, N. W. M., and P. N. L. Lens. 2001. Geuremissie uit de Veehouderij. Overzichtsrapportage van
geurmetingen in de varkenshouderij, pluimveehouderij en rundveehouderij . IMAG-rapport 2001-14.
Wageningen, the Netherlands: Instituut voor Milieu - en Agritechniek (IMAG).
Ogink, N. W. M. 2010. Vaststelling van geuremissiefactoren in de regeling geurhinder en veehouderij op
basis van geuremissie-onderzoek [Assignment of odour emission factors in the Dutch regulation on
odour nuisance in animal production based on odour emission research] . Report 391. Lelystad, the
Netherlands: Wageningen University and Reaearch Centre, Livestock Research.
Ogink, N. W. M., and A. J. A. Aarnink. 2011. Plan van aanpak bedrijfsoplossingen voor fijnstofreduc tie in de
pluimveehouderij [Plan of action for particulate matter mitigation solutions in poultry] . Report 113.
Lelystad, the Netherlands: Animal Sciences Group, Wageningen University and Research Centre.
Ogink, N. W. M., P. Hofschreuder, and A. J. A. Aarn ink. 2011a. Protocol voor meting van fijnstofemissie uit
huisvestingssystemen in de veehouderij 2010 [Protocol for the measurement of fine emissions from
housings in animal production 2010] . Report 492. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University
and Research Centre, Livestock Research.
Ogink, N. W. M., J. Mosquera, and J. M. G. Hol. 2011b. Protocol voor meting van ammoniakemissie uit
huisvestingssystemen in de veehouderij 2010 [Measurement protocol for ammonia emission from
housing systems in livestoc k production 2010]. Report 454. Lelystad, the Netherlands: Wageningen
University and Research Centre, Livestock Research.
Olenchock, S. A., S. W. Lenhart, and J. C. Mull. 1982. Occupational exposure to airborne endotoxins during
poultry processing. J. TOXICOL. ENVIRON. HEALTH 9(2):339-349.
Oppliger, A., N. Charrière, P. O. Droz, and T. Rinsoz. 2008. Exposure to bioaerosols in poultry houses at
different stages of fattening; use of real -time PCR for airborne bacterial quantification. Ann. Occup.
Hyg. 52(5):405-412.
Paez-Rubio, T., H. Xin, J. Anderson, and J. Peccia. 2006. Particulate matter composition and emission rates
from the disk incorporation of class B biosolids into soil. Atmos. Environ. 40(36):7034-7045.
Paez-Rubio, T., A. Ramarui, J. Sommer, H. Xin, J. Anderson, and J. Peccia. 2007. Emission rates and
characterization of aerosols produced during the spreading of dewatered class B biosolids. Environ.
Sci. Technol. 41(10):3537-3544.
Pankhurst, L. J., L. J. Deacon, J. Liu, G. H. Drew, E. T. Haye s, S. Jackson, P. J. Longhurst, J. W. S.
Longhurst, S. J. T. Pollard, and S. F. Tyrrel. 2011. Spatial variations in airborne microorganism and
endotoxin concentrations at green waste composting facilities. Int. J. Hyg. Environ. Health
214(5):376-383.
Park, J. H., D. L. Spiegelman, H. A. Burge, D. R. Gold, G. L. Chew, and D. K. Milton. 2000. Longitudinal
study of dust and airbone endotoxin in the home. Environ. Health Perspect. 108(11):1023-1028.
Pedersen, S., and H. Takai. 1999. Dust response to animal acti vity. In Int. Symp. on Dust Control in Animal
Production Facilities, 306-309. Scandinavian Congress Center, Aarhus, Denmark: Danish Institute of
Agricultural Sciences, Horsens, Denmark.
Portengen, L., L. Preller, M. Tielen, G. Doekes, and D. Heederik. 2005. Endotoxin exposure and atopic
sensitization in adult pig farmers. J. Allergy Clin. Immunol. 115(4):797-802.
Preller, L., D. Heederik, H. Kromhout, J. S. M. Boleij, and M. J. M. Tielen. 1995. Determinants of dust and
endotoxin exposure of pig farmers: Dev elopment of a control strategy using empirical modelling. Ann.
Occup. Hyg. 39(5):545-557.
Radon, K., A. Schulze, V. Ehrenstein, R. T. van Strien, G. Praml, and D. Nowak. 2007. Environmental
exposure to confined animal feeding operations and respiratory hea lth of neighboring residents.
Epidemiology 18(3):300-308.

