Productie
Vormgeving
Druk
Uitgave

Directie Kennis
Mainstream Marketing Communicatie B.V.,
Hetty Zwollo en Debbie van Berkel
Hub.Tonnaer, Kelpen
September 2012

ISBN
Prijs
Zie ook

978-90-5910-186-9
€25,www.trendsinbeeld.minocw.nl

Meer informatie:www.rijksoverheid.nl/ministeries/ocw/organisatie/begroting-en-jaarverslag
OCW42.024/1500/08DW2012B014

Trends in Beeld 2012 | Zicht op Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Dit is een publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Trends in Beeld 2012
Zicht op Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Trends in Beeld 2012
Zicht op Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Inhoudsopgave
Inleiding
Thema’s

..................................................................................................................................................................................................................................................

......................................................................................................................................................................................................................................................

4
6

A. Onderbouwing begroting 2013

...................................................................................................................... 7
I	Beleidsagenda ....................................................................................................................................................................................................................... 7
II Stelselmonitor,leeswijzer ........................................................................................................................................................... 8

B. Samenvatting Education at a Glance 2012
C. Positie Nederland ten opzichte van de
Internationale top 5
1. Prestaties onderwijsbestel

....................................................................

.............................................................................

9

12

....................................................................................................................................... 14
1.1 Samenvatting onderwijs ....................................................................................................................................................... 15
1.2 Inrichting van het Nederlandse onderwijsbestel ....................................................... 21.
1.3 Kwalificatiefunctie ................................................................................................................................................................................ 30
		 1.3.1 Toegankelijkheid ............................................................................................................................................................... 30
		 1.3.2 Kwaliteit ................................................................................................................................................................................................. 42
		 1.3.3 Doelmatigheid ........................................................................................................................................................................ 64
1.4 Socialisatiefunctie .................................................................................................................................................................................. 78
		 1.4.1 Sociaaleconomische integratie ...................................................................................................... 78
		 1.4.2 Sociale participatie ....................................................................................................................................................... 78

Deze publicatie is samengesteld door de directie Kennis van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Vragen en/of opmerkingen kunt u mailen naar kennis@minocw.nl

2. Prestaties cultuur- en mediastelsels

........................................................................................ 88
2.1	Culturele sector van belang voor de Nederlandse .................................................. 89
economie en maatschappij
2.2	Inrichting van het cultuur- en medialandschap ............................................................ 90
2.3 Prestaties cultuur- en mediastelsels ........................................................................................................... 94
		 2.3.1 Verscheidenheid van voorzieningen ................................................................................. 94
		 2.3.2 Spreiding en toegankelijkheid .......................................................................................................... 96
		 2.3.3 Kwaliteit en doelmatigheid ................................................................................................................ 100

3. Prestaties wetenschap

........................................................................................................................................................ 104
3.1 Samenvatting wetenschap .......................................................................................................................................... 105
3.2 Het publieke wetenschapsbestel .................................................................................................................. 106
3.3 Toegankelijkheid ................................................................................................................................................................................... 111
3.4 Kwaliteit .................................................................................................................................................................................................................... 116
3.4.1 Wetenschappelijke output ................................................................................................................... 116
		 3.4.2 Technologische output ................................................................................................................................. 118
		 3.4.3 Citatie-impact ..................................................................................................................................................................... 120
3.5 Doelmatigheid .......................................................................................................................................................................................... 122

Bijlagen
1
2
3
4
5

............................................................................................................................................................................................................................... 126
ISCED en ISCO-classificatie ......................................................................................................................................... 126
Bronnen van de figuren ...................................................................................................................................................... 130
Lijst van afkortingen .................................................................................................................................................................... 138
Index Figuren Beleidsartikelen .......................................................................................................................... 140
Index Figuren EAG 2012 ................................................................................................................................................... 142

Inleiding

In deze publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap bieden we u in woord, beeld en cijfers inzicht in de
kwaliteit en prestaties van de Nederlandse onderwijs-, cultuur- en
wetenschapsstelsels. Trends in Beeld is opgebouwd rondom de
belangrijkste doelen en functies van de afzonderlijke stelsels.
Zo komen onder meer de kwalificatiefunctie van het onderwijs,
het maatschappelijk draagvlak voor cultuur en de hoge kwaliteit
van het Nederlandse wetenschappelijk onderzoek aan bod. Veel
gegevens in deze publicatie worden zowel in historisch als in
internationaal perspectief vergeleken.
Trends in Beeld sluit aan bij de begroting van het Ministerie van OCW.
In het hoofdstuk ‘Thema’s’ wordt expliciet aandacht besteed
aan de kwantitatieve onderbouwing van de beleidsagenda en de
beleidsartikelen in de begroting en kenmerkende indicatoren die
hiervoor in Trends in Beeld zijn opgenomen. Achterin deze publicatie
vindt u in bijlage 4 een index die per sector (begrotingsartikel) laat
zien waar u in dit boekje de kenmerkende toerustings- en prestatieindicatoren kunt vinden.
Daarnaast beschrijven we in het themahoofdstuk de prestaties van
Nederland op het gebied van onderwijs en wetenschap, ten opzichte van de internationale top 5. Dit in het licht van de ambitie
die enkele jaren geleden door het kabinet is uitgesproken om tot
de top 5 van ’s werelds kenniseconomieën te behoren.
We besteden ook aandacht aan de belangrijkste beelden voor
Nederland uit Education at a Glance 2012, de jaarlijkse publicatie
van de OESO. Deze is op 11 sept j.l. uitgebracht. Het is het meest
volledige internationale vergelijkingsdocument op het gebied van
onderwijs dat beschikbaar is. Achterin deze publicatie vindt u in
bijlage 5 een index die aangeeft waar in het boekje de uit Education at a Glance 2012 geselecteerde figuren zijn terug te vinden.

De informatie uit Trends in Beeld kunt u vinden op
www.trendsinbeeld.minocw.nl. De website wordt enkele keren
per jaar geactualiseerd. Ook vindt u hier geografische weergaven
en langere tijdreeksen en (nieuw dit jaar) metadata over de
kwaliteit en betrouwbaarheid van de indicatoren.

Thema’s

A. Onderbouwing begroting 2013
Trends in Beeld ondersteunt de begroting met cijfermatige nietfinanciële beleidsinformatie. Zowel voor wat betreft de doelen uit
de beleidsagenda van de begroting, als voor de toerusting en prestaties van de O, C en W stelsels. De begroting is per sector ingericht,
Trends in Beeld richt zich sectoroverstijgend op de belangrijkste
doelen van de O, C en W stelsels. Deze paragraaf geeft een toelichting op de relatie tussen Trends in Beeld en de onderbouwing van de
beleidsagenda en beleidsartikelen in de begroting.
I. Beleidsagenda
De beleidsagenda bij de OCW-begroting presenteert normaliter op
hoofdlijnen de belangrijkste ambities en beleidsdoelen van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. In de begroting
2012 waren deze ambities uitgewerkt en voorzien van een aantal
kwantitatieve doelen met bijbehorende streefwaarden passend bij
de beleidsambities. Gezien de demissionaire status van het kabinet
dat de begroting voor 2013 opstelt, is gekozen voor een sobere
presentatie van de beleidsagenda 2013.
In de afgelopen twee jaar heeft het kabinet op de terreinen van OCW
beleid ingezet langs drie hoofdlijnen:
• streven naar een cultuur van hoge verwachtingen en excellentie
• bevorderen van maatschappelijke inbedding en ondernemerschap
• het verhogen van de doelmatigheid
Na een jaar van voorbereidingen onder meer door wetgeving en
akkoorden met partijen in het veld, zijn we halverwege 2012 in de
fase gekomen dat het beleid daadwerkelijk geïmplementeerd gaat
worden binnen de instellingen.
Omwille van de continuïteit van de streefdoelen uit de begroting
2012 waarvan kan worden verwacht dat ze ook voor een volgend
kabinet relevant zullen zijn, monitort en registreert de minister in
Trends in Beeld de voortgang op enkele van de streefdoelen van de
vorige begroting. Daartoe zijn in figuur A1 de realisatiewaarden van
deze streefdoelen inzichtelijk gemaakt. De figuur laat zien dat wat
betreft de gemiddeld behaalde scores in het onderwijs de ambities

al redelijk zijn bereikt. Op het terrein van o.a. opbrengstgericht
werken, excellentie en het opleidingsniveau van leraren in het hbo
zijn nog stappen te maken.
II. Stelselmonitor, leeswijzer
De Minister van OCW is verantwoordelijk voor onderwijs dat voor
iedereen toegankelijk is, van voldoende kwaliteit en waarbij onderwijsmiddelen doelmatig worden besteed. Dit betekent dat scholen
en instellingen voldoende moeten worden toegerust door de overheid zodat zij aan de aan hen gestelde eisen kunnen voldoen.
De Minister monitort de toerusting van het stelsel op basis van een
aantal belangrijke kengetallen:
a. ingeschreven aantal leerlingen/studenten
b. aantal scholen/instellingen per sector
c. uitgaven per leerling/student
d. voor hoger onderwijs: aantal eerstejaars studenten
e. voor hoger onderwijs: aantal gediplomeerden
Daarnaast volgt de Minister de prestaties van de scholen en instellingen met behulp van een aantal kenmerkende indicatoren en
kengetallen. Deze geven een beeld van de ontwikkelingen van vaardigheden, rendement, opleidingsniveau, aansluiting met vervolgonderwijs/arbeidsmarkt en toezicht/kwaliteitsoordeel. Door deze
thematische indeling brengen we voor elke onderwijssector op een
min of meer eenduidige manier de doorlopende leerlijn in beeld.
In bijlage 4 van Trends in Beeld is een index opgenomen die voor
elke onderwijssector (en dus per begrotingsartikel) toont waar deze
kenmerkende kengetallen en indicatoren in het boekje te vinden
zijn. In deze index staan ook enkele indicatoren die verwijzen naar
de verantwoordelijkheid die de minister heeft ten aanzien van het
bevorderen van emancipatie.
Voor het functioneren van het Cultuur- en Mediastelsel en het
Wetenschapsbestel is in de OCW-begroting geen beknopte selectie
van stelselindicatoren gemaakt. Voor een overall beeld wordt direct
verwezen naar hoofdstukken 2 en 3 in voorliggende publicatie en de
website www.trendsinbeeld.minocw.nl.

B. Samenvatting Education at
a Glance 2012

Figuur A1 Monitor streefdoelen onderwijs. Beleidsagenda 2013

Gemiddelde score cito eindtoets (2012)
% Leerlingen met cito score >= 545 (2012)

% Mbo opl. met voldoende examenkwaliteit (2011)
Hbo: percentage op master- of PhD-niveau
opgeleide leraren/docenten(2010)

Gemiddelde taalv. score in groep 8 (2012)

In po reductie van het aantal zeer zwakke scholen 2012

Gemiddelde rekenv. score in groep 8 (2012)

Jaarresultaat mbo (2011)

% Opbrengstgerichte scholen po (2011)

Aantal nieuwe VSV-ers per kalenderjaar (2011)

% Opbrengstgerichte scholen vo (2011)

Gemiddeld cijfer CE 20% beste vo-leerlingen (2010)
Vaardigheden Natuurw. 15-jarigen (2009)

% Po scholen dat onderwijs voldoende afstemt
op behoeften ll (2011)
Vaardigheden Wiskunde 15-jarigen (2009)

Vaardigheden Lezen 15-jarigen (2009)
Realisatiewaarde

Ambitie 2015/2016

De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(OESO) heeft op 11 september 2012 haar jaarlijkse publicatie Education
at a Glance (EAG) uitgebracht met indicatoren op het gebied van
onderwijs. Het is het meest volledige internationale vergelijkingsdocument dat beschikbaar is. Het rapport voor 2012 is gebaseerd
op cijfers uit 2010 en daar waar geen recentere gegevens beschikbaar zijn op cijfers uit 2009 of eerder. In Trends in Beeld tonen we
de belangrijkste indicatoren uit Education at a Glance. Hiermee
geven we een beeld van de sterke en minder sterke punten van het
Nederlands onderwijs in internationaal perspectief. Daarbij kijken
we naar de prestaties van het onderwijssysteem voor wat betreft de
kwaliteit, de onderwijsdeelname, de organisatie en de financiën.
Trends in Beeld toont de Nederlandse prestaties in eerste instantie
ten opzichte van landen met een vergelijkbaar welvaartsniveau en
vergelijkbare cultuur. Maar ook zijn de twee rijkste landen van de
OESO, de VS en Japan, in de vergelijking opgenomen. Daarnaast is
het OESO- gemiddelde en/of het EU-gemiddelde in de figuren als
referentie weergegeven. Voor dit samenvattende beeld lichten we
vooral algemene indicatoren uit die voor Nederland relevant zijn en
een breed beeld geven van de prestaties van het onderwijsstelsel.
Onderwijsdeelname neemt toe
De onderwijsdeelname van 20-29 jarige jongeren is in Nederland
verder toegenomen van 29% in 2009 naar 30% in 2010. In de
Scandinavische landen is de trend van een daling in onderwijsdeelname van 20-29 jarige jongeren gestopt. Er vindt in de Scandinavische landen in 2010 na jaren van daling weer een stijging plaats.
Gemiddeld in de OESO- landen zien we een opvallende toename
van onderwijsdeelname in deze leeftijdsgroep tussen 2009 en 2010.
Dit wordt vooral veroorzaakt doordat leerlingen in landen met een
hoge werkloosheid terugkeren naar onderwijs. Tegelijkertijd constateert de OESO als gevolg van de crisis een toename van het aandeel
jongeren van 15-29 jaar dat noch een opleiding volgt, noch op de
arbeidsmarkt participeert tussen 2008 en 2010. Dit na een periode
van daling in de voorafgaande jaren. Ook voor Nederland is een
stijging te zien na een aanvankelijke stabilisatie van deze groep in
de jaren 2006/2007.

We zien dat in Nederland, maar ook in andere landen, gemiddeld
meer vrouwen dan mannen instromen in het hoger onderwijs. Alleen
in Japan is een omgekeerd beeld te zien. In Duitsland en België is het
verschil bij de instroom in het hoger onderwijs tussen mannen en
vrouwen minder groot in vergelijking met de overige landen.
In vrijwel alle landen kiezen studenten het meest voor sociale
wetenschappen, bedrijfskunde en rechten. In Nederland kiest 38
procent voor deze studierichtingen, dat is 6 procentpunt boven
het OESO- gemiddelde. Zowel bij mannen als vrouwen in Nederland zijn deze studierichtingen het meest favoriet. De categorie
natuurwetenschap, waar ook de technische studies onder vallen, is
beduidend minder populair, vooral onder vrouwen. In Nederland
kiest slechts 6 procent van de nieuwe studenten voor deze bèta studierichtingen, dat is 4 procentpunt onder het OESO- gemiddelde.
Nederlanders volgen inmiddels gemiddeld 17,6 jaar van hun leven
fulltime onderwijs. Het OESO gemiddelde ligt op 16,7 jaar.
Opleidingsniveau neemt nog steeds toe
Een hoger opleidingsniveau is nodig om te kunnen concurreren
op een steeds meer internationaal wordende arbeidsmarkt. EAG
laat zien dat het opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking
nog steeds hoger wordt, net als in de andere OESO-landen. Bij de
Nederlandse bevolking ligt het aandeel personen met een hogere
opleiding in 2010 rond het OESO-gemiddelde. Het aandeel Nederlandse jongeren van 25-34 jaar met een hogere opleiding ligt in 2010
een paar procentpunten boven het OESO-gemiddelde. Over het
algemeen hebben jongeren met hoog opgeleide ouders een grotere
kans om een hogere opleiding te behalen in vergelijking met jongeren met laag opgeleide ouders. Er is in vrijwel alle landen sprake van
opwaartse mobiliteit wat betreft opleidingsniveau tussen generaties. Tegelijkertijd zien we dat Nederland behoort tot de landen waar
ook studenten met laag opgeleide ouders goede kansen hebben een
hogere opleiding te behalen. Dit geldt ook voor de Scandinavische
landen en Frankrijk.
Hoog opleidingsniveau bevordert werkgelegenheid
De cijfers tonen dat landen met een hoog opleidingsniveau een
hoger werkgelegenheidsniveau hebben. Opvallend is dat hoewel
vrouwen vaker hoger opgeleid zijn dan mannen, hun arbeidsparticipatie lager ligt. Nederland valt internationaal op door een relatief
hoge werkgelegenheid, ook onder de laagst opgeleiden.

Wel is te constateren dat dit relatief hoge werkgelegenheidspercentage in Nederland in 2010 is gedaald t.o.v. 2009. Deze daling in
werkgelegenheid zien we bij alle opleidingsniveaus. Ook het gemiddelde werkgelegenheidspercentage voor de EU-21 is gedaald bij alle
opleidingsniveaus. Als positieve uitzondering valt Duitsland op.
Onderwijs loont
Het volgen van onderwijs is de investering waard, voor zowel
de overheid als het individu. Dit geldt ook voor opleidingen op
startkwalificatieniveau. Met een startkwalificatie heb je meer kans
op werk. Het VSV-beleid in Nederland is er mede op gericht het
aandeel jongeren met een startkwalificatie verder te verhogen. De
netto-opbrengst van een startkwalificatie in euro’s is weliswaar lager
in vergelijking met een ho diploma, maar er is een duidelijk positief
verschil in netto-opbrengst in vergelijking met personen zonder
startkwalificatie. De opbrengst voor vrouwen is echter in alle OESOlanden kleiner dan voor mannen. Dit komt onder andere door het
salarisverschil tussen mannen en vrouwen. Op alle opleidingsniveaus verdienen 35- tot 44-jarige mannen in verhouding meer dan
vrouwen in dezelfde leeftijdscategorie. Het verschil in Nederland is
echter kleiner dan het OESO- gemiddelde. In het licht van de crisis
worden de uitgaven aan onderwijs steeds belangrijker. Ook de
overheid heeft baat bij investering in het onderwijs. Een beter en
hoger opgeleide bevolking is een bron voor economische groei en
maatschappelijke stabiliteit. In ruim de helft van de OESO-landen
(waaronder Nederland) zijn desondanks tussen 2005 en 2009 de
publieke uitgaven aan onderwijs als aandeel van de totale publieke
uitgaven afgenomen. De OESO suggereert dat het begin van de
crisis in 2008, die binnen de OESO tot meer druk op de publieke
budgetten heeft geleid, in een aantal landen voor deze afname
heeft gezorgd. Voor Nederland heeft de daling te maken met
stijgende budgetten voor zorg en sociale zekerheid, in combinatie
met een daling van de leerlingenaantallen.
Een hoger opleidingsniveau werkt socialiserend
Onderwijs kent niet alleen een kwalificerende functie, maar ook
een socialiserende. Dat is het proces van identificatie en integratie,
waardoor nieuwe generaties leren te functioneren in de samenleving. Ook hier besteedt Education at a Glance 2012 aandacht aan. Zo
laat de OESO zien dat mensen die hoger zijn opgeleid ook meer tevreden zijn over hun leven, meer gebruik maken van hun stemrecht

en meer vrijwilligerswerk uitvoeren. Dit verschijnsel is in Nederland
sterker dan gemiddeld in de OESO- landen.
Scholing correleert met een hogere levensverwachting van zowel mannen als vrouwen. Gemiddeld bij de OESO -landen is de
levensverwachting (vanaf het 30e levensjaar) van mannen met een
hogere opleiding 8 jaar hoger in vergelijking met mannen zonder
startkwalificatie. Vooral in Centraal Europese landen als Hongarije
ligt de levensverwachting van mannen fors hoger, naarmate het
opleidingsniveau stijgt. Bij vrouwen met een hogere opleiding ligt
de gemiddelde levensverwachting in de OESO- landen 4 jaar hoger
in vergelijking met vrouwen zonder startkwalificatie. Opvallend is
dat deze hogere levensverwachting bij Nederlandse mannen gelijk
is aan 4 jaar, terwijl deze bij Nederlandse vrouwen juist hoger is en
6 jaar bedraagt.
Scholing helpt ook bij de vorming van sociale waarden en houding
van studenten t.a.v. maatschappelijke kwesties. In Nederland is het
aandeel studenten dat van mening is dat etnische minderheden
gelijke rechten hebben hoger, naarmate zij vaker beschikken over
burgerschapscompetenties. Wel ligt in Nederland evenals in de
vergelijkingslanden België, Finland en Denemarken het aandeel studenten met een positieve houding ten aanzien van gelijke rechten
voor etnische minderheden bij alle gemeten niveaus (in kennis van
burgerschap) fors onder het OESO- gemiddelde. Samen met Tsjechië
staat Nederland van alle OESO-landen waarvoor metingen beschikbaar zijn, zelfs onderaan voor deze indicator. Het ontwikkelen van
burgerschapscompetenties is in Nederland op alle opleidingsniveaus nog een punt van zorg en aandacht. Het gebruik van het stemrecht onder Nederlandse jongeren van 25-34 jaar ligt wel boven het
OESO- gemiddelde. Dit geldt voor alle opleidingsniveaus, waarbij
jongeren met een hoger opleidingsniveau het meest gebruik maken
van hun stemrecht.
Leraren
De kwaliteit van het onderwijs wordt in grote mate bepaald door
de kwaliteit en het enthousiasme van het onderwijzend personeel.
Wanneer we kijken naar de leeftijdsopbouw van het lerarenkorps,
dan valt de vergrijzing op. In het po is de leeftijdsverdeling in
Nederland nog behoorlijk evenwichtig, met slechts een kleine
meerderheid bij de 50 plussers.
In het vo geldt echter dat er meer oudere dan jongere medewerkers
zijn. Gemiddeld is 36% van de vo leraren uit de OESO landen 50 jaar

of ouder. In Nederland is 46% van de vo leraren 50 plus. Daarentegen is in Nederland maar 12% van de leraren in het voortgezet onderwijs onder de dertig jaar. In bijvoorbeeld landen als Duitsland en
Finland is het contrastverschil zelfs nog groter. Hier is 3 respectievelijk 5 procent onder de dertig jaar. Het aandeel jonge docenten
in Nederland ligt toch nog boven het OESO-gemiddelde van 9.
Inrichting onderwijsbestel
Scholen in Nederland kennen een grote mate van autonomie.
In bijna de helft van de OESO- landen worden beslissingen in
de onderbouw van het vo het meest genomen door de school.
Nederland behoort tot de meest gedecentraliseerde landen. Daar
worden beslissingen voor 86% volledig of beperkt autonoom genomen door de school. Bij beperkt autonoom worden de beslissingen
ook genomen door de school, maar dan binnen kaders gesteld
door een hogere autoriteit of na consultatie van de school met
andere partijen in het onderwijssysteem. Ook in Engeland en België
(Vlaanderen) zien we een hoge mate van decentralisatie. In landen
als Frankrijk en Duitsland daarentegen worden de meeste beslissingen niet op schoolniveau genomen, maar meer door verschillende
centrale overheden.
Nederlandse uitgaven nog steeds rond OESO gemiddelde
De Nederlandse uitgaven aan onderwijs liggen rond het OESOgemiddelde gemeten als percentage van het bbp. Zo zijn de publieke
uitgaven aan onderwijs net iets hoger dan het OESO- gemiddelde (respectievelijk 5,9 en 5,8 procent). De publieke en private
uitgaven aan onderwijsinstellingen (exclusief studiefinanciering)
als percentage van het bbp liggen net iets onder het OESO- gemiddelde (6,2 procent ten opzichte van 6,3 procent OESO- gemiddeld).
Tussen 2000 en 2009 zijn binnen de OESO de private uitgaven
aan onderwijsinstellingen harder gestegen dan de publieke. Dit
illustreert volgens de OESO de druk die in toenemende mate in veel
landen op huishoudens ontstaat om de onderwijskosten te delen.
In Nederland geldt dat de stijging in de publieke uitgaven redelijk
gelijk loopt met de stijging in de private uitgaven.
In alle landen nemen de uitgaven per leerling toe met het niveau
van onderwijs. De Nederlandse uitgaven per leerling liggen in het
primair onderwijs op het OESO- gemiddelde, voor het voortgezet en
hoger onderwijs boven het OESO- gemiddelde (vo: 19 procent meer;
mbo: 36 procent meer; ho 22 procent meer (exclusief R&D)).

De hoge uitgaven in het mbo worden in belangrijke mate verklaard
door de uitgaven van het Nederlandse bedrijfsleven aan leerlingen
die als onderdeel van hun bbl opleiding in bedrijven werkzaam zijn.
Gemeten voor alle onderwijstypen samen liggen de uitgaven per
leerling/student boven het OESO- gemiddelde.
De indicatoren uit Education at a Glance zijn terug te vinden in de
diverse paragrafen in hoofdstuk 1. In bijlage 5 is een index beschikbaar met alle uit Education at a Glance 2012 geselecteerde figuren.
Op de website van Trends in Beeld zijn de indicatoren uit Education
at a Glance bij elkaar gezet onder ‘thema’s’.

C. Positie Nederland ten opzichte
van de Internationale top 5
In 2009 is in een kamerbrede motie opgeroepen om tot de top 5 van
’s werelds kenniseconomieën te gaan behoren (Nederland staat nu
op de vijfde plaats in het Global Competitiveness Report 2012-2013).
Het huidige demissionaire kabinet heeft die ambitie omarmd. Een
goed opgeleide bevolking is immers essentieel voor het groeivermogen van onze economie en voor de sociale samenhang in de
maatschappij.
De huidige kenniseconomie stelt hoge eisen, aan individuen maar
daarmee ook aan de kwaliteit en prestaties van onze stelsels voor
onderwijs en wetenschap.
Om zicht te houden op de opbrengst van het onderwijs- en wetenschapbestel in het licht van de overall ambitie, monitort OCW de
Nederlandse prestaties in internationaal perspectief. Hiervoor is een
aantal kenmerkende prestatie indicatoren geselecteerd. Door deze
in samenhang te presenteren ontstaat een beeld van de Nederlandse
positie ten opzichte van de vijf best presterende landen en ten
opzichte van het internationaal gemiddelde (zie figuren A2 en A3).

Beeld onderwijs
Het Nederlandse onderwijs presteert in internationaal perspectief ruim bovengemiddeld (figuur A2). In de afgelopen jaren is op
een aantal beleidsterreinen een positieve ontwikkeling waar te
nemen. Zo is het percentage voortijdig schoolverlaters fors afgenomen, mede als gevolg van intensief beleid. Tegelijkertijd is het
aandeel hoger opgeleiden toegenomen evenals het percentage
jongeren met een startkwalificatie. Hiermee is Nederland voor
deze indicatoren dichterbij de top 5-positie in de internationale
ranking gekomen. Ook voor de gemiddelde lees- en rekenvaardigheid van 9/10-jarige scholieren in het basisonderwijs geldt dat
deze dichtbij het gemiddelde van de top 5-landen zit. Daar staat
tegenover dat het aandeel 15-jarige leerlingen met lage lees-,
reken- en natuurwetenschappelijke vaardigheden is toegenomen tussen 2003 en 2009. Ook als het gaat om excellentie en het
aandeel bètatechnici is verbetering in Nederland mogelijk. Opgemerkt wordt dat de top 5-landen voor elke indicator, maar ook
voor dezelfde indicator in opeenvolgende jaren, kan verschillen.

Figuur A2 Internationale positie in het onderwijs

Beeld wetenschap
Tegen de achtergrond van de ambitie van een kwalitatief
hoogwaardig wetenschapsbestel, dat gericht is op samenwerking van kennisinstellingen, bedrijven en maatschappelijke
organisaties, met het oog op een goede aansluiting met
de topsectorenaanpak en een goede internationale inbedding, kan geconstateerd worden dat Nederland op een drietal
prestatie-indicatoren op het gebied van wetenschap tot de top
5 behoort. Zo is de kwaliteit van het Nederlandse wetenschappelijk onderzoek in internationaal perspectief zeer goed (figuur
A3). Nederland behoort met de relatieve citatiescore tot de wereldtop. Ook de productiviteit (aantal publicaties per onderzoeker) is zeer hoog. Dit hoge niveau is belangrijk voor onze internationale kennispositie en aantrekkingskracht. Voorts dragen
Nederlandse bedrijven relatief veel bij aan de financiering van
(toegepast) wetenschappelijk onderzoek bij instellingen in de
publieke sector. Tegelijkertijd blijft het aantal innoverende bedrijven dat samenwerkt met publieke kennisinstellingen achter
bij landen als Finland, Duitsland en Oostenrijk. Universiteiten
worden door bedrijven in Nederland niet gezien als belangrijke
kennisbron. De uitstekende prestaties zijn het resultaat van
R&D uitgaven die lager zijn dan in veel andere landen, vooral
als gevolg van het achterblijven van private R&D uitgaven.

Leesvaardigheid 9/10-jarigen
% 20-24 jarigen met een startkwalificatie

Rekenvaardigheid 9/10-jarigen

Afgestudeerde beta’s per 1000 werkenden (20-29-jarigen)

Vaardigheid natuuronderwijs 9/10 jarigen

LLL: % 25-64-jarigen dat deelneemt aan scholing

% 15-jarigen met lage leesvaardigheid

% 30-34-jarigen met diploma tertiair onderwijs

% 15-jarigen met lage rekenvaardigheid

VSV: % 18-24-jarigen buiten onderwijs zonder startkwalificatie

% 15-jarigen met lage natuurkunde vaardigheid

% 15-jarigen met hoge prestaties natuurwetenschappen

% 15-jarigen met hoge prestaties lezen

% 15-jarigen met hoge prestaties wiskunde
Nederlandse score

Internationale gemiddelde

Nr. 5 in ranking

Figuur A3 Internationale positie in de wetenschap

R&D-uitgaven als % van het BBP

Een aantal van de opgenomen indicatoren betreffen indicatoren uit
de Europa 2020 strategie en het hieraan gerelateerde EU onderwijsen training programma die de instrumentatie zijn voor de Europese
ambities voor 2020. Hierbij worden onderwijs en wetenschap
beschouwd als cruciale factoren bij het streven naar banen en groei
binnen de EU. Zie voor meer informatie over de EU benchmarks:
Kerncijfers 2007-2011 Onderwijs Cultuur en Wetenschap ( aldaar pagina 58-59). Opgemerkt wordt dat een volledig beeld van de sterktes
en zwaktes van het onderwijs slechts kan worden verkregen door
ook andere (nationale) gegevensbronnen te beschouwen. Hiervoor
verwijzen we naar hoofdstuk 1 van deze publicatie.

Wetenschappelijke publicaties per onderzoeker

Onderzoekers als promille van de BBV

Citatie-impactscore boven mondiaal gemiddelde

Aandeel internationale co-publicaties

Aantallen promoties per 1000 (groep 25 tot 34 jarigen)

Samenwerking innovatieve bedrijven met publieke onderzoeksinstituten

Nederlandse score

Private financiering van publieke kennisinstellingen

Samenwerking innovatieve bedrijven met universiteiten

Internationale gemiddelde

Vijfde presteerder

1
Prestaties onderwijsbestel

1.1 Samenvatting onderwijs
Ontwikkeling deelname onderwijs
Het primair en voortgezet onderwijs zijn de afgelopen jaren gegroeid, maar zullen de komende jaren stabiliseren en zelfs krimpen
door de in 2000 in gang gezette geboortedaling. Voor het gehele
bekostigde onderwijs wordt jaarlijks een raming gemaakt van de te
verwachten aantallen leerlingen en studenten. Deze zogenoemde
‘referentieraming’ dient onder meer als onderbouwing van de
onderwijsbegroting. In deze raming wordt rekening gehouden met
de meest recente bevolkingsprognose en met ontwikkelingen in onderwijsdeelname. Vanwege de leerplicht komt de ontwikkeling van
leerlingaantallen in het primair onderwijs vrijwel overeen met de
demografische ontwikkeling van de relevante leeftijdsgroep (4-tot
11- jarigen), zowel voor verleden als toekomst. In grote lijnen
geldt dit ook voor het voortgezet onderwijs en de relevante leeftijdgroep (12-tot 16- jarigen). Bij oudere leeftijden wordt in de raming
rekening gehouden met veranderingen in de doorstroom vanuit
het voortgezet onderwijs naar mbo en ho. Ook veranderingen in
de stromen binnen en tussen mbo en ho spelen hierbij een rol. De
hierin gerealiseerde trends worden in de raming doorgetrokken
naar de toekomst.
Daling verwacht in primair en voortgezet onderwijs
In de afgelopen 10 jaar is het aantal geboorten in Nederland aanzienlijk gedaald. Als gevolg van deze geboortedaling daalt het aantal
leerlingen in het basisonderwijs. Naar verwachting zal deze daling
aanhouden tot 2020 (figuur 1.1). Deze demografische krimp, die in
sommige regio’s al eerder is begonnen, zal de komende jaren bijna
het gehele land treffen, uitgezonderd de grote steden en enkele
andere gemeenten (figuur 1.2).
Het voortgezet onderwijs zal in de eerstkomende jaren nog groeien,
maar de genoemde demografische krimp zal zich ook daar gaan
manifesteren; op landelijk niveau gebeurt dit vanaf 2016 (circa 7 jaar
vertraagd ten opzichte van het primair onderwijs). Ook hier geldt
dat regionale trends wel aanzienlijk kunnen afwijken van landelijke
trends; in de provincie Limburg is bijvoorbeeld de demografische
daling nu al gaande.

Onderwijsdeelname duurt steeds langer
Na de leerplicht, dus vanaf 18 jaar, volgen steeds meer jongeren een
verdere opleiding in het mbo of ho. Deze groei doet zich voornamelijk voor in het voltijdonderwijs. Tot en met 18 jaar neemt de
onderwijsdeelname naar verwachting nauwelijks toe, maar voor
de oudere leeftijden gaat de onderwijsdeelname nog verder stijgen
(figuur 1.3). De gemiddelde verblijftijd in het voltijdonderwijs tot
en met 25-jarige leeftijd is toegenomen van circa 12,5 jaar in 1960
tot 17,6 jaar in 2011; naar verwachting zal dit cijfer in 2030 verder
gegroeid zijn tot 18,1 jaar. Deze stijging van de onderwijsdeelname
in de postleerplichtige leeftijden komt vrijwel geheel voor rekening
van het ho (figuur 1.1).
De groei van het mbo is in het verleden afgeremd en de groei van
het hbo juist bevorderd door veranderingen in leerlingenstromen.
Zo zijn steeds meer havo-gediplomeerden doorgestroomd naar
het hbo in plaats van naar het mbo, en meer mbo-deelnemers zijn
doorgestroomd naar het hbo. Maar de belangrijkste oorzaak voor de
ten opzichte van het ho achterblijvende groei van het mbo ligt
binnen het voortgezet onderwijs: een steeds groter aandeel van de
vo-leerlingen volgt havo/vwo in plaats van alleen vmbo, deze trend
zal tot 2020 nog verder doorzetten (figuur 1.4). Er is dus vaker sprake
van het stapelen van vmbo-havo.
Vooral deze verschuiving van onderwijsdeelname binnen het voortgezet onderwijs zorgt ervoor dat het mbo in de komende jaren gaat
krimpen, terwijl hbo en wo nog verder zullen doorgroeien. Naast
het aandeel van havo/vwo is in het verleden ook het aandeel van
zorgonderwijs (vso/lwoo/pro) gegroeid, maar dit heeft betrekkelijk
weinig invloed gehad op de ontwikkelingen in het mbo en ho.
Het gemiddeld opleidingsniveau in Nederland stijgt
Door de verbeterde aansluiting tussen de onderwijssoorten, het feit
dat men vaker kiest voor hogere onderwijssoorten, en de groei van
het aantal gediplomeerden, stijgt het opleidingsniveau in Nederland en in andere landen. In de afgelopen 20 jaar zijn er ruim 24
duizend havo- en vwo-leerlingen bijgekomen in het derde leerjaar.
Daarmee is het aandeel havo- en vwo-leerlingen in het voortgezet
onderwijs met 10 procentpunt toegenomen; dat is een stijging van
een half punt per jaar. Een zeer belangrijke verklarende factor blijkt
het toegenomen opleidingsniveau van ouders. Dit heeft een positief
effect op het begeleiden en stimuleren van kinderen naar een hoger
opleidingsniveau. Uit onderzoek van de Raad voor Maatschappelijke

Ontwikkeling (RMO) blijkt dat kinderen van hoger opgeleide ouders
een grotere kans hebben om naar het havo of vwo te gaan dan
kinderen van lager opgeleide ouders. Uit hetzelfde onderzoek blijkt
dat deze verhouding echter wel in de loop der jaren is gedaald. In de
jaren 50 van de vorige eeuw was de verhouding nog 7:1, dit daalde in
de jaren 60 naar 6:1 en naar 4:1 in de jaren 70. Wanneer deze daling
wordt doorgetrokken naar de jaren 2000, wordt de verhouding nu
ongeveer 2:1. Wanneer deze verhouding wordt meegenomen in de
ontwikkeling van het aandeel hoger opgeleiden van 35-54 jaar is
dit een sterke aanwijzing dat dit heeft bijgedragen aan de stijgende
trend van meer havo en vwo. Het aandeel hoger opgeleiden in de
bevolking is tussen 2001 en 2011 met ongeveer 8 procentpunt gestegen. Dit correspondeert met de stijging van het aandeel havo- en
vwo-leerlingen in dezelfde periode (figuur 1.5).

Figuur 1.1 Ontwikkeling van het aantal deelnemers

Figuur 1.3 Onderwijsdeelname voltijd-onderwijs
naar leeftijd

Onderwijsdeelnemers (index 1995 = 100)
per sector (incl. groen onderwijs)

Figuur 1.4 Procentuele verdeling in het derde leerjaar
Naar zorg, vmbo of havo/vwo

Onderwijsdeelnemers (index 1995 = 100)
(incl. groen onderwijs)
100%

200 %

70%

190 %
60%

180 %

80%

170 %

50%

160 %
60%

150 %

40%

140 %
130 %

30%

40%

120 %
20%

110 %

In 1990 was slechts een kwart van de 30-34-jarigen hoger opgeleid
(hbo en wo), momenteel is dit circa 45 procent en in 2030 zal ruim
de helft van deze bevolkingsgroep hoger opgeleid zijn (figuur 1.6).
Gelijktijdig daalt het aandeel van lager opgeleiden (geen diploma en
vmbo-niveau) sterk. Dit houdt ook verband met de daling van het
aantal voortijdig schoolverlaters.

20%

100 %

10%

90 %
80 %

0%
1995

2000

2005

po

2010

vo

2015
mbo

2020
hbo

Figuur 1.2 Ontwikkeling 4-11 jarige bevolking
per gemeente t/m 2020

Maatschappelijke context opleidingsniveau
Westerse samenlevingen worden meer en meer kennissamenlevingen, waarbij de rol van innovatie, Research&Development
(R&D) en een hoog opgeleide beroepsbevolking steeds
belangrijker worden. Ook de eisen die de arbeidsmarkt aan
de beroepsbevolking stelt veranderen. De vraag naar hoger
opgeleiden neemt toe en wordt internationaler. Vooral China
en India worden belangrijkere spelers op het terrein van R&D.
Door de globalisering is de ‘kenniswereld’ mondiaal geworden. De mobiliteit van kenniswerkers en van studenten zal de
komende jaren verder toenemen.

