Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 293

Renovatie Binnenhof

Nr. 21

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 28 juni 2016
De algemene commissie voor Wonen en Rijksdienst heeft op 1 juni 2016
overleg gevoerd met de heer Blok, Minister voor Wonen en Rijksdienst,
over:
− de brief van de Minister voor Wonen en Rijksdienst d.d.
26 april 2016 inzake renovatie Binnenhof (Kamerstuk 34 293,
nr. 19).
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Geurts
De griffier van de commissie,
Van der Leeden

kst-34293-21
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

1

Voorzitter: De Caluwé
Griffier: Van der Leeden
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Bisschop, De Caluwé,
Fokke, Graus, Koolmees, Krol, Van Raak en Ronnes,
en de heer Blok, Minister voor Wonen en Rijksdienst.
Aanvang 10.03 uur.
De voorzitter:
Welkom bij dit algemeen overleg. Ik heet de Minister voor Wonen en
Rijksdienst van harte welkom, alsmede zijn ambtenaren, de collega’s en
de mensen op de publieke tribune. Het gaat hier om de afronding van een
plenair debat op 10 december van het afgelopen jaar. Toen hebben we
uitgebreid gedebatteerd over de renovatie van het Binnenhof. Naar
aanleiding daarvan heeft de Minister een aantal varianten nader uitgewerkt. Eind april is hij met die uitwerking gekomen. De Kamer heeft
aangegeven nog een afrondend debat te willen hebben. Dat hoefde niet
plenair; het kon in een algemeen overleg. Daarvoor zitten we hier.
De spreektijd bedraagt vier minuten per fractie en ik sta maximaal twee
interrupties op elkaar toe.
De heer Koolmees (D66):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor de aanvullende onderzoeken en voor
het uitwerken van de varianten. Ondanks deze nieuwe rapporten is het
voor onze fractie nog geen uitgemaakte zaak wat de voorkeursvariant is.
Er zijn nog veel vragen te stellen en opmerkingen te maken. Ik ga
achtereenvolgens in op de verschillende varianten, op de voor- en
nadelen van gefaseerde verbouwing en tot slot op het vervolg.
Ik begin met de verschillende varianten. Naast de voorkeursvariant zijn er
drie alternatieve varianten gepresenteerd: de varianten 2, 9 en 12. Ik hoop
dat iedereen dan weet waarover het gaat. De afgelopen maanden is
duidelijk geworden dat ook in de voorkeursvariant van het kabinet nog
wel wat onzekerheden en risico’s zitten. Er is nog geen programma van
eisen, er moet nog worden afgestemd met de bewoners, de aanbesteding
moet nog starten en er zit ook veel ruimte in het plan, namelijk een
uitlooptijd van ongeveer een jaar en 90 miljoen aan onvoorziene kosten.
De komende maanden en jaren moet gaandeweg duidelijk worden hoe
het plan precies wordt vormgegeven. Dat vind ik een verstandige
benadering van de Minister, want er zijn veel extra zekerheden in het
proces ingebouwd, zowel qua tijd als qua kosten. Tegelijkertijd zie ik ook
kansen om het project sneller, soberder en goedkoper uit te voeren,
alsmede kansen om het te stroomlijnen.
Daarover straks meer, want eerst ga ik in op de varianten, te beginnen met
variant 12. Dat is de volledig gefaseerde verbouwing, waarbij alles wordt
opgeknipt in delen. Ik heb daar zelf om gevraagd in het vorige debat. Wat
D66 betreft valt deze variant echt af. Er is een te groot risico, er is een te
lange bouwtijd en er zijn te hoge kosten. Over de overige twee varianten
met een gefaseerde aanpak is mijn fractie wel te spreken. We zien ook
heel veel voordelen in zo’n gefaseerde aanpak. Het Binnenhof is open,
althans voor een deel, en in gebruik. Dat betekent voor de omwonenden
en de omgeving natuurlijk wel dat het gebied aantrekkelijk blijft. De
renovatie gebeurt dan in delen, waardoor er minder risico is dat het hele
project uitloopt wanneer één onderdeel uitloopt. Het Rijksvastgoedbedrijf
(RVB) heeft deze varianten geanalyseerd en voorgelegd aan Arcadis en
Twynstra Gudde voor een soort validatie. In die rapporten vallen mij een
paar zaken op, die ik zal langslopen.
In de eerste plaats wordt er naar mijn idee overdreven veel nadruk gelegd
op overlast tijdens de verbouwing, terwijl het echt twee verschillende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

2

delen van het Binnenhof betreft. Het Ministerie van Algemene Zaken, de
Eerste Kamer en de Raad van State zijn echt afscheidbaar van de
gebouwen van de Tweede Kamer. In de tweede plaats wordt er veel
nadruk gelegd op de risico’s van de verstoring van het primaire proces
van de Tweede Kamer tijdens de verbouwing. Dat verbaast mij ook. Zo
wordt er gezegd: wat als er een kabel wordt geraakt, hoe moet het met de
ICT-systemen? Ik heb echter mensen uit de praktijk gesproken die zeggen
dat dit soort risico’s aan de orde van de dag zijn bij de bouw. Natuurlijk
moet je altijd weten waar de kabels en de systemen liggen. Ik lees ook in
de brief dat het ICT-systeem van de Tweede Kamer sowieso naar Rijswijk
verhuist. Ik vraag me dan wel af waar die risico’s dan precies zitten en wat
de precieze kosten zijn. Kan de Minister daarop ingaan? Ik zie die
meerkosten eerlijk gezegd niet, want de provisoria worden opgenomen in
de rapporten van de 50 miljoen en zijn dus gebaseerd op deze twee
risico’s. Experts zeggen daarvan dat ze aan de orde van de dag zijn en
horen bij het proces. Met andere woorden: hoe zit dat, Minister?
Naast de gepresenteerde extra mogelijke kosten brengt zo’n gefaseerde
variant ook voordelen met zich mee. Ik had het al over het open en in
gebruik blijven van delen van het Binnenhof. Dat lijkt mij goed nieuws
voor de omgeving, de ondernemers en de omwonenden, maar ook voor
de beheersbaarheid van het hele proces. Op het Binnenhof, en zeker in het
oudste deel van de gebouwen – de Ridderzaal en Algemene Zaken –
zouden er zomaar eens wat restanten uit het verleden kunnen worden
gevonden. Dat is natuurlijk een risico voor het hele proces van de
verbouwing. Bij zo’n gefaseerde aanpak kun je compartimenteren en hoeft
niet het gehele project te wachten. Ook is het naar mijn idee een voordeel
dat zo’n verbouwing minder intensief zal plaatsvinden. In de voorkeursvariant van het kabinet is nu sprake van 2.200 bouwvakkers die dagelijks aan
het werk zijn. Dat brengt nogal een belasting aan vervoersstromen met
zich mee voor de binnenstad.
Ik heb overigens nog een specifieke vraag over variant 2 uit het rapport
van Arcadis. Daarin is sprake van een totale periode van zeven jaar,
namelijk drie jaar Eerste Kamer/AZ en vier jaar Tweede Kamer. Ertussenin
zit een fase van één jaar. Is dat niet heel ruim begroot?
Ik rond af met het vervolg. Mijn fractie heeft nog veel vragen en is nog
niet overtuigd. Uit de brief van de Minister wordt duidelijk dat vanaf mei
met klankborden wordt gestart. Zijn dit de eerste gesprekken met
omwonenden, ondernemers en gebruikers? Hoe gaan de gesprekken met
de gemeente over vergunningen? De fractie van D66 zou het verstandig
vinden om de komende maanden in overleg met al deze betrokkenen stap
voor stap verder te gaan met het inkleuren van de plannen en nog geen
definitieve voorkeursvariant uit te spreken. Ik zeg dat met name omdat de
gefaseerde aanpak wat ons betreft een heel interessante variant is om
boven de markt laten hangen en mee te nemen, juist om de risico’s te
beheersen. Ik hoor graag van de Minister hoe hij ertegenaan kijkt.
De heer Krol (50PLUS):
Voorzitter. Hoeveel voor het land belangrijke onderwerpen er ook op de
politieke agenda staan, één ding blijft de gemoederen binnen dit huis
danig bezighouden: de renovatie van het Binnenhof. Er is dan ook veel
geld mee gemoeid. Het is een langdurig proces en er zijn tradities en
historie waarmee we allemaal rekening wensen te houden. Dat gaat ons
allemaal aan.
De voorzitter:
Wij onderbreken even voor de bel in de plenaire zaal.
De heer Krol (50PLUS):
Het zou toch heerlijk zijn als wij die bel zouden vervangen door een
sms’je, voorzitter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

3

50PLUS kiest voor de minst dure variant met de hoogste opbrengst qua
vierkante meters kantoorruimte. Laten we het dan wel in een keer goed
doen. Het belangrijkste is dat het parlementaire proces gewaarborgd is,
net als de veiligheid. Anders gezegd: de inhoud en de kwaliteit van ons
werk als parlement is vele malen belangrijker dan de fysieke plek waar wij
ons werk doen. Tradities zijn mooi, historie ook, maar laten wij pragmatisch zijn. Laten we vooral kiezen voor de variant die het minste kost, in
deze tijd waarin al zoveel moet worden bezuinigd op zaken die mensen na
aan het hart liggen, zoals de zorg. We kunnen eenvoudigweg niet aan de
mensen verantwoorden dat we niet voor de minst dure en meest
verantwoorde variant kiezen. Als die variant werkbaar en veilig is, waarom
dan niet? Buiten dat is het ook nog de kortste variant. Waarom zouden we
eigenlijk langer verbouwen dan strikt noodzakelijk is?
De Minister heeft op verzoek van 50PLUS de mogelijkheden laten
onderzoeken voor de nieuwbouw van het gebouwdeel Hotel. Ik dank hem
daarvoor. Onderzocht zijn enerzijds de mogelijkheden met behoud van de
huidige gevel en anderzijds de mogelijkheid van een compleet nieuw
gebouw. Dit heeft ons toch weer aanleiding gegeven tot het stellen van
vier nieuwe vragen.
Ten eerste wordt bij de optie «complete vernieuwing van de gevel»
aangegeven dat het risico bestaat dat er geen vergunning wordt verleend
voor de sloop van de gevel. Begrijp ik nu goed dat dit nog niet is
nagevraagd bij de gemeente? Waarom dan niet? Ten tweede heeft het
Rijksvastgoedbedrijf de kosten van deze nieuwbouw geraamd op 6
miljoen, maar de 50PLUS-fractie heeft in de stukken geen onderbouwing
hiervan kunnen vinden. Kunnen we die alsnog ontvangen? Ten derde:
hoeveel vierkante meters kantoorruimte winnen we met nieuwbouw van
het Hotel? Dat scheelt mogelijk dependances en kan dus ook kostenbesparend werken. Ten vierde wordt daarnaast aangegeven dat de kwaliteit
van het binnenklimaat dat wordt bereikt met nieuwbouw niet zal worden
behaald met renovatie. Op welke gronden is de opvatting van de Minister
gestoeld dat het binnenklimaat bij renovatie toch van voldoende kwaliteit
zal zijn? Klopt het dat het Hotel nu het gebouw is met het hoogste
ziekteverzuim?
Ik durf nu al de voorspelling aan dat zelfs na de renovatie er gebrek zal
blijven aan geschikte werkruimte en dat er kort na de oplevering, indien
het Hotel niet geheel wordt verbouwd, een roep zal zijn om verdere
uitbreiding. De meerkosten zijn dan gigantisch. Kortom, we hebben nu
een eenmalige kans om het in een keer goed te doen zonder enorme
meerkosten en zonder enorme vertraging. Ik vraag de Minister om hierop
straks uitgebreid en gedetailleerd in te gaan. Het lijkt me voor de Minister
toch een heel aangename gedachte dat we straks kunnen spreken van een
Blok-toren of een Blok-kantoor.
De voorzitter:
Ik weet niet hoeveel waarde de Minister hecht aan een plaquette met zijn
eigen naam erop.
De heer Ronnes (CDA):
Voorzitter. Het is goed om te zien hoe de Minister de verzoeken uit het
vorige overleg heeft opgepakt; mijn complimenten daarvoor. Ik
concludeer tevens dat het kabinet, ook na het aanvullende onderzoek op
verzoek van de Kamer, nog steeds kiest voor een volledige en integrale
renovatie van het Binnenhofcomplex met een uitvoeringsduur van circa
5,5 jaar en daarmee samenhangend een investering van maximaal 475
miljoen. Is deze conclusie juist?
Zoals eerder aangegeven deelt het CDA de visie op nut en noodzaak van
de renovatie. De gekozen reikwijdte is wat ons betreft ook akkoord. Dat
houdt dus in dat we ons als gebruiker van het gebouw moeten inhouden.
Het gevaar is groot dat door bijvoorbeeld fracties c.q. gebruikers in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

