ADVIES AAN OCW OVER EEN EFFECTIEVE
SUBSIDIEREGELING VOOR ONDERHOUD VAN
RIJKSMONUMENTEN

18 januari 2012
: - Definitief
E09001.002013.0200.

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Inhoud
1

Samenvatting ________________________________________________________________________________________________1
1.1
Versobering ___________________________________________________________________________________________4
1.2
1.3

Vervanging____________________________________________________________________________________________4
Uitsluiten ______________________________________________________________________________________________5

1.4

Markt ___________________________________________________________________________________________________6

1.5
1.6

Resultaten______________________________________________________________________________________________6
Conclusie _______________________________________________________________________________________________7

1.7

Groene en Archeologische monumenten______________________________________________________7

1.8
1.9

Prioriteiten_____________________________________________________________________________________________7
Eenvoud________________________________________________________________________________________________8

1.10

Waterbedeffect _______________________________________________________________________________________8

1.11

Aanbevelingen voor nader onderzoek_______________________________________________________ 10

2

De grond voor subsidie ___________________________________________________________________________________1

3

Evaluatie van de Brim-regeling: filosofie deugt, effectiviteit moet beter ________________1

4

Uitgangspunten voor een nieuwe subsidieregeling voor onderhoud ____________________1

5

Is er een alternatief voor subsidiëring? _____________________________________________________________1

6

Terug naar een onderhouds- en een restauratieregeling _____________________________________1

7

Er moeten keuzen worden gemaakt __________________________________________________________________1

8

Wat moet minimaal worden gesubsidieerd? ______________________________________________________1

9

Voor wie is subsidie echt nodig? _____________________________________________________________________1

10 Wat te doen als de subsidievraag hoger blijft dan de beschikbare middelen? ________1
11 Hoe kan de subsidie het ondernemersschap van de eigenaar stimuleren? ____________1
12 Is het nodig c.q. wenselijk om voor bepaalde categorie?n monumenten aparte
regels te stellen?____________________________________________________________________________________________1
13 Op welk bestuurlijk niveau kan de subsidieverlening het best plaatsvinden? ________1
14 Hoe kan de onderhouds- c.q. subsidiebehoefte objectiever en meer op maat
worden vastgesteld? ______________________________________________________________________________________1
15 Hoe borgen wij de kwaliteit van het onderhoud? ________________________________________________1

: - Definitief

ARCADIS

1

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

16 Hoe kan de uitvoering van de regeling vereenvoudigd worden? __________________________1
17 Maatregelen___________________________________________________________________________________________________1

Bijlage 1

Samenstelling Begeleidingscommissie ____________________________________________________ 54

Bijlage 2

Berekeningen ____________________________________________________________________________________ 55

Colofon _______________________________________________________________________________________________________________

: - Definitief

ARCADIS

2

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

1

Samenvatting

In 2011 is onderzocht of het Besluit rijkssubsidi?ring instandhouding monumenten (Brim)
tegemoetkomt aan de doelstelling: het bevorderen van planmatig onderhoud om daarmee
rijksmonumenten die in een goede of redelijke staat verkeren, ook minimaal in die staat te
houden en daarmee restauratie te voorkomen.
Gebleken is dat er een breed draagvlak bestaat voor de regeling. Echter, in het huidige
verdeelsysteem moeten veel eigenaren die subsidie aanvragen teleurgesteld worden. In de
periode 2006-2011 heeft de vraag naar subsidie het beschikbare budget ruim overtroffen. In
totaal is € 550.000.000,-- gevraagd, waarvan € 250.000.000,-- is toegewezen. Door het
hanteren van maximaal subsidiabele kosten is de gevraagde subsidie overigens geen maat
voor de werkelijke behoefte, hoogstens voor wat men denkt te kunnen krijgen.
Conclusie: het beschikbare budget is ontoereikend om in de vraag te voorzien, laat staan in
de werkelijke behoefte. Er is een structurele aanpassing van het Brim nodig om een
effectievere verdeling van de beschikbare middelen te realiseren.
Voor een nieuw Brim is een aantal uitgangspunten geformuleerd (zie hoofdstuk 4).
De belangrijkste daarvan zijn:
§

Zekerheid: eigenaren moeten, als zij een beroep doen op het Brim en voldoen aan de
voorwaarden, erop kunnen vertrouwen dat zij ook financiële ondersteuning krijgen. I n
andere woorden: geen loting.

§

Continuïteit: eigenaren die in het verleden Brim-subsidie hebben ontvangen, moet het
perspectief worden geboden dat de financiële bijdrage ook in de toekomst wordt
gecontinueerd.

§

Maatwerk: de hoogte van de subsidie moe t worden gerelateerd aan de behoefte van

§

het individuele monument.
Eenvoud: de regeling moet zo eenvoudig mogelijk zijn, zodat de administratieve last
zo beperkt mogelijk wordt gehouden.

Het beschikbare budget (vanaf 2013 in totaal € 48,5 miljoen) geldt als een harde
randvoorwaarde.
Om aan de gestelde uitgangspunten en randvoorwaarde te voldoen, is onderzocht:
§
§
§

hoe tot een verantwoorde versobering van het Brim kan worden gekomen;
of subsidie kan worden vervangen door een lening;
op welke wijze een beroep op het Brim kan worden teruggebracht tot die
monumenten die het echt nodig hebben; anders gezegd: welke eigenaren/of
monumentencategorieën kunnen worden uitgesloten van Brim-subsidie?

: - Definitief

ARCADIS

3

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Bij het zoeken naar mogelijkheden voor versobering, vervanging en uitsluiting is de
volgende interpretatie van de Brim-filosofie leidend geweest:
Het Brim heeft als doel om monumenten die in goede of redelijke staat van onderhoud
verkeren in die staat te houden: wat gezond is, moet gezond blijven!
Monumenten waarvoor ondanks de beschikbare financiële ondersteuning verval alsnog op
de loer ligt, bijvoorbeeld omdat sprake is van functieverlies of omdat om andere redenen de
eigen investering van de eigenaar niet gegarandeerd is, worden als ‘niet gezond’
beschouwd. Monumenten die in een ‘ongezonde’ situatie verkeren, vragen om (financiële)
ondersteuning op maat. Dit zou bijvoorbeeld via provinciale programma’s voor
herbestemming, restauratie en exploitatieversterking geregeld kunnen worden.

1.1

VERSOBERING
Het huidige Brim richt zich op het subsidiëren van instandhouding. Instandhouding omvat
zowel kort-cyclisch onderhoud (bijvoorbeeld schilderwerk) als lang-cyclisch onderhoud
(bijvoorbeeld het vervangen van goten). Onderzocht is wat het effect is op het benodigde
subsidiebudget als het Brim beperkt wordt tot het kort-cyclisch onderhoud of tot uitsluitend
sober onderhoud van het exterieur (vergelijk de eerdere Brom-regeling).
Om het effect te kunnen berekenen, is gewerkt met de volgende (door het monumentenveld
onderschreven) vuistregels:
§

Voor integrale instandhouding van een monument in redelijke tot goede staat is een

§

jaarlijkse investering nodig van gemiddeld 2% van de herbouwwaarde.
Voor kort-cyclisch onderhoud is een jaarlijkse investering nodig van gemiddeld 1%
van de herbouwwaarde.

§

Sober onderhoud van het exterieur kan worden gerealiseerd met een gemiddelde
jaarlijkse investering van 0,5% per jaar.

Koppeling van subsidie aan een percentage van de herbouwwaarde doet meer recht aan de
onderhoudsbehoefte van het individuele monument dan arbitrair gekozen grenzen voor de
maximaal subsidiabele kosten: maatwerk dus.
In 2012 is nader onderzoek gewenst om de ‘2% vuistregel” te onderbouwen, respectievelijk
om vast te stellen/of er categorieën monumenten zijn waarbij deze vuistregel leidt tot een
onderschatting van het benodigde onderhoud.

1.2

VERVANGING
Het is niet verantwoord om kort-cyclisch onderhoud te financieren met leningen die de
afschrijvingstermijn van de investering te boven gaan. Dat ligt a nders bij lang-cyclisch
onderhoud. Daar gelden afschrijvingstermijnen van 15, 20, 25 jaar of zelfs langer. Het
verstrekken van een laagrentende lening kan hiervoor dus een alternatief zijn.
Lang-cyclisch onderhoud is te voorzien en moet ook zijn opgenomen in de
meerjarenonderhoudsplannen. De eigenaar weet dus dat het er op enig moment aankomt.
Hij kan daarvoor een lening krijgen van het Nationaal Restauratiefonds .

: - Definitief

ARCADIS

4

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Overwogen zou kunnen worden om als voorwaarde voor financiële ondersteuning te stellen
dat de eigenaar structureel reserveert op een rekening bij het Nationaal Restauratiefonds .
Daarmee wordt een sterke prikkel geïntroduceerd voor de eigenaar om eerst zelf zijn
verantwoordelijkheid te nemen, alvorens de overheid aan te spreken.
Dit idee kan om een aantal redenen niet op korte termijn worden gerealiseerd. Wij stellen
voor dat in overleg met het Nationaal Restauratiefonds wordt onderzocht hoe een dergelijke
werkwijze voor de toekomst kan worden opgezet.

1.3

UITSLUITEN
Er is een kwantitatieve en kwa litatieve analyse gemaakt van diverse mogelijkheden om
typen eigenaren/of monumentencategorieën uit te sluiten. Hier worden alleen de opties
gepresenteerd die een substantieel effect hebben op de omvang van het benodigde budget.
Uitsluiten monumenten van matige of slechte kwaliteit
Gezien de doelstelling van het Brim, ligt het voor de hand om monumenten waarvan de
onderhoudstoestand niet als goed of redelijk is aan te merken uit te sluiten van
onderhoudssubsidie.
Volgens de ‘Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2010’ is het onderhoud van circa
80% van de gebouwde monumenten in redelijke tot goede staat. Monumenten die niet in
aanmerking komen voor het Brim moeten op andere wijze geholpen worden om eerst
‘gezond’ te worden.
Uitsluiten van fiscaal relevante partijen
Voor monumenten die gebruikt worden voor wonen, werken, horeca en andere
bedrijfsmatige activiteiten is doorgaans fiscale aftrek mogelijk van de onderhoudskosten op
het inkomen (IB) of de winst (VpB). Om die reden is er eerder al voor gekozen om de
categorie woonhuismonumenten uit te sluiten van subsidie. Die keuze zou in principe ook
gemaakt kunnen worden voor agrarische gebouwen, horeca-instellingen en deels ook voor
de categorie liefdadigheidsinstellingen (namelijk hofjeswoningen), kastelen, landhuizen en
dergelijke , die in gebruik zijn als woning of werkpand. Naar schatting betreft dat c irca 25%
van de monumenten die nu een beroep kunnen doen op Brim-subsidie.
Uitzondering
Generieke maatregelen als het uitsluiten van fiscaal re levante monumenten hebben als
nadeel dat die geen recht doen aan een aantal specifieke situaties. Wij stellen daarom voor
om twee uitzonderingen te maken: Aangewezen Organisaties voor Monumentenbehoud
(AOM’s), zoals organisaties voor Stadsherstel en andere monumentenbeheerorganisaties, en
particuliere eigenaren van (grotere) complexen van gebouwd en groen erfgoed. Met de
eerste uitzondering wordt tegemoetgekomen aan het voornemen van de Staatssecretaris om
bij de toedeling van subsidie AOM’s een bijzondere positie te geven. Met de tweede
uitzondering wordt voorkomen dat landgoederen, kastelen en buitenplaatsen die in

: - Definitief

ARCADIS

5

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

familiebezit zijn, vanwege het wegvallen van subsidie en ontoereikende compensatie via de
fiscus, alsnog geheel of gedeeltelijk moeten worden vervreemd en opgedeeld.

1.4

MARKT
De praktijk leert dat niet alle eigenaren van monumenten die daarvoor in aanmerking
komen, ook daadwerkelijk een beroep doen op het Brim. Tot 2011 heeft 70% van deze groep
eigenaren (nog) geen beroep gedaan op het Brim. De conclusie dat in de afgelopen zes jaar
alle eigenaren die het nodig hebben een beroep hebben kunnen doen op het Brim, en dat
dus geen groei meer te verwachten is in het aantal aanvragen, is echter te kort door de
bocht. In de eerste plaats zijn daar de kerke n die nu nog gebruikmaken van het Brom en die
zeker na beëindiging van die regeling een beroep zullen doen op het Brim. In de tweede
plaats zal een vereenvoudiging van het Brim ertoe leiden dat de vraag toeneemt. Op basis
van de uitkomsten van de Brim-evaluatie 2011 en een aanvullende enquête onder
koepelorganisaties is een inschatting gemaakt van het aantal aanvragen dat in de komende
jaren kan worden verwacht.

1.5

RESULTATEN
De resultaten van de verschillende maatregelen alsmede van de inschatting van het
toekomstige gebruik van het Brim zijn in onderstaande tabel weergegeven. Voor alle
monumenten die in aanmerking komen voor het Brim bedraagt de subsidiebehoefte circa
€ 100.000.000,-- per jaar als wordt uitgegaan van de meest sobere variant (subsidie over 0,5%
van de herbouwwaarde). Door uitsluiting van de monumenten in matige of slechte staat van
onderhoud, door uitsluiting van een deel van de monumenten die fiscaal re levant zijn en
door vervolgens rekening te houden met het aantal te verwachten aanvragen wordt de
subsidiebehoefte in de meest sobere variant gereduceerd tot circa € 43 miljoen per jaar.
Daarbij is rekeninggehouden met het voorstel om monumenten in eigendom van AOM’s en
Stadsherstellen, alsmede landgoederen, kastelen en buitenplaatsen die in familiebezit zijn,
ook al zijn deze fiscaal relevant, niet uit te sluiten van subsidie.
Subsidiebehoefte minimaal/jaar, exclusief groene en archeologische
monumenten

Tabel 1
Subsidiebehoefte

Instandhouding

Regulier

Sober

2%

1%

0,5%

406

203

101

Matig en slecht

324

162

81

Fiscaal relevant

335

167

84

Combinatie

268

134

67

174

87

43

Uitgangssituatie
Alle monumenten
Uitsluiten

Markt
Combinatie

Bij de berekening van de effecten kon geen rekening worden gehouden met het potentiële
subsidiebeslag van groene en archeologische monumenten. Er zijn daarvoor onvoldoende
gegevens beschikbaar. Het zicht op de subsidiebehoefte voor het onderhoud van die twee
categorieën zal in de toekomst door nader onderzoek moeten worden verbeterd.

: - Definitief

ARCADIS

6

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

1.6

CONCLUSIE
Met een sober Brim (0,5% van de herbouwwaarde), uitsluiting van monumenten met een
matige of slechte onderhoudstoestand en uitsluiting van een groot deel van de fiscaal
relevante monumenten is het te verwachten beslag op het beschikbaar subsidiebudget
gemiddeld op een niveau waarbij kan worden voldaan aan de uitgangspunten Ze kerheid,
Continuïteit en Maatwerk. In de praktijk kan het aantal aanvragen per jaar fluctueren.

1.7

GROENE EN ARCHEOLOGISCHE MONUMENTEN
Voor de groene monumenten en de archeologische monumenten stellen wij voor om
vooralsnog jaarlijks subsidiebudgetten vast te stellen. De beschikbare budgetten kunnen
naar rato verdeeld worden op basis van de ingediende plannen. Nader onderzoek is nodig
om op termijn met meer zekerheid het beschikbare budget af te stemmen op de behoefte.

1.8

PRIORITEITEN
Als in de praktijk mocht blijken dat ondanks de voorgestelde maatregelen in enig jaar de
vraag naar subsidie het aanbod overstijgt, en als dat niet valt te compenseren door
ondervraag in eerdere jaren, dan moeten alsnog prioriteiten worden gesteld. Daarvoor kan
de volgende prioriteitstelling worden gehanteerd:
§
§

Werelderfgoed.
Technische urgentie (op basis van vervolgschade, onveilige situaties, vermindering
van gebruiksmogelijkheden en ernstige negatieve visuele schade).

§

Monumenten in beheer bij professionele monumentenorganisaties.

Circa 77% van de subsidiebehoefte komt van de kerken. Deze vergen in absolute zin hoge
investeringen in onderhoud, terwijl ook de te verwachten deelname aan het Brim groot is.
Tabel 2 geeft een overzicht van het te verwachten aandeel van de verschillende categorieën
monumenten in de subsidievraag.
Tabel 2

Categorie

Percentage

Aandeel categorieën

Kerken

78%

Woonhuizen (AOM/LO)

3%

Boerderijen

1%

Molens

3%

Kastelen, buitenplaatsen

3%

Losse objecten

1%

Overig

11%

Totaal

100%

: - Definitief

ARCADIS

7

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

De omvangrijke vraag van de categorie kerken kan ertoe leiden dat andere categorieën
onvoldoende aan bod komen. Bij noodzakelijke prioritering is te overwegen om kerken die
niet eerder een be roep hebben gedaan op het Brim, voor zover de ze niet eerder een beroep
hebben gedaan op het Brom, een lagere prioriteit te geven.
Alternatief: in plaats van prioritering kan ook worden gekozen voor aanpassing van de
maximaal subsidiabele kosten, bijvoorbeeld van 0,5% van de herbouwwaarde naar 0,4%.
Hiervoor zal in ieder geval gekozen moeten worden als de overvraag (wederom) structureel
blijkt te zijn.

1.9

EENVOUD
Subsidie wordt verleend onder de conditie dat de kwalitatieve onderhoudstoestand van het
monument na de periode waarvoor subsidie verleend wordt, ten minste op hetzelfde niveau
is gebleven (prestatiecontract). De hoogte van de subsidie wordt vastgesteld op basis van
een percentage van de herbouwwaarde. Gedacht kan worden aan de volgende
indieningseisen:
§

Een conditiemeting op basis van NEN 2767 uitgevoerd door een gecertificeerde

§

inspecteur.
Een meerjarenonderhoudsplan (bij voorkeur voor een periode van minimaal tien
jaar).

§
§

Een afschrift van de verzekeringspolis voor het gebouw als maat voor de
herbouwwaarde.
Een verklaring dat de eigen investering voor de periode waarvoor het
prestatiecontract wordt aangegaan, verzekerd is.

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) toetst marginaal, dat wil zeggen op de
aanwezigheid en consistentie van de geleverde documenten. Het is de verantwoordelijkheid
van de eigenaar om het monument op het kwaliteitsniveau te houden zoals bij aanvang van
het contract. Dat houdt ook in dat de eigenaar de vrijheid heeft om gedurende de
contractperiode nadere prioriteiten te s tellen voor de inzet van de beschikbare middelen.
Tussentijds (bijvoorbeeld na vijf jaar) en bij het aflopen van het contract kan aan de eigenaar
worden gevraagd om, door het overleggen van een conditiemeting, aan te tonen dat hij de
afgesproken prestatie heeft geleverd. Het niet-voldoen aan de afspraak leidt tot korting op
respectievelijk het terugvorderen van de toegekende subsidie.

1.10

WATERBEDEFFECT
De voorgestelde versobering, vervanging en uitsluiting kunnen gevolgen hebben voor de
andere vormen van fina nciële ondersteuning, respectievelijk de fiscale faciliteit, de
restauratiesubsidie en tot slot leningen via het Nationaal Restauratiefonds
Fiscale faciliteit:
Van de monumenten die in de periode 2006-2010 Brim-onderhoudssubsidie hebben
aangevraagd, kwamen 760 ook in aanmerking voor de fiscale faciliteit. Uitsluiten van deze
groep heeft als effect dat circa € 3 miljoen per jaar extra als aftrekpost zal worden

: - Definitief

ARCADIS

8

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

opgevoerd.