Indices 2020 t.o.v. 2010
4-11 jarigen
index 2020 t.o.v. 2010
> 105
100 tot 105
95 tot 100
90 tot 95
85 tot 90
80 tot 85
75 tot 80
< 75

2025

2030

1960

0%
1970
14 jaar

wo

1980

1990

2000

2010

16 jaar

18 jaar

20 jaar

2020

22 jaar

2030

1990

2000

Figuur 1.5 Ontwikkeling aandeel havo/vwo leerlingen
en aandeel hoger opgeleiden in bevolking,
35-54 jarigen

2010

zorg (vso/lwoo/pro)

24 jaar

2020

vmbo (excl.lwoo)

2030

havo/vwo

Figuur 1.6 Prognose opleidingsniveau 30-34 jarigen
Als percentage van de bevolking 30-34 jarigen

140

100
90

135

80
130
70
125

60

120

50
40

115

30

110

20
105

Onderwijs loont
Mensen met een hogere opleiding hebben niet alleen betere kansen
op de arbeidsmarkt, maar verdienen ook meer geld. En voor de
maatschappij als geheel betekent een beter en hoger opgeleide be-

100

10
2001

2002

2003

2004

Aandeel havo en vwo

2005

2006

2007

2008

2009

2010

0
1990

1995

2000

wo

hbo

2005

2010

2015

2020

2025

ho deel 35-54 jr in bevolking in %

HO deel 35-54 jr, met kans 2:1 voor kinderen hoogopgeleide ouders

mbo (+ havo/vwo)

vmbo

geen diploma

2030

volking een bron voor duurzame economische groei en maatschappelijke stabiliteit, op korte en lange termijn. Education at a
Glance 2012 laat de netto-opbrengst zien van zowel een opleiding
op het niveau van een startkwalificatie, als op het niveau van het
hoger onderwijs. Beide indicatoren laten in geld uitgedrukt een
positieve netto opbrengst op de lange termijn zien, zowel voor de
burger als voor de maatschappij.
Onderwijsdeelname hangt ook positief samen met sociaal kapitaal.
Zo toont Education at a Glance 2012 dat hoger opgeleiden hun leven
positiever beoordelen dan lager opgeleiden. Ook zijn zij meer
politiek betrokken en dragen zij vaker bij aan de samenleving via
vrijwilligerswerk. Onderwijs draagt met andere woorden bij aan de
sociale cohesie.

Maatschappelijke context individualisering
Goed onderwijs en een succesvolle onderwijscarriere zijn de
sleutel naar maatschappelijk succes.
Naarmate het opleidingsniveau hoger is, stijgt de levensverwachting, zowel bij mannen als vrouwen. Laaggeschoolden
schatten hun gezondheid minder goed in dan midden- en
hooggeschoolden.
Socialiserende functies zijn aan het onderwijscurriculum toegevoegd, zoals burgerschap in het MBO, de maatschappelijke stage
in het VO, aandacht voor o.a. homotolerantie en cultuureducatie. Onderwijs is een van de weinige socialiserende instituties
waarvan de maatschappelijke betekenis eerder toe- dan is afgenomen, hierdoor is het onderwijs het aanspreekpunt geworden
van tal van maatschappelijke problemen. Relaties tussen onderwijs en aangrenzende domeinen zoals bijvoorbeeld de jeugdzorg
zijn hierdoor onvermijdelijk steeds intensiever geworden.

Bestrijden onderwijsachterstanden blijft nodig
De onderwijskansen van leerlingen uit uiteenlopende sociaaleconomische en etnische groepen vertonen aanzienlijke verschillen.
Education at a Glance 2012 laat zien dat in vrijwel alle OESO landen
jongeren met hoger opgeleide ouders vaker ook in hogere onderwijsvormen terecht komen dan jongeren met lager opgeleide
ouders. Dit geldt ook voor Nederland, alhoewel minder sterk dan

gemiddeld in de OESO. Binnen het Nederlandse onderwijssysteem
zijn vooral de onderwijskansen kwetsbaar van autochtone leerlingen uit gezinnen met laagopgeleide ouders en leerlingen uit
niet-westerse allochtone gezinnen. Dit hangt samen met het feit dat
deze kinderen veelal een zwakke sociaaleconomische achtergrond
hebben en dat het opleidingsniveau van hun ouders laag is.
Het Nederlandse beleid zet hier onder andere op in met voor- en
vroegschoolse educatie (zie par 1.3.1) en met de gewichtenregeling
in het primair onderwijs die extra financiering biedt voor kinderen
uit gezinnen met laag opgeleide ouders. Het OESO rapport ‘Equity
and Quality in Education’ (feb 2012) noemt de Nederlandse gewichtenregeling als ‘good practice’ vorm van achterstandenbeleid.
Aandachtspunt blijft echter het verder verbeteren van de prestaties
van deze achterstandleerlingen: vooral op het gebied van begrijpend lezen en woordenschat presteren bijvoorbeeld niet-westerse
allochtonen lager dan gemiddeld. En ook bij het centraal schriftelijk
examen in het vo blijven de prestaties van allochtone leerlingen
achter op die van autochtonen.
Stapelen neemt toe
Stapelen is geschikt voor studenten die meer tijd nodig hebben
om een hoger opleidingsniveau te bereiken. De flexibiliteit maakt
ons stelsel toegankelijk. Een belangrijke route bij het stapelen is
de route van vmbo naar havo. Die maakt het bijvoorbeeld mogelijk dat jongeren vanuit een beroepsgerichte leerweg (waar zij op
jonge leeftijd voor gekozen hebben) terecht kunnen komen in een
algemeen vormende leerweg of andersom. Daar staat tegenover dat
stapelaars een groter risico op uitval hebben. In de afgelopen jaren
is deze stapeling gegroeid. Ook de doorstroom van mbo naar hbo
en van hbo naar wo neemt toe. De cijfers laten zien dat de gemiddelde deelnemer in het ho inmiddels afstudeert met een vertraging
van ruim 2 jaar. Het is de vertraging die is opgelopen ten opzichte
van de snelst mogelijke route van het primair onderwijs naar een
hbo- en wo-diploma.
Rendement een aandachtspunt
De verwachte slaagkans in het voortgezet onderwijs is 84 procent.
Dit percentage is de afgelopen vijf jaar vrijwel gelijk gebleven. Voor
instromers in het mbo bedraagt de kans van slagen circa 70 procent;
er vallen dus relatief veel leerlingen uit zonder diploma. Vooral
in de niveaus 1 en 2. Het rendement in het hoger onderwijs is –

ondanks de sterk gestegen aantallen studenten- al zeer lang min of
meer stabiel. Het verwachte slaagpercentage is in het hbo en het wo
eveneens circa 70 procent. Bijna een kwart van de hbo-studenten is
na 6 jaar studie uitgevallen zonder diploma, en circa 15 procent van
de studenten in het wo heeft na 7 jaar nog geen diploma. Daarbij
geldt dat in het hbo studenten met een mbo of havo vooropleiding
veel sneller uitvallen dan studenten met een vwo vooropleiding. In
het wo vallen juist weer studenten met een hbo opleiding eerder uit.
De Europese indicator voor Voortijdig Schoolverlaten (VSV), die
het percentage jongeren tussen de 18-24 jaar buiten onderwijs en
zonder startkwalificatie laat zien, vertoont een gestage daling sinds
2000. Nederland behoort tot een van de sterkste dalers, maar met
het absolute percentage VSV behoren we nog niet tot de toppresteerders. Om het percentage voortijdig schoolverlaters verder terug
te dringen continueert OCW de extra maatregelen die schooluitval
actief bestrijden onder de noemer ‘Aanval op schooluitval’.
Zorgen over werkdruk en lerarentekort
Burgers en ouders beoordelen al jaren het primair en voortgezet
onderwijs met een voldoende. Ongeveer 1 op de 10 ouders ziet de
grootte van de klassen en bezuinigingen als belangrijkste zorgpunt
in het basisonderwijs. Leraren in het po maken zich echter het
meest zorgen om de werkdruk, de leerprestaties en de kwalitieit. Dit
geldt ook voor leraren in het voortgezet onderwijs. Sinds 2007 daalt
het aantal vacatures, eerst in vo en bve, nu ook in po. Dit is mede
een gevolg van de afgenomen economische groei de toename van
de werkloosheid en het langer doorwerken. De onderwijsarbeidsmarktramingen laten echter zien dat er de komende jaren een grote
vraag naar leerkrachten zal ontstaan. Dit heeft vooral te maken
met de vergrijzing die de afgelopen 10 jaar is ingezet. Het doet zich
vooral voor in het vo waar de komende 5 à 10 jaar een groot deel van
de oudere (vaak hoog opgeleide) leraren met pensioen zal gaan, terwijl het leerlingenaantal in de komende drie jaar nog zal toenemen,
dan wel de komende 4 teldata. Naar verwachting is het lerarentekort
een overbruggingsprobleem, op de lange termijn zal het tekort naar
alle waarschijnlijkheid weer afnemen.
Lerarenkwaliteit
Cruciaal voor goed onderwijs is de leraar. Er zijn veel goede leraren
maar ook veel leraren die zich kunnen verbeteren. Een leraar geeft
goed les als deze tenminste beschikt over de volgende basisvaardig-

heden: de leraar legt duidelijk uit, realiseert een taakgerichte werksfeer en betrekt de leerlingen actief bij de les. Zorgelijk is dat bijna
een op de acht leraren in het basisonderwijs onvoldoende scoort op
tenminste één van de basisvaardigheden. Bij deze leraren was geen
sprake van een duidelijke uitleg, een taakgerichte werksfeer of actief
betrokken leerlingen. In het voortgezet onderwijs gaat het om ruim
een op de vijf leraren. Verdere professionalisering van deze groep
leraren is nodig en dient zich in eerste instantie te richten op het
toepassen van de basisvaardigheden. Leraren die de drie basisvaardigheden tijdens de les laten zien, verschillen in de mate waarin ze
óók over complexe vaardigheden beschikken. Van de leraren die de
basisvaardigheden beheersen, beheerst ongeveer de helft ook deze
meer complexe vaardigheden. Dit betekent dat ze hun onderwijs
afstemmen op specifieke leerlingen of leerlinggroepen.
Ook bieden ze extra ondersteuning en zorg aan leerlingen die dit
nodig hebben. Met name binnen het passend onderwijs zijn deze
complexe vaardigheden van groot belang.
Complexe vaardigheden zijn onder andere; het afstemmen van de
instructie, verwerkingsopdrachten, de onderwijstijd, het systematisch volgen en analyseren van de voortgang van leerlingen
(basisonderwijs), het bieden van planmatige zorg (basisonderwijs),
het nagaan of leerlingen de uitleg begrijpen (voortgezet onderwijs)
en het geven van inhoudelijke feedback (voortgezet onderwijs).
Verderop in paragraaf 1.3.2 komt dit onderwerp nog terug.

Maatschappelijke context krimp en expansie
Het aantal ho studenten zal tot na 2020 groeien, in 2022 zullen
er ruim 80 procent meer ho studenten zijn dan in 1995. Het
aantal mbo studenten daarentegen zal krimpen. Oorzaken
hiervan zijn onder andere de demografische ontwikkelingen
maar ook de afnemende instroom vanuit het vmbo door
toename stapelen vmbo-havo. In het primair onderwijs zal er
tot 2020 sprake zijn van een krimp. In 70 gemeenten zal er een
krimp van meer dan 30 procent zijn in het primair onderwijs.
In het voortgezet onderwijs zal er van een krimp sprake zijn na
2015. Scholen in alle sectoren staan voor de uitdaging op tijd in
te spelen op een daling van het aantal leerlingen teneinde deze
goed te accomoderen.
Ontwikkeling onderwijsuitgaven

Met de groei van het aantal leerlingen zijn de afgelopen jaren ook
het aantal leraren en de onderwijsuitgaven van OCW gestegen.
Uitgaven aan onderwijs zijn ook investeringen in de toekomst. Het
investeringspeil en de mate waarin de investeringen effectief aangewend worden, zijn sterk bepalend voor het toekomstige innovatievermogen van ons land (zie ook paragraaf 1.3.3).
Hoewel de uitgaven aan onderwijs sterk samenhangen met de
demografische ontwikkeling, kan ook de welvaart van een land niet
buiten beschouwing worden gelaten. In internationale vergelijkingen wordt onder andere gekeken naar de publieke en private
uitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het bruto
binnenlands product (bbp), exclusief studiefinanciering. Nederland
zat in 2009 wat betreft publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen met 6,2 procent van het bbp iets onder het (ongewogen) OESO-gemiddelde van 6,3 procent. De publieke uitgaven aan
onderwijs (inclusief studiefinanciering ten behoeve van huishoudens) geven een iets anders beeld: deze liggen met 5,9 procent iets
boven het OESO-gemiddelde van 5,8 procent.
Samengevat
De onderwijsuitgaven in Nederland als percentage van het bbp
zijn tussen 2005 en 2009 licht gestegen en liggen op een internationaal gemiddeld niveau. De prestaties, het opleidingsniveau, en
de basisvaardigheden zijn internationaal gezien bovengemiddeld.
Ook heeft Nederland een lager aandeel voortijdig schoolverlaten in
vergelijking tot voorgaande jaren. Er zijn wel aandachtspunten en
zorgpunten, zoals op het terrein van rendement en bijvoorbeeld
de kwaliteit van leraren, maar over het geheel presteert Nederland
echter met het huidige uitgavenniveau internationaal redelijk goed.

1.2 Inrichting van het Nederlandse
onderwijsbestel
Onderwijsstelsels zijn er in veel verschillende vormen. Landen onderling vergeleken laten een groot verschil zien in bijvoorbeeld de
opzet, de organisatie en de financiering van het onderwijs. Verschillen zijn er in bijvoorbeeld de aanvangsleeftijd en de duur van het
leerplichtig onderwijs, de overgangen tussen primair en voortgezet
onderwijs, de mogelijkheden voor ouders om een school te kiezen,
en de aansturing van scholen. In vergelijking met de referentielanden als de Scandinavische landen, de Verenigde Staten, het Verenigd
Koninkrijk en de buurlanden Duitsland, België en Frankrijk
kenmerkt het Nederlandse onderwijsstelsel zich vooral door vrijheid van schoolkeuze, autonomie, vroege selectie en de inrichting
van het speciaal onderwijs. Internationaal gezien vertonen vooral
de stelsels voor beroepsonderwijs forse verschillen, met name in
varianten van de combinatie van werken en leren. In landen als de
Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk is beroepsonderwijs
een zeldzame variant. Het onderwijs levert in deze landen generiek geschoolde werknemers af in een liberale markteconomie.
In landen als Duitsland en Nederland is juist sprake van een forse
deelname aan vormen van beroepsonderwijs. Beroepskwalificaties
spelen in deze landen een belangrijke rol op de arbeidsmarkt.
Figuur 1.7 toont de Nederlandse onderwijsstructuur, waarbij de omvang van het blokje per schoolsoort de maat is voor het leerlingenvolume. Het daadwerkelijk actuele aantal deelnemers, instellingen,
personeelsleden en de omvang van de financiën is in de figuren 1.8
tot en met 1.11 opgenomen. De onderwijsstructuur van Nederland
ten opzichte van enkele referentielanden is weergegeven in figuur
1.12. Van links naar rechts is een leeftijdsas getekend en daarop is
aangegeven welke onderwijsprogramma’s men op die leeftijd kan
volgen. De rode lijn markeert de (theoretische) periode van de leerplicht en de lichtroze lijn die van de partiële leerplicht (tussentijdse
uitstroom of zittenblijvers zijn buiten beschouwing gelaten). In Nederland is duidelijk te zien dat voor een startkwalificatie (een havo,
vwo of minimaal mbo 2-diploma) leerlingen leerplichtig zijn tot en
met 18 jaar. Wordt de startkwalificatie eerder behaald, dan loopt de
leerplicht door tot en met 17 jaar. In België starten leerlingen later

met het basisonderwijs en is de leerplicht relatief korter, de partiële
leerplicht loopt iets langer door. Overige Nederlandse kenmerken
die internationaal opvallen, worden verderop wat uitgebreider
toegelicht.

Figuur 1.7 Het Nederlandse onderwijsstelsel

Figuur 1.1o Onderwijs in het kort

OU

Deelnemers, instellingen, personeelsleden, uitgaven en studiefinanciering

master

18 jaar

mbo-4
vwo

havo

mbo-3

mbo-2

mbo-1

pro

vmbo

bao

kinderopvang

sbao/so

vo1/2

leerplichtig

12 jaar

hbo
(incl. associate degrees)
educatie

bachelor

vso

wo

4 jaar

bao basisonderwijs
bbl beroepsbegeleidende leerweg
bol beroepsopleidende leerweg
havo hoger algemeen voortgezet onderwijs
hbo hoger beroepsonderwijs
mbo middelbaar beroepsonderwijs
OU Open Universiteit
pro praktijkonderwijs
sbao speciaal basisonderwijs
so speciaal onderwijs
vmbo voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
vo voortgezet onderwijs
vso voortgezet speciaal onderwijs
vve voor- en vroegschoolse educatie
vwo voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
wo wetenschappelijk onderwijs

Aantal deelnemers (x 1.000)
Totaal po
Totaal vo
Totaal vavo
Totaal mbo
Totaal hbo
Totaal wo
Aantal instellingen
Aantal personeelsleden (× 1.000 fte)
OCW-uitgaven aan onderwijs (× 1 mln euro)
EL&I-uitgaven aan onderwijs (x 1 mln euro)
Studiefinanciering (× 1 mln euro)

2007

2008

2009

2010

2011

3.705
1.662
941
14
503
374
211
8.348
320
23.346
691
3.550

3.723
1.664
935
15
507
383
219
8.339
324
24.647
724
4.060

3.761
1.659
935
17
515
402
232
8.322
330
25.979
756
3.787

3.785
1.647
940
17
525
416
241
8.288
329
26.260
756
3.917

3.776
1.630
950
15
515
423
244
8.242
-26.455
762
4.249

vve
0 jaar

Figuur 1.8 Aantal instellingen per onderwijssector

Figuur 1.9 Aantal leraren per onderwijssector

Figuur 1.11 Geldstromen voor het Nederlandse onderwijs

In fte x 1.000
2007
po scholen
bao scholen
sbao scholen
(v)so scholen
vo scholen

bve
hbo
wo

7.537
6.898
316
323
682
74
42
13

2008
7.528
6.892
313
323
684
73
41
13

2009
7.515
6.881
311
323
681
72
41
13

2010
7.480
6.848
308
324
683
72
40
13

2007

2011
7.435
6.807
304
324
683
71
40
13

po
vo
bve
hbo
wo

131,9
85,7
38,5
27,4
36,9

Uitgaven voor onderwijs, 2010 (x € 1 mld)
2008
133,4
86,0
38,5
28,4
37,7

2009
135,4
88,0
38,5
29,3
39,1

2010
133,3
87,6
38,7
29,9
39,8

2011
126,9
85,3
37,5
---

Buitenland

OCW

Andere ministeries

a3. 3,8
(a4. 0,1)

Ouders / deelnemers

a2. 0,8

Lagere
overheden

f. 0,2

c2. 0,2
b1 1,7

a1. 25,4

c1. 3,2

Onderwijsinstellingen
Totale uitgaven 36,3

b2. 0,5

d2. 1,2

d1. 2,6

e. 3,3

Bedrijven

a1.
a2.
a3.
a4.
b1.
b2.
c1.
c2.
d1.
d2.
e.
f.

OCW direct aan onderwijsinstellingen
OCW aan lagere overheden (gemeenten)
Studiefinanciering (bruto OCW uitgaven)
Deel studiefinanciering (subsidie voor lessen)
Andere ministeries (LNV en VWS) incl. FES-gelden
Belastingkorting voor leerbedrijven
Gemeenten en provincies
Uitgaven aan leerlingenvervoer door gemeenten
Uitgaven huishoudens (collegegelden, ouderbijdragen)
Boeken en leermiddelen plus OV-uitgaven
Bedrijven (particulier onderwijs, begeleiding duale studenten, contractonderzoek)
Inkomsten uit het buitenland (contractonderzoek)

Figuur 1.12 Onderwijsstructuur van Nederland en enkele referentielanden

1

2

3

4

5

K L E U T E R O N D E R W IJ S

6

7

8

9

10

11

12

L A G E R O N D E R W IJ S

13

14

15

SECUNDAIR
ONDERWIJS

16

17

18

A L GEMEEN
SECUNDAIR ONDERWIJS

19

20

21

22

23

24

25

26

1

27

2

3

4

5

6

É C O L E S M AT E R N E L L E S /
C L A S S E S E N FA N T I N E S

U NIVERSITEIT

7

8

9

10

11

É C O L E S É L É ME N TA IR E S

12

13

14

15

C OLLÈ G E

16

17

18

19

LY C É E G É NÉ R AL
& TECHNOLOGIQUE

20

CPGE
HOGESCHOOL

BE NL

FR

T E C H N I S C H / K U N S T S E C U N D A I R O N D ERW I J S

4

5

6

7

8

9

10

11

12

14

15

VWO

BASISONDERWIJS

NL

13

16

17

18

VWO

HAVO

24

25

23

24

25

26

27

GR A N D E S É C O L E S

STS / IUT

0
3

23

LY C É E P R O F E S S I O N N E L

DBSO

2

22

ÉCOLES SPÉCIALISÉES

B E R O E P S S E C U N D A I R O N D E RW I J S

1

21

UNIVERSITÉ

19

20

21

22

23

24

25

26

1

2

4

3

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

FI

WO

PÄIVÄKOTI – DAGHEM

ESIOPETUS –
FÖRSKOLEUNDERVISNING

PERUSOPETUS – GRUNDLÄGGANDE UTBILDNING

21

22

YLIOPISTO / KORKEAKOULU – UNIVERSITET / HÖGSKOLA

≥3

LUKIO – GYMNASIUM
AMMATTIKORKEAKOULU – YRKESHÖGSKOLA

HBO

HAVO

20

27

AMMATILLINEN KOULUTUS –
YRKESUTBILDNING

KORT HBO
VMBO
VMBO
MBO VAKOPLEIDING

SPECIALISTENOPLEIDING

MBO MIDDENKADEROPLEIDING

2

MBO BASISBEROEPSOPLEIDING

UK

NIR

MBO ASSISTENTOPLEIDING

3

Pre-school
PRIMARY SCHOOLS /
NURSERY SCHOOLS /
VOLUNTARY/
PRIVATE SETTINGS

4

5

6

7

8

Key stage 1
PRIMARY SCHOOLS

9

10

Key stage 2

11

12

13

14

Key stage 3
SECONDARY SCHOOLS

15

16

17

18

SECONDARY
SCHOOLS /
FURTHER
EDUCATION
INSTITUTIONS

FURTHER
EDUCATION
INSTITUTIONS

2

3

4
K I N D E R G A RT E N

DE

5

6

7

8

GRUNDSCHULE

9

10

11

12

ORIENTIERUNGSSTUFE

13

14

20

21

22

23

24

HIGHER / FURTHER EDUCATION INSTITUTIONS

HIGHER / FURTHER EDUCATION INSTITUTIONS
Access
courses

PRAKTIJKONDERWIJS

1

19

Key stage 4

15

GYMNASIUM

16

17

18

19

GYMNASIALE
OBERSTUFE

20

21

22

23

24

UNIVERSITÄT / KUNSTHOCHSCHULE /
MUSIKHOCHSCHULE

V O R K L A S S E / S C H U L K I N D E R G A RT E N
GESAMTSCHULE

FACHHOCHSCHULE

REALSCHULE

FACHOBERSCHULE

SCHULARTEN MIT
MEHREREN
BILDUNGSGÄNGEN

BEAMTENAUSBILDUNG

BERUFSAKADEMIE
VERWALTUNGSFACHHOCHSCHULE

BERUFSFACHSCHULE
H A U P T S C H U L E

25

26

27

Pre-primary - ISCED 0
(for which the Ministry of Education is not responsible)

Lower secondary general ISCED 2 (including pre-vocational)

Tertiary education ISCED 5B

Pre-primary - ISCED 0
(for which the Ministry of Education is responsible)

Lower secondary vocational - ISCED 2

Tertiary education ISCED 5A

Primary - ISCED 1

Upper secondary general - ISCED 3

Single structure
(no institutional distinction between ISCED 1 and 2)

Upper secondary vocational - ISCED 3

Part-time or combined school
and workplace courses

Post-secondary non-tertiary - ISCED 4

BERUFSSCHULE+BETRIEB
BERUFSSCHULE+BETRIEB

FURTHER EDUCATION INSTITUTIONS

ABENDGYMNASIUM / KOLLEG
FACHSCHULE

SCHULEN DES GESUNDHEITSWESENS

Compulsory full-time education

Additional year

Study abroad

Compulsory part-time education

-/n/- Compulsory work experience + it’s duration

Allocation to the ISCED levels:
ISCED 0
ISCED 1

ISCED 2

25

26

27

Vrijheid van schoolkeuze
In het Nederlandse onderwijs kunnen leerlingen en hun ouders zelf
een school kiezen die aansluit bij hun opvattingen over onderwijs
en bij hun levensbeschouwing. Dit is een typisch Nederlandse
verworvenheid die al generaties lang van kracht is. Education at
a Glance 2011 laat zien dat in landen als de Verenigde Staten, het
Verenigd Koninkrijk en Finland, de keuzevrijheid van ouders om
een school voor hun kinderen te kiezen restrictiever is (figuur 1.13).
Los van de behoefte van ouders om zelf te kunnen kiezen, heeft
onderwijsvrijheid als voordeel dat deze ouders over het algemeen
meer betrokken zijn bij de gekozen school.
Autonomie en verantwoording
Scholen in Nederland kennen een grote mate van autonomie
(figuur 1.14). In bijna de helft van de OESO- landen worden beslissingen in het lager secundair onderwijs het meest genomen door de
school. Nederland behoort tot de landen met het meest gedecentraliseerde systeem. Daar worden beslissingen voor 86% volledig of
beperkt autonoom genomen door de school. Bij beperkt autonoom
worden de beslissingen ook genomen door de school, maar dan
binnen kaders gesteld door een hogere autoriteit of na consultatie
van de school met andere partijen in het onderwijssysteem. Ook
in Engeland en België (Vlaanderen) zien we een hoge mate van
decentralisatie. In landen als Frankrijk en Duitsland daarentegen
worden de meeste beslissingen niet op schoolniveau genomen,
maar meer door de verschillende centrale overheden. Beslissingen
die vaak door scholen genomen worden, liggen op het gebied van
organisatie rondom het lesgeven (schoolcarrière van leerlingen,
groepsgrootte van leerlingen, keuze van lesmateriaal en lesmethoden). Andere voorbeelden van besluitvorming liggen op het gebied
van het personeelsmanagement en de verdeling en aanwending van
financiële middelen.
De afgelopen jaren zijn in Nederland veranderingen doorgevoerd
waardoor verantwoordelijkheid voor onderwijs op een steeds
lager niveau terecht is gekomen. De overheid stelt de kaders met
kerndoelen, eindtermen en examenprogramma’s. In het primair
onderwijs maken bijna alle leerlingen een eindtoets. In het voortgezet onderwijs doen alle leerlingen een centraal, landelijk examen en
ook in het middelbaar beroepsonderwijs wordt van alle deelnemers
een examen afgenomen, al is dit niet centraal georganiseerd. Scholen bepalen de vorm van het onderwijs, houden zelfevaluaties en

beheren hun eigen financiën vanuit de lumpsum. Door de gedetailleerde examenprogramma’s hebben scholen in de bovenbouw van
het vo zeer weinig autonomie op het gebied van het curriculum. De
arbeidsvoorwaarden in primair en voortgezet onderwijs, maar ook
in bve en ho, zijn gedecentraliseerd. De Onderwijsinspectie houdt
toezicht op de onderwijskwaliteit en rapporteert jaarlijks in het
onderwijsverslag.
In het hoger onderwijs wordt de kwaliteit van de bachelor- en
masterprogramma’s bewaakt door de onafhankelijke NederlandsVlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) en de Onderwijsinspectie.
De NVAO bewaakt de kwaliteit door opleidingen periodiek te beoordelen en een keurmerk (accreditatiestelsel) te verlenen. Scholen en
instellingen zijn verplicht een vorm van intern toezicht in te richten
met een strikte scheiding tussen toezicht en bestuur. Intern toezicht
komt niet in de plaats van, maar is complementair aan het externe,
verticale toezicht op de kwaliteit en de rechtmatige en doelmatige
besteding van geld. Een zekere mate van zelfregulering vindt plaats
aan de hand van branchecodes voor goed bestuur die de koepelorganisaties in de verschillende onderwijssectoren hebben geformuleerd. Naleving daarvan gebeurt op basis van het principe ‘pas toe
of leg uit’.
Vroege selectie
Opvallend voor Nederland is het gedifferentieerde stelsel, en daarmee samenhangend, de soms vroege selectie van leerlingen. Andere
landen, zoals de Verenigde Staten of de Scandinavische landen,
selecteren pas op latere leeftijd. De overgangsmomenten in het Nederlandse onderwijsstelsel zijn talrijk. Vooral in de leeftijd van 12 tot
19 jaar moeten leerlingen en hun ouders kiezen uit een groot aantal
mogelijkheden. Het moment waarop Nederlandse leerlingen hun
middelbare school kiezen, ligt vroeg in vergelijking met veel andere
landen. Op 11- of 12-jarige leeftijd gaan leerlingen naar het vo, waar
ze moeten kiezen uit diverse niveaus. De helft van de leerlingen
gaat naar de beroepsgerichte routes in het voortgezet onderwijs, de
overige leerlingen (iets minder dan de helft) gaat naar de algemeen
vormende routes. Het feit dat Nederlandse leerlingen zo vroeg
moeten kiezen maakt een goede aansluiting tussen de verschillende
schooltypen van groot belang. Het zou immers kunnen voorkomen dat een kind zijn werkelijke talenten nog niet op waarde weet
te schatten. Ook zou het kunnen gebeuren dat een leerling lager
doorstroomt dan nodig als gevolg van sociale achterstanden. In

Figuur 1.13 Vrijheid voor ouders om een school voor hun kinderen te kiezen

Primair onderwijs (publiek)

BEL(VL)
DEN
VK (ENG)
DUI
FIN
FRA
JAP
NED
ZWE
VS

Lager secundair onderwijs (publiek)
(voor NL: vmbo en/of onderbouw havo/vwo)

Ouders hebben het
recht hun kind deel
te laten nemen aan
de publieke school
van hun keuze

Initiële toekenning
op basis van geo­
grafische locatie
scholen

Ouders moeten
‘solliciteren’ voor een
plek in een andere
publieke school dan
die aan hun kind is
toegewezen

Ouders hebben het
recht hun kind deel
te laten nemen aan
de publieke school
van hun keuze

Initiële toekenning
op basis van geo­
grafische locatie
scholen

Ouders moeten
‘solliciteren’ voor een
plek in een andere
publieke school dan
die aan hun kind is
toegewezen

Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Ja
Nee
-

Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja

Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Nee
Ja
Ja

Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
-

Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja

Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Ja
Ja

Figuur 1.14 Autonomie van scholen (lager secundair onderwijs)
Percentages van de beslissingen genomen per niveau, 2011
Centraal

BEL (VL)
DEN
VK (ENG)
NOO
FRA
NED
DUI
ZWE
OECD

Staat

Provinciaal/
regionaal

Subregionaal

Lokaal

29
22

34
19
65

21
32
14
18
24

16

20

36

13

8

12

5

1

21
35
17

School volledig
autonoom

School beperkt
autonoom

45
23
56
4
18
57
8
38
20

27
21
25
11
14
28
15
9
21

Figuur 1.15 Stelselkenmerken

EU27
BEL
DEN
DUI
FRA
NED
FIN
ZWE
VK

Leeftijd aanvang leerplicht Leeftijd van eerste selectie Leeftijd einde leerplichtig
in het onderwijs
onderwijs

Verwacht aantal jaren
in opleiding en training
(ISCED 0-6), 2007

Aantal schooltypen
beschikbaar voor
15 jarigen

6
6
6
6
5
7
7
5

17,2
19,6
18,8
17,7
16,3
17,9
20,4
19,6
16,7

4
1
5
2
4
1
1
1

12
16
10
14
12
16
16
16

15
16
16
16
17 ( kwalificatieplicht tot 18)
16
16
16

Figuur 1.16 Stromen in het Nederlands onderwijs
(in procenten van een gemiddeld cohort uitstromende basisonderwijsleerlingen, 2010)

25

master

4
wo

bachelor

17
hbo

2

28

mbo-4
4

5

3

3
startkwalificatie

mbo-3

mbo-2

44

7

havo/vwo
41

1

2
pro

53
volleerjaren 1+2

mbo-1

1
1

vmbo leerjaren 3+4

leerjaren 3-6

1

4
6

17

(incl. associate degrees)

13

10

vso

11

3

2
95
3

basisonderwijs
(incl. sbao/so)

uitstroom met diploma
directe en indirecte stroom tussen onderwijssoorten
uitstroom zonder diploma

dergelijke gevallen zou een leerling zijn loopbaan moeten kunnen
bijstellen. De aansluiting tussen de onderwijssectoren is de laatste
jaren verbeterd. Dit geldt vooral voor vmbo- en mbo-gediplomeerden. Zij gaan steeds vaker direct door naar een vervolgopleiding.
Ook het stapelen van opleidingen, bijvoorbeeld van vmbo via havo
naar hbo, wint de laatste jaren weer aan populariteit. Stapelen is
geschikt voor studenten die meer tijd nodig hebben om een hoger
opleidingsniveau te bereiken.
Wat betreft het verwachte totaal aantal jaren dat Nederlanders
deelnemen aan regulier onderwijs neemt Nederland internationaal
een middenpositie in. Het verschil tussen de langste en kortste
verwachte onderwijsduur binnen Europa is meer dan 4 jaar (figuur
1.15). Figuur 1.16 toont voor 2010 de stromen in het Nederlands
onderwijs, in procenten van een gemiddeld cohort uitstromende
basisonderwijsleerlingen. Van elke honderd leerlingen stromen er
rond 12-jarige leeftijd circa 95 door naar regulier voortgezet onderwijs, 41 komen er daarna direct in het havo/vwo terecht en 53 in het
vmbo. Daarna stromen deze leerlingen door naar mbo, hbo of wo,
eventueel via een omwegtraject. Uiteindelijk behalen van elke honderd leerlingen er circa 11 een wo-diploma en 25 een hbo-diploma;
19 van de honderd leerlingen behalen een startkwalificatie in het
mbo, d.w.z. een mbo-diploma in niveau 2 of hoger.
Speciaal onderwijs
Het speciaal basisonderwijs (sbao) is bestemd voor leerlingen voor
wie vaststaat dat een overwegend orthopedagogische en orthodidactische benadering nodig is. Het (voortgezet) speciaal onderwijs
((v)so) is bedoeld voor kinderen met verschillende vormen van lichamelijke of verstandelijke beperking en is daartoe onderverdeeld
in 4 clusters.
Leerlingen in het sbao kosten, door het intensievere onderwijs,
ongeveer twee keer zoveel als leerlingen in het regulier onderwijs.
Kinderen in het speciaal onderwijs kosten vier keer zoveel. Scholen
kunnen voor kinderen met een handicap Leerling Gebonden Financiering (een ‘rugzakje’) aanvragen, waarmee zij extra ondersteuning
kunnen verzorgen in het regulier onderwijs. De Commissie van Indicatiestelling (CvI) toetst de aanvragen. Vrijwel alle landen kennen
naast het reguliere onderwijs vormen van speciaal onderwijs voor
leerlingen met een bepaalde handicap. Op dit terrein zijn er echter
grote verschillen tussen landen, vooral wat betreft de verhouding
tussen scholen voor regulier onderwijs en aparte scholen voor spe-

ciaal onderwijs (figuur 1.17). In de meeste vergelijkingslanden is het
percentage leerlingen met speciale behoeften de afgelopen jaren
gestegen. Nederland heeft na Denemarken de grootste toename van
leerlingen in speciaal onderwijs sinds 1999. Daarbij moet rekening
gehouden worden met het verschil in de definitie van speciale
behoeften tussen de landen. Zo verschilt het per land welke categorieën (gehandicapten, leerproblemen, gedragsproblemen) wel of
niet als Special Needs Education (SNE) geclassificeerd worden.

Figuur 1.17 Percentage leerlingen met speciale behoeften
in speciaal onderwijs of speciale klassen, 2009
6%
5%
4%
3%
2%
1%
0%
VK

ZWE

FRA

NED

DEN

FIN

DUI

BEL (vl)

EU-27

1.3 Kwalificatiefunctie
Kwalificatie is een van de hoofdfuncties van onderwijs. Om deze
functie adequaat in te vullen moet het onderwijsbestel (het geheel
van instituties, regels en organisaties in het onderwijs) leerlingen
en studenten voldoende kennis, vaardigheden en houdingen bijbrengen die passen bij hun talenten en behoeften. Op deze manier
kunnen zij zich maximaal ontwikkelen en zijn zij na het afronden
van hun opleiding in staat een passende baan te vinden en actief
deel te nemen aan de maatschappij. De minister van OCW is verantwoordelijk voor een stelsel dat zo is ingericht dat:
• onderwijs voor iedereen toegangelijk is
• onderwijs van voldoende kwaliteit is
• de onderwijsmiddelen doelmatig worden besteed

1.3.1 Toegankelijkheid
De toegankelijkheid van het onderwijs in Nederland is de directe
verantwoordelijkheid van de minister. Daar waar ouders gezien hun
inkomen niet draagkrachtig genoeg zijn om de kosten van hun
schoolgaande (minderjarige) kinderen alleen te dragen, voorziet de
overheid in een (gedeeltelijke) tegemoetkoming. Het funderend onderwijs in Nederland is daarom gratis, lesgeld is afgeschaft en gratis
schoolboeken zijn geïntroduceerd. Daarnaast biedt de overheid
tegemoetkomingen voor lagere inkomens. Er is de Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten (WTOS) en er is voor het
hoger onderwijs een voltijd-mbo studiefinanciering (figuur 1.18 en
1.19). Maar behalve de financiële toegankelijkheid vormt de toegankelijkheid in relatie tot sociaaleconomische status ook een
belangrijk aspect. In het vervolg van deze publicatie is het begrip
‘toegankelijkheid’ daarom gedefinieerd als de kansengelijkheid bij
de instroom, de deelname en de doorstroom naar vervolgonderwijs.
Hiermee bedoelen we dat de onderwijscarrière van een willekeurig
individu onafhankelijk is van factoren zoals sociale, economische,
etnische of culturele achtergrond. Talent en behaalde resultaten
moeten doorslaggevend zijn in de onderwijscarrière van een individu.
Voorwaarde voor economische groei, welvaart en sociale cohesie
Dat de toegankelijkheid van (hoger) onderwijs enkel afhankelijk
moet zijn van talenten en behaalde resultaten, is intussen een

universeel geaccepteerd en internationaal vaak uitgesproken doel.
In bijna alle ontwikkelde landen wordt gestreefd naar vergroting
van de algehele kansengelijkheid in het (hoger) onderwijs. Redenen
hiervoor liggen voor de hand. Door gelijke toegankelijkheid wordt
het potentieel van een gehele generatie ontsloten, de sociale cohesie versterkt en de kans op sociale conflicten verkleind. Bovendien
wordt voldaan aan een universeel mensenrecht, namelijk dat ieder
individu recht op onderwijs heeft. Dit draagt bij aan de welvaartsgroei, de sociale samenhang en de instandhouding van de democratische samenleving.
De toegankelijkheid van onderwijs moet daarom zo zijn georganiseerd dat het volgen van onderwijs en het behalen van kwalificaties
zo veel mogelijk bevorderd wordt. Om een indruk te geven hoe het
Nederlandse onderwijs er wat dat betreft voor staat wordt in deze
publicatie een beschrijving en analyse gegeven van onderwijsdeelname onderverdeeld naar sector en naar kenmerken, zoals geslacht,
etniciteit en sociaaleconomisch milieu. Ook hieraan gerelateerde
outputindicatoren krijgen aandacht: presteren alle groepen even
goed? In deze paragraaf wordt aandacht geschonken aan onder
andere de doorstroom tussen sectoren en onderwijsdeelname naar
de verschillende kenmerken.