4

loop van de tijd nadere bouwkundige wensen worden geuit. Iedereen
snapt dat als dit buitensporig gebeurt, we forse overschrijdingen over
onszelf afroepen. Kan de Minister aangeven of straks hierop zal worden
gestuurd?
De ProDemos-reactie was wat ons betreft ook akkoord. Het is goed om te
horen dat de inzet is om het aantal scholieren dat het Binnenhof bezoekt,
niet te laten dalen tijdens de renovatie, alsmede dat de ambitie is om na
de renovatie het aantal bezoeken van scholieren te doen toenemen. Ook
met andere medegebruikers van het Binnenhof, zoals de Parlementaire
Persvereniging Nieuwspoort en de kinderopvang zijn en worden wensen
en mogelijkheden besproken voor zowel de tijdelijke huisvesting als de
renovatie van het Binnenhof. De CDA-fractie onderstreept het belang om
te komen tot een plan van aanpak, ook met de omgeving.
Het kabinetsbesluit bevat het plan om tijdens de periode dat het
Binnenhof wordt gerenoveerd, de troonrede toch in de Ridderzaal te laten
uitspreken. De aankomst van de koets is dan wel op een half bouwterrein.
We gaan ervan uit dat dit slim en netjes wordt gedaan.
In december hebben we besloten tot een nader onderzoek naar de
varianten 2 en 12. Ik kan in dit geval kort zijn: de CDA-fractie is gezien de
impact op de doorlooptijd, de complexiteit en de extra kosten geen
voorstander van deze twee opties.
Variant 3 is de kabinetsvariant, zo concludeer ik althans. In deze variant
duurt de renovatie 5,5 jaar en wordt zij uitgevoerd in een geheel leeg
complex. Net als het kabinet ziet de CDA-fractie variant 3 als de kansrijkste
en niet variant 9, gezien de totale doorlooptijd, de extra complexiteit en
het kostenplaatje, al is dat laatste lager dan bij de andere twee opties.
De plannen voor het Hoteldeel zijn ook onderzocht. Kan de Minister
ingaan op het rapport van Arcadis, waarin wordt geconstateerd dat
nieuwbouw efficiënter en effectiever is en tegen acceptabele meerkosten
met een minimaal langere bouwtijd kan plaatsvinden?
Zijn er in het verdere traject nog momenten waarop de Kamer wordt
betrokken bij de uitvoering?
Mevrouw Fokke (PvdA):
Voorzitter. Als wij anderen vragen om sober om te gaan met belastinggeld, moeten wij dat zelf ook doen. Daarom heeft de PvdA-fractie in
het eerdere debat gekozen voor de variant van het kabinet: de kortste en
minst dure variant. En ja, laten we er niet omheen draaien: dat is nog
altijd heel erg veel geld. De rapporten laten echter zien dat de vraag niet is
of het Binnenhof moet worden verbouwd, maar hoe we dat uiteindelijk
gaan doen. In december hebben de andere leden al uitvoerig hierover
gedebatteerd. Ik werd op dat moment vervangen en was er dus niet bij. Ik
ga het debat van december vooral niet overdoen.
Tijdens het debat zijn enkele moties aangenomen waarna nader
onderzoek is gedaan. Deze moties staan vandaag centraal. In een van de
moties worden drie nieuwe varianten voor de verbouwing genoemd. Die
zijn inmiddels onderzocht en daarbij beoordeeld op haalbaarheid, kosten,
veiligheid en andere zaken. Op basis van de onderzoeken komt de
PvdA-fractie niet tot een andere conclusie dan in het eerdere debat. De
kabinetsvariant blijft de voorkeur genieten. Die variant is het snelst, het
goedkoopst en ze biedt de minste risico’s voor de bedrijfsvoering, de
veiligheid, de beveiliging en qua brand. Indachtig de motie van de heer
Krol moet er ook goed gekeken worden naar de aantrekkelijkheid van
gebouwen voor de gebruikers, zoals bij het gebouw Hotel. Als we nu
vinden dat er echt iets moet gebeuren aan het Binnenhof, zou het
vanzelfsprekend een gemiste kans zijn indien we over vijf jaar zouden
moeten zeggen: hadden we het nu maar gedaan. Bij de verbouwing moet
zo veel mogelijk rekening worden gehouden met het feit dat het
Binnenhof niet alleen een gebouwencomplex is, maar een centrum van
onze democratie en van belang voor toerisme en ondernemers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

5

We begrijpen terdege dat het bij de verbouwing, waarbij velen betrokken
zijn, ook belangrijk is dat een plan breed gedragen wordt. We begrijpen de
wens van een deel van de bewoners om eerder terug te keren. Wij vinden
het echter te ver gaan – als ik variant 3 en variant 9 vergelijk – als dat zou
leiden tot een jaar vertraging voor de Tweede Kamer. De Minister heeft al
heel veel uitgezocht, maar ik zou hem toch willen vragen of er misschien
niet nog een ultieme poging mogelijk is om nog wat aan dat jaar te doen.
Hoe denkt de Minister daarover?
Dan kom ik op Prinsjesdag. Het beeld is misschien dat Prinsjesdag in een
bouwput plaatsvindt, al denk ik eigenlijk dat de Minister daar vast allerlei
goede ideeën over heeft, zodat het er toch wel uitziet. Wij vinden het wel
belangrijk dat Prinsjesdag toch in de Ridderzaal wordt gehouden.
Natuurlijk brengt dat extra kosten met zich mee, maar uit de analyses
blijkt dat die extra kosten beperkt blijven. Wij willen dus in beginsel dat
Prinsjesdag op het Binnenhof blijft, maar stel dat we het één keer
organiseren en ons dan afvragen wat we daarmee over onszelf hebben
afgeroepen – sommige dingen kom je helaas pas in de praktijk te weten –
dan wil ik wel de optie openhouden om alsnog te kunnen zeggen:
jongens, we hebben toen iets besloten, maar het werkt in de praktijk niet.
Dan moet er toch gekeken kunnen worden naar de mogelijkheid om
Prinsjesdag ergens anders te houden, maar in beginsel willen wij het het
liefst op het Binnenhof.
De heer Koolmees (D66):
Ik hoor mevrouw Fokke zeggen dat de voorkeursvariant blijft staan. In
mijn eigen betoog heb ik aangegeven dat ik ook grote voordelen zie in een
gefaseerde aanpak. Voor de omgeving, voor de ondernemers en voor Den
Haag zelf is het in ieder geval deels openblijven van het Binnenhofcomplex een heel aantrekkelijke optie. Ik zei ook dat je zo de risico’s weg
kunt nemen van een heel grote verbouwing. Kijk bijvoorbeeld naar het
Rijksmuseum, waar de «alles in één project»-aanpak fout is gegaan.
Weegt dat niet mee bij de fractie van de Partij van de Arbeid?
Mevrouw Fokke (PvdA):
Nee, omdat ik mij afvraag of wat de heer Koolmees als voordeel noemt,
niet juist een enorm nadeel is, vooral als je even terug redeneert. Wij
weten een hele hoop dingen, bijvoorbeeld dat er aan het dak van de
Eerste Kamer iets moet gebeuren, maar heel veel dingen weten wij ook
niet over deze gebouwen. Je kunt het lachwekkend noemen, maar als er
in gebouw Koloniën een centrale verwarmingsketel uitvalt, weet men af
en toe doodeenvoudig niet hoe men dat moet herstellen. Dus ja, het is
volgens mij heel pijnlijk als je een gebouw helemaal moet leeghalen. Laat
ik als voorbeeld het stadhuis in Maastricht noemen; ik kom uit Maastricht.
Dat is ook een oud gebouw. Dat was heel pijnlijk, maar daar is uiteindelijk
wel voor gekozen en het college is er nu helemaal uit.
De snelste manier om die renovatie te doen, is niet door bepaalde mensen
te laten zitten. We kunnen de meeste meters maken als we gebouwen
helemaal leeg opleveren. Ik snap heel goed wat de heer Koolmees bedoelt
in het kader van de democratie, maar als je echt grondig wilt verbouwen
en als je die verbouwing echt goed wilt aanpakken, dan moet je daar niet
willen blijven. Bovendien vind ik het te makkelijk geredeneerd door de
heer Koolmees als hij zegt: stel dat we aan de kant van de Eerste Kamer
beginnen, dan heeft de Tweede Kamer daar geen last van. Het is u niet
ontgaan, mijnheer Koolmees, dat het Mauritshuis is verbouwd. Ik zat
tegenover het Mauritshuis, want daar wilde verder vanuit de PvdA
niemand zitten. Ik kan u verzekeren: het was een en al herrie. Maakt u zich
geen illusies dat mensen er geen overlast van ondervinden als wij dat
soort constructies gaan verzinnen. Als ze aan de overkant van het
Binnenhof bezig zijn, heb je daar echt wel last van. Dus ja, wij hadden ook
liever gehad dat zo’n grondige renovatie niet nodig was geweest, maar als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

6

die wel nodig is, dan moet die op een goedkope en snelle manier
gebeuren, al moet je dan misschien af en toe een pijnlijke keuze maken en
zeggen: het is het beste als iedereen er maar uit verhuist.
De heer Koolmees (D66):
Daarom heb ik ook aan het begin gezegd dat de twaalfjaarsvariant van de
Tweede Kamer, de gefaseerde verbouwing, ook voor D66 afvalt, omdat die
inderdaad onpraktisch en onuitvoerbaar is. Dat zie ik, maar ik zie ook dat
de Eerste Kamer, Algemene Zaken en de Raad van State echt aparte
onderdelen zijn van het Binnenhof. Natuurlijk heb je altijd overlast. Die
hebben we gehad van het Mauritshuis en die hebben we nu ook van de
parkeergarage Toernooiveld. Natuurlijk is die overlast er, maar het feit dat
niet het hele Binnenhof gedurende die hele periode van vijfenhalf jaar
dichtgaat, met alle consequenties voor het hele gebied, maar dat er altijd
een deel open is en bereikbaar, ook voor toeristen, is voor mijn fractie
toch een heel belangrijke overweging om mee te nemen, zeker in deze
fase. Er moet immers nog heel veel besloten worden. Het programma van
eisen moet nog worden vastgesteld. Er moet nog overleg komen met de
omwonenden. Ik zou het prematuur vinden om deze variant nu al weg te
laten vallen. Is de Partij van de Arbeid ook bereid om die variant in ieder
geval voorlopig mee te nemen in de uitwerking?
Mevrouw Fokke (PvdA):
Nee, omdat die variant wel 50 miljoen extra kost en ik vind dat wij wel
kritisch naar onszelf mogen kijken, als we gaan verbouwen. Dus nee, ik
deel uw mening niet en ik denk ook echt dat het te gemakkelijk geredeneerd is om te zeggen: het zijn allemaal verschillende gebouwen, dus kan
het allemaal wel. Volgens mij is het, als we straks gaan verbouwen, een
voordeel dat het door de verbouwing verschillende compartimenten
worden. Dat maakt het wellicht in de toekomst eenvoudiger. Ik denk dat
de heer Koolmees echt te makkelijk stelt: we maken gewoon een knip en
dan lossen we het op die manier op. Ik denk dat dat onverstandig is en ik
denk ook dat onderzoek dat aantoont. En ik ben het inderdaad niet met
hem eens. Hij wil 50 miljoen extra uitgeven, de Partij van de Arbeid vindt
dat gewoon 50 miljoen te veel, dus die variant valt voor de Partij van de
Arbeid af.
Een tussenvariant, waarin wellicht de Eerste Kamer eerder terug kan, is
iets heel anders. Dan ga je wel beginnen met lege gebouwen, maar als dat
ertoe leidt dat de Tweede Kamer een jaar langer moet wachten voordat zij
terug kan keren, dan vind ik dat erg lang. Ik hoor echter ook wat andere
partijen zeggen, en als op dat punt nog een ultieme poging gedaan kan
worden, dan vind ik dat prima.
De voorzitter:
Zag ik nou dat de heer Krol ook een interruptie wilde plegen? Nee dus.
Dan gaan we door naar de heer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Ik dank de Minister voor de wijze waarop hij uitvoering heeft
gegeven aan het verzoek van de Kamer om nog eens goed te kijken naar
diverse varianten, die nader uit te werken, de plussen en de minnen nog
eens op een rijtje te zetten en de vergelijkbaarheid optimaal te maken. Dat
maakt het eenvoudiger om, met alle mitsen en maren die er nog steeds
aan kleven, tot een soort afweging te komen. Ik wil graag uitleggen hoe de
SGP-fractie die afweging heeft gemaakt.
Voor ons weegt het cultuurhistorische en publieke belang van dit complex
zwaar mee, al is dat misschien niet zozeer vanuit bouwkundig of projectmatig oogpunt bekeken, van: hoe richt je het proces in? Als je het proces
inricht, gaat het niet alleen om de financiën, het gaat niet alleen om de
bouwkundige aspecten en de uitvoeringsaspecten, maar ook om het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