Livestock Research rapport 773 |

69

Reynolds, S. J., P. S. Thorne, K. J. Donham, E. A. Croteau, K. M. Kelly, D. Lewis, M. Whitmer, D. J. J.
Heederik, J. Douwes, I. Connaughton, S. Koch, P. Malmberg, B. M. Larsson, and D. K. Milton. 20 02.
Comparison of endotoxin assays using agricultural dusts. AM. IND. HYG. ASSOC. J. 63(4):430-438.
Reynolds, S. J., D. K. Milton, D. Heederik, P. S. Thorne, K. J. Donham, E. A. Croteau, K. M. Kelly, J. Douwes,
D. Lewis, M. Whitmer, I. Connaughton, S. Koch, P. Malmberg, B. M. Larsson, J. Deddens, A. Saraf,
and L. Larsson. 2005. Interlaboratory evaluation of endotoxin analyses in agricultural dusts Comparison of LAL assay and mass spectrometry. J. Environ. Monit. 7(12):1371-1377.
Rietschel, E. T., L. Brade, U. Schade, U. Seydel, U. Zahringer, K. Brandenburg, I. Helander, O. Holst, S.
Kondo, H. M. Kuhn, B. Lindner, E. Rohrscheidt, R. Russa, H. Labischinski, D. Naumann, and H. Brade.
1990. Bacterial lipopolysaccharides: Relationship of structure and conformation to endotoxic activity,
serological specificity and biological function. ADV. EXP. MED. BIOL. 256:81-99.
Rullo, V. E. V., M. C. Rizzo, L. K. Arruda, D. Solé, and C. K. Naspitz. 2002. Daycare centers and schools as
sources of exposure to mites, cockroach, and endotoxin in the city of São Paulo, Brazil. J. Allergy Clin.
Immunol. 110(4):582-588.
Rylander, R. 1997. Endotoxins in the environment: A criteria document. Int. J. Occup. And Env. Health supp.
3(1):S1-S48.
Rylander, R. 2002. Endotoxin in the environment - Exposure and effects. J. Endotoxin Res. 8(4):241-252.
Saito, R., B. K. Cranmer, J. D. Tessari , L. Larsson, J. M. Mehaffy, T. J. Keefe, and S. J. Reynolds. 2009.
Recombinant factor C (rFC) assay and Gas chromatography/mass spectrometry (GC/MS) analysis of
endotoxin variability in four agricultural dusts. Ann. Occup. Hyg. 53(7):713-722.
Samadi, S., F. J. C. M. Van Eerdenburg, A. R. Jamshidifard, G. P. Otten, M. Droppert, D. J. J. Heederik, and
I. M. Wouters. 2012. The influence of bedding materials on bio -aerosol exposure in dairy barns. J.
Expos. Sci. Environ. Epidemiol. 22(4):361-368.
Sánchez-Monedero, M. A., and E. I. Stentiford. 2003. Generation and dispersion of airborne microorganisms
from composting facilities. Process Saf. Environ. Prot. 81(3):166-170.
Sander, I., E. Zahradnik, J. Bogdanovic, M. Raulf -Heimsoth, I. M. Wouters, A. Renström, J. Harris-Roberts,
E. Robinson, M. J. Rodrigo, N. Goldscheid, T. Brüning, and G. Doekes. 2007. Optimized methods for
fungal α-amylase airborne exposure assessment in bakeries and mills. Clin. Exp. Allergy 37(8):12291238.
Schierl, R., A. Heise, U. Egger, F. Schneider, R. Eichelser, S. Neser, and D. Nowak. 2007. Endotoxin
concentration in modern animal houses in Southern Bavaria. Ann. Agric. Environ. Med. 14(1):129136.
Schinasi, L., R. A. Horton, V. T. Guidry, S. Wing, S. W . Marshall, and K. B. Morland. 2011. Air pollution, lung
function, and physical symptoms in communities near concentrated swine feeding operations.
Epidemiology 22(2):208-215.
Schmidt, R., and S. Hoy. 1996. Investigations on dust emission from chicken and layer houses. Berl. Munch.
Tierarztl. Wochenschr. 109(3):95-100.
Schulze, A., R. Van Strien, V. Ehrenstein, R. Schierl, H. Küchenhoff, and K. Radon. 2006. Ambient endotoxin
level in an area with intensive livestock production. Ann. Agric. Environ. Med. 13(1):87-91.
Schulze, A., H. Römmelt, V. Ehrenstein, R. Van Strien, G. Praml, H. Küchenhoff, D. Nowak, and K. Radon.
2011. Effects on pulmonary health of neighboring residents of concentrated animal feeding
operations: Exposure assessed using optimized estima tion technique. Archiv. Environ. Occup. Health
66(3):146-154.
Seedorf, J., J. Hartung, M. Schroder, K. H. Linkert, S. Pedersen, H. Takai, J. O. Johnsen, J. H. M. Metz, P.
Koerkamp, G. H. Uenk, V. R. Phillips, M. R. Holden, R. W. Sneath, J. L. Short, R. P. White, and C. M.
Wathes. 1998a. A survey of ventilation rates in livestock buildings in Northern Europe. Journal of
Agricultural Engineering Research 70(1):39-47.
Seedorf, J., J. Hartung, M. Schröder, K. H. Linkert, V. R. Phillips, M. R. Holden, R. W. Snea th, J. L. Short, R.
P. White, S. Pedersen, H. Takai, J. O. Johnsen, J. H. M. Metz, P. W. G. Groot Koerkamp, G. H. Uenk,
and C. M. Wathes. 1998b. Concentrations and emissions of airborne endotoxins and microorganisms
in livestock buildings in Northern Europ e. Journal of Agricultural Engineering Research 70(1):97-109.
Seedorf, J., M. Schröder, and J. Hartung. 1998c. Emissions and immisions of bio -aerosols from a duck
fattening unit. Zentralbl Hyg Umweltmed 201(4-5):387-403.
Seedorf, J., and J. Hartung. 1999. Reduction efficiencies of a biofilter and a bioscrubber for bioaerosols from
two different piggeries. Berl. Munch. Tierarztl. Wochenschr. 112(12):444-447.
Seedorf, J. 2004. An emission inventory of livestock -related bioaerosols for Lower Saxony, Germany. Atmos.
Environ. 38(38):6565-6581.