Trendontwikkelingen en ramingen in onderwijsdeelname
per sector
Voor- en vroegschoolse educatie
Voorschoolse educatie is bedoeld voor kinderen van 2,5 tot 4 jaar,
die de kinderopvang of peuterspeelzaal bezoeken. Vroegschoolse
educatie is bestemd voor doelgroepkinderen van 4 en 5 jaar, uit de
groepen 1 en 2 van de basisschool. Het betreft hier achterstandsleerlingen, op basis van de gewichtenregeling (laag opgeleide
ouders). Met voor- en vroegschoolse educatie (VVE) worden taal- of
onderwijsachterstanden vroegtijdig aangepakt. Uit onderzoek blijkt
dat dit een positief effect kan hebben op het onderwijsniveau en de
latere arbeidsmarkt- en maatschappelijke positie. VVE vergroot met
andere woorden hun kansen op een succesvolle (school)carrière.
In 2011 is ruim 90 procent van de 2,5- tot 4-jarige doelgroepkinderen
bereikt met een VVE-programma. Daarnaast is 36 procent van de 4-

en 5-jarige doelgroepkinderen in de vroegschoolse periode bereikt.
In grote gemeenten is het voorschoolse en vroegschoolse bereik
over het algemeen groter dan in kleine gemeenten. In de G4 (vier
grote steden) krijgen de bereikte doelgroepkinderen al 4 dagdelen
per week VVE, in de gemeenten buiten de G4 en G27 (27 grote steden) meestal 3 dagdelen of minder. Het landelijk gemiddelde ligt op
3,4 dagdelen per week. Per 1 augustus 2010 is de wet Ontwikkelingskansen door Kwaliteit en Educatie (OKE) in werking getreden. Deze
wet zorgt onder meer voor meer en betere voorschoolse educatie in
de kinderopvang en peuterspeelzalen. In de OKE-wet is bepaald dat
de Inspectie van het Onderwijs ook toezicht houdt op de kwaliteit
van de voorschoolse educatie. Inmiddels zijn twee VVE-toezichtkaders officieel vastgesteld. Er is er een voor de VVE-bestandsopname,
waarmee in alle Nederlandse gemeenten de kwaliteit van de vooren vroegschoolse educatie wordt beoordeeld. Na het afronden
van de bestandsopname wordt overgeschakeld op signaalgestuurd
toezicht. Dan beoordeelt de inspectie de kwaliteit van VVE in een
gemeente als daar aanleiding toe is (‘signalen’). De OKE-wet bepaalt
dat alle rapporten openbaar zijn. Er is een site beschikbaar waar alle
rapporten vindbaar zijn per gemeente. Alle VVE- locatierapporten
die na augustis 2010 zijn vastgesteld zijn eveneens beschikbaar. In
november 2011 publiceerde de inspectie de stand van zaken van de
bestandsopname per medio 2011.
Daling verwacht in primair en voortgezet onderwijs
Vanwege de leerplicht komt de ontwikkeling van het primair onderwijs vrijwel overeen met de demografische ontwikkeling van de
relevante leeftijdsgroep (4- tot 11-jarigen) (figuur 1.20). Het primair
onderwijs is vanaf 1995 gegroeid, maar in het recente verleden met
een maximum in 2009 vrijwel constant gebleven. De komende jaren
gaat het aantal leerlingen in het primair onderwijs geleidelijk dalen,
door de sinds 2000 in gang gezette geboortedaling en een afnemende immigratie. Deze daling treft momenteel vooral Limburg en
enkele andere regio’s, maar zal in de komende 10 jaar in vrijwel het
gehele land merkbaar zijn. Slechts in enkele regio’s, met name in de
Randstad en Flevoland zal geen daling optreden (figuur 1.21). Deze
tegengestelde ontwikkelingen hangen sterk samen met de toe- en
afname van het aantal kinderen in de leeftijdsgroepen voor primair
onderwijs.

Figuur 1.18 Aantal studenten ho met studiefinanciering
Aantal studenten × 1.000

500

400

300

200

100

0
2003

2004

2005

2006

2007

Nominale fase

2008

2009

2010

2011

Leenfase

Figuur 1.19 Aantal studenten mbo bol met studiefinanciering
Aantal studenten × 1.000

300

250

200

150

100

50

0
2003

2004

2005

2006

Nominale fase

2007

2008

2009

Leenfase

2010

2011

De onderwijsdeelname in het voortgezet onderwijs is de afgelopen 10 jaar eveneens gegroeid. Deze groei wijkt weinig af van de
toename in de relevante leeftijdsgroep (12- tot 16-jarigen). Enerzijds
is de groei van het voortgezet onderwijs wat afgezwakt door snellere
doorstroom, anderzijds juist versterkt door meer deelname aan
havo en vwo, in plaats van de laagste niveau’s van het vmbo. Het
voortgezet onderwijs zal in de komende jaren nog licht groeien,
maar vanaf 2016 zal het in navolging van het primair onderwijs
dalen (figuur 1.20).
Stijging verwacht in het hoger onderwijs, daling in het mbo
In het mbo en ho zijn, behalve demografie, ook maatschappelijke
en conjuncturele ontwikkelingen van belang. Maatschappelijke
ontwikkelingen zijn onder meer verschuivende voorkeuren van
onderwijsdeelnemers, waaronder een nog steeds toenemende behoefte aan vervolgopleidingen en een toenemende vraag vanuit de
arbeidsmarkt naar hoger opgeleiden. Verder speelt de conjunctuur
een zekere rol. Bij een afname van de economische groei, krimpt
het deeltijdonderwijs ten gunste van het voltijdonderwijs. Daarnaast is ook de indirecte (zij-)instroom van invloed op de deelname
aan het mbo en het hbo.
Wat betreft de bevolkingsontwikkeling is tot 1997 de voor mbo en
ho relevante leeftijdsgroep (17- tot 25-jarigen) afgenomen. In de
onderwijsdeelname is dit gecompenseerd door de groei van de
relatieve deelname aan mbo en ho (meer jongeren participeren).
Verwacht wordt dat de omvang van het mbo zal gaan afnemen, door
het voortdurend dalende aandeel van vmbo binnen het voortgezet
onderwijs (ten gunste van havo/vwo) (figuur 1.20). Hierbij is aangenomen dat deze verschuiving binnen het vo ( zie figuur 1.31) ook in
de komende jaren nog zal doorzetten.
De Associate degree (Ad) is een tweejarige opleiding op hbo-niveau
die bedoeld is voor mbo’ers die na hun opleiding door willen
studeren en werkenden en werkzoekenden die weer willen gaan
studeren.
Met dit nieuwe type onderwijs wordt sinds 2006 proefgedraaid.
Vanaf 8 februari 2011 is besloten dat de Ad definitief zal worden
ingevoerd als onderdeel van het hoger onderwijs.
Ad-studenten zijn positief over de Associate-degree en afgestudeerden vinden vaak een baan die aansluit bij hun studie. Circa 40 pro-

cent van de afgestudeerden stroomt direct door naar de vervolgfase
van de bacheloropleiding waarvan de Ad onderdeel is. De verwachting is dat de belangstelling zal toenemen als de Ad de pilotstatus
kwijt is en definitief onderdeel uitmaakt van het stelsel en als het
Ad-aanbod aanzienlijk wordt uitgebreid. Gezien de omvang van dit
type aanbod in andere vergelijkbare landen is het reëel te verwachten dat de instroom in de Ad tot 2020 kan uitgroeien tot 15% van de
totale instroom in de hbo-bachelor. Een deel van de hbo-studenten,
vaak mbo-doorstromers en werkenden, vinden in hun interesses en
persoonlijke situatie vaak beter aansluiting op het Ad-programma
dan op een vierjarige hbo-bacheloropleiding.

Figuur 1.20 Ontwikkeling van het aantal deelnemers

Figuur 1.21 Ontwikkeling 4-11-jarige bevolking per
gemeente t/m 2020

Onderwijsdeelnemers (index 1995 = 100)
per sector (incl. groen onderwijs)

Indices 2020 t.o.v. 2010
4-11 jarigen
index 2020 t.o.v. 2010
> 105
100 tot 105
95 tot 100
90 tot 95
85 tot 90
80 tot 85
75 tot 80
< 75

200 %
190 %
180 %
170 %
160 %
150 %
140 %
130 %

Het hoger onderwijs is in de afgelopen 10 jaar sterk gegroeid. Deze
ontwikkeling maakt deel uit van een internationale trend die in de
jaren vijftig van de vorige eeuw is begonnen. Terwijl in 1950 hoger
onderwijs in alle EU-landen slechts toegankelijk was voor de sociale
elite, is hoger onderwijs tegenwoordig in alle EU-landen toegankelijk voor de hele bevolking. In Nederland heeft de introductie van
het hbo hier een belangrijke rol in gespeeld, terwijl ook in andere
landen in deze periode meer beroepsgerichte hogeronderwijsopleidingen zijn ontstaan.
Ten opzichte van 1950 is in Nederland het aantal ingeschreven
studenten gestegen: van 5 procent naar ruim 40 procent van de
bevolking (in de relevante leeftijdsgroep van 18-25 jaar) (figuur 1.23).
De prognose (referentieraming 2012) is dat de studentenaantallen in
het ho nog tot 2025 aanzienlijk toenemen.
De verblijftijd in het onderwijs neemt toe
De stijging van de onderwijsdeelname in de jaren negentig van de
vorige eeuw heeft een lange voorgeschiedenis. Uit tijdreeksen van
de deelname aan het voltijd onderwijs vanaf 1960 (figuur 1.24) blijkt
duidelijk dat de onderwijsloopbanen steeds langer zijn geworden
doordat relatief meer jongeren onderwijs volgen. In deze periode is
de gemiddelde verblijftijd in het voltijdonderwijs toegenomen van
circa 12,5 jaar in 1960 tot 17,6 jaar in 2011.
De verwachting is dat de gemiddelde verblijftijd in het voltijdonderwijs verder zal groeien tot ruim 18 jaar in 2030. Ook in andere landen zien we een groei van de onderwijsdeelname, met name na de
leerplichtige leeftijd. In de OESO-landen nam in 1995 gemiddeld 18

120 %
110 %
100 %
90 %
80 %
1995

2000
po

2005

2010

vo

2015

2020

mbo

hbo

2025

2030

wo

Figuur 1.22 Aantallen eerstejaars en ingeschrevenen
associate degrees

Figuur 1.23 Aantal studenten in het hoger onderwijs als
percentage van de bevolking van 18-25 jaar
Naar geslacht

4.500

45%

4.000

40%

3.500

35%

3.000

30%

2.500

25%

2.000

20%

1.500

15%

1.000

10%

500

5%

0

0%
2006

2007

2008
Eerstejaars

2009
Ingeschreven

2010

2011

1951 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010
totaal

mannen

vrouwen

procent van de 20- tot 29-jarige jongeren deel aan regulier onderwijs.
In 2010 is dit toegenomen tot 27 procent (figuur 1.25). In Nederland
liggen deze percentages op respectievelijk 21 en 30 procent.
Overigens laten landen als Zweden, Denemarken en Finland een hogere onderwijsdeelname in deze leeftijdsgroep zien dan Nederland.
Dit wordt deels veroorzaakt door verschillen tussen de onderwijsstelsels, waaronder de leeftijd bij het verlaten van het onderwijs,
de inrichting van het beroepsonderwijs en de daarmee samenhangende behoefte van de arbeidsmarkt (zie paragraaf 1.1).
Verder is in deze landen de parttime deelname aan het regulier
onderwijs beduidend groter dan in Nederland (figuur 1.26).
Ontwikkeling onderwijs aan volwassenen: Leven lang leren
De kenniseconomie vraagt dat mensen zich tijdens hun leven blijven ontwikkelen, dat ze blijven werken en leren. Er worden andere
eisen gesteld aan de moderne werknemer en ondernemer. Dit
betekent dat ook na afsluiting van het reguliere onderwijs een leven
lang leren de levenshouding van elke Nederlandse burger
moet worden.
Binnen de EU is veel aandacht voor leven lang leren in het EU
2020-programma voor onderwijs en training. Voor de monitoring
op Europees niveau is er de Leven Lang Leren (LLL)-indicator. Deze
is gedefinieerd als het percentage 25- tot 64-jarigen dat deelneemt
aan een vorm van leeractiviteiten in de 4 weken voorafgaand aan de
enquête. Nederland heeft voor 2020 als doel om voor deze indicator
een waarde van ten minste 20 procent te behalen. Tussen 2000 en
2010 is de waarde van deze indicator in Nederland toegenomen van
15,5 procent naar 16,7 procent. Hiermee behoort Nederland in absolute zin tot de best presterende landen van Europa. De groei is de
afgelopen jaren echter minder sterk geweest dan in andere landen
(figuur 1.27). De deelname van volwassenen aan formeel (bekostigd)
onderwijs is in sommige landen hoger dan in Nederland.
In 2007 is op Europees niveau de 5-jaarlijkse Adult Education Survey
(AES) uitgevoerd, waarmee meer gedetailleerde informatie over een
leven lang leren is verkregen. In deze enquête is gevraagd naar cursusdeelname over de afgelopen 12 maanden (in plaats van 4 weken bij
de LLL-indicator van de EU). Het betreft cursussen in een institutionele setting van zowel formeel als niet-formeel onderwijs.

De enquête is door de OESO uitgebreid met een aantal niet-EU landen. In Education at a Glance 2010 staan de resultaten. Het blijkt dat
in de OESO-landen gemiddeld 41 procent van de beroepsbevolking
deelneemt aan cursussen. De verschillen tussen de landen zijn echter groot. In Zweden neemt meer dan 70 procent van de volwassen
bevolking deel en in Frankrijk bedraagt het percentage maar 35 procent. Met een deelnamepercentage van 45 procent staat Nederland
binnen de OESO op de 8e plaats.

Figuur 1.24 Onderwijsdeelname voltijd-onderwijs naar leeftijd

Afgezien van het verschil in deelnamepercentages tussen landen is
het opvallend dat hoger opgeleiden in alle vergelijkingslanden vaker een opleiding volgen dan minder hoog opgeleiden (figuur 1.28).
En jongeren (25-34-jarigen) volgen gemiddeld twee keer zo vaak
een opleiding of cursus als ouderen (55-64 jaar). Arbeidsparticipatie
werkt eveneens bevorderend op de cursusdeelname: werkenden
volgen vaker cursussen dan werklozen, die weer vaker cursussen
volgen dan mensen die niet deelnemen aan het arbeidsproces. In
de meeste vergelijkingslanden geldt daarbij dat werkende vrouwen
vaker cursussen volgen dan werkende mannen (figuur 1.29). Kijken
we in meer detail naar het type cursussen dan blijkt dat
gemiddeld binnen de OESO tweederde van alle cursusdeelnemers
een (niet-formele) werkgerelateerde opleiding volgt. In Nederland
ligt dit percentage hoger: op ongeveer 80 procent.

60%

Figuur 1.25 Onderwijsdeelname aan regulier onderwijs
20-29 jarigen als percentage van de totale leeftijdsgroep

Onderwijsdeelnemers (index 1995=100)
per sector (incl. groen onderwijs)
100%

45%

40%
80%

35%
30%
25%
20%

40%

15%
10%

20%

5%
0%

0%

1960

1970
14 jaar

1980

1990

2000

16 jaar

18 jaar

20 jaar

2010

2020

22 jaar

2030

FRA

VS

Figuur 1.26 Verwacht aantal jaren in het onderwijs

NED

BEL

1995

24 jaar

DUI

ZWE

2000

DEN
2005

FIN

OESO

2010

Figuur 1.27 Percentage van 25- t/m 64-jarigen dat deelneemt
aan leeractiviteiten (Leven Lang Leren)

Vanaf het 5e levensjaar, fulltime en parttime, 2010

In de afgelopen 4 weken voorafgaand aan de enquête

Doorstroom tussen sectoren
Het percentage Nederlandse jongeren dat deelneemt aan hogere
onderwijsvormen wordt steeds groter. Het percentage havo- en vwoadviezen is tussen 2005 en 2009 gestegen van 38 naar 45 procent
(figuur 1.30). Het aandeel jongeren dat rond 15-jarige leeftijd (3e
leerjaar vo) onderwijs volgt binnen de route havo/vwo is in de afgelopen 10 jaar met 6 procentpunt toegenomen, van 38 procent
naar 44 procent in 2011 (figuur 1.31). Als gevolg hiervan gaat een afnemend percentage met name naar het vmbo basis beroepsgerichte
leerweg (exclusief leerwegondersteunend onderwijs, of lwoo). Tien
jaar geleden was het percentage leerlingen dat in het derde leerjaar
van het vmbo (exclusief lwoo) zat nog ruim 10 procent hoger dan in
havo en vwo. In 2010 waren de verhoudingen omgekeerd en ging
5,4 procent meer leerlingen naar het havo en vwo dan naar het
vmbo (exclusief lwoo). Volgens de huidige prognose zal deze trend
zich in de komende jaren verder doorzetten.

35%

25

30%
20
25%
15

20%

15%

10

10%
5
5%
0

0%
VK

VS

BEL

FRA

ZWE

Full-time

NED

DUI

DEN

Part-time

FIN

OESO

BEL

FRA

DUI

NED
2000

VK

FIN

DEN
2010

ZWE

EU-27

In het recente verleden is het niveau van de gemiddelde uitstroom
uit het vo nog eens extra gestegen, doordat meer vmbo-gediplomeerden doorstroomden naar het havo. Jaarlijks stroomt nu
18 procent van alle vmbo-gediplomeerden in de theoretische en
gemengde leerweg door naar het havo.
Vooralsnog gaat de daling van de deelname en uitstroom uit het
vmbo niet ten koste van het mbo. Door het terugdringen van het
voortijdig schoolverlaten is de doorstroom van vmbo naar mbo
bevorderd. Dat geldt ook voor de interne doorstroom binnen het
mbo en de indirecte zijinstroom. Zo doen de meeste personen die
een beroepsbegeleidende leerweg (bbl) volgen dit vanuit een werksituatie. Zij hebben gemiddeld de leeftijd van 27 jaar. Het aantal
deelnemers in het mbo neemt sinds 2004 toe, maar de verwachting
is dat het aantal deelnemers de komende jaren gaat dalen.
De toegenomen in- en doorstroom naar havo en vwo vormen de
belangrijkste motoren voor de groei van de deelname aan het hoger
onderwijs. Daarnaast is de instroom in het hbo vanuit alle verschillende vooropleidingen toegenomen (figuur 1.32). Het grootste deel
van de hbo-studenten komt uit (directe doorstroom uit) het havo
(bijna 33 duizend). Bijna een kwart is direct doorgestroomd uit
het mbo en meer dan een derde betreft indirecte instroom. Van de
mbo-ers die doorstromen naar het hbo haalt 61 procent een hbodiploma (figuur 1.33). Figuur 1.34 laat zien dat in het wo bijna de
helft van de instromers direct van het vwo komt. Het aantal directe
instromers vanaf het vwo is in 2010 echter iets afgenomen ten opzichte van 2009, in 2011 is weer een lichte stijging zichtbaar.
Ontwikkeling aantal zorgleerlingen
Leerlingen in het speciaal onderwijs (so) en het speciaal basisonderwijs(sbao), evenals de rugzakleerlingen in het basisonderwijs,
maken ruim 6 procent uit van het totaal aantal leerlingen van 4 tot
11 jaar (figuur 1.35). In deze prognose is de invloed van het nieuwe
beleid omtrent passend onderwijs nog niet meegenomen. Dit kan
worden verklaard door de volgende ontwikkelingen:
• O
 nder invloed van het Weer Samen naar school (WSNS-)beleid
gaan vanaf 1995 relatief minder leerlingen naar het sbao. Deze
leerlingen blijven vaker in het basisonderwijs. Dat betekent dat
er een groeiende groep zorgleerlingen in het basisonderwijs zit

in plaats van in het sbao. De omvang van deze groep is niet goed
bekend en is daarom niet in de figuur opgenomen.
• Naar verwachting zal het aantal rugzakleerlingen vanaf dit jaar
vrijwel stabiel blijven. Na de invoering van leerlinggebonden
financiering (LGF) in 2003 is het aantal rugzakleerlingen sterk
toegenomen, maar het groeitempo neemt inmiddels af. Deze
rugzakleerlingen zouden voorheen speciaal onderwijs hebben
gevolgd.

Figuur 1.28 Deelname van volwassenen aan leeractiviteiten
in de afgelopen 12 maanden
Naar leeftijd en opleidingsniveau in percentage
van de leeftijdsgroep, 2008

Naar geslacht en arbeidsmarktstatus,
de afgelopen 12 maanden

100%

90%

90%

80%

80%

70%

70%

Ook in het voortgezet onderwijs zijn er steeds meer leerlingen die extra zorg en ondersteuning nodig hebben (figuur 1.36). Het aandeel
leerlingen in het vo met leerwegondersteuning (lwoo) en praktijkonderwijs (pro) is in het verleden wel aanzienlijk toegenomen,maar
na 2005 is aan deze stijging een einde gekomen. Ook voor de
komende jaren wordt geen groei meer verwacht. Er is echter nog
wel een groei van het aantal zorgleerlingen in het voortgezet speciaal
onderwijs en ook het percentage LGF-leerlingen neemt toe. Leerlingen kunnen namelijk vanuit het basisonderwijs hun LGF meenemen
naar het voortgezet onderwijs.Voor het mbo is LGF pas in 2006 ingevoerd. Sindsdien is het aantal leerlingen met een LGF relatief sterk
toegenomen, maar ook hier wordt verwacht dat het groeitempo zal
afnemen.

Figuur 1.29 Percentage 25 t/m 64-jarigen dat deelneemt aan
leeractiviteiten (2008)

60%

60%

50%

50%
40%

40%

30%

30%

20%

20%

10%

10%
0%

0%
25-34

55-64

25-34

Maximaal vo of mbo diploma
DUI

FRA

VS

BEL

NED

55-64

Werk

Minimaal ho diploma
VK

DEN

FIN

ZWE

OESO

Figuur 1.30 Percentage leerlingen op basisscholen met
havo- of vwo-advies

Niet op de
arbeidsmarkt

Werk

Niet op de
arbeidsmarkt
Vrouwen

Mannen
FRA

EU

EU

OESO

DEN

BEL

NED

DUI

VS

VK

FIN

ZWE

Figuur 1.31 Verdeling in het derde leerjaar vo
Naar zorg, vmbo en havo/vwo

Onderwijsdeelname naar geslacht
Vrouwen volgen vaker hogere opleidingsniveaus
In het po en vo is de onderwijsdeelname van jongens en meisjes
vanwege de leerplicht identiek aan de demografische ontwikkeling.
Per schoolsoort in het vo varieert echter de verdeling van jongens
en meisjes. In het vso, pro en lwoo is het aandeel meisjes tussen
1990 en 2011 opvallend gestegen. Ook in het derde leerjaar van het
vmbo zijn er meer jongens dan meisjes, maar de verhouding is al jaren stabiel op 53:47. In het derde leerjaar van havo en vwo zijn daarentegen weer iets meer meisjes dan jongens (verhouding 52:48).

50%

60%

50%

40%

40%
30%
30%
20%
20%

In het mbo volgen vrouwen vaker een opleiding van een hoger niveau dan mannen (figuur 1.37). Vrouwen kiezen ook vaker voor een
opleiding in de beroepsopleidende leerweg. De meeste (autochtone) vrouwen kiezen voor de sector zorg en welzijn, terwijl de meeste
mannen de technische richting op gaan.

10%

10%

0%

0%
2005

2008

2011

1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
zorg (vso/pro/lwoo)

vmbo (excl. lwoo)

havo/vwo

In het hoger onderwijs heeft de verdeling tussen de seksen de
afgelopen 60 jaar een sterke verandering doorgemaakt. In 1950
studeerden bijna driemaal zoveel mannen als vrouwen in het hoger
onderwijs. In 1999 waren er voor het eerst meer vrouwelijke studenten. Deze trend heeft zich sindsdien doorgezet (figuur 1.23).
Ook internationaal stromen in de meeste landen meer vrouwen dan
mannen in het hoger onderwijs in. Education at a Glance 2012 toont
het instroompercentage van mensen die zich voor het eerst inschrijven in een opleiding op ISCED5A-niveau (de langere opleidingen
van minstens 3 jaar) (figuur 1.38). In deze indicator zijn per leeftijdsjaar de instroompercentages bij elkaar geteld. Hieruit blijkt dat ook
gemiddeld in de OESO-landen en in de meeste vergelijkingslanden
meer vrouwen dan mannen instromen in het hoger onderwijs.
Alleen Japan laat een omgekeerd beeld zien. In Duitsland is het
instroompercentage van mannen en vrouwen nagenoeg gelijk. Ook
in België zijn de verschillen niet groot. Hieruit mogen we concluderen dat binnen de OESO-landen vrouwen en mannen in het (hoger)
onderwijs vrijwel dezelfde kansen hebben.
In figuur 1.39 is het aantal nieuwkomers in het hoger onderwijs per
onderwijsrichting weergegeven. In alle landen, met uitzondering
van Finland, kiezen studenten het meest voor sociale wetenschappen, bedrijfskunde en rechten.
In Nederland kiest 38 procent voor deze studierichtingen, dat is 6
procentpunt boven het OESO-gemiddelde. Zowel bij mannen als
vrouwen in Nederland zijn deze studierichtingen het meest favoriet.
De categorie natuurwetenschap, waar ook de technische studies
onder vallen, is beduidend minder populair, vooral onder vrouwen.
In Nederland kiest slechts 6 procent van de nieuwe studenten voor
deze beta studierichtingen, dat is 4 procentpunt onder het OESOgemiddelde.

vaker naar scholen gaan met een lagere kwaliteit en met een hogere
SES naar scholen met hogere kwaliteit. Het opleidingsniveau van
ouders geldt als uitgangspunt voor sociaaleconomische status.
Hogeropgeleiden hebben immers over het algemeen ook een hoger
salaris.
De resultaten van het onderzoek Eurostudent IV (2008-11) laten zien
dat in vrijwel alle Europese vergelijkingslanden ho-studenten met
een vader met een lage opleiding zijn ondervertegenwoordigd
(figuur 1.40). Ook in Nederland heeft het merendeel van de studenten een vader met een hogere opleiding. Dit duidt erop dat in
Nederland de sociaaleconomische status bevorderlijk kan zijn voor
deelname aan ho.
Ook Education at a Glance 2012 laat zien dat kinderen waarvan de
ouders een hogere opleiding hebben eerder in het hoger onderwijs
terecht komen dan kinderen waarvan de ouders een minder hoge
opleiding hebben (zie figuur 1.40). Overigens behoort Nederland
tot de landen waar kinderen van laagopgeleide ouders vaker dan in
andere landen terecht komen in hogere onderwijsvormen.

Figuur 1.34 Aantallen studenten directe en indirecte
instroom in het wo, naar vooropleiding
(x 1.000)

Op basis van het rendement na 6 jaar
70 %

30

60 %

25

50 %

20

40 %
15
30 %
10
20 %
5

10 %
0%

2006

2007

2008

2009

2010

0

2011

2007

2008
vwo direct

2009

2010

hbo direct + propedeuse

indirect

Figuur 1.32 Aantallen studenten directe en indirecte
instroom in het hbo, naar vooropleiding
(x 1.000)

Figuur 1.35 Percentage zorgleerlingen in het po

Figuur 1.36 Percentage zorgleerlingen in het vo

Ten opzichte van 4-11 jarigen

Ten opzichte van 12-17 jarigen

40

8%

16%

7%

14%

6%

12%

5%

10%

4%

8%

3%

6%

2%

4%

1%

2%

30

20

Onderwijsdeelname naar sociaaleconomisch milieu
10

Sociaaleconomische status van invloed
Eén van de specifieke kenmerken van het Nederlandse onderwijsstelsel is de vrije schoolkeuze. Vrije schoolkeuze kan echter tot
segregatie tussen bepaalde groepen leerlingen leiden. Dit ontstaat
wanneer leerlingen met een lagere sociaal economische status (SES)

Figuur 1.33 Het percentage dat een hbo-diploma haalt
van het totale aantal mbo'ers dat
doorstroomt naar het hbo

0

2006

2007
havo

mbo

vwo

2008

2009

overig

indirecte instroom

2010

0%
1995

1997

1999

speciaal basisonderwijs

2001

2003

speciaal onderwijs

2005

2007

2009

2011

LGF/Ambulante begeleiding

0%

1995

1997

1999

2001

2003

Voortgezet speciaal onderwijs
LGF/Ambulante begeleiding

2005

2007

2011
overig

2009

Praktijkonderwijs
LWOO

2011

Aanvullend blijkt uit onderzoek van het CBS naar de instroomcohorten 1999/00 eveneens dat hoe hoger de sociaaleconomische
status van de ouders is, des te vaker studenten een ho-diploma
behalen (van 65 procent in de laagste, tot 77 procent in de hoogste
ses-klasse, acht jaar na instroom). Opvallend is dat studenten in de
hogere ses-klassen langer over hun studie doen. Na vier jaar heeft
slechts 26 procent van de studenten uit deze klasse een ho-diploma
behaald, tegenover 33 en 37 procent van de studenten uit de twee
laagste klassen. Dit kan te maken hebben met het feit dat studenten
uit hogere klassen vaker een (langere) wo-studie doen. Na acht jaar
heeft 33 procent van deze groep een wo-diploma behaald tegenover slechts 13 procent van de studenten uit de twee laagste klassen
(figuur 1.41 en 1.42). Verder blijkt: hoe lager de sociaaleconomische
status van de ouders, hoe vaker de studenten uitvallen. Studenten
uit de laagste ses-klasse blijken na acht jaar bijna twee keer zo
vaak uit te vallen als studenten uit de hoogste klasse (27 versus 15
procent).

Onderwijsdeelname naar etniciteit
Niet-westerse allochtonen oververtegenwoordigd in lagere onderwijssoorten
Niet-westerse allochtonen hebben minimaal één ouder die is geboren in een niet-westers land. Zij volgen vaker dan autochtonen en
westerse allochtonen een lagere onderwijssoort. Zo is bijna 20
procent van alle leerlingen in het vmbo van niet-westerse allochtone afkomst en bijna 6 procent van westerse allochtone afkomst. Op
havo/vwo-niveau is ruim 10 procent van de onderwijsdeelnemers
van niet-westerse allochtone afkomst (figuur 1.43). Niet-westerse
allochtone leerlingen gaan met andere woorden minder vaak naar
een havo/vwo-school dan hun westerse leeftijdsgenoten.
Door de geringere deelname is ook het aandeel van hen dat een
havo- of vwo-diploma haalt ongeveer de helft lager dan onder
jongeren met een autochtone achtergrond. Turkse en Marokkaanse
jongeren halen het minst vaak een havo- of vwo-diploma, maar
ten opzichte van 2005 is onder alle herkomstgroepen het aantal
havo- en vwo-gediplomeerden toegenomen. Van de kinderen met
een autochtone achtergrond rondt 40 procent het havo of het
vwo succesvol af. Van de kinderen met een Turkse of Marokkaanse
achtergrond slaagt daar 14 procent in. Kinderen van Surinaamse en

Antilliaanse afkomst hebben met respectievelijk 20 en 19 procent
een iets betere score (figuur 1.44).

Figuur 1.37 Mbo-deelnemers (autochtoon) naar niveau
en geslacht (2010/11)

Figuur 1.38 Instroom in het hoger onderwijs
Als percentage van het totaal aantal mensen in
dezelfde leeftijdscategorie, naar geslacht, 2010

In procenten van het totaal

Qua onderwijsdeelname is er duidelijk sprake van segregatie
tussen autochtonen en allochtonen, maar er zijn ook verschillen
in schoolsucces. Vooral op het gebied van begrijpend lezen en
woordenschat presteren niet-westerse allochtonen lager dan gemiddeld. Ook bij het centraal schriftelijk examen in het vo blijven de
prestaties en slagingspercentages van allochtone leerlingen achter
op die van autochtonen.

60%

100%

50%

80%

40%
60%
30%

Als oorzaak van de deelname- en prestatieachterstand van niet-westerse allochtonen aan hogere onderwijssoorten wordt de zwakke
sociaaleconomische achtergrond van kinderen gezien. Het
merendeel van de kinderen met een niet-westerse achtergrond in
Nederland groeit op in gezinnen met een zwakkere sociaaleconomische positie dan die van gezinnen met een autochtone of westers
allochtone achtergrond. Het opleidingsniveau van ouders met een
migrantenachtergrond is vaak beduidend lager dan dat van ouders
met een Nederlandse achtergrond. Een groot deel van de Marokkaanse en Turkse ouders heeft daarnaast moeite met het spreken en
schrijven van de Nederlandse taal, maar, zoals eerder aangegeven,
lijkt het opleidingsniveau van de ouders in Nederland doorslaggevend voor de onderwijsresultaten van kinderen. Als gevolg hiervan
hebben kinderen met een migrantenachtergrond al een achterstand
als zij in het po beginnen. De achterstand houden ze meestal tot het
einde van hun verblijf in het po. Hierdoor nemen kinderen met een
migrantenachtergrond vaker deel aan het speciaal onderwijs.
Ook stromen zij, door zwakkere leerresultaten in het po, relatief
vaak door naar het vmbo en relatief minder vaak naar het havo en
het vwo. Zoals eerder in deze paragraaf is weergegeven, worden
deze achterstanden bijvoorbeeld aangepakt middels het voor- en
vroegschoolse educatie-programma (VVE).
Ook binnen het mbo volgen niet-westerse allochtonen vaker
opleidingen van een lager niveau dan autochtonen en westerse
allochtonen.
Het percentage niet-westerse leerlingen op de mbo-niveaus 1 en 2
is groter dan bij autochtonen en westerse allochtonen (figuur 1.45).

40%
20%
20%
10%

0%

0%

BEL

Niveau 1 Niveau 2 Niveau 3 Niveau 4 Niveau 1 Niveau 2 Niveau 3 Niveau 4
Mannen

DUI

JAP

VK

DEN

Mannen

Vrouwen

Figuur 1.39 Percentage instroom in het hoger onderwijs

NED

VS

Vrouwen

ZWE

FIN

OESO

Totaal

Figuur 1.40 Opleidingsniveau van vaders en ouders van
ho- studenten, internationaal vergeleken

Naar onderwijsrichting

Percentage ho-studenten met hoger onderwijs naar
opleiding vader 2009/2010 en opleiding ouders 2009
OESO
70 %

VK

60 %

ZWE
NED

50 %

JAP
40 %

DUI
FIN

30 %

DEN
20 %

BEL
0%

10 %

20 %

30 %

40 %

50 %

60 %

70 %

80 %

90 %

100 %

10 %

Psychologie, kunsten en onderwijs

Gezondheidszorg en welzijn

Sociale wetensch, bedrijfskunde en rechten

Diensten

Engineering, productie en bouwkunde

Natuurwetenschap

Vader met hoger onderwijs

Ouders met hoger onderwijs

Landbouw

Onbekend

Vader met lager onderwijs

Ouders met lager onderwijs

0
POR

SPA

FIN

NED

FRA

DEN

OOS

DUI

De ondervertegenwoordiging van niet-westerse allochtonen in
de hogere onderwijstypen van het vo en mbo zet zich voort in het
hoger onderwijs. Wel is hun bijdrage aan de groei in het hoger
onderwijs relatief groter in vergelijking met autochtonen. De
ondervertegenwoordiging betreft vooral de jongste leeftijdsgroep:
er gaan aanzienlijk minder niet-westerse allochtonen van 16-20 jaar
naar het hbo in vergelijking tot autochtonen. Bij de 21- tot 25-jarigen is het verschil niet zo groot, omdat niet-westerse allochtonen,
ondanks een start in het vmbo, relatief vaak via een indirecte en
langere leerroute alsnog de weg naar het hbo afleggen.
Voor het wo geldt dat in de verschillende leeftijdsgroepen relatief
minder niet-westerse allochtonen deelnemen, met uitzondering
van de categorie 26 jaar en ouder (figuur 1.46). Van de niet-westerse
allochtonen die instromen in het hbo kiezen de meesten voor de
studierichtingen ‘economie’ en ‘gedrag en maatschappij’ en de
sectoroverstijgende studierichtingen. In het wo prevaleren naast
economie ook de studierichtingen ‘recht’ en ‘gezondheid’ (figuur
1.47).

1.3.2 Kwaliteit
Een goed opgeleide bevolking is essentieel voor de sociale en
economische welvaart van de maatschappij. Onderwijs is voor
individuen de sleutel tot maatschappelijk succes, de huidige kenniseconomie stelt immers hoge eisen. Deze paragraaf toont hoe de
kwaliteit van de schoolorganisatie zich ontwikkeld heeft en geeft
informatie over de behaalde resultaten. Hierbij wordt voor het
eerste deel gekeken naar het oordeel van ouders en van de inspectie, gemiddelde studietijd, leraren en ICT in het onderwijs. Om het
behaalde resultaat in kaart te brengen is onder andere gekeken
naar gediplomeerden, het opleidingsniveau van de bevolking en de
aansluiting op de arbeidsmarkt.

Oordeel inspectie over de onderwijskwaliteit
Jaarlijks beoordeelt de inspectie of scholen in het (speciaal) basisonderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs
voldoen aan de normen voor basiskwaliteit. Dat gebeurt op basis

van gegevens over de opbrengsten, de jaarverslaggeving van het
bestuur en signalen over scholen of opleidingen. AIs alles in orde is
krijgt de school of opleiding basistoezicht. Als niet aan de normen
wordt voldaan onderzoekt de inspectie of de school zwak of zeer
zwak is. In dat geval liggen de prestaties ruim onder het gemiddelde
niveau dat op grond van de kenmerken van de leerlingpopulatie
mag worden verwacht. Meer specifiek: in het primair onderwijs is
een school zwak als de opbrengsten van groep 8 drie jaar onder de
inspectienormen liggen. Zijn er naast onvoldoende opbrengsten
ernstige tekortkomingen in het onderwijsleerproces, dan is de
school zeer zwak.
Basisonderwijs
De kwaliteit van het basisonderwijs, gemeten aan de hand van zes
indicatoren, laat door de tijd weinig verandering zien. Eindopbrengsten, leerstofaanbod dat de kerndoelen dekt en de kwaliteit
van instructie zijn steeds op meer dan 90 procent van de scholen
voldoende (figuur 1.48). Voor de eindopbrengsten bekijkt de
inspectie hoe de eindresultaten voor taal en rekenen zich verhouden tot het verwachte niveau, op basis van de kenmerken van de
leerlingpopulatie. De eerdere positieve trend bij planmatige zorg
toont een daling, dit is met name voor het Passend onderwijs een
niet gewenste bevinding.

Figuur 1.41 Instroomcohort 1999/00 hoger onderwijs;
situatie na 4 jaar

Figuur 1.42 Instroomcohort 1999/00 hoger onderwijs;
situatie na 8 jaar

Naar sociaal economische status, in procenten

Naar sociaal economische status, in procenten

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%

20%

20%

0%

0%
0 - 20 %

20 - 40 %

40 - 60 %

60 - 80 %

80 - 100 %

0 - 20 %

ses-klassen
Heeft een wo diploma
Uit het hoger onderwijs zonder diploma
Heeft een hbo diploma
Inschrijving in het hoger onderwijs
zonder diploma

Figuur 1.43 Allochtonen in het derde leerjaar vo

20 - 40 %

40 - 60 %

60 - 80 %

80 - 100 %

ses-klassen
Heeft een wo diploma
Uit het hoger onderwijs zonder diploma
Heeft een hbo diploma
Inschrijving in het hoger onderwijs
zonder diploma

Figuur 1.44 Havo- en vwo-gediplomeerden naar herkomst

Percentage van totaal aantal leerlingen in
vmbo en havo/vwo

Als percentage van het totaal aantal 17-jarigen
van de herkomstgroep

30%
Autochtonen

Net als voorgaande jaren daalde in 2011 het aantal zwakke en zeer
zwakke scholen en opleidingen. Steeds meer scholen voldoen aan
de inspectienormen voor voldoende kwaliteit. Wel zijn er grote
verschillen tussen de onderwijssectoren als het gaat om het aandeel
(zeer) zwakke scholen.
De eindopbrengsten in het basisonderwijs zijn op steeds meer scholen voldoende. De prestaties van groep 8 op die scholen liggen ten
minste een van de afgelopen drie jaren op of boven de ondergrens
die de inspectie hanteert.
Het percentage scholen met basistoezicht fluctueert; op 1 september 2011 was bijna 20 procent van de scholen voor speciaal basisonderwijs zwak of zeer zwak, tegenover ruim 15 procent een jaar
eerder. (figuur 1.49) Het aantal zeer zwakke basisscholen daalde van
96 naar 69. Het aantal zeer zwakke scholen voor speciaal basisonderwijs daalde van zes naar vijf.