7

publieke en cultuurhistorische karakter, het unieke karakter van dit
complex. Dat moet meewegen in de keuze die je uiteindelijk maakt voor
een van de varianten. Dat betekent dat wij op voorhand voorstander zijn
van een variant waarbij tijdens het proces altijd een deel in gebruik is of
open, toegankelijk en te bezoeken. Natuurlijk moeten de kosten in
redelijke verhouding zijn tot elkaar. De financiering moet netjes te doen
zijn.
Ik zet de varianten op een rijtje. Aan de voorkeursvariant zou je financieel
gezien de voorkeur geven. Als je de financiën doorslaggevend vindt, dan
zeg je: die variant moeten wij kiezen. Kies je variant 12 – optimaal open,
dus altijd iets toegankelijk – dan kies je voor een heel lang traject met een
heleboel deeltrajecten en deelprojecten met veel risico’s. Wat ons betreft,
valt variant 12 op voorhand al af vanwege de verbrokkelde inrichting van
het proces. Variant 9 vereist een volledige ontruiming, net als variant 3.
Dat is dus een groot minpunt van variant 3, de voorkeursvariant van het
kabinet. Variant 9 begint ook met een volledige ontruiming gedurende een
jaar of drie, maar daarna komen er nog eens vier jaar bij voor de Tweede
Kamer. Dan kan dit hart van de democratie gedurende een heel aantal
jaren niet als zodanig functioneren. Kijken we naar variant 2, dan is op elk
moment van het proces altijd een deel van het complex open en in
gebruik. Een deel van het democratisch proces blijft dan hier.
Als wij alles afwegen, de financiële belangen, de culturele belangen, de
cultuurhistorische belangen en het publieke belang, dan gaat onze
voorkeur nadrukkelijk uit naar het opereren in twee fasen. Naar ons idee
kan de renovatie, gezien de complexiteit van dit totale complex, heel goed
opgeknipt worden in een aantal min of meer afgebakende deelprojecten.
De doorlooptijd is bij variant 2 iets langer, maar daar zit ook nog wel wat
onzekerheid in. De meerkosten van variant 2 bedragen dan 50 miljoen. Ik
wil het niet bagatelliseren, maar één referendumpje minder en we hebben
het er weer uit. Wat dat aangaat, vind ik dat bedrag ook maar relatief.
De heer Koolmees (D66):
Ik neem even het voorzitterschap over, want mevrouw De Caluwé wil
interrumperen.
Voorzitter: Koolmees
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Eigenlijk zegt de heer Bisschop: wat is dat nou, 50 miljoen extra, en hij
refereert aan het referendum. Ja, zo kunnen wij overal wel aan refereren!
50 miljoen betekent wel 10% meer. Er is 20% ingeruimd voor een post
onvoorzien. Dat moet ook wel bij een complex dat samengesteld is uit
gebouwen die dateren uit de twaalfde eeuw tot en met de twintigste
eeuw. Is de heer Bisschop dan bereid om gelijk de helft van de reservering
gewoon maar te gebruiken om gedurende zeven jaar te verbouwen, alleen
om ervoor te zorgen dat er altijd wel een gedeelte van het Binnenhof
bezet is? Dat is nogal fors. Dat is behoorlijk veel belastinggeld.
De heer Bisschop (SGP):
Natuurlijk, ik wil het bedrag ook niet bagatelliseren, maar als je kijkt hoe
de ramingen zijn opgebouwd, dan geef ik er de voorkeur aan om in ieder
geval deze variant ook nader en zorgvuldiger uit te werken. Ik weet niet of
de enorme post die is weggezet voor onvoorzien, afdoende is. Daar zou je
meer van willen weten. Hoe ziet het financiële plaatje er in zijn totaliteit
gedetailleerder uit? Ik zou daar behoefte aan hebben. Als ik mijn betoog
van daarnet had afgerond, dan had ik gezegd dat wij op dit moment heel
sterk neigen naar een voorkeur voor variant 2. Wij willen in elk geval dat
die in de uitwerking wordt meegenomen, op voet van gelijkheid met
variant 3. Ik kan mij voorstellen dat het kabinet uit financiële overwegingen kiest voor variant 3. Op die manier zouden wij gedurende het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

8

voorbereidingsproces meer inzicht krijgen. De lijn die D66 uitzet, vind ik
bepaald geen verkeerd voorstel. Ik denk dat dat kan leiden tot een heel
goede en afgewogen uitwerking.
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Allengs wordt het verhaal steeds genuanceerder. Dat was wel boeiend om
te zien, maar aan de ene kant zegt de heer Bisschop: ik betwijfel of die
20% die we gereserveerd hebben voor de post onvoorzien wel voldoende
is. En aan de andere kant is hij toch bereid om klakkeloos het gereserveerde geld nu al voor de helft te gebruiken. Als je nu zegt: ga die variant
verder uitwerken, dan ga je wel die kant op en dat betekent dat je bereid
bent om 10% meer uit te geven aan een verbouwing die best veel geld
kost, maar zo zuinig mogelijk geraamd is. Dat vind ik toch niet goed, want
als je dan variant 3 en variant 2 gaat uitwerken – twee heel verschillende
varianten – dan brengt dat ook extra kosten met zich mee. Is de heer
Bisschop bereid om die kosten ook nog een keer te dragen?
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, de microfoon was helaas aan blijven staan. Ik had wel op het
knopje gedrukt, maar blijkbaar is die aan vervanging toe. Dat moeten we
gelijk meenemen in de verbouwing.
Ik bedoel te zeggen dat 20% onvoorzien zo’n substantieel bedrag is dat je
er behoefte aan hebt om gedurende het proces meer inzicht te krijgen in
de wijze waarop dat benut gaat worden. Dus eigenlijk moet je die post
naar beneden brengen door te benoemen waar dat geld aan besteed zal
moeten worden. Ik vind het een kwestie van zorgvuldigheid om in de
verdere voorbereiding een aantal varianten gewoon mee te nemen. We
hebben het nu niet meer over twaalf varianten, maar over twee of hooguit
drie. We moeten volgens mij bekijken of daarin mogelijk tegemoetgekomen kan worden aan niet alleen de financiële aspecten, maar ook aan
de publieke aspecten die aan deze verbouwing zitten. Maar laten we wel
wezen, alles wat je doet zal hierbij groot geld kosten. Dat geldt zeker bij
een complex als dit. We kunnen er nu al moeilijk over doen door te
zeggen: het is 10% meer. Ja, het is 10% meer. Maar het gaat om 10%. Wij
gaan niet voor de duurste variant, maar wel voor een variant waarbij
nadrukkelijk het publieke belang van het open en toegankelijk houden van
dit complex zwaar meeweegt. Het kloppend hart van de democratie blijft
dan open, ook al pulseert het hart dan misschien iets minder driftig.
Voorzitter: De Caluwé
De heer Ronnes (CDA):
De heer Bisschop heeft het over het publieke belang. In de rapporten
worden nadrukkelijk ook opmerkingen gemaakt over de complexiteit en
de veiligheidsaspecten die het met zich meebrengt als voor die variant
wordt gekozen. Daarmee rekening houden, lijkt mij ook een publiek
belang. Is de heer Bisschop dat met mij eens? Als de zaak hier wordt
gerenoveerd, moet dat veilig gebeuren. Daarbij speelt niet alleen geld een
rol, al is het CDA van mening dat 50 miljoen extra echt een brug te ver is.
De heer Bisschop (SGP):
Een deel van die 50 miljoen meerkosten heeft juist te maken met de
veiligheid. Natuurlijk weegt veiligheid zwaar. Op die manier is veiligheid
meegenomen in de plandefiniëring.
De heer Ronnes (CDA):
Ik wijs de heer Bisschop erop dat in het rapport van Twynstra Gudde met
nadruk staat dat de risico’s onder ogen moeten worden gezien en dat die
risico’s op dit moment nog niet voor ogen staan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

9

De heer Bisschop (SGP):
Ik dank de heer Ronnes voor deze ondersteuning. Hij onderstreept
hiermee mijn pleidooi om deze variant gewoon mee uit te werken. Dank u
wel.
De heer Ronnes (CDA):
Zo zou de heer Bisschop mijn opmerking niet moeten opvatten.
De heer Bisschop (SGP):
Misschien mag ik het niet zo uitleggen, maar dit onderstreept precies
waarom deze variant meegenomen moet worden. We moeten daar inzicht
in krijgen. Het zou enerzijds mooi zijn als we vandaag tot een finaal besluit
zouden kunnen komen. Anderzijds moeten we dit ook niet overhaast
besluiten. Het proces is tot nu toe heel zorgvuldig verlopen. Laten we het
vervolg van het proces ook zorgvuldig doen en daarvoor de tijd nemen.
Laten we niet nu al een bepaalde variant kiezen, wat naar mijn idee
voortijdig zou zijn. Het is ook helemaal niet nodig om daar nu al voor te
kiezen. Natuurlijk, er zitten wat meerkosten aan, maar afgezet tegen de
totale kosten zijn die niet overdreven hoog.
De voorzitter:
Wilt u uw betoog afronden, mijnheer Bisschop?
De heer Bisschop (SGP):
Ja, ik kom tot een afronding. Een en ander leidt ertoe dat de voorkeur van
mijn fractie vooralsnog uitgaat naar variant 2. Wij vinden het in elk geval
zeer gewenst dat die variant in de verdere planvorming gewoon
volwaardig wordt meegenomen. Op die manier kan er op enig moment
worden gezegd: oké, nu hebben we voldoende getrechterd, uitgezocht en
onzekerheden geëlimineerd, en nu kunnen we een weloverwogen keuze
maken. Bij die keuze moeten de verschillende belangen, zoals het
financiële belang, het publieke belang en het cultuurhistorische belang
een plek krijgen.
Ik heb nog een laatste korte vraag. Kan bij de tijdelijke huisvesting tijdens
het eerste deel de Eerste Kamer bijvoorbeeld gebruikmaken van een deel
van het complex van de Tweede Kamer? Ik denk daarbij bijvoorbeeld aan
de Oude Zaal.
De voorzitter:
Voordat ik de heer Graus van de PVV het woord geef, wil ik de commissie
het volgende vragen. De heer Graus maakt officieel geen deel uit van deze
commissie. Daarom moet ik de collega’s even vragen of zij er bezwaar
tegen hebben dat hij hier namens de PVV het woord voert. Ik zie dat dat
niet het geval is. Het woord is aan de heer Graus.
De heer Graus (PVV):
Het feit dat ik hier het woord voer, heeft ook te maken met een ongeval
van mijn collega, voorzitter. Ik ben niet eens de derde woordvoerder, maar
ik ben eigenlijk een soort manusje-van-alles. Ik vind het bovendien altijd
knap dat de woordvoerders van de SGP het klaarspelen om meer tijd te
krijgen voor het beantwoorden van vragen dan ze spreektijd hebben. Ze
weten er altijd een mooi, Bijbels verhaal van te maken.
Voorzitter. Ik zal mijn bijdrage kort houden, want ik ben niet van alles
helemaal op de hoogte. De PVV is niet overtuigd van de noodzaak om om
en nabij een half miljard uit te trekken voor de renovatie van het
Binnenhof. Wat ons betreft wordt achterstallig onderhoud wel aangepakt.
Bijvoorbeeld de ventilatie is in sommige delen van het gebouw echt ver
beneden de maat. Hetzelfde geldt voor voorzieningen voor brandpreventie. Tegen dat soort maatregelen kan de PVV natuurlijk nooit zijn. De
PVV wil dus dat achterstallig onderhoud wordt aangepakt, maar is tegen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

10

de grootschalige renovatie die de Minister nu van plan is. We zullen een
voorstel daarvoor niet kunnen steunen.
Mijn partij vindt het ongepast om in deze tijd, terwijl ouderen worden
gekort, voor onszelf een half miljard uit te trekken. Alle werkzaamheden
op het vlak van brandveiligheid en onderhoud moeten volgens mijn partij
ook veel goedkoper kunnen worden uitgevoerd dan nu wordt voorgesteld.
Wij vragen ons af of er voldoende marktpartijen zijn geraadpleegd. Kan de
Minister daarop ingaan?
Wij hebben ons zeer verbaasd over de afwijzing van het voorstel van
50PLUS om het gebouw Hotel te slopen. Dat is het meest erbarmelijke
gebouw dat er bestaat. Daarom hebben ze de PVV erin gestopt. Ik zit al
heel wat jaren in dat gebouw. Vroeger zat GroenLinks erin. Daar was toen
een heel hoog ziekteverzuim. Dat weet ik van mevrouw Azough. Zij heeft
mij dat verteld toen ik daar kwam. Nou, je krijgt daar vanzelf last van een
hoog ziekteverzuim. Het «sickbuildingsyndroom» noemen deskundigen
dat. We hebben er luchtmetingen gedaan. De Facilitaire Dienst heeft alles
gedaan om ons te helpen. Men heeft folie tegen de ramen geplak om de
warmte te weren. ’s Zomers ga je er namelijk kapot van de warmte. Je
mag er vervolgens geen airco in steken, want dat mag ook al niet van het
Reglement van Orde. ’s Winters barst je van de kou en staan de
ijsbloemen op de ramen. Dit is echt te gek voor woorden, hoor. Onze
medewerkers zitten gewoon met een sjaal om. Dat kan allemaal niet. Ik
heb trouwens alle lof voor de Facilitaire Dienst van de Tweede Kamer. Ik
kom er nooit en ik ben bijna nooit op onze gang, maar ik moet het toch
wel voor de anderen opnemen. Ik moet eerlijk zeggen dat daar wel iets
moet gebeuren. Voor ons mag dat gebouw Hotel gesloopt worden. We
steunen dus het voorstel van de heer Krol. Waarom wordt dat voorstel op
voorhand afgewezen? Het prijsverschil lijkt namelijk vrij klein en de
mogelijkheden bij sloop en nieuwbouw zijn enorm groot. Voor alle
duidelijkheid zeg ik dat ik daar ook mensen van de brandweer heb
ontvangen. Ik heb zelf ook deskundigen laten komen. Dat heb ik voor iets
heel anders gedaan, maar ik heb het wel zelf georganiseerd.
Mijn partij wil dus dat de mogelijkheid van sloop en passende nieuwbouw
wordt onderzocht. Dat zou dus een nieuwe mogelijkheid zijn, dus
mogelijkheid 4. Wij willen dus inderdaad dat wordt onderzocht of het
mogelijk is om het gebouw Hotel te vervangen door grotere en hogere
nieuwbouw. Dat zou ook nog een pre kunnen zijn.
Hierbij wil ik het laten, voorzitter. De rest zal Barry wel weer oppakken
zodra hij terug is. Ik wil trouwens ook nog zeggen dat in het gebouw
Hotel, waar nu onder andere de PVV zit, ook de fractie van de VVD heeft
gezeten. Die had dezelfde ervaring als onze fractie, hoor. De leden van de
VVD-fractie praatten er echter niet over. De leden van de fractie van
GroenLinks hebben er wel over gepraat. Het gebouw Hotel is gewoon een
sick building. Ik hoor de heer Koolmees nu iets mompelen. Wat zei u,
mijnheer Koolmees? Ik heb graag dat u het herhaalt.
De heer Koolmees (D66):
Ik maakte een grapje tegen mevrouw De Caluwé.
De heer Graus (PVV):
Oké, sorry. U weet, ik ben een azijnpisser van de PVV, dus ik heb geen
gevoel voor humor en ik zal er wel niet om kunnen lachen.
Voorzitter: Koolmees
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Voorzitter. Het parlement gaat het eigen huis ingrijpend verbouwen. Dat
gaat het doen in een tijd waarin de effecten van de bezuinigingen veel
mensen nog steeds raken. De verbouwing is noodzakelijk, maar zuinig
omgaan met belastingcenten is dat ook. Ik dank de Minister voor het feit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