70 | Livestock Research rapport 773

Siggers, J. L., S. P. Kirychuk, S. P. Lemay, and P. J. Willson. 2011. Size distribution of particulate and
associated endotoxin and bacteria in traditional swine barn rooms and rooms sprinkled with oil. J.
Agromedicine 16(4):271-279.
Simpson, J. C. G., R. M. Niven, C. A. C. Pickering, L. A. Oldham, A. M. Fletcher, and H. C. Francis. 1999.
Comparative personal exposures to organic dusts and endotoxin. Ann. Occup. Hyg. 43(2):107-115.
Sleeth, D. K., and J. H. Vincent. 2012. Per formance study of personal inhalable aerosol samplers at ultra -low
wind speeds. Ann. Occup. Hyg. 56(2):207-220.
Smit, L. A. M., I. M. Wouters, M. M. Hobo, W. Eduard, G. Doekes, and D. Heederik. 2006. Agricultural seed
dust as a potential cause of organic d ust toxic syndrome. Occup. Environ. Med. 63(1):59-67.
Smit, L. A. M., D. Heederik, G. Doekes, E. J. M. Krop, G. T. Rijkers, and I. M. Wouters. 2009. Ex vivo
cytokine release reflects sensitivity to occupational endotoxin exposure. Eur. Respir. J. 34(4):795802.
Smit, L. A. M., D. Heederik, G. Doekes, J. W. J. Lammers, and I. M. Wouters. 2010. Occupational endotoxin
exposure reduces the risk of atopic sensitization but increases the risk of bronchial
hyperresponsiveness. Int. Arch. Allergy Immunol. 152(2):151-158.
Smit, L. A. M., D. Heederik, G. Doekes, G. H. Koppelman, R. W. B. Bottema, D. S. Postma, and I. M.
Wouters. 2011. Endotoxin exposure, CD14 and wheeze among farmers: A gene - environment
interaction. Occup. Environ. Med. 68(11):826-831.
Spaan, S., I. M. Wouters, I. Oosting, G. Doekes, and D. Heederik. 2006. Exposure to inhalable dust and
endotoxins in agricultural industries. J. Environ. Monit. 8(1):63-72.
Spaan, S., D. J. J. Heederik, P. S. Thorne, and I. M. Wouters. 2007. Optimization of a irborne endotoxin
exposure assessment: Effects of filter type, transport conditions, extraction solutions, and storage of
samples and extracts. APPL. ENVIRON. MICROBIOL. 73(19):6134-6143.
Spaan, S., J. Schinkel, I. M. Wouters, L. Preller, E. Tielemans, E. T. Nij, and D. Heederik. 2008a. Variability
in endotoxin exposure levels and consequences for exposure assessment. Ann. Occup. Hyg.
52(5):303-316.
Spaan, S., L. A. M. Smit, W. Eduard, L. Larsson, H. J. J. M. Arts, I. M. Wouters, and D. J. J. Heederik. 2008 b.
Endotoxin exposure in sewage treatment workers: Investigation of exposure variability and
comparison of analytical techniques. Ann. Agric. Environ. Med. 15(2):251-261.
Strak, M., N. A. H. Janssen, K. J. Godri, I. Gosens, I. S. Mudway, F. R. Cassee, E. L ebret, F. J. Kelly, R. M.
Harrison, B. Brunekreef, M. Steenhof, and G. Hoek. 2012. Respiratory health effects of airborne
particulate matter: The role of particle size, composition, and oxidative potential -the RAPTES project.
Environ. Health Perspect. 120(8):1183-1189.
Swan, J. R. M., A. Kelsey, and B. Crook. 2003. Occupational and environmental exposure to bioaerosols from
composts and potential health effects - A critical review of published data . Research Report 130.
Sheffield, UK: Health and Safety Exec utive (HSE).
Tager, I. B., F. W. Lurmann, T. Haight, S. Alcorn, B. Penfold, and S. Katharine Hammond. 2010. Temporal
and spatial patterns of ambient endotoxin concentrations in Fresno, California. Environ. Health
Perspect. 118(10):1490-1496.
Thorne, P. S., S. J. Reynolds, D. K. Milton, P. D. Bloebaum, X. Zhang, P. Whitten, and L. F. Burmeister.
1997. Field evaluation of endotoxin air sampling assay methods. AM. IND. HYG. ASSOC. J.
58(11):792-799.
Thorne, P. S., A. C. Ansley, and S. S. Perry. 2009. Concentrations of bioaerosols, odors, and hydrogen
sulfide inside and downwind from two types of swine livestock operations. J. Occup. Environ. Hyg.
6(4):211-220.
Thorne, P. S., S. S. Perry, R. Saito, P. T. O'Shaughnessy, J. Mehafly, N. Metwali, T. Keefe, K. J. Donham, and
S. J. Reynolds. 2010. Evaluation of the limulus amebocyte lysate and recombinant factor C assays for
assessment of airborne endotoxins. APPL. ENVIRON. MICROBIOL. 76(15):4988-4995.
Todar, K. 2014. Todar's Online Textbook of Bacteriology. Avalailable at: www.textbookofbacteriology.net.
Accessed: March 2014.
Traversi, D., L. Alessandria, T. Schilirò, and G. Gilli. 2011. Size -fractionated PM10 monitoring in relation to
the contribution of endotoxins in different polluted areas. Atmos. Environ. 45(21):3515-3521.
UK-Environment-Agency. 2001. Monitoring the environmental impact of waste composting plants . R&D
Technical Report P428. Bristol, UK: Environment Agency.
Velders, G. J. M., J. M. M. Aben, W. F. Blom, J. D. Van Dam, H. E. Elzenga, G. P. Geilenkirchen, P.
Hammingh, A. Hoen, B. A. Jimmink, R. B. A. Koelemeije r, J. Matthijsen, C. J. Peek, C. B. W.
Schilderman, O. C. van der Sluis, and W. J. de Vries. 2008. Concentratiekaarten voor grootschalige