25%
Westerse allochtonen
20%
Niet-westerse
allochtonen
15%
Turken
10%
Marokkanen

5%

Surinamers

0%
‘06/‘07 ‘07/’08 ‘08/’09 ‘09/’10 ‘10/’11 ‘11/’12 ‘06/‘07 ‘07/’08 ‘08/’09 ‘09/’10 ‘10/’11 ‘11/’12

vmbo
Niet-westerse allochtonen

Antillianen en Arubanen

havo/vwo
Westerse allochtonen

0%
2005/06

2006/07

10%
2007/08

20%
2008/09

30%

40%
2009/10

45%
2010/11

60%

20%

50%

15%
10%

30%

5%

20%
0%
16-20 jaar

10%

21-25 jaar

26 jaar en
ouder

16-20 jaar

hbo

0%
Niveau 1

Niveau 2

Autochtonen

Niveau 3

Westers allochtonen

Niveau 4

21-25 jaar

26 jaar en
ouder

wo

Aandeel autochtoon t.o.v. bevolking
Aandeel niet-westers allochtoon t.o.v. bevolking

Niet westerse allochtonen

Figuur 1.47 Deelname aan hbo en wo

Figuur 1.48 De kwaliteit van het basisonderwijs

Autochtone en niet-westerse allochtone studenten in relatie
tot de omvang van de bevolkingsgroep, naar leeftijd, 2009

Percentage scholen dat voldoende scoort op
kwaliteitskenmerken

18%
Evalueren
onderwijsleerproces

16%
14%

Evalueren
resultaten

12%
10%

Planmatige zorg

8%
6%
4%

Duidelijke uitleg

2%
Aanbod dekkend
voor kerndoelen

hbo

wo

Landelijk gemiddelde

Techniek

Taal en cultuur

Recht

Onderwijs

Natuur

0%
Sectoroverstijgend

De kwaliteit van het vmbo heeft een aantal positieve punten (figuur
1.51) zoals bijvoorbeeld het aanbod, de geringe lesuitval en het
schoolklimaat en de elementen van het didactisch handelen. De

Per sector hbo en wo, 2011

40%

Landbouw en
Natuurlijke
omgeving

Voortgezet onderwijs
Het overgrote deel van de scholen in het voortgezet onderwijs heeft
basistoezicht. Het percentage zwakke scholen is iets afgenomen tot
9,4 procent. Ook het percentage zeer zwakke scholen is afgenomen;
voor het totale voortgezet onderwijs ligt dit percentage net onder de
1 procent. (figuur 1.50). De toename van het percentage scholen in
het voortgezet onderwijs met basistoezicht geldt voor alle onderwijssoorten, met uitzondering van de kaderberoepsgerichte leerweg
van het vmbo, waar het percentage zwakke scholen stijgt. Het vwo
blijft procentueel de onderwijssoort met het laagste percentage
afdelingen met basistoezicht: ongeveer een op de zes vwo-afdelingen heeft een aangepast arrangement. Dit betreft grotendeels

Net als in het basisonderwijs zijn zwakke scholen in het voortgezet
onderwijs niet evenredig over het land verspreid. Vooral Groningen geeft een problematisch beeld. Sociaaleconomische factoren
kunnen een rol spelen bij de lagere kwaliteit, maar ze kunnen
het verschil niet geheel verklaren. Friesland heeft eveneens een
laag percentage afdelingen met basistoezicht; het percentage zeer
zwakke afdelingen is fors afgenomen, maar nu zijn er meer zwakke
afdelingen bijgekomen. Deels zijn dit voorheen zeer zwakke afdelingen die nu wél hun onderwijsleerproces hebben verbeterd, maar
nog problemen in de opbrengsten hebben, deels zijn dit nieuwe
zwakke afdelingen. Ook de provincie Zuid-Holland blijft achter bij
de overige provincies. Drenthe is evenals vorig jaar de provincie
met procentueel de meeste afdelingen met basistoezicht. In de
provincie Noord-Holland zijn de percentages zwakke en zeer zwakke
afdelingen sterk afgenomen. Drenthe, Overijssel, Gelderland en
Utrecht hebben geen scholen met afdelingen die zeer zwak zijn.
Het leerstofaanbod voor vmbo basis- en kaderberoepsgerichte afdelingen werd in schooljaar 2010/2011 als voldoende beoordeeld. Het
percentage scholen dat efficiënt gebruik maakt van de onderwijstijd
(de uitval van geplande onderwijsactiviteiten blijft beperkt, het
ongeoorloofde verzuim is beperkt en leerlingen maken efficiënt gebruik maken van de onderwijstijd) is in 2010/2011 ruim 90 procent.
De kwaliteit van het didactisch handelen van leraren en afstemming worden gemeten aan de hand van een aantal indicatoren voor
uitleg, taakgerichte werksfeer en betrokkenheid van leerlingen.
De inspectie beschouwt deze als basisvaardigheden van leraren:
deze vaardigheden moeten zij minimaal beheersen om een les van
voldoende kwaliteit te verzorgen. Het niveau wat betreft het geven
van uitleg en het zorgen voor een taakgerichte werksfeer is op het
merendeel van de beroepsgerichte leerwegen in orde. Op driekwart
van deze afdelingen is er voldoende sprake van actieve betrokkenheid van leerlingen.

Figuur 1.46 Percentage niet-westers allochtone studenten
met de Nederlandse nationaliteit in de instroom

In procenten van het totaal, 2010/11

gezondheidszorg

Bijna 20 procent van de in 2011 Nederland bestaande basisscholen
is in de afgelopen vier jaar zwak of zeer zwak geweest. De meeste
van deze scholen zijn erin geslaagd om binnen twee jaar de nodige
verbeteringen te realiseren. Bij 29 basisscholen (bijna 0,5 procent)
is dat niet gelukt. Scholen die hardnekkig zwak of zeer zwak zijn,
onderscheiden zich op contextkenmerken (schoolgrootte, urbanisatiegraad, provincie, percentage achterstandsleerlingen en denominatie) niet van andere zwakke of zeer zwakke scholen. De inspectie
onderzoekt momenteel welke andere factoren een rol zouden
kunnen spelen in deze hardnekkigheid.

Figuur 1.45 Verdeling van mbo-deelnemers over de niveaus
naar etniciteit

Gedrag en
maatschappij

De daling in het percentage zwakke en zeer zwakke scholen betreft
vooral de 32 middelgrote steden (G32). Hier is het percentage zwakke en zeer zwakke scholen sterk gedaald, van 37 naar 17 procent. Het
percentage zwakke en zeer zwakke scholen is in deze steden in het
schooljaar 2010/2011 lager geworden dan in de vier grote steden en
in de rest van Nederland. Van de scholen in Amsterdam, Rotterdam,
Den Haag en Utrecht (G4) is al twee jaar op rij bijna een kwart zwak
of zeer zwak. Het beeld van de vier grote steden komt daarmee
overeen met dat van buiten de steden.

arrangementen ‘zwak’, wat wil zeggen dat er wel problemen met
de opbrengsten zijn, maar geen grote kwaliteitsproblemen in het
onderwijsleerproces.

Economie

Zwakke en zeer zwakke scholen zijn niet evenredig over het land
verdeeld, er zijn waarneembare regionale verschillen: van de basisscholen in Flevoland en Groningen is meer dan 10 procent zwak
of zeer zwak. Landelijk is dit ruim 4 procent. In Zeeland is het percentage zwakke en zeer zwakke basisscholen gedaald van 10 naar 1
procent. Zeeland heeft hiermee het afgelopen schooljaar het laagste
percentage (zeer) zwakke basisscholen van alle provincies.

Opbrengsten
einde basisschool
50 %
2010/11

60 %
2009/10

70 %
2008/09

80 %
2007/08

90 %
2006/07

100 %
2005/06

Middelbaar beroepsonderwijs
De Onderwijsinspectie controleert mbo-opleidingen op onderwijskwaliteit, waaronder examenkwaliteit en de opbrengsten. De
inspectie beschouwt de kwaliteit van onderwijs als onvoldoende
indien teveel studenten de opleiding zonder diploma verlaten en
het onderwijsproces ernstige tekortkomingen vertoont. De examinering is van onvoldoende kwaliteit indien
niet aan de examenstandaarden is voldaan. Als de examenkwaliteit
na een jaar van kwaliteitsverbetering nog steeds onvoldoende is,
kan de examenlicentie worden ingetrokken. Een opleiding krijgt de
kwalificatie zeer zwak als de opbrengsten én de onderwijskwaliteit
niet aan de norm voldoen. Een opleiding geldt als zwak als alleen de
het onderwijsproces niet aan de normen voldoet. Als het onderwijsproces na een jaar nog steeds onvoldoende is, wordt de opleiding
ook zeer zwak. Als de opbrengsten onvoldoende zijn is er sprake van
‘onvoldoende opbrengsten’.
Op 1 september 2011 is het aantal zeer zwakke mbo-opleidingen
gedaald naar 14. In figuur 1.53 is te zien dat iets meer zwakke en
zeer zwakke scholen bij de economie-opleidingen te vinden zijn
dan bij de andere opleidingsrichtingen. Daarnaast is inmiddels bij
83 procent van de mbo-opleidingen de kwaliteit van de examens
voldoende. In 2009 was dit percentage 63. De kwaliteit van de
ingekochte examens of samen ontwikkelde examens was hoger dan
in eigen beheer ontwikkelde examens. Voor de taalexamens en de
zelfgemaakte examens is nog verdere verbetering vereist.

Figuur 1.49 Toezichtsarrangementen basisonderwijs

In 2010 is zowel de Tweede als de Eerste Kamer unaniem akkoord
gegaan met een nieuw accreditatiestelsel. De kaders voor de beoordeling van de kwaliteit van opleidingen en instellingen zijn in het
najaar van 2010 behandeld in beide Kamers en eind 2010 vastgesteld
door de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Het
nieuwe accredatiestelsel is op 1 januari 2011 ingevoerd.

40%

De aanpassingen van het accreditatiestelsel moeten leiden tot
een stimulerende kwaliteitscultuur bij de instellingen en minder
administratieve lasten voor de professionals. De beoordeling van
opleidingen moet meer gericht zijn op de inhoud en resultaten
dan voorheen gebeurde. Het nieuwe accreditatiestelsel is voor de
invoering in negen pilots getest. Uit deze pilots bleek dat met name
docenten enthousiast waren over het nieuwe stelsel, omdat het
meer ingaat op de inhoud van hun vak.
Voor de internationale waardering van een diploma wordt het
European Credits Transfer System (ECTS) gebruikt. Dit systeem is in
de periode 2000-2010 ingevoerd in 29 Europese landen. Hierdoor
is internationale vergelijking van de waarde van diploma’s beter
mogelijk en wordt de internationale mobiliteit van studenten
gestimuleerd.
De Nederlandse universiteiten doen het op de verschillende internationale ranglijsten goed, vergeleken met de andere Europese
landen (figuur 1.54). De rangorde van de Nederlandse universiteiten
verschilt enigszins per lijst, doordat de verschillende lijsten verschillende criteria hanteren. In de Shanghai-ranking ligt de nadruk op
onderzoeksresultaten en daardoor staat de Universiteit Utrecht op
de 12e plaats in Europa en wereldwijd op de 48e plaats. Deze ranking

Figuur 1.50 Toezichtsarrangementen voortgezet onderwijs

Percentage scholen met basistoezicht,
zwakke en zeer zwakke scholen

Percentage scholen met basistoezicht,
zwakke en zeer zwakke scholen
vwo

100%

20%

2011

2010

bao

2011

2010

sbao
Basistoezicht

sep-11
sep-10
sep-11

sep-11

0%
2010

sep-10

vmbo
gt

60%

sep-11

vmbo
k

havo

80%

vmbo
b

Het Nederlandse voortgezet onderwijs voldoet in grote lijnen aan
de minimumkwaliteitseisen die de inspectie aan dit onderwijs stelt.
Er is echter ook een aantal afdelingen dat hier niet aan voldoet, en
tekortkomingen vertoont in de opbrengsten en/of de kwaliteitscriteria voor het onderwijsleerproces.

Hoger onderwijs
Accreditatie is de externe kwaliteitszorg van de opleidingen in
het hoger onderwijs. Door accreditatie krijgt een opleiding een
onafhankelijk keurmerk, waardoor de afnemers van het onderwijs
ervan verzekerd zijn dat het voldoet aan de kwaliteitsvereisten en is
erkend door de Nederlandse overheid. Elke erkende opleiding moet
worden geaccrediteerd. De accreditatie geldt in beginsel voor 6 jaar.
Het accreditatiesysteem is bij wet geregeld (in de WHW) en wordt
uitgevoerd door een zelfstandig bestuursorgaan, namelijk de
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO).

pro

verbeterpunten concentreren zich vooral op de aandacht voor
gerichte taalondersteuning, verdere ontwikkeling van de meer complexe leervaardigheden, de evaluatie van de eigen kwaliteit en de
planmatige aanpak van de zorg en begeleiding. Het vmbo komt op
een aantal punten, zoals afstemming van het onderwijs op verschillen tussen leerlingen en de geringe lesuitval beter naar voren dan
het havo en vwo.

2011

sep-10

sep-10
sep-11
sep-10
sep-11
sep-10
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90% 100%

(v)so

Zwak

Zeer zwak

Basistoezicht

Figuur 1.51 De kwaliteit van het voortgezet onderwijs

Zwak

Zeer zwak

Figuur 1.52 Opbrengsten voortgezet onderwijs

Percentage scholen dat voldoende scoort op
kwaliteitskenmerken, vmbo 2010/11

Percentages scholen met voldoende opbrengsten op
het niveau dat op grond van de kenmerken van de
leerlingenpopulatie mag worden verwacht
100%

School evalueert
regelmatig
onderwijsleerproces

90%

School evalueert
jaarlijks resultaten
over leerlingen

80%

School voert
zorg planmatig uit
Leraren stemmen
instructie af op
verschillen in
ontwikkeling
tussen leerlingen

70%

Uitval geplande
onderwijsactiviteiten
blijft beperkt

60%

Aanbod leerinhoud
bovenbouw is
dekkend voor
examenprogramma's

50%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%100%

vmbo basis- en kaderberoepsgericht

vmbo basis

vmbo kader
2008

havo
2009

vwo
2010

wordt mede bepaald door de daar werkende Nobelprijswinnaars.
In de Leiden-ranking wordt gekeken naar het aantal publicaties
en staat de Erasmus Universiteit Roderdam in de Europese top 10,
vanwege het Universitair Medisch Centrum.

meer leerlingen stromen door naar hogere niveaus van onderwijs.
Dit vraagt extra aandacht voor afstemming en zorg en begeleiding
van scholen.

Leraren
De meeste leraren in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs beschikken over voldoende basisvaardigheden om goed les te
geven. Ze leggen duidelijk uit, realiseren een taakgerichte werksfeer
en betrekken de leerlingen actief bij de les. Van de leraren laat 2 tot
3 procent tijdens de les geen van deze basisvaardigheden zien. Het is
aan de schoolleiders en besturen om deze leraren te leren herkennen zodat ze hierop aangesproken kunnen worden en kunnen
worden begeleid.
Bij een op de acht leraren in het basisonderwijs beoordeelt de inspectie ten minste een van de basisvaardigheden als onvoldoende.
In het voortgezet onderwijs gaat het om ruim een op de vijf leraren.
Verdere professionalisering van deze groep leraren is nodig en
dient zich in de eerste instantie te richten op het toepassen van de
basisvaardigheden.

Oordeel ouders, leraren en burgers over het onderwijs

Er zijn geen grote verschillen in vaardigheidsniveaus tussen mannen
en vrouwen of tussen jongere en oudere leraren. Wat opvalt is dat
leraren in het eerste jaar dat ze lesgeven minder vaak over de basisvaardigheden beschikken (figuur 1.55). De extra ondersteuning en
begeleiding van beginnende leraren is in veel andere landen is dit
beter geregeld dan in Nederland. Verder verschilt de begeleiding van
beginnende leraren sterk tussen scholen.
Leraren die beschikken over de basisvaardigheden verschillen in
de mate waarin ze óók over complexe vaardigheden beschikken.
Complexe vaardigheden zijn onder andere; het afstemmen van
de instructie, de verwerkingsopdrachten en de onderwijstijd, het
systematisch volgen en analyseren van de voortgang van leerlingen
(basisonderwijs), het bieden van planmatige zorg (basisonderwijs),
het nagaan of leerlingen de uitleg begrijpen (voortgezet onderwijs)
en het geven van inhoudelijke feedback (voortgezet onderwijs).
Complexere vaardigheden zullen steeds belangrijker worden:zowel
in het speciaal onderwijs als in het reguliere onderwijs is meer
afstemming en ondersteuning nodig voor de kwetsbare leerlingen.
Ook de aandacht voor excellentie vereist meer differentiatie; steeds

Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft tot
en met het Opinieonderzoek Onderwijs elke twee jaar gepeild
hoe de Nederlanders, in het bijzonder ouders van schoolgaande
kinderen en leraren, over het onderwijs denken. De resultaten voor
het schooljaar worden in deze publicatie vergeleken met die van
voorgaande jaren. Ook is in het voortgezet onderwijs gekeken naar
de verschillen tussen havo/ vwo en vmbo.
Burgers en ouders over primair en voortgezet onderwijs
De rapportcijfers die de burgers en ouders in 2010 gaven voor de
kwaliteit van het basis- en voortgezet onderwijs zijn nagenoeg gelijk
aan 2008. Ook de gemiddelde cijfers die zij aan de leraren gaven,
verschillen nauwelijks ten opzichte van 2008. Opvallend is dat ouders als meest betrokken burgers een positiever oordeel geven dan
alle burgers, dit geldt ook voor het vmbo. (figuur 1.56 t/m 1.58).
Leraren over primair en voortgezet onderwijs
Leraren zijn ondervraagd naar hun mening over de school waar zij
werken en over het onderwijs in het algemeen. De kwaliteit van het
basisonderwijs beoordelen de leraren met een 7,1 en ze geven de
eigen school een 7,6. Het voortgezet onderwijs krijgt een 6,5 voor
de kwaliteit en een 7,1 voor de eigen school. Net als bij de ouders
waarderen leraren hun eigen school beduidend hoger. Met deze
beoordelingen zijn leraren aanzienlijk positiever dan burgers over
het basisonderwijs, maar zij waarderen het voortgezet onderwijs
nagenoeg even veel (figuur 1.59).
Leerlingen over het voorgezet onderwijs
In 2012 heeft het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) middels
de Laksmonitor opnieuw de tevredenheid van scholieren in het
voortgezet onderwijs onderzocht. Leerlingen in het Nederlandse
voortgezet onderwijs beoordelen hun school gemiddeld met een
6,9. Wanneer per onderwijsniveau naar de tevredenheid wordt
gekeken blijkt dat leerlingen in de brugklas de hoogste cijfers

Figuur 1.53 Toezichtsarrangementen mbo
Naar opleiding

Economie

Groen

Techniek

Zorg en welzijn

Combinatie

0%

10%

20%

30%

Basistoezicht

40%

50%

Zwak

60%

70%

80%

90%

100%

Zeer zwak

Figuur 1.54 Top-100 universiteiten van Europa volgens
Shanghai Ranking 2011

1 University of Cambridge

17 Universiteit Leiden

2 University of Oxford

34-54 Radboud Universiteit Nijmegen

3 University College London

34-54 Universiteit van Amsterdam

4 ETH Zürich

34-54 Rijksuniversiteit Groningen

5 Imperial College London

34-54 Vrije Universiteit Amsterdam

6 University of Manchester

55-73 Technische Universiteit Delft

7 University of Paris 11 (Sud)

55-73 Erasmus Universiteit Rotterdam

8 University of Paris 06 (Curie)

55-73 Wageningen Universiteit

9 University of Copenhagen

74-117 Universiteit Maastricht

10 Karolinska Institute

118-159 Universiteit Eindhoven

12 Universiteit Utrecht

118-159 Universiteit Twente

geven (7,4), maar ze worden minder tevreden naarmate ze langer
op school zitten. Vwo’ers geven de hoogste cijfers (gemiddeld 6,9)
en vmbo’ers geven de laagste cijfers (gemiddeld 6,3). De tevredenheidsscores zijn overigens iets gedaald ten opzichte van 2010. Toen
bedroeg de gemiddelde tevredenheidsscore nog een 7,2.

studie samenhangt met hoge studentenaantallen. De massale toeloop in het wetenschappelijk onderwijs voor studies als rechten en
communicatiewetenschap, en in het hbo voor diverse economische
studies, heeft geleid tot hoge student-stafratio’s. Studenten in die
opleidingen zijn minder tevreden.

Zorgpunten in het primair en voortgezet onderwijs
Ongeveer 1 op de 10 ouders ziet de grootte van de klassen en bezuinigingen als belangrijkste zorgpunt in het basisonderwijs. Hoewel
bezuinigingen ook voor leraren een bron van zorg zijn, maken zij
zich meer zorgen om de werkdruk van leerkrachten (20 procent). Dit
geldt ook voor leraren in het voortgezet onderwijs (14 procent). Ouders van leerlingen in het voortgezet onderwijs maken zich echter
het meest druk over de lesuitval en het lerarentekort.

Studie- en instructietijd
Een ander belangrijk aspect van de kwaliteit van het onderwijs is het
aantal uren dat leerlingen en studenten les krijgen of aan hun studie besteden. Het aantal contacturen tussen studenten of leerlingen
en hun leraren stelt hen in staat effectief te leren. Landen maken
hierin verschillende keuzes voor wat betreft de vorm en duur van
de instructietijd wanneer de vakken, al dan niet verplicht, worden
gegeven. In het basisonderwijs behoort Nederland met het Verenigd
Koninkrijk en Frankrijk tot de top 3 van de vergelijkingslanden als
het gaat om de meeste ingeroosterde lesuren per jaar (figuur 1.62).
Ook in de onderbouw van het voortgezet onderwijs heeft Nederland
relatief veel ingeroosterde lesuren.
Bij deze vergelijkingen moet rekening worden gehouden met de
verschillen in de organisatie van het onderwijs en de opleidingsduur in de diverse landen. Het aantal contacturen (klassikaal) is
niet per definitie hetzelfde als het aantal feitelijke instructie-uren.
Lesuren buiten het klaslokaal worden in deze indicator bijvoorbeeld
niet meegeteld en ook kan er door lesuitval een (soms structurele)
discrepantie zijn tussen beoogde en gerealiseerde lesuren. Ook
moet rekening worden gehouden met de cumulatieve opleidingsduur bij de vergelijking tussen landen (zie paragraaf 1.2). Immers,
minder contacturen per jaar kunnen worden gecompenseerd door
een extra jaar opleiding.
Voor het hoger onderwijs is er geen internationale vergelijking
van contacturen of studie-uren. Uit de studentenmonitor blijkt
dat studenten in 2011 gemiddeld 27 uur per week aan hun studie
8
besteden (figuur 1.63). Afhankelijk
van de studierichting varieert het
aantal contacturen tussen6 de 9 en 23 uur per week. De overige uren
bestaan voor een belangrijk deel uit zelfstudie en in mindere mate
4
uit stage of scriptie.

Studenten over het middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs
In 2012 (Jobmonitor) gaven mbo-studenten hun opleiding gemiddeld een 6,9 en de instelling waar de opleiding onder valt een 6,4.
Door de jaren heen zijn studenten iets meer tevreden over hun
opleiding, maar de tevredenheid over de instelling blijft nagenoeg
gelijk (figuur 1.60).Opvallend is dat studenten in eindtermgerichte
opleidingen vaker tevreden zijn over hun opleiding dan studenten
in competentiegericht onderwijs. Dit ondanks het feit dat competentiegericht onderwijs beter beoogt aan te sluiten bij leerstijlen en
cultuur van jongeren.
Studenten geven in cijfers van 1 tot 5 het hoger onderwijs gemiddeld een voldoende. Over het onderwijs in het wo zijn de studenten
positiever dan in het hbo (figuur 1.61). Dit blijkt uit de (jaarlijkse)
Nationale Studentenenquête 2012. In het onderzoek dat het Centrum Hoger Onderwijs Informatie (CHOI) uitvoerde naar trends en
patronen in tevredenheid van hbo- en wo-studenten, komt naar
voren dat het studentenoordeel over de kwaliteit van het hoger
onderwijs in de periode 1996-2008 heel stabiel is geweest. In het
hbo schommelt het cijfer rond 6,8, in het wo ligt het gemiddelde
(historische) cijfer in deze periode rond de 7,1. Studenten in het
wetenschappelijk onderwijs zijn met andere woorden systematisch
positiever over hun opleiding dan hbo-studenten. Uit onderzoek uit
2008 van het Centrum Hoger Onderwijs Informatie voor Consument
en Expert (Choice) naar trends en patronen in tevredenheid van
hbo- en wo-studenten blijkt dat een relatief lage waardering van de

Figuur 1.55 Percentage leraren met basisvaardigheden

Rapportcijfer van ouders voor de kwaliteit van de leraar
van hun kind

90
88
86
84
82
80
78
76
74
72
70

8
7
6
5
4
3
2
1
0
< 1 jaar

1-3 jaar

3-10 jaar

10-20 jaar

> 20 jaar

Figuur 1.57 Mening van ouders over de school van hun kind
Rapportcijfer van ouders voor de kwaliteit van de school
van hun kind

6

65
4

4

43
2

2

21
0
0
po
2005

2006

vo
2007

2008

w.v. vmbo
2010

Figuur 1.59 Mening van leraren over de school (basis- en
voortgezet onderwijs) waar zij werken
Rapportcijfer van leraren voor de kwaliteit van hun eigen
school en het basis/voortgezet onderwijs in het algemeen
8
6
4

0
2006

2008

w.v. vmbo
2010

Rapportcijfer school algemeen
po

Rapportcijfer eigen school
vo

2006

2007

w.v. vmbo
2008

2010

Rapportcijfer van Nederlanders over po, vo en vmbo
87
6

0

0
2005

vo

Figuur 1.58 Mening van Nederlanders over de kwaliteit van
het onderwijs

8

2

vo
2007

po
2005

2

po

Figuur 1.56 Mening van ouders over de kwaliteit van leraren

Naar jaren werkervaring

mbo

hbo

Rapportcijfer
school algemeen
2004
2005
po

2006

wo
Rapportcijfer
eigen school
2007
2008
vo

3
Rapportcijfer voor mbo opleiding
2000

2002

2004

Rapportcijfer voor mbo instelling
2006

2008

NED

VK

FRA

BEL (FR)

7-8 jarigen

2010

Figuur 1.61 Waardering van het hoger onderwijs
door studenten

ZWE

JAP

9-11 jarigen

DEN

DUI

FIN

OESO

Techniek

4

Gezondheidszorg

5

12-14 jarigen

Figuur 1.63 Studietijd van studenten in 2011

Schaal 1 op 5 per aspect, 2011
* uren per week

45*

Betrokkenheid
40

Huisvesting
Studieomgeving

35

Studiebegeleiding

30

Studielast
25

Studierooster
Toetsing en
Beoordeling

20

Studiefaciliteiten

15

Informatievoorziening

10

Docenten
Voorbereiding
beroepsloopbaan
Wetenschappelijke
vaardigheden
Algemene
vaardighede

2,0

2,5

3,0
wo

3,5
hbo

4,0

4,5

hbo
Scriptie

wo
Stage

Zelfstudie

Contacturen instelling

Landbouw

Natuur

Wo totaal

Gedrag &
maatschappij

Inhoud
Studie in
het algemeen

Taal & cultuur

0

Recht

5

Economie

ICT in het onderwijs
De Vier in Balans Monitor is de jaarlijkse uitgave van Kennisnet
over het gebruik en het rendement van ict in het onderwijs. Hieruit
blijkt dat invoering van ICT voor onderwijsdoeleinden meer kans
van slagen heeft bij een evenwichtige en samenhangende inzet van
de vier bouwstenen: visie, deskundigheid, digitaal leermateriaal
en ICT-infrastructuur. De monitor laat zien dat ruim driekwart van

6

Taal & cultuur

Lectoraten
In 2001 werd de lector als nieuwe functie in het hoger beroepsonderwijs geïntroduceerd. Lectoren doen praktijkgericht onderzoek
en verbinden de uitkomsten daarvan aan de onderwijspraktijk. Op
die manier wordt een brug geslagen tussen onderwijs en beroepspraktijk. Het praktijkgerichte onderzoek aan hogescholen vormt
een aanvulling op de huidige Nederlandse kennisinfrastructuur en
draagt bij aan de ontwikkeling van docenten en studenten en aan
het innovatievermogen van het bedrijfsleven. Op dit moment zijn er
443 lectoren actief in het hbo in de sectoren die staan weergegeven
in figuur 1.70.

7

Gezondheidszorg

Nederland heeft in vergelijking met de West-Europese landen, op
Duitsland en Zweden na, het hoogste aandeel 50-plussers. Aan
de andere kant kampen Duitsland en Zweden met een zeer gering
aandeel jonge docenten, maar daar heeft Nederland geen last van.
In het hoger secundair onderwijs is het aandeel jonge docenten
in Nederland aanzienlijk kleiner dan in het po (figuur 1.68). Het

Vacatures
In po, vo en bve is het aantal vacatures tussen 2007 en 2011 gedaald,
eerst in vo en bve en later ook in po (figuur 1.69). Dit is mede een
gevolg van de afgenomen economische groei en de toename van
de werkloosheid. De ramingen voor de onderwijsarbeidsmarkt
voorspellen dat in de komende jaren een grote vraag naar leerkrachten zal ontstaan. Enerzijds vanwege de uitstroom van (oudere)
leerkrachten, anderzijds vanwege de gerealiseerde groei van het
speciaal onderwijs en daling van de instroom in lerarenopleiding
basisonderwijs. Dat betekent ook dat jonge leraren voor het onderwijs behouden moeten blijven en dat zij niet te snel weer vertrekken. Dit scenario is één van de aandachtspunten in het Actieplan
LeerKracht van Nederland. Naar verwachting is het lerarentekort
overigens een overbruggingsprobleem, op de lange termijn zal het
tekort naar alle waarschijnlijkheid weer afnemen.

Techniek

20 procent van de leraren is onder de 30
ruim 20 procent is tussen de 20 en 30
ruim 20 procent is tussen de 40 en 50
en iets meer dan 35 procent is ouder van 50.

* uren per jaar

1100*
1000
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0

8

Landbouw

-

In basisonderwijs en de onderbouw van het
voortgezet onderwijs

Onderwijs

Het studierendement van de lerarenopleiding voor het basisonderwijs is weer iets gedaald (figuur 1.65). Dat terwijl er behoefte
is aan gekwalificeerde leraren met name doordat er de afgelopen
10 jaar vergrijzing optrad in het lerarenkorps. Die vergrijzing doet
zich vooral voor in het vo en bve, waar het aandeel oudere leraren
aanmerkelijk groter is dan jonge aanwas. Daardoor kan niet goed
aan de vervangingsvraag worden voldaan (figuur 1.66). De komende
5 à 10 jaar zal een groot deel van de leraren met pensioen gaan. In
het vo betreft dit veelal academisch opgeleide leraren. Hiervoor
staat een kleiner aantal eerstegraads bevoegde jonge leraren klaar.
Veel leraren zijn inmiddels bezig met opscholing, onder andere via
een lerarenbeurs. Internationaal lijkt de vergrijzingproblematiek
in de ons omringende landen in het po sterker dan in Nederland,
met name in Zweden en Duitsland (figuur 1.67). In Nederland is de
leeftijdsverdeling relatief evenwichtig:

Figuur 1.62 Gemiddeld aantal uur per jaar
ingeroosterde lestijd (2010)

Uitgedrukt in cijfers voor opleiding en instelling

Hbo totaal

Wanneer de cijfers van 2011 vergeleken worden met die van 2005,
is het aantal startende studenten aan de pabo met bijna 3.000
gedaald. Waar instroom in rest hbo-opleidingen is gestegen. In
2010 leek de daling ten opzichte 2009 zich weer te gaan herstellen.
Echter laat 2011 wederom een forse daling zien.

Figuur 1.60 Tevredenheid mbo-studenten

Gedrag &
maatschappij

Vergrijzing lerarenkorps
De instroom in de lerarenopleidingen voor het basisonderwijs is in
2011 gedaald ten opzichte van 2010. Veruit de meeste studenten
komen rechtstreeks van de havo of uit het mbo (figuur 1.64).

aandeel jonge docenten in Nederland ligt toch nog boven het OECD
gemiddelde van 9. Tegelijkertijd is het aandeel ouderen groter dan
in het po. Dit geldt met name voor Nederland, opnieuw samen met
Zweden en Duitsland. In het hoger secundair onderwijs doet de
vergrijzingproblematiek zich met andere woorden meer gelden.

Economie

Leraren (leeftijdsverdeling, openstaande vacatures,
lectoraten)

de schoolmanagers aangeeft dat ICT bijdraagt aan aantrekkelijker
onderwijs. Een even groot aandeel van de schoolmanagers is van
mening dat ICT bijdraagt aan het creëren van een rijkere leeromgeving en zelfstandig leren stimuleert. Als ICT op de juiste wijze wordt
ingezet (met een evenwichtige samenhang tussen onderwijsvisie,
deskundigheid, digitaal leermateriaal en ICT-infrastructuur), levert
het een aantoonbare bijdrage aan efficiënter, effectiever en aantrekkelijker onderwijs. Bovendien kan onderwijs op maat eenvoudiger
aan de leerling(en) worden aangeboden.

Figuur 1.64 Instroom lerarenopleidingen basisonderwijs

Figuur 1.66 Leeftijdsverdeling van docenten

Naar vooropleiding

(Internationaal) behaalde prestaties, excellentie en
bèta/techniek

4.500
4.000
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0

80 %

5.000
4.500

70 %

4.000
3.500

60 %

3.000

De resultaten van de monitor laten zien dat computers een onlosmakelijk onderdeel zijn van de inrichting en organisatie van het
onderwijs. De inzet van ICT resulteert in de geleidelijke ontwikkeling van ander onderwijs. Voor de komende jaren verwacht men
een verdere toename van het gebruik van ICT in het onderwijs. De
overheid ondersteunt scholen hierin, onder andere door de ontwikkeling van Wikiwijs. Via internet wordt een plek ter beschikking
gesteld waar een geheel van digitale collecties, webapplicaties en
functionaliteiten wordt aangeboden. Zo kunnen docenten digitaal
lesmateriaal vinden, gebruiken en aanpassen.

Figuur 1.67 Leeftijdsverdeling docenten in het primair
onderwijs, internationale positie (2010)

Aantal fte per leeftijdsjaar, per onderwijssector,
2001 en 2011

2.500

VK
BEL
NED
VS
FRA
JAP
FIN
DUI
ZWE
OESO
≤20

50 %

2.000

23

po 2001

26

29

32

35

38

41

44

vo 2001

po 2011

47

50

vo 2011

53

56

59

bve 2001

10%

20%

< 30 jaar

bve 2011

30%

40%

30-39 jaar

50%
40-49 jaar

60%

70%

50-59 jaar

80%

90% 100%

≥ 60 jaar

1.500
1.000

40 %

500
0

30 %
2006

2007

mbo

havo

2008
vwo

2009

2010

2011

hoger onderwijs

overig

onbekend

Figuur 1.65 Studierendement van lerarenopleiding bao
na 5 jaar studie
Naar vooropleiding

2000
mbo

2001
havo

vwo

Figuur 1.68 Leeftijdsverdeling docenten in het hoger
secundair onderwijs, internationale positie
(2010)
2002

2003

hoger onderwijs
VK
VS
BEL
NED
JAP
ZWE
FRA
FIN
DUI

overig

2004

2005

onbekend

totaal

Figuur 1.69 Gemiddeld aantal openstaande vacatures voor
leraren en directiepersoneel

OESO
0%

10%

80 %

20%

< 30 jaar

70 %

30%

40%

30-39 jaar

50%

40-49 jaar

60%

70%

50-59 jaar

80%

90% 100%

60 %

havo

vwo

2002
hoger onderwijs

2003
overig

2004

2005

onbekend

totaal

2010

2011

Innovatie en
ondernemen

mbo

2001

Maatschappij,
gezondheid en
veiligheid

2000

Leren en opvoeden

30 %

Ruimte en
technologie

40 %

Kunst en
cultuur

30 %
25 %
20 %
15 %
10 %
5%
0%

50 %

1.000
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0

po
2007

≥ 60 jaar

Figuur 1.70 Verdeling lectoren in het hbo naar onderzoeksdomein, in procenten

Methodologie

Topprestaties beginnen bij de basis. Er is daarom veel aandacht
5.000
voor basisvaardigheden van leerlingen en basiskwaliteit van het
4.500
onderwijs. Maar basiskwaliteit is niet genoeg om alle leerlingen
en4.000
studenten uit te dagen. De huidige samenleving en de arbeids3.500 vragen om een hoger gemiddeld opleidingsniveau van de
markt
3.000
bevolking.
Talentvolle jongeren die uitblinken op het cognitieve
vlak
moeten meer aandacht krijgen en leerlingen met praktische
2.500
talenten
moeten de mogelijkheid krijgen te worden opgeleid tot
2.000
excellente vakmensen. Voor de verdere ontwikkeling van de kennis1.500
economie zijn kenniswerkers nodig. Deze zijn veelal opgeleid in
1.000
een bèta of technische richting.
500
In deze
context is het interessant te zien hoe de beheersing van
0
de basisvaardigheden
bij Nederlandse kinderen zich verhoudt tot
2006
2007
2008
2009
2010
2011
die van kinderen in andere landen. Ook prestaties van excellente
mbo
havo
vwo
hoger onderwijs
overig
onbekend
leerlingen en
prestaties
op het
terrein
van bèta/techniek
geven
een
beeld van hoe Nederland er internationaal voorstaat en hoe zich

0%

62 ≥65

vo
2008

2009

bve
2010

2011

deze trend de afgelopen jaren heeft ontwikkeld.
Basisonderwijs
In het basisonderwijs worden twee grote internationale onderzoeken afgenomen. Progress in International Reading Literacy Study
(PIRLS) is een internationaal vergelijkend onderzoek van de International Association for the Evaluation of Educational Achievement
(IEA) naar de begrijpend leesprestaties van leerlingen van 9 en 10
jaar. Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS)
is een internationaal vergelijkend onderzoek dat sinds 1995 eens
in de vier jaar de kennis toetst van rekenen en natuuronderwijs bij
leerlingen van 9 en 10.
Nederlandse leerlingen in groep 6 van het primair onderwijs
presteerden bovengemiddeld op het gebied van leesprestaties in
vergelijking met de andere landen die in 2006 aan PIRLS deelnamen
(figuur 1.71). Het internationale gemiddelde, dat op 500 is gesteld,
wordt ruim overschreden met een gemiddelde score van 547.
Hiermee staat Nederland op de 9e plek van alle 40 deelnemende
landen (exclusief de Canadese provincies). Belangrijk hierbij is dat
voor deze leeftijdsgroep in Nederland het verschil tussen de zwakke
lezers en de groep sterke lezers klein is. Er zijn gemiddeld weinig
extreem zwakke lezers (1 procent), maar de kopgroep van goede
lezers is ook erg smal (6 procent).
Op het terrein van natuuronderwijs presteren 9- en 10-jarige
Nederlandse leerlingen met een gemiddelde score van 523 ver boven
het internationaal gemiddelde van 500 (figuur 1.72). Tien landen
hebben een significant hogere gemiddelde score gehaald dan
Nederland.
Op de internationale ranglijst neemt Nederland nu de 17e plaats
in. In 2003 was dit de 10e plaats. Dit komt met name doordat meer
nieuwe landen in 2007 deelnamen aan het onderzoek die hoger eindigden dan Nederland. De gemiddelde toetsscore is voor Nederland
in 2007 echter nagenoeg gelijk gebleven ten opzichte van 2003.
Voortgezet onderwijs
Het Programme for International Student Assesment (PISA) is een
internationaal onderzoek dat sinds 2000 elke 3 jaar de vaardigheden
meet van 15-jarige leerlingen in wiskunde, lezen en natuurwetenschappen.
De Nederlandse leerlingen scoren internationaal gezien goed

(figuur 1.73). Met een gemiddelde score van 508 punten op de PISA
leesvaardigheidstest presteren zij ruim hoger dan het OESO-gemiddelde van 493 punten. Hiermee neemt Nederland de 7e plaats in op
de OESO–ranglijst; een plaats hoger dan in 2006.
Ook bij de wiskundeprestaties scoren de Nederlandse 15-jarigen
hoog (figuur 1.73). Nederland ligt ver boven het OESO-gemiddelde
van 496 en staat binnen de OESO op de 7e plaats met 526 punten.
Voor de OESO als geheel geldt dat de prestaties op de wiskundeschaal sinds 2003 zijn gedaald. Ook in Nederland is de gemiddelde
score significant gedaald van 538 punten in 2003 naar 531 in 2006
tot 526 in 2009. Deze daling is vooral toe te schrijven aan de lagere
prestaties van meisjes.
Nederlandse 15-jarige leerlingen haalden in 2009 gemiddeld 522
punten op het gebied van natuurwetenschappen (figuur 1.73).
Hiermee is de score ten opzichte van 2006 iets gedaald. Finland is
met 554 punten het best presterende land, maar Nederland scoort
significant beter dan Duitsland, België, het Verenigd Koninkrijk en

Figuur 1.71 Leesprestaties 9/10-jarigen
Gemiddelde scores in lezen, PIRLS 2001 en 2006

580
570
560
550

het OESO-gemiddelde. Duidelijk is dat de Oost-Aziatische landen
ook bij natuurwetenschappen hoog in de ranglijst staan.
Lissabondoelstelling
Eén van de vijf Lissabondoelstellingen van de EU betreft het verkleinen van het aandeel zwakke lezers. De waarde van de indicator
is gebaseerd op de eerder genoemde PISA-survey van de OESO. Nederland had als doelstelling om in 2010 het aandeel slecht lezende
15-jarigen (met een score onder 407) te reduceren tot 8 procent. Het
percentage zeer zwakke lezers in Nederland was in 2006 15,1 procent
en is in 2009 gedaald naar 14,4 procent. Slechtlezende leerlingen
vinden we in Nederland vooral terug in het praktijkonderwijs (pro)
en vmbo basis. Het percentage is lager dan het OESO-gemiddelde
van 18,8 procent (figuur 1.74), maar het EU-doel is nog niet in zicht.
Eén van de doelstellingen van het werkprogramma Onderwijs en
Opleiding binnen de EU2020-strategie is het aandeel 15-jarigen met
geringe wiskundevaardigheden binnen de EU te reduceren tot minder dan 15 procent in 2020. Nederland heeft deze doelstelling aangescherpt naar een streefwaarde van 8 procent. Figuur 1.75 laat zien
dat het percentage leerlingen met zwakke wiskundevaardigheden
in Nederland in 2009 13,4 procent bedroeg. Dit is een verslechtering
ten opzichte van 2006 door een toename van 1,9 procentpunt. Het
Nederlandse aandeel ligt nog wel ruim onder het OESO-gemiddelde
van 20,9 procent.
Een tweede indicator uit het werkprogramma Onderwijs en Opleiding is het aandeel 15-jarigen uit de EU met geringe natuurwetenschappelijke vaardigheden (figuur 1.76). De doelstelling is om dit
percentage te reduceren tot minder dan 15 procent in 2020. Het
Nederlandse percentage op dit vlak bedroeg in 2009 13,2 procent.
Dit is ongeveer gelijk aan 2006. Het Nederlandse percentage ligt
ruim onder het OESO-gemiddelde van 18 procent. In de rangorde
van OESO-landen neemt Nederland de zevende positie in.