: - Definitief

ARCADIS

9

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Restauratiesubsidie
Als wordt gewerkt met prestatieafspraken, dan is de eigenaar verplicht om het monument
te behoeden voor verlies aan kwaliteit. In die zin kan dus geen sprake zijn van een
toenemend beroep op het restauratiebudget.
Monumenten die in een ‘ongezonde’ situatie verkeren, moeten worden geholpen via
provinciale programma’s voor herbestemming, restauratie en exploitatieversterking van
(rijks)-monumenten. De druk op het restauratiebudget zal hierdoor ongetwijfeld toenemen.
Er zijn geen gegevens voorhanden die het mogelijk maken daarvoor een betrouwbare
inschatting te maken. De verwachting is dat door programmering en prioritering op
provinciaal niveau het decentrale draagvlak ook toeneemt, wat de matching van
rijksmiddelen met provinciale en gemeentelijke middelen en bijdragen van bijvoorbeeld
fondsen kansrijker maakt. Ook de kans op bijdragen uit middelen voor economische toeristische structuurversterking, landschapsbeheer, ruimtelijke kwaliteit e.a. zal naar
verwachting groeien.
Lening Nationaal Restauratiefonds:
Het bedrag dat jaarlijks door het Nationaal Restauratiefonds mogelijk zou moeten worden
ingezet voor leningen te n behoeve van lang-cyclisch onderhoud bedraagt naar schatting
maximaal € 21 miljoen. Het introduceren van de voorwaarde dat de eigenaar structureel
reserveert voor lang-cyclisch onderhoud zal de vraag temperen.

1.11

AANBEVELINGEN VOOR NADER ONDERZOEK
In dit rapport wordt een aantal aanbevelingen gedaan om in 2012 nader onderzoek te doen
om het Brim per 2013 van een solide grondslag te voorzien en om eventueel gewenste
verfijningen te kunnen doorvoeren.
§

Voor de berekeningen in dit rapport wordt uitgegaan van de (door het veld
onderschreven) vuistregel dat de instandhouding van een monument in goede of
redelijke staat een gemiddelde jaarlijkse investering vergt van 2% van de
herbouwwaarde. Wij stellen voor dat nader wordt onderzocht of dit percentage
overeenkomt met de werkelijkheid en kan gelden voor alle categorieën monumenten.

§

Voorgesteld wordt om als maat voor de herbouwwaarde van een gebouw de
verzekerde waarde als uitgangspunt te nemen. Nader onderzoek is gewenst om te
toetsen of dit in alle gevallen en in gelijke mate een goede afspiegeling vormt van de

§

herbouwwaarde.
Het is denkbaar dat bij het bepalen van de hoogte van de subsidie meer dan in het
verleden onderscheid wordt gemaakt tussen de al of niet monumentale (lees historische)
onderdelen van het monument. Het is echter de vraag welke inspanning gedaan moet
worden om dat toepasbaar te kunnen maken. Ook is het de vraag wat een dergelijke
maatregel oplevert. Om die vragen te kunnen beantwoorden, is nader onderzoek nodig.

: - Definitief

ARCADIS

10

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

§

Een van de voorstellen betreft de introductie van een systeem waarbij de eigenaar
struc tureel reserveert voor onderhoud (onderhoudsfonds) als voorwaarde om in
aanmerking te komen voor financiële ondersteuning. Wij stellen voor dat in
samenwerking met het Nationaal Restauratiefonds wordt onderzocht hoe dit kan
worden geconcretiseerd.

§

Het ontbreekt aan een landelijk beeld van de instandhoudingsopgave van de groene
monumenten. Wij stellen voor dat een inventarisatie daarvan plaatsvindt, zodat
gefundeerde keuze n gemaakt kunnen worden in de toedeling van subsidie.

: - Definitief

ARCADIS

11

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

2

De grond voor subsidie

Voor eige naren van rijksmonumenten bestaat de mogelijkheid van een bijdrage in de kosten
van het onderhoud van hun pand of terrein. In veel gevallen kunnen de onderhoudskosten
jaarlijks worden afgetrokken van de belasting, wanneer de eigenaar belastingplichtig is in
de zin van IB (inkomstenbelasting) of VpB (vennootschapsbelasting). Dat is meestal het
geval als een pand wordt gebruikt voor wonen, werken/of horeca-activiteiten. Daarnaast is
er, behalve voor woonhuismonumenten, de mogelijkheid van een jaarlijkse bijdrage in de
onderhoudskosten in de vorm van een subsidie. Verder bestaat voor alle rijksmonumenten
de faciliteit van laagrentende leningen bij het Nationaal Restauratiefonds . Een en ander is
geregeld in het Brim (Besluit rijkssubsidi?ring instandhouding monumenten).
De eerste regeling voor onderhoudssubsidie dateert van 1986 (Rijkssubsidieregeling
Onderhoud Monumenten (ROM); deze werd in 1990 vervangen door het Brom (Besluit
rijkssubsidi?ring onderhoud monumenten). De regelingen waren gericht op sober en
doelmatig onderhoud. Qua filosofie kunnen deze worden beschouwd als voorlopers van het
huidige Brim, dat in werking trad in 2006 en waarop het onderhavige rapport betrekking
heeft.
De rijksbijdrage aan het onderhoud vindt zijn legitimatie in de aanwijzing door het Rijk van
bouwwerken als rijksmonument. Deze aanwijzing verleent het betreffende gebouw of
terrein de status van cultureel erfgoed van nationale betekenis. Het veronde rstelt dat de
bijzondere waarden die het monument vertegenwoordigt zoveel mogelijk in stand
gehouden moeten worden. Dit betekent dat aan het gebruik en het onderhoud van het
gebouw of terrein voorwaarden gesteld worden. Vanwege het bijzondere karakter van de
gebouwen (vormgeving, materiaalgebruik) zal het onderhoud veelal duurder zijn dan bij
een niet-rijksmonument. Om te voorkomen dat daarmee een belemmering ontstaat voor het
in goede staat houden van het monument, draagt het Rijk met fiscale aftrek, subsidie en
laagrentende leningen bij in deze meerkosten.
Onderhoud

Tabel 3
Woonhuismonumenten*
Andere monumenten

Restauratie

Fiscale aftrek/laagrentende lening
Subsidie (Brim)

Subsidie (Bijzondere
regelingen)

*

Uitzondering hierop vormen de woonhuizen van AOM’s, die aanspraak kunnen maken
op subsidie .

Rijksmonumenten zijn bouwwerken of terreinen. Uitgangspunt is dat de primaire
verantwoordelijkheid voor het onderhoud bij de eigenaar ligt. De overheid hoeft alleen bij te
dragen als en voor zover het economische functioneren van het monument onvoldoende
basis biedt voor het bekostigen van het noodzakelijke onderhoud.

: - Definitief

ARCADIS

12

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Fiscale aftrek, subsidie en laagrentende leningen worden dus gezien als een bijdrage, die de
eigenaar prikkelt en stimuleert tot een kwalitatief verantwoorde instandhouding van zijn
monument.
Ten aanzien van de noodzaak van financiële ondersteuning van eigenaren van
rijksmonumenten kunnen wij twee groepen onderscheiden:
1.

De gevallen waarin het monument qua bestemming, exploitatie en staat van
onderhoud in een ‘gezonde’ situatie verkeert en ( zo nodig) met een relatief beperkte

2.

bijdrage van het Rijk in die situatie gehouden kan worden.
De gevallen waarin het monument qua bestemming en/of exploitatie en/of staat van
onderhoud in een ‘ongezonde’ situatie verkeert en waar een relatief beperkte bijdrage in
het onderhoud onvoldoende soelaas biedt om het monument ‘gezond’ te maken en te
houden.

De eerste groep is te verdelen in twee categorieën: één waarbij de kosten van onderhoud
fiscaal aftrekbaar zijn, en een andere waar dat niet het geval is. Waar fiscale aftrek mogelijk
is, kunnen monumenten zich op de vastgoedmarkt in principe voldoende redden. De
meeste panden in deze categorie hebben een woon-, werk- of horecafunctie en kunnen, zo
nodig met fiscale aftrek, in een kwalitatief voldoende planmatig onderhoud voorzien.
De tweede categorie kan geen gebruikmaken van fiscale aftrek en zal zich meestal op de
reguliere vastgoedmarkt niet kunnen redden. Voorbeelden zijn gemalen, molens, veel
kerkgebouwen en kastelen en buitenplaatsen met een museale functie, alsmede veel groene
en archeologische monumenten. Als sprake is van een duurzame bestemming kan de
eigenaar met een subsidie voldoende in het noodzakelijke onderhoud voorzien.
Voor beide categorieën geldt dat, door het gebruik van de fiscale faciliteit of van reguliere
subsidiemogelijkheden, sprake is van een gezonde situatie.
De tweede groep monumenten kan zich, ook als gebruik zou worden gemaakt van de fiscale
faciliteit of reguliere subsidies, op eigen kracht niet zomaar redden. Dat kan heel
verschillende oorzaken hebben. Zo raken specifieke typen monumenten hun
oorspronkelijke functie kwijt door maatschappelijke en economische ontwikkelingen. Dat
zien wij bij veel kerken en kloosters, kazernecomplexen, bedrijfsmonumenten,
boerenbedrijven, landgoederen en buitenplaatsen. Omdat de ze hun karakter (en daarmee de
onderscheidende kwaliteiten) vaak sterk ontlenen aan die oorspronkelijke functie, worden
ze niet gemakkelijk opgevangen binnen de reguliere vastgoedmarkt. Herbestemming is
veelal een complexe en kostbare zaak.
Er zijn ook monumenten die hun oorspronkelijke functie nog wel hebben, maar waar sprake
is van een negatieve exploitatie. Zo kan een boerenbedrijf dat naast het bedrijfsgedeelte
meerdere historisch waardevolle onderdelen kent, zo zwaar gebukt gaan onder de
onderhoudslast dat een negatieve exploitatie ontstaat. Er zijn buitenplaatsen die nog
bewoond worden door de familie, maar waar het onderhoud (alleen al vanwege de tuin
eromheen) zoveel kost in verhouding tot de (vaak beperkte) inkomsten, dat per saldo sprake
is van een negatief inkomen. Verder zijn er monumenten waar sprake is van achterstallig
onderhoud, vaak in combinatie met leegstand. Hier is eerst een integrale restauratie nodig.
Verder zijn er objecten waar het jaarlijkse onderhoud dusdanig omvangrijk is dat een
beperkte bijdrage van het Rijk geen zoden aan de dijk zet.

: - Definitief

ARCADIS

13

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

In al deze gevallen is er onvoldoende basis voor een duurzaam gezond beheer en
exploitatie. Een subsidie, gericht op sober en doelmatig planmatig onderhoud zal het
werkelijke probleem niet oplossen. In deze situaties is vaak maatwerk nodig en moet een
relatie gelegd worden met de provinciale/regionale en lokale maatschappelijke,
economische en culturele agenda. De problematiek heeft immers niet direct te maken met de
rijksbeschermde status van het pand, maar met de bestemming/functie ervan. De keuze om
een ‘ongezonde’ situatie in stand te houden/of juist ‘gezond’ te maken met inzet van
overheidsmiddelen is een bestuurlijke keuze op grond van maatschappelijke, economische
en/of andere motieven; een beleidskeuze dus. Dat het om een rijksmonument gaat, geeft ook
een nationale dimensie aan de opgave.
Als er argumenten zijn in het kader van andere nationale beleidsdoelen, kan de
betrokkenheid van het Rijk verder reiken (in lijn met de uitgangspunten van de Beleidsvisie
Erfgoed en Ruimte). Afhankelijk daarvan kan het Rijk met kennis en financ i?le
ondersteuning bijdragen aan herbestemming, exploitatie en/of restauratie. Hetzelfde geldt
voor de provincie en gemeente als er regionale en/of lokale belangen aan de orde zijn.
Daarnaast kunnen er redenen zijn voor fondsen en bedrijfsleven om bij te dragen.

De fiscale aftrek, laagrentende financiering en (waar dat niet of onvoldoende werkt)
onderhoudssubsidie zijn gericht op het stimuleren en ondersteunen van eigenaren van
rijksmonumenten in de opgave, die zij primair zelf hebben, om hun monument in een
bouwtechnisch gezien gezonde situatie te houden.
Monumenten die in een ‘ongezonde’ situatie verkeren, vragen om ondersteuning op maat
en zoveel mogelijk via publiek -publieke en publiek -private samenwerking. Het stellen van
prioriteiten is noodzakelijk en zou bijvoorbeeld via provinciale programma’s voor
herbestemming, restauratie en exploitatieversterking van (rijks-)monumenten geregeld
kunnen worden.

: - Definitief

ARCADIS

14

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

3

Evaluatie van de Brimregeling: filosofie deugt, effectiviteit
moet beter
Het ministerie van OCW kondigde begin 2011 aan de huidige Brim-regeling te evalueren. In
2011 is een eerste onderzoek uitgevoerd in het kader van deze evaluatie. De vraag daarbij
was of de regeling tegemoet komt aan de doelstelling: planmatig onderhoud bevorderen om
daarmee rijksmonumenten die in een goede of redelijke staat verkeren, ook in die staat te
houden en daarmee (kostbare) restauraties zoveel mogelijk te voorkomen. Gebleken is dat
een breed draagvlak bestaat voor een regeling die daarop ziet. Het blijkt in de praktijk ook
effect te sorteren: steeds meer eigenaren voeren planmatig onderhoud uit. In het huidige
verdeelsysteem moet echter de laatste jaren een aanzienlijk deel van de eigenaren die
subsidie aanvragen, teleurgesteld worden. Daardoor kunnen niet alle monumenten be diend
worden, ontstaat onzekerheid en blijven aanvullende investeringen uit. Dat geldt ook voor
een grote groep monumenten, waarvan evident is dat de ze de financiële steun echt nodig
hebben. Hier ligt, door het uitblijven van subsidie, verslechtering van de kwalitatieve
toestand op de loer. De verdeling van de middelen zou beter moeten inspelen op de
feitelijke behoefte, waarbij de functie van het monument en het type eigenaar een rol spelen.
De bijdrage van het Rijk moet zoveel als mogelijk werken als aanjager van private en andere
aanvullende investeringen.
De generieke maximaal subsidiabele kosten, zoals tot nu toe gehanteerd in het Brim, hebben
geen directe relatie met de daadwerkelijke behoefte van het individuele monument. Dat
leidt tot ongewenste effecten. Voor de grotere monumenten staat de te verkrijgen subsidie
niet in verhouding tot de (omvangrijke) onderhoudsopgave, voor de kleinere ontstaat
ruimte om ook achterstallig onderhoud op te voeren in de subsidieaanvraag.
Het monumentenveld geeft nadrukkelijk aan dat er incidentele grootschalige ingrepen
nodig zullen zijn die niet in een regulier onderhoudsregime kunnen worden ondergebracht.
Er zal dus naast een onderhoudsregeling ook een restauratieregeling moeten blijven
bestaan.

De doelstelling om door middel van planmatig onderhoud te voorkomen dat opnieuw
verval optreedt en uiteindelijk weer een restauratienoodzaak ontstaat, moet overeind
blijven. Het planmatig onderhoud heeft een impuls gekregen door de Brim -regeling. De
verdeling van de beschikbare middelen moet echter effectiever plaatsvinden. De
noodzaak van een afzonderlijke restauratiesubsidieregeling blijft.

: - Definitief

ARCADIS

15

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

4

Uitgangspunten voor
een nieuwe subsidieregeling voor
onderhoud
Door het ministerie van OCW zijn de volgende uitgangspunten geformuleerd voor de
uitwerking van een nieuwe subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten:
1.

Het Brim heeft en houdt als doel het stimuleren van planmatig onderhoud, het
beperken en zoveel mogelijk voorkomen van grote restauraties en het op orde houden

van de voorraad rijksmonumenten in redelijke tot goede staat.
2.
In lijn met het kabinetsbeleid gaat de voorkeur uit naar lenen boven subsidie verlenen
en moet het cultureel ondernemersschap van de eigenaar gestimuleerd worden (eigen
3.

inkomsten genereren).
Qua volume wordt uitgegaan van een totaalbudget (2012) van € 51 miljoen voor
planmatig onderhoud. In het kader van de algemene efficiencykorting zal dit bedrag

teruglopen naar € 48,5 miljoen voor 2013 en verder.
4.
De subsidie moet daar terechtkomen waar ze het meest nodig is, bezien vanuit het
monument, de functie daarvan en het type eigenaar.
5.
6.

De regeling moet de monumenten en hun eigenaren zoveel mogelijk op maat
bedienen, dus afgestemd op de daadwerkelijke behoefte.
De middelen moeten sober en doelmatig worden ingezet, dat wil zeggen gericht op
het instandhouden van de bouwkundige staat van het monument en niet op substanti?le
verbetering.

7.

Het systeem van verdeling van de beschikbare gelden moet de eigenaren zekerheid

8.

en continuïteit bieden.
Er wordt meer nadruk gelegd op kwaliteitsborging (in lijn met de rijksvisie MoMo
(Modernisering van de Monumentenzorg).

9.

De regeling moet zo eenvoudig mogelijk zijn, zodat de administratieve last zo beperkt
mogelijk wordt gehouden.

ARCADIS en Hylkema Consultants hebben naar aanleiding van het eerste spoor van het
evaluatieonderzoek een aantal aanbevelingen geformuleerd. Voor zover de ze de hiervoor
genoemde uitgangspunten niet overlappen, gaat het om de volgende aanbevelingen:
§

Voor grote objecten waarvan het onderhoud zeer kostbaar is, is specifieke aandacht
nodig.

: - Definitief

ARCADIS

16

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

§

Voor monumenten waarbij leegstand aan de orde is of dre igt (zoals bij een groeiend
aantal kerken en kloosters) heeft subsidiëren van onderhoud weinig zin zolang er geen
perspectief is op een nieuwe bestemming. Hier moet dus de herbestemming bij
betrokken worden.

§

De regeling zou meer moeten uitgaan van vertrouwen in eigenaren als de besteding
van de subsidie aantoonbaar in goede handen is. Waar dat kan, zou volstaan kunnen
worden met verantwoording achteraf.

§

De effectiviteit van de regeling is gebaat bij professionele beheersituaties. Dat kan
bevorderd worden door:
- het stellen van kwaliteitseisen;
- te stimuleren dat monumenten in beheer komen bij professionele beheerorganisaties;
- te stimuleren dat de kennis en deskundigheid van professionele beheersorganisaties
meer ten dienste worden gesteld van kleinere stichtingen en verenigingen, waarbij
het lokale draagvlak in stand blijft;
- te stimuleren dat gemeenten met monumentenbezit (blijven) investeren in de vereiste
capaciteit en specifieke deskundigheid;
- te bevorderen dat de loketfunctie van gemeenten goed functioneert;
- een effectieve kennisondersteuning vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Dit voorstel is gericht op een nieuwe subsidieregeling die erin moet voorzien dat de
beschikbare middelen vooral daar worden ingezet, waar dat ook daadwerkelijk nodig is
om het monument in een goede of redelijke conditie te houden. Hierbij is de primaire
verantwoordelijkheid van de eigenaar uitgangspunt. De nieuwe regeling moet
tegemoetkomen aan de hiervoor geformuleerde uitgangspunten.

: - Definitief

ARCADIS

17

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

5

Is er een alternatief voor

subsidiëring?
Het kabinet geeft in algemene zin de voorkeur aan financieren boven subsidiëren. De vraag
is in dit verband of eigenaren van rijksmonumenten, niet zijnde woonhuizen, ook
(voldoende) geholpen zouden zijn met laagrentende leningen ten behoeve van het
planmatig onderhoud van hun monument. In het algemeen geldt de stelregel dat de looptijd
van een lening nooit langer mag zijn dan de afschrijvingstermijn van de investering. Kortcyclisch onderhoud kent korte afschrijvingstermijnen (als bijvoorbeeld schilderwerk in vijf
jaar wordt afgeschreven, dan moet er opnieuw in worden geïnvesteerd). Voor kort-cyclisch
(regulier) onderhoud is lenen geen reëel alternatief. Een voortdurende financiering van de
onderhoudsinspanning met leningen met een langere looptijd zou leiden tot een
opeenstapeling van leningen. Bij restauratie en lang-cyclisch onderhoud ligt dat anders,
daar is een verschuiving van subsidiëring naar financiering te overwegen.
Het is niet re?el ervan uit te gaan dat financiële ondersteuning bij het uitvoeren van
regulier planmatig onderhoud kan worden geboden in de vorm van leningen. Voor langcyclisch onderhoud en restauraties is dat te overwegen voor zover daar nu al geen sprake
van is.