11

dat hij op ons verzoek de Kamer nog enkele varianten heeft toegestuurd
die hij verder heeft uitgezocht. De kabinetsvariant, variant 3, is helder. De
VVD heeft daar eerder haar voorkeur al voor uitgesproken, mede op grond
van het feit dat veel deskundigen die ervaring hadden met gefaseerde
verbouwingen, hier tijdens een hoorzitting hebben gezegd: jongens, doe
het alsjeblieft niet. Zij zeiden: doe het allemaal in één keer en ga tijdens de
verbouwing alsjeblieft weg van het Binnenhof. Er blijven, kost namelijk
veel meer tijd en veel meer geld, en leidt tot veel meer ellende. Daarom
geniet de variant van het kabinet nog steeds de voorkeur van de
VVD-fractie. Dit is de kortste variant tegen de laagste kosten.
De VVD heeft wel begrip voor de wens van een deel van de bewoners van
het Binnenhof om mogelijk eerder terug te keren als een bepaald gedeelte
klaar is. Als we het hebben over de bewoners van het Binnenhof, hebben
we het echter ook over de meer dan 1.000 mensen die werken in de
Tweede Kamer. Als eerder terugkeren van een deel van de bewoners
betekent dat het overgrote deel van de Binnenhofbewoners, de mensen
van de Tweede Kamer, een jaar langer weg moeten blijven, dan kiest de
VVD daar niet voor. De Tweede Kamer een jaar langer weg van het
Binnenhof, is te lang voor de VVD. Kan dat niet zonder die enorme
vertraging? De Minister zegt dat er dan minder ruimte is voor bouwmaterialen op het Binnenhof. Als ik echter goed naar de plaatjes kijk, zie ik dat
een deel van het bouwmateriaal geplaatst zal worden op het Plein in
plaats van op het Binnenhof. Er is dus wat extra ruimte gevonden voor het
plaatsen van bouwmaterialen. Kan de Minister bijvoorbeeld eens bekijken
of er een mogelijkheid is om «de overkant» ter wille te zijn zonder
vertraging voor de hele verbouwing? Wellicht kan een tijdelijke
verplaatsing van de activiteiten op Prinsjesdag helpen. Ik bespeur
daarvoor niet erg veel enthousiasme bij de collega’s. Ik zie de heer
Koolmees wel wat enthousiaster knikken. Uit de stukken van Arcadis blijkt
dat het ieder jaar drie à vier weken kost om het Binnenhof helemaal vrij te
maken van allerlei rommel en bouwmaterialen. Dan is nog helemaal niet
meegerekend wat het kost om het weer allemaal terug te zetten na
Prinsjesdag. Valt er niet ettelijke maanden winst te behalen door bijvoorbeeld voor variant 9 te kiezen en winst te behalen door de activiteiten op
Prinsjesdag tijdelijk te verplaatsen naar een andere locatie? Je kunt de
rijtoer met de Gouden Koets gewoon door laten gaan. De troonrede kan
worden gehouden en de balkonscène kan ook gewoon worden gehandhaafd. We zouden het gedeelte dat zich normaal in de Ridderzaal afspeelt,
bijvoorbeeld tijdelijk kunnen verplaatsen naar de Grote Kerk. Dat is een
mooie, representatieve locatie. Er kunnen ook nog meer mensen in de
Grote Kerk dan in de Ridderzaal. Je zou dus extra mensen van maatschappelijke organisaties kunnen uitnodigen om Prinsjesdag eens bij te wonen.
Dit zou ertoe leiden dat niet elk jaar het hele Binnenhof vrijgemaakt zou
hoeven te worden.
Ik heb gezien dat de lokale VVD-fractie in Den Haag deze ochtend
suggesties heeft gedaan voor het aantrekkelijk houden van het Binnenhof
voor het publiek tijdens de verbouwing. Je zou kunnen denken aan
inpakken, zoals Christo doet, aan filmvertoningen en noem het maar op. Ik
ben erg gecharmeerd van de creativiteit die aan de dag is gelegd. Men
heeft ook gezegd: stel nou dat de Eerste Kamer wel iets eerder terug kan
komen, dan is er maar een kleine doorgang naar de Ridderzaal nodig om
die ook weer open te kunnen stellen voor het publiek. Wil de Minister daar
ook eens over nadenken?
Voorzitter: De Caluwé
De voorzitter:
De Minister heeft wat tijd nodig om de antwoorden voor te bereiden.
De vergadering wordt van 10.46 uur tot 10.55 uur geschorst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

12

Minister Blok:
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Excuus, voordat u begint, stel ik voor twee interrupties toe te staan.
Minister Blok:
Voorzitter. Dank voor de waardering die iedereen heeft uitgesproken voor
het extra onderzoek dat is uitgevoerd. Ik ben het met alle sprekers eens
dat de verbouwing noodzakelijk is, maar ook een enorme ingreep behelst.
Dat geldt natuurlijk voor beide Kamers als gebruikers van het Binnenhof,
maar ook voor geheel Nederland vanwege de symbolische en feitelijke
waarde van dit mooie complex en de centrale rol van beide Kamers in het
functioneren van Nederland als democratie. Ook voor de omwonenden, of
het nu bedrijven zijn of mensen die daar hun huis hebben, is zo’n grote
verbouwing ingrijpend. Zoals een aantal woordvoerders al opmerkten,
gaat het inderdaad om heel grote bedragen. Het is belastinggeld en ook
dat is een reden om daar zorgvuldig mee om te gaan.
Het is nu onze opgave om al die complexe belangen tegen elkaar af te
wegen. De Kamer heeft veel brieven ontvangen van de omgeving en
ondernemingsraden en die wijzen helaas niet allemaal dezelfde kant op.
Ook de bijdragen vandaag wijzen niet alle dezelfde kant uit, al wordt de
noodzaak van ingrijpende maatregelen gelukkig wel onderkend. De PVV
staat terughoudend tegenover een grote verbouwing, maar zij pleit wel
voor het geheel slopen van het Hotel. Dat is een wel erg stevige ingreep
bij een renovatie. Wij delen met elkaar in ieder geval wel de noodzaak.
Alle gebruikers hebben al in 2010, samen met mijn voorganger Van der
Laan, geconstateerd dat zo’n ingrijpende verbouwing nodig is. Die
noodzaak is alleen maar groter geworden. Het aantal storingen van liften
en lekkages door corrosie van leidingen neemt toe. Gelukkig zijn er nog
geen gevaarlijke situaties ontstaan, maar een gebouw dat zo intensief
wordt gebruikt en dat zo veel machines bevat als roltrappen, ventilatie,
liften en ICT, zal op een bepaald moment zo aan slijtage ten onder gaan
dat het wel onverantwoord wordt. Die situatie moet ik als Minister
voorkomen voor de medewerkers, Kamerleden en bezoekers.
Dit alles natuurlijk wel tegen de achtergrond dat hoe uniek dit bouwproces
ook is, er wel enige ervaring is met grote bouwprocessen van publieke
gebouwen en de combinatie van politici en bouwprocessen. Een aantal
ongemakkelijkheden is dus niet typisch voor dit bouwproces. Het gaat
meestal om heel grote bedragen en vaak om bekende gebouwen en
locaties. Ik mag ook de hoeder zijn van bijvoorbeeld het Rijksmuseum en
het Paleis op de Dam. Publieke gebouwen zijn meestal nogal cruciaal en
zij hebben een grote uitstraling op de omgeving.
In alle politieke besluitvormingsprocessen over bouwen en verbouwen
zijn er altijd momenten waar de raming van deskundigen reacties oproept
als: «dat is toch wel een hoop geld» of «het duurt allemaal wel heel lang»
of «wij hadden eigenlijk iets anders gewild». Wij hebben natuurlijk onze
eigen verantwoordelijkheid, maar het is wel cruciaal dat wij goed en open
blijven kijken naar hetgeen de deskundigen aandragen. De lessen van
Betuweroute en Noord/Zuidlijn zijn toch wel dat als politici zich laten
verleiden tot het standpunt dat deskundigen wel bepaalde kosten en een
bepaald tijdbeslag kunnen ramen, maar dat zij meer willen voor minder
geld, de rekening gewoon later komt. Dan wordt het vaak duurder en
wordt het vertrouwen in de politiek aangetast. Daarom zal in mijn
beantwoording doorklinken dat ik waar mogelijk de ruimte zoek. Als
echter meerdere deskundigen – de Kamer heeft ook een hoorzitting
georganiseerd – aangeven dat de kosten, tijdsduur en risico’s reëel zijn
ingeschat, zal ik niet als politicus zeggen dat ik denk het beter te weten.
Natuurlijk kijken wij kritisch naar alle bevindingen. Een groot deel van dat
kritisch denken zit ook in de structuur van het Rijksvastgoedbedrijf dat met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

13

eigen schattingen en berekeningen komt en ook van Arcadis en Twynstra
Gudde. Wij hebben een aantal van de architecten die bij de hoorzitting
van de Kamer betrokken waren, gevraagd om nog eens naar deze
aanvullende rapporten te kijken. Dus als er ergens sprake is geweest van
hoor en wederhoor, dan wel in deze procedure.
Ik kom nu toe aan de vragen van de woordvoerders. De heer Koolmees
heeft gevraagd naar de overlast van variant 2 waarin de Tweede Kamer na
de Eerste Kamer wordt verbouwd en het Binnenhof steeds in gebruik is;
die variant kost 50 miljoen extra. Hij vraagt of die overlast echt zo groot is
als in de rapporten wordt gesteld. Een zichtbaar onderdeel van die
overlast is dat een groot deel van het Plein bouwterrein zal moeten zijn;
dit is ook aangegeven op de tekeningen die bij de rapporten zijn gevoegd.
Daarvoor is ongeveer de helft van het Plein nodig, dat wil zeggen dat het
Plein tot ongeveer het beeld van Willem de Zwijger bouwterrein zal zijn.
Als ik daar een terras zou hebben, zou ik dat niet fijn vinden, maar ook
voor al diegenen die over het Plein lopen en fietsen en die op de terrassen
zitten die nog wel gebruikt kunnen worden, is het ingrijpend. Ik wijs in dit
kader bijvoorbeeld op de brief die wij begin deze week hebben ontvangen
van het Mauritshuis en het Haags Historisch Museum. Zij pleiten voor de
snelste variant omdat de overlast voor hun bezoekers en instellingen
groot zal zijn. Dit in de categorie «als u het niet van mij gelooft, gelooft u
het misschien van een ander». De zorg voor de overlast is dus wel reëel.
De heren Koolmees en Bisschop hebben gevraagd hoe reëel het bedrag
van 50 miljoen extra is dat wordt voorzien voor variant 2. Er is een
uitsplitsing gegeven van die extra kosten. Het grootste deel ervan, 35
miljoen, bestaat uit extra instandhoudingskosten. Doordat de Tweede
Kamer dan een aantal jaren langer in bedrijf zal blijven, weten wij dat de
storingen van de liften, luchtbehandelingsinstallaties en roltrappen die nu
al toenemen, zich gedurende een langere periode en intensiever zullen
voordoen. Deskundigen zijn van mening dat hiervoor 35 miljoen moet
worden geraamd, want die storingen zullen echt toenemen.
Een tweede belangrijke component is de complexiteit van het
bouwproces. In dit geval moeten installaties worden losgeknipt en
doordat ze zelfstandig moeten draaien, zal dit ingrijpend zijn. Daarvoor is
een bedrag van zo’n 13 miljoen geraamd.
Een laatste grote component is de extra beveiliging. Een bouwproces
brengt gevaren met zich zoals vorige week op een dramatische manier is
gebleken. Daarnaast kan een publiek gebouw een aantrekkelijk doelwit
zijn voor kwaadwillenden. Op het moment dat de helft van het terrein
bouwterrein is, zal fors extra moeten worden beveiligd.
Het bedrag van 50 miljoen is dus echt niet uit de duim gezogen. Ook als
niet-bouwdeskundige vind ik het heel plausibel dat die extra kosten zullen
optreden.
De heer Koolmees heeft gevraagd waardoor de meerkosten voor de ICT
worden veroorzaakt. Hij verwees in dit kader naar de overgang naar
Rijswijk. In Rijswijk worden de data opgeslagen bij een van de rijksdatacentra. Cruciaal voor de ICT is ook hier het ontkoppelen en het zelfstandig
moeten kunnen blijven functioneren.
De heer Koolmees (D66):
Dank voor de uitsplitsing van de kosten. Het is mij in de rapporten
opgevallen dat Arcadis expliciet stelt geen validatie van de kosten te
hebben gedaan en dat Twynstra Gudde stelt het aannemelijk te vinden.
Op het begin van het betoog van de Minister dat het allemaal is gevalideerd, is dus nog het een en ander af te dingen. Dat is echter niet mijn
punt.
Natuurlijk zullen er kosten zijn voor de instandhouding, maar er zullen ook
opbrengsten zijn als voor variant 2 wordt gekozen. Het Binnenhof blijft
dan gedurende de gehele verbouwing open en beschikbaar voor het
publiek, omwonenden en ondernemers. Die opbrengsten zijn niet in deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