Figuur 1.72 Prestaties natuuronderwijs van 9/10 jarigen
Top 10 van landen die in 1995, 2003 en 2007
hebben deelgenomen

600

550

500

450

400

SIN

HK

JAP

1995

LET
2003

VK

VS

2007

schaalgemiddelde

HON

AUS

NED

SLO

VK

OESO

Figuur 1.73 Prestaties 15-jarigen
Gemiddelde scores in natuurwetenschap,
wiskunde en lezen, PISA 2009
580
560
540
520
500

540
530
520
510
500

ZWE

DUI

NED

BEL(VL)
2001

2006

VS

VK

FRA

Excellentie
Als naar excellentie van leerlingen wordt gekeken, gaat het om het
percentage leerlingen van 15 jaar dat de hoogste score haalt op het
gebied van lezen, wiskunde en natuurwetenschappen. Nederland
staat in de top 10 van OESO-landen bij wiskunde en natuurwetenschappen (figuur 1.77 en 1.78). Qua excellente leerlingen op het gebied van natuurwetenschappelijke vaardigheden scoort Nederland
iets beter en neemt ten opzichte van de vergelijkingslanden een

480
460
440
420
FIN

JAP

NED

BEL

VS

Natuurwetenschap

DUI

ZWE

Wiskunde

FRA

DEN

Lezen

vierde plek in. De score van de Nederlandse excellente leerlingen op
dit gebied is in 2009 wel iets afgenomen ten opzichte van 2006. Op
het gebied van lezen presteren excellente 15-jarigen in Nederland
minder goed (figuur 1.79). In de rangorde van de OESO-landen staat
Nederland daar op de 13e plaats en ten opzichte van de vergelijkingslanden presteert Nederland op gemiddeld niveau.
Het TIMSS Advanced 2008 International Report toont de prestaties
in wis- en natuurkunde van leerlingen in het voortgezet onderwijs
(6 vwo) in 10 landen, die worden voorbereid op een universitaire
bètastudie. Deze leerlingen volgen wis- en natuurkunde op het
hoogste niveau. Hoewel de resultaten van de verschillende landen
niet eenvoudig met elkaar vergeleken kunnen worden, liggen de
gemiddelde TIMSS Advanced-testscores van de Nederlandse leerlingen voor zowel natuur- als wiskunde ruim boven het internationaal
gemiddelde.
In 2008 is het Sirius Programma gestart, gericht op excellentie in
het hoger onderwijs. Een aantal instellingen ontwikkelt binnen dit
programma, voor een groot deel gefinancierd uit het Fonds Economische Structuurversterking, trajecten om de beste studenten op
een zo hoog mogelijk niveau te brengen. Op deze wijze kunnen ook
de belemmeringen in de huidige situatie worden geïdentificeerd.
De voortgang van de uitvoering van de aanvragen binnen de instellingen wordt kritisch gevolgd via een jaarlijkse cyclus van monitoring en auditing. Op basis van de uitkomsten van de monitor en
auditcyclus 2011, constateert de auditcommissie dat de instellingen
die in 2008 zijn gestart een flinke stap hebben gezet. Ze zijn nu in
de fase beland waarin maatregelen op verduurzaming genomen
moeten worden. De instellingen die in 2009 zijn gestart zullen nog
nadrukkelijk moeten werken aan opschaling van de programma’s.
Het Sirius Programma eindigt in 2014.
Vaardigheden Engels
De Europese Unie heeft onderzoek laten doen naar de beheersing van vreemde talen onder leerlingen die het laatste jaar lager
secundair onderwijs (ISCED 2) of het tweede jaar hoger secundair
onderwijs (ISCED 3) volgen. Er is onder andere gekeken naar het
niveau van de Engelse taal onder leerlingen. Hierbij is een onderscheid gemaakt naar de vaardigheden lezen, luisteren en schrijven.
In het onderzoek is gebruik gemaakt van uniforme taalniveaus van

het Europees Referentiekader (Common European Framework of
Reference, CEFR). In de grafiek is het aandeel leerlingen gepresenteerd dat het niveau B van onafhankelijk taalgebruiker heeft
behaald. Het overige niet gepresenteerde aandeel leerlingen heeft
25%
een lager niveau (beginnend taalgebruiker A of minder pre-A1). De
20%
vaardigheden Engels in Nederland
liggen voor zowel lezen, luisteren
en schrijven op een gemiddeld
15% hoog niveau (figuur 1.80).

Figuur 1.75 Percentage 15-jarige leerlingen met lage
wiskundevaardigheden

Figuur 1.76 Percentage 15-jarige leerlingen met lage
natuurwetenschappelijke vaardigheden

EU2020-doelstelling: minder lage wiskundevaardigheid

EU2020-doelstelling: minder lage natuurkundige vaardigheid

30%

25%

30%

25%

20%

25%

20%

20%

15%

15%
10%

Bèta/techniek hoger onderwijs
Om te kunnen voldoen aan5%de steeds grotere vraag naar bèta/technisch hoger opgeleid personeel
heeft het Platform Bèta Techniek de
0%
FIN
NED DEN
ZWE
BEL
opdracht gekregen te zorgen voor
eenJAPgoede
beschikbaarheid
vanVS VK
2003
2006
bètatechnici. Voor 2011-2016 is samen met partijen uit onderwijs en 2009
bedrijfsleven een agenda opgesteld met de ambitie ervoor te zorgen
dat Nederland in 2016 in Europees verband duurzaam aansluiting
heeft gevonden bij de koplopers. Voor wat betreft het hoger onderwijs en mbo zijn de volgende doelstellingen geformuleerd:
- 25 procent meer in-en uitstroom van bèta/techniek in het ho;
25%
-	Marktaandeel van 15 procent bètatechnici in het ho (nu 10 pro20%
cent);
-	De instellingen sluiten15%
vanuit de beta/techniek aan op de prioriteiten die door het kabinet zijn verkozen tot (maatschappelijk)
10%
innovatieprogramma;
5%
- Prioriteit geven aan natuurkunde/scheikunde
in het wo;
-	Elke mbo-,hbo-en wo-instelling
heeft ten minste één innovatie0%
FIN
JAP
NED
DUI
VK
DEN
BEL
VS
gebied tot eigen prioriteit gekozen;
2006

15%
10%

10%

FRA

OESO

FIN

15%

JAP

NED

DUI

VK

DEN

BEL

VS

ZWE

FRA

OESO

Lissabon-doelstelling:
In
procenten, niveau 5 en
startkwalificatie
6 opgeteld
20%
15%
10%
10%

FRA

OESO

5%

5%

0%
ZWE

0%
FIN

JAP

BEL

NED

DUI

FRA

DEN

2006

ZWE

VS

VK

OESO

0%
FIN

0%
ZWE FINDEN JAP
OESO NED

2006

2003
2009

20062006

NED

VK

BEL

VS

FRA

ZWE

DEN

OESO

2009

Figuur 1.80 Percentage leerlingen met niveau B
in Engels, 2011
Naar vaardigheid

0%
DUI
NED
VK VSFRA
BEL OESO
VS
JAP VK
BEL ZWE
VS FRA
NED
ZWE
DEN DUIFIN BEL

2003

DUI

2006

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

5%
5%

5%

JAP

2009

15%
10%
10%

10%

FIN

2009

Figuur 1.78 Excellente
3.57 Percentageleerlingen
20-24 jarigen
op het
met
gebied
tenminste
van natuureen diploma op havo,
wetenschappelijke
vaardigheden
vwo of mboin2 PISA
niveau

In procenten, niveau 5

2009

NED

15%

2003

FRA

JAP

2006

5%

20%
15%

2006

0%
FIN

2009

10%

20%

2009

OESO

20%

20%

2006

VS

Figuur 1.79 Excellente leerlingen op het gebied van
lezen in PISA

0%
DEN
ZWE
FIN BELJAP VSDUI VKNED DUIVK FRABEL OESOVS

2003

FRA

15%

15%

FIN

2006

ZWE

20%

2009

15%

0%

VK

25%

25%
20%

5%

BEL

25%

25%

5%

DUI

30%

30%

10%

DEN

In procenten, niveau 5 en 6 opgeteld

25%

10%

NED

Figuur 1.77 Excellente leerlingen op het gebied van
wiskunde in PISA

Lissabon-doelstelling: minder lage leesvaardigheid

20%

JAP

2003

Figuur 1.74 Percentage 15-jarige leerlingen met lage
leesvaardigheden

25%

5%

0%

0%
DUI

10%

5%

5%

FRA
VK

20092009

ZWE
DUI

DEN

OESO

POR

FRA

BEL (Fl.)
Lezen

BEL (Fr.)
Luisteren

NED

SPA
Schrijven

ZWE

POL

FIN

Als percentage van totaal aantal afgestudeerden

35

60%
50%

30

40%

25

30%
20%

20

10%
15

0%
-10%

Instroom

10

Uitstroom

hbo

wo

Figuur 1.82 Trends in afgestudeerden hoger onderwijs

60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
VS
1995

VK

JAP

2000

ZWE
2003

NED

DEN

2005

FIN

2007

2004

2005
VS
DUI

2006
BEL
FRA

2007

2008
DEN
FIN

2009
VK

2010

Figuur 1.83 Ontwikkeling van het aantal gediplomeerden

Opgetelde percentages afgestudeerden per leeftijdsjaar die in het
meetjaar voor de eerste keer het hoger onderwijs hebben afgerond

DUI

2003
NED
ZWE

OESO

Per onderwijssector, index met 2000=100

200
190
180
170
160
150
140
130
120
110
100
90
80
2000

DUI

FRA

VS

BEL

2001

2002

2003

2004

2009

NED

vo

Figuur 1.84 Opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking

VK

2005

DEN

2006

mbo

FIN

2007

ZWE

2008

hbo

OESO

2009

2010

EU

2011

wo

Figuur 1.85 Opleidingsniveau van de bevolking

In procenten van het totaal

% naar hoogst behaald opleidingsniveau (2010)

100%

100%

80%

80%

60%

60%

40%

40%
20%

20%

vmbo/mbo 1

25-34 jarigen
hbo

wo

25-64 jarigen
Max. havo/vwo/mbo diploma

DUI

FRA

NED

25-34 jarigen
Min. ho opgeleid

ZWE

2010

VK

mbo 2-4

2009

BEL

havo/vwo

25-64 jarigen
po

2008

DEN

2007

VS

2001

FIN

2010

JAP

2009

DUI

2008

FRA

2007

NED

2001

ZWE

0%

0%

VK

Aansluiting onderwijsarbeidsmarkt
Een havo-, vwo- of mbo-diploma verkleint de kans op werkloosheid
(figuur 1.89). Dit neemt niet weg dat de werkloosheid van gediplomeerde mbo'ers anderhalf jaar na het beëindigen van de opleiding
als gevolg van de economische crisis gestegen is ten opzichte van
2007. Voor het bol is het percentage werkloosheid onder gediplomeerde mbo’ers in 2011 toegenomen ten opzichte van 2010. (figuur
1.90).

2001 2002
EU27
JAP

BEL

Figuur 1.87 laat de ontwikkeling zien van het aandeel hoger opgeleiden in de totale beroepsbevolking. Sinds 1960 is het aandeel in de
leeftijdscategorie 25-64 jaar ongeveer zeven keer zo groot geworden.
De figuur toont een prognose voor de ontwikkeling tot 2020. Deze
voorspelt dat het aandeel hoger opgeleiden in 2020 in de leeftijdscategorie 25-64 jaar ruim 39 procent zal zijn en in de leeftijdscategorie 25-44 jaar ongeveer 42 procent.
In mei 2009 is op Europees niveau door de Onderwijs-, Jeugd- en
Cultuurraad als onderdeel van het Onderwijs en Training 2020-programma een nieuw doel op het terrein van hoger opgeleiden vastgesteld. De ambitie is dat in 2020 ten minste 40 procent van de 30- tot
34-jarigen binnen Europa een opleiding op minstens ho-niveau
heeft afgerond. Figuur 1.88 laat de ontwikkeling van ho-opgeleiden
onder 30- tot 34-jarigen in Nederland en binnen Europa zien. In
2008 zat Nederland al op het niveau van het in 2020 gewenste EUgemiddelde en dat niveau is in 2011 gestegen naar 41 procent.

2000

totaal ho

DEN

Figuur 1.83 toont voor Nederland de ontwikkeling van het percentage gediplomeerden per onderwijssector (indexcijfer ten opzichte
van 2000). We zien een forse toename in de afgelopen tien jaar in
het wo en het mbo en een iets minder sterke toename in het vo en
hbo. Zoals in de voorgaande paragrafen besproken, zijn de ontwikkeling van de demografie en de toegenomen doorstroom naar
vervolgonderwijs verklarende factoren voor het toegenomen aantal
gediplomeerden.

Figuur 1.81b Bèta-afgestudeerden in het hoger onderwijs

Procentuele verandering van in- en uitstroom
Bèta/techniek (cluster 1), 2010 t.o.v. 2000

VS

Gediplomeerden
Het percentage afgestudeerden dat voor de eerste keer een diploma
haalde in het hoger onderwijs is de afgelopen 10 jaar toegenomen
(figuur 1.82). Door de invoering van de bachelor-masterstructuur in
de Europese landen is het percentage gediplomeerden in sommige
landen enorm gestegen. Dat komt vooral doordat de cijfers zowel
de bachelors als de oude doctoraaldiploma’s representeren. Deze
kunstmatige stijging is bijvoorbeeld zichtbaar in het Verenigd
Koninkrijk.
Landen hebben verschillende snelheden met de invoering van de
bachelor-masterstructuur. In het ene land representeren de cijfers
meer bachelor afgestudeerden, in het andere land meer doctoraalafgestudeerden.

Figuur 1.81a Bètatechniek in het hoger onderwijs

FIN

In het wo is de instroom in 2011 met 55 procent toegenomen ten
opzichte van 2000 (figuur 1.81a). De uitstroom uit het wo is in 2011
met 48 procent toegenomen. Voor het hbo geldt dat na jaren van afname, de instroom sinds 2009 toeneemt. In 2011 is de instroom ten
opzichte van 2000 met 8 procent gestegen, de uitstroom is echter
afgenomen met 7 procent. De instroom in het hoger onderwijs als
geheel is met 22 procent toegenomen sinds 2000. De uitstroom is
met 8 procent toegenomen.
Eurostat-cijfers tonen echter dat het aandeel bètatechniek onder
alle afgestudeerden in Nederland is afgenomen tussen 2000 en
2010 (figuur 1.81b). Nederland heeft het laagste aandeel van de ons
omringende landen.

Opleidingsniveau van de bevolking, historische ontwikkeling en internationaal
In de afgelopen tien jaar zorgden de verbeterde aansluiting tussen
de onderwijssoorten en de toename van het aantal gediplomeerden
voor een hoger opleidingsniveau in Nederland (figuur 1.84). Het
aandeel hoogopgeleiden in Nederland neemt toe ten koste van het
aandeel laag opgeleiden.
Nieuwe generaties zijn steeds beter opgeleid dan de oudere, ook in
de landen om ons heen (figuur 1.85). Een diploma hoger secundair
onderwijs (havo/vwo/mbo) is de norm geworden onder jongeren in
bijna alle OESO-landen. In Europees verband is afgesproken dat het
aandeel 20-tot 24-jarigen met een startkwalificatie (diploma havo/
vwo of mbo2) binnen Europa moet toenemen naar 85 procent in
2010 (Lissabon-doelstelling). Ook Nederland streeft naar dit percentage, maar zit daar in 2011 met 78 procent nog steeds onder (figuur 1.86).

JAP

-	Voor mbo-instellingen geldt dat 45 procent participeert in regionale kennisclusters en/of partner is in een nationaal innovatiegebied. Voor hbo en wo geldt dat 50 procent hierin participeert.

Dit geldt ook voor de gediplomeerde mbo’ers in bbl hoewel het
verschil wel kleiner is.
Een diploma in het hoger onderwijs reduceert de kans op werkloosheid nog meer. Starters op de arbeidsmarkt vinden echter niet altijd
100
een baan op het niveau waarvoor zij zijn opgeleid. Figuur 1.91 geeft
90
informatie
over de mate waarin het behaalde opleidingsniveau past
bij80het niveau van de eerste baan.

Figuur 1.86 Percentage 20-24 jarigen met tenminste een
diploma op havo-, vwo- of mbo-2-niveau

Figuur 1.88 Percentage ho-opgeleiden onder 30-34 jarigen

Figuur 1.89 Werkloosheid naar opleidingsniveau
In procenten van de beroepsbevolking (25-64 jaar)

Lissabon-doelstelling: startkwalificatie
90%

45

12%

85%

40

10%

70

DUI

FRA

NED

ZWE

VK

BEL

DEN

VS

FIN

JAP

DUI

FRA

NED

25-64 jarigen

ZWE

VK

BEL

DEN

VS

FIN

JAP

Uit60onderzoek van ROA blijkt dat over het algemeen de aansluiting
van50het onderwijs op de arbeidsmarkt goed is voor gediplomeerde
schoolverlaters. In 2010 had 94 procent van de schoolverlaters bin40
nen anderhalf jaar na afstuderen een baan. Afgestudeerden met
30
een diploma in het hoger onderwijs komen het makkelijkst aan een
20
baan.
Overigens blijkt dat afgestudeerde hbo’ers na anderhalf jaar
10 werk op hun eigen niveau of hoger hebben dan afgestudeerde
vaker
0
wo’ers.
Ook hebben afgestudeerde hbo’ers vaker werk in de eigen of
verwante richting dan wo’ers (figuur 1.92 en 1.93).

80%

75%

6%

30

70%

4%
25

65%

2%
20
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

60%
DEN

25-34 jarigen

max.toont
havo/vwo/mbo
diploma
min. ho opgeleidzelf vinden
Het ROA-onderzoek
ook wat
gediplomeerden
van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt (figuur 1.94).
Dit aspect scoort het slechtst bij de schoolverlaters van het vmbo,
maar het vmbo is in theorie niet bedoeld als directe voorbereiding
op de arbeidsmarkt. Van de afgestudeerden in het hoger onderwijs
vindt iets meer dan de helft dat de opleiding voldoende basis was
om te starten op de arbeidsmarkt. Iets minder dan de helft van de
schoolverlaters van het mbo (bol) vindt dat de opleiding een goede
basis biedt.

8%

35

DUI

NED

VK

BEL

2000

FRA

FIN

ZWE

0%
2001

EU-27
NL

2009

Figuur 1.87 Aandeel van hoger opgeleiden in
de beroepsbevolking

EU-27

45

45%

2003

2004

2005

po
mbo 2-4

Figuur 1.90 Werkloosheid van gediplomeerde mbo'ers
anderhalf jaar na het beëindigen
van de opleiding

Sinds 1960 met prognose tot 2020, 25-64 jaar en
25-44 jaar

2002

20%

2006

2007

vmbo/mbo 1
hbo

2008

2009

2010

Figuur 1.91 Percentage werkzame schoolverlaters met een
baan op minimaal eigen niveau en met een baan
in eigen/verwante richting (2011)
90%

40%

80%
40

Internationalisering en studentenmobiliteit

35%
30%

Internationalisering draagt bij aan de kwaliteit van hoger onderwijs,
onderzoek en wetenschap. Een hoge kwaliteit versterkt onze
internationale reputatie. Immers, de concurrentie om de kenniswerker op de arbeidsmarkt neemt steeds meer toe, de Nederlandse
arbeidsmarkt wordt steeds internationaler en de concurrentie met
buitenlandse instellingen wordt steeds groter. Deze internationale
arbeidsmarkt vraagt andere vaardigheden en competenties, zoals
kennis van vreemde talen, culturele empathie, mentale souplesse,
zelfvertrouwen en inlevingsvermogen.

70%

15%

60%

35

25%

50%
10%

30

20%

40%

15%

30%

25

5%

10%
5%

10%
2000

0%
1960

20%

20

1970

1980
ho 25-64 jr

1990

2000
ho 25-44 jr

2010

2020

2001

2002

2003

2004
0%

2005

2006

2007

2009

2010
0%

2004
NL

2008

2007
EU-27

2008
bol

2009
bbl

2010

2011

havo/vwo
wo

Minimaal eigen niveau %
vmbo

mbo-bol

Eigen/verwante richting %
mbo-bbl

hbo

Inkomende mobiliteit
Het aantal buitenlandse studenten dat is ingeschreven in het
Nederlands hoger onderwijs is de afgelopen jaren sterk gegroeid. In
de meeste OESO-landen verdubbelde het aantal buitenlandse studenten. Verreweg de meeste buitenlandse studenten in Nederland
komen uit Duitsland (figuur 1.96).
Studenten met een buitenlandse nationaliteit komen echter niet
alleen naar een land om te studeren. Sommigen wonen er al een
groot deel van hun leven, maar hebben nog altijd de buitenlandse
nationaliteit. Dit betekent dat in alle landen het aandeel buiten-

40%

30%

30%

20%

20%

10%

10%

0%

0%

Doelmatigheid of efficiëntie, gaat over de relatie tussen ingezet geld
en opbrengsten die met het ingezette geld worden behaald. Onderwijs heet doelmatig als de doelen tegen zo laag mogelijke kosten
worden gehaald of als het geld tot zo hoog mogelijke prestaties
leidt.
Doelmatigheid kan worden bepaald aan de hand van prestaties van
het stelsel en aan de hand van rendement op de arbeidsmarkt (dit
hangt af van meer factoren dan alleen onderwijs). Deze paragraaf
geeft zowel een indruk van de onderwijsopbrengsten (rendement en uitval), als van de OCW-investeringen per leerling en de
onderwijsinvesteringen, uitgedrukt als percentage van het bbp.
Bovendien komen lerarensalarissen aan de orde, omdat deze een
relatie hebben met onderwijskwaliteit en medebepalend zijn voor
de hoogte van de onderwijsuitgaven.
Netto-opbrengst van onderwijs
Onderwijs loont. Er zijn opbrengsten voor het individu, maar ook
voor de maatschappij in zijn geheel. In deze paragraaf ligt de nadruk
op de financieel kwantificeerbare opbrengsten van het onderwijs
voor het individu en de overheid. In paragraaf 1.4 wordt uitvoerig ingegaan op de socialiserende functie van het onderwijs. Een

Minimaal hbo-niveau

Totaal

Techniek

Taal en Cultuur

Onderwijs

1.3.3 Doelmatigheid

Minimaal wo-niveau

Eigen/verwante richting

Figuur 1.94 Aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
Percentage gediplomeerden dat aangeeft dat de opleiding
voldoende basis was om te starten op de arbeidsmarkt

Eigen/verwante richting

Figuur 1.95 Percentage mobiele Nederlandse studenten dat
in het buitenland voor een ho-diploma studeert
Naar land van bestemming, 2010

70%

35%

60%

30%

50%

25%

40%

20%

30%

15%

20%

10%

10%

5%

0%

Totaal

50%

40%

Techniek

50%

Taal en Cultuur

60%

Rechten

70%

60%

Natuur

80%

70%

Landbouw

80%

Gezondheid

90%

Gedrag en
Maatschappij

100%

90%

Economie

100%

Landbouw

Figuur 1.93 Percentage afgestudeerde wo-ers uit 2007/08
met een baan op minimaal wo-niveau en in de
eigen/verwante richting

Gezondheid

In alle landen ligt, zoals verwacht, de waarde voor deze indicator
iets lager dan het percentage buitenlandse studenten. Van alle studenten in het hoger onderwijs in Nederland is in 2010 ruim
4 procent naar Nederland gekomen om te studeren. Dit is lager dan
het gemiddelde van de 18 OESO-landen waarvoor meetgegevens
beschikbaar zijn (figuur 1.97).

Figuur 1.92 Percentage afgestudeerde hbo-ers uit 2009/10
met een baan op minimaal hbo-niveau en in de
eigen/verwante richting

Gedrag en
Maatschappij

Uitgaande mobiliteit
Education at a Glance 2012 geeft aan dat op basis van registraties
door de gastlanden ruim 16.000 Nederlandse studenten in 2010
in één van de OESO-landen studeerden. De meesten deden dat in
België (34,2 procent), gevolgd door het Verenigd Koninkrijk (20
procent), en de VS (11,3 procent) (figuur 1.95). Daarnaast zijn er
studenten die in het kader van een uitwisseling of stage een korte
periode naar het buitenland gaan, maar in Nederland afstuderen
(studiepuntmobiliteit). Dit percentage ligt rond 19 procent van de
studenten, blijkt uit de Studentenmonitor 2009. Op het gebied van
buitenlandervaring scoort Nederland goed in Europees verband, 14
procent van alle studenten ging tussen 2005 en 2008 naar het
buitenland.
Dit percentage lag alleen iets hoger in de Scandinavische landen,
Duitsland, Frankrijk en Tsjechië (Eurostudent III).

landse studenten overschat wordt, vooral in landen die niet snel
nieuwkomers naturaliseren. Daarom is in Education at a Glance
2012 het aandeel internationale mobiele studenten weergegeven.
Het gaat hierbij om de studenten die hun vorige opleiding in het
land van herkomst hebben afgerond of hun woonadres nog in het
land van herkomst hebben. Dit schept een beeld van de aantrekkelijkheid van het hoger onderwijs voor internationaal mobiele
studenten.

Economie

Studentenmobiliteit is een belangrijke indicator voor internationalisering.
Een volledig beeld van de mondiale studentenmobiliteit is er niet,
maar op deelaspecten is het wel mogelijk een beeld te schetsen.
In Education at a Glance 2012 wordt de diplomamobiliteit gepresenteerd. Het gaat hierbij om Nederlandse studenten die voor een
studie in het buitenland zijn ingeschreven of om buitenlandse (mobiele) studenten die een studie in Nederland volgen. Naast diplomamobiliteit is er studiepuntmobiliteit, met als doel de studie thuis te
verrijken met een buitenlandse studie of stage-ervaring (meestal in
ruil voor studiepunten). Naar aanleiding van hun jaarlijkse onderzoek onder afgestudeerden presenteren de studentenmonitor (een
enquête onder studenten) en het Research Instituut voor Onderwijs
en Arbeidsmarkt (ROA) informatie over studiepuntmobiliteit.

0%
vmbo

mbo(bol)
2006

2007

hbo
2008

2009

wo
2010

BEL

VK

VS

DUI FRA

NZ

ZWI CAN SPA ZWE AUS DEN OOS NOO

hogere opleiding leidt over het algemeen tot hogere arbeidsmarkt
participatie (figuur 1.98) en tot een hoger salaris (figuur 1.99). Van
alle hoger opgeleide 25-64 jarigen in Nederland, werkt bijna 90
procent. Nederland staat hiermee op de 6e plaats binnen de OESO.
Hoewel lager opgeleiden minder vaak werken, hebben lager opgeleide Nederlanders wel vaker werk dan in de meeste andere landen.
Sinds 2004 is de werkgelegenheid van mensen met een startkwalificatie en hoger opgeleiden in vrijwel alle vergelijkingslanden
toegenomen, maar in 2009 en 2010 is deze stijging iets afgenomen
als gevolg van de economische crisis (figuur 1.100). Het salarisniveau verschilt per beroepssector. Hogeropgeleide startende medici
en economen verdienen in Nederland het meest, een landbouwopleiding levert het minst op.

wen, in 2010 was dit gestegen naar 48 procent (figuur 1.104).
Hoewel de NPV-indicator, zoals gepresenteerd in EAG 2012, nodige
inzichten biedt, vergt het nadere verdieping wat de indicator precies
zegt over het Nederlandse onderwijs. Zo is een hogere NPV-waarde
niet per definitie beter voor het onderwijs en opleidingsniveau. Een
hoge NPV-waarde kan immers duiden op een lage toegankelijkheid
of een hoge jeugdwerkloosheid (waardoor de foregone earnings
laag zijn). Bovendien kan op basis van de NPV-indicator geen
uitspraak gedaan worden over de optimale hoogte van de publieke
investeringen in het onderwijs. De indicator brengt een aantal onzekerheden en onnauwkeurigheden met zich mee (zie de tekstbox
voor toelichting op de methodiek).

Education at a Glance 2012 publiceert dit jaar voor de vijfde keer de
indicator Net Present Value (NPV). Deze indicator geeft de netto
opbrengst van onderwijs weer, uitgedrukt in geld, zowel voor de
overheid, als voor het individu. De indicator geeft geen beeld van de
netto-opbrengst van onderwijs voor de maatschappij.

Uitval, rendement en stapelen

Op basis van de waarde van de publieke en private NPV-indicator
blijkt dat hoger onderwijs de investering waard is, voor zowel de
overheid als het individu. De indicatoren (figuur 1.101 en figuur
1.102) laten voor beide een positieve netto-opbrengst zien.

Figuur 1.97 Aandeel internationale mobiele studenten

90%

16%

80%

14%

70%
12%

60%

10%

50%

8%

40%
30%

6%

20%
4%

Rendement
Een belangrijk aspect van doelmatigheid is het onderwijsrendement: hoe lang doen jongeren over hun onderwijscarrière en wat
levert dit op? De verwachte slaagkans in 2011 van leerlingen in het
vo is, net als in 2009, 84 procent. Dit percentage schommelt de
Figuur 1.96 Buitenlandse studenten in Nederland naar land
van herkomst
50%

10%
2%

0%
JAP

0%
VK

FRA

BEL

ZWE

DEN

NED

FIN

VS

JAP

Het bruto uurloon (in euro's) naar sector en onderwijsssoort,
2010

VS

FRA

BEL

< Hoger secundair

OESO

Figuur 1.99 Startsalaris gediplomeerde schoolverlaters

16

45%

FIN

DUI

VK

NED

DEN

ZWE

Hoger secundair < tertiair

OESO

≥ Tertiair

Figuur 1.100 Trendontwikkeling werkgelegenheid hoger
secundair opgeleiden
% werkende 25-64 jarigen van groep 25-64 jarigen
85%

14

40%

12

80%

35%
10

30%
25%

8

20%

6

15%

75%

4

10%

70%

2

5%
0

Indonesische

Italiaanse

Franse

Poolse

Griekse

Turkse

Bulgaarse

Belgische

Chinese

0%
Duitse

Het streven van de overheid om de arbeidsparticipatie van vrouwen
te verhogen en het verwerven van een eigen inkomen te stimuleren
begint zijn vruchten af te werpen. Met het aandeel werkenden
groeide ook het percentage vrouwen dat zichzelf financieel kan
onderhouden.
Sinds 2000 is het percentage economisch zelfstandige vrouwen
gestegen. Lag dit percentage in 2000 nog op 41 procent van de vrou-

Aantal werkende 25-64 jarigen als percentage van de
groep 25-64 jarigen, naar opleidingsniveau, 2010

100%

18%

Als percentage van alle buitenlandse studenten, 2010

Dezelfde conclusie kan worden getrokken voor een opleiding op
startkwalificatieniveau. De netto-opbrengst is minder dan voor een
ho-diploma, maar niettemin positief. De opbrengst voor vrouwen
is in alle landen kleiner dan de opbrengst voor mannen. Dit heeft
vooral te maken met het salarisverschil tussen mannen en vrouwen.
Op alle niveaus verdienen 35- tot 44-jarige mannen meer dan
vrouwen van dezelfde leeftijd. Het verschil in Nederland is overigens
minder groot dan gemiddeld in de OESO (figuur 1.103).

Figuur 1.98 Werkgelegenheidscijfers naar opleidingsniveau

Als percentage van alle ho-studenten in Nederland, 2010

bol 2

bol 3

bol 4

hbo

65%

Landbouw en nat. omgeving

Techniek

Economie

Gezondheidszorg

Gedrag en maatschappij

Taal en cultuur

Onderwijs

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

BEL

DEN

FIN

FRA

DUI

NED

ZWE

VK

VS

EU19

2009
JAP

2010

laatste jaren tussen de 83 en 85 procent. Voor mbo-leerlingen is de
slaagkans sinds 2009 van 74 procent naar 68 procent gedaald.
Het percentage deelnemers per mbo-niveau dat de opleiding succesvol afrondt, is het hoogst in mbo-niveaus 3 en 4 (figuur 1.105).
Vanaf 2007/08 wordt op die niveaus echter niet meer het deelnemerssucces gemeten, maar het diplomaresultaat. Dit houdt in dat
alleen studenten die rechtstreeks vanuit het vo naar het mbo zijn
gegaan worden meegeteld. Het verklaart tevens het percentageverschil ten opzichte van voorgaande jaren.

Figuur 1.101 Private netto opbrengst van een tertiair diploma
t.o.v. een startkwalificatie

300.000
250.000
200.000
150.000
100.000
50.000

In het hbo daalden de rendementscijfers de laatste jaren. In 2009
was er sprake van een stijging, maar vanaf 2010 is er sprake van een
daling. De kans van slagen in het wo daalt sinds 2007 enigszins en
bedroeg in 2011 69 procent (figuur 1.106). Meer specifiek blijkt dat
van de voltijd hbo-studenten die in 2003 aan hun studie begonnen 64 procent na 6 jaar een hbo-diploma haalde en 2 procent een
wo-diploma. Na 6 jaar is 21 procent uitgevallen, terwijl 14 procent
nog bezig is (figuur 1.107). Ongeveer 81 procent van de voltijdse wostudenten haalde na 8 jaar een diploma in het hoger onderwijs, 74
procent in het wo (doctoraal- of wo-bachelordiploma) en 7 procent
in het hbo. De uitval uit het wo na 8 jaar is ongeveer 13 procent, terwijl na 8 jaar nog 6 procent van de studenten bezig is met de studie
(figuur 1.108).
Uitval
Het aantal jongeren dat zonder diploma het onderwijs verlaat, beïnvloedt de slaagkans en is mede bepalend voor het rendement van
het onderwijs. De afgelopen jaren daalde het aantal
jongeren dat het vo en het mbo zonder diploma verliet. De Europese vsv-indicator, die het percentage jongeren tussen de 18-24 jaar
buiten het onderwijs en zonder startkwalificatie laat zien, vertoont
een gestage daling sinds 2000 (figuur 1.109).
Uit de laatste editie van de VSV-Atlas (www.aanvalopschooluitval.
nl) blijkt dat het aantal nieuwe VSV’ers in het schooljaar 2010/2011
ruim 26 procent lager lag ten opzichte van het schooljaar 2005/06.
Met dit resultaat is de doelstelling op landelijk niveau voor
2009/2010 gehaald. Ook voor het behalen van de Europese doelstelling, het terugdringen van de totale groep VSV’ers naar 8 procent, is
Nederland op de goede weg. Het percentage daalde van 15,4 procent
in 2000 naar 9,1 procent in 2011. Daarnaast valt een aantal zaken op:

0

DEN ZWE NED

BEL

FIN

JAP

FRA

Man

DUI

Toelichting op de indicator NPV
Aan de investeringenkant zijn de opleidingsduur en de leeftijd
waarop met de opleiding wordt begonnen van belang. De
opleidingsduur is bepalend voor het inkomen dat iemand had
kunnen verdienen als hij of zij was gaan werken. Ook de kans
om een baan te vinden als iemand geen opleiding volgt is van
invloed. Met het niet-verdiende inkomen en een rentevoet van
3 procent geeft dit een schatting van privaat niet-ontvangen
inkomen op de lange termijn (foregone earnings).

In euro's, 2008 of meest recente jaar

VK

VS

OESO

Vrouw

Figuur 1.102 Publieke netto opbrengst van een tertiair
diploma t.o.v. een startkwalificatie

De netto private opbrengst van studeren (uitgedrukt in geld)
hangt met andere woorden (financieel beschouwd) privaat in
belangrijke mate af van het gemiste salaris tijdens de studie
(foregone earnings) en de kans op een hoger salaris en een
grotere kans om sneller een baan te vinden later.