: - Definitief

ARCADIS

18

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

6

Terug naar een
onderhouds- en een
restauratieregeling
In de praktijk blijkt de nodige verwarring te bestaan over het begrip instandhouding . Door de
één wordt dat begrepen als alleen onderhoud, door de ander als de optelsom van
onderhoud en restauratie. In het huidige Brim wordt onder instandhouding verstaan:
onderhoud plus partieel herstel. Voor de subsidiëring van restauratie is in het Brim een
apart artikel (35) opgenomen. Op grond van dit artikel kan, via speciale
restauratieregelingen een bijdrage worden verkregen om een monument (of een deel
daarvan) van matige of slechte (technische) kwaliteit in één keer in redelijk tot goede staat te
brengen.
Restauratie is vaak het gevolg van achterstallig onderhoud. In de praktijk is echter gebleken
dat in de meerjareninstandhoudingsplannen in een aantal gevallen ook achterstallig
onderhoud is meegenomen. Daarvoor had dus eigenlijk een beroep gedaan moeten worden
op het restauratieartikel. Ongeveer 20% van het Brim-budget is besteed aan het wegwerken
van achterstallig onderhoud.
Het verdient aanbeveling om in het vervolg weer te spreken over onderhoud enerzijds en
restauratie anderzijds en de term instandhouding te verlaten, althans in de regeling.
Onderhoud omvat alle werkzaamheden die niet kunnen worden aangemerkt als restauratie
of werkzaamheden als gevolg van een calamiteit (brand, storm etcetera). Onderhoud omvat
dus de reguliere werkzaamheden als schilderen, voegwerk bijhouden, goten onderhouden,
snoeien en maaien e.a. (ook wel kort -cyclisch onderhoud genoemd) én het incidentele
noodzakelijke groot onderhoud zoals het vernieuwen van de dakbedekking, het vervangen
van goten, herplanten van bomen die aan het eind van hun Latijn zijn, vernieuwen van
verharding etcetera (lang -cyclisch onderhoud). Bij onderhoud gaat het om werkzaamheden die
nodig zijn om het monument in goede of redelijke staat te houden, bij restauratie om
werkzaamheden die nodig zijn om een monument (weer) in die staat te brengen. In de
behoefteramingen die in het verleden in opdracht van het ministerie van OCW zijn
uitgevoerd, is als stelregel gehanteerd dat een goede of redelijke staat betekent dat de
investering niet meer dan 20% van de herbouwwaarde van het pand behelst.
Voor wat betreft de investering in het onderhoud is een gangbaar uitgangspunt dat voor
monumenten in goede of redelijke staat voor het kort-cyclische onderhoud 1% van de
herbouwwaarde nodig is en voor het lang-cyclische onderhoud nog eens 1% per jaar.

: - Definitief

ARCADIS

19

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Instandhouding van monumenten omvat zowel kort- en lang-cyclisch onderhoud als
restauratie, maar voor de eenduidigheid in de toepassing lijkt het beter te kiezen voor een
onderhoudsregeling en een restauratieregeling. De restauratieregeling moet wel ergens
haar wettelijke basis hebben. Nu ligt die in het Brim (artikel 35). Het ministerie van OCW
heeft met de provincies afgesproken om de subsidi?ring van restauraties vanaf 2012 via
de provincies te laten verlopen. Laagrentende leningen ten behoeve van restauraties
lopen via het Nationaal Restauratiefonds.

: - Definitief

ARCADIS

20

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

7

Er moeten keuzen
worden gemaakt
2011 was het eerste jaar waarin alle monumenten in principe in aanmerking kwamen voor
een subsidie en/of een laagrentende lening. In dat jaar was de feitelijke subsidievraag
aanmerkelijk groter dan de beschikbare middelen. Ter illustratie: er is in de periode 20062011 voor € 550.000.000,-- subsidie aangevraagd, er werd in totaal € 250.000.000,-toegewezen. Er moest in 2011 geloot worden en veel eigenaren werden teleurgesteld. Door
het hanteren van maximaal subsidiabele kosten is de gevraagde subsidie overigens geen
maat voor de werkelijke behoefte, hoogstens voor wat men denkt te kunnen krijgen.
Van alle eigenaren die in aanmerking komen voor subsidie heeft daadwerkelijk circa 30%
een aanvraag ingediend. Er is dus nog een aanzienlijke groep monumenten waarvoor op dit
moment geen aanvraag wordt ingediend. Er zijn eigenaren die geen subsidie of lening
aanvragen omdat zij de mogelijkheden niet kennen, of de aanvraag te ingewikkeld vinden.
Er zijn eigenaren die het onderhoud op een andere manier financieren of daarvan om
principiële redenen afzien. Het is waarschijnlijk dat het beroep op Brim-onderhoudssubsidie
zal toenemen, zeker als de regeling meer bekend en eenvoudiger wordt. Daarmee zal de
afstand tussen vraag en aanbod in de toekomst alleen maar groter worden. He t zal duidelijk
zijn dat een beperkte aanpassing van de bestaande regeling onvoldoende zoden aan de dijk
zet; er zal een fundamenteel andere allocatie van de middelen moeten plaatsvinden.
De wens is om zoveel mogelijk monumenten die het echt nodig hebben, te bedienen met de
beschikbare middelen. Dat roept twee vragen op: kan de reikwijdte van de regeling
versmald worden (wat moet minimaal gesubsidieerd worden?) en kunnen wij monumenten
uitsluiten (voor wie is subsidie écht nodig?). Hierop gaan wij in de volgende paragrafen 8 en
9 nader in.
Het beschikbare budget verder vergroten, is in de huidige context geen re?le
veronderstelling. Het is daarom zaak om de regeling zo in te richten dat de middelen
vooral daar worden ingezet, waar dat ook daadwerkelijk nodig is om het monument in een
goede of redelijke conditie te houden. Hoe dan ook: de tering zal naar de nering gezet
moeten worden en dat betekent keuzen maken.

: - Definitief

ARCADIS

21

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

8

Wat moet minimaal
worden gesubsidieerd?
Bij de huidige Brim-regeling wordt als uitgangspunt gehanteerd dat de middelen sober en
doelmatig worden ingezet. Oogmerk is dat de te subsidi?ren werkzaamheden gericht zijn
op het instandhouden van de bouwkundige staat van het monument en niet op substanti?le
verbetering. Verbeteren is natuurlijk prima, maar de Brim-subsidie is bedoeld om de
bestaande situatie te consolideren.
In de praktijk is in veel gevallen meer gedaan met Brim-geld. In de
meerjarenonderhoudsprogramma’s werden vaak werkzaamheden meegenomen die verder
gaan dan voorkomen van achteruitgang. In bepaalde gevallen kon zelfs van een gefaseerde
restauratie worden gesproken. De verhoging (vanaf 2009) van de maximale subsidiabele
kosten (voor kerkgebouwen naar € 699.999,--!) en de mogelijkheid om tot € 1 miljoen aan
subsidiabele kosten subsidie te verkrijgen voor grootschalige objecten (in de praktijk
voornamelijk kerken), heeft daarvoor extra veel ruimte geboden. Daarmee is veel goed en
noodzakelijk werk verricht, maar het stond vaak ver af van sober en doelmatig voorkomen
van nieuw verval. Voor de zuiverheid is het goed om het uitgangspunt strikter na te leven.
De reguliere Brim-subsidie moet gaan naar waar het voor bedoeld is. Omdat daarmee
restauratiewerk wordt uitgesloten, zal een grotere druk ontstaan op het restauratiebudget.

De eerste mogelijkheid om de tering naar de nering te zetten, is dus een striktere
hantering van het onderscheid tussen planmatig onderhoud, gericht op het voorkomen
van verval enerzijds en restauratie anderzijds.
Daarmee zullen nog niet alle monumenten die het nodig hebben, bediend kunnen worden.
Om dat te bereiken, is een verdere versobering va n de reikwijdte nodig. De subsidie zou
beperkt kunnen worden tot dat deel van het onderhoud dat noodzakelijk is om het exterieur
van het pand in goede of redelijke staat te houden. Daarmee wordt onderhoud van
elementen van het interieur uitgesloten. Het zou te vergelijken zijn met de subsidiabele
kosten zoals gehanteerd in de Brom-regeling die tot 2006 bestond. Er wordt ook wel de term
‘wind- en waterdicht houden’ voor gehanteerd. Er moet nader bezien worden welke
maximale kosten gehanteerd worden; een inschatting is dat jaarlijks ongeveer 0,5% van de
herbouwwaarde nodig zou zijn voor dit onderhoud. Daarvan kan het Rijk een percentage
subsidiëren. Berekeningen tonen aan dat, met als maximale kosten 0,5% van de
herbouwwaarde, het huidige subsidiebudget volstaat om aan de vraag te voldoen, mits de
subsidie wordt ingezet voor monumenten die in redelijk tot goede staat zijn en mits fiscaal
relevante monumenten voor een belangrijk deel worden uitgesloten van subsidie (voor de
berekeningen, zie bijlage 2).
Voor de groene monumenten kan het begrip ‘wind- en waterdicht’ uiteraard niet
gehanteerd worden.

: - Definitief

ARCADIS

22

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Hier zou het beperkt kunnen worden tot het onderhoud dat nodig is om de hoofdstructuur
in de aanleg en de inrichting van het terrein in goede of redelijke staat te houden.
De maximaal subsidiabele kosten kunnen berekend worden op basis van normen voor
verschillende terreintypen, zoals die binnen de sector van het groenbeheer ontwikkeld zijn
of worden. Bij archeologische monumenten is subsidie beperkt tot die werkzaamheden die
ten minste nodig zijn om de bescherming van de archeologische waarden te waarborgen.
Een tweede mogelijkheid om de tering naar de nering te zetten, is de subsidiabele kosten
te beperken tot onderhoud aan het exterieur (gebouwen) c.q. de hoofdstructuur (terreinen)
van het monument.
Het is uit de aard van de regeling niet de bedoeling dat onderhoudssubsidie wordt besteed
aan onderdelen van het monument die niet van monumentale (materiaal-historische)
waarde zijn. Deze werkzaamheden zijn in principe niet subsidiabel. De vraag is of de
definitie van wat monumentaal is, voldoende discretionair is en/of de regels daaromtrent
strikter kunnen worden gehanteerd. Is het wel of niet noodzakelijk om subsidie te geven
voor onderhoud van een kap waarvan de ba lkenstructuur geheel is vernieuwd? Moet
subsidie gaan naar een geheel nieuw opgetrokken achtergevel, of bij een restauratie
vervangen kozijnen?
In de praktijk wordt al een deel van de opgevoerde kosten geschrapt omdat de ze (op basis
van de subsidieleidraad) niet als sober en doelmatig worden aangemerkt of omdat de
geplande ingrepen niet bijdragen aan de instandhouding van monumentale waarden. Naar
schatting van de RCE gaat het om circa 15-20% van de opgevoerde kosten. Een onderscheid
naar het criterium (niet) sober of doelmatig, respectievelijk (niet) gericht op instandhouding
monumentale waarden kan niet worden gegeven.
Een verdere precisering van monumentale onderdelen kan in de meeste gevallen niet uit de
redengevende omschrijving worden afgeleid. Daarvoor zou een herinventarisatie moeten
worden uitgevoerd.
De Vereniging Hendrick de Keyser hanteert de zogenoemde G-C-I-code om de
monumentale waarde van het monument en zijn onderdelen te kunnen vaststellen. Het
monument wordt beoordeeld op de waarde van de gevel (G), het casco (C) en het interieur
(I). Dit leidt tot een bepaalde score, die gebruikt kan worden bij het berekenen van de
subsidiabele kosten. Bijvoorbeeld: onderhoud aan een gevel met een code G ( monumentale
waarde is voor 50-100% intact) komt voor het volledige subsidiebedrag in aanmerking, een
gevel met de code g (monumentale waarde is voor minder dan 50% intact) krijgt niet meer
dan 50%.
Vanuit het monumentenveld wordt de G-C-I-methode gezien als een goede mogelijkheid
om subsidie beter af te s temmen op de monumentale waarde. Het veld stelt ook voor dat de
eigenaar van het monument verantwoordelijk wordt voor het in beeld brengen van de
monumentale waarde, zodat geen herinventarisatie vanuit de overheid behoeft plaats te
vinden.
Bij de toepassing van bovenomschreven werkwijze is een aantal kanttekeningen te plaatsen:
§

Het vaststellen van de monumentale waarde kan alleen gebeuren door deskundigen.
De eigenaar zal dus kosten moeten maken voor het inhuren van expertise.

: - Definitief

ARCADIS

23

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

§

Een eigenaar heeft belang bij een maximale score voor de monumentale waarde. Door
(namens) de eigenaar aangeleverde informatie zal op zijn minst dus steekproefsgewijs

§

moeten worden gecontroleerd.
Architectenbureau Prent concludeert op basis van onderzoek naar de toepassing van
de G-C-I methode dat het lastig is om de monumentale waarde van het casco vast te

§

kunnen stellen.
Ook voor gebouwen met een zogenaamde ‘vanwege’ bescherming is onderhoud in
principe subsidiabe l. Bij toepassing van de G-C-I-methode vervalt de subsidie voor de
nie t-monumentale delen van het gebouw.

Maar belangrijker nog dan bovenstaande kanttekeningen is de vraag wat het effect is van de
toepassing van de G-C-I-methode, of in andere woorden: wat levert het op?
Het onderzoek van architectenbureau Prent geeft geen antwoord op bovenstaande vraag.
De ervaringen van Vereniging Hendrick de Keyser zijn gebaseerd op het beheer van
voornamelijk woonhuismonumenten. Het is bekend dat in deze categorie de combinatie van
bijvoorbeeld een monumentale gevel en volledig of gedeeltelijk vernieuwd casco nogal eens
voorkomt. Volgens experts komt het bij de Brim-monumenten (kerken, kastelen, molens, en
dergelijke ) nauwelijks voor dat gevel of casco niet of maar in beperkte mate een
monumentale waarde vertegenwoordigt. Voor interieurs ligt dat anders, maar met de
monumentale waarde daarvan kan op een andere (eenvoudiger) manier rekening worden
gehouden (zie paragraaf 14).
Om uitsluitsel te verkrijgen, is nader onderzoek nodig.
Het is denkbaar dat bij het bepalen van de hoogte van de subsidie meer dan in het
verleden onderscheid wordt gemaakt tussen de al of niet monumentale (lees historische)
onderdelen van het monument. Het is echter de vraag wat een dergelijke maatregel
oplevert. Om die vraag te kunnen beantwoorden, is nader onderz oek nodig.
Enkele fracties in de Tweede Kamer hebben staatssecretaris Zijlstra gevraagd of de
technische urgentie niet meer leidend moet zijn bij het verlenen van subsidie. Vanuit de
doelstelling van de regeling lijkt deze vraag op het eerste oog niet re levant. De Brimregeling ziet immers op planmatig onderhoud van monumenten die in een goede of
redelijke staat verkeren. Er zou dus geen sprake moeten zijn van ernstige technische
urgentie. In dergelijke gevallen zou een beroep moeten worden gedaan op het restauratie artikel.
In de praktijk ligt het minder zwart-wit; een monument dat overall in een redelijke tot goede
conditie verkeert, kan op onderdelen wel degelijk een urgente onderhoudsnoodzaak
kennen. Als de urgente werkzaamheden niet op korte termijn plaatsvinden, kan
vervolgschade optreden. Voor het betreffende onderdeel zou zelfs gevaar voor de veiligheid
kunnen ontstaan. Dat zou een reden kunnen zijn om aan monumenten waarbij dergelijke
urgente problemen spelen, voorrang te geven. Dat mag echter nie t zo ver gaan dat alleen
technisch urgente zaken gesubsidieerd worden. Dat zou immers haaks staan op de breed
gedragen grondgedachte van het Brim: gezond houden wat gezond is. Als monumenten in
goede staat van onde rhoud geen re?le kans meer zouden hebben op subsidie, zou dat het
achterwege laten van onderhoud juist stimuleren. Dat zou averechts werken.

: - Definitief

ARCADIS

24

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Subsidie beperken tot technisch urgente problemen is dus niet in lijn met de bedoelingen
van de regeling. De technische urgentie zou echter wel een criterium kunnen zijn bij het
stellen van nadere prioriteiten. Dat zou nodig zijn als ook met een nieuwe regeling de
beschikbare middelen onvoldoende zijn om alle aanvragen voor subsidie te honoreren.
Daartoe zal aan de conditiemeting het aspect urgentie moeten worden toegevoegd.
Hierbij kan eventueel de NEN 2767 toegepast worden. De urgentie wordt dan bepaald
vanuit vier invalshoeken: gebruik, esthetica, gevolgschade en veiligheid.
De meer algemene vraag of slechte en ma tige monumenten niet meer voorrang moeten
krijgen boven de goede en redelijke, is van een andere orde. Het is de fundamentele vraag of
vastgehouden moet worden aan de keuze om zoveel mogelijk goed te houden wat goed is
en verval te voorkomen. Als gezegd; het monumentenveld staat daar nog altijd unaniem
achter. Als dit uitgangspunt overeind blijft, rest nog de vraag of de verhouding tussen de
budgetten voor onderhoud c.q. restauratie de juiste is. Uitgangspunt is dat er een zekere
restauratieachterstand wordt geaccepteerd en in zekere zin ook bevorderlijk is voor het
instandhouden van het restauratieambacht. Als het beeld is dat er een (te groot) aantal
monumenten in acuut gevaar verkeert, dan moet goed bezien worden/of de achterstand te
groot is en/of de verhouding tussen investering in onderhoud c.q. restauratie in balans is.
Als vastgehouden wordt aan het uitgangspunt dat zoveel mogelijk voorkomen moet
worden dat verval optreedt van rijksmonumenten in goede of redelijke staat, dan kan
subsidie niet beperkt worden tot het wegwerken van urgente technische problemen. Als
de beschikbare middelen onvoldoende zijn ten opzichte van de subsidievraag, zou wel
prioriteit gegeven kunnen worden aan urgente werkzaamheden die nodig zijn om
gevolgschade, onveilige situaties, beperking van het gebruik of storende ruimtelijke
effecten te voorkomen.
Conclusie
Om de effectiviteit van de regeling voor onderhoudssubsidie te verhogen, dat wil zeggen
met de beschikbare middelen zoveel mogelijk monumenten in een goede of redelijke staat te
houden, kan gekozen worden voor een versobering. Mogelijkheden daartoe zijn:
§

Subsidie daadwerkelijk beperken tot het voorkomen van verval door middel van
planmatig onderhoud, en dus geen (gefaseerde) restauratiewerkzaamheden te
subsidiëren (consolidatie).

§

Subsidie te beperken tot het onderhoud van het exterieur van gebouwde
monumenten, de dragende kenmerken zoals de hoofdstructuur (groene monumenten)
en werkzaamheden die minimaal noodzakelijk zijn om arche ologische waarden te
beschermen.

§

Bij overvraag prioriteit te geven aan plannen waarbij sprake is van een hoge urgentie
uit oogpunt van (in die volgorde) veiligheid, vervolgschade, gebruik en (eventueel)
negatieve beeldkwaliteit.

: - Definitief

ARCADIS

25

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

9

Voor wie is subsidie

echt nodig?