14

studie meegenomen. Ik heb het rapport van Arcadis echt goed gelezen: op
pagina 13 staat dat in de tweede variant – dat wil zeggen eerst de Eerste
Kamer en daarna de Tweede Kamer – een overbruggingsperiode van een
geheel jaar tussen beide verbouwingen is voorzien. Dat is voor: buffer
nazorg, testen installaties, een periode dat er niets gebeurt en de aanloop
naar de bouw. Dat bepaalt natuurlijk voor een groot deel de extra duur
tussen de vijf en een half jaar van de voorkeursvariant en de zeven jaar
van variant 2. Dat brengt natuurlijk ook kosten met zich, want de
bouwplaats moet in stand worden gehouden en dat soort dingen. Hoe
kijkt de Minister tegen deze opbrengsten en besparingen op de kosten
aan?
Minister Blok:
Allereerst de opmerking over het valideren van de kosten. Het wordt een
lange reclamespot, maar voor die validatie is Bouwbureau Vitruvius
ingehuurd. Ook daar heeft een externe dus meegekeken met het Rijksvastgoedbedrijf.
Ik ben het met de heer Koolmees eens als hij zegt dat een niet-financiële
opbrengst in de zin van het toegankelijk zijn van het Binnenhof, aan deze
variant kan worden toegerekend. Die wordt natuurlijk ook expliciet
genoemd. Een financiële opbrengst en een opbrengst in tijdswinst of
risicovermindering waren onderwerp van een concrete vraag in deze
onderzoeken. Alle onderzoekers schrijven: helaas, wij moeten u teleurstellen, het gaat meer kosten en wij zien extra risico’s. Ik heb de redenen
van die meerkosten al eerder aangegeven. Ik zou de Kamer niet goed
informeren als ik dit niet zou mededelen. Wat wordt gesteld, is ook
plausibel.
De heer Koolmees heeft vervolgens gevraagd waarom er in deze variant
een jaar tussen zit voordat de Tweede Kamer wordt aangepakt. Nogmaals,
ook die fasering is op plausibiliteit beoordeeld. In de eerste jaren is bij de
Tweede Kamer nog niets gebeurd. Daarna wordt de Tweede Kamer
ontruimd. Dat is nogal een gebeurtenis, want de leden en al hun
medewerkers werken daar en wij zullen netjes met hen omgaan. Rond die
Tweede Kamer worden een bouwterrein en allerlei voorzieningen
ingericht. Daarvoor moet ruimte worden gemaakt en de omgeving moet
daarvoor worden afgezet. Het is al een bouwproject op zich om de
omgeving zo in te richten dat hier kan worden gebouwd. De raming is dat
die combinatie een jaar in beslag zal nemen.
De heer Koolmees (D66):
Een paar opmerkingen. In de eerste plaats valt de start van de bouw van
de Tweede Kamer nog buiten het extra jaar waarover ik zojuist sprak. Dus
tussen het einde van de Eerste Kamer en Algemene Zaken, en de start van
de uithuisplaatsing van de Tweede Kamer zit een jaar. Natuurlijk moet je
daarmee rekening houden en moet je dat plannen, maar ik constateer dat
daar een jaar tussen zit.
In de tweede plaats heeft de Kamer het rapport van Vitruvius niet
ontvangen. Ik ben daar zeer in geïnteresseerd. Kunnen wij dit alsnog
ontvangen?
In de derde plaats kunnen de niet-financiële opbrengsten worden
meegenomen in het financiële plaatje. Als financieel woordvoerder weet
ik hoe dat werkt. Tegelijkertijd wordt een deel van de extra kosten ten
bedrage van 50 miljoen toegerekend aan extra risico’s tijdens de
verbouwing als brand, beveiliging en dat soort dingen. Ik kan me echter
ook voorstellen dat de fasering van de verbouwing allerlei risico’s
vermindert, bijvoorbeeld voor uitlooptijd en vertraging. Ik verwijs naar het
Rijksmuseum. Die zouden ook in geld moeten kunnen worden gewaardeerd. Wil de Minister daar nog op ingaan? Dat zou het plaatje toch heel
anders kunnen maken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

15

Minister Blok:
Het Vitruviusrapport van het eerste onderzoek zat bij de stapels die de
Kamer ter inzage heeft gekregen, maar dat kan de Kamer natuurlijk
krijgen. Het Vitruviusrapport van het tweede onderzoek behoort tot het
vertrouwelijke deel vanwege de aanbesteding.
Als er voordelen zouden zijn, zou ik die toejuichen. Ik ben dit proces nooit
begonnen met een voorkeur van mijn kant. Ik trof op mijn stapeltje «te
doen» aan dat ergens in 2010 is afgesproken dat ook dit gebouw
verbouwd moet worden. Ik heb er zo nogal wat: «Minister, pak dit op,
want dit is wel dringend.» Ik heb toen niet gezegd dat ik graag variant x, y
of z wil. Ik heb gevraagd wat professioneel kon worden gedaan. Het
proces zat vast en ik heb mevrouw Spies gevraagd om het te onderzoeken. Toen de Kamer aanvullende vragen had, heb ik die ook laten
onderzoeken. Ik heb er verder geen sterke persoonlijke mening over
anders dan die waarmee ik begon, namelijk dat het een belangrijk gebouw
is, dat er belastinggeld wordt gebruikt en dat de mensen veilig moeten
kunnen werken. In een heel belangrijk onderdeel van die onderzoeken en
de contra-expertises daarop wordt ingegaan op de vragen van de heer
Koolmees. Zijn de kosten reëel geraamd? Zijn er ergens voordelen of
nadelen te verwachten? Zijn de tijdsperiodes reëel geraamd? Zijn daarin
voor- of nadelen te verwachten? Zijn de risico’s reëel geraamd? Zijn
daarin voor- en nadelen te verwachten? Op al die vragen geven de
deskundigen antwoord. Ik kan me voorstellen dat het voor de heer
Koolmees betreurenswaardig is dat ze niet zeggen «u wint juist geld of
vermindert de risico’s met een langere variant», maar het is wel hun
boodschap. Ik kom dan weer terug bij mijn eerdere punt. Als deskundigen
dat aangeven, kan ik als eenvoudige doctorandus toch moeilijk zeggen dat
al deze ingenieurs de risico’s van de bouwprocessen, waarmee zij dag in
dag uit bezig zijn, verkeerd inschatten? Ik denk dat ze die reëel inschatten.
De voorzitter:
Dit wordt uw tweede interruptie, mijnheer Koolmees.
De heer Koolmees (D66):
Dat is goed, voorzitter, want dit is een belangrijk punt voor mij. Het is
helder dat de niet-financiële opbrengsten van het openhouden van het
Binnenhof niet worden meegerekend. Dat is gewoon geen onderdeel van
de businesscase. Ze zijn er wel, maar het is helder dat ze niet worden
meegerekend. Er zijn natuurlijk ook financiële opbrengsten van het
openhouden van het Binnenhof. Het is ook helder dat die in deze
businesscase niet worden meegerekend. Ik heb het dan over de economische effecten, de werkgelegenheid en de ondernemers op het Plein. Als
financieel woordvoerder begrijp ik ook nog wel dat je die opbrengsten
buiten haken houdt. Het gaat mij echter om de risico’s die deels de basis
vormen voor die 50 miljoen, de extra kosten die het opknippen van de
verbouwing met zich mee zal brengen voor bijvoorbeeld de brandveiligheid en de beveiliging. Daar staan mogelijke voordelen tegenover, ook
financieel. Wat gebeurt er bij wijze van spreken als we Van Oldenbarnevelt
wel vinden tijdens de verbouwing? Het zou dan zomaar kunnen dat het
hele proces vertraging oploopt. Met andere woorden: in de voorkeursvariant van het kabinet kan het zo zijn dat de hele renovatie van het
Binnenhof, dus ook die van de Tweede Kamer, een jaar vertraging
oploopt. Juist door het project in twee delen te knippen kun je dit soort
risico’s ondervangen. Dat heeft wel degelijk ook financiële consequenties.
Ik heb alle rapporten gelezen, maar dat soort effecten is volgens mij niet
meegenomen in de berekening. Ik zou daar toch wel geïnteresseerd in
zijn, omdat het een heldere afbakening geeft. Laat ik het anders formuleren: in mijn beeld is er nu één kant op geredeneerd. Als dat anders is,
hoor ik dat graag van de Minister.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

16

Minister Blok:
Ik bestrijd zeer dat er één kant op is geredeneerd. Nogmaals, waarom zou
ik hier überhaupt een politieke mening bij hebben? In mijn verkiezingsprogramma heeft er in ieder geval nooit iets gestaan over het verbouwen van
het Binnenhof. Ik denk dat veel Ministers bij zo’n onderwerp eerst denken:
make it go away! Het is echter gewoon mijn verantwoordelijkheid om dit
netjes te doen. De risico’s die de heer Koolmees noemt, zitten in ieder
scenario. Ik zie de grote Van Oldenbarnevelt-deskundige dr. Van Raak net
binnenkomen. Voor welke variant je ook kiest, je zou de botten kunnen
tegenkomen. Welke variant je kiest maakt wat dat betreft dus niet uit. Als
de ingenieurs hadden geconstateerd dat er in de gefaseerde opbouw
voordelen zaten qua risicobeheersing, hadden ze die echt opgeschreven.
Ik heb ze daarin niet tegengehouden. In de hoorzitting kon de Kamer alle
vragen stellen die er gesteld konden worden. We hebben de architect
gevraagd om ook nog eens naar deze variant te kijken. Al die deskundigen
zeggen dat ze de voordelen niet zien. Ik vind het dan onprofessioneel om
te zeggen: «Beste ingenieurs, u hebt niet goed gekeken». De onderbouwing van de risico’s van het langer laten functioneren van piepende
en krakende installaties in de Tweede Kamer is toch ook voor een
niet-ingenieur logisch? Nogmaals, ik vind dat bij professioneel handelen
hoort dat je op basis van goede onderzoeken en hoor en wederhoor een
risico-inschatting maakt. Als die er dan is, moet je op basis daarvan
handelen.
De voorzitter:
Een korte vervolgvraag, mijnheer Koolmees.
De heer Koolmees (D66):
Natuurlijk is het de verantwoordelijkheid van ons allemaal om dit netjes te
doen. Volgens mij zit niemand hier erop te wachten om belastinggeld uit
te trekken voor dit soort onderwerpen. Daarom moet het ook sober en
snel, zoals iedereen heeft benadrukt. Mijn beeld van deze doorrekening is
echter wel degelijk dat dit soort echt financiële aspecten niet wordt
meegenomen in de uitwerking van variant 2, die nu op tafel ligt, en dat
zelfs de twee ingenieursbureaus die het rapport van Vitruvius hebben
gevalideerd niet expliciet zeggen dat dit klopt. Vandaar dat bij mij
argwaan ontstaat over de vraag hoe het zit met de financieel te maken
voordelen van het opknippen van de verbouwing van het Binnenhof, nog
los van de omgeving, nog los van de ondernemers en nog los van het
openhouden van het Binnenhof. Ik begrijp dat deze aspecten buiten haken
worden gezet en niet worden meegenomen in de businesscase. Dat is de
verantwoordelijkheid van de gemeente. Die risico’s worden wel gewaardeerd als het gaat om brandveiligheids- en beveiligingskosten, maar ze
worden niet gewaardeerd als het gaat om risicobeheersing en mitigering
van het hele proces. Dat verbaast mij toch.
Minister Blok:
Ik luister gefascineerd naar de heer Koolmees. Het proces als zodanig
wordt juist uitgebreid onderzocht. Het wordt niet alleen onderzocht, maar
ook voor u uitgetekend: daar komen de bouwterreinen, zo gaan de
bouwstromen lopen, zo kunnen ze niet lopen, daar moeten schuttingen
komen, daar moeten installaties ontkoppeld worden. Dat proces is dus
wel degelijk zorgvuldig in kaart gebracht en ontleed. Op grond daarvan
wordt een aantal meerkosten verwacht, waarvan de grootste is het in de
lucht houden van oude systemen. Naarmate je meer ingewikkelde
ingrepen moet doen in systemen die niet goed in kaart zijn gebracht –
mevrouw Fokke gaf daarvan al een illustratie – neemt dus ook het risico
toe dat er iets misgaat. Dat is niet alleen plausibel, maar er zijn ook
deskundigen die het beamen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