Livestock Research rapport 773 |

71

luchtverontreiniging in Nederland, rapport 2008 [Large -scale air quality concentrations maps in the
Netherlands, report 2008]. Report 500088002. Bilthoven, the Netherlands: Milieu - en
Natuurplanbureau.
Verhees, L., and H. Erbrink. 2014. Effect van tijdsafhankelijke warmte - en stofemissies op de berekende
PM10, geur en NH3 concentraties. Rapport, in voorbereiding. Arnhem, the Netherlands: DNV Kema.
Visser, M. C., B. Fairchild, M. Czarick, M. Lacy, J. Worley, S. Thompson, J. Kastner, C. Ritz, and L. P. Naeher.
2006. Fine particle measurements inside and outside tunnel -ventilated broiler houses. J. Appl. Poult.
Res. 15(3):394-405.
Vogelzang, P. F. J., J. W. J. Van Der Gulden, H. Folgering, D. Heederik, M. J. M. Tielen, and C. P. Van
Schayck. 2000. Longitudinal changes in bronchial responsiveness associated with swine confinement
dust exposure. Chest 117(5):1488-1495.
Wathes, C. M., M. R. Holden, R. W. Sneath, R. P. White, and V. R. Phillips. 1997. Concentrations and
emission rates of aerial ammonia, nitrous oxide, methane, carbon dioxide, dust and endotoxin in UK
broiler and layer houses. Brit. Poult. Sci. 38(1):14-28.
Wathes, C. M., V. R. Phillips, M. R. Holden, R. W. Sneath, J. L. Short, R. P. White, J. Hartung, J. Seedorf, M.
Schröder, K. H. Linkert, S. Pedersen, H. Takai, J. O. Johnsen, P. W. G. Groot Koerkamp, G. H. Uenk,
J. H. M. Metz, T. Hinz, V. Caspary, and S. L inke. 1998. Emissions of aerial pollutants in livestock
buildings in Northern Europe: Overview of a multinational project. Journal of Agricultural Engineering
Research 70(1):3-9.
Williams, D. L., P. N. Breysse, M. C. McCormack, G. B. Diette, S. McKenzie, a nd A. S. Geyh. 2011. Airborne
cow allergen, ammonia and particulate matter at homes vary with distance to industrial scale dairy
operations: An exposure assessment. Environ. Health Global Access Sci. Sour. 10(1).
Winkel, A., J. Mosquera, J. M. G. Hol, G. M . Nijeboer, N. W. M. Ogink, and A. J. A. Aarnink. 2009a.
Fijnstofemissie uit stallen: leghennen in volièrehuisvesting [Dust emission from animal houses: layer
hens in aviary systems]. Report 278. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Researc h
Centre, Livestock Research.
Winkel, A., J. Mosquera, R. K. Kwikkel, F. A. Gerrits, N. W. M. Ogink, and A. J. A. Aarnink. 2009b.
Fijnstofemissie uit stallen: vleeskuikens [Dust emission from animal houses: broilers] . Report 275.
Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock Research.
Winkel, A., J. Mosquera, J. M. G. Hol, T. G. van Hattum, E. Lovink, N. W. M. Ogink, and A. J. A. Aarnink.
2010a. Fijnstofemissie uit stallen: biggen [Dust emission from animal houses: piglets] . Report 293.
Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock Research.
Winkel, A., J. Mosquera, J. Van Harn, R. A. van Emous, H. H. Ellen, M. Cambra -López, Y. Zhao, F. E. De
Buisonjé, P. W. G. Groot-Koerkamp, A. J. A. Aarnink, and N. W. M. Ogink. 2010b. Grondslagen voor
stofarme dierhouderijontwerpen. Powerpoint document. Lelystad, the Netherlands: Wageningen
University and Research Centre, Livestock Research.
Winkel, A., J. Mosquera, H. H. Ellen, R. A. Van Emous, J. M. G. H ol, G. M. Nijeboer, N. W. M. Ogink, and A. J.
A. Aarnink. 2011a. Fijnstofemissie uit stallen: leghennen in stallen met een droogtunnel [Dust
emission from animal houses: laying hens in houses with a tunnel drying system] . Report 280.
Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre, Livestock Research.
Winkel, A., J. Mosquera, J. W. H. Huis in't Veld, N. W. M. Ogink, and A. J. A. Aarnink. 2011b. Maatregelen ter
vermindering van fijnstofemissie uit de pluimveehouderij: validatie van een i onisatiesysteem op
vleeskuikenbedrijven [Measures to reduce fine dust emission from poultry: validation of an ionization
system on broiler farms]. Report 462. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and
Research Centre, Livestock Research.
Winkel, A., J. Mosquera, J. W. J. Huis in 't Veld, G. M. Nijeboer, and N. W. M. Ogink. 2011c. Maatregelen ter
vermindering van fijnstofemissie uit de pluimveehouderij: validatie van een droogfilterwand op
leghennenbedrijven [Measures to reduce fine dust emission from poultry houses: validation of a dry
filter wall on layer farms] . Report 394. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and
Research Centre, Livestock Research.
Winkel, A., J. Mosquera, J. van Harn, G. M. Nijeboer, N. W. M. Ogink, and A. J. A. Aarnink. 2011d.
Maatregelen ter vermindering van fijnstofemissie uit de pluimveehouderij: validatie van een
oliefilmsysteem op vleeskuikenbedrijven [Measures to reduce fine dust emission from poultry houses:
validation of an oil spraying system on broiler farms] . Report 392. Lelystad, the Netherlands:
Wageningen University and Research Centre, Livestock Research.
Winkel, A., M. M. A. H. H. Smolders, A. J. A. Aarnink, and N. W . M. Ogink. 2011e. Plan van aanpak voor
ontwikkeling van fijnstofreductiemethoden in varkensstallen [Plan of action for development of dust

72 | Livestock Research rapport 773

reduction principles inside pig houses] . Report 395. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University
and Research Centre, Livestock Research.
Winkel, A., J. Mosquera, T. G. van Hattum, J. W. H. Huis in't Veld, G. M. Nijeboer, and N. W. M. Ogink. 2012.
Maatregelen ter vermindering van fijnstofemissie uit de pluimveehouderij: validatie van een
ionisatiefilter op leghenne nbedrijven [Measures to reduce fine dust emission from poultry houses:
validation of an ionisation filter on layer farms] . Report 440. Lelystad, the Netherlands: Wageningen
University and Research Centre, Livestock Research.
Winkel, A., J. W. H. Huis in't Veld, G. M. Nijeboer, H. Schilder, T. G. Van Hattum, H. H. Ellen, and N. W. M.
Ogink. 2014a. Emissies uit mestdroogsystemen op leghennenbedrijven bij dagontmesting en versneld
drogen [Emissions from manure drying systems on layer farms using 24 -h manure removal and rapid
drying]. Report 731, in draft. Lelystad, the Netherlands: Wageningen University and Research Centre,
Livestock Research.
Winkel, A., J. Mosquera, J. W. Van Riel, P. W. G. Groot -Koerkamp, N. W. M. Ogink, and A. J. A. Aarnink.
2014b. Emissions of particulate matter from animal houses in the Netherlands. Paper in preparation.
Worley, J. W., L. P. Naeher, M. Czarick, B. D. Fairchild, C. W. Ritz, and E. Irvin -Barnwell. 2013. Monitoring of
fine particulates downwind of broiler houses -A field study. J. Appl. Poult. Res. 22(2):351-360.
Wouters, I. M., J. Douwes, P. S. Thorne, D. Heederik, and G. Doekes. 2002. Inter - and intraindividual
variation of endotoxin- and β(1

→ 3)
-glucan-induced
cytokine responses in a whole blood assay.

Toxicol. Ind. Health 18(1):15-27.
Yang, X., X. Wang, Y. Zhang, J. Lee, J. Su, and R. S. Gates. 2013. Monitoring total endotoxin and (1

→3 )
-β-

d-glucan at the air exhaust of concentrated animal feeding operations. J. Air Waste Manage. Assoc.
63(10):1190-1198.
Zucker, B. A., and W. Müller. 2000. Investigation on airborne microorganisms in animals stables 3. Report:
Relationship between inhalable endotoxin, inhalable dust and airbome bacteria in a hen house. Berl.
Munch. Tierarztl. Wochenschr. 113(7-8):279-283.
Zucker, B. A., and W. Müller. 2002. Investigations on airborne microorganisms in animal stables - 4. Report:
Airborne gram-negative bacteria and airborne endotoxin in pig houses. Berl. Munch. Tierarztl.
Wochenschr. 115(1-2):30-36.
Zucker, B. A., and W. Müller. 2004a. Airborne endotoxins and airborne gram -negative bacteria in a
residential neighborhood. Water Air Soil Pollut. 158(1):67-75.
Zucker, B. A., and W. Müller. 2004b. Investigations on airborne micro -organisms in animal stables: Stability
of endotoxins in the environment. Berl. Munch. Tierarztl. Wochenschr. 117(1-2):6-11.
Zucker, B. A., P. Scharf, C. Kersten, and W. Müller. 2005. Influence of an exhaust air washer on the
emission of bioaerosols from a duck fattening unit. Gefahrstoffe Reinhalt. Luft 65(9):370-373.