Als gezegd, is het onder de huidige regeling niet mogelijk om met de beschikbare middelen
te voldoen aan de subsidievraag. Maar is de subsidie wel in alle gevallen nodig en
gerechtvaardigd? Kunnen bepaalde categorieën monumenten worden uitgesloten van
subsidie (er zou dan alleen fiscale aftrek en/of laagrentende financiering mogelijk zijn), zoals
dat ook bij de woonhuismonumenten reeds het geval is? Kan subsidie uitgesloten worden
indien de huidige functie c.q. bestemming voldoende mogelijkheden biedt om (met fiscale
aftrek) het onderhoud te financieren? Zou subsidie alleen aan de orde kunnen zijn als de
financiële situatie van de eigenaar het nodig maakt?
Onderzocht is in hoeverre het zinvol en verantwoord is om de subsidie afhankelijk te maken
van:
1.
2.

de categorie waarbinnen het monument valt;
de huidige functie/bestemming van het monument;

3.

de financiële positie van de eigenaar;

4.

de maatschappelijke functie van het monument

Ad 1 - Categorie
Er zijn argumenten die kunnen legitimeren dat subsidie niet nodig zou zijn, bijvoorbeeld als
de functie/bestemming voldoende kan voorzien in het onderhoud (zie ad 2 - Huidige
functie/bestemming), maar er is geen categorie te benoemen die los daarvan sowieso geen
subsidie nodig zou hebben. Binnen elk van de categorieën komen situaties voor waar
subsidie in de gegeven omstandigheden een onmisbare prikkel is. De categorie woonhuizen
is de enige categorie waarbij in principe altijd sprake is van de mogelijkheid van fiscale
aftrek. Ook als het woonhuis een andere functie heeft gekregen, zal dat doorgaans het geval
zijn. Om die reden is de categorie woonhuismonumenten al eerder uitgesloten van subsidie.
Er zijn de zogenoemde ‘vanwege -monumenten’, objecten die louter beschermd zijn
vanwege de aanwezigheid van een cultuurhistorisch waardevol onderdeel, zoals een orgel.
In een dergelijk geval komt het onderhoud van het gebouw (of een gedeelte daarvan) dat dit
‘vanwege-monument’ in zich draagt, ook voor subsidie in aanmerking, ook al is het zelf op
geen enkele manier monumentaal. De gedachte is dat als het gebouw er slecht bij staat, dat
voor het betreffende waardevolle object ook niet goed is. Vanuit het uitgangspunt dat alleen
monumentale waarden in aanmerking komen voor subsidiëring, zou de subsidie beperkt
kunnen worden tot het waardevolle object zelf (mits he t gaat om subsidiabele
onderhoudskosten). Met als risico dat door onvoldoende onderhoud aan het ‘vanwege monument’ het cultuurhistorisch onderdeel alsnog verloren gaat.

: - Definitief

ARCADIS

26

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Er zijn, behalve de woonhuismonumenten, geen categorie?n monumenten waarvoor
subsidie in generieke zin niet nodig zou zijn. Subsidiëring van onderhoud van een
zogenaamd ‘vanwege-monument’ zou beperkt kunnen worden tot het object dat
aanleiding is voor de Rijksbescherming.
Ad 2 - Huidige functie/bestemming
Voor monumenten die gebruikt worden voor wonen, werken, horeca e.a. is doorgaans
fiscale aftrek mogelijk van de onderhoudskosten1 en bestaat ook de mogelijkheid tot het
aangaan van laagrentende leningen. Om die reden is er eerder al voor gekozen om de
categorie woonhuismonumenten uit te sluiten van subsidie. Die keuze zou in principe ook
gemaakt kunnen worden voor agrarische gebouwen, horeca-instellingen en deels ook voor
de categorie liefdadigheidsinstellingen (namelijk hofjeswoningen) en kastelen, landhuizen
en dergelijke die in gebruik zijn als woning of werkpand. Naar schatting betreft dat circa
25% van de monumenten die nu een beroep kunnen doen op Brim-subsidie. Uitsluiting van
deze groep monumenten leidt tot een (theoretische) reductie van circa 15% van de totale
behoefte. De keuze om generiek bepaalde categorieën uit te sluiten zou voor een aantal
situaties negatief uitpakken.
§

Er zijn monumenten die oorspronkelijk een woon- of werkfunctie hadden, maar een
andere bestemming hebben gekregen waarbij de baten vrijwel nooit opwegen tegen de
kosten van exploitatie (bijvoorbeeld een museum). Niet de oorspronkelijke, maar de

§

huidige functie moet daarom het criterium zijn.
Er zijn ook monumenten die beheerd worden door een organisatie met een ide?le
doelstelling, gericht op instandhouding van monumenten (stadsherstelorganisaties,
woningcorporaties e.a.,) waarvan een deel de status heeft van Aangewezen Organisatie
voor Monume ntenbehoud (AOM’s). Hier zou uitsluiting van subsidie ingrijpende
gevolgen hebben omdat dit niet of onvoldoende kan worden gecompenseerd door
fiscale aftrek en laagrentende leningen. Voor deze groep zou een uitzondering gemaakt
moeten worden/of compenserende maatregelen moeten worden getroffen. Zo zou
bijvoorbeeld voor de aankoop van panden een laagrentende lening beschikbaar gesteld
kunnen worden. Eé n van de factoren die hier speelt, is dat de maximale huur die
gevraagd kan worden eigenlijk onvoldoende is in relatie tot de kosten. Het ministerie
van BZK heeft te kennen gegeven te werken aan de liberalisering van huren voor
monumentenpanden. Mocht deze maatregel worden ge?ffectueerd, dan is te overwegen
om onderhoudssubsidie voor woonhuismonumenten in beheer bij
stadsherstelorganisaties en woningcorporaties op termijn af te schaffen (uitfaseren). Het
totale effect op de behoefte aan subsidiebudget is overigens beperkt: de subsidiebehoefte
van woonhuizen die in aanmerking komen voor een Brim-subsidie bedraagt ongeveer
2% van de totale behoefte.

1

Voor eigen woningen (box 1) en door particulieren verhuurde rijksmonumenten (box 3) bestaan
extra fiscale faciliteiten voor aftrek van onderhoudskosten; dat geldt niet voor ondernemingen die in
een (eigen) monumentenpand zijn gevestigd. Voor hen gelden dezelfde regels als voor andere
ondernemingen.
: - Definitief

ARCADIS

27

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

§

Er zijn ook situaties waarin wel sprake is van een ‘economische’ functie (wonen,
werken, horeca e.a.) maar waar een negatieve balans is tussen baten en lasten. De kosten
van onderhoud van gebouwen en het terrein eromheen zijn dan niet op te brengen
zonder financiële steun. Fiscale aftrek biedt bij relatief beperkte inkomsten geen/of
weinig soelaas. In principe is hier sprake van een ‘ongezonde’ relatie tussen het
onderhoudskarakter van het onroerend goed enerzijds en het feitelijke gebruik
anderzijds.
In veel gevallen wordt daarvoor, uit culturele, toeristisch-economische, ruimtelijke of
maatschappelijke redenen toch bewust gekozen. Wegvallen van subsidie van rijkswege
zou het financiële draagvlak onder dergelijke situaties ernstig kunnen schaden.

Voorbeelden zijn grote monumentale boerderijcomplexen en een aantal kastelen,
landgoederen en buitenplaatsen. In deze complexen wordt nog wel een bedrijf uitgeoefend
en gewoond, maar er komt bij lange na niet voldoende geld binnen om het kostbare
onderhoud te betalen. Fiscale aftrek draagt slechts zeer beperkt bij. Een kasteel als
Middachten bijvoorbeeld is nog in particulier bezit en dat is de beste waarborg om het als
cultuurhistorisch en landschappelijk samenhangend geheel in stand te houden. Als subsidie
zou verdwijnen en het kasteel herbestemd zou moeten worden voor een andere functie, zou
dat grote invloed hebben op het karakter en de toegankelijkheid ervan.
Bij grote boerderijcomplexen zal met name het onderhoud van de onderdelen die geen
‘rendabele’ functie hebben (bijvoorbeeld opstallen op het boerenerf die niet meer gebruikt
worden voor bewoning of de bedrijfsfunctie) te lijden hebben, als er geen subsidie meer
wordt verstrekt.
Voor monumenten die gebruikt worden voor wonen, werken, horeca e.a. , maar waar door
specifieke omstandigheden het onderhoud onvoldoende uit die functie gefinancierd kan
worden, zou subsidie mogelijk moeten blijven. Het gaat om situaties waarin de kosten van
onderhoud van opstallen en terreinen niet te dragen zijn door de eigenaar, en tegelijk wel
gehecht wordt aan het huidige gebruik. Er zal nader geformuleerd moeten worden wanneer
sprake is van een dergelijke situatie.
Als criteria voor het bepalen van de fiscaal relevante monumenten die alsnog in aanmerking
kunnen komen voor Brim-onderhoudssubsidie stellen wij voor dat sprake moet zijn van:
§

een samengesteld complex van monumenten (dus huis plus bijgebouwen,
boerderijen, orangerie etcetera ) die nog in familiebezit zijn;

§
§

een omvangrijke tuin/park/agrarisch gebied;
(ten minste een deel van het jaar) openstelling voor publiek.

Daarbij kan gekeken worden naar de omvang en de betekenis (bijvoorbeeld een
rangschikking op basis van de Natuurschoonwet). Als de regeling voorziet in een clausule
voor uitzonderingen, ligt de bewijslast bij de eigenaar zelf.

: - Definitief

ARCADIS

28

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Monumenten waarvan de eigenaar, gelet op de functie van het pand, fiscale aftrek kan
genieten, zouden uitgesloten kunnen worden van subsidie. Bij monumenten waarvan het
onderhoud bijzonder kostbaar is in relatie tot de inkomsten zou dat sterk negatieve
gevolgen hebben. Hier biedt fiscale aftrek niet of nauwelijks soelaas. Voor deze groep zou
een uitzondering moeten worden gemaakt of moeten alternatieve faciliteiten worden
geboden.
Ad 3 - Financiële positie eigenaar
Het is een logische gedachte om alleen subsidie te verlenen voor onderhoud van
monumenten waarvan de eigenaar niet in staat is dat op eigen kracht te financieren. Het zal
zeker voorkomen dat eigenaren van monumenten de subsidie eigenlijk niet nodig hebben,
omdat zij voldoende inkomsten en/of vermogen hebben om daarin zelf te voorzien.
Het monumentale karakter van het monument, dat zij in gebruik hebben als woonhuis,
horecapand, kantoorpand of andere functie, draagt vaak ook bij aan de economische
waarde ; het pand is juist door zijn karakter en/of zijn centrale ligging goed te verhuren/of te
verkopen (zie bijvoorbeeld het rapport ‘Investeren in monumenten 2010’ van bureau
Berenschot). In die zin draagt het goed onderhouden van het monument bij aan het
inkomen c.q. het vermogen van de eigenaar.
Het is echter de vraag of het individuele inkomen/vermogen als maatstaf kan worden
gehanteerd bij het bepalen van de vraag of subsidie aan de orde zou moeten zijn. Het is niet
eenvoudig dat te norme ren, maar het grootste probleem is waarschijnlijk de enorme
dynamiek in de eigendomssituatie en de inkomenssituatie.
Waarschijnlijk zou een groot deel van de bedoelde ‘scheve’ subsidiesituaties niet meer aan
de orde zijn als de huidige functie/bestemming van het monument een onderscheidend
criterium wordt (zoals hiervoor ad 2 voorgesteld). In de meeste gevallen zal het immers
gaan om woon-, werk- en horecasituaties.
Er zijn nog heel wat monumenten in bezit van overheden. Waar dat de rijksoverheid betreft,
zijn monumenten uitgesloten van subsidie ; lagere overheden kunnen voor de monumenten
die zij in bezit hebben wel subsidie verkrijgen, overigens met een lager percentage van 30%.
In de periode 2006-2012 is 5% van de Brim-subsidie ingezet voor onderhoud van
monumenten in bezit van lagere overheden. Het kan overwogen worden om, zoals dat ook
al het geval was in het Brom, ook de lagere overheden uit te sluiten van subsidie.
De vraag is of dit niet juist gaat leiden tot een hogere subsidievraag. Een gevolg van deze
keuze kan namelijk zijn dat gemeenten hun monumentale bezit in aparte daartoe opgerichte
stichtingen gaan onderbrengen/of vervreemden. Dat zou leiden tot een grotere
subsidievraag, omdat bij stichtingen hogere subsidiepercentages gehanteerd worden dan
voor overheden (althans in de huidige regeling).
Bovendien zou er een negatief signaal van uitgaan in de richting van gemeenten die zich
veel moeite en middelen getroosten om hun monumenten in goede staat te houden. Hierbij
moet bedacht worden dat het ka n gaan om zeer grote complexen, zoals
verdedigingsstructuren en grote monumentale parken, waarvan de onderhoudskosten zeer
aanzienlijk zijn.
Gemeenten spelen een cruciale rol als loket voor de eigenaren en toezichthouder op de
omgang met de rijksmonumenten. Meer dan ooit is het lokale draagvlak cruciaal. Het is
essentieel dat zij blijven investeren in de benodigde capaciteit en deskundigheid. In die zin
is het negatieve effect van uitsluiting van subsidie zeer gevoelig.
: - Definitief

ARCADIS

29

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Het afhankelijk maken van de (hoogte van) de subsidie op basis van het
inkomen/vermogen van de eigenaar lijkt geen werkbare optie. Overigens zal het in
situaties waarin eigenaren draagkrachtig genoeg zijn om zonder subsidie hun monument
te kunnen onderhouden meestal gaan om woon-, werk- en horecapanden. Als deze groep
monumenten voor een groot deel uitgesloten wordt van subsidie, zullen deze situaties
veel minder aan de orde zijn.
Het uitsluiten van lagere overheden van subsidie kan leiden tot een hogere subsidievraag,
omdat zij geneigd zullen zijn de monumenten onder te brengen in een beheerstichting en/
of ze te vervreemden. Bovendien zou er een negatief signaal van uitgaan naar
gemeenten, die nu juist gestimuleerd moeten worden om - ook in tijden van bezuinigingen
- hun rol met overtuiging te blijven vervullen.
Ad 4 - Maatschappelijke functie
Subsidi?ring van onderhoud van monumenten gebeurt uit rijksmiddelen, en alle
Nederlanders betalen er dus aan mee. Het is dan ook goed de vraag te stellen of subsidie
niet vooral naar die monumenten moet gaan waarvan het publiek ook kan genieten: de
monumenten die als museum bezocht kunnen worden of die een andersoortige
culturele/maatschappelijke functie hebben (bijvoorbeeld een stadspark). Het is echter geen
gemakkelijke vraag; monumenten bepalen juis t samen het beeld en het karakter van dorpen,
steden en landschappen. Ze dragen dus allemaal bij aan de ruimtelijke kwaliteit en identiteit
van ons land. Monumenten hebben bovendien hun intrinsieke cultuurhistorische waarde.
Deze is in bepaalde gevallen juist het best gewaarborgd als de oorspronkelijke functie
behouden blijft, zoals de particuliere bewoning van landhuizen, de agrarische functie van
landgoederen of een bedrijfsfunctie van kantoorpanden en fabrieken. Openstelling voor
publiek is niet in alle gevallen mogelijk en bevorderlijk voor het monument en dus moeilijk
te gebruiken als voorwaarde voor subsidie.
Overigens is het zo dat als het criterium ad 2 wordt toegepast, subsidie al veel minder aan
de orde zal zijn bij monumenten met een rendabele bestemming. Daarmee zal vanzelf een
fors sterkere focus komen op monumenten die een meer culturele/maatschappelijke rol
spelen, waarbij moet worden aangetekend dat de fiscale aftrek natuurlijk ook uit ’s lands
schatkist wordt gefinancierd.
De collectieve betekenis van monumenten kan niet alleen worden afgemeten aan de
bestemming ervan (al of niet toegankelijk voor of ten dienste van de gemeenschap). Door
fiscaal relevante monumenten uit te zonderen van subsidie ontstaat vanzelf al een sterke
focus in de subsidi?ring op monumenten met een culturele/maatschappelijke betekenis.
Conclusie
Hiervoor zijn verschillende mogelijkheden aan de orde gekomen om het verlenen van
subsidie te beperken tot de situaties waar het echt nodig is. Geheel uitsluiten van subsidie is
alleen verantwoord in situaties waar planmatig onderhoud in financiële zin op andere wijze
voldoende geborgd is. Dit lijkt re?el bij monumenten die gebruikt worden voor wonen,
werken, horeca e.a. en waarvoor fiscale aftrek mogelijk is. Om te voorkomen dat in
specifieke situaties al te negatieve consequenties ontstaan, zijn uitzonderingen
onvermijdelijk.

: - Definitief

ARCADIS

30

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

10

Wat te doen als de
subsidievraag hoger blijft dan de
beschikbare middelen?
Het kan zijn dat ook na de voorgestelde mogelijkheden van versobering en uits luiting de
vraag om subsidie uit de ‘markt’ groter is dan de beschikbare middelen. In dat geval zou
ervoor gekozen kunnen worden om prioriteiten te stellen op basis van de technische
urgentie . Dat wil zeggen: van de noodzakelijkheid om werkzaamheden uit te voeren die
nodig zijn om vervolgschade, onveilige situaties, vermindering van gebruiksmogelijkheden
en ernstige negatieve visuele schade te voorkomen (zie paragraaf 8).
Er zou ook voor gekozen kunnen worden om bij de bepaling van de concrete subsidie de
tering concreet naar de nering te zetten. Elk jaar kunnen, afhankelijk van de vraag, de
subsidiepercentages vastgesteld worden nadat de aanvragen binnen zijn en de werkelijke
subsidievraag is becijferd. Nadeel is dat er vooraf geen zekerheid is over het fe itelijke
bedrag dat eigenaren in de volgende periode krijgen, maar er is wel de zekerheid dat er
subsidie komt. Voor de groene monumenten en de archeologische monumenten kan het
beschikbare budget naar rato verdeeld worden op basis van de vastgestelde
onderhoudsbehoefte.
Een andere manier is het stellen van nadere inhoudelijke prioriteiten. Dan zou bijvoorbeeld
alsnog voorrang gegeven kunnen worden aan bepaalde categorieën monumenten/of
bijvoorbeeld de monumenten die voor het publiek toegankelijk zijn. Zoals hiervoor
aangegeven, is het echter erg lastig om binnen de groep monumenten, die al als niet
rendabel is geaccepteerd, nog nadere (inhoudelijke) prioriteiten te stellen. Bovendien is het
feit dat daardoor, net als in de huidige praktijk, objecten buiten de boot vallen, strijdig met
het oogmerk van de regeling, namelijk zoveel mogelijk monumenten die goed of redelijk
zijn ook goed en redelijk te houden.
In de brief van de Staatssecretaris aan de Tweede Kamer over de subsidieverdeling Brim in
2012 wordt een aantal nadere prioriteiten gesteld voor de inzet van Brim-subsidie na 2012:
“Het nieuwe Brim 2013 zal rekeninghouden met rijksmonumenten die (onderdeel van)
Werelderfgoed zijn, met wensen van de professionele monumentenorganisaties en met een
goede s preiding van subsidiemiddelen.”

: - Definitief

ARCADIS

31

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Wij stellen voor om de door de Staatssecretaris aangegeven prioriteiten als volgt te
operationaliseren:
Als er prioriteiten moeten worden gesteld omdat de vraag de beschikbare middelen
overtreft, dan gelden voor de verde ling van de subsidie de volgende prioriteiten:
§

Werelderfgoed.

§
§

Technische urgentie .
Monumenten in beheer bij professionele monumentenorganisaties.

Circa 78% van de subsidiebehoefte komt van de kerken. Dit wordt veroorzaakt doordat
deze monumenten in absolute zin hoge investeringen vragen in onderhoud, en door het feit
dat de te verwachten deelname aan het Brim groot is. De omvangrijke vraag van de
categorie kerken kan ertoe leiden dat andere categorieën onvoldoende aan bod komen. Bij
noodzakelijke priorite ring is te overwegen om kerken die niet eerder een beroep hebben
gedaan op het Brim, voor zover ze niet instromen vanuit het Brom, een lagere prioriteit te
geven.