17

De heer Koolmees heeft gevraagd naar de gesprekken met de omgeving
en de gemeente. Er zijn gesprekken geweest met de vele organisaties die
in de omgeving actief zijn, alsmede natuurlijk met de gemeente. De
gemeente heeft in een brief, die dacht ik ook aan de Tweede Kamer was
gericht, aangegeven een voorkeur te hebben voor een snelle variant. Ik
gaf net al aan dat de musea hebben aangegeven een snelle variant te
willen. Sommige ondernemers hebben daar moeite mee, anderen hebben
er een voorkeur voor. Ik gaf al aan dat de ondernemingsraden voor de
snelle variant kiezen. Uiteindelijk zijn er om begrijpelijke redenen
verschillende voorkeuren. Ik vrees dat er nooit één conclusie uitkomt en
dus is het aan u en mij om uiteindelijk af te wegen wat de beste keuze is in
het algemeen belang.
Ik kom nu bij de vragen van de heer Krol, die met mij het belang van de
renovatie benadrukte en zei dat die zo kostenefficiënt mogelijk moet
worden gedaan. Hij is specifiek ingegaan op de informatie over het Hotel,
waarover hij ook in het vorige debat extra informatie vroeg. Zijn eerste
vraag was of er eigenlijk met de gemeente is gesproken over de
vergunning. Er is inderdaad contact geweest met de gemeente, maar voor
vergunningen geldt dat je ze pas kunt krijgen op het moment dat je een
concreet plan voorlegt. Uit de gesprekken met de gemeente bleek dat het
Hotel een gemeentelijk monument is vanwege de jugendstilgevel. Het is
dus geen gelopen race. Persoonlijk vind ik het nogal wat om een
jugendstilgevel te slopen, maar ik vind het evenzeer wat om grote risico’s
te lopen dat die instort. Het is een heel kwetsbaar gebouw, zoals blijkt uit
de rapporten.
De heer Krol vroeg naar de meerkosten bij nieuwbouw. Die hebben onder
meer te maken met de fundering, die op dit moment inderdaad kwetsbaar
is. Ook zit de aansluiting op de stadverwarming in de kelder, dus die zou
dan moeten worden verplaatst. Verder neemt de bouwtijd wat toe. De
heer Krol vroeg of er extra vierkante meters konden worden gerealiseerd.
Dat kan alleen als je een groter gebouw neerzet. Die ambitie heeft het
kabinet eerlijk gezegd niet. Dat zit nu niet in de raming en je moet je ook
afvragen of je dat visueel zou moeten willen, want zo’n groter gebouw zie
je wel.
De heer Krol sprak zeer terecht – ook de heer Graus ging daarop in – over
de werkomstandigheden en de klimatologische omstandigheden in het
Hotel en zei dat die nu heel slecht waren. Ik heb overigens geen ziekteverzuimcijfers specifiek voor het Hotel, maar ik herken dat het daar niet
aangenaam werken is, zeker niet als het warm is. Om die reden is in de
renovatievariant voor het Hotel die ik voorsta, het onderdeel «ventilatie en
isolatie» een heel groot onderdeel is. Ook zonder volledige nieuwbouw zal
de werkkwaliteit en de klimaatkwaliteit van het Hotel na de verbouwing
veel beter zijn dan daarvoor. Volledige sloop is daarvoor niet nodig.
De heer Krol (50PLUS):
De Minister heeft toch ook gezien dat niet dezelfde garantie kan worden
gegeven bij renovatie als bij nieuwbouw? Dat hebben we ook in de
stukken gelezen. In het rapport van Twynstra Gudde lees ik dat dit bureau
de stelling van Arcadis onderschrijft dat nieuwbouw van het Hotel in elk
van de twee voorgestelde uitvoeringsvarianten de mogelijkheid biedt om
de klachten van de gebruikers efficiënter en effectiever op te lossen tegen
een beperkte extra investering en een minimaal langere bouwtijd. Kortom,
als we het nu niet doen, gaat het nooit gebeuren. Het is eigenlijk een
eenmalige kans.
Minister Blok:
Het is in zijn algemeenheid waar dat het verbouwen van een oud gebouw
minder mogelijkheden biedt om klimaat, verwarming en isolatie net zo te
regelen als bij een volledig nieuw gebouw. Daarom zijn de eisen op
bijvoorbeeld het gebied van energie voor monumenten bewust lager dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

18

voor nieuwbouw. Vanuit die achtergrond begrijp ik de opmerking van
Arcadis. We staan nu voor de volgende afweging. We hebben dit mooie
oude complex, waarvan dit specifieke gebouw met een jugendstilgevel
deel uitmaakt. Het is niet mogelijk – dat geldt ook voor andere onderdelen
van het gebouw – om de klimaatkwaliteit van een geheel nieuw gebouw
te bereiken. Het is wel mogelijk om die enorm te verbeteren. Dan geldt
voor het Hotel, net als voor andere oude onderdelen van het gebouw, dat
mijn keuze zou zijn: kies voor die grote verbetering maar respecteer wel
de oude gebouwen.
De heer Krol (50PLUS):
Ik zit ook nog met het instorten van de voorgevel. Daar is inmiddels zo
veel ervaring mee bij diverse andere gebouwen dat dit toch niet echt een
reëel gevaar is? Bovendien is de voorgevel al hoger dan het gebouw zelf.
Als je achter de voorgevel opnieuw gaat bouwen, kun je echt veel meer
vierkante meters creëren.
Minister Blok:
Kenmerkend voor risico’s is natuurlijk dat het geen zekerheden zijn. Ook
hier luidt mijn redenering als volgt. Als bouwkundigen aangeven dat er
een reëel risico is, ga ik niet zeggen dat het wel zal meevallen. Vervolgens
is het een politieke of persoonlijke afweging of je dat risico wilt lopen. Dat
combineer ik met het feit dat het een jugendstilgevel is. Dat vind ik wat
waard. Waarom zou ik dat risico dus willen lopen terwijl het niet noodzakelijk is? We kunnen de goede kwaliteit waarnaar de heer Krol terecht
vraagt, namelijk wel realiseren voor de mensen die er moeten werken
zonder dat we dat risico lopen.
Ik kom bij de vragen van de heer Ronnes. Zijn eerste vraag was of de
kostenramingen voldoende zeker zijn. Wat mij betreft is het antwoord
daarop een volmondig ja. Je werkt natuurlijk altijd in fasen. De volgende
fase zou nu zijn om concreet bouwers te gaan uitnodigen. Die kun je
echter pas uitnodigen wanneer je een «go/no go»-beslissing hebt
genomen en met gebruikers de eisen concreet genoeg hebt vastgesteld.
Voor de fase waarin we nu zitten, zijn dit de betrouwbaarste ramingen die
je kunt krijgen.
Hoe voorkomen wij dat door de gebruikers later dure eisen worden
toegevoegd, zo vroeg mij de heer Ronnes. Ik neem aan dat dit een stukje
zelfkennis van de heer Ronnes is, maar ik begrijp zijn vraag heel goed.
Gebruikers worden natuurlijk steeds betrokken in het hele proces. Het
begon in 2010 met de gezamenlijke constatering dat er een ingrijpende
verbouwing nodig is. Ook nu zijn er steeds gesprekken met de gebruikers.
Ook bij de vervolgstappen zal dat het geval zijn. Daarbij zal het bedrag van
475 miljoen inclusief een onzekerheidsmarge de absolute bovengrens zijn.
Ik heb in het eerdere debat mijn absolute ambitie uitgesproken om het
voor minder te doen, daar waar dat verantwoord kan. Wilde wensen
kunnen wel worden ingediend, maar zullen waarschijnlijk van een
vriendelijk «nee» worden voorzien.
Ook de heer Ronnes vroeg naar nieuwbouw van het Hotel. Ik hoop dat ik,
ook door de discussie zojuist met de heer Krol, voldoende antwoord op
die vraag heb gegeven. De heer Ronnes vraagt hoe de Tweede Kamer
hierbij verder wordt betrokken. Er is op dit moment al een stuurgroep
voor de renovatie van het Binnenhof. Die zal natuurlijk worden voortgezet.
Ik heb begrepen dat de Tweede Kamer de bouwcommissie laat
warmlopen langs de lijn. In essentie formuleren natuurlijk de gebruikers
de eisen waaraan het gebouw moet voldoen. Als die eisen binnen het
beschikbare budget en de beschikbare tijd vallen, zullen wij daar
redelijkerwijs aan meewerken.
Ook is gevraagd of Prinsjesdag tijdens de verbouwing netjes plaats kan
blijven vinden. De optie die het kabinet voor ogen staat, is dat Prinsjesdag
dan een keer per jaar in de Ridderzaal plaatsvindt, maar de festiviteiten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

19

niet op het Binnenhof plaatsvinden. Daarover ontstond ook enige
onduidelijkheid bij de vorige versie van de rapporten over de tijdsduur.
Wij voorzien dus niet dat er in dat geval ook ruimte voor publiek en
tribunes op het Binnenhof zal zijn. Bezoekers van de Ridderzaal en de
Gouden Koets kunnen naar de Ridderzaal; dat is het. Daarvoor wordt dan
een nette route aangelegd. Daarom de inschatting dat dat steeds een
week kost. Prinsjesdag zal dan overigens wel netjes kunnen plaatsvinden,
maar we zullen het minder uitbundig kunnen vieren dan nu.
Mevrouw Fokke zegt nadrukkelijk te kiezen voor een zuinige en veilige
verbouwing. Ze zegt dat zij misschien nog wel openstaat voor variant 9;
dat is de variant waarbij wel iedereen tegelijkertijd het gebouw verlaat
maar de overkant – de Eerste Kamer, de Raad van State en Algemene
Zaken – eerder terug zou kunnen komen. Volgens de onderzoeken duurt
die variant wat langer en is hij 7 miljoen duurder. Ik schrijf in mijn brief dat
ik die variant als enige acceptabel vind, in die zin dat de 7 miljoen extra
binnen de onzekerheidsmarge valt en de uitvoeringsrisico’s niet zo groot
zijn dat ik ze niet zou aandurven. Dat betekent wel dat deze kant van het
Binnenhof – u dus of uw opvolgers – wat langer uithuizig zal blijven. Die
variant heeft echter als voordeel dat het Binnenhofplein en de overkant
weer eerder in gebruik zijn.
Deze variant zou 0,9 jaar langer duren. Gevraagd is of die langere duur
kan worden verkort. Als ik dat zou kunnen garanderen zou ik het natuurlijk
graag doen, want ik vind deze variant verder uitvoerbaar. Als het sneller
zou kunnen, dan vind ik dat ook prachtig, maar ik kan het gewoon niet
beloven. Voor alle onderdelen van het proces geldt: als wij bouwers
kunnen vinden die nog met iets geniaals komen, dan zullen we daar
natuurlijk gebruik van maken. Maar we moeten nu echt starten met het
aanvragen van offertes en vergunningen. Om die reden kunnen niet
eindeloos onzekerheden in de lucht blijven hangen.
Mevrouw Fokke (PvdA):
Dat snap ik, maar dat is nu juist mijn punt. De PvdA blijft bij variant 3,
maar variant 9 is bespreekbaar, mits er wel wat wordt gedaan aan dat
extra jaar. Ik snap dat de Minister spreekt over onzekerheden. Variant 9
heeft meer draagvlak, in dit huis en als ik het goed beluister ook aan de
overkant. Alleen, wij lopen tegen dat jaar extra in variant 9 aan.
Minister Blok:
Voor de goede orde: het is geen jaar. Het is 0,9 jaar. Ik ga niet zeggen dat
ze dat niet goed hebben geraamd en we daar sowieso iets van af kunnen
halen. Nu wij met bouwers in gesprek gaan, zullen wij wel tegen hen
zeggen: alles wat goedkoper, sneller maar nog steeds verantwoord
gebeurt, helpt ons wel. Dat mag de Kamer natuurlijk van mij verwachten,
maar dat is een inspanningsverplichting en geen resultaatsverplichting.
Ook de heer Bisschop ging uitgebreid in op de onderbouwing van de 50
miljoen voor variant 2. Ik hoop dat ik die net uitgesplitst heb. Ik zit er toch
iets anders in dan ik bij de heer Bisschop beluisterde. Als er een reële
raming is, die in dit geval uitkomt op 50 miljoen, dan is dat zo’n groot
bedrag dat ik het niet professioneel vind om te zeggen: «dat zal wel
meevallen» of «dat kan ik in de marge vervatten». Een keuze voor die 50
miljoen – nogmaals, het kabinet heeft die 50 miljoen niet, dus maak ik die
keuze niet – betekent dat ik 50 miljoen extra uit de schatkist zou moeten
claimen. Dat ga ik niet doen. Volgens mij is de verhouding tussen de
regering en de Tweede Kamer zo: als een fractie vindt dat er voor welk
doel dan ook extra geld nodig is, staat het haar altijd vrij om de dekking
aan te geven. Ik ben lang Kamerlid geweest, ik kan u nog wel een stapeltje
moties en amendementen toesturen waaruit blijkt dat ik dat heb gedaan.
Ik vind dat dus van grote waarde in de Nederlandse politiek. Er is geen
gratis bier, maar bij dit bedrag hoort dat ook. Dat bedrag is te groot om
zomaar te kunnen wegpoetsen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