Livestock Research rapport 773 |

73

Bijlage A: beknopt protocol ter bepaling
van endotoxineconcentraties

Onderstaand protocol geeft een beknopte beschrijving van de methodiek van monstername tot
bepaling van de endotoxine concentraties in lucht.
1. Monstername middels filtratie
De monstername van PM10 is gestandaardiseerd in Europese norm EN 12341 (CEN, 1998). Voor deze
monstername dient gestandaardiseerde apparatuur toegepast te worden. Bij afwijking hiervan dient
de apparatuur gevalideerd te worden ten opzichte van de PM10 referentie sampler.
Het stof dient bemonsterd te worden op glasvezel filters zonder binders. Teflon filters (2,0 micrometer
poriegrootte) mogen ook gebruikt worden maar de extractie -efficiëntie ten opzicht van glasvezelfilters
dient gevalideerd te worden.
Monstername-apparatuur dient pyrogeenvrij gemaakt te worden voor monstername door verhitting
(>4 uur bij 160 °C), of door schoonmaken met zeepoplossing gevolgd door spoelen met demiwater en
alcohol. Blanco’s dienen meegenomen te worden om contaminatie uit te sluiten.
2. Opslag na monstername
Filters worden na monstername binnen 2 dagen verwerkt, of anders bij -20 °C opgeslagen tot
extractie.
3. Extractie
Extractie voor endotoxinen dient plaats te vinden volgens de aanbevelingen van de Gezondheidsraad.
Dat wil zeggen: filters worden overgebracht in pyrogeenvrije bu izen. Hierbij wordt 5–10 ml
(afhankelijk van de filterdiameter) pyrogeenvrij water + 0,05% Tween20 toegevoegd, gevolgd door 1
uur schudden bij kamertemperatuur (20 °C). Na centrifugeren gedurende 15 minuten bij 1000xg
wordt het supernatant afgepipetteerd en in porties opgeslagen bij -20 °C.
4. Bepalingen endotoxinen middels kinetisch chromogene LAL test
De hoeveelheid endotoxine dient bepaald te worden middels een kinetisch chromogene LAL test,
waarbij de assay zonder toevoeging van Tween uitgevoerd dient te worden. Inhibitie en enhancement
dient bepaald te worden middels een verdunningstest.

74 | Livestock Research rapport 773

Bijlage B: samenstelling
begeleidingscommissie

Anja van Gemerden

Ministerie van Economische Zaken

Arjan Bossenbroek

Gemeente Barneveld, namens VNG

Henk ter Horst

Provincie Gelderland

Herman Litjens

LTO

Edwin Cornelissen

Infomil

Fred Stouthart

Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant, namens VNG

Kaj Locher (voorzitter)

Ministerie van Infrastructuur en Milieu

Renske Nijdam

GGD

Rob Scholtens

Provincie Noord-Brabant

Steven van der Lelie

GGD

Wim Kloosterman

Gemeente Zwolle

Livestock Research rapport 773 |

75

Bijlage C: samenvatting in vraag en
antwoord

1.

Welke meetmethoden bestaan er voor endotoxinen? Wat is bekend over
meetonzekerheden en foutenbronnen?

Er zijn verschillende meetmethoden voor endotoxine zoals be schreven in hoofdstuk 2. De kinetisch
chromogene LAL test wordt het meeste toegepast en wordt aanbevolen in het Europees protocol voor
detectie van endotoxine in de werkomgeving. De grootste variatie in vergelijkingen tussen laboratoria
bij gebruik van de LAL test ontstaan als gevolg van de monstername, extractiemethode en
detectiemethode. Door deze aspecten strikt te protocolleren is de endotoxinebepaling voldoende
reproduceerbaar.
2.

Wat zijn de belangrijkste bronnen van endotoxinen in stallen?

Op basis van de beschikbare gegevens lijken mest en stro(oisel) belangrijke bronnen te zijn van het in
stallucht aanwezige endotoxine. De mate van belangrijkheid van bronnen t.a.v. endotoxinen kan
verschillend zijn t.o.v. stof. Ook veren, huidschilfers, haren, voeders (mengvoer, ruwvoer) en urine
zijn potentiele bronnen van endotoxinen. Over het endotoxinegehalte van deze bronnen zijn geen
gegevens bekend.
3.

Wat zijn de concentraties van endotoxinen in stallen?

Er is beperkte informatie over concentraties van endotoxine n in stallucht. Een aantal grote studies is
uitgevoerd in stallen van varkensbedrijven. Voor andere diersoorten bestaan minder omvangrijke
meetseries. De gemiddelde blootstelling voor varkenshouders schommelt rond de 1000 –2000 EU/m3,
Voor metingen in de melkveehouderij zijn de gemiddelden wat lager, tussen 600 en 1100 EU/m 3. Bij
pluimveehouders schommelen gemiddelde blootstellingen veelal tussen de 1000 en 10.000 EU/m 3.
Echter, binnen studies wordt een zeer ruime spreiding in blootstellingsniveaus gevonden. In alle
veehouderijen is de blootstelling hoger dan niveaus waarbij ontstekingsreacties van de luchtwegen
optreden en hoger dan de gezondheidskundige grenswaarde voorgesteld door de Gezondheidsraad.
Metingen nabij het emissiepunt van Nederlandse stallen i n het omvangrijke EU-project ‘Aerial
Pollutants’ laten 12-uursgemiddelden zien die uiteenlopen van 52–160 EU/m3 voor melkkoeien en
vleeskoeien op roostervloeren, van 201 tot 3651 EU/m3 voor zeugen, biggen en vleesvarkens, en van
200 tot 4693 EU/m3 voor leghennen vleeskuikens. Ook hier gaat het om bandbreedtes van
gemiddelden, waarbij de spreiding rond dit gemiddelde aanzienlijk is.
4.