: - Definitief

ARCADIS

32

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

11

Hoe kan de
subsidie het ondernemersschap van
de eigenaar stimuleren?
Voor het Rijk is de eigen verantwoordelijkheid van de eigenaar van het monument
uitgangspunt. Daarvoor hebben de monumenteigenaren uiteraard begrip. De subsidie is
immers ineffectief als in de overige noodzakelijke middelen niet wordt voorzien. De
subsidie moet dan ook beschouwd worden als een steun in de rug, die het
ondernemerschap van de eigenaar stimuleert (zoet). De eigenaar moet zelf middelen
reserveren, en zorgen voor de condities die dat mogelijk maken. Daar moet de eigenaar ook
aan gehouden kunnen worden. Voor wat hoort wat. Als dat niet gebeurt, moet dat ook
gesanctioneerd worden (zuur). Gezocht moet worden naar een passende combinatie van
zoet en zuur.
Voorstel: zie de subsidie als basis voor een prestatieafspraak, die inhoudt dat de subsidie
verleend wordt onder de conditie dat de kwalitatieve onderhoudstoestand van het
monument na de periode waarvoor subsidie verleend wordt, ten minste op hetzelfde
niveau is gebleven. Vanuit een oogpunt van sober en doelmatig is het niet per se nodig
dat de toestand beter wordt, wat redelijk is moet redelijk blijven (als het maar ten minste
een 6+ is). Meer is altijd goed, maar vanuit de filosofie van de regeling niet noodzakelijk.
Hoe werkt dat?
Vóór de subsidieverlening wordt eerst een opname gemaakt van de bestaande kwalitatieve
toestand. Een voorwaarde is dat de kwaliteitsregistratie of conditiemeting wordt gedaan
met een eenduidige en objectieve methodiek. Hiervoor kan de conditiemeting worden
gebruikt volgens NEN 2767 (zie http://nl.wikipedia.org/wiki/Conditiemeting_(gebouw).
Deze methodiek is in de periode 2007-2001 gebruikt voor de gemeentelijke
behoefteramingen. Voor het uitvoeren van een conditiemeting dient een gekwalificeerde
(erkende) deskundige2 te worden ingeschakeld, dat kan de Monumentenwacht zijn maar
ook een deskundig bouwadviesbureau.
Op basis van de herbouwwaarde van het monument worden de gemiddelde jaarlijkse
onderhoudskosten bepaald.

2

Erkenning kan door middel van een opleiding en examen tot Integraal Inspecteur Vastgoed welke is
te volgen bij NVDO of een aantal Hogescholen. Daarnaast kan de persoon zijn
deskundigheidscertificaat halen via een onafhankelijk examen bij SCEV.
: - Definitief

ARCADIS

33

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Een vast te stellen aandeel van de beschikbare middelen wordt voor een nader te bepalen
periode beschikbaar gesteld als subsidie onder de voorwaarde dat de eigenaar zorgt dat de
resterende benodigde middelen worden geïnvesteerd en voor een kwalitatief verantwoord
onderhoud wordt gezorgd.
In het bestaande Brim wordt voor de subsidieperiode zes jaar gehanteerd. Vanuit een
oogpunt van vermindering van administratieve druk zou ook voor een langere periode
gekozen kunnen worden, bijvoorbeeld tien of twaalf jaar.
Indien voor een wat langere contractperiode wordt gekozen, kan een tussentijdse evaluatie
zinvol zijn en - zo nodig - herijking en hercontractering plaatsvinden.
Als na de contractperiode de kwalitatieve toestand van het monument niet op peil is
gebleven, wordt de subsidie navenant naar beneden bijgesteld en wordt voor een eventuele
aansluitende nieuwe contractperiode een korting toegepast op het reguliere
subsidiepercentage.
Het werken met prestatieafspraken leidt tot een aanzienlijke vermindering van de
administratieve lasten. Van de eigenaar worden vier zaken verlangd:
§
§
§
§

Een conditiemeting op basis van NEN 2767 uitgevoerd door een gecertificeerde
inspecteur.
Een meerjarenonderhoudsplan (bij voorkeur voor een periode van tien jaar of
langer)3 .
Een afschrift van de verzekeringspolis voor het gebouw4 .
Een verklaring dat de eigen investering voor het op peil houden van de kwaliteit voor
de periode waarvoor het prestatiecontract wordt aangegaan, verzekerd is.

De RCE toetst marginaal, dat wil zeggen op de aanwezigheid en consistentie van de te
leveren stukken. He t meerjarenonderhoudsplan wordt bijvoorbeeld niet beoordeeld op
subsidiabele kosten, immers het is de verantwoordelijkheid van de eigenaar om het
monument op het kwaliteitsniveau te houden zoals bij aanvang van het contract. Dat houdt
ook in dat de eigenaar de vrijheid heeft om gedurende de contractperiode andere
prioriteiten te stellen voor de inzet van de beschikbare middelen.

3

In het kader van prestatieafspraken kan zelfs de eis voor een meerjarenonderhoudsplan vervallen.
Het is de verantwoordelijkheid van de eigenaar om de kwaliteit in stand te houden. Toch adviseren
wij om het vereiste tot een meerjarenonderhoudsplan overeind te houden, omdat daarmee de
eigenaar gedwongen wordt om op een planmatige wijze naar het onderhoud te kijken. Een langere
periode, bijvoorbeeld tien jaar of langer, heeft als voordeel dat daarmee ook lang-cyclisch
onderhoud in beeld moet worden gebracht.

4

De verzekerde waarde van een gebouw is gebaseerd op de herbouwwaarde. Als sprake is van een
zogenaamde vorkclausule (waarbij het gebouw slechts is verzekerd op basis van een deel van de
herbouwwaarde) kan worden volstaan met een verklaring van de verzekeraar over de volledige
herbouwwaarde. Als een eigenaar om principiële redenen het monument niet heeft verzekerd, dan
is hij zelf verantwoordelijk voor het laten vaststellen van de herbouwwaarde door een onafhankelijk
expert.
: - Definitief

ARCADIS

34

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Vertegenwoordigers van kerkgenootschappen geven te kennen positief te staan tegenover
bovenomschreven werkwijze.
Wel wordt een kanttekening geplaatst bij de planningsperiode. In verband met onzekerheid
over de continuïteit van de functie als kerk zal het voor een aantal kerken niet mogelijk zijn
om garanties af te geven voor de continuering van de exploitatie van het gebouw voor een
langere periode. Voor die kerken zou kunnen worden overwogen om een kortere
contractduur te hanteren, om vervolgens te bezien/of een meer integrale aanpak van de
kennelijk ‘niet gezonde’ situatie nodig is (zie paragraaf 2).
De vraag kan worden gesteld in hoeverre een verklaring van de eigenaar over de eigen
investering een voldoende garantie vormt. Beter zou het zijn als de eigenaar kan aantonen
dat er ook daadwerkelijk gereserveerd is/wordt voor onderhoud. Dat is vooral van belang
voor zogenaamd lang-cyclisch onderhoud.
Overwogen zou kunnen worden om als voorwaarde voor financiële ondersteuning (via
subsidie of laagrentende lening) te stellen dat de eigenaar structureel reserveert op een
rekening bij het Nationaal Restauratiefonds . Daarmee wordt een sterke prikkel
geïntroduceerd voor de eigenaar om eerst zelf zijn verantwoordelijkheid te nemen, alvorens
de overheid aan te spreken.
Dit idee kan om een aantal redenen niet op korte termijn worden gerealiseerd. Wij stellen
voor dat in overleg met het Nationaal Restauratiefonds wordt onderzocht hoe een dergelijke
werkwijze voor de toekomst kan worden opgezet.

: - Definitief

ARCADIS

35

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

12

Is het nodig c.q.
wenselijk om voor bepaalde
categorie?n monumenten aparte
regels te stellen?
Uit het eerste onderzoek is naar voren gekomen dat er voor vier groepen monumenten
aanleiding is om een apart subsidieregime te overwegen: groene en archeologische
monumenten, (zeer grote) kerkgebouwen, kastelen e.a., monumenten die (binnenkort) geen
functie hebben en kerkgebouwen.
Groene en archeologische monumenten
De groene en archeologische monumenten kennen een volstrekt ander karakter dan de
gebouwde monumenten, zowel qua aard als gebruik, onderhoud en beheer. In aantal
vormen de ze ongeveer 4,5% van het totale rijksmonumentenbestand. (1.300 groene en 1.418
archeologische monumenten).
Groene monumenten
Groenbeheer staat nooit stil en kan niet even ‘in de ijskast’. De frequentie van
werkzaamheden verschilt; het maaien van een gazon moet wekelijks, het snoeien van een
haag jaarlijks, het snoeien van een laan meerjaarlijks.
Subsidie kan in de meeste gevallen niet gemist worden en de inkomsten die gegenereerd
kunnen worden uit agrarisch gebruik, uit openstelling e.a., zijn niet voldoende om
onderhoud en beheer geheel op eigen kracht uit te voeren. Aan de inkomstenkant is nog
best winst te behalen, zo erkennen groenbeherende instanties. Er zijn echter ook situaties
waar dat niet of nauwelijks kan, omdat openstelling onmogelijk is of waar dat te kwetsbaar
is. Openstelling betekent immers ook een hek eromheen en voorzieningen om de bezoeker
in goede banen te leiden en te faciliteren. Het ontwikkelen van nieuwe markten moet
geprikkeld worden, bijvoorbeeld door het heffen van entree bij het bezoeken van tuinen en
parken. Daarmee kan de eigenaar een groter deel van de eigen bijdrage verdienen, de
subsidie moet het ondernemersschap van de eigenaar bevorderen. Het is nauwelijks in te
schatten hoe omvangrijk de instandhoudingsopgave (onderhoud en restauratie) van deze
groep monumenten is. Er ontbreekt een landelijk beeld en ook van veel individuele groene
monumenten is dat niet duidelijk. Het zou daarom sterk aan te bevelen zijn dat een
inventarisatie daarvan plaatsvindt, zodat gefundeerde keuze n gemaakt kunnen worden in
de toedeling van subsidie. Dit kan op basis van opnametechnieken die in het verleden
ontwikkeld zijn, onder andere door de Stichting Particuliere Historische Buitenplaatsen en
in het kader van het Subsidiestelsel Natuur- en Landschapsbeheer.
: - Definitief

ARCADIS

36

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Het uitdrukken van de onderhoudsopgave in termen van de herbouwwaarde is bij deze
groep monumenten niet mogelijk.
Een effectieve verdeling van beschikbare middelen zou op basis van de feitelijke
onderhoudskosten van individuele groene monumenten ten opzichte van de totale opgave
moeten worden berekend.
Wat sober en doelmatig onderhoud is bij groene monumenten moet nader omschreven
worden. Het zou daarbij moeten gaan om onderhoud aan die elementen van het monument
die als dragende kernwaarden kunnen worden aangemerkt. De monumenten moeten
daarvoor in een landelijke inventarisatie geanalyseerd worden. Op hoofdlijnen zal het
vooral gaan om lanen, paden, graskanten, gazons en weides, struweel en heesters,
waterpartijen, oevers en oeververhardingen. Het is ook bij deze groep monumenten
bijzonder lastig als de subsidie be perkt wordt door kunstmatige grenzen (plafonds).
De groene monumenten zijn deels in beheer van professionele beheersorganisaties als
Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en provinciale landschappen, deels gaat het om
gronden van de overheid (stadsparken, begraafplaatsen e.a.), de overige zijn in eigendom en
beheer van particulieren (landgoederen, buitenplaatsen, villa’s etcetera). Binnen de groep
professionele beheerders bestaat een nadrukkelijke behoefte aan vertrouwen van het Rijk in
de betrokken en verantwoorde wijze waarop zij het groene erfgoed onderhouden. Zij staan
open voor prestatieafspraken, maar vragen vrijheid en flexibiliteit in de wijze waarop de
subsidie besteed wordt en om verantwoording achteraf. Er zijn gedachten over community
building in die zin dat de groene erfgoedbeheerders graag zelf binnen het totaal van door
hen beheerde groene monumenten keuze n zouden willen maken over de besteding van de
beschikbare middelen en gezamenlijk de kwaliteit van het onderhoud zo goed mogelijk
willen borgen. Het is denkbaar dat met name de professionele beheerders daarvoor ruimte
krijgen, overigens zonder dat dit hen een financiële voorkeurpositie mag geven boven de
particuliere beheerders, bijvoorbeeld door met een eerste groep een pilot aan te gaan. Men
verwacht binnen de kring van groene erfgoedbeheerders dat ook kleinere organisaties en
particuliere eigenaren zich gaan aansluiten bij een dergelijke alliantie voor het groene
erfgoed.
Archeologische monumenten
Ook bij archeologische monumenten geldt dat uitstel van noodzakelijk onderhoud
onomkeerbare schade kan berokkenen. Het gaat bij archeologische monumenten zowel om
fysieke objecten en landschappelijke elementen als om ondergronds erfgoed. Bij elementen
in het landschap (zoals grafheuvels) en bij belangrijke vindplaatsen is continu onderhoud
noodzakelijk. Erosie, onvoldoende afwatering etcetera kunnen onherstelbare schade
aanrichten.
Zeer grote objecten
Er is een groep zeer grote en kostbare monumenten, dat een fors deel van de
onderhoudssubsidie vergt. Het gaat bijvoorbeeld om een aantal zeer grote kerken als de Sint
Jan te Den Bosch, de Grote Kerk te Breda en de St. Bavo in Haarlem, maar ook grote kastelen
als De Haar en Amerongen en omvangrijke verdedigingscomplexen. Bij meerdere van deze
objecten zijn in de meerjarenonderhoudsprogramma’s zowel onderhouds - als
restauratiewerkzaamheden begrepen.

: - Definitief

ARCADIS

37

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Vanwege de zeer kostbare restauratieopgaven is in samenspraak met het Rijk in het
verleden bewust gekozen om de restauratie op deze manier gefaseerd uit te voeren.
Daarmee is de jaarlijkse subsidievraag dermate hoog dat zelfs de tijdelijk sterk verhoogde
subsidieplafonds onvoldoende soelaas boden. In een nieuwe Brim-regeling die alleen ziet
op onderhoud, wordt het subsidi?ren van restauratiewerkzaamheden uitgesloten. Daarmee
kan niet worden voorzien in een voldoende subsidie om onderhoud en (gefaseerde)
restauratie mee te bekostigen.
Bij deze groep monumenten is het wel van essentieel belang dat er zicht is op continuïteit in
de subsidi?ring. Ook als de programmering van restauraties naar het provinciale niveau
wordt verlegd, zal dat geborgd moeten zijn via de afspraken tussen Rijk en provincies.
Grote objecten waarvoor het niet mogelijk blijkt de eigen bijdrage voor de
meerjarenonderhoudsperiode te garanderen, kunnen daarmee niet voldoen aan de eis die
aan de Brim-subsidie wordt gesteld. In deze gevallen levert de exploitatie van het
monument blijkbaar onvoldoende op en moet gesproken worden van een ‘ongezonde’
situatie. Voor deze monumenten zal een integrale specifieke afweging gemaakt moeten
worden over een eventuele verdergaande mate van financi?le ondersteuning van het
onderhoud.
Monumenten waar sprake is van (op handen zijnde) leegstand
Tijdens het eerste spoor onderzoek is vaak opgemerkt dat het niet goe d is om
onderhoudssubsidie te verlenen voor monumenten die leeg staan of leeg komen. Een
dergelijke situatie zou geen of onvoldoende waarborgen bieden voor de eigen bijdrage van
de eigenaar en voor een duurzame investering. Er is veel voor te zeggen om dergelijke
monumenten uit te sluiten van subsidie tot het monument waarop het toekomstige gebruik
weer duidelijk is. In de tussentijd moet wel verdergaand verval zoveel mogelijk worden
tegengegaan. Daarvoor kan de sinds 1 november 2011 bestaande subsidieregeling voor het
wind- en waterdicht houden van monumenten toegepast worden (onder de voorwaarde dat
gewerkt wordt aan een haalbare bestemming). Om te stimuleren dat een nieuwe passende
bestemming gerealiseerd wordt, kan de overheid helpen met een stimulerings regeling,
bijvoorbeeld door subsidie te verlenen voor het doen van een haalbaarheidsonderzoek naar
mogelijke herbestemmingen (zoals per 1 november 2011 mogelijk is in het kader van de
Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten). Wellicht is ook hier een
koppeling te maken met de prioritering van restauraties, zodat investeringen in
herbestemming en restauratie zo goed mogelijk gekoppeld kunnen worden.
Kerkgebouwen
Er gaan stemmen op om de categorie kerkgebouwen apart te benaderen. Argumenten
daarvoor zijn de hoge kosten die bij een groep kerken aan de orde is en de problematiek van
herbestemming. Deze twee argumenten spelen echter niet exclusief bij kerken, hoewel de
kerken wel een dominante rol spelen. Los van deze aspecten (zie hiervoor) verschilt een
grote groep kerken, die in gebruik zijn en geen extreem hoge onderhoudskosten kennen,
niet wezenlijk van andere categorie?n. Het is aan te bevelen om een onderscheid te maken
tussen kerk- en kloostergebouwen in een ‘gezonde’ en ‘ongezonde’ beheerssituatie.

: - Definitief

ARCADIS

38

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

De eerste groep wordt nog voor religieuze doeleinden gebruikt of heeft een andere functie
gekregen en kan met een bijdrage van het Rijk (afgestemd op een percentage van de
herbouwwaarde) het monument in goede of redelijke staat houden (‘gezonde’ situaties).
Hier is geen aanleiding deze categorie anders te behandelen dan andere categorieën
monumenten. De kerken en kloosters die het daarmee niet redden, verkeren - in het kader
van de onderhoudsregeling - in een ‘ongezonde’ situatie: er is sprake van (dreigende)
leegstand, de exploitatie is negatief waardoor de eigen investering in het onderhoud
onvoldoende is, er is sprake van restauratienoodzaak of van extreem hoge
onderhoudskosten, waarvoor een onderhoudssubsidie onvoldoende soelaas biedt. Er zijn
situaties waarin sprake is van een combinatie van deze omstandigheden. De monumenten
in deze categorie kunnen niet vanuit de onderhoudsregeling bediend worden.
Ondersteuning vanuit de overheid vraagt om maatwerk en, vanwege de maatschappelijke,
culturele, economische en/of ruimtelijke belangen om samenwerking tussen de
verschillende overheidslagen en met fondsen, bedrijfsleven en andere partijen. Het weer
gezond maken en vervolgens gezond houden van deze groep monumenten vraagt om een
integraal, strategisch programma, dat het best op zijn plaats lijkt op het decentrale
schaalniveau. Dat geldt ook voor andere categorieën monumenten dan de kerken en
kloosters, maar de laatste groep neemt wel een dominante positie in door de
problematische, meervoudige, gevoelige en kostbare (her-)bestemming-, beheers- en
onderhoudsproblematiek.