In euro's, 2008 of meest recente jaar
250.000
200.000
150.000
100.000
50.000
0

DEN ZWE

FRA

JAP

NED

VK

FIN

BEL

DUI

VS

OESO

-50.000
-100000
Man

Vrouw

Figuur 1.103 Gemiddeld jaarlijks voltijds salaris van vrouwen
als percentage van het salaris van mannen
35-44 jarigen, naar opleidingsniveau 2010 of meest
recent beschikbare jaar
95%
90%
85%
80%
75%
70%
65%
60%
55%
50%

VK

DUI

VS

Lager secundair onderwijs

FIN

FRA

DEN

ZWE

Hoger secundair onderwijs

NED

OESO
Tertiair onderwijs

Ook voor de overheid is studeren een kostenpost: gedurende
de tijd dat niet is gewerkt, zijn er ook geen loonbelasting en
sociale premies betaald (foregone taxes and social contributions). De hoogte van de gemiste publieke inkomsten is dus
ook weer afhankelijk van het salaris dat iemand had kunnen
verdienen. Voor de berekeningen zijn voor Nederland voltijdse
jaarsalarissen (fulltime/fullyear-gegevens) uit het loonstructuuronderzoek van het CBS voor gebruikt. Daarnaast doet de
overheid directe investeringen in de vorm van lerarensalarissen, infrastructurele kosten, subsidies (publiek) en bijvoorbeeld les- en collegegelden (privaat).
Aan de opbrengstenkant is het verschil in salaris tussen een
hoger en lager opleidingsniveau (private opbrengst) van

belang, evenals inkomstenbelasting, sociale premies (publieke
opbrengst) en de kans op werk (deze is groter bij hoger opgeleiden). Het positieve effect van het verschil in salaris wordt afgezwakt door het feit dat mensen in lagere salarisniveaus meer
recht hebben op sociale tegemoetkomingen als huursubsidie
en zorgtoeslag. Dit is in de methodiek meegenomen.
De informatie over belastingen en toeslagen komt uit de
database van de OESO die informatie bevat over alle typen huishoudens, waarbij alleen de gegevens van eenpersoonshuishoudens zijn gebruikt.
De kans op werk komt uit een database van de OESO waar voor
Nederland gegevens van de Labour Force Survey in zitten.
De beslissing om wel of niet te gaan studeren hangt met andere
woorden (financieel beschouwd) privaat af van de kans op een
hoger salaris en een grotere kans om sneller een baan te vinden
en hangt publiek af van meer belastinginkomsten en minder
toeslagen.
Wat niet in de indicator is meegenomen, maar wel van invloed
is, zijn:
- opgebouwde pensioenrechten (die zijn voor hogere
inkomens hoger dan voor lagere inkomens);
- studiefinanciering en studieleningen;
- btw (door hoge consumptie genereren hoge inkomens
meer btw-inkomsten);
- hypotheekrenteaftrek (hogere inkomens profiteren hier
meer van dan van lagere);
- kinderbijslag (alleen eenpersoonshuishoudens zonder
kinderen zijn in beschouwing genomen).

in het voortgezet onderwijs is het aantal nieuwe VSV’ers met meer
dan de helft afgenomen, de afname in het middelbaar beroepsonderwijs is in vergelijking met voorgaande jaren wederom evenmin
substantieel. Jongeren zonder startkwalificatie zijn vaker werkloos
dan jongeren met startkwalificatie. Het percentage werklozen ligt
onder de gehele groep vsv’ers ongeveer twee keer zo hoog. Tot slot
is er sprake van een hoger VSV-percentage onder allochtonen (5,1
procent) in vergelijking het VSV-percentage onder autochtonen (2,3
procent). De daling van het VSV-percentage onder allochtonen is minder groot dan onder autochtonen (respectievelijk 18 en 31 procent).
Uit de VSV-Atlas komt bovendien naar voren dat in het voortgezet
onderwijs de meeste leerlingen uitvallen in het vmbo. Meer dan
de helft hiervan haalt wel het diploma, maar stroomt daarna niet
door naar vervolgonderwijs. Op het mbo vallen ruim drie keer
zoveel leerlingen uit als op het vo. Wanneer specifiek naar nieuwe
vsv’ers in het mbo wordt gekeken, blijkt dat in 2010/2011 de meeste
leerlingen uitvallen in de beroepsopleidende leerweg (figuur 1.110).
Gemeten naar het aantal deelnemers is de uitval in beide leerwegen
bol en bbl ongeveer even groot.

Stapelen is een geschikt instrument voor studenten die meer tijd
nodig hebben om een hoger opleidingsniveau te bereiken.
Flexibiliteit van het onderwijsstelsel met de mogelijkheid van
stapelen vergroot de toegankelijkheid. Zo krijgen kinderen met
onderwijsachterstanden een kans om op een hoger niveau uit te
stromen.
Daar staat tegenover dat stapelaars een groter risico op uitval hebben. De kans dat bijvoorbeeld studenten vanuit vmbo in havo 4
stranden, is 2 keer zo groot als die van andere havoleerlingen.
Stapelen van havo naar vwo komt niet veel voor, maar de doorstroom van mbo naar hbo en van hbo naar wo is de afgelopen jaren
wel gegroeid. Onderwijsdeelnemers studeren bovendien langer. De
cijfers laten zien dat de gemiddelde deelnemer in het ho inmiddels
afstudeert met een vertraging van ruim 2 jaar. Die vertraging is opgelopen ten opzichte van de snelst mogelijke route van het primair
onderwijs naar een hbo- en wo-diploma.

Leerling-leraarratio en uitgaven per leerling of student

In het hbo vallen studenten met mbo of havo als vooropleiding
vaker uit dan studenten met vwo als vooropleiding (figuur 1.111). In
het wo blijken studenten met hbo als vooropleiding het vaakst uit te
vallen en met vwo het minst vaak. Het betreft hier cijfers over uitval
uit het hoger onderwijs, studieswitchers binnen het ho zijn hier niet
in meegenomen (figuur 1.112).

Leerling-leraarratio
Doelmatigheid hangt naast opbrengsten samen met de (budgettaire) inspanningen. Een indicator voor deze inspanningen betreft het
aantal leerlingen per leraar. De leerling-leraarratio is onder andere
afhankelijk van het aantal klassen waarvoor de leerkracht verant-

Stapelen
De verblijfsduur van gediplomeerden in het vo is de afgelopen jaren
gestegen. In het hoger onderwijs is wel een kleine ontwikkeling in
de tijd te zien. Gediplomeerden in het hbo
doen iets langer over het behalen van een hbo-diploma, vergeleken
met 2005. Gediplomeerden in het wo doen er juist iets korter over
(figuur 1.113).

Figuur 1.104 Economische zelfstandigheid vrouwen

Hoewel de verblijfsduur per onderwijssoort de afgelopen jaren min
of meer constant is gebleven, zijn er in toenemende mate studenten die niet de snelst mogelijke route van het po naar een hbo- of
wo-diploma volgen. Het stapelen van opleidingen, bijvoorbeeld van
vmbo via havo naar hbo, wint de laatste jaren weer aan populariteit.

Figuur 1.105 Percentage deelnemers per mbo niveau dat de
opleiding succesvol afrondt
2004/05
37%
47%
68%
70%

Niveau 1
Niveau 2
Niveau 3
Niveau 4

2005/06
42%
49%
69%
77%

2006/07
46%
52%
71%
77%

200708
58%
54%
65%
70%

Figuur 1.106 Verwachte slaagkans
Rendement wo van het cohort 2003 na 4-8 jaar
100%
90%
80%
70%
60%
50%

vo

mbo
2006

Figuur 1.107 Rendement hbo cohort

2007

hbo
2008

2009

Figuur 1.108 Rendement wo cohort

van het cohort 2003 na 4-8 jaar

Rendement wo van het cohort 2002 na 4-8 jaar

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
vt na 4 vt na 5 vt na 6 vt na 7 vt na 8
jaar
jaar
jaar
jaar
jaar

Diploma hbo

Diploma wo

Nog bezig

dt na 4 dt na 5 dt na 6 dt na 7 dt na 8
jaar
jaar
jaar
jaar
jaar
Uitgevallen

dt = deeltijd

vt =voltijd

Figuur 1.109 Percentage 18- t/m 24-jarigen dat geen
opleiding volgt én geen startkwalificatie heeft

Percentage vrouwen dat economisch zelfstandig is

vt na 4 vt na 5 vt na 6 vt na 7 vt na 8
jaar
jaar
jaar
jaar
jaar
Diploma hbo

Diploma wo

Nog bezig

dt na 4 dt na 5 dt na 6 dt na 7 dt na 8
jaar
jaar
jaar
jaar
jaar
Uitgevallen

20%

50%

15%

40%

10%

30%

5%

0%

20%
2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

vt =voltijd

Figuur 1.110 Nieuwe vsv’ers in het mbo
Naar onderwijssoort in 2010/11

bol 1: 10%

2001

dt = deeltijd

Lissabon-doelstelling: voortijdig schoolverlaten

60%

2000

wo
2010

2010

VK

BEL

DUI
2000

FRA

DEN
2010

NED

ZWE
2011

FIN

EU-27

bbl 2: 18%

bol 2: 24%

bbl 3: 4%

bol 3: 12%

bbl 4: 1%

bol 4: 21%

examenleerlingen: 2%

bbl 1: 4%

vavo: 3%

woordelijk is en het aantal lesuren per leerling en per leerkracht.
Hiermee is het tevens een indicatie van de werkdruk van de leraar.
Eerder is gebleken dat de leerlingenaantallen, maar ook het aantal
leerkrachten, in alle onderwijssectoren, zijn toegenomen. In het po
was de personeelstoename groter dan de toename van het aantal
leerlingen, vooral in de periode tussen 2000 en 2002. Dit is de
periode dat de klassenverkleining werd ingevoerd. In bve en hbo
heeft de toename van het aantal leraren de groei van de studenten
gevolgd. Voor de ratio’s van het hbo geldt overigens dat het gaat om
de ratio student en onderwijzend personeel en voor het wo gaat
het om de ratio student wetenschappelijk personeel, waarbij een
deel van de tijd van het wetenschappelijk personeel aan onderzoek
wordt besteedt (figuur 1.114).

toont de uitgaven inclusief en exclusief collegegeld. De uitgaven per
student in het hbo en wo zijn omgerekend naar prijzen van 2011,
met behulp van de werkelijk uitgekeerde loon- en prijsbijstelling.
In de internationale vergelijking hanteren we een andere definitie
van uitgaven per leerling. Vanwege de onderlinge vergelijkbaarheid
is het noodzakelijk dat alle landen min of meer dezelfde uitgaven
in hun statistiek hebben opgenomen. In Education at a Glance 2012
is de indicator ‘publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen per leerling (student)’ opgenomen. Het betreft de directe
uitgaven van de overheid aan instellingen; studiefinanciering valt
hier bijvoorbeeld niet onder. De indicator is gepresenteerd voor het
primair, secundair (ook uitgesplitst) en tertiair onderwijs (inclusief
en exclusief R&D).

Figuur 1.111 Uitval uit het ho van in het hbo gestarte
studenten (eerstejaars, voltijd)

Figuur 1.112 Uitval uit het ho van in het wo gestarte
studenten (eerstejaars, voltijd)

Cumulatief per inschrijvingsjaar, gemiddelde over cohorten
1995-2003
40%

35%

35%

30%

30%

25%

25%

20%

20%
15%

15%

10%

10%

5%

5%

Uitgaven per leerling (student)
Een andere indicator voor inspanningen betreft de uitgaven per
leerling (student). Met de groei van het aantal leerlingen en leraren
zijn ook de onderwijsuitgaven van OCW gestegen. De uitgaven per
leerling in po en vo (gecorrigeerd voor de loon- en prijsbijstelling)
zijn echter de afgelopen jaren sterker gestegen dan de groei van het
aantal leraren en leerlingen. Hier liggen onder andere beleidsmatige investeringen aan ten grondslag. Het betreft arbeidsmarktintensiveringen, naar aanleiding van de rapporten van Van Rijn en
Rinnooij Kan. Bovendien is er extra geïnvesteerd in voor- en vroegschoolse educatie, gratis schoolboeken, maatschappelijke stages en
iets hogere uitgaven als gevolg van de invoering van de lumpsum in
po en vo. In het mbo is ook een stijging van de uitgaven per deelnemer zichtbaar (figuur 1.115).
De uitgaven per leerling/student zijn tussen de onderwijssectoren
lastig te vergelijken. De opbouw van de OCW-uitgaven verschilt per
sector. Een voorbeeld van deze onderlinge verschillen is dat huisvesting in het po en vo voor rekening van de gemeenten komt. In
het mbo (en hbo en wo) is de huisvestingsbijdrage onderdeel van de
rijksbijdrage. De uitgaven per deelnemer in het speciaal onderwijs
liggen relatief hoger dan in het reguliere onderwijs. In figuur 1.116
is te zien dat de uitgaven per deelnemer sinds 2000 aanzienlijk zijn
toegenomen, maar dat deze stijging sinds 2009 is omgezet in een
lichte daling van de uitgaven. In het hbo en wo zijn de uitgaven
per student min of meer constant gebleven (figuur 1.117). De figuur

De Nederlandse uitgaven aan onderwijsinstellingen per leerling
in het primair onderwijs liggen net boven het OESO-gemiddelde
(respectievelijk 6.659 euro en 6.492 euro). In vergelijking met
andere landen geeft Nederland een hoog bedrag per leerling in het
secundair onderwijs uit (9.919 euro ten opzichte van het OESOgemiddelde van 7.841 euro). Dit kan worden verklaard door de
private uitgaven per leerling in het mbo (uitgaven van bedrijven aan
leerlingen die duaal onderwijs volgen in de beroepsbegeleidende
leerweg).
Figuur 1.119 laat de publieke en private uitgaven zien per leerling
aan instellingen in het algemeen vormend onderwijs (vmbo, havo
en vwo) en in het middelbaar beroepsonderwijs (niveau 1-4). Hierbij
wordt Nederland vergeleken met landen die ook een (sterk) duaal
stelsel kennen. Hiermee wordt een combinatie van leren en werken
in de beroepsgerichte leerweg bedoeld, voor Nederland betreft dit
de bbl van het mbo. De uitgaven per leerling in het mbo zijn hoger
dan in het algemeen vormend onderwijs en liggen bovendien ook
nog fors boven het OESO-gemiddelde. Dit komt doordat niet alle
OESO-landen een duaal stelsel kennen, doordat landen een andere
bekostigingssystematiek hanteren of in staat zijn de private uitgaven van bedrijven aan leerlingen in de beroepsgerichte leerweg in
beeld te brengen. Deze factoren beïnvloeden het OESO-gemiddelde.
De publieke en private uitgaven per student aan tertiaire onderwijsinstellingen (hbo-instellingen en universiteiten) zijn in figuur 1.120
weergegeven, zowel inclusief als exclusief uitgaven voor R&D. In de

Cumulatief per inschrijvingsjaar, gemiddelde over
cohorten 1995-2003

0%

1

2

3

4

5

6

7

8

0%

1

2

3

inschrijvingsjaren
Totaal vooropleiding
Vooropleiding havo
Overige vooropleiding

4

5

6

7

inschrijvingsjaren
Totaal vooropleiding
Vooropleiding hbo

Vooropleiding mbo
Vooropleiding vwo

Figuur 1.113 Verwachte verblijfsduur van gediplomeerden

Vooropleiding vwo
Overige vooropleiding

Figuur 1.114 Leerling/leraar ratio naar onderwijssoort

Per onderwijssoort, in jaren

7,0

30

6,5

26

6,0

22

5,5
18
5,0
14
4,5
10

4,0

6

3,5
3,0

2
vmbo
2006

havo
2007

vwo
2008

2009

hbo
2010

wo
2011

1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
po, leerling/leraar
vo, leerling/leraar
bve, leerling/leraar

hbo, student/onderwijzend personeel
wo, student/wetenschappelijk personeel
(besteedt tijd aan zowel onderwijs als onderzoek)

8

indicator zijn de collegegelden meegenomen, maar niet de uitgaven
voor studiefinanciering. De Nederlandse uitgaven per student inen exclusief R&D liggen boven het OESO-gemiddelde. In sommige
landen vinden veel R&D-activiteiten buiten de instellingen plaats,
waardoor de internationale vergelijkbaarheid van de uitgaven inclusief R&D niet optimaal is.

Uitgaven als percentage van het bbp
Uitgaven aan onderwijs zijn voor een groot deel investeringen in
de toekomst. Het investeringspeil en de mate waarin deze uitgaven
effectief aangewend worden, zijn belangrijke
determinanten voor het toekomstige innovatievermogen van ons
land. Hoewel de uitgaven aan onderwijs sterk samenhangen met
demografische ontwikkelingen, kan de welvaart van een land niet
buiten beschouwing worden gelaten. In EAG 2012 wordt bij de
internationale vergelijkingen onder meer gekeken naar uitgaven
aan onderwijsinstellingen als percentage van het bruto binnenlands
product (bbp). Hiermee krijgen we een beeld van welk deel van de
welvaart een land bereid is te investeren in onderwijs. Het betreft
hier de directe publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen, dus exclusief studiefinanciering.

onderwijsuitgaven aan onderwijsinstellingen in Nederland als percentage van het bbp blijven, kortom, onveranderd op een internationaal gemiddeld niveau. De prestaties op de internationale PIRLSen TIMMS-toetsen van 9- tot 10-jarigen en PISA voor 15-jarigen,
het opleidingsniveau en de basisvaardigheden zijn internationaal
bovengemiddeld, het aandeel voortijdig schoolverlaten is daarentegen juist benedengemiddeld. Er zijn aandachts- en zorgpunten, zoals blijkt uit de paragrafen over kwaliteit en toegankelijkheid. Maar
over het geheel presteert Nederland met het huidige uitgavenniveau
internationaal relatief doelmatig.

Figuur 1.116 OCW uitgaven voor (voortgezet) speciaal
onderwijs per deelnemer

Figuur 1.117 OCW uitgaven voor onderwijs per deelnemer
hoger onderwijs

In prijzen 2011 (in euro's)

Per onderwijssoort, inclusief en exclusief collegegeld,
in prijzen 2011 (in euro's)

25.000

8.500

24.000
8.000

23.000
22.000

7.500

21.000
20.000

7.000

19.000
18.000

Ontwikkeling uitgaven studiefinanciering

6.500

17.000
16.000

De uitgaven aan studiefinanciering zijn in de afgelopen jaren toegenomen. Bij ho zijn de uitgaven aan prestatiebeurzen (basisbeurs en
aanvullende beurs) de afgelopen jaren iets gestegen. De uitgaven
aan studieleningen zijn de laatste jaren gestabiliseerd, terwijl er
eerder een flinke groei was. De uitgaven voor de ov-kaart laten in

6.000

15.000
14.000

5.500

13.000
12.000
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

5.000

2003

In ruim de helft van de OESO-landen (waaronder Nederland) zijn
tussen 2005 en 2009 de publieke uitgaven onderwijs als aandeel van
de totale publieke uitgaven afgenomen. Als aandeel van het BBP
zijn ze in de meeste landen, waaronder Nederland, gestegen. De

2005

hbo ecl.

Figuur 1.115 OCW uitgaven voor onderwijs per deelnemer
Per onderwijssoort, in prijzen 2011 (in euro's)

Figuur 1.118 Publieke en private uitgaven aan primaire en
secundaire onderwijsinstellingen per leerling

8.000

2007

hbo incl.

2008
wo excl.

2009

2010

2011

wo incl.

Voor enkele landen met een sterk duaal stelsel - In euro's
omgerekend m.b.v. koopkrachtpariteiten (2009)
20.000

12.000

7.500

18.000
10.000

7.000
6.500

16.000
14.000

8.000

6.000

12.000

5.500

10.000

6.000

8.000

5.000
4.000

4.500
4.000

6.000
4.000

2.000

2.000

3.500
3.000

2006

Figuur 1.119 Publieke en private uitgaven aan secundaire
onderwijsinstellingen per leerling, naar richting

In euro's, omgerekend m.b.v. koopkrachtpariteiten (2009)

Nederland geeft met een percentage van 6,2 procent van het bbp
iets minder uit aan onderwijsinstellingen dan het (ongewogen)
OESO-gemiddelde van 6,3 procent (figuur 1.121). Onderscheiden
we de publieke en private component, dan zien we dat de publieke
component iets onder het OESO-gemiddelde ligt (figuur 1.122).
Naast de indicator publieke en private uitgaven aan onderwijsinstellingen, publiceert EAG 2012 ook de indicator publieke uitgaven aan
onderwijs. Deze indicator geeft de publieke uitgaven weer inclusief
studiefinanciering (omdat het aan onderwijs als geheel is en niet
alleen aan onderwijsinstellingen). In dit geval zijn de publieke
uitgaven aan onderwijs met 5,9 net boven het OESO gemiddelde van
5,8 procent (figuur 1.123).

2004

0

2000

2001

2002

2003
po

2004

2005
vo

2006

2007

2008

mbo

2009

2010

2011

0
DUI

FRA

FIN

NED JAP

BEL
Primair

VK

ZWE

VS

Secundair

DEN

OESO EU-21

HON

FIN

ZWE

OOS

FRA

Algemeen (in NED vmbo, havo en vwo)

DUI

NED

ZWI

OESO

Beroepsgericht (in NED mbo 1-4)

de periode 2006-2011 een wisselend beeld zien. Dit komt doordat in
sommige jaren vooruit is betaald aan de ov-bedrijven, waardoor er
in een later jaar minder betaald hoefde te worden. (figuur 1.124). In
het mbo-bol laten de uitgaven een wisselend beeld zien. In 2011 zijn
de uitgaven aan prestatiebeurzen en leningen gestegen ten opzichte
van 2010, terwijl de uitgaven aan de ov-kaart vanaf 2009 aan het
dalen zijn (figuur 1.125).
Lerarensalarissen
Salaris en arbeidsvoorwaarden zijn belangrijk voor het aantrekken,
ontwikkelen en behouden van kwalitatief goede en goed opgeleide
leraren. Een concurrerend salaris draagt bij aan goede onderwijskwaliteit. Een lerarenopleiding resulteert in de meeste gevallen in
een diploma op tertiair niveau (in dit geval hbo niveau). Leraren
kunnen na hun afstuderen ook elders gaan werken op tertiair
niveau.
Education at a Glance 2012 vergelijkt het statutaire lerarensalaris na
15 jaar met het gemiddelde jaarsalaris van iemand die werkt op tertiair niveau. In bijna alle vergelijkingslanden ligt het statutair lerarensalaris in het primair en het lager en hoger secundair onderwijs
na 15 jaar onder het niveau van de verdiensten van een gemiddelde
werknemer op tertiair niveau. Vergeleken met alle vergelijkingslanden, op de VS na, is het Nederlandse salaris in het primair onderwijs
bescheiden. In het lager en hoger secundair onderwijs geldt dit ook,
zij het in iets mindere mate (figuur 1.126).

Overhead
Overhead is een activiteit die het primaire proces stuurt en ondersteunt. Deze processen dragen met andere woorden bij aan het
functioneren van het primaire proces, in dit geval van onderwijs.
Overhead is niet per definitie ondoelmatig: denk aan schoolleiders,
conciërges, administratief medewerkers. Overhead kan echter
leiden tot een ondoelmatige besteding van publieke middelen. We
spreken dan over het improductieve deel van de overhead, taken
die weinig tot niets bijdragen aan het primaire proces. De omvang
van de overhead is niet eenvoudig vast te stellen. Idealiter zou voor
elke baan een inschatting moeten worden gemaakt voor welk deel
deze baan tot overhead behoort. Vervolgens zou bepaald moeten
worden welke overhead al dan niet improductief is. Aangezien

dit niet gebeurt, zijn de beschikbare gegevens met onzekerheid
omgeven. Overhead heeft betrekking op de interne organisatie
van een instelling. In kleine organisaties worden meer specifieke
overheadwerkzaamheden, zoals administratie, er door het onderwijzend personeel bij gedaan. Dat maakt de overhead onzichtbaar,
of in ieder geval onmeetbaar. In grote organisaties, waartoe bijna
alle instellingen van het hoger onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs behoren, worden deze werkzaamheden geclusterd in aparte
functies. Deze specialisatie zorgt ervoor dat onderwijzend personeel
zich volledig kan richten op lesgeven.
Er is onderzoek gedaan naar de omvang van overhead in de publieke
sector in de dissertatie 'Overhead gewaardeerd' van Mark Huijben.
Hieruit blijkt dat de verschillen in de omvang van de overhead
tussen de diverse sectoren groot zijn. In figuur 1.127 zijn enkele
verschillende sectoren weergegeven. In de publieke sector is er een
substantieel lagere overhead bij de meer uitvoerende organisaties
en een hogere overhead bij de meer beleidsmatige en politiek georiënteerde organisaties. Wanneer wordt gekeken naar de private sectoren, dan blijkt een hogere overhead bij bijvoorbeeld verzekeraars
en pensioen-uitvoerders. Anderzijds is de overhead in de verpleging
en verzorging aanzienlijk lager. De verschillende sectoren van het
onderwijs nemen een middenpositie in, waarbij er bij de universiteiten sprake is van de meeste overhead.

Figuur 1.120 Publieke en private uitgaven aan tertiaire
onderwijsinstellingen (hbo en wo) per student

Figuur 1.121 Uitgaven aan onderwijsinstellingen per sector
als percentage van het bbp

In euro's omgerekend m.b.v. koopkrachtpariteiten
(uitgaven inclusief en exclusief R&D, 2009)

Publieke en private uitgaven, 2009

8%

30.000

7%

25.000

6%
20.000

5%

15.000

4%
3%

10.000

2%
5.000

1%

0

0%
FRA

JAP

BEL

VK

DUI

FIN

NED DEN ZWE

Tertiair excl. R&D

VS

OESO EU-21

DUI

JAP

Tertiair incl. R&D

NED

FIN

Pre-primair

Figuur 1.122 Uitgaven aan onderwijsinstellingen als
percentage van het bbp

VK

BEL

FRA

ZWE

Primair & secundair

DEN

VS

Tertiair

OESO EU-21
gem.

Figuur 1.123 Totale publieke uitgaven aan onderwijs als
percentage van het bbp

Naar publiek en privaat, 2009

8%

9%

7%

8%
7%

6%

6%

5%

5%
4%
4%
3%

3%

2%

2%

1%

1%

0%

0%
DUI

JAP

NED

FIN

VK

FRA

BEL

Privaat

ZWE

DEN

Publiek

VS

OESO EU-21
gem.

BEL

DEN

FIN

FRA

DUI

JAP

2000

NED

ZWE

2005

VK
2009

VS

OESO EU-21

3.500

1.200

3.000

1.000

2.500
800
2.000
600
1.500
400

1.000

200

500
0

2003

2004

2005

2006

Prestatiebeurs

2007

2008

Lening

2009

2010

2003

2004

OV-kaart

2005

2006

Prestatiebeurs

Figuur 1.26 Verhouding tussen het lerarensalaris na 15 jaar
werkervaring en het gemiddelde salaris van een
ho-opgeleide, 2010

2007

2008

Lening

2009

2010

2011

OV-kaart

Figuur 1.127 Omvang generieke overheadformatie
per sector
In fte van het totaal, 2005-2009

ho-opgeleide werknemer in de leeftijd van 25-64 jaar
45

1,2

40
1,0

35
30

0,8

25
20

0,6

15
0,4

1.4.2 Sociale participatie

0,2

Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw waren religieuze en levensbeschouwelijke socialisering vanzelfsprekende en richtinggevende
kenmerken van het Nederlandse bestel. De verzuilde inrichting van
het onderwijssysteem maakte socialisering tot het primaat van de

0,0

10
5

FIN

FRA

Lager secundair
Lager secundair OESO

DUI

NED

ZWE

VS

Hoger secundair
Hoger secundair OESO

Verpleging en
verzorging

Primair
Primair OESO

VK

Basisonderwijs

DEN

Kinderopvangorganisaties

BEL
(VL)

Ziekenhuizen

0
Voortgezet
onderwijs

In paragraaf 1.3.1 over de toegankelijkheid van het onderwijs, zijn
onderwijskansen al aan de orde geweest. De onderwijskansen van
leerlingen uit uiteenlopende sociaaleconomische en etnische
groepen vertonen aanzienlijke verschillen. Binnen het Nederlandse
onderwijssysteem zijn vooral de onderwijskansen kwetsbaar van
autochtone leerlingen uit gezinnen met laagopgeleide ouders en
leerlingen uit niet-westerse allochtone gezinnen.

0

2011

Hogescholen

Onderwijsachterstand en de daarmee verbonden sociaaleconomische
achterstand blijken overigens een hardnekkig verschijnsel, zoals zowel internationaal vergelijkende als tijdvergelijkende onderzoeken
laten zien.

x 1€ miljoen

Verzekeraars/
pensioenen

1.4.1 Sociaaleconomische integratie

Oorspronkelijk konden leerlingen worden ingedeeld in de volgende
gewichten (figuur 1.128):
0,00 = geen extra bekostigingsgewicht;
0,25 = laag opleidingsniveau ouders;
0,90 = laag opleidingsniveau en buitenlandse herkomst ouders.
Als gevolg van het stijgende opleidingsniveau en een aanscherping
van het criterium daalde het aandeel van het gewicht 0,25. In de
nieuwe regeling, die vanaf 2009 helemaal is ingevoerd, is eigenlijk
alleen het opleidingsniveau van de ouders nog een bepalende
factor, zij het volgens strengere criteria. Het aandeel van het nieuwe
gewicht 0,3 is daardoor lager dan dat van 0,25 in de oude regeling.
Ook het aandeel van het nieuwe gewicht 1,20 is aanzienlijk lager
dan dat van 0,90 in de oude regeling. In verband met het nog altijd
stijgende opleidingsniveau van ouders, wordt nog een lichte daling
verwacht van de aandelen 0,30- en 1,20-leerlingen.

Figuur 1.125 Uitgaven studiefinanciering mbo (bol)

x 1€ miljoen

Universiteiten

Wanneer scholen sociale competenties en oriëntaties van leerlingen
bevorderen, komt dit de kwalificatie en integratie van jonge mensen
ten goede. Onderwijs draagt daarom bij aan de opbouw en versterking van de sociale cohesie in de maatschappij. Dat gebeurt binnen
drie dimensies:
1.	Sociaaleconomische integratie, door kwalificatie, selectie en
allocatie door het onderwijs, en daarmee verbonden thema’s.
Voorbeelden zijn de verdeling van onderwijskansen over groepen
in de samenleving en het compenseren van achterstanden.
2.	Sociale participatie, door onder meer inbedding in sociale verbanden en de omringende samenleving en de verwerving van de
daarvoor nodige competenties.
3.	Cultureel-normatieve integratie, door overdracht van het dominante systeem van waarden en normen en het tot stand komen
van binding met de omringende samenleving.
Een beschrijving van deze dimensies en de prestaties van het
Nederlands onderwijs op deze aspecten, wordt in woord en beeld
achtereenvolgens in de paragrafen 1.4.1-1.4.3 getoond.

Figuur 1.124 Uitgaven studiefinanciering ho

Gemeenten

Onderwijs draagt bij aan de persoonsvorming van leerlingen, aan
maatschappelijk en culturele vorming en aan voorbereiding op
deelname aan de arbeidsmarkt. Waar kwalificatie vooral gaat over
voorbereiding op vervolgonderwijs en beroepsoriëntatie, betreft
socialisatie het proces van identificatie en integratie: nieuwe generaties maken zich de algemene waarden en moraal eigen, waardoor
de samenleving kan functioneren en sociale samenhang wordt
bevorderd. Dit toont dat onderwijs, naast een kwalificerende functie
ook een socialiserende functie heeft.

In het Nederlandse onderwijsbeleid staat de versterking van de
onderwijskansen van deze groepen centraal. Belangrijk middel
daarvoor is de bekostiging van scholen, waarbij rekening wordt
gehouden met de sociaaleconomische achtergrond van leerlingen.
Dat gebeurt met de gewichtenregeling in het primair onderwijs.
Aanvankelijk was deze gebaseerd op een combinatie van etnische
en opleidingskenmerken van het gezin van herkomst. Deze regeling is inmiddels beperkt tot het opleidingsniveau van de ouders.
Ouders van niet-westerse allochtone leerlingen zijn in doorsnee
lager opgeleid dan die van autochtone leerlingen, zodat de nieuwe
gewichtenregeling ook aan scholen met veel allochtone leerlingen
extra faciliteiten verschaft.

Ministeries

1.4 Socialisatiefunctie

school en leidde tot een overheidsbeleid dat voornamelijk gericht
was op planning en bekostiging.
Door toegenomen onbehagen over de (al dan niet vermeende)
afbrokkelende sociale samenhang en stagnerende emancipatie van
migranten richtte de overheid zich meer op de socialiseringsfunctie van het onderwijs. Meer dan in de afgelopen decennia wordt
tegenwoordig benadrukt dat naast cognitieve ontwikkeling ook de
sociale, emotionele en morele vorming van leerlingen belangrijk is.
Onderwijs is niet alleen belangrijk voor ‘verheffing’, maar ook voor
‘verbinding’. Deze ontwikkeling doet zich ook in andere landen
voor.
Bevordering van burgerschap
Scholen zijn sinds 2006 verplicht aandacht te schenken aan ‘actief
burgerschap en sociale integratie’. De invoering van de burgerschapsopdracht was mede ingegeven door een advies van de
Onderwijsraad (2003), die ervan uitging dat van onderwijs verwacht
mag worden dat het zich expliciet richt op de sociale en maatschappelijke ontwikkeling van leerlingen.

Figuur 1.128 Leerlinggewichten in het basisonderwijs
Als percentage van het totale aantal leerlingen

30%

25%

20%

15%

10%

5%

0%
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
0,25

0,3

0,9

1,2

Figuur 1.129 Sociale acceptatie van homoseksuelen
Als onderdeel van het toezicht op de kwaliteit van het onderwijs
brengt de Onderwijsinspectie in kaart in hoeverre en hoe scholen
invulling geven aan deze wettelijke opdracht. Aandacht voor sociale
competenties en, in het verlengde daarvan een goed schoolklimaat
bevorderen immers de condities om te kunnen leren. Scholen
meten de opbrengsten op het sociale en maatschappelijke domein
nog maar zelden, maar wetenschappelijk onderzoek geeft wel een
indruk van de stand van zaken op dit gebied in het basisonderwijs
en het voortgezet onderwijs.
Onderzoek Burgerschapscompetenties
Burgerschap en de bijbehorende competenties zijn in toenemende
mate onderwerp van onderzoek. In 2009 is door het project Periodieke Peiling van het onderwijsniveau (PPON) door CITO een eerste
peilingsonderzoek gedaan naar Burgerschapsvorming op de basisschool. Het rapport is in 2011 gepubliceerd.
Naast het PPON onderzoek is in Nederland het cohortonderzoek
Onderwijs Loopbanen (COOL) gestart en neemt Nederland deel aan
het internationale onderzoek naar burgerschap, de International
Civics and Citizenship Education Study (ICCS). Bovendien kijkt

92%
91%
90%
89%
88%
87%
86%

de OESO naar de sociale uitkomsten van onderwijs in ‘Education at
a Glance’. Deze studies geven inzicht in de ontwikkeling van burgerschap en sociaal kapitaal. Ook is het verbeteren van de sociale acceptatie van homoseksualiteit punt van aandacht. Dit is in 2007 door
het toenmalige kabinet als centrale doelstelling voor het homo- en
lesbisch emancipatiebeleid opgesteld. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) kreeg de opdracht een indicator te ontwikkelen voor het
monitoren van de mate waarin dat doel wordt gerealiseerd.

die past bij de kerndoelen van onderwijs. Nog niet de helft van de
leerlingen heeft voldoende burgerschapskennis in het licht van de
kerndoelen. Ook tussen scholen zijn er verschillen in opbrengsten
op dit gebied. Vooral op scholen met veel allochtone en autochtone
achterstandsleerlingen blijft de kennis over politiek en economisch
burgerschap enigszins achter. Er worden voor de drie toetsen met
kennisvragen overigens geen verschillen van enige betekenis gevonden tussen jongens en meisjes.

Onderzoek CITO: Resultaten PPON
De tijdsbesteding voor Burgerschapsonderwijs in het primair onderwijs variëert behoorlijk.
Leerkrachten van groep 6 besteden gemiddeld zo’n drie kwartier
per week aan het vak terwijl in groep 7 en 8 er gemiddeld bijna een
uur voor wordt uitgetrokken. Er blijkt in de verschillende leerjaren
van de bovenbouw vooral aandacht te zijn voor onderwerpen op het
gebied van sociaal-cultureel klimaat en geestelijke stromingen. De
minste aandacht gaat uit naar onderwerpen van economische aard.
Meer dan 90% van de ondervraagde leerkrachten schenkt aandacht
aan deelcompetenties gericht op burgerschapsvorming. De deelcompetenties: (zelf )vertrouwen, omgaan met meningsverschillen
en conflicten en omgaan met kritiek komen in de lessen het meest
frequent aan de orde. Ondernemingszin is de competentie waar de
leerkrachten het minste belang aan hechten. De meeste leerkrachten gebruiken voor de lessen burgerschapsvorming actuele informatie uit kranten en van de televisie of gebruiken informatie uit de
lesmethoden voor geschiedenis en aardrijkskunde. Een minderheid
van de leerkrachten (37%) maakt gebruik van specifieke methodes
of materialen (onder andere lesbrieven). Vrijwel alle leerkrachten
(87%) organiseren activiteiten die bijdragen aan het ontwikkelen
van een humane houding. Genoemd worden o.a. liefdadigheidsacties, herdenkingen, trainingen sociale vaardigheden en het hanteren van een pestprotocol.

De Inspectie merkt in haar onderwijsverslag 2010/2011 op dat de feitelijke burgerschapskennis dus bij lange na niet voldoet aan de verwachtingen. Dat roept de vraag op of de verwachtingen van deskundigen
wel realistisch zijn of dat scholen hun burgerschapsonderwijs moeten
verbeteren zodat leerlingen het gewenste niveau wel bereiken.

85%
84%
83%
82%
2006

2010

Kennisniveau
Onderzocht is wat leerlingen in groep 8 weten over sociaal-cultureel
burgerschap (bijvoorbeeld kennis van de samenleving en geestelijke
stromingen), politiek burgerschap (zoals kennis van democratie,
bestuur en organisaties) en economisch burgerschap (zoals omgaan
met geld). Er blijkt dat één op de vijf leerlingen in groep 8 de basisschool verlaat zonder de minimaal gewenste burgerschapskennis

Cohortonderzoek COOL
Als onderdeel van het cohortonderzoek COOL onder leerlingen van
5 tot 18 jaar, werden in de eerste meting 2007/08 ook de burgerschapscompetenties van leerlingen in het basisonderwijs (groep 8) en het
voortgezet onderwijs (klas 3) gemeten. In de meting stonden vier
sociale taken centraal, die bijdragen aan het burgerschap van
jongeren:
1.
2.
3.
4.

democratisch handelen;
maatschappelijk verantwoord handelen;
omgaan met conflicten;
omgaan met verschillen.

Voor iedere sociale taak worden de benodigde competenties gemeten via de componenten kennis, reflectie, vaardigheid en attitude.
Meisjes blijken iets hoger te scoren dan jongens op alle vier de componenten. Naarmate de omgeving van de school minder stedelijk is,
scoren de leerlingen iets hoger op de kennistoets, terwijl leerlingen
uit een meer stedelijke schoolomgeving beter presteren op vaardigheden en attitude.
Uit verdere analyse van de scores van basisschoolleerlingen die aan
het onderzoek hebben meegedaan, komt naar voren dat allochtone
leerlingen iets lager scoren op burgerschapskennis dan autochtone
leerlingen. Hun scores op attitude, vaardigheden en reflectie zijn
daarentegen weer iets hoger dan die van autochtone leerlingen.