Wat is bekend over de relatie tussen endotoxinen en andere componenten van
luchtkwaliteit, zoals stof, ammoniak en geur?

Stof- en endotoxineconcentraties in stallucht vertonen een positieve samenhang. Echter, de grote
spreidingen in waarnemingen om het verband (en de mogelijk wisselende richtingscoëfficiënten tussen
omgevingen) laten niet toe endotoxineconcentraties uit stofconcentraties te voorspellen. Twee studies
laten samenhang zien tussen endotoxinen en respectievelijk ammoniak en CO 2. Er zijn geen studies
gevonden waarin een relatie met geur is bestudeerd.
5.

Komen endotoxinen uitsluitend voor als component van stof of ook alsvrije
component? In deeltjes van welke grootte komen endotoxinen voor als component van
stof? Bestaat er een zodanige verhouding tussen endotoxinen en stof dat
endotoxinecijfers (concentraties, emissiefactoren en verwijderingsrendementen)
kunnen worden afgeleid van bestaande cijfers t.a.v. stof? Zijn er verschillen in deze
verhoudingen tussen diersoorten of huisvestingssystemen? Hoe groot is dit verschil of
vanaf welke waarde is er sprake van een acceptabele fout?

Endotoxinen komen veelal gebonden aan stof voor, maar kunnen ook als vrije component voorkomen.
In de veehouderij komt naar verwachting de stofgebonden component het meest voor. Er is

76 | Livestock Research rapport 773

onvoldoende informatie over de hoeveelheid stof en het endotoxinegehalte om hiermee uitspraken te
doen over emissies van endotoxine, of effectiviteit van reducerende maatregelen. Het
endotoxinegehalte van stof varieert sterk. Naar alle waarschijnlijkheid wordt dit door een deel
verklaard door variatie in bacteriële groei, wisselende bijdragen van bronnen van endotoxin e houdend
stof in de stal (mest, veren, huidschilfers, strooisel, voeder) en heterogeniteit van het stof.
6.

Wat zijn de emissieniveaus van endotoxinen uit stallen? Welke diercategorieën of
stalsystemen dragen belangrijk bij aan de emissie van endotoxinen?

Er zijn slechts enkele emissiestudies naar endotoxinen uitgevoerd. Emissieniveaus lopen uiteen van
enkele tientallen EU/uur per dier voor melkkoeien tot enkele honderden EU/uur per dier voor varkens
en enkele duizenden EU/uur per dier voor pluimvee. De spreiding rondom deze gemiddelde niveaus is
groot, zowel tussen als binnen bedrijven.
7.

Welke processen en factoren beïnvloeden de concentraties en emissies van
endotoxinen in stallen? Wat zijn de temporale variaties t.g.v. bijvoorbeeld dag/nacht,
dieractiviteit, seizoen, ventilatieniveau of leeftijdsfase van de dieren? Zijn er
bijzonderheden te vermelden t.a.v. bepaalde gebeurtenissen of situaties? Is het nodig
dit te onderzoeken?

Voor fijn stof is bekend dat concentraties en emissies overdag hoger zijn dan ’s nachts (t.g.v.
verhoogde dieractiviteit en ventilatiebehoefte), zomers hoger dan ’s winters (door een hogere
ventilatiebehoefte) en toenemen met de leeftijd van groeiende dieren. Deze relaties gelden
vermoedelijk ook voor endotoxine.
8.

Wat is bekend over endotoxine-reducerende maatregelen, waaronder diverse typen
luchtwassers? Kan bij emissiereducerende maatregelen de verhouding tussen
fijnstofemissie en endotoxinenemissie één op één worden meegenomen?

Er zijn slechts enkele studies voorhanden waarin de verwijdering van endotoxine door een
emissiereductietechniek is vastgesteld. Veel kennis is aanwezig t.a.v. fijnstofreductietechnieken.
Echter, verwijderingsrendementen van deze technieken voor PM10 kunnen niet één op één worden
toegepast op endotoxinen omdat reductietechnieken deeltjes van verschillende grootte met een
verschillende efficiëntie verwijderen en aanwijzingen bestaan dat endotoxinen ongelijk verdeeld zijn
over deze verschillende deeltjesgrootteklassen.
9.

Wat is bekend over endotoxine-emissies bij mestbehandeling en mesttoediening?

Er is zeer weinig bekend over endotoxine-emissies bij mestbehandeling. Emissies kunnen optreden bij
mestopslag en mestoverslag en bij de mestbehandelingsprocessen: composteren, drogen/indikken,
nitrificatie/denitrificati e, strippen en de teelt van algen/kroos. Voor het kunnen vaststellen van
emissies uit deze processen is een verdere ontwikkeling van meetmethoden vereist. T.a.v. de
aanwending van mest op land bestaan aanwijzingen dat emissies van endotoxinen kunnen optreden
bij het uitwerpen van vaste mest en in enige mate bij het op de bodem aanbrengen van drijfmest.
Onbekend is of emissies optreden bij het uitwerpen of injecteren van drijfmest. Emissies kunnen
tevens afkomstig zijn uit de bodem wanneer bodemdeeltjes in d e lucht worden gebracht door de
landbouwvoertuigen. Met aanwending van mest op land wordt een product in het milieu gebracht dat
rijk is aan micro-organismen en endotoxinen. Veel is nog onbekend over de overleving en verspreiding
van fecale micro-organismen in bodems, hun afbraak tot endotoxinen, de stabiliteit van endotoxinen
in de bodem, grondwater en oppervlaktewater, de mogelijke verwaaiing van endotoxinen vanuit
bemeste bodems en gewassen, en de eventuele gezondheidsrisico’s die daarbij kunnen ontstaan .
10. Wat zijn de achtergrondconcentraties van endotoxinen in de buitenlucht?
In het algemeen geldt dat niveaus van achtergrondconcentraties van endotoxine in de buitenlucht in
samenhang gezien moeten worden met de monsternamemethode, de middelingsduur van d e meting
en de bepalingsmethode. Het is dan ook niet mogelijk een eenduidige waarde voor het
achtergrondniveau te rapporteren. Verwacht wordt dat achtergrondconcentraties maximaal 1 –2 EU/m3
zullen bedragen bij kortere middelingduren van maximaal acht uur.