: - Definitief

ARCADIS

39

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

13

Op welk bestuurlijk
niveau kan de subsidieverlening het
best plaatsvinden?
Eé n van de deelvragen in het onderzoek luidt op welk bestuurlijk niveau verlening van
subsidies voor onde rhoud het best kan plaatsvinden, op Rijks -, provinciaal of lokaal niveau?
De regeling voor ondersteuning van planmatig onderhoud is erop gericht alle monumenten
te ondersteunen waarvoor dat ook echt nodig is. Er zijn in principe dan ook geen externe
beleidscriteria aan de orde om te bepalen of subsidie al dan niet verleend moet worden. In
die zin is er geen directe reden om het naar het niveau van provincies of gemeenten te
brengen. Dat is anders bij subsidi?ring van restauraties en herbestemmingsinitiatie ven. Daar
is namelijk wel prioritering aan de orde, niet alles kan en moet meteen bediend worden.
Daarbij heeft het toegevoegde waarde om de afweging van de veelal aanzienlijke
investeringen die daarmee gemoeid zijn, in verband te brengen met economische,
ruimtelijke en maatschappelijke prioriteiten. Waar investeren in herbestemming en/of
restauratie kan bijdragen aan gebiedsontwikkeling, aan economische programma’s, aan
voorzieningenbeleid in krimpgebieden etcetera, heeft dat maatschappelijk gezien een
duidelijke meerwaarde. In dergelijke situaties zal er ook aanleiding zijn om de beschikbare
rijksmiddelen te matchen met andere investeringen, subsidies, bijdragen uit fondsen
etcetera . Qua schaal lijkt daarbij het provinciale niveau het meest aantrekkelijk, zoals
staatssecretaris Zijlstra ook heeft voorgesteld in zijn brief aan de Tweede Kamer van
september 2011.
Bij onderhoudssubsidies zijn dergelijke argumenten niet aanwezig. Lagere overheden zullen
om die reden ook minder geïnteresseerd zijn in het verdelen van onderhoudsmiddelen.
Het verdient daarom de voorkeur om de uitvoering van een onderhoudsregeling centraal te
houden, omdat de efficiency daarmee het best gediend is. De kennis en expertise en
administratieve werkzaamheden behoeven dan niet te worden verkaveld over meerdere
partijen.

Er zijn geen beleidsmatige overwegingen om de verdeling van subsidies voor onderhoud
op een ander bestuurlijk niveau dan dat van het Rijk neer te leggen. Vanuit efficiency en
centrale kennis- en informatiebundeling heeft het landelijke niveau duidelijke voordelen.

: - Definitief

ARCADIS

40

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

14

Hoe kan de
onderhouds- c.q. subsidiebehoefte
objectiever en meer op maat worden
vastgesteld?
In de bestaande Brim-regeling wordt de subsidie bepaald op basis van een door de eigenaar
opgesteld meerjarenonderhoudsprogramma. Daarbij wordt een ‘plafond’ van maximaal
subsidiabele kosten gehanteerd. Het beeld is dat in bepaalde gevallen wordt ‘toegerekend’
naar het maximaal subsidiabele bedrag door ook noodzakelijke restauratiewerkzaamheden
mee te nemen in het onderhoudsprogramma. Dat kan in de toekomst worden voorkomen
door uitsluitend monumenten, die als goed of redelijk zijn te kwalificeren, toe te laten voor
een onderhoudssubsidie. Volgens de Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2010 is
het onderhoud van 80% van de gebouwde monumenten in redelijke tot goede staat.
Er zijn echter ook gevallen waarin het maximaal subsidiabele bedrag onvoldoende recht
doet aan de hogere werkelijke onderhoudskosten. Er is daarom behoefte aan een meer
objectieve berekening van de te maken onderhoudskosten.
In het verleden is voor de verschillende behoefteramingen steeds uitgegaan van de
vuistregel dat de instandhouding van een monument gemiddeld een investering vraagt van
2% van de herbouwwaarde (HBW). Instandhouding betekent hier kort-cyclisch onderhoud
(bijvoorbeeld schilderwerk) en lang-cyclisch onderhoud (bijvoorbeeld het vervangen van
goten eens per twintig jaar), niet het wegwerken van de gevolgen van achterstallig
onderhoud (restauratie). Het veld onderschrijft deze vuistregel, de Vereniging Hendrick de
Keyser bijvoorbeeld werkt er ook mee voor de eigen budgettering5 .
Als alternatief is voorgesteld om uit te gaan van de WOZ-waarde. De WOZ-waarde
weerspiegelt de waarde van een bouwwerk in het economisch verkeer inclusief de waarde
van de grond, of (voor niet-woonhuizen) de vervangingswaarde als deze hoger is dan de
waarde in het economisch verkeer. Maar dat laatste geldt niet voor rijksmonumenten. Lang
niet in alle gevallen is er een reële relatie te leggen tussen de WOZ-waarde en de kosten
voor instandhouding. En er zijn de nodige uitzonderingen: de Natuurschoonwet
rangschikking bijvoorbeeld zorgt voor een vermindering van de WOZ-waarde bij
landgoederen, aan straatmeubilair (monumentale losse objecten) wordt geen WOZ-waarde
toegekend.

5

In 2012 is nader onderzoek gewenst om de ‘2%-vuistregel” te onderbouwen, respectievelijk om vast
te stellen/of er categorieën monumenten zijn waarbij deze vuistregel leidt tot een onderschatting
van het benodigde onderhoud.
: - Definitief

ARCADIS

41

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Het hanteren van de herbouwwaarde als basis voor de instandhoudingskosten sluit aan bij
de praktijk in de vastgoedwereld om voor de kosten van onderhoud te rekenen met een
percentage over de bouwkosten.
Een begrenzing van de maximaal subsidiabele kosten op basis van een percentage van de
herbouwwaarde doet meer recht aan de behoefte van het individuele monument dan
arbitrair vastgestelde generieke ‘plafonds’. In de praktijk is het begrip herbouwwaarde te
operationaliseren door te werken met de verzekerde waarde. Dit heeft als voordeel dat hierin
ook de kosten van monumentale interieurs zijn opgenomen en dat op basis van de
verzekeringspolis de verzekerde waarde eenvoudig is vast te stellen respectievelijk te
controleren.
Als gekozen wordt voor een reikwijdte van de regeling die zowel kort-cyclisch als langcyclisch onderhoud omvat, is er dus een jaarlijkse investeringsbehoefte van 2% van de
verzekerde waarde.
De bijdrage van het Rijk bedraagt vervolgens een nader te bepalen percentage/aandeel van
de jaarlijkse investering. Eé n van de mogelijkheden om voor meer monumenten subsidie
beschikbaar te kunnen stellen, is het beperken van de reikwijdte van de regeling tot het
casco (bij gebouwde monumenten), zoals eerder ook is gedaan bij het Brom. In feite komt
dit neer op de keuze voor het subsidiëren van kort-cyclisch onderhoud en dan slechts voor
de schil. Daarvoor zou 0,5% van de verzekerde waarde kunnen worden aangehouden6 .
Nader onderzoek zal moeten uitwijzen of dit een redelijke aanname is.
Op basis van de op die manier vast te stellen investering c.q. bijdrage van het Rijk daarin
kan met de eigenaar een meerjarig contract worden aangegaan. Daarin worden de eigen
bijdrage en die van het Rijk vastgelegd. De eigenaar moet dus voor de betreffende periode
borg staan voor de eigen investering. Na afloop wordt de subsidie definitief vastgesteld en
worden afspraken gemaakt voor een volgende periode, op basis van de ervaring in de
voorbije periode. De eigenaar moet erop kunnen rekenen dat, in geval ook de eigen bijdrage
geleverd werd en de eigenaar kan aantonen dat de kwaliteit van het monument op niveau is
gebleven, ook voor een volgende periode subsidie beschikbaar is.
Het percentage/aandeel dat het Rijk bijdraagt in de onderhoudskosten kan fluctueren
afhankelijk van de vraag in relatie tot de beschikbare middelen. Het percentage be hoeft in
de regeling zelf niet vastgelegd te worden.
Voor de groene monumenten is de herbouwwaarde uiteraard geen bruikbaar uitgangspunt.
Hier kan alleen de feitelijke onderhoudsopgave de basis zijn van de subsidie. Wat dat
aangaat, is het probleem dat de opgave nauwelijks te duiden is; daarvoor zou een landelijke
opname moeten plaatsvinden. Er zijn in het verleden technieken ontwikkeld waarmee vrij
snel een indruk kan worden verkregen van de kernkwaliteiten van park, tuin, begraafplaats
etcetera , van de staat van onderhoud en van daaruit de restauratie - en onderhoudsopgave.
De subsidie zou beperkt kunnen worden tot de kernkwaliteiten die de monumentwaarde
met name bepalen. In veel gevallen zal dat de hoofdstructuur in verharding en aanplant
betekenen, maar het kan ook om andere elementen gaan.

6

Als onderhoud aan interieur wordt uitgesloten, dan zou deze in de opgaaf van de verzekerde
waarde uitgesloten moeten worden. Dat kan door een generiek percentage te hanteren of , beter,
door een verklaring van de verzekeraar.
: - Definitief

ARCADIS

42

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Op basis van de totale instandhoudingsopgave van de groene monumenten in relatie tot de
totale voorraad monumenten kan een realis tisch aandeel van het totale onderhoudsbudget
geoormerkt worden voor de groene monumenten (schot). Vervolgens kan dit bedrag
verdeeld worden over de individuele monumenten waarvoor een aanvraag gedaan wordt
naar rato van de bepaalde onderhoudsbehoefte.

: - Definitief

ARCADIS

43

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

15

Hoe borgen wij de
kwaliteit van het onderhoud?
In de brief van staatssecretaris Zijlstra aan de Tweede Kamer d.d. 16 september 2011 wordt
gesteld dat in alle gevallen (dus zowel bij onderhoud als bij restauratie) de
uitvoeringskwaliteit centraal staat. Dat hoeft niet per se via een systeem van certificering,
maar in ieder geval door kwaliteitsnormen toe te passen. Tegenover het vertrouwen en de
keuzemogelijkheden die de Rijksoverheid schenkt, staat de verplichting om alle
werkzaamheden uit te laten voeren volgens de door de beroepsgroep vastgestelde normen.
De stichting Erkenningsregelingen Restauratie Monumenten is in opdracht van de RCE
begonnen met het opstellen van die normen en een aanpak om bedrijven te laten aantonen
dat zij aan die normen voldoen. Op termijn kan hierdoor de rol van de RCE op
projectniveau verder afnemen.
Gemeenten blijven uiteraard verantwoordelijk voor de vergunning en het toezicht daarop.
Hun positie in het kwaliteitssysteem is dan ook cruciaal. Zij kunnen vanuit hun loketfunctie
eigenaren met raad en daad bijstaan en het kwaliteitsbesef helpen groeien. Daarnaast zien
zij feitelijk toe op de kwaliteit van de uitvoering. De RCE levert de specifieke inhoudelijke
deskundigheid en zet programmatisch en vraaggericht in op begeleiding va n
restauratieprojecten die met Rijksgeld medegefinancierd worden.
Met name het vergunningsinstrument is geschikt om kwaliteitseisen te stellen aan werken.
Dat gebeurt nu al in de vorm van uitvoeringsvoorschriften bij de vergunning (objectgerichte
eisen). S ubjectgerichte kwaliteitseisen worden nog niet gesteld, maar het zou wel kunnen.
Bijkomend voordeel van dit instrument is dat het geen financiële middelen van de overheid
vergt.
Algemene regels op nationaal niveau, vastgesteld bij algemene maatregel van bestuur (AMvB)
op grond van de Monumentenwet en de lokale erfgoedverordening, zijn geschikter als het
gaat om objectgerichte (standaard-)kwaliteitseisen die aan alle werkzaamheden en
bouwwerken gesteld kunnen worden. Dergelijke algemene regels zijn niet alleen ter
vervanging, maar ook in aanvulling op een vergunning(-voorschrift) mogelijk. In landelijke
algemene regels is nog niet voorzien, in lokale verordeningen slechts ten dele.
Algemene regels kunnen tevens een uitkomst bieden voor onderhoudswerkzaamhede n die
niet vergunningplichtig zijn. Bijkomend voordeel van dit instrument is dat het eveneens
geen financiële middelen van de overheid vergt.
Het subsidie -instrument (in alle vormen, bijvoorbeeld ook laagrentende leningen) is met
name geschikt als de verhouding tussen lusten en lasten zodanig is dat het voor
opdrachtgevers interessant wordt om het werk uit te besteden aan bedrijven die aan
bepaalde kwaliteitseisen voldoen.

: - Definitief

ARCADIS

44

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Naast het opleggen van uitvoeringsvoorschriften in de subsidieverordening of in het
subsidieverleningsbesluit, kan gedacht worden aan een subjectgerichte eis (dus een eis aan
de uitvoerende partijen), namelijk dat zij moeten kunnen aantonen dat zij aan de
uitvoeringsvoorschriften voldoen. Dit kan bijvoorbeeld door het behalen van een certificaat
of een daarmee gelijkwaardig document (zie onder andere het project ‘Kennis en Kunde’
van de provincie Gelderland).
Volgens de Beleidsbrief MoMo, en herhaald in de brief van Zijlstra, wordt certificering niet
verplicht gesteld, maar wel gestimuleerd. Bovendien zal in opdrachten, vergunningen en
subsidies (van rijkswege) naar deze normen worden verwezen. Als men in de praktijk op
grote schaal ook borging van het naleven van deze normen zal vragen, zal dit certificering
bevorderen. Voor partijen die een groot deel van hun omzet op die markt halen, heeft dat
feitelijk economisch gezien hetzelfde effect als een verplichte certificering. De NMa toetst
alleen afspraken en gedragingen van ondernemingen; de regelgeving is daarbij een
vaststaand gegeven. Wanneer vanuit de regelgeving (vergunning etcetera ) naar een
bepaalde erkennings - of certificeringsregeling wordt verwezen, is dat voor de NMa een
gegeven: er volgt geen toets meer op de inhoud van de erkenningsregeling, de inhoud is
immers door de overheid zelf getoetst en kennelijk als legitiem beschouwd.
Een en ander staat uiteraard los van een toets op het gedrag van individuele
ondernemingen.
In opdracht van de RCE wordt thans een inventarisatie van inhoud en vorm van
erkennings - en certificeringsregelingen in de sector uitgevoerd. Het verdient aanbeveling
om de regelingen vervolgens te toetsen aan de regels ten aanzien van mededinging, voor
zover dat niet reeds in het verleden is gedaan. De kwaliteitsregelingen in de sector
gebouwde monumentenzorg zijn me t veel enthousiasme vanuit de sector en deskundigheid
tot stand gebracht. Om als basis voor overheidsbeleid te kunnen dienen, is echter een
professionaliseringsslag van het stelsel noodzakelijk.
Op welke wijze kan het toepassen van kwaliteitsregelingen door opdrachtnemers en het
stellen van kwaliteitseisen door opdrachtgevers en het bevoegd gezag worden
gestimuleerd?
Uitgangspunt bij de beantwoording van deze vraag is dat de kwaliteit van werken sterk
beïnvloed wordt door het handelen van andere betrokken partijen. De gebouwde
monumentenzorg kan worden gezien als een keten van opdrachtgever - architect aannemer - specialist - bevoegd gezag (vergunningverlener en toezichthouder/ handhaver).
Hierbij dragen de diverse actoren ieder conform hun eigen positie en
verantwoordelijkheden bij aan de kwaliteit van de monumentenzorg.
Kwaliteitsnormen voor de uitvoerende werkzaamheden hebben meer draagvlak en impact
als ook opdrachtgevers en bevoegd gezag middels feitelijk handelen laten zien dat zij het
belang van he t hanteren van die kwaliteitsnormen onderschrijven. Dit kan blijken uit
bijvoorbeeld het aanbestedingsbeleid (opdrachtgevers) of het beleid bij
vergunningverlening en toezicht (bevoegd gezag).
Uitwerking

: - Definitief

ARCADIS

45

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Als het gaat om het aantrekkelijk maken van het stellen van kwaliteitseisen door
opdrachtgevers, liggen de beste kansen in het ‘verleiden’ van de opdrachtgever via
subsidiëring en voorlichting.
Belangrijk daarbij zijn vertrouwen in de kwaliteitsregeling en de voorbeeldfunctie van de
overheid. Het Rijk heeft een belangrijke voorbeeldfunctie in de hoedanigheid van zowel
eigenaar/opdrachtgever van rijksmonumenten als subsidieverlener via de Brim-regeling.
Aanbevolen wordt om in de richtlijnen voor Rijkseigendommen aandacht te geven aan het
belang van kwaliteitsregelingen en dit in de aanbestedingspraktijk op te nemen. Het gaat
weliswaar om slechts 1.200 rijksmonumenten, maar naar verwachting heeft dit een groot
uitstralingseffect.
Ook de decentrale overheden (provincies, gemeenten, waterschappen) zijn, gezie n hun
positie als vergunningverlener, subsidiegever en opdrachtgever zeer zichtbaar. Aan de
decentrale overheden kan gevraagd worden om de beleidsuitgangspunten van MoMo (en
de eventuele richtlijn voor Rijkseigendommen) over te nemen. Daarnaast kan particuliere
fondsen, die subsidies verstrekken/of andere financieringsvormen kennen, gevraagd
worden om de uitgangspunten van MoMo over te nemen.
Voor opdrachtnemers (uitvoerende partijen) is in de eerste plaats van belang wat de eisen
aan het werk zijn. Een duidelijke vraag vanuit opdrachtgevers (of verplichting vanuit het
bevoegd gezag) tot het hanteren van bepaalde kwaliteitsnormen geeft daarbij de meeste
duidelijkheid.
Daarnaast is uiteraard van belang dat de kosten van de kwaliteitszorg terug te verdienen
zijn. Belangrijk zijn verder ook hier het vertrouwen in de kwaliteitsregeling (normen
duidelijk en beschikbaar) en de voorbeeldfunctie van de overheid. Daarbij wordt
aanbevolen om meer gebruik te maken van de mogelijkheden die de Brim-regeling biedt,
eventueel in aangepaste vorm (met name de artikelen 23 en 28 BRIM).
Uit de Nota van Toelichting op het Brim volgt dat met de artikelen 23 en 28 (mede)
kwaliteitsborging beoogd wordt.
De kwaliteit van de uitvoering van onderhoud is cruciaal voor de instandhouding van de
monumentale waarden. Het is dan ook logisch dat het Rijk als subsidiegever kwalitatieve
eisen stelt. Voor de werkzaamheden waarvoor kwaliteitsnormen ontwikkeld zijn, mag de
eigenaar gehouden worden aan het navolgen daarvan. Feitelijk zullen het vooral de
uitvoerende partijen zijn die hun werk conform de normen moeten verrichten. Zij zullen de
eigenaren de garantie moeten kunnen bieden dat zij de vereiste kwaliteit kunnen leveren.
Dat kan door dat op het niveau van een individuele opdracht expliciet in de offerte aan te
geven, het kan ook door middel van certificering. Als het Rijk aan de subsidieverlening
een generieke verplichting verbindt dat de uitvoering conform de kwaliteitsnormen moet
gebeuren, zullen de uitvoerende partijen daar zelf wel invulling aan geven.
De normen, die voor een deel nog uitgewerkt moeten worden, zullen wel duidelijk en
eenduidig moeten zijn.

: - Definitief

ARCADIS

46

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

16

Hoe kan de
uitvoering van de regeling
vereenvoudigd worden?
De Rijksoverheid streeft ernaar om de uitvoering van subsidieregelingen te vereenvoudigen.
Daartoe is per 1 januari 2010 het USK (Uniform Subsidiekader) ingevoerd. Ook een nieuwe
Brim-regeling zal dus aan het USK moeten voldoen. Dat betekent:
§

Minder administratieve rompslomp:
Voorheen werd de subsidie achteraf definitief bepaald. Volgens het USK wordt subsidie
vooraf bepaald op basis van een begroting en verleend tegen de afgesproken
voorwaarden.

§

Automatisch voorschot:
De subsidieontvanger krijgt de subsidie automatisch in vooraf afgesproken termijnen
uitbetaald en be hoeft dus geen voorschot aan te vragen.

§

Geen financiële verantwoording :
De ontvanger hoeft achteraf geen uitgebreide financiële rapportages of accountants verklaring op te stellen om zich te verantwoorden voor de uitgegeven subsidie. Een
bewijs voor de behaalde activiteiten volstaat. Alleen bij subsidies boven de € 125.000,-kan de subsidieontvanger een accountantsverklaring opvragen.

§

Meer standaardisering :
De wijze van aanvragen, de begrippen, de verplichtingen en standaardtermijnen die bij
alle subsidies horen, zijn vereenvoudigd. Ministeries mogen bijvoorbeeld nog maximaal
één tussenrapportage per jaar opvragen.