20

De heer Bisschop (SGP):
Met alle respect, ik vind dit eigenlijk een beetje flauw. We zitten in het
voorbereidingstraject voor een totale renovatie. Ingangsdatum van de
verbouwing is eind tweede helft 2020. Nu we bezig zijn met het afwegen
van de varianten, vind ik het raar om te zeggen: als een duurdere variant
de voorkeur heeft van de Tweede Kamer, dan moet zij zelf maar dekking
zoeken voor de meerkosten. Nee, dan geeft de Tweede Kamer de
volgende opdracht aan het kabinet: we hebben nog een paar begrotingen
en meerjarenramingen te gaan; kabinet, regel dat. Als deze variant
gekozen zal worden, of althans «meegenomen zal worden», dan vind ik
het een erezaak voor het kabinet om te zeggen: oké, als dit de voorkeur
van de Tweede Kamer heeft, gaan we ook voor dekking zorgen. Ik ben het
eens met de redenering dat een motie altijd gedekt moet zijn. Daar kijkt
onze fractie ook zorgvuldig naar, hoewel er met de opkomende verkiezingskoorts weleens wat soepel geïnterpreteerd wordt.
De heer Koolmees (D66):
Zelfs bij de SGP?
De heer Bisschop (SGP):
Wij proberen deze verleiding krachtig te weerstaan. Dat lukt niet altijd. Wij
hebben ook een zwakte op dat punt. Ik vind dat de Minister dit niet bij de
Tweede Kamer kan neerleggen. Dat zou ik niet correct vinden, gezien het
feit dat het een totaalpakket in voorbereiding is. Op deze manier mogen
financiën niet de doorslag geven.
Minister Blok:
Ik hoor de heer Bisschop en ik ben zeer verbaasd, want zo ken ik de SGP
niet. Het hoort bij de kernwaarden op basis waarvan wij politiek bedrijven
in dit huis dat wij zorgvuldig omgaan met de rechtsstatelijkheid en met de
positie van Kamer en kabinet. Evenzeer dient een partij met een financiële
wens – daar heb ik alle respect voor, want partijen ontlenen hun bestaansrecht aan het feit dat ze verschillende wensen hebben – aan te geven hoe
zij die wenst te dekken. Ik heb dat zelf jarenlang gedaan. Ik doe dat nu in
een andere rol ook, want dan kun je de volledige keuze maken. Een
financiële wens van 50 miljoen, die zo uitgebreid is onderbouwd, kun je
echter niet wegpoetsen met de opmerking: dat regelt de regering.
De heer Bisschop (SGP):
Ik vind deze reactie een beetje teleurstellend. Dit is geen financiële wens
die je in het kader van een begroting of anderszins gerealiseerd wilt zien.
Dan moet je er inderdaad voor zorgen dat je ook de dekking aangeeft. Hier
gaat het om de voorbereiding van een majeur project dat eind 2020 van
start gaat. Dat betekent dus dat we nog ruimschoots vier jaar en vier
begrotingen te gaan hebben. Tegen die achtergrond vind ik het niet reëel
om aan een keuze van de Kamer voor variant 2 de eis te verbinden dat de
Kamer daarbij de dekking aangeeft. Nee, dan hoort het bij de opdracht
aan het kabinet om ervoor te zorgen dat deze voorkeur, die na alles te
hebben afgewogen tot stand is gekomen, netjes in de begroting wordt
ingepast. Ik vind dit niet vergelijkbaar met een wens van een fractie of de
Kamer waaraan financiële consequenties voor de bestaande of de
volgende begroting zijn verbonden. Dit is echt een verschil in benadering
van de aard van de wensen.
Minister Blok:
Er is misschien een verschil in benadering van de aard van de wensen
maar er is geen verschil in benadering ten aanzien van het feit dat het om
belastinggeld gaat. Als uit heel professionele ramingen blijkt dat het 50
miljoen extra kost, dan kan ik die niet wegredeneren. Dit is inderdaad een
langetermijnproject, maar bij begroten hoort ook het maken van langeter-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

21

mijnramingen. Ik zeg nogmaals dat het heel logisch is dat het een
duurdere aanpak is om oude machinerieën lang in bedrijf te houden en
om veiligheidsmaatregelen te treffen langs gescheiden bouwterreinen.
Dat geld is hard, dat is geen droom. Ik heb er alle respect voor als partijen,
op welk gebied dan ook, wensen met financiële consequenties hebben,
maar die consequenties moeten wel eerlijk onder ogen worden gezien en
van financiering worden voorzien. Dan hebben we een compleet debat.
De heer Bisschop heeft ook gevraagd of de Eerste Kamer tijdelijk in de
oude vergaderzaal van de Tweede Kamer zou kunnen vergaderen. Ik vrees
dat dat niet zal lukken omdat de ruimtebehoefte niet alleen bepaald wordt
door de vergaderruimte maar ook door de ruimte die de ondersteunende
diensten nodig hebben. Zelfs als het zou lukken om de oude vergaderzaal
veilig en overlastvrij te gebruiken, dan nog zal het niet lukken om
voldoende kantoorruimte daaromheen te organiseren. Ik vrees dus dat dit
geen optie is.
De heer Bisschop vroeg ook hoe de 20% onvoorzien wordt besteed. Ik
hoop natuurlijk dat dat niet nodig zal zijn. Ook de 20% hebben we
natuurlijk uitgebreid betast en beklopt. Aan de externe partij hebben we
gevraagd of dit reëel is, niet te veel of te weinig. Ook als die 20% niet
besteed is, kan het zijn dat je bij het voortschrijden van het proces, dus het
concreet uitvragen van offertes en zetten van stappen in het bouwproces,
steeds een deel daarvan laat vrijvallen of moet benutten. Op dit moment
echter kan ik nog niet zeggen welk deel waaraan is toegerekend.
De heer Bisschop (SGP):
Mooier kan ik het niet zeggen. Dit is precies waarom ik vraag om variant 2
in de uitwerking mee te nemen.
Minister Blok:
De verdere uitwerking betekent dat nu aan bouwers zal worden gevraagd
om met concrete voorstellen te komen. Het betekent ook dat er vergunningen moeten worden aangevraagd. Je kunt geen vergunningen
aanvragen voor verschillende varianten. Je kunt bouwers niet vragen om
kosten te gaan maken voor heel veel verschillende varianten. Je moet op
een bepaald moment een keuze maken. Als het niet zou hoeven, zou ik het
ook liever niet doen, maar om een vervolgstap te kunnen zetten, moet je
eerst tot de conclusie komen dat het nodig is – zover zijn we nu – en
vervolgens kijken langs welke variant het gerealiseerd kan worden. Bij
iedere vervolgstap zoom je verder in. Maar je kunt niet steeds weer die
beslissing voor je uit blijven schuiven. Je zult dan geen offertes en
vergunningen krijgen, omdat onhelder is waarvoor je die wilt.
De heer Bisschop (SGP):
Het is volgens mij niet onhelder waarvoor je een offerte vraagt. Het enige
punt is de termijn waarop de uitvoering in werking wordt gezet. Ik zie het
probleem in zoverre dat dat een zekere onduidelijkheid geeft, maar
inhoudelijk is er geen onduidelijkheid. Wat er moet gebeuren in variant 3
van het kabinet moet ook gebeuren in variant 2, die in eerste instantie
onze voorkeur heeft. Het is alleen, met name voor de Tweede Kamer, de
termijn waarop het moet gebeuren. Ook dat is volgens mij dus een
betrekkelijk gering probleem en zeer goed oplosbaar.
Minister Blok:
Het bouwproces is echt iets heel anders. De heer Bisschop heeft gelijk als
hij zegt dat uiteindelijk alles hersteld c.q. verbeterd moet worden, maar
het bouwproces is echt heel anders. Het bepaalt, zowel financieel als in de
tijd, in hoge mate hoe de offerte eruit gaat zien. Een groot deel van de
kosten en het tijdsbeslag heeft te maken met het inrichten van aan- en
afvoerlijnen. Die jaarovergang, waar de heer Koolmees om vroeg, geeft
ook al aan hoe complex en ingrijpend dat is. Je kunt niet van bedrijven of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

22

gemeentes verwachten dat ze zonder kosten en zonder moeite in staat
zullen zijn om steeds maar weer met verschillende varianten te blijven
doorrekenen. Ze moeten uiteindelijk van de opdrachtgever weten wat hij
wil.
De heer Bisschop vroeg hoe wij het belang van bezoekers meewegen. Op
dat punt ben ik het zeer met hem eens: tijdens de verbouwing zijn de
toegankelijkheid en de aantrekkelijkheid van enorm belang. Vandaar de
gedachten over een loopbrug en een specifiek bezoekerscentrum, zodat
de extra waarde die zo’n verbouw voor bezoekers heeft, kan worden
uitgenut. Een van de eisen die de Tweede Kamer al voor de verbouwing
heeft meegegeven, is dat in het verbouwde complex meer bezoekers
kunnen worden ontvangen. In de huidige situatie loopt men tegen
capaciteitsgrenzen aan, bijvoorbeeld op het punt van beveiliging. Ik ben
het er dus zeer mee eens dat tijdens en na de verbouwing de bezoekersaantallen ten minste gelijk blijven, maar eigenlijk omhoog moeten.
De heer Graus luistert op afstand naar mijn reactie. Zijn eerste vraag was
of er voldoende marktpartijen zijn geraadpleegd. De onderzoekers die aan
de slag zijn geweest, zijn natuurlijk marktpartijen die voortdurend met dit
bijltje hakken. Daarnaast zijn er door het kabinet een aantal architecten
ingeschakeld bij het beoordelen hiervan. De vervolgstap is het verder
gaan met bouwers, installatiebedrijven en andere mensen die zelf de
bouw ter hand moeten nemen.
De heer Graus vroeg of het Hotel hoger mag worden, maar die vraag heb
ik al beantwoord aan het adres van de heer Krol.
Mevrouw De Caluwé vroeg naar de variant waarbij de overkant van het
Binnenhof eerder terug in bedrijf kan. Is het mogelijk om het zo te doen
dat de Tweede Kamer dan niet langer hoeft te wachten? Natuurlijk zullen
wij proberen de geraamde 0,9 jaar te verkorten, maar de kans dat het
verschil helemaal wegvalt lijkt mij zeer klein. Het is reëel om uit te gaan
van 0,9 jaar. Als het minder lang duurt, dan is dat een meevaller.
Is er winst te behalen door Prinsjesdag direct te verplaatsen, bijvoorbeeld
naar de Grote Kerk? Dat gaat om die week per jaar, hetgeen natuurlijk niet
heel veel is. De Ridderzaal is aanvankelijk niet toegankelijk: het is
bouwterrein. In de variant waarin de overkant eerder terugkomt, ontstaat
die toegankelijkheid weer op het moment dat die overkant terugkomt. Dan
wordt namelijk de helft van het bouwterrein weer toegankelijk en kan de
ingang van de Ridderzaal gebruikt worden.
Voorzitter: Koolmees
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Ik heb een vraag in tweeën. De Minister spreekt van een week, maar
volgens de rapporten van Arcadis gaat het echt om drie, vier weken per
jaar. Ik vind het dan zeker de moeite waard om dat te onderzoeken. Hoe
valideert de Minister het rapport van Arcadis? Volgens dat rapport wordt
het hele Binnenhof ontruimd, inclusief ruimtes eromheen voor beveiliging
en voor ontvangst van gasten. De Minister is eerder ingegaan op een
vraag van, meen ik, de heer Ronnes. Ik zie een Prinsjesdag voor mij met
de gouden koets over het Lange Voorhout met allemaal vrolijke mensen
langs de kant. En als de koets op het Binnenhof arriveert, wordt het ineens
muisstil. Geen kip te bekennen op het hele Binnenhof. Ik zie dan die arme
Koning en Koningin in alle stilte uit de gouden koets stappen. Voor mij is
dat beeld echt een overweging om Prinsjesdag te verplaatsen naar de
Grote Kerk. Daar kun je een heel mooie afzetting maken voor veel publiek.
Daar kan Prinsjesdag in een goede stijl doorgaan.
De voorzitter:
Is de gouden koets dan overigens wel weer gerestaureerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