Livestock Research rapport 773 |

77

11. Welke concentraties endotoxinen worden rondom veehouderijen op welke afstanden
gemeten? Hoe verhouden deze concentraties zich tot de door de Gezondheidsraad
genoemde norm van 30 EU/m3? Wat is op grond van de thans beschikbare informatie
de kans op daadwerkelijke overschrijding van deze norm? Wanneer of in welke
situaties is deze kans het grootst?
Er is slechts een beperkt aantal studies die informatie over endotoxineniveaus rond veehouderijen
geven. In de recente studie naar mogelijke effecten van intens ieve veehouderij en gezondheid
(Heederik & IJzermans, 2011) worden benedenwinds hogere endotoxineconcentraties gevonden dan
bovenwinds. Bij nertsenbedrijven zijn de laagste endotoxineconcentraties gevonden, het maximale
niveau lag ruim onder de 10 EU/m 3. De hoogste niveaus zijn gevonden rond pluimveebedrijven met de
hoogste niveaus rond 50 EU/m3 op een afstand van 30 meter van het bedrijf. Omdat het een beperkt
aantal metingen betreft kunnen geen uitspreken worden gedaan over lange -termijngemiddelden en
spreidingen of het percentage metingen boven de grenswaarde die door de Gezondheidsraad is
vastgesteld. Het is evident dat deze studie wel overschrijding van de voorgestelde grenswaarde op
korte afstand van bedrijven laat zien. Andere studies laten een vergel ijkbaar beeld zien, maar ook
voor deze studies geldt dat de meetseries beperkt van omvang zijn. Amerikaanse studies laten hogere
concentraties zien, maar de omstandigheden waaronder dieren worden gehouden in de Verenigde
Staten verschillen sterk van de Nederlandse situatie.
12. Welke gezondheidseffecten kunnen endotoxinen uit stallen bij omwonenden
veroorzaken?
In de werkomgeving worden bij verhoogde blootstelling aan endotoxinen (>90 EU/m 3) acute effecten
op de luchtwegen waargenomen (hoesten, benauwdheid, as tmatische klachten en acute
longfunctieveranderingen). Op de langere termijn is een versnelde longfunctiedaling bij werknemers
met hoge blootstelling te verwachten die zullen leiden tot niet allergische astma of COPD. Er zijn maar
enkele studies in populat ies rond veehouderijbedrijven uitgevoerd. Deze studies suggereren dat
voorgenoemde acute effecten inderdaad op kunnen treden. Echter, de beschikbare informatie wordt
als te beperkt gezien als aanwijzing voor een causale relatie tussen blootstelling aan end otoxine
afkomstig van veehouderijen en de effecten bij omwonenden. Zo is er geen blootstellings -respons
relatie beschreven in populaties omwonenden.
13. Wat is bekend over de verspreidingspatronen van endotoxinen; hoe verspreiden ze
zich? Zijn er parallellen met (fijn)stof, geur of ammoniak?
Endotoxinen verspreiden zich op een vergelijkbare manier als stofdeeltjes, aangezien endotoxinen
onderdeel vormen van deze stofdeeltjes. De verspreiding van endotoxine is stoffractie -gebonden. Er
zijn duidelijke aanwijzing en dat het endotoxinegehalte in de grotere stofdeeltjes (>2 –3 µm) hoger is
dan in de kleinere deeltjes (<2–3 µm). Hiermee dient in de modellering rekening te worden gehouden.
Het huidige model voor PM10 dat gebruikt wordt bij vergunningverlening bevat niet de eveneens voor
endotoxine uitstoot mogelijk relevante grotere stoffracties. De vraag die daarbij overigens gesteld kan
worden is of deze grotere deeltjes in de praktijk daadwerkelijk van belang zijn voor de endotoxine concentraties op belaste omgevingspunten. Verwacht mag worden dat grotere deeltjes (>PM10) veel
sneller sedimenteren (neerslaan) op korte afstand van het emissiepunt. Aanbevolen wordt deze
sedimentatie-effecten in een aantal representatieve voorbeeldsituaties door te rekenen, en op basis
van de bijdrage van grotere deeltjes aan belaste punten te besluiten of deze fractie in het
toetsingskader moet worden meegenomen.
14. Welke ervaringen zijn er tot nu toe in andere landen opgedaan met
verspreidingsmodellen voor endotoxinen?
Er zijn in andere landen geen directe ervaringen met verspreidingsmodellen voor endotoxinen. In het
Verenigd Koninkrijk bestaat regelgeving voor emissies van bioaerosolen uit composteerinrichtingen
maar hierin wordt geen gebruik gemaakt van verspreidingsmodellen. In delen van Duitsland bestaat
regelgeving voor emissies van bioaerosolen uit dierhuisvesting. Hier wordt bij de risico -inschatting
gebruik gemaakt van verspreidingsmodellen.