De gedachte om op basis van een meerjarenonderhoudsprogramma de subsidie vast te
stellen en daarbij prestatieafspraken te maken, past ons inziens in dit kader. De
voorwaarden zijn dat de staat van onderhoud op hetzelfde peil blijft, dat de noodzakelijke
eigen investering van de eigenaar geborgd is en dat de uitvoering van het onderhoudswerk
voldoet aan de daarvoor geformuleerde normen. De eigenaar ontvangt de subsidie in
jaarlijkse termijnen. Er wordt eens in de vijf jaar een tussentijdse kwaliteitsmeting gedaan
(monitoring). Aan het eind van de periode wordt getoetst of de staat van onderhoud op peil
is gebleven, dat is het bewijs voor de behaalde activiteiten. De eigenaar krijgt de ruimte om
binnen de meerjarige onderhoudsperiode te schuiven met werkzaamheden als dat
noodzakelijk blijkt. Daarmee kunnen ook problemen die niet voorzien konden worden,
opgevangen worden. Aan het eind van de rit vindt opnieuw een opname plaats, die
inzichtelijk moet maken/of de initiële staat van onderhoud op peil gehouden is.

: - Definitief

ARCADIS

47

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Deze werkwijze ontlast ook de RCE van een gedetailleerde en tijdrovende (en door het veld
als paternalistisch ervaren) planbeoordeling, waardoor meer ruimte wordt gecreëerd om
zich toe te leggen op de kerntaken van de RCE als kennisinstituut: voorlichting en
advisering, monitoring en het in algemene zin bevorderen van het kwaliteitsbewustzijn en
de professionaliteit van de sector.

: - Definitief

ARCADIS

48

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

: - Definitief

ARCADIS

49

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

HOOFDSTUK

17

Maatregelen

In vorenstaande paragrafen is een aantal opties besproken om de vraag naar subsidie in
balans te brengen met het beschikbare budget. Die opties omvatten enerzijds uitsluiting van
categorieën monumenten/of eigenaren, anderzijds een versobering van de subsidieregeling.
Uitsluiting kan betrekking hebben op:
§
§

monumenten die in matige of slechte staat zijn;
monumenten die fiscaal relevant zijn, dat wil zeggen dat door de eigenaar de
onderhoudskosten in aftrek kunnen worden gebracht van het belastbaar inkomen (IB) of

§

de winst (VpB);
monumenten in eigendom van lagere overheden.

Versobering heeft betrekking op het beperken van de reikwijdte van de regeling van
volledige instandhouding tot:
§
§

alleen regulier (kort-cyclisch)onderhoud (vuistregel gemiddeld 1% van de
herbouwwaarde);
alleen sober onderhoud/wind en waterdicht houden, vergelijk de tien-jaren-Brom
(vuistregel gemiddeld 0,5% van de herbouwwaarde).

In het schema op de volgende pagina worden de effecten van de verschillende maatregelen
(al of niet gecombineerd) op het benodigde budget weergegeven ten opzichte van de situatie
waarbij sprake is van volledige instandhouding. Onder het kopje ‘Markt’ is het effect
weergegeven uitgaande van een te verwachten deelname gebaseerd op de enquête onder
monumenteneigenaren die in het kader van de Brim-evaluatie spoor 1 is uitgevoerd. In
aanvulling daarop is aan koepelorganisaties van monumenteneigenaren eveneens gevraagd
een inschatting te maken van het toekomstig Brim-gebruik. Er is hierbij geen
rekeninggehouden met verander(en)de omstandigheden. Zo is bijvoorbeeld een hogere
deelname te verwachten als de aanvraagprocedure voor Brim-onderhoudssubsidie
eenvoudiger wordt. Daartegenover staat dat een deel van de eigenaren moeite zal hebben
om zekerheid te geven over de eigen investering over een langere periode.
Tevens is in het schema aangegeven wat de consequenties zijn van de maatregelen.
De berekeningen zijn gebaseerd op gemiddelden en aannamen (voor een verdere
toelichting, zie bijlage 2). De gepresenteerde getallen zijn dan ook niet absoluut, maar
moeten worden gezien als de best mogelijke benadering op basis van de huidige gegevens
en inzichten. Ook hier geldt dat resultaten uit het verleden geen garantie zijn voor de
toekomst.

: - Definitief

ARCADIS

50

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

aantal RM

subsidiebehoefte €/jr x 1000
consequenties
2%
1%
0,5%
406.000
203.000
101.500 Het thans beschikbare budget van € 51 mio zou bij
lange na niet voldoende zijn om alle monumenten
te bedienen die volgens de huidige regeling in
aanmerking zouden komen.
142.000
71.000
35.500 Als alleen de reeds ingestroomde brim-objecten in
aanmerking komen, en wanneer uitgegaan wordt
van sober onderhoud, zou het huidige budget ruim
voldoende zijn. Het is echter zeer de vraag of het
uitsluiten van nieuwe aanvragen wenselijk en
juridisch houdbaar is.
168.000
84.000
42.000 De consequenties onder 2 gelden ook als de
instroom van monumenten uit het Brom worden
meegenomen.

Uitgangssitatie
1 behoefte alle monumenten

27.296

2 behoefte reeds ingestroomde monumenten

8.045

3 idem plus instroom uit Brom (538)

8.583

Maatregelen
4 uitsluiten matig en slecht (20%)

21.136

324.000

162.000

5 uitsluiten fiscale bron(VpB en IB, 40%)

19.489

335.000

167.500

6 uitsluiten matig en slecht plus fiscale bron

15.094

268.000

134.000

67.000 Combinatie van onder 4 en 5 aangegeven
consequenties

Markt
7 op basis van verwachte deelname tov 6 (met
maatregelen)

7.443

170.000

85.000

42.500 Als uitgegaan wordt van plafonds, gebaseerd op
0,5% van de verzekerde waarde, en de voornoemde
maatregelen worden doorgevoerd, lijkt het thans
beschikbare budget voldoende om het totaal te
verwachten aanvragen te honoreren. Het beroep op
fiscale aftrek en het restauratiebudget zal
toenemen en situaties waar sprake is van een
fiscale bron maar een negatief inkomen/exploitatie
zullen specifieke financiële ondersteuning
behoeven.

6.457

161.000

80.500

40.250 Gemeenten zouden hun bezit kunnen afstoten of
onderbrengen in een beheerstichting, waardoor,
vanwege hogere subsidiepercentages, de vraag
alleen maar toeneemt.
Het beschikbare budget is, ook met doorvoering van
de geschetste maatregelen, volstrekt onvoldoende

81.000 Het niet meer subsidiëren van achterstallig
onderhoud c.q. restauratie betekent dat voor deze
werkzaamheden een beroep moet worden gedaan
op het restauratiebudget. Bovendien is er
efficiencyverlies als onderhouds- en
restauratiewerkzaamheden niet tegelijkertijd
kunnen worden uitgevoerd.
83.750 Er zijn situaties waar wel sprake is van een fiscale
bron, maar vanwege een negatieve exploitatie of
om andere redenen de fiscale aftrek geen of
onvoldoende soelaas biedt (bijv.particulier
bewoonde landhuizen, buitenplaatsen en kastelen,
boerderijen met 'onrendabele' opstallen).
Bovendien kan een groter beroep verwacht worden
op de fiscale aftrek.

optioneel: ook uitsluiten gemeenten
8 als 7, nu met uitsluiting gemeenten

2% instandhouding (kort- en lang-cyclisch)
1% regulier onderhoud (kort-cyclisch)

0,5% sober onderhoud/exterieur

Het beschikbare budget is, ook met doorvoering van
de geschetste maatregelen, ruimschoots
onvoldoende
Het beschikbare budget is voldoende om de
monumenten waarvoor een aanvraag verwacht kan
worden, te bedienen.

Voor groene en archeologische monumenten zal de behoefte afzonderlijk moeten worden vastgesteld. Vooralsnog zou kunnen worden uitgegaan van
het in 2011 uitgekeerde bedrag van circa. 5 miljoen per jaar.

Op basis van de berekeningen kan worden geconcludeerd dat:
§

alleen met een versoberd Brim aan de gestelde uitgangspunten (zekerheid,
continuïteit, maatwerk, binnen huidig budget) kan worden voldaan;

§

het nodig is dat monumenten die niet in goede of redelijke staat zijn en monumenten
die fiscaal re levant zijn van Brim-onderhoudssubsidie worden uitgesloten (uitgezonderd
AOM’s en private eigenaren van complexen);

§

uitsluiten van lagere overheden niet noodzakelijk is en ongewenste neveneffecten
heeft.

De voorgestelde maatregelen kunnen leiden tot een groter beroep op de fiscale faciliteit, op
restauratiesubsidie en op leningen van het Nationaal Restauratiefonds.

: - Definitief

ARCADIS

51

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Fiscale faciliteit
Van de eigenaren die tot nu toe geen beroep hebben gedaan op het Brim, maar wel gebruik
kunnen maken van de fiscale faciliteit, is geen toenemend beroep op de fiscale faciliteit te
verwachten als gevolg van een gewijzigd Brim.
Dat ligt anders voor de eigenaren die subsidie hebben ontvangen en daarnaast ook gebruik
hebben gemaakt van de fiscale faciliteit. In de periode 2006-2010 is voor 760 monumenten
Brim-onderhoudssubsidie aangevraagd, waarvoor ook een beroep kon worden gedaan op
de fiscale faciliteit. In totaal is aan deze groep € 3,8 miljoen subsidie per jaar toegewezen.
Het jaarlijkse extra beroep op fiscale aftrek bij uitsluiting van deze groep bedraagt circa € 3
miljoen, uitgaande van de beperking dat 80% van de kosten kan worden opgevoerd.
Restauratiesubsidie
Als wordt gekozen voor een sober Brim, dan neemt het aandeel dat de eigenaar moet
investeren in instandhouding toe. Als wordt gewerkt met prestatieafspraken, dan is de
eigenaar verplicht om het monument te behoeden voor verlies aan kwaliteit. In die zin kan
dus geen sprake zijn van een toenemend beroep op het restauratiebudget.
Voor investeringen in lang-cyclisch onderhoud kan de leningsfaciliteit van het Nationaal
Restauratiefonds worden gebruikt.
Lang-cyclisch onderhoud is te voorzien en is dus ook opgenomen in de
meerjarenonderhoudsplannen. De eigenaar weet dus dat het er op enig moment aankomt.
Aan het ‘trekkingsrecht’ op een laagrentende Nationaal Restauratiefonds lening kan in het
kader van de prestatieafspraken als voorwaarde worden verbonden dat de eigenaar ook zelf
reserveert voor het lang-cyclisch onderhoud via bijvoorbeeld een rekening bij het Nationaal
Restauratiefonds.
Van diegenen die het daarmee niet redden, moet de situatie van het monument als
‘ongezond’ worden aangemerkt.
Zoals eerder gesteld, zouden monumenten die in een ‘ongezonde’ situatie verkeren, moeten
worden geholpen via provinciale programma’s voor herbestemming, restauratie en
exploitatieversterking van (rijks -)monumenten geregeld kunnen worden.
De druk op het restauratiebudget zal hierdoor ongetwijfeld toenemen. Er zijn geen gegevens
voorhanden die het mogelijk maken een betrouwbare inschatting te maken. Daar staat
tegenover dat, beter dan bij een centraal regime, voor deze groep monumenten onderzocht
kan worden hoe door combinatie van inspanningen van overheden en private
fondsbeheerders een duurzame instandhouding van de betreffende monumenten kan
worden bereikt.
Lening Nationaal Restauratiefonds
Voorgesteld is om eigenaren die de Brim-subsidie hebben toegewezen gekregen voor de
investeringen lang-cyclisch onderhoud, te verwijzen naar een lening van het Nationaal
Restauratiefonds. De behoefte aan investeringen in lang-cyclisch onderhoud bedraagt voor
de groep die naar verwachting een beroep gaat doen op het Brim gemiddeld circa
€ 150.000.000,-- per jaar.

: - Definitief

ARCADIS

52

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Het aandeel van de eigenaren die in het verleden al eens een beroep hebben gedaan op een
Nationaal Restauratiefondlening bedraagt 20%7 . Het bedrag dat jaarlijks door het Nationaal
Resta uratiefonds mogelijk zou moeten worden ingezet, bedraagt - als wij ervan uitgaan dat
de leningen met name zullen worden aangetrokken door diegenen die de weg naar het
Nationaal Restauratiefonds al kennen - maximaal € 21 miljoen Het introduceren van de
voorwaarde dat de eigenaar structureel reserveert voor lang-cyclisch onderhoud zal de
vraag temperen.

7 Bron: Evaluatie Brim-spoor 1.

: - Definitief

ARCADIS

53

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

BIJLAGE

1

Samenstelling Begeleidingscommissie
Het onderzoek Brim-evaluatie spoor 2 is namens de Directie Cultureel Erfgoed van het
ministerie van OCW begeleid door een commissie, bestaande uit Gerda Kroeze (Federatie
Grote Monumentengemeenten), Nel Viersen (Vereniging Bewoond Bewaard, Vereniging
Particuliere Historische Buitenplaatsen), Jeanine Perryck (Gelders Landschap & Geldersche
Kastelen), Pieter Baars (Nationaal Restauratiefonds), Peter Breukink (Groninger Kerken),
Remco Laverman (OCW/RCE), Gert-Jan Luijendijk (OCW/RCE), Monique Krauwer
(OCW/DCE) en Saskia de Geus (OCW/DCE).
(Gespreks-)partners
Bij het onderzoek naar werkzame en duurzame alternatieven is dankbaar gebruikgemaakt
van de kennis, inzicht, ervaring en databestanden van:
§
§

de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed;
de Werkgroep Brim-evaluatie ;

§

het Nationaal Restauratiefonds;

§
§

Donatus Verzekeringen;
Vereniging Hendrick de Keyser;

§

Architectenbureau Prent;

§

Beleidsgroep OCW .

: - Definitief

ARCADIS

54

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

BIJLAGE

2

Berekeningen
Inleiding
Voor het onderzoek naar wenselijke en mogelijke aanpassingen van het Brim is een aantal
berekeningen uitgevoerd.
Allereerst is de uitgangssituatie vastgesteld:
§
§

De behoefte aan subsidie van het totaal aantal monumenten dat een beroep kan doen
op het Brim zonder rekening te houden met de maximaal subsidiabele kosten.
De behoefte aan subsidie voor instandhouding van de groep monumenten die een
beroep heeft gedaan op het Brim als geen rekening wordt gehouden met de maximaal

§

subsidiabele kosten.
Idem, als rekening wordt gehouden met de instroom van monumenten die nu nog
gebruik maakt van het Brom.

Op grond van die berekening (cijfers volgen) is ge concludeerd dat het Brim fundamenteel
moet worden aangepast om in de toekomst met het beschikbare budget (€ 48,5 miljoen) aan
de vraag te kunnen voldoen. Vervolgens is een aantal maatregelen doorgerekend dat moet
leiden tot een reductie van de vraag. De maatregelen betreffen in de eerste plaats een
versobering van het Brim en vervolgens de uitsluiting van bepaalde
monumentencategorieën en eigenaren.
Maatregelen
Versobering
Het huidige Brim richt zich op het subsidiëren van instandhouding. Instandhouding omvat
zowel kort-cyclisch als lang-cyclisch onderhoud. Berekend is wat het effect is op het
benodigde subsidiebudget als het Brim beperkt wordt tot het kort-cyclisch onderhoud of tot
uitsluitend sober onderhoud van het exterieur (vergelijk de eerdere Brom-regeling).
Om het effect te kunnen berekenen, is gewerkt met de volgende (door het monumentenveld
onderschreven) vuistregels:
§

Voor integrale instandhouding van een monument in redelijke tot goede staat is een
jaarlijkse investering nodig van gemiddeld 2% van de herbouwwaarde.

§
§

Voor kort-cyclisch onderhoud is een jaarlijkse investering nodig van gemiddeld 1%
van de herbouwwaarde.
Sober onderhoud van het exterieur kan worden gerealiseerd met een gemiddelde
jaarlijkse investering van 0,5% per jaar.

Koppeling van subsidie aan een percentage van de herbouwwaarde doet meer recht aan de
onderhoudsbehoefte van het individuele monument dan arbitrair gekozen grenzen voor de
maximaal subsidiabele kosten.

: - Definitief

ARCADIS

55

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Uitsluiting
De volgende maatregelen zijn doorgerekend:
Uitsluiting van matige en slechte monumenten
Het Brim is bedoeld voor monumenten waarvan de onderhoudstoesta nd in goede of
redelijke staat verkeert. Monumenten die niet aan dit criterium voldoen, kunnen van Brimonderhoudssubsidie worden uitgesloten. Voor de berekening is gebruikgemaakt van de
uitkomsten van de Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2010. Volgens dat
onderzoek is van 80% van de monumenten sprake van een goede tot redelijke staat van
onderhoud; 20% zou dus niet in aanmerking moeten komen voor Brim-onderhoudssubsidie.
Dit cijfer komt overeen met de uitkomsten van de enquête die voor de Brim-evaluatie spoor
1, 2011 onder monumenteigenaren is gehouden.
Uitsluiting van fiscaal relevante monumenten
Een deel van de eigenaren kan zowel een beroep doen op subsidie als op aftrek van het
inkomen (IB) of winst (VpB) van de onderhoudskosten. Als wij het aandeel fiscaal relevante
monumenten waarvoor in de periode 2006-2010 een beroep is gedaan op het Brim,
projecteren op het gehele monumentenbestand, dan komt circa 25% in aanmerking voor
deze fiscale faciliteit. Eerdere schattingen van Nationaal Restauratiefonds en RCE, die zijn
gemaakt bij de implementatie van het Brim in 2006, laten hogere percentages zien totaal
(circa 40%). Bij de belastingdienst zijn meer recente gegevens opgevraagd, maar (nog) niet
ontvangen. Ter afsluiting van de doorrekening van de verschillende maatregelen wordt een
inschatting gemaakt van het aantal eigenaren dat in de toekomst waarschijnlijk een beroep
gaat doen op het Brim. In deze groep zal naar alle waarschijnlijkheid het aandeel fiscaal
relevante monumenten ondervertegenwoordigd zijn. Om die reden wordt voor het
berekenen van het effect van uitsluiting van fiscaal relevante monumenten gerekend met het
lagere percentage (25%) zoals is afgeleid uit de huidige Brim-aanvragen.
De berekening geeft het effect weer van uitsluiting van fiscaal relevante monumenten
(uitgezonderd NV’s Stadsherstel) afzonderlijk en in combinatie met de uitsluiting van
monumenten in matige of slechte staat van onderhoud. In aanvulling daarop is het effect
berekend van het niet-uitsluiten van de categorie kastelen en buitenplaatsen.
Uitsluiting monumenten in eigendom van lokale overheden
In het verleden konden lokale overheden geen beroep doen op onderhoudssubsidie (Brom),
wel op restauratiesubsidie. Omdat het huidige Brim zowel regulier onderhoud als partieel
herstel (deelrestauraties) subsidieert, is ervoor gekozen om lokale overheden wel in
aanmerking te laten komen voor Brim-subsidie, zij het voor een gereduceerd
subsidiepercentage. Als het Brim wordt versoberd tot een regeling voor regulier of sober
onderhoud, dan is te overwegen om gemeenten uit te sluiten van subsidie.
Voor de berekeningen is gewerkt met de inschattingen over de eigendomsverhoudingen die
destijds door Nationaal Restauratiefonds en RCE zijn gemaakt voor de implementatie van
het Brim in 2006.

: - Definitief

ARCADIS

56

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Gegevens
Hierna wordt een overzicht gegeven van de gegevens die ten grondslag liggen aan de
berekeningen.
Aantallen monumenten
Gegevens van de RCE:
§

Totaal aantal monumenten.

§
§

Aantal monumenten dat een beroep heeft gedaan op het Brim.
Aantal monumenten dat een beroep kan doen op het Brim.