23

Minister Blok:
Het verschil tussen vier weken en één week heb ik al aan de heer Ronnes
uitgelegd. Arcadis gaat er inderdaad van uit dat het hele plein op het
Binnenhof beschikbaar is voor publiek op tribunes. Wij zijn ervan uitgaan
dat dat sowieso te ingrijpend is. Wij denken dat alleen de Ridderzaal zelf
en de route daarheen beschikbaar is. Mevrouw De Caluwé heeft gelijk dat
de vlaggen en hoeden zich niet meer bevinden op het laatste stuk van de
route, maar wel tot aan het Plein.
Mevrouw De Caluwé is ook ingegaan op een aantal ideeën die leven rond
het aantrekkelijk houden van het Binnenhof. Het inpakken van het
Binnenhof zit niet in het budget. Ik vrees dat wij dat er ook niet in krijgen,
maar het aantrekkelijk houden vind ik wel een heel belangrijke
doelstelling. Het Binnenhof heeft een belangrijke rol. Het moet toegankelijk zijn voor scholieren en anderen, maar ook vanwege het economisch
belang voor onder meer de horeca in de omgeving. Daar zullen wij alle
mogelijke aandacht aan besteden.
Hiermee hoop ik de vragen in eerste termijn beantwoord te hebben.
Voorzitter: De Caluwé
De voorzitter:
Wij hebben nog kort de tijd voor een afrondende tweede termijn van één
minuut, met vijftien seconden uitloop voor de heer Koolmees.
De heer Koolmees (D66):
Voorzitter. Ja, renovatie is noodzakelijk. Ik ben het eens met de heer
Bisschop die zei: ik vind het een beetje flauw. De Minister zei het zelf in
zijn eigen inbreng: je kunt pas iets zeggen als er een concreet plan ligt. Er
is nog heel veel onzeker. Er moet nog overleg plaatsvinden met de
bewoners. De stuurgroep is al een jaar niet bij elkaar geweest. De
vergunning van de gemeente is er nog niet, terwijl het volslagen
onduidelijk is wat daar gaat gebeuren. Er moet nog worden aanbesteed.
Het is volslagen onduidelijk of er daar nog winst te behalen valt. Ik heb
aannemers gesproken die zeggen dat het sneller kan. Het programma van
eisen is nog niet vastgesteld. Met andere woorden: de financiële
paragraaf is op hoofdlijnen en globaal en moet de komende maanden
concreter worden. Wij hebben allemaal gezegd: sober en snel. Als geld
niet uitgegeven hoeft te worden, dan moeten wij dat ook niet doen, want
het is wel belastinggeld.
Er zijn vier jaar voor de verbouwing nog heel veel onzekerheden. Met
variant 2, de gesplitste renovatie, kunnen wij volgens mij allerlei risico’s
beheersen. Daarnaast heeft de variant positieve effecten voor de
omgeving, voor de bewoners en voor de bereikbaarheid van het
Binnenhof. Gecombineerd met de suggestie van mevrouw De Caluwé om
met Prinsjesdag dan maar naar de Grote Kerk te gaan, scheelt dat weer
vier maanden of een halfjaar. Wij zijn er nog niet en daarom vind ik het
onverstandig om variant 2 nu uit te sluiten. De Minister wil daar niet aan,
zo proef ik uit zijn woorden, en daarom voel ik mij genoodzaakt om een
VAO aan te vragen.
De heer Krol (50PLUS):
Voorzitter. Die behoefte had ik ook, maar dat is nu niet meer nodig dankzij
de vraag van de heer Koolmees. Ik begrijp nog steeds niet waarom het
kabinet niet wil kijken hoeveel vierkante meters er gewonnen kunnen
worden met nieuwbouw van het Hotel. De gevel is hoger dan het gebouw
zelf, waarmee heel veel extra ruimte zou kunnen worden gecreëerd.
Ik ben heel blij met de opmerkingen die zijn gemaakt namens CDA, Partij
van de Arbeid en VVD. Het gaat om geringe meerkosten. Het is een
eenmalige kans. Wij hebben gehoord van het ziekteverzuim. Ik had dat al
eerder gehoord, ook uit de geschiedenis van het gebouw. De PVV sprak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

24

erover, maar ook andere bewoners hebben ermee te maken. Ik blijf nog
steeds geloven dat nieuwbouw voor die geringe meerkosten de beste
optie is.
De heer Ronnes (CDA):
Voorzitter. Ik kan heel kort zijn. In december hebben wij er al uitvoerig bij
stilgestaan. De aanvullende onderzoeken hebben een bevestiging
opgeleverd van een aantal van onze uitgangspunten. De beantwoording
was naar tevredenheid.
De voorzitter:
U bent ruim binnen uw termijn van één minuut gebleven.
Mevrouw Fokke (PvdA):
Voorzitter. Het kan wat mij betreft ook kort. Ook de Partij van de Arbeid
kiest voor de minst dure variant en een zo kort mogelijke periode. Wij
blijven bij het standpunt dat wij in december hebben ingenomen.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Naar ons idee bestaat een zorgvuldig besluitvormingstraject
ook uit trechtering. Er waren een heleboel varianten, waarvan er nu een
heleboel afvallen. Ik vraag niet om vele varianten te blijven uitwerken,
maar ik wil wel dat twee of drie varianten verder worden uitgewerkt. Als
wij de variant van de 7 miljoen meer erbij nemen, dan komen wij op drie
varianten. Het is een kwestie van zorgvuldige besluitvorming als wij zo
verdergaan. Wij moeten zicht houden op deze varianten tot het moment
dat de financiële paragraaf concreet en gedetailleerd genoeg is. Op dat
moment kunnen wij de knoop doorhakken. Wij willen geen meerkosten
bovenop de geraamde kosten van de varianten. Het besluitvormingstraject is zorgvuldiger als wij in dit stadium meer varianten meenemen.
Nogmaals een warm pleidooi voor een beperking tot twee à drie
varianten.
De voorzitter:
De heer Van Raak van de fractie van de SP is aangeschoven. Ik geef hem
gelegenheid om in tweede termijn nog iets te zeggen.
De heer Van Raak (SP):
Voorzitter. Excuses dat ik zo laat was. Ik had verplichtingen in het kader
van het Interparlementair Overleg Koninkrijksrelaties. Ons Koninkrijk is
ook erg toe aan een verbouwing, zo kan ik de voorzitter zeggen.
Er is veel ongemak rondom deze discussie. Dat was al zo toen de plannen
bekend werden. Er is veel ongemak geweest rondom de Bouwbegeleidingscommissie. En ik bemerk dat dat ongemak er nog steeds is. Hoe
meer informatie wij vragen en krijgen, hoe meer vragen er lijken te
ontstaan. Hoe minder varianten wij hebben, hoe meer bekneld wij ons als
Tweede Kamer voelen. Ik snap de noodzaak om snel een besluit te nemen,
maar ik vind het niet goed als zo’n besluit in ongemak wordt genomen.
Als wij de volgende fase ingaan, zou ik graag willen bekijken in hoeverre
het mogelijk is om meerdere varianten mee te nemen. Binnen mijn partij
zijn er kritische geluiden over het Rijksvastgoedbedrijf en zijn
onderhandel- en organisatievermogen. Het lijkt mij goed als externe
mensen daarbij blijven meekijken.
Ik hecht groot belang aan Johan van Oldenbarnevelt. Er wordt gezegd dat
je archeologisch erfgoed zo lang mogelijk moet laten rusten en niet moet
verstoren. Daar ben ik het van harte mee eens. Hier hebben wij echter niet
te maken met archeologisch erfgoed in klassieke zin, maar met een
politiek proces of, zoals sommigen zeggen, een politieke moord of
afrekening. Een vader des vaderlands is in de grafkelders onder de oude
Hofkapel gelegd. De Minister wil wel denken aan een plaquette, maar die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

25

hebben wij al. Ik zou het eigenlijk onbestaanbaar vinden als in het
onderzoek niet wordt gekeken naar de resten en naar een manier om deze
vader des vaderlands met een beter gedenkteken te eren.
Voorzitter: Koolmees
Mevrouw De Caluwé (VVD):
Voorzitter. Alles afwegende wordt de VVD-fractie gesterkt in haar keuze
voor variant 3, de variant van het kabinet. De Minister heeft in eerste
termijn aangegeven dat hij met de bouwers om de tafel gaat zitten en dat
pas dan bekeken kan worden of eventueel een eerdere terugkeer van de
overkant mogelijk is. De Minister spreekt van negen maanden, maar ook
van 0,9 jaar en dat is tienenhalf à elf maanden, dus daar zijn wij ook nog
niet helemaal uit. Wij hebben de voorkeur voor variant 3. Wil de Minister
met de bouwers om de tafel gaan zitten en in de uitwerking bekijken in
hoeverre het mogelijk is om «die overkant» iets eerder te laten terugkomen?
Nog heel kort over het Binnenhof. De Minister heeft in december gezegd
dat hij zo graag het feest wil behouden, ook met name voor de kindertjes
die voor de buis zitten en naar het feest kijken. Nu begrijp ik van de
Minister dat er geen feestje is, maar een heel stil Binnenhof. Het
Binnenhof wordt dan dus helemaal ontruimd alleen om het beeld van de
Ridderzaal als zodanig te behouden. Dan komen de troon en de hoedjes
daar in beeld, maar die kunnen ook heel mooi in de Grote Kerk in beeld
komen. Er is al een VAO aangevraagd en ik zal bij die gelegenheid zeker
vragen om Prinsjesdag te verplaatsen omwille van het vinden van wat
extra tijd.
Voorzitter: De Caluwé
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de Minister voor zijn beantwoording in tweede
termijn.
Minister Blok:
Voorzitter. De heer Koolmees heeft gezegd dat hij het niet juist vindt om
nu al de variant te laten vervallen waarin de Tweede Kamer na de Eerste
Kamer wordt aangepakt, omdat een en ander nog verder zal worden
gepreciseerd in het vervolgproces. Hij heeft gelijk als hij zegt dat geld en
tijd preciezer worden naarmate je verder in het proces komt, maar ik kan
mij geen mogelijkheid voorstellen waarbij die variant goedkoper wordt
dan dat. De onderbouwing van de extra kosten is onomstotelijk. Ik verwijs
naar het langer in bedrijf moeten houden van machines en het moeten
inrichten van extra bouwterreinen. De economische effecten van die
variant voor de omgeving van het Plein zullen niet positief zijn; ook extern
ondervindt een groot deel van de gebruikers daarvan de gevolgen. Ik
hoop dat wij in het vervolg het proces nog goedkoper en sneller kunnen
maken – de heer Koolmees en ik vinden elkaar daarin – maar dan nog zal
deze variant duurder en trager zijn dan de andere. Dit volgt onvermijdelijk
uit de verschillen in het proces.
Ik heb de heer Krol niet helemaal gelukkig kunnen maken met mijn
antwoord op de vragen over de uitbreiding van het Hotel. Ik ben niet
geneigd om risico’s te nemen met een jugendstilgevel. Ik heb in de
raming ook geen geld gereserveerd voor een nog groter Hotel. Er is
gekeken naar nieuwbouw van dezelfde omvang, maar als het ook nog
groter moet worden, is er weer extra geld nodig en dat heb ik niet.
De heer Ronnes en mevrouw Fokke zijn tevreden over de antwoorden.
De heer Bisschop heeft gevraagd of ik wil nagaan of er echt sprake is van
meerkosten bij variant 2. Ik hoop dat ik in mijn antwoord op de opmerkingen van de heer Koolmees duidelijk heb gemaakt dat het wel mijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

26

ambitie is om de kosten te drukken, maar dat ik het volstrekt irreëel vind
te verwachten dat er geen meerkosten zullen ontstaan door een variant
waarin de oude Tweede Kamer langer in bedrijf moet blijven en twee keer
een bouwterrein moet worden ingericht. Dan zullen er echt altijd
meerkosten zijn ten opzichte van de andere variant.
Tegen de heer Van Raak zeg ik dat het blijven meenemen van meerdere
varianten het eigenlijk onmogelijk maakt om vergunningen en offertes
aan te vragen. Ook hier geldt dat de specifieke variant waarin de Tweede
Kamer nog een aantal jaren langer in bedrijf kan blijven, nooit goedkoper
wordt.
Als de heer Van Raak kritiek heeft op het Rijksvastgoedbedrijf dan hoor ik
dat graag. Ik ben daar politiek verantwoordelijk voor en ik sta voor mijn
mensen en voor het Rijksvastgoedbedrijf. Ik hoor het graag als de SP
daarop kritiek heeft, maar dan concreet, want ik heb nu alleen maar
gehoord dat er kritiek is.
De heer Van Raak en ik delen de fascinatie voor Johan van Oldenbarnevelt. Mijn fascinatie wordt ingegeven door het feit dat Van Oldenbarnevelt via de oprichting van de VOC een van de belangrijkste grondleggers van de vrijemarkteconomie is. De heer Van Raak ziet kennelijk ook
lijnen van de heer Van Oldenbarnevelt naar het reëel bestaande socialisme.
Ik heb de heer Van Raak er eerder op gewezen dat het bestendige praktijk
is dat grond waarin zich mogelijk archeologische vondsten bevinden, niet
wordt verstoord als dat niet nodig is. Dat is een verstandige beleidslijn. Ik
zou daarvoor overigens ook vergunning moeten aanvragen bij de
gemeente Den Haag. Ik ken haar als een verstandige gemeente en als ik
daar kom met de mededeling dat ik eerst een jugendstilgeveltje wil slopen
en daarna wil gaan graven onder het Binnenhof, verwacht ik niet dat ik
nog koffie zal krijgen.
Ik ben op advies van de heer Van Raak nog eens langs die gedenksteen
gelopen. Die is inderdaad slordig en er staat zelfs iets op over een lijk. Ik
zal in overleg met de gebruikers – de Rijksbouwmeester lijkt mij de
aangewezen vertegenwoordiger – bekijken of er een passender gedenkplaats of monument te vinden is. Die toezegging doe ik graag.
Mevrouw De Caluwé blijft bij haar eerdere keuze. Zij heeft mij gevraagd
om druk uit te oefenen op de bouwers. Dat zal ik doen.
Zij verwacht dat de kindertjes voor de buis niet zo blij zullen zijn met
Prinsjesdag. Eerlijk gezegd keek ik alleen maar naar de gouden koets. Nu
luister ik altijd ademloos naar de troonrede – hoewel ik tegenwoordig al
weet wat erin staat – maar als kind kon ik die niet helemaal uitzitten. Het
kabinet zou het logisch vinden om dit in de Ridderzaal te blijven doen,
maar ik ben het met mevrouw De Caluwé eens dat de Grote Kerk ook een
heel mooi gebouw is. Ik wacht af hoe de Kamer hierover oordeelt.
De voorzitter:
Hiermee zijn wij gekomen aan het einde van de tweede termijn van de
zijde van de regering.
Ik heb één toezegging genoteerd, namelijk dat het rapport van Vitruvius
vertrouwelijk ter inzage wordt gelegd.
Er is een VAO aangevraagd met als eerste spreker de heer Koolmees.
Ik sluit de vergadering en dank alle aanwezigen voor hun aandacht.
Sluiting 12.02 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 293, nr. 21

27