78 | Livestock Research rapport 773

15. Welke relevante verspreidingsmodellen bestaan er? Welk verspreidingsmodel zou
kunnen worden gebruikt voor endotoxinen, mede gezien de modellen die
vergunningverleners nu gebruiken voor o.a. fijn stof? Is het logisch om gebruik te
maken van ISL3a en welke kanttekeningen zijn eventueel te plaatsen bij ISL3a en
alternatieven? Hoe kunnen endotoxinen in een verspreidingsmodel worden ingevoerd?
Er zou gebruik gemaakt kunnen worden van het ISL3a voor verspreiding van PM10. Hierbij moet
echter wel met de voor endotoxinebelasting relevante middelingstijden rekening worden gehouden (8
uur i.p.v. 24-uurs gemiddelden). Daarnaast is de verspreiding van endotoxine stoffractie -gebonden
(zie vraag 13). Duidelijk is in ieder geval dat het huidige vergunningsmodel voor PM10 -verspreiding
(ISL3a) in deze vorm niet één op één geschikt is voor de berekening van endoto xine-belasting.
Voortbordurend op de huidige werkwijze van ISL3a ligt het voor de hand een aanvullende
modelvariant te ontwikkelen waarin de voor de endotoxine -belasting relevante parameters worden
opgenomen. Bij een dergelijke ontwikkeling is het tevens g ewenst aandacht te besteden aan een
aantal knelpunten die in de huidige uitvoeringspraktijk zijn gesignaleerd. Het gaat hierbij met name
om de modellering van stallen met horizontale uitstroming van ventilatielucht en het meenemen van
de variabiliteit in u itstoot in de berekening van percentielwaarden.
16. Is ten aanzien van stallen variatie in de tijd van belang als een emissie per dier per jaar
wordt weergegeven? Is het nodig een emissiefactor per dier per dag af te leiden?
Variatie in de tijd lijkt voor end otoxine nog belangrijker te zijn dan voor fijn stof. Endotoxine
concentraties kunnen sterk variëren in de tijd. Meer inzicht is nodig naar gemiddelde concentratie - en
emissieniveaus van endotoxinen, maar tevens naar de variaties hierin. Dit is nodig om goe de
grenswaarden en aantal overschrijdingen van deze grenswaarden te kunnen vaststellen.
17. Speelt achtergrondbelasting een rol t.a.v. eventuele verspreidingsmodellen voor
endotoxinen?
De achtergrondconcentratie, gemeten over een relatief korte periode van bi jvoorbeeld 8 uur, zal
gemiddeld tussen de 1 en 2 EU/m 3 liggen en maar beperkt bijdragen aan de blootstelling die het
gevolg kan zijn van emissies vanuit een veehouderijbedrijf.
18. Welke ervaringen zijn er tot nu toe in andere landen opgedaan met
berekeningssystematieken voor endotoxinen en de daaraan verbonden voorschriften
(6.2)?
Er bestaat in andere landen geen ervaring met berekeningssystematieken voor endotoxinen en de
daaraan verbonden voorschriften. Wel zijn in meerdere landen benaderingen i n ontwikkeling om
emissies van micro-organismen vanuit veehouderijen of composteringsinstallaties te beoordelen. Deze
zijn deels tot regelgeving uitgewerkt.
19. Hoe moet het toetsingskader er bij vergunningverlening respectievelijk
Activiteitenbesluit uitzien? Is het mogelijk om gebruik te maken van bestaande
toetsingskaders? Welke parameters zijn relevant voor dit toetsingskader?
Een belangrijke vraag is of de huidige toetsingskaders voor geur en fijn stof niet reeds in voldoende
mate bescherming bieden tegen te hoge endotoxine-niveaus. Met de huidige kennis kunnen hierover
geen gedetailleerde uitspraken worden gedaan. Oriënterende berekeningen (niet opgenomen in deze
rapportage) met aangenomen verhoudingen tussen endotoxine en PM10 -concentraties in stallucht
suggereren echter wel dat met name voor pluimveecategorieën de PM10 -regulering waarschijnlijk niet
afdoende is om onder de grenswaarde voor endotoxine te blijven. Te kiezen percentielwaardes voor de
endotoxine-norm en middelingstijden spelen hierbij overig ens een belangrijke rol. Op basis van de
huidige informatie is het naar ons inzicht zinvol het endotoxine-instrument verder te ontwikkelen. Het
ligt voor de hand de aanpak binnen de toetsingskaders voor geur en fijn stof in de veehouderij als
uitgangspunt voor de ontwikkeling van het endotoxine-toetsingskader te nemen. Niet alleen wordt
hiermee de instrumentele nauwkeurigheid door het gebruik van lokale verspreidingsfactoren
ondersteund, maar kan bovendien aangesloten worden op een bestaande infrastructuur in de
vergunnings- en beoordelingspraktijk en de hierin opgedane ervaringen. Voor de uitwerking van een
toetsingskader voor endotoxinen zijn de volgende vier hoofdcomponenten van belang .
1. Emissiefactoren: vaststelling van de bronsterkte
2. Verspreidingsmodel: schatting van de verspreiding naar het toetsingspunt

Livestock Research rapport 773 |

79

3. Grenswaarden: definitie kritieke niveau voor de omgevingsbelasting
4. Validatie van het toetsingsinstrument
Ad 1. Momenteel zijn er nog onvoldoende gegevens beschikbaar als basis v oor endotoxineemissiefactoren voor de afzonderlijke diercategorieën.
Ad 2. Het huidige model voor PM10 dat gebruikt wordt bij vergunningverlening bevat niet de eveneens
voor endotoxine uitstoot mogelijk relevante grotere stoffracties. Aanbevolen wordt om via een aantal
representatieve voorbeeldsituaties door te rekenen of de grotere deeltjes (>PM10) van belang zijn
voor verspreiding van endotoxinen of dat ze snel na uitstoot sedimenteren. Op basis van de bijdrage
van grotere deeltjes aan belaste punten zal besloten kunnen worden of deze fractie in het
toetsingskader moet worden meegenomen.
Ad 3. De wijze waarop de grenswaarde wordt gedefinieerd dient nader uitgewerkt te worden, met
name de keuze voor de te hanteren percentielwaarde (maat voor de hoeveelheid overschrijdingstijd)
is hier van belang.
Ad 4. Aanbevolen wordt de voorspellende waarde van het ontwikkelde model te toetsen in een
onderzoek waarin gemeten endotoxine-emissies van praktijkstallen en concentratieniveaus in de
omgeving worden vergeleken met de voorspelde waarden.
20. Is het logisch een norm voor endotoxinen een jaargemiddelde norm te laten zijn en/of
een daggemiddelde norm?
Gezien de onderbouwing van het voorstel voor een grenswaarde van de Gezondheidsraad (acute
effecten) is het voor de hand liggend om een 8-uursgemiddelde norm als uitgangspunt te nemen voor
een te ontwikkelen toetsingskader.

80 | Livestock Research rapport 773

Wageningen UR Livestock Research

Wageningen UR Livestock Research ontwikkelt kennis voor een zorgvuldige en

Postbus 338

renderende veehouderij, vertaalt deze naar praktijkgerichte oplossingen en

6700 AH Wageningen

innovaties, en zorgt voor doorstroming van deze kennis. Onze wetenschappelijke

T 0317 480 10 77

kennis op het gebied van veehouderijsystemen en van voeding, genetica, welzijn en

E info.livestockresearch@wur.nl

milieu-impact van landbouwhuisdieren integreren we, samen met onze klanten, tot

www.wageningenUR.nl/livestockresearch

veehouderijconcepten voor de 21e eeuw.

Livestock Research Rapport 773

De missie van Wageningen UR (University & Research centre) is ‘To explore the
potential of nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen UR bundelen
9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van stichting DLO en Wageningen
University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing van belangrijke vragen
in het domein van gezonde voeding en leefomgeving. Met ongeveer 30 vestigingen,
6.000 medewerkers en 9.000 studenten behoort Wageningen UR wereldwijd tot de
aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van
de vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het
hart van de unieke Wageningen aanpak.