Tabel 1: Totaal aantal monumenten

De berekeningen in deze bijlage zijn gebaseerd op de CBS -categorieën. Deze indeling wijkt
af van de indeling naar Brim-categorie. Tabel 2 laat zien hoe CBS-categorieën zijn
samengevoegd om aansluiting te vinden bij de Brim-categorieën.
Tabel 2: Samenvoeging CB- categorieën
Categorie obv CBScode

CBScode

1 Religieuze objecten

3+4

2 Gebouwen, woonhuizen

5+6

3 Agrarische gebouwen

8

4 Molens

9

5 Kastelen, buitenplaatsen

12

6 Losse objecten

13

7 Overige categorieën

1+2+7+10+11

Totaal

: - Definitief

ARCADIS

57

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

De samenvoeging laat onverlet dat er verschillen blijven bestaan tussen de categorisering
volgens CBS en de categorisering die door RCE wordt gehanteerd (bij de planbeoordeling).
De invloed van deze verschillen op de uitkomsten van de berekeningen is evenwel
marginaal.
Tabel 3: Aantal monumenten dat een beroep heeft gedaan op het Brim
Aantal RM Aantal RM met
met

aanvraag niet

gehonoreerde

gehonoreerd

Aantal RM

aanvraag

(stuwmeer)

1 Religieuze objecten

1.968

911

1.057

2 Gebouwen, Woonhuizen AOM/Lagere overheid

1.337

1.089

248

3 Gebouwen, Woonhuizen geen AOM/Lagere overheid

773

564

209

4 Agrarische gebouwen

869

650

219

5 Molens

1.016

954

62

6 Kastelen, buitenplaatsen

494

395

99

7 Losse Objecten

942

524

418

Categorie

8 Overig
SubTotaal

646

455

191

8.045

5.542

2.503

Tabel 4: Aantal monumenten dat een beroep kan doen op het Brim
Cbscode
Categorie

Aantal
RM

1 Religieuze objecten

4.374

2 Gebouwen/Woonhuizen

2.367

3 Boerderijen

7.554

4 Molens

1.277

5 Kastelen, buitenplaatsen

1.022

6 Losse Objecten

5.548

7 Overig

5.154

Totaal

27.296

Herbouwwaarde
De gemiddelde herbouwwaarden van de verschillende categorieën monumenten zijn
gebaseerd op de herbouwwaarden uit het Onderzoek naar de restauratieachterstand bij
Rijksmonumenten 2006. In dit onderzoek is de gemiddelde herbouwwaarde per CBScategorie bepaald. Hierbij is rekeninggehouden met de differentiatie binnen de betreffende
CBS-categorie. In de categorie Religieuze objecten bijvoorbeeld zitten grote en kleine kerken,
maar ook kloostercomplexen of onderdelen daarvan, parochies en zelfs tuinmuren. De
gemiddelde herbouwwaarde van Religieuze objecten is gebaseerd op een steekproef onder
deze bouwwerken/objecten.
De herbouwwaarden zijn geactualiseerd naar het prijspeil 2011 en gecorrigeerd op basis van
het databestand van Donatus Verzekeringen.

: - Definitief

ARCADIS

58

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Tabel 5: Herbouwwaarde
Gemiddelde
herbouwwaarde
Categorie

gewogen

1 Religieuze objecten

3.855.119

2 Gebouwen, Woonhuizen

494.390

3 Agrarische gebouwen

732.105

4 Molens

739.317

5 Kastelen, buitenplaatsen

2.184.444

6 Losse Objecten

200.624

7 Overig

1.598.900

Subsidiepercentages
In vergelijking met andere eigenaren krijgen gemeenten een lager percentage van de
subsidiabele kosten. Reden om in de berekeningen te werken met (naar eigendom) gewogen
subsidiepercentages. Voor de weging naar eigendomsverhouding is gebruikgemaakt van de
inschattingen die destijds door het Nationaal Restauratiefonds en de RCE zijn gemaakt voor
de implementatie van het Brim in 2006.
Berekeningen
Uitgangssituatie
Onderstaande tabel geeft de jaarlijkse subsidiebehoefte weer van alle monumenten die in
aanmerking komen voor Brim-onderhoudssubsidie gebaseerd op de gemiddelde jaarlijkse
investering in relatie tot de herbouwwaarde respectievelijk integrale instandhouding (2%),
regulier (kort-cyclisch) onderhoud (1%) en sober onderhoud exterieur (0,5%).
Tabel 6: Jaarlijkse subsidiebehoefte totaal
totale
subsidie

subsidie

aantal RM

HBW

2%

percen-

behoefte

bij 1%

bij 0,5%

**)

x1000

x1000

tage *)

x1000

x1000

x1000

1 Religeuze objecten

4.374

3.855

77

63%

213.137

106.569

2 Gebouwen, woonhuizen

2.367

494

10

36%

8.432

4.216

2.108

4 Agrarische gebouwen

7.554

732

15

48%

53.109

26.555

13.277

5 Molens

1.277

739

15

51%

9.691

4.845

2.423

6 Kastelen, buitenplaatsen

1.022

2.184

44

59%

26.156

13.078

6.539

7 Losse objecten

5.548

201

4

55%

12.205

6.102

3.051

8 Overige categorieën

5.154

1.599

32

51%

83.631

41.815

20.908

406.361

203.181

101.590

Categorie obv CBScode

Totaal

27.296

53.284

*) Subsidiepercentages gewogen naar eigendomscategorie.
Tabel 7 geeft de jaarlijkse subsidiebehoefte weer van alle monumenten waarvoor een
aanvraag is ingediend voor Brim-onderhoudssubsidie gebaseerd op de gemiddelde

: - Definitief

ARCADIS

59

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

jaarlijkse investering in relatie tot de herbouwwaarde respectievelijk integrale
instandhouding, regulier (kort-cyclisch) onderhoud en sober onderhoud exterieur.
Tabel 7: Jaarlijkse subsidiebehoefte ingestroomde monumenten (gehonoreerd en aangehouden)

totale
deel

subsidie subsidie

nemer stuw
Categorie obv CBScode

aantal RM

brim

totaal

HBW

meer brimmers x1000

2%

percen- behoefte

x1000 tage *)

x1000

bij 1%

bij 0,5%

x1000

x1000

1 Religieuze objecten

4.374

911

1.057

1.968

3.855

77

63%

95.897

47.949

23.974

2 Gebouwen, Woonhuizen

2.367

1.653

457

2.110

494

10

36%

7.516

3.758

1.879

3 Agrarische gebouwen

7.554

650

219

869

732

15

48%

6.110

3.055

1.527

4 Molens

1.277

954

62

1.016

739

15

51%

7.710

3.855

1.928

5 Kastelen, buitenplaatsen

1.022

395

99

494

2.184

44

59%

12.643

6.321

3.161

6 Losse objecten

5.548

524

418

942

201

4

55%

2.072

1.036

518

7 Overige categorieën

5.154

455

191

646

1.599

32

51%

10.482

5.241

2.621

27.296

5.542

2.503

8.045

142.430

71.215

35.608

Totaal

Tabel 8 geeft de jaarlijkse subsidiebehoefte weer van alle monumenten waarvoor een
aanvraag is ingediend voor Brim-onderhoudssubsidie plus de te verwachten instroom uit
het Brom gebaseerd op de gemiddelde jaarlijkse investering in relatie tot de herbouwwaarde
respectievelijk integrale instandhouding, regulier (kort-cyclisch) onderhoud en sober
onderhoud exterieur.
Tabel 8: Jaarlijkse subsidiebehoefte ingestroomde monumenten (gehonoreerd en aangehouden) plus
instroom uit Brom (538)
totale
subsidie subsidie
Categorie obv CBScode

aantal RM

brim

brom

HBW

2%

mers

mers totaal

x1000

x1000 tage *)

1 Religieuze objecten

4.374

1.968

2 Gebouwen, Woonhuizen

2.367

3 Agrarische gebouwen

x1000

bij 1%

bij 0,5%

x1000

x1000

2.506

3.855

77

63%

122.113

61.056

30.528

2.110

2.110

494

10

36%

7.516

3.758

1.879

7.554

869

869

732

15

48%

6.110

3.055

1.527

4 Molens

1.277

1.016

1.016

739

15

51%

7.710

3.855

1.928

5 Kastelen, buitenplaatsen

1.022

494

494

2.184

44

59%

12.643

6.321

3.161

6 Losse objecten

5.548

942

942

201

55%

2.072

1.036

518

7 Overige categorieën

5.154

646

646

1.599

4
32

51%

10.482

5.241

2.621

27.296

8.045

8.583

168.646

84.323

42.162

Totaal

538

percen- behoefte

Conclusie:
Als in de toekomst alleen nog subsidie zou worden verstrekt voor monumenten die nu al
een aanvraag hebben ingediend respectievelijk reeds gebruikmaken van Brim of Brom, dan
nog is het beschikbare budget ontoereikend om integrale instandhouding (2%) te
subsidiëren.
Maatregelen
De eerste maatregel die is doorgerekend, is het uitsluiten van de monumenten waarvan de
onderhoudssituatie matig of slecht is. Tabel 10 geeft het resultaat van deze berekening.
Tabel 9: Jaarlijkse subsidiebehoefte van alle monumenten in goede of redelijke staat**)

: - Definitief

ARCADIS

60

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

totale
subsidie subsidie

% goed aantal
Categorie obv CBScode

aantal

en

goed en HBW

2%

percen- behoeft

bij 1%

bij 0,5%

RM

redelijk redelijk x1000

x1000

tage *)

e x1000

x1000

x1000
43.160

1 Religieuze objecten

4.374

81%

3.543

3.855

77

63%

172.641

86.321

2 Gebouwen, Woonhuizen

2.367

87%

2.059

494

10

36%

7.336

3.668

1.834

3 Agrarische gebouwen

7.554

78%

5.892

732

15

48%

41.425

20.713

10.356

4 Molens

1.277

74%

945

739

15

51%

7.171

3.586

1.793

5 Kastelen, buitenplaatsen

1.022

78%

797

2.184

44

59%

20.402

10.201

5.100

6 Losse objecten

5.548

69%

3.828

201

4

55%

8.421

4.211

2.105

7 Overige categorieën

5.154

79%

4.072

1.599

32

51%

66.068

33.034

16.517

27.296

77%

21.136

323.465

161.732

80.866

totaal

**) Op basis van "Monitor inzake de staat van het gebouwd erfgoed 2010”.
In tabel 10 is het effect berekend van het uitsluiten van fiscaal relevante monumenten, tabel
11 geeft de combinatie van de twee maatregelen.
Tabel 10: Jaarlijkse subsidiebehoefte van alle monumenten die geen fiscale bron zijn
aantal
geen
Categorie obv CBScode

totale

geen

subsidie subsidie

aantal

fiscale fiscale

HBW

2%

RM

bron

x1000

x1000 tage *)

bron

percen-

behoefte bij 1%

bij 0,5%

x1000

x1000

x1000

1 Religieuze objecten

4.374

95%

4.150

3.855

77

63%

2 Gebouwen, Woonhuizen

2.367

79%

1.867

494

10

36%

6.652

3.326

3 Agrarische gebouwen

7.554

36%

2.694

732

15

48%

18.938

9.469

4.735

4 Molens

1.277

90%

1.150

739

15

51%

8.725

4.362

2.181

5 Kastelen, buitenplaatsen

1.022

53%

543

2.184

44

59%

13.886

6.943

3.471

6 Losse objecten

5.548

80%

4.446

201

4

55%

9.782

4.891

2.445

5.154

90%

4.639

1.599

32

51%

75.268

37.634

18.817

335.475 167.737

83.869

7 Overige categorieën
totaal

27.296

19.489

202.225 101.112

50.556
1.663

Percentage 'niet fiscaal relevant' op basis van BRIM beschikkingen
Tabel 11: Jaarlijkse subsidiebehoefte van alle monumenten in goed of redelijke staat die geen fiscale
bron zijn
aantal
goed en
redelijk,

Categorie obv CBScode

totale

aantal

geen

geen

subsidie subsidie

goed en

fiscale fiscale

HBW

2%

percen- behoefte

bij 1%

bij 0,5%

redelijk

bron

x1000

x1000

tage *)

x1000

x1000

x1000

bron

1 Religieuze objecten

3.543

95%

3.362

3.855

77

63%

163.802

81.901

40.950

2 Gebouwen, Woonhuizen

2.059

79%

1.625

494

10

36%

5.787

2.894

1.447

3 Agrarische gebouwen

5.892

36%

2.101

732

15

48%

14.772

7.386

3.693

4 Molens

945

90%

851

739

15

51%

6.456

3.228

1.614

5 Kastelen, buitenplaatsen

797

53%

423

2.184

44

59%

10.831

5.415

2.708

6 Losse objecten

3.828

80%

3.068

201

4

55%

6.749

3.375

1.687

7 Overige categorieën

4.072

90%

3.664

1.599

32

51%

59.462

29.731

14.865

267.859 133.930

66.965

totaal

: - Definitief

21.136

15.094

ARCADIS

61

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

In onderstaande tabel worden de resultaten weergegeven van vorenstaande maatregelen in
combinatie met de inschatting van de te verwachten toekomstige deelname aan het Brim.
Tabel 12: Jaarlijkse subsidiebehoefte van monumenten in goede of redelijke staat, geen fiscale bron op
basis van verwachte deelname**)
aantal
goed en
redelijk,

Categorie obv CBScode

totale

aantal

geen

geen

totale

goed en

fiscale fiscale

verwachte deelna HBW

2%

percen- behoeft bij 1%

bij 0,5%

redelijk

bron

deelname me

x1000

tage *)

x1000

bron

subsidie subsidie
x1000

e x1000

x1000

1 Religieuze objecten

3.543

95%

3.362

80%

2.689

3.855

77

63%

131.042

65.521

32.760

2 Gebouwen, Woonhuizen

2.059

79%

1.625

90%

1.462

494

10

36%

5.209

2.604

1.302

3 Agrarische gebouwen

5.892

36%

2.101

15%

315

732

15

48%

2.216

1.108

554

945

90%

851

90%

766

739

15

51%

5.811

2.905

1.453
1.218

4 Molens
5 Kastelen, buitenplaatsen

797

53%

423

45%

190

2.184

44

59%

4.874

2.437

6 Losse objecten

3.828

80%

3.068

30%

920

201

4

55%

2.025

1.012

506

7 Overige categorieën

4.072

90%

3.664

30%

1.099

1.599

32

51%

17.838

8.919

4.460

169.014

84.507

42.253

totaal

21.136

15.094

7.443

**) Op basis van Brim-evaluatie spoor 1 en enquête onder koepelorganisaties
Dezelfde berekening is nogmaals gedaan, maar dan zonder de uitsluiting van fiscaal
relevante monumenten in de categorie kastelen en buitenplaatsen. Het verschil blijkt
marginaal.
Tabel 13: Als tabel 12, maar zonder uitsluiting van fiscaal relevante monumenten in de categorie
kastelen, buitenplaatsen
aantal
goed en
redelijk,

Categorie obv CBScode

totale

aantal

geen

geen

totale

goed en

fiscale fiscale

verwachte deelna HBW

2%

redelijk

bron

deelname me

x1000 tage *)

bron

subsidie subsidie
x1000

percen- behoefte bij 1%
x1000

x1000

bij 0,5%
x1000

1 Religieuze objecten

3.543

95%

3.362

80%

2.689

3.855

77

63%

131.042

65.521

32.760

2 Gebouwen, Woonhuizen

2.059

79%

1.625

90%

1.462

494

10

36%

5.209

2.604

1.302

3 Agrarische gebouwen

5.892

36%

2.101

15%

315

732

15

48%

2.216

1.108

554

4 Molens

945

90%

851

90%

766

739

15

51%

5.811

2.905

1.453
2.295

5 Kastelen, buitenplaatsen

797

100%

797

45%

359

2.184

44

59%

9.181

4.590

6 Losse objecten

3.828

80%

3.068

30%

920

201

4

55%

2.025

1.012

506

7 Overige categorieën

4.072

90%

3.664

30%

1.099

1.599

32

51%

17.838

8.919

4.460

173.321

86.660

43.330

totaal

21.136

15.468

7.611

Tabel 14 geeft dezelfde berekening als tabel 12, maar nu met uitsluiting van de monumenten
van lokale overheden.

: - Definitief

ARCADIS

62

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Tabel 14: Als tabel 12, maar nu met uitsluiting monumenten van lokale overheden
aantal
goed
van

Categorie obv CBScode

aantal

en

niet van

redelijk

totale

aantal
goed en

lagere lagere
geen
, geen
overhe overhed fiscale fiscale

totale
verwachte deelna

HBW

redelijk

den ***) e n

deelname

x1000

bron

bron

me

2%

subsidie subsidie
percenta behoeft bij 1%

bij 0,5%

x1000

ge ****)

x1000

e x1000

x1000

1 Religieuze objecten

3.543

5%

3.361

95%

3.189

80%

2.551

3.855

77

65%

127.841

63.921

31.960

2 Gebouwen, Woonhuizen

2.059

7%

1.910

79%

1.506

90%

1.356

494

10

36%

4.893

2.446

1.223

3 Agrarische gebouwen

5.892

4%

5.660

36%

2.018

15%

303

732

15

49%

2.161

1.081

540

4 Molens
5 Kastelen, buitenplaatsen

945
797

29%
5%

672
759

90%
53%

605
403

90%
45%

544
181

739
2.184

15
44

60%
60%

4.828
4.756

2.414
2.378

1.207
1.189

6 Losse objecten

3.828

17%

3.168

80%

2.539

30%

762

201

4

60%

1.834

917

458

7 Overige categorieën

4.072

31%

2.815

90%

2.534

30%

760

1.599

32

60%

14.584

7.292

3.646

160.897

80.449

40.224

21.136

18.344

12.794

6.457

**) op basis van Brimevaluatie spoor 1 en enquete onder koepelorganisaties
***) schatting van RCE in 2006
****) op basis van afwezigheid lagere overheden

Conclusie:
Alleen in de meest sobere variant en met uitsluiting van monumenten/eigenaren kan een
oplossing worden geboden binnen het beschikbare budget.
Aan de hand van tabel 13 is een berekening gemaakt van het aandeel van de verschillende
categorieën monumenten in de totale subsidie.
Tabel 15: Aandeel in subsidiebeslag per categorie
Categorie obv CBScode
1 Religieuze objecten

78%

2 Gebouwen, Woonhuizen

3%

3 Agrarische gebouwen

1%

4 Molens

3%

5 Kastelen, buitenplaatsen

3%

6 Losse objecten

1%

7 Overige categorieën
totaal

11%
100%

Ondanks dat de religieuze objecten maar éénzesde van alle monumenten
vertegenwoordigen die een beroep kunnen doen op Brim-subsidie, is het subsidiebeslag van
deze categorie veruit het grootste.

: - Definitief

ARCADIS

63

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

: - Definitief

ARCADIS

64

Voorstel voor een effectieve subsidieregeling voor onderhoud van rijksmonumenten

Colofon

VOORSTEL VOOR EEN EFFECTIEVE
SUBSIDIEREGELING VOOR ONDERHOUD VAN
RIJKSMONUMENTEN

OPDRACHTGEVER:
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

STATUS:
Definitief

AUTEUR:
ir. A. (Alle) Elbers en H. (Ben) Verfürden
Bijdragen van ir. J.G. (Hans) Bos en J. (Jan) van Zelst

GECONTROLEERD DOOR:
ir. A. (Alle) Elbers

VRIJGEGEVEN DOOR:
ir. A. (Alle) Elbers
18 januari 2012

ARCADIS NEDERLAND BV
Goudseweg 181
Postbus 1051
2410 CB Bodegraven
Tel 0172 631414
Fax 0172 611902
www.arcadis.nl
Handelsregister 9036504
©ARCADIS. Alle rechten voorbehouden. Behoudens
uitzonderingen door de wet gesteld, mag zonder schriftelijke
toestemming van de rechthebbenden niets uit dit document
worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door
middel van druk, fotokopie, digitale reproductie of anderszins.

: - Definitief

ARCADIS

65