Homo Emancipatiemonitor
Volgens de nulmeting in 2006 had 85 procent van de Nederlandse
bevolking een positieve houding tegenover homosexualiteit. In
2010 is dit percentage gestegen naar 91% (figuur 1.129).
International Civics and Citizenship Education Study
ICCS is een internationaal vergelijkend onderzoek naar burgerschapscompetenties van onderbouwleerlingen in het voortgezet
onderwijs. Daarbij wordt gekeken naar kennis over de democratie,
maatschappelijke basiswaarden, participatie en identiteit.
Nederlandse leerlingen hebben internationaal gezien een lager dan
gemiddelde hoeveelheid kennis van politieke en maatschappelijke
onderwerpen (score van 494). Ten opzichte van andere Europese
landen blijft de kennis van Nederlandse leerlingen achter. Voor de
Europese landen geldt dat vooral leerlingen van Scandinavische
landen veel kennis over politieke en maatschappelijke onderwerpen bezitten. Leerlingen in Finland en Denemarken scoorden het
hoogst en haalden gemiddeld een score van 576 op de kennistoets,
gevolgd door Zweedse leerlingen met een gemiddelde score van 537
punten (figuur 1.130).
In het onderzoek is ook gekeken naar de houding ten aanzien van
gelijke rechten voor immigranten. Nederlandse leerlingen staan in
grotere mate afwijzend tegenover de gelijke rechten voor immigranten. Hoewel Nederland samen met Vlaanderen en Engeland
hierin internationaal gezien een extremere positie inneemt, geldt
niettemin dat leerlingen van veel Europese landen terughoudender
staan tegenover gelijke rechten voor immigranten dan leerlingen
uit andere continenten.
Nederlandse leerlingen geven gemiddeld vaker dan leerlingen in de
meeste andere landen aan dat zij vertrouwen hebben in de regering
en de Rijksoverheid. Van de leerlingen in ons land vertrouwt 70
procent de nationale overheid, tegenover een internationaal gemiddelde van 61 procent. In de Scandinavische landen is dit vertrouwen iets groter. Van alle politieke en maatschappelijke instituties
hebben leerlingen het minst vertrouwen in de politieke partijen in
hun land. Dat geldt ook voor Nederland. Het percentage leerlingen
dat wel vertrouwen heeft in politieke partijen (53 procent) is echter
aanzienlijk hoger dan in veel andere landen (ICCS gemiddelde is
41 procent). Daarnaast hebben Nederlandse leerlingen gemiddeld
weinig vertrouwen in de media.

De interesse in politieke en sociale kwesties is onder Nederlandse
leerlingen geringer dan in veel andere landen, maar wijkt niet erg af
van landen als België (Vlaanderen), Zweden en Finland (figuur 1.131).
Education at a Glance: onderwijs versterkt het sociaal kapitaal
Education at a Glance 2012 besteedt aandacht aan de social
outcomes of learning. Onderwijs kent niet alleen een kwalificerende functie, maar ook een socialiserende. Dat is het proces van
identificatie en integratie, waardoor nieuwe generaties leren te
functioneren in de samenleving. Zo laat de OESO zien dat mensen
die hoger zijn opgeleid ook meer tevreden zijn over hun leven,
meer gebruik maken van hun stemrecht en meer vrijwilligerswerk
uitvoeren. Dit verschijnsel is in Nederland sterker dan gemiddeld in
de OESO- landen.

Scholing helpt ook bij de vorming van sociale waarden en maatschappelijke houding van studenten. Figuur 1.134 laat zien dat
14-jarige leerlingen positiever tegen gelijke rechten voor minderheden aankijken naarmate ze over meer burgerschapscompetenties
beschikken. Voor alle OESO landen scoren leerlingen met het laagste competentieniveau 45 punten op een ICCS-schaal over gelijke
rechten terwijl studenten met het hoogste competentieniveau 52,
9 punten scoren. Voor Nederland zijn de uitkomsten 44,6 punten
resp. 49,2 punten. In Nederland ligt evenals in België, Finland en
Denemarken het aandeel studenten met een positieve houding ten
aanzien van gelijke rechten bij alle gemeten niveaus (in kennis van
burgerschap) onder het OESO - gemiddelde.

Het opleidingsniveau hang vaak positief samen met verschillende
indicatoren van maatschappelijke opbrengsten. Zo zijn hoger opgeleiden gezonder, hebben ze een hogere levensverwachting en tonen
ze meer maatschappelijke participatie en betrokkenheid. Deze verbanden kunnen vrij sterk zijn en er is steeds meer bewijs dat hierbij
sprake is van causale effecten. Zelfs na correctie voor leeftijd, gender
en inkomen blijft het effect van onderwijs bestaan.
In OESO landen heeft een 30 jarige hoogopgeleide man resp. vrouw
een 8 resp. 4 jaar hogere levensverwachting dan leeftijdsgenoten
met hooguit middelbaar onderwijs. In Hongarije loopt de levensverwachting het meest uiteen, ruim 13 jaar. Voor Nederland is opvallend dat de hogere levensverwachting bij Nederlandse mannen
gelijk is aan 4 jaar, terwijl deze bij Nederlandse vrouwen met 6 jaar
juist hoger is (zie figuur 1.133).

ICCS 2009
600
580
560
540
520
500

1.4.3. Cultureel normatieve integratie
Een maat voor maatschappelijke betrokkenheid is stemmen. De
resultaten laten zien dat hoger opgeleiden meer gebruik maken van
hun stemrecht dan lager opgeleiden (figuur 1.132). Zo maakt in Nederland 94 procent van de hoger opgeleiden gebruik van zijn of haar
stemrecht, ten opzichte van 77 procent van de lager opgeleiden. Het
OESO-gemiddelde scoort hier respectievelijk 86 en 73 procent. Het
gebruik van het stemrecht onder Nederlandse jongeren van 25-34
jaar ligt eveneens boven het OESO- gemiddelde. Dit geldt voor alle
opleidingsniveaus, waarbij jongeren met een hoger opleidingsniveau het meest gebruik maken van hun stemrecht.

Figuur 1.130 Gemiddelde score per land op de kennistoets
over burgerschap

480
460

School als afspiegeling van de wijk
Door de vrije schoolkeuze en de concentratie van allochtone gezinnen in wijken van grote steden zijn sinds de jaren zeventig van de
vorige eeuw scholen in deze wijken langzaam veranderd door de
toeloop van kinderen van migranten (figuur 1.135). Concentratie van
allochtone leerlingen zou de rol van de school kunnen bemoeilijken als instrument om te leren samenleven en groepen te verbinden. Als leerlingen uit verschillende etnische groepen samen naar
school gaan, kunnen vooroordelen verminderen. Daartegenover
staat dat het ook kan leiden tot versterking van de identificatie met
de eigen groep en de negatieve beeldvorming over anderen
Het beschikbare onderzoek over dit onderwerp is vooralsnog niet
eenduidig. Sinds 2006 is er in het kader van de Lokale Educatieve
Agenda een wettelijke plicht om op lokaal niveau overleg te voeren
over maatregelen die segregatie tegengaan. Gemeenten, schoolbesturen voor primair en voortgezet onderwijs en kinderopvang
moeten samen overleggen hoe ze een meer evenwichtige verdeling
van leerlingen met een onderwijsachterstand kunnen realiseren.
In twaalf gemeenten zijn proefprojecten uitgevoerd die eind 2011
afliepen. Aansluitend is een evaluatieonderzoek uitgevoerd dat in
april 2012 aan de TK is aangeboden. Het evaluatieonderzoek geeft
een goed beeld van instrumenten die zijn ontwikkeld en de inspanning die het kost om tot meer gemengde scholen te komen. De
algemene conclusie is dat het effect van de verschillende instru-

440
FIN

DEN

ZWE

VK

BEL (VL)

NED

ICCS GEM

Figuur 1.131 Percentage jongens en meisjes met interesse
in politieke en sociale kwesties, 2009
Leerlingen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs
51%

100%

50%

90%
80%

49%

70%

48%

60%

47%

50%
46%

40%

45%

30%

44%

20%

43%

10%

42%

0%
VK

DEN

NED
Meisjes

FIN

ZWE
Jongens

BEL (VL)

ICCS GEM

BE

≤ Lage

menten bescheiden is. De maatregelen die op lokaal niveau zijn
genomen dragen maar in zeer beperkte mate bij aan het tegengaan
van segregatie op basisscholen. Overigens is het de intentie van de
Rijksoverheid om het tegengaan van segregatie niet van bovenaf op
te leggen, maar slechts een ondersteunende rol in te nemen. Iedere
school moet immers een goede school kunnen zijn of worden,
ongeacht de samenstelling daarvan.
Onderwijs voor een veilig leer- en werkklimaat
Jongeren hechten vooral waarde aan school vanwege de contacten,
sfeer en sociale relaties met leeftijdsgenoten. Sociaal kapitaal draagt
bij aan leerprestaties, maar onderwijs kan ook de sociale hulpbronnen van leerlingen bevorderen. Scholen dragen daar onder meer
aan bij door bevordering van de sociale competenties van leerlingen.
Ook een positief schoolklimaat is van belang. De Onderwijsinspectie ziet toe op de mate waarin scholen een veilig leer- en werkklimaat realiseren en daarmee ook pesten, extremisme en intolerantie
tegengaan (Inspectie van het Onderwijs, 2011). De inspectie constateert dat in het schooljaar 2010/2011 83 procent van de basisscholen
inzicht heeft in de veiligheidsbeleving van leerlingen en personeel
en in de incidenten die zich op het gebied van sociale veiligheid op
de school voordoen. In het vmbo is dat 92 procent. Bij de beoordeling van het sociale veiligheidsbeleid van scholen gaat de inspectie
uit van tweejaarlijkse metingen bij leerlingen en leraren en vierjaarlijkse bij ouders.
De Laks-monitor 2012, een tweejaarlijks tevredenheidsonderzoek
onder middelbare scholieren, toont dat het merendeel van de leerlingen (62%) tevreden is over de sfeer en veiligheid op school. Dit is
ongeveer gelijk aan het percentage twee jaar eerder (63%).
De job-monitor 2012, een tweejaarlijks tevredenheidsonderzoek onder mbo-studenten, laat zien dat 66 procent van de mbo-studenten
tevreden is over de veiligheid en sfeer op school. Twee jaar geleden
was dit percentage met 68 procent iets hoger. In eerdere jaren lag
het enkele procentpunten lager. Overal lijkt er het afgelopen decennium sprake van een stijgende lijn.

Maatschappelijke stage
De maatschappelijke stage is vanaf het schooljaar 2011/12 verplicht
in het voortgezet onderwijs. Het doel van een stage is het versterken
van de maatschappelijke betrokkenheid van leerlingen, van hun
besef van normen en waarden en het bevorderen van actief burgerschap. De stage wordt gezien als één van de mogelijkheden voor
scholen om invulling te geven aan de opdracht om burgerschap te
bevorderen.
Onderzoek van Intomart onder ouders van leerlingen in vmbo, havo
en vwo wees uit dat 76 procent van de ondervraagden het belangrijk
vindt dat de maatschappelijke stage onderdeel is van het verplichte
onderwijsprogramma op middelbare scholen. Ongeveer 80 procent
vindt het een goede zaak dat leerlingen met vrijwilligerswerk onbetaald iets voor anderen doen.
Veel scholen hebben de stage al in het curriculum opgenomen. Uit
de LAKS-monitor 2010 blijkt dat het aantal leerlingen dat een maatschappelijke stage heeft gelopen sterk uiteen loopt per leerjaar.
In leerjaar vier en vijf heeft respectievelijk 50 en 47 procent al een
maatschappelijke stage gelopen, terwijl dit in leerjaar 2 en 3 respectievelijk 13 en 25 procent is.
Ongeveer 70 procent van de leerlingen die een maatschappelijke
stage liepen, zijn positief over deze ervaring. De tevredenheid over
de maatschappelijke stage wisselt per niveau en per leerjaar. Op het
vmbo zijn de meeste leerlingen tevreden (69 procent). Op het vwo
is een kleiner aantal tevreden, namelijk 61 procent (figuur 1.136).
Brugklassers zijn het meest tevreden over de maatschappelijke
stage. Over het nut van de maatschappelijke stage lopen de meningen uiteen. Zo vinden brugklasleerlingen de maatschappelijke stage
het vaakst nuttig (68 procent), terwijl vwo-leerlingen in de hogere
klassen de stage een stuk minder nuttig vinden (52 procent).

Figuur 1.132a Percentage volwassenen dat gebruik maakt
van het stemrecht, 2010

Figuur 1.132b Percentage volwassenen dat gebruik maakt
van het stemrecht, 2010

Naar opleidingsniveau, voor leeftijdsniveau 25-64 jaar

Naar opleidingsniveau, voor leeftijdsniveau 25-34 jaar

100%
100%

100%
100%

90%
90%

90%
90%

80%
80%

80%
80%

70%
70%

70%
70%

60%
60%

60%
60%

50%
50%

50%
50%

40%
40%

40%
40%

30%
30%

30%
30%

20%
20%

20%
20%

10%
10%

10%
10%

0%
0%

0%
0%
BEL
BEL

DEN
DEN

FIN
FIN

FRA
FRA

Lagersecundair
secundaironderwijs
onderwijs
≤≤Lager

DUI
DUI

NED
NED

ZWE
ZWE

VK
VK

Hogersecundair
secundaironderwijs
onderwijs
Hoger

VS
VS

OESO
OESO

BEL
BEL

Figuur 1.133 Gemiddelde levensverwachting na het 30
levensjaar in jaren, 2010

DEN
DEN

FIN
FIN

FRA
FRA

≤≤Lager
Lagersecundair
secundaironderwijs
onderwijs

Hogeronderwijs
onderwijs
Hoger

DUI
DUI

NED
NED

ZWE
ZWE

VK
VK

Hoger
Hogersecundair
secundaironderwijs
onderwijs

VS
VS

OESO
OESO
Hoger
Hogeronderwijs
onderwijs

Figuur 1.134 Leerlingen met een positieve houding t.o.v.
gelijke rechten voor etnische minderheden

Naar opleidingsniveau

Naar burgerschapscompetenties, schaling ICCS onderzoek

60

60%

50

50%

40

40%

30

30%

20

20%

10

10%

0

0%
DEN

FIN

NED

< Lager secundair onderwijs

ZWE

HON

VS

OESO

Hoger secundair onderwijs

Hoger onderwijs

BEL

DEN
< niveau 1

FIN

NED
niveau 1

ZWE

OESO

VK

niveau 2

niveau 3

Figuur 1.135 Allochtonen in basis- en voortgezet onderwijs

Figuur 1.136 Tevredenheid over de maatschappelijke stage

Scholen met aandeel niet-westers allochtone leerlingen
naar regio, 2005

Naar sector, 2009/10
75

100%
70
80%

60%
% tevreden

65

40%

60
20%

0%
bao

vo

Nederland

bao

vo

Amsterdam

bao

vo

Rotterdam

minder dan 50 procent niet-westers
meer dan 80 procent niet-westers

bao

vo

Den Haag

bao

vo

55

Utrecht

50-80 procent niet-westers

50
brugklas

vmbo

havo

vwo

2.
Prestaties cultuuren mediastelsels

Het Nederlandse cultuur- en medialandschap is een
samenspel van veel instellingen, organisaties en individuen. Zij zijn van grote economische en maatschappelijke waarde voor de Nederlandse samenleving. Binnen
dit landschap heeft het ministerie van OCW (inclusief
de cultuurfondsen en rijksdiensten) een brede stelselver- antwoordelijkheid. Dit vloeit voort uit de Mediawet
en verschillende cultuurwetten: de Wet op het specifiek
cultuurbeleid (WSC), de Wet tot behoud van cultuurbezit
(WBC), de Monumentenwet, de Archiefwet, de Wet op de
archeologische monumentenzorg (WAMZ), de Auteurswet
en fiscale regelgeving. Deze wettelijke taak wordt vervuld
in een context van steeds grotere (en kwalitatief betere)
concurrentie van marktpartijen, demografische ontwikkelingen en behoefte aan financieel en maatschappelijk
draagvlak.

2.1 Culturele sector van belang
voor de Nederlandse economie
en maatschappij
De culturele sector bestaat uit drie subsectoren: creatieve zakelijke
dienstverlening, de media- en entertainmentindustrie en kunsten en cultureel erfgoed. Deze sectoren leveren een wezenlijke
bijdrage aan de Nederlandse economie en maatschappij. Zij dragen
rechtstreeks bij aan onze welvaartsgroei en verschaffen substantiële werkgelegenheid. Goede culturele en creatieve voorzieningen
dragen ook bij aan de aantrekkelijkheid van steden voor toeristen,
bedrijven en bewoners. Het is echter moeilijk om een goed beeld
te krijgen op trends in de sector als geheel. De sector is zeer divers
van aard en cultuurstatistiek bij bijvoorbeeld het CBS is summier
voorhanden. De toegevoegde waarde van de totale culturele sector
wordt geschat rond 2,5 procent van het bbp (figuur 2.1).
De sector in euro’s en voltijdbanen
In 2010 had de culturele sector in Nederland een omzet van circa 13
miljard euro. Naar schatting twee derde van dit bedrag is commercieel van aard. Het gaat hier bijvoorbeeld om inkomsten uit creatieve
zakelijke dienstverlening, de entertainmentindustrie of de export.
Het gesubsidieerde deel van de sector had in 2009 een omzet van
ruim 5 miljard euro. Circa 19 procent van de inkomsten was afkomstig van de Rijksoverheid (figuur 2.2).
De werkgelegenheid in de culturele sector bedroeg in 2009 ongeveer 218.000 voltijdbanen, circa 3 procent van de totale werkgelegenheid van Nederland. De laatste internationale vergelijking
dateert van 2005: toen lag het aandeel culturele werkgelegenheid
volgens Eurostat rond de 3,8 procent (figuur 2.3). Nederland neemt
hiermee, samen met IJsland, een gedeelde eerste plaats in ten
opzichte van de rest van Europa. De werkgelegenheid in de culturele
sector groeide tussen 2004 en 2009 met 16 procent, dit is een sterkere groei dan de totale werkgelegenheid (figuur 2.4). Deze trend
doet zich niet alleen in Nederland voor; een recent rapport van de
Verenigde Naties laat zien dat wereldwijd sprake was van groei.

Het toenemende belang van de creatieve industrie
Voor veel bedrijven in Nederland geldt dat zij zich, door de mondialisering en de verplaatsing van arbeidsintensieve productie, niet
meer (alleen) op kostprijs kunnen onderscheiden. In toenemende
mate onderscheiden zij zich op technologie, kwaliteit, vormgeving
of symbolische waarde. De creatieve industrie speelt daarbij een belangrijke rol. Creatieve producten geven ook steeds meer invulling
aan regionale en nationale ‘identiteiten’ in een sterk internationale
omgeving (denk aan city marketing en nation branding). In het
verlengde daarvan kan het culturele aanbod het vestigingsklimaat
aantrekkelijker maken voor zowel particulieren als bedrijven.
Daarnaast zorgt de verdere groei van de wereldeconomie voor een
grotere vraag naar creatieve producten en diensten. Dit verklaart
de bovengemiddelde groei van de Nederlandse creatieve industrie
van de laatste jaren. Volgens het rapport ‘Verkenning Creatieve Industrie’ levert de sector een wezenlijke bijdrage aan de Nederlandse
economie en maatschappij (Senter Novem, 2009).
Om de waarde van de creatieve industrie voor Nederland te vergroten, werken de ministeries van EL&I en OCW samen aan het
Beleidsprogramma voor de Creatieve Industrie 2009-2013. Uit de
verkenning van de creatieve industrie door SenterNovem (sinds
2010: Agentschap NL) blijkt dat de Nederlandse creatieve industrie
wereldwijd in de top 10 staat. Nederland is bijvoorbeeld sterk in design, architectuur, reclame en televisieproducties en telt een aantal
sterke uitgeverijen. Ook Nederlandse mode en videogames winnen
de laatste jaren aan reputatie.
Cultuurbereik
Voldoende aansluiting bij het publiek is een blijvende uitdaging
voor de hele culturele sector. De laatste cijfers over bezoek aan cultuur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) dateren van 2007
(momenteel wordt de opzet van de monitor herzien). Toen bleek
dat op dit moment populaire uitingen, zoals cabaret en populaire
muziek, meer publieke aandacht krijgen dan voorheen (figuur 2.5).
Het aanbod in deze genres komt vrijwel volledig voor rekening
van de marktsector. In andere sectoren, zoals film, stimuleert de
rijksoverheid met succes een groeiende publieke belangstelling. Het
bezoek aan klassieke muziek is echter gedaald en het bezoek aan
toneel nagenoeg gelijk gebleven.

2.2. Inrichting van het cultuur- en
medialandschap

Figuur 2.2 Inkomsten gesubsidieerde culturele sector, 2009

Figuur 2.4 Aantal arbeidsjaren (incl. zelfstandigen)
in de culturele sector ultimo 2004-2009

3,5%

Het Nederlandse cultuur-3%
en medialandschap wordt gekenmerkt
door toenemende concurrentie en sterke veranderingen in de voor2,5%
keuren en het mediagebruik
van de bevolking. Bescherming van het
publieke belang betekent2%
daardoor meer dan instandhouding van
cultuuraanbod. In de mediasector nemen de commerciële omroe1,5%
pen en internetaanbieders een belangrijk deel van het aanbod voor
hun rekening. Binnen de 1%
cultuursector verzorgt het Rijk (basis)
voorzieningen die niet elders tot stand komen. Bovendien onder0,5%
steunt het Rijk het aanbod van andere overheden en marktpartijen
en borgt het bepaalde functies
van het stelsel (zoals behoud van
0%
1995Research&Development).
1996 1997 1998 1999 2000 2001 Gesubsi2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
erfgoed, talentontwikkeling en
Kunsten
en
cultureel
erfgoed
dieerde cultuurinstellingen worden geacht hun ‘eigen inkomsten’ Media-en entertainmentindustrie
Creatieve zakelijke dienstverlening
Geschat aandeel creatieve sector
(inkomsten uit de markt of afkomstig van giften of sponsoring) te
vergroten.

Rijk: 19%
Provincies: 6%
Gemeenten: 38%
GR’s: 1%

2004

2008

groei
2004-'09

Kunsten en cultureel erfgoed

44.636

57.914

30%

Media & entertainment

81.459

84.081

3%

Creatieve zakelijke dienstverlening

62.419

76.080

22%

Totale culturele sector

188.510

218.066

16%

Eigen inkomsten: 36%

Figuur 2.3 Culturele werkgelegenheid in Europa als
percentage van de beroepsbevolking, 2005

Figuur 2.5 Ontwikkeling van receptieve cultuurdeelname
Minstens één keer in de afgelopen 12 maanden het genre
bezocht

Inrichting van het Nederlandse cultuurbestel
Het Nederlandse cultuurbestel bevat de kunsten (waaronder podiumkunsten, beeldende kunst, architectuur en vormgeving, nieuwe
60%

Figuur 2.1 De procentuele bijdrage van de culturele sector aan
het bbp 1995-2011

50%

40%

3,0%
30%

2,5%
20%

2,0%
10%

1,5%

0%

Rijk: 19%

1,0%

1983

1987

1991

1995

1999

2003

2007

Provincies: 6%
0,5%

Gemeenten: 38%
GR’s: 1%

0,0%

Eigen inkomsten: 36%

1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011

% van bbp
Media & entertainment

Kunsten
Creatieve zakelijke dienstverlening

1,5% (2)

2% (12)

2,5% (5)

3% (4)

3,5% (4)

Museum

Toneel

Klassieke muziek

Cinema

Monument

Professioneel toneel

Popconcert

Openbare
bibliotheek

Archief

Ballet

Cabaret

media en film, amateurkunst en cultuureducatie), het cultureel
erfgoed (monumenten, musea, archieven en archeologie) en de
letteren en bibliotheken. Figuur 2.6 brengt dit bestel in beeld. Kenmerkend is dat het ministerie van OCW, waaronder cultuurfondsen
en rijksdiensten, haar rol vervult in een breed veld van marktpartijen en andere overheden.
De rol van OCW binnen de culturele sector is gebaseerd op de
verschillende cultuurwetten. Binnen de cultuursector legt de wet de
volgende brede stelselverantwoordelijkheid voor het Rijk vast:
- de kwaliteit van het cultuuraanbod op peil houden;
- cultureel erfgoed beschermen tegen aantasting of vernietiging;
- diversiteit van aanbod en gebruik bewaken en bevorderen;
- toegankelijkheid bewerkstelligen voor alle burgers;
-	onafhankelijkheid van makers veiligstellen tegenover druk van
de markt en inhoudelijke bemoeienis van overheden.
Met ingang van 2009 is de cultuursubsidiesystematiek van het Rijk
vastgelegd voor de periode 2009-2012. Een beperkt aantal instellingen bleef onder directe ministeriële verantwoordelijkheid: de
landelijke culturele basisinfrastructuur (BIS). Deze instellingen zorgen voor een landelijk gespreid aanbod van culturele voorzieningen
en vervullen specifieke en cruciale functies die niet of onvoldoende
door de markt worden ondersteund.
De BIS, in beeld gebracht in figuur 2.7, bestaat in deze periode uit de
cultuurfondsen en instellingen met de volgende functies:
- instandhouding;
- ontwikkeling (vernieuwing en talent)
- internationale platforms
- ondersteuning
Met de herziening van de subsidiesystematiek in 2009 is een groot
deel van de subsidies die eerst bij OCW belegd waren, overgedragen
aan (de zeven) landelijke cultuurfondsen. Het betreft subsidies voor
projecten en instellingen die worden toegekend op basis van artistieke beoordeling. Daarnaast wordt een deel van het rijkscultuurbeleid uitgevoerd door de rijksdiensten: Rijksdienst voor Cultureel
Erfgoed (RCE) en het Nationaal Archief. De volgende herziening van
de BIS gaat in per januari 2013.
Bij het bereiken van de cultuurdoelstellingen speelt het onderwijs
een belangrijke rol. Zo is er het programma Cultuur en School, voor

binnen- en buitenschoolse cultuureducatie. Daarnaast is er het
reguliere kunstvakonderwijs dat studenten opleidt in disciplines als
vormgeving, muziek, docenten, architectuur en theater en dans.
Tenslotte krijgt een deel van het cultuurbeleid van het Rijk gestalte
in samenwerking met gemeenten en provincies, in de vorm van
decentrale geldstromen en specifieke programma’s zoals Cultuur en
School en Cultuur en Ruimte.
Inrichting van het Nederlands mediabestel
De Mediawet schrijft voor dat een onafhankelijk, gevarieerd en
kwalitatief hoogwaardig media-aanbod wordt gegarandeerd dat
toegankelijk en betaalbaar blijft voor alle lagen van de bevolking.
Dat aanbod bestaat uit radio, televisie, kranten en internet.
Een belangrijk instrument van de rijksoverheid op mediagebied is
het publieke omroepstelsel. Dat stelsel bestaat uit de binnenlandse
landelijke, regionale en lokale omroep en de Wereldomroep. Vanaf
2013 vindt de bekostiging van de Wereldomroep plaats door het
Ministerie van Buitenlandse Zaken; een klein deel wordt nog bekostigd via de landelijke publieke omroep.

Figuur 2.6 Cultuurstelsel in beeld

Marktpartijen
Particuliere fondsen

Andere
ministeries

Gemeenten en
provincies

Ministerie van OCW
Rijksdiensten

Raad voor Cultuur

Fondsen
Kunst-vakonderwijs

Culturele instellingen, creatieve industrie en individuele kunstenaars
in alle culturele sectoren (kunsten, erfgoed, bibliotheken en letteren),
gesubsidieerd of niet gesubsidieerd

Gesubsidieerde culturele instellingen/projecten

Resultaat: culturele productie

Met rijkssubsidie gerealiseerde culturele productie

Effecten: cultuurparticipatie, economische, ruimtelijke en sociale effecten

Met rijkssubsidie gegenereerde effecten

Branche
Inspecteur Cultureel Erfgoed

Basis- en voortgezet onderwijs

Figuur 2.7 Landelijke Culturele Basisinfrastructuur (BIS)
Subsidieperiode 2009-2012, naar functie

De landelijke publieke omroep is inhoudelijk onafhankelijk van de
markt en de overheid. Het leunt financieel op twee inkomstenbronnen: de rijksbijdrage en de reclame-inkomsten. Vanaf 2013 wordt de
organisatie van de landelijke publiek omroep gemoderniseerd. Er
worden vanaf 2016 nog maximaal zes omroeporganisaties op basis
van leden erkend, naast de twee bestaande taakorganisaties NOS en
NTR. Zes van de bestaande omroepverengingen zullen samengaan in
drie samenwerkings-omroepen. Naast de publieke omroep zijn er nog
enkele instellingen belast met omroepgerelateerde publieke taken:
- het Nederlands Instituut voor beeld en geluid
- het Stimuleringsfonds voor Culturele Mediaproducties
- het Muziekcentrum Van de Omroep
Het Stimuleringsfonds voor de Pers voert steunmaatregelen uit om
de pluriformiteit van de dagbladenmarkt te behouden. Het Stimuleringsfonds voor de Pers en het Stimuleringsfonds Nederlandse
Culturele Mediaproducties zullen worden samengevoegd.
De omroepbijdrage van de overheid, die jaarlijks wordt vastgesteld
in de rijksbegroting, is samengesteld uit de rijksomroepbijdrage, de
reclameinkomsten van de Ster en de rente op de algemene omroepreserve. Het Commissariaat voor de Media houdt toezicht op de
naleving van de Mediawet.

Soort instellingen

Budgetverdeling 2010

Soort instellingen

Budgetverdeling 2010

Functie: Internationaal platform

Cultuurfondsen
Nederlandse Fonds voor de Podiumkunsten

10,8%

Mondriaan Stichting

3,4%

Fonds Bouwkunst, Vormgeving en Beeldende Kunsten

4,2%

Functie: Ontwikkeling van talent, vernieuwing en experiment

Stimuleringsfonds Architectuur

1,5%

Postacademische instellingen

2,0%

Filmfonds

6,2%

Productiehuizen podiumkunsten

2,0%

Nederlands Letterenfonds

1,4%

Presentatie instellingen beeldende kunsten

0,6%

Fonds Cultuurparticipatie

3,1%

Ontwikkelinstellingen

2,5%

Functie: Instandhouding van landelijk gespreid aanbod en topkwaliteit

(Internationale) vakfestivals

1,7%

Functie: Ondersteuning

Operagezelschappen

5,9%

Sectorinstituten

6,6%

Symfonieorkesten

10,8%

Overige ondersteunende instellingen

2,4%

Dansgezelschappen

3,9%

Toneelgezelschappen

3,1%

Totaal:

Friestalig toneelgezelschap

0,3%

Uitgaven aan BIS instellingen 2011

Jeugdgezelschappen podiumkunsten

1,3%

Musea en erfgoedbeherende instellingen

26,2%

100,0%
€ 573.119.000

2.3 Prestaties cultuur- en
mediastelsels
Cultuur heeft in de eerste plaats een intrinsieke waarde, die van belang is voor de ontwikkeling van individuen en voor de samenleving
als geheel. Daarnaast kan een bloeiende cultuur bijdragen aan het
creatieve en innovatieve vermogen van de samenleving, de ondernemingszin, de fysieke inrichting, de sociale binding en het aanzien
van Nederland.
Om deze effecten te kunnen realiseren is in de relevante wetten
vastgelegd dat de cultuur- en mediastelsels moeten voldoen aan
criteria van verscheidenheid (inclusief bescherming van erfgoed),
spreiding (zowel geografische spreiding als toegankelijkheid) en
kwaliteit.
De prestaties van de cultuur- en mediastelsels op deze kenmerken
worden uiteengezet in paragrafen 2.3.1 tot en met 2.3.3. In paragraaf
2.3.3 wordt ook aandacht besteed aan de relatie tussen kwaliteit en
doelmatigheid in de cultuur- en mediasector.

2.3.1 Verscheidenheid van voorzieningen
Verscheidenheid in het cultuurbestel betekent een brede variëteit
van cultuurvoorzieningen, met of zonder gerichte overheidssubsidie.
Ondersteuning van het Rijk heeft als doel erfgoed te beschermen
en aanbod van voldoende omvang en kwaliteit te verzekeren. De
nadruk van het rijksbeleid ligt daarbij op genres en functies die,
vanwege kostenoverwegingen of gebrek aan omvang, niet voldoende in de markt tot stand komen.
Rijkssubsidie voor een basisinfrastructuur
De financiële rol van de rijksoverheid is het grootst in genres die
moeilijk te financieren zijn vanuit decentrale overheden of de markt.
Hierdoor is er onder andere met de sector podiumkunsten een
relatief sterke subsidierelatie ontstaan. Hierbij moet gedacht worden aan symfonische orkesten of grootschalige dans- en theatergezelschappen. In deze genres draagt de rijksoverheid bovendien

bij aan landelijke spreiding van het aanbod (zie verder paragraaf
2.3.2 Spreiding en toegankelijkheid). Genres als populaire muziek
en muziektheater worden daarentegen veelal zonder rijkssubsidie
geproduceerd, behalve als het gaat om financiering van talentontwikkeling en experimenten.
Meer voor minder
Figuur 2.8 en 2.9 tonen het aantal rechtstreeks rijksgesubsidieerde
(met ingang van 2009: BIS) instellingen per sector. Met de invoering
van de basisinfrastructuur (BIS) in 2009 is het aantal cultuurinstellingen dat rechtstreeks rijkssubsidie ontvangt, verminderd. Ook
hier blijkt dat de podiumkunstinstellingen veruit in de meerderheid
zijn. Met ingang van 2009 zijn veel van deze instellingen overgedragen aan de gemeenten en cultuurfondsen (het Nederlandse Fonds
voor de Podiumkunsten). Bovendien is de Raad voor Cultuur en de
cultuurfondsen gevraagd minder plannen te honoreren en meer
geld toe te kennen per instelling.
Strengere selecties, op basis van artistieke kwaliteit en gezonde
bedrijfsvoering, moeten de kwaliteit van het aanbod versterken.
Zo is het aantal instellingen dat in de podiumkunsten rechtstreeks
rijkssubsidie ontvangt teruggebracht met 67 procent (van bijna
240 naar minder dan 80). Instellingen die niet meer in aanmerking
komen voor BIS subsidie hebben veelal aanvragen ingediend bij het
Nederlandse Fonds voor de Podiumkunsten (FPK). Voor de subsidieperiode 2009-2012 heeft het FPK de aanvragen van ongeveer 110
instellingen gehonoreerd.

Figuur 2.8 Aantal gesubsidieerde cultuurinstellingen (1)

Figuur 2.9 Aantal gesubsidieerde cultuurinstellingen (2)

In het kader van de Cultuurnota / Subsidieplan

In het kader van de Cultuurnota / Subsidieplan

Kunsteducatie

Podiumkunsten

Archeologie

Musea

Archieven

Beeldende-, bouwkunst en
vorm

Internationaal
cultuurbeleid

Amateurkunst

Bibliotheken

Film

Media

Letteren

Overig cultuurbeleid

Kunsten algemeen
0

50
1999 - 2003

100

150

2004 - 2008

200

0

250

2009 - 2012

2
1999 - 2003

Figuur 2.10 Rijksgesubsidieerde aanbod podiumkunsten
Aantal uitvoeringen in Nederland, Subsidieplan instellingen
(incl. productiehuizen, excl. festivals en instellingen bij FPK)

4
2004 - 2008

6

8

2009 - 2012

Figuur 2.11 Marktaandeel rijksgesubsidieerd aanbod
podiumkunsten
Op de schouwburgen, concertzalen en theaters
aangesloten bij de VSCD

8.000
20

Brede ondersteuning voor aanbod in de podiumkunsten
Figuur 2.10 toont het aantal binnenlandse uitvoeringen van rijksgesubsidieerde podiumkunsten, inclusief besloten voorstellingen
voor schoolgroepen. Door de invoering van de BIS is het aantal
rijksgesubsidieerde instellingen afgenomen, en hierdoor ook het
aantal uitvoeringen. De BIS zorgt met andere woorden vanaf 2009
voor een duidelijke trendbreuk: terwijl het aantal instellingen
daalde met circa twee derde, daalde het aantal uitvoeringen met
circa een derde. In 2010 is het aantal uitvoeringen van de rechtstreeks door het Rijk gesubsidieerde instellingen met ruim 1.700
uitvoeringen toegenomen, een stijging van bijna 5 procent ten
opzichte van 2009.

6.000
15

4.000

10

2.000

0

5

Dans

Muziek
2005

2006

Jeugddans
en -theater
2007

Muziektheater
2008

2009

Orkesten
2010

Theater

0
2006

2007
Percentage bezoeken

2008

2009

Percentage voorstellingen

2010

Het marktaandeel van de rijksgesubsidieerde podiumkunsten is in
2010 licht gedaald tot rond 13 procent (figuur 2.11). Hoewel geen cijfers van de gehele marktsector bekend zijn, is dit aandeel te duiden
via de podia die lid zijn van de Vereniging van Schouwburgen en
Concertgebouwdirecties (VSCD). Naar schatting beslaan de VSCDleden bijna twee derde van de totale markt aan podia. Opvallend
was de toename van het aandeel rijksgefinancierde voorstellingen
en concerten na 2006 (van 13 procent naar 20 procent in 2007). De
VSCD veronderstelt dat de hoge piek in 2007 het resultaat is van een
andere meetmethode en een lichte overschatting. Het totale aantal
voorstellingen en concerten op VSCD-podia is weer met 2 procentpunt gestegen in 2010, na een daling tussen 2008 en 2009 (figuur
2.12).
Een stijgend marktaandeel voor de Nederlandse film
Ruim drie kwart van het bioscoopaanbod in Nederland bestaat uit
Amerikaanse films. Figuur 2.13 laat zien hoe de concurrentiepositie
van de Nederlandse film in de afgelopen twee jaar is verbeterd. Na
een dip in 2007 is zowel het totaal aantal nieuw uitgebrachte Nederlandse titels, als het marktaandeel van Nederlandse films toegenomen (in 2010 waren dit 30 Nederlandse titels, 52 inclusief kleine
coproducties). Het herstel van de Nederlandse filmsector loopt
parallel met de toegenomen bijdrage van de publieke omroep en de
vervanging van de oude cv-regeling door een suppletie-regeling in
2007.

www. bibliotheek.nl wordt de digitale toegangspoort tot de collecties en diensten van Nederlandse openbare bibliotheken. Hiertoe
wordt een infrastructuur gebouwd en onderhouden. Een belangrijk
onderdeel hiervan is de koppeling van systemen, catalogi, etcetera
van alle 168 bibliotheken, de 11 provinciale serviceorganisaties en de
Koninklijke Bibliotheek.
Sinds 2002 zijn de openbare bibliotheken drastisch van omvang veranderd. Door het vormen van basisbibliotheken is het totaal aantal
bibliotheken fors afgenomen. De totale collectie van de bibliotheken is gedaald, net als het totale aantal leden en uitleningen.
Deze trends zijn in overeenstemming met het feit dat mensen aan
het eind van de twintigste eeuw steeds minder tijd besteden aan
het lezen van boeken. Figuur 2.14 geeft de ontwikkelingen bij de
openbare biblitoheken weer.
Behoud van rijksmonumenten
Een bijzondere erfgoedfunctie is de instandhouding van rijksmonumenten. Na een toename van het aantal aangewezen rijksmonumenten in de periode 1999-2001 (van 45.700 naar 50.700), is
het aantal monumenten sindsdien gestabiliseerd. Het huidige
aanwijzingsbeleid is terughoudend, daarom zal de minister vooral
via aanwijzingsprogramma's nieuwe monumenten aanwijzen
(figuur 2.17).

Vanaf 2009 richt de bibliotheekvernieuwing zich op de realisatie
van de landelijke digitale bibliotheek: Bibliotheek.nl. De website

Figuur 2.13 Marktaandeel Nederlandse film

Aantal uitvoeringen op schouwburgen, concertzalen en
theaters aangesloten bij de VSCD

Als percentage van totaal aantal uitgebrachte films en
totaal aantal bezoekers

10.000

25%

8.000

20%

6.000

15%

4.000

10%

2.000

5%

0

Theater

Muziek

Dans

2004

2006

Muziektheater

Cabaret en
Kleinkunst

2008

2010

Overige

0%
1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2011

Nederlandse films als percentage van totaal aantal uitgebrachte films
Bezoekers aan Nederlandse films als percentage van totaal aantal bezoekers

Figuur 2.14 Geïndexeerde ontwikkelingen Openbare
Bibliotheken ten opzichte van 2001

Figuur 2.15 Rijksmonumenten
Aantal × 1.000

Aantal bibliotheken, leden, collectie en uitleningen, 2001 = 100

2.3.2 Spreiding en toegankelijkheid
Herpositionering van de openbare bibliotheken
Eind 2001 zijn het Rijk, het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de bibliotheekbranche begonnen aan de vernieuwing van de openbare bibliotheken.
De gezamenlijke ambitie is de openbare bibliotheek landelijk te
herpositioneren als centrale publieke infrastructuur voor de kennissamenleving.
Eind 2008 heeft de adviescommissie bibliotheekinnovatie (commissie-Calff ) advies uitgebracht over het vervolg op de eerste fase van
de bibliotheekvernieuwing (2002-2008). Op basis van dit advies is
in december 2008 met IPO en VNG een bestuurlijk akkoord gesloten
over het plan van aanpak 2009-2012.

Figuur 2.12 Aanbod van professionele podiumkunsten

Om bij te dragen aan de ontwikkeling van het individu en de samenleving, moeten cultuurvoorzieningen in Nederland toegankelijk zijn
voor een breed publiek. Het Rijk is daarom verantwoordelijk voor
preiding van het Nederlandse cultuuraanbod. Dit betreft dus zowel
geografische spreiding als toegankelijkheid (ongeacht woonplaats
of sociaaleconomische achtergrond).

100

54

90

52

80

50

70

48

60
46
50

Geografische spreiding
Geografische spreiding van cultuur in Nederland is expliciet opgenomen in de Wet op het specifiek cultuurbeleid (WSC). Deze spreiding krijgt vorm door samenwerking van het Rijk met provincies en
gemeenten. Op het gebied van producerende cultuurinstellingen
stimuleert het Rijk dat landelijke cultuurinstellingen en gezelschappen van topkwaliteit met een regionale functie zich verspreiden

44
40
42
30
40

20
2001

2002

2003

2004

Aantal bibliotheken

2005
Leden

2006

2007

Collectie

2008

2009

Uitleningen

2010
38

1991

1993

1995

1997

1999

2001

2003

2005

2007

2009

2011

Bezoeken aan podiumkunsten sterk afhankelijk van genre
De VSCD-leden telden in 2009 voor het eerst een daling in het
aantal bezoeken aan professionele podiumkunsten; deze heeft zich
in 2010 voortgezet (circa 2 procentpunt ten opzichte van 2009). In
eerdere jaren is het bezoek steeds gestegen, wellicht in verband met
de conjunctuur.
In figuur 2.17 blijkt dat sommige genres met weinig subsidie, zoals
musicals en cabaret, een terugloop kenden in 2010. Populaire
muziek, ook met weinig subsidie, kende echter een sterke stijging.
In absolute aantallen is het bezoek aan rijksgefinancierde podiumkunsten in Nederland met ruim 2 miljoen (inclusief bezoeken
van schoolgroepen) vrijwel stabiel ten opzichte van 2009. Met de
overdracht van twee derde van de instellingen aan het Nederlandse
Fonds voor de Podiumkunsten in 2009 is een trendbreuk ontstaan:
de bezoekersaantallen van rechtstreeks gesubsidieerde instellingen
daalden met ruim 25 procent (figuur 2.18).

Het kijktijdaandeel van de landelijke publieke omroep is in de
periode 1990-2000 teruggelopen van de helft naar ruim een derde
. Bij radio is het luistertijdaandeel gedaald van tweederde naar
een kwart. Kijkcijfers uit 2005 laten nog een dalende trend zien
(marktaandeel publieke tv-zenders 27 procent). De jaarlijkse onderzoeken van de Stichting Kijkonderzoek laten echter vanaf 2006
een duidelijk herstel zien van het kijktijdaandeel van de publieke
omroep. Hetzelfde geldt voor de maandelijkse onderzoeken van
Intomart GFk met betrekking tot het continu luisteronderzoek. Om
deze redenen hebben we ervoor gekozen de oude figuren die een
vijfjaarlijkse trend gaven te vervangen door nieuwe figuren (2.20 en
2.21), waarin de recente ontwikkelingen beter tot zijn recht komen.
In 2011 kwam het aandeel van de publieke televisie in totale kijktijd
uit op 34,4 procent. Het luistertijdaandeel van de publieke radio
kwam in 2011 uit op 32,8 procent.
Meer bezoek aan musea, ook door jongeren
Het bezoek aan musea is met circa 12 procent toegenomen tussen
2005 en 2009, tot 20,5 miljoen bezoekers. De stijging was het sterkst
bij historische musea (circa 10 procent, 6,6 miljoen bezoekers). Zij
trekken de meeste (betalende) bezoekers, gevolgd door musea voor
de beeldende kunst. Onder buitenlandse bezoekers zijn de musea
voor beeldende kunst het populairst (figuur 2.22). Het aantal bezoe-

Figuur 2.17 Bezoeken aan uitvoeringen van
professionele podiumkunsten

In miljoenen euro's, in prijzen 2009 (gecorrigeerd met pbbp)

Aantal bezoeken (x 1.000) op schouwburgen,
concertzalen en theaters aangesloten bij de VSCD

1.400

4.000

1.200

3.500

1.000

3.000

800

2.500

600

2.000

400

1.500

200
1.000

Amateurkunst

Cultuureducatie

Professionele
kunsten

Gemeenten

Erfgoed

Openbare
Bibliotheken

Provincies

2009

2007

2005

2009

2007

2005

2009

2007

2005

2009

2007

2005

2009

2007

2005

0
2009

Toegankelijkheid
Aan de ene kant betekent toegankelijkheid dat kunst en cultuur
open, betaalbaar en aansprekend moeten zijn voor de hele samenleving. Toegankelijkheid betekent ook dat het Rijk een verantwoordelijkheid heeft voor het bereik van het culturele aanbod, waar
nodig het stimuleren van deelname aan activiteiten en bepaalde
cultuurvormen om de opbrengsten voor de maatschappij te garanderen.

Mediagebruik Nederlandse bevolking verandert sterk
Figuur 2.19 laat de trend in het mediagebruik in de periode 19752005 zien van de bevolking boven de 12 jaar. De tijd die mensen aan
radio en gedrukte media besteden, neemt al sinds 1975 af. De tijd
besteed aan het kijken naar televisie en video nam aanvankelijk toe,
maar is sinds 2000 ook aan het dalen. Het meest spectaculair is de
toename van het internetgebruik vanaf 1985.

Figuur 2.16 Netto publieke uitgaven voor Cultuur en
Media naar sector

2007

Goede geografische spreiding kan niet tot stand komen zonder de
rol van de gemeenten. In totaal nemen gemeenten 60 procent van
de overheidsfinanciering voor hun rekening. In de kunstensector is
de rol van de gemeente van oudsher vooral gericht op afname, door
financiering van de podia en schouwburgen. In de amateurkunst en
cultuureducatie - voorzieningen die direct verbonden zijn met lokale leefbaarheid - , zijn de gemeenten ook de grootste subsidient.
Dat geldt ook voor de bijdrage aan het totale bibliotheekbestel.
Bij media is de rijksoverheid, met landelijke voorzieningen in de
publieke omroep, vrijwel volledig dominant (figuur 2.16).

Bioscoopbezoek in de lift, ook voor Nederlandse films
Het aantal bioscoopbezoeken in Nederland is opnieuw gestegen,
van 27,2 miljoen in 2009 naar 30,5 miljoen in 2010. Dat gebeurde na
een daling van 24,9 miljoen in 2003 tot 20,6 miljoen in 2005. Deze
toename in publieksbereik kan te maken hebben met het stimuleringsbeleid van de productie van Nederlandse publieksfilms of
met stijgende populariteit van dit genre. Het aandeel bezoeken aan
Nederlandse films is in 2011 circa 12 procent van het totale aantal
bezoeken aan bioscoopfilms.

2005

door het land. Daarnaast wordt regionale spreiding van uitvoeringen meegewogen in de subsidietoekenningen van het Fonds voor
Podiumkunsten.

500
0

Media

Theater

Muziek
2006

Rijk

Figuur 2.18 Bezoeken aan uitvoeringen Rijksgesubsidieerde
podiumkunsten

2007

Musicals
2008

Cabaret en
Kleinkunst

2009

Overige

2010

Figuur 2.19 Mediagebruik Nederlandse bevolking
Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder,
in uren per week

Aantal bezoeken (x 1.000) aan uitvoeringen in Nederland,
Subsidieplan instellingen (incl. productiehuizen, excl.
festivals en instellingen bij FPK)
1.200

Dans

14
12

1.000

10

800

8
600
6
400

4

200
0

2

Dans

Muziek
2005

2006

Jeugddans
en -theater
2007

Muziektheater
2008

Orkesten
2009

2010

Theater

0

1975

1980

1985

1990

1995

2000

Televisie en video

Radio en geluiddragers

Gedrukte media

PC en internet

2005

kers van rijksgesubsidieerde musea is ook toegenomen tussen 2005
en 2007, van 5,3 naar 5,6 miljoen. Over bezoeken aan rijksgesubsidieerde musea in schoolverband zijn recentere gegevens beschikbaar. Zij tonen een toename van ruim 13 procent sinds 2007 tot 424
duizend in 2010 (figuur 2.23). Hier lijken de effecten van het project
Cultuur en School zichtbaar.
Toenemende interesse voor Regionaal Historische Centra en
Nationaal Archief
Sinds 2005 zijn in alle provincies, met uitzondering van ZuidHolland, de provinciale rijksarchiefdiensten met andere cultuurhistorische instellingen ondergebracht in een Regionaal Historisch
Centrum (RHC). Aan deze RHC's wordt (mede) door de rijksoverheid
financieel bijgedragen. Een van de doelen is het vergroten van het
publieksbereik. Het aantal bezoeken aan de websites van de RHC's
en het Nationaal Archief gezamenlijk is in 2011 gestegen tot bijna 43
miljoen. Het aantal fysieke bezoeken is in 2011 gedaald naar ruim
200 duizend (figuur 2.24).

context. Volgens de Raad voor Cultuur is het voor het aanzien van
Nederland belangrijk dat Nederlandse kunstenaars zich manifesteren in het buitenland. Anderzijds is het van belang dat Nederlandse
kunstenaars en publiek kennis nemen van wat er in het buitenland
gebeurt. Het gewicht hiervan neemt alleen maar toe in de multicul70%
turele samenleving (www.raadvoorcultuur.nl, aldaar thema Internationaal en intercultureel).
60% Om deze redenen heeft de Stichting
Internationale Culturele Activiteiten (SICA) een belangrijke functie
50% overkoepelende rol bij de uitvoering
binnen de BIS. Zij speelt een
van het internationale cultuurbeleid.

Figuur 2.21 Aandeel landelijke publieke radio in
totale luistertijd

50%
45%
40%
35%
30%

Daarnaast wordt ook van 30%
rijksgesubsidieerde instellingen in de
podiumkunsten verwacht dat zij een buitenlandse presentie
handhaven. In 2010 is het20%
aantal buitenlandse uitvoeringen van
rechtstreeks door het Rijk gesubsidieerde instellingen vrijwel stabiel
10%
gebleven (figuur 2.25), evenals
het aantal bezoeken (figuur 2.26). De
sterke daling tussen 2008 en
2009
is het resultaat van een trend0%
2007 figuur 2.25
2008 als 2.26).2009
2010
breuk (de inrichting van de BIS) (zowel
Ook instellingen bij het NederlandseGehele
Fonds
voor de Podiumkunsten
bevolking
12-19 jaar
20-34 jaar
50-64 jaar

Totaal (2009) en in schoolverband (2005-2011)

Nederlandse bevolking van 10 jaar en ouder

40%

35-49 jaar

Figuur 2.23 Bezoeken aan Rijksgesubsidieerde musea

25%
20%
15%
10%
5%
0%

2011

2007

≥ 65 jaar

2008

2009

2010

Gehele bevolking

12-19 jaar

20-34 jaar

35-49 jaar

50-64 jaar

≥ 65 jaar

2011

Rijksgesubsidieerde musea: 25%

Overige musea: 75%

2.3.3 Kwaliteit en doelmatigheid
Figuur 2.22 Bezoeken aan musea, naar soort

Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder

70%
60%
50%

50%

8

45%

7

40%

6

35%

5

30%

40%
30%

400

4

25%

3

20%
2

15%

1

10%

2008

2009

2010

2011

0%

2007

2008

2009

2010

2011

Gehele bevolking

12-19 jaar

20-34 jaar

Gehele bevolking

12-19 jaar

35-49 jaar

50-64 jaar

≥ 65 jaar

35-49 jaar

Totaal bezoeken ≥ 65Betaalde
bezoeken
50-64 jaar
jaar

20-34 jaar

Gemengde
collectie

2007

Volkenkunde

0

5%

Natuurlijke
historie

10%

Bedrijf en
techniek

20%

0%

500

Inclusief rijksgesubsidieerde musea,
in miljoenen bezoeken, 2009

Geschiedenis

Internationale excellentie
De Nederlandse cultuur ontwikkelt zich in een internationale

Figuur 2.20 Aandeel landelijke publieke televisie in
totale kijktijd

Beeldende
kunst

Een belangrijke doelstelling van het cultuurbeleid is hoge kwaliteit.
Deze doelstelling is echter niet eenvoudig en eenduidig te meten.
Zo is voor de media onafhankelijkheid een belangrijke indicator
voor kwaliteit. Een democratie kan immers niet functioneren
zonder media waarin uiteenlopende standpunten en stromingen
een stem krijgen. In de kunstsector is artistieke kwaliteit van groot
belang. In de subsidiesystematiek wordt een oordeel daarover aan
professionals overgelaten. In deze paragraaf komen de kwaliteitsfactoren ‘internationale excellentie’ en ‘ondernemerschap en gezonde bedrijfsvoering’ aan de orde. Ondernemerschap en gezonde
bedrijfsvoering zijn nauw verbonden aan doelmatigheid, doordat
ze de productiviteit en effectiviteit vergroten en tegelijkertijd de
subsidieafhankelijkheid van de cultuur- en mediasector beperken.
Daarom is in 2009 gestart met het programma Cultuurprofijt. De
komende jaren zal dit aspect van doelmatigheid meer in de schijnwerpers komen te staan.

Bezoeken van buitenlanders

300
2005

2006

2007

2008

2009

Bezoeken in schoolverband × 1.000

2010

2011

hebben een internationale agenda.
Ondersteuning van instellingen aan de internationale top Het
Koninklijk Concertgebouworkest, het Mauritshuis en de Design
Academy in Eindhoven staan binnen hun vakgebied onbetwist
aan de internationale top. Dat maakt hen van groot belang voor
de kwaliteit van het culturele leven in Nederland en een inspiratie
voor de Nederlandse cultuursector. De instellingen dragen bij aan
de beeldvorming over Nederland in het buitenland. In de subsidieperiode 2009-2012 hebben ze daarom in totaal 4 miljoen euro extra
ontvangen om hun toppositie te versterken.

zien door de lijn te volgen aan de hand van de rechteras in figuur 2.28.
Per 1 januari 2010 geldt 17,5 procent als bodemnorm voor de eigen
inkomsten als percentage van het totaal aan overheidssubsidies.
Met ingang van de volgende subsidieperiode (2013-2016) geldt de
norm als minimum voor de producerende BIS-instellingen, samen
met een groeinorm van gemiddeld 1 procent per jaar. Dat betekent
dat aan het einde van de komende subsidieperiode 2013-2016,
instellingen minimaal een eigen inkomstenpercentage van 21,5
procent moeten hebben.

Aantal uitvoeringen in het buitenland, Subsidieplan
instellingen (incl. productiehuizen, excl. festivals en
instellingen bij NFPK+)

Eigen inkomstennorm
Instellingen kunnen eigen inkomsten verdienen uit bijvoorbeeld
kassaopbrengsten en donaties. Zowel de eigen inkomsten als subsidies van instellingen in de cultuurnota zijn de afgelopen jaren licht
gestegen (figuur 2.28). De eigen inkomsten stijgen in 2011 naar ruim
200 miljoen euro. De structurele subsidies stijgen gestaag naar 420
miljoen euro. Hoewel de stijgingen in de afgelopen drie jaar niet heel
hard zijn, stijgt het eigen inkomstenpercentage (eigen inkomsten ten
opzichte van overheidssubsidie) wel van 45 naar 49 procent. Dit is te

Aantal bezoeken (x 1.000) aan uitvoeringen in het
buitenland, Subsidieplan instellingen
(exclusief festivals en instellingen bij FPK)

1.000

300
800

250
200

600

Giften en maatschappelijk draagvlak
In haar advies ‘Meer draagvlak voor cultuur’ benadrukte de Commissie Cultuurprofijt in januari 2008 het belang van giften aan
cultuur voor culturele instellingen. Het aanboren van giften als
inkomstenbron, naast subsidie en publieksinkomsten, kan tegelijkertijd zorgen voor een gezonde financiële toestand en sterkere
binding met de maatschappij.
Figuur 2.27 toont de vrijwillige bijdragen die vanuit verschillende
sectoren aan cultuur besteed worden. Opvallend is dat vooral particuliere fondsen en bedrijven meer zijn gaan geven over de afgelopen 10 jaar en dat hun giften sterk kunnen variëren van jaar tot jaar,
waarschijnlijk onder invloed van conjunctuur. De hoge piek van
giften in 2003 wordt overigens voor een deel veroorzaakt door een
verandering in de gehanteerde methodologie. Vanaf 2003 zijn ook
giften in natura van bedrijven aan cultuur, zoals de inzet van personeel of het gebruik van materiaal of diensten, voor het onderzoek
gekapitaliseerd en zodanig meegenomen in de berekening.
Ook is het belangrijk op te merken dat de achterliggende data voor
een deel gebaseerd zijn op schattingen.

Figuur 2.26 Bezoeken aan uitvoeringen podiumkunsten
buitenland

Figuur 2.25 Presentie Rijkgesubsidieerde podiumkunsten
buitenland

150
400

100
200

50

0

0

Dans

Muziek
2006

Figuur 2.24 Bezoeken aan Nationaal Archief
en Regionaal Historische Centra

Jeugddans
en -theater
2007

2008

Musicals

Orkesten

2009

Theater

Dans

Muziek
2006

2010

Figuur 2.27 Giften aan cultuur in Nederland

Jeugddans
en -theater
2007

2008

Musicals
2009

Orkesten

Theater

2010

Figuur 2.28 Eigen inkomsten tov overheidssubsidie
van de BIS-instellingen

In miljoenen euro’s

Fysiek en via internet, in miljoenen bezoeken

2001
2001

1,0

50

0,9

45

0,8

40

0,7

35

0,6

30

0,5

25

0,4

20

0,3

15

0,2

10

0,1

5
0

0,0
2005

2006

2007

Fysiek (linker as)

2008

2009

2010

Via internet (rechter as)

2011

1.000

2003
2003

450
130

50%

400

49%

125
350

48%
47%

300
120

800

46%

250
2005
2005

600

400

45%

115
200

2007
2007

200

2009
2009

44%

150
110

43%

100

42%

105
50

41%
40%

0
100

0

Dans

Muziek
2006

Jeugddans
00
en -theater
2007

Musicals 200
Orkesten300
100
200
300 Theater
400
100
400

Huishoudens
Huishoudens
Fondsen
2008 Fondsen
2009
2010

Nalatenschappen
Nalatenschappen
Bedrijven
Bedrijven

500
500

600
600

700
700

Goede-doelen-loterijen
Goede-doelen-loterijen

2005

2009

2006

2010
2007

20082011

Eigeninkomsten
inkomsten
Structureleoverheidssubsidie
overheidssubsidie
Eigen
Structurele
%
%eigen
eigeninkomsten
inkomstent.o.v.
t.o.v.totale
totalestructurele
structureleoverheidssubsidie
overheidssubsidie

2009

3.
Prestaties wetenschap

3.1 Samenvatting wetenschap
Een complex wetenschapssysteem met veel onderling verkeer
Nederland kent vele spelers die onderzoek financieren, programmeren, uitvoeren, erover adviseren en ondersteunen. In de loop
van de tijd is het intermediaire niveau van het wetenschapsbestel
complexer geworden. Ook op uitvoerend niveau is er sprake van een
toename van al dan niet tijdelijke samenwerkingsverbanden en onderlinge relaties. Daarnaast is het Nederlandse wetenschapssysteem
in toenemende mate verbonden met de wetenschapssystemen van
andere landen, zeker door de rol van Europa in het onderzoek. Dit
alles wijst op een toenemende afhankelijkheid, maar ook toegankelijkheid en openheid van organisaties in het wetenschapssysteem.
Internationale wetenschappelijke samenwerking neemt toe
Voor kleine landen als Nederland is het belangrijk om aansluiting
te houden op de internationale kennisontwikkeling. Dat gebeurt
o.a. door samen te werken met onderzoekers uit andere landen,
waarbij een duidelijke toename is te zien van de omvang van de
internationale financieringsstromen (die deels het karakter heeft
van financiële stromen tussen bedrijven) en een sterke toename van
het aandeel internationale copublicaties.
Stijging wetenschappelijke output en een hoge wetenschappelijke productiviteit
Nederland is op het wereldtoneel een kleine speler qua wetenschappelijke productie, met een niveau van ongeveer 2,5 procent. In
verhouding tot de bevolkingsgrootte is Nederland een middelgrote
speler. Net als in andere landen is de wetenschappelijke productie
waar Nederlandse onderzoekers betrokken bij zijn in absolute zin
sterk gegroeid. Het grootste deel van deze publicaties is afkomstig
van instellingen voor hoger onderwijs (universiteiten en universitaire medische centra). De combinatie van de wetenschappelijke
productie en het aantal onderzoekers dat daaraan een bijdrage
levert, leidt voor Nederland tot een hoge productiviteit.
Ontwikkeling gepromoveerden en onderzoekers
In toenemende mate wordt er in Nederland gepromoveerd, met een
groei van het aandeel van vrouwelijke gepromoveerden. Internationaal is Nederland bezig met een inhaalslag wat betreft het relatief
aantal promoties, en inmiddels neemt Nederland een positie vooraan in de middengroep in.

Ondanks een relatief hoog opgeleide bevolking en een bovengemiddeld wetenschappelijk en technologisch arbeidspotentieel,
is het relatief aantal onderzoekers in Nederland internationaal een
van de laagste ten opzichte van de landen waarmee we ons vergelijken.
Hoge kwaliteit Nederlands onderzoek, die breed wordt gedragen
De kwaliteit van het onderzoek waar Nederlandse onderzoekers
betrokken bij zijn, was en is van een zeer hoog niveau en ruim
boven het wereldgemiddelde, wanneer dat wordt gemeten op basis
van het relatief aantal citaties naar wetenschappelijke publicaties.
Nederland bezet daarmee internationaal een derde positie. De
citatiescore is sterk afhankelijk geworden van samenwerking met
onderzoekers in andere landen. De kwaliteit van het Nederlandse
onderzoek laat zich zien in de volle breedte van het Nederlandse
onderzoek (zoals bij onderzoeksinstituten en bedrijven).
Toename van het aandeel indirecte overheidsuitgaven
De totale R&D-uitgaven in Nederland laten, met wat schommelingen, een langzaam dalende lijn zien (van iets boven de 2 procent
naar een niveau van 1,8 à 1,9 procent van het BBP). Doordat het
overheidsbeleid de komende jaren langzaam verschuift van directe
naar indirecte (= fiscale) investeringen en de indirecte investeringen
niet meegerekend worden in het R&D-percentage, zal het aandeel
van de overheid in het totale R&D-percentage voor Nederland dalen.
Tot nu toe loopt het niveau van de uitgevoerde R&D in de publieke
sector redelijk in de pas met dat van andere landen. De private
sector echter sterk achter bij de meeste andere landen (landen als
Zweden en Finland voeren drie keer zoveel private R&D uit). De
Nederlandse sectorstructuur is hier mede debet aan. Wel doet
Nederland het beter dan andere landen wat betreft de private
financiering van instellingen in de publieke sector (hoger onderwijsinstellingen en onderzoeksinstellingen).
Het Nederlandse onderzoek is op onderdelen doelmatig te noemen
In algemene zin kan het Nederlandse onderzoek als behoorlijk doelmatig worden gekarakteriseerd. De productiviteit per onderzoeker is
hoog, de productiviteit per euro is gemiddeld. Wel is het de vraag of
het Nederlandse systeem niet te complex en ondoorzichtig is geworden. Daarnaast heeft Nederland een relatief laag aandeel vrouwen in
het onderzoek en kent het door NWO gefinancierde onderzoek lage
honoreringspercentages, met name bij de Vernieuwingsimpuls.

3.2 Het publieke
wetenschapsbestel
Het Nederlandse publieke wetenschapsbestel bestaat uit een groot
aantal organisaties en instellingen. Samen vormen ze een complex
geheel met verschillende functies en verschillende onderlinge
relaties. Globaal zijn er vijf verschillende niveaus te onderscheiden
(figuur 3.1):
• Het niveau met organisaties die verantwoordelijk zijn voor het formuleren van en adviseren over wetenschapsbeleid. Op dit niveau is
de rijksoverheid te vinden, maar ook wetenschapsorganisaties als
de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW)
en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
(NWO). Op dit niveau bevinden zich ook adviesorganen als de
Adviesraad voor Wetenschap en Technologie (AWT), terwijl ook
de KNAW een adviesrol heeft.
• Het niveau met financiers van onderzoek zoals de overheid, maar
ook intermediaire organisaties als NWO en Agentschap NL, welke
laatste uitvoerend agentschap is van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I). Financiering is ook
afkomstig van Europese organisaties, waarbij de Europese Unie
een belangrijke rol speelt en invloed heeft op de Nederlandse
wetenschap.
• Het niveau met onderzoek uitvoerende organisaties: de universiteiten, universitaire medische centra, hbo-instellingen,
instituten van de KNAW, instituten van NWO, de Nederlandse
Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek
(TNO), de Grote Technologische Instituten (GTI’s), een aantal
instituten voor landbouwkundig onderzoek, topinstituten en
diverse andere instituten.
• Het niveau met de onderzoeksgroepen binnen die organisaties.
Daarnaast zijn er instellingen die wetenschappelijk onderzoek
ondersteunen, zoals de wetenschappelijke bibliotheekinstellingen, stichting SURF op het gebied van computerfaciliteiten, en
het Expertisecentrum voor internationaal Onderzoek en Innovatie
(voorheen EG-Liaison) als onderdeel van Agentschap NL op het
gebied van advisering over onderzoeksactiviteiten binnen de EU.
Een publicatie van het Rathenau Instituut uit 2007 over 30 jaar
publieke financiering laat zien dat de complexiteit in de loop der
jaren is gegroeid, met name op het intermediaire niveau van finan-

ciering en programmering. Maar ook op het niveau van uitvoerende
organisaties is een toenemend aantal consortia van samenwerkende
instellingen te vinden.
Figuur 3.1 benoemt twee basisvormen van financiering van wetenschappelijk onderzoek. Enerzijds basisfinanciering, waarbij instellingen een vorm van structurele financiering krijgen zonder dat er
a priori specifieke voorwaarden aan zijn verbonden. Instellingen
verwerven deze financiering niet in competitie, wat niet betekent
dat er geen overleg kan zijn tussen de financierende en uitvoerende
organisatie over de invulling ervan, zoals het geval is bij de vraagfinanciering van TNO en de GTI’s. Anderzijds projectfinanciering,
waarbij de financiering bedoeld is voor de uitvoering van een specifiek project of programma, meestal op basis van een goedgekeurd
onderzoeksvoorstel, al dan niet in competitief verband.
De organisaties in het schema zijn vaak op verschillende manieren
met elkaar verbonden of hebben zelfs meerdere rollen (zoals NWO
en de KNAW): via de financiering van programma’s en projecten,
via wet- en regelgeving, via adviezen, en via talloze contacten en
overlegstructuren op organisatieniveau en persoonsniveau (netwerken). Een deel van het onderzoek vindt plaats binnen het publieke
domein, dat bestaat uit de sector hoger onderwijs (universiteiten,
universitaire medische centra en hbo-instellingen) en de sector onderzoeksinstituten (waaronder NWO-instituten, KNAW-instituten,
TNO en de GTI’s). Maar daarnaast vindt er ook veel onderzoek in het
private domein plaats in kleine, middelgrote en grote bedrijven en
zijn er – in toenemende mate – publiekprivate consortia.

Figuur 3.1 Het Nederlandse wetenschapssysteem en financieringsstromen

Europese Unie

Overheid
Beleid
en advies

Adviesorganen

Financierende organisaties

Europese en internationale organisaties

Financiers

Uitvoerende
organisaties

Hoger onderwijsinstellingen
en publieke onderzoeksinstituten
Bedrijven

Interne allocatie

Onderzoeksgroepen

Basisfinanciering

Projectfinanciering

Figuur 3.2 OCW-uitgaven voor het wetenschapsbestel

100%

1.400

90%

1.200

80%

Het onderzoek in de sector hoger onderwijs heeft vooral een fundamenteel karakter, maar er vindt ook toepassingsgericht onderzoek
plaats, met name via de uitvoering van contractonderzoek. Fundamenteel onderzoek is vooral gericht op het vergaren van kennis
zonder een vooraf vastgesteld gebruiksdoel van die kennis, terwijl
toepassingsgericht of vraaggericht onderzoek is gebaseerd op specifieke economische en maatschappelijke vragen of problemen, en
al een toepassingscontext kent. In de sector onderzoeksinstituten
vindt meer een mix plaats van fundamenteel en toepassingsgericht onderzoek plaats, en ligt in vergelijking met de sector hoger
onderwijs de nadruk meer op het laatste type onderzoek. In de
private sector ligt de nadruk van het onderzoek op een combinatie

70%

1.000

60%

800

50%
40%

600

30%

400

20%

200

10%
0%

0

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Specifieke beleidsthema's

Overig

Internationale instellingen

Wetenschappelijke Bibliotheekinstellingen

TNO

KNAW

NWO

Totaal (milj. euro, rechteras)

2010

2011

van toepassingsgericht onderzoek en ontwikkelingswerk, al vindt er
ook in beperkte mate fundamenteel onderzoek plaats. Bij dit ontwikkelingswerk moet gedacht worden aan het maken van nieuwe
materialen, producten en hulpmiddelen met behulp van publiek of
privaat ontwikkelde kennis.
Doelen en instrumenten van het wetenschapsbeleid
Vergroting van de hoeveelheid beschikbare kennis en vergroting
van het inzicht in mens en maatschappij is een belangrijk doel
bij het uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek. Daarnaast is
het in toenemende mate belangrijk dat deze verworven kennis en
inzichten ten goede komen aan de maatschappij en maatschappelijke partijen. Dat kan gebeuren door vernieuwing van producten en
processen (innovatie), maar ook door maatschappelijke organisaties in hun functioneren te ondersteunen met kennis en door bij te
dragen aan de oplossing van maatschappelijke problemen (zoals
milieu, energievoorziening en gezondheidszorg).
Het Nederlandse wetenschapsbeleid stelt zich daarom tot doel om
te zorgen voor een brede en duurzame basis voor het wetenschappelijk onderzoek. De overheid doet dit door:
• Het structureel financieren van onderzoeksinstellingen.
• Het stimuleren en behouden van kwalitatief goed en excellent
onderzoek, zoals door te zorgen voor de instroom en
doorstroom van onderzoekers.
• Het stimuleren van de verspreiding en het gebruik van de
resultaten van wetenschappelijk onderzoek.
Het OCW-budget voor wetenschappen (art. 16), maar ook de basisfinanciering van universiteiten en de werkplaatsfunctie van de
universitaire medische centra via de eerste geldstroom en het
onderzoek aan hogescholen (art. 6 en 7), ondersteunen deze doelen
van het wetenschapsbeleid. Het OCW-budget voor wetenschappen
(figuur 3.2) gaat voor een groot deel naar de structurele financiering van instellingen die onderzoek uitvoeren en instellingen die
de uitvoering van onderzoek ondersteunen. Daarnaast vindt er
financiering plaats van specifieke beleidsprogramma’s. Het aandeel
van de structurele financiering van instellingen is in de loop van
de jaren langzaam afgenomen ten gunste van de financiering van
verschillende beleidsprogramma’s, waarvan de financiering van de
Vernieuwingsimpuls bij NWO de belangrijkste is. Het aandeel van

deze structurele financiering bedroeg in 2000 90 procent, maar is
in 2011 gedaald tot 61 procent. NWO is een belangrijke subsidieverstrekker binnen het Nederlandse wetenschapsbestel, zowel via
specifieke programma’s, als via de financiering van eigen instituten.
Het aandeel van NWO binnen de structurele financiering van de
onderzoeksinstellingen ligt op ongeveer 40 procent, daarnaast
vindt ook een deel van de gelden voor beleidsprogramma’s zijn weg
via NWO. De daling in het totale budget wordt veroorzaakt door de
overheveling van de OCW-middelen voor TNO en de GTI’s naar het
ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie.
R&D-uitgaven
De R&D-uitgaven van een land, in combinatie met de omvang van
het bruto binnenlands product (bbp), zijn een belangrijke graadmeter om de ambitie van een land op dit vlak te vergelijken met andere
landen of met een vooraf gesteld doel. In de jaren tachtig van de vorige
eeuw lagen deze R&D-uitgaven van Nederland boven de 2 procent van
het bbp, maar vanaf begin jaren negentig zakte dit niveau tot net
onder de 2 procent (figuur 3.3). Vanaf 2000 ligt het niveau een aantal jaren op ongeveer 1,9 procent van het bbp en vanaf 2007 op een
niveau van 1,8 procent. In 2010 gaf Nederland 10,9 miljard euro uit
aan R&D, wat overeenkomt met een bbp-percentage van 1,85. Dat is
inmiddels lager dan het EU-gemiddelde van 1,91 procent. Waar de
R&D-uitgaven van hoger onderwijsinstellingen in de loop van de jaren
een regelmatige stijging laten zien, daalden die van de bedrijven in
Nederland in 2008 en 2009, als gevolg van de financiële crisis.
Ze kennen in 2010 weer een stijging van 6,5 procent. Kijken we
naar landen als Zweden en Finland, dan zien we daar dat bedrijven
drie keer zoveel aan R&D uitgeven als in Nederland (figuur 3.4). Dit
wordt o.a. veroorzaakt door een sectorstructuur in Nederland die
minder R&D-intensief is, maar daarnaast ook door relatief lagere
R&D-uitgaven van bedrijven.
Het beeld van de totale R&D-uitgaven in Nederland (publiek en
privaat samen) laat zien dat Nederland internationaal gezien een
lager investeringsniveau heeft dan landen waarmee Nederland zich
vanuit de ambitie om tot de top van de kenniseconomieën te willen
behoren, wil meten, zoals de Scandinavische landen (uitzondering
is Noorwegen), België, Frankrijk, Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk
en het Verenigd Koninkrijk. Uit een analyse van het Rathenau In-

Figuur 3.3 R&D-uitgaven in Nederland als percentage
van het bbp

Figuur 3.4 R&D-uitgaven als percentage van het bbp
Naar sector van uitvoering, 2009

Naar sector van uitvoering en EU-27 totaal
2,5%

4,5%
4,0%

2,0%

3,5%
3,0%

1,5%

2,5%
2,0%

1,0%

1,5%
1,0%

0,5%

0,5%
0,0%

0%
1990

1992

1994

Bedrijven

1996

1998

2000

Hoger onderwijs

2002

2004

Instituten

2006

Totaal

2010

2008

FIN

EU-27

ZWE DEN ZWI DUI

Instituten

Figuur 3.5 Het wetenschapelijk en technologisch
arbeidspotentieel tussen 15 en 74 jaar

OOS OESO FRA AUS

Hoger onderwijs

BEL EU-27 NED VK

Bedrijven

CHI NOO

2000-totaal

Figuur 3.6 R&D-personeel, als promille van de
beroepsbevolking, 2010

Als percentage van de beroepsbevolking
25

60%

50%

20

40%
15
30%
10
20%
5

10%

0%

0
2000

2001

2002

EU-27 totaal

2003

2004

NED-totaal

2005

2006

2007

NED-man

2008

2009

2010

NED-vrouw

FIN

DEN

ZWE

NOO FRA

OOS

DUI

Overig R&D-personeel

ZWI

BEL

AUS

Onderzoekers

NED

EU-27 VK

stituut van de begrotingsuitgaven van de overheid (het Overzicht
Totale Onderzoek Financiering 2010-2016 van april 2012, gebaseerd
op de overheidsbegrotingen 2012) blijkt dat de directe onderzoekuitgaven van de overheid tussen 2012 en 2016 zullen dalen met een
geschatte omvang van zo’n 400 miljoen euro. Daartegenover stijgen
in dezelfde periode de indirecte uitgaven via verschillende belastingfaciliteiten van 1,1 tot 1,2 miljard euro (zie paragraaf 3.5).
Wat betreft de uitgaven in de publieke sector (de sector hoger onderwijs en de sector onderzoeksinstituten) doet Nederland het relatief
goed. Alleen Zweden, Finland en Denemarken hebben relatief
hogere R&D-uitgaven in de publieke sector.
Weinig R&D-personeel
Nederland heeft een goede uitgangspositie als het erom gaat
Nederland te positioneren als kennisland. Nederland heeft een relatief hoog opgeleide bevolking, en het wetenschappelijke en technologische arbeidspotentieel (het gaat om hoger opgeleiden, en om
personen die via ervaring een dergelijk niveau hebben bereikt) is
bovengemiddeld, vergeleken met het gemiddelde van de EU-landen
(figuur 3.5). Daar staat tegenover dat het aandeel R&D-personeel ten
opzichte van de beroepsbevolking relatief laag is vergeleken met
een aantal andere landen van de EU (figuur 3.6). Nederland scoorde
net iets hoger dan het EU-gemiddelde en hoger dan het VK.
Daar komt bij dat Nederland, met uitzondering van China en
Zwitserland, binnen dat R&D-personeel het laagste aandeel onderzoekers heeft. Weliswaar is dat aandeel in de periode 2000-2008
toegenomen, maar is er in 2009 een lichte daling en een stabilisatie in 2010 (figuur 3.7). Deze ontwikkeling is onvoldoende om de
achterstand ten opzichte van de andere landen goed te maken. Voor
een deel is deze achterstand te verklaren uit de middenpositie die
Nederland inneemt qua investeringen. Omdat het grootste deel
van de R&D-uitgaven bestaat uit personele kosten, bestaat er een
redelijk sterke relatie tussen de omvang van de investeringen en de
omvang van het personeel.
Om in de toekomst te kunnen voldoen aan de vraag naar wetenschappelijk personeel is het belangrijk om nieuw wetenschappelijk
talent aan te boren. Dat kan door vergroting van het aandeel van
groepen die op dit moment relatief weinig zijn vertegenwoordigd,

zoals vrouwen en allochtonen, en door het aantrekken van onderzoekers uit het buitenland.
In vergelijking met andere landen heeft Nederland een relatief
gering aandeel vrouwelijke onderzoekers, zoals blijkt uit cijfers van
het CBS en Europese cijfers. Het aandeel vrouwelijke onderzoekers
in Nederland kent in de loop van de jaren in alle sectoren wel een
stijging, het sterkst bij de onderzoeksinstellingen. De universiteiten
hebben het hoogste aandeel vrouwelijke onderzoekers, gevolgd
door de onderzoeksinstellingen en daarna de bedrijven (fig. 3.8).
Cijfers van de VSNU laten zien dat het hebben van buitenlandse
onderzoekers inmiddels een vlucht heeft genomen bij de verschillende universiteiten. Dit geldt met name voor promovendi (45%),
postdocs (35%) en universitair docenten (25%).

Figuur 3.7 Aandeel onderzoekers in Nederland
Per sector, in procenten van het totale personeel per sector

3.3 Toegankelijkheid
Is het stelsel van onderzoek en wetenschap toegankelijk? Toegankelijk in de zin van voldoende mogelijkheden voor contacten met
onderzoekers en voldoende uitwisseling van kennis tussen de
wereld van onderzoek en wetenschap en de “buitenwereld”. Hebben
researchintensieve bedrijven, maar ook bedrijven in het midden- en
kleinbedrijf ingangen bij onderzoekers en onderzoeksgroepen om
samen kennis te ontwikkelen, die deze bedrijven vervolgens kunnen
gebruiken bij hun bedrijfsprocessen en -producten? Vragen die niet
zonder meer te beantwoorden zijn. Onderzoekers en externe partijen werken op diverse manieren samen, variërend van informeel tot
formeel. Informeel via persoonlijke contacten, personele uitwisseling, kennisoverdracht of formeel via stages, gastdocentschappen of
via de financiering van projecten. Deze samenwerking is niet altijd
in cijfers of met indicatoren weer te geven.

65%

60%

55%

50%

45%

40%
2000

2001

2002

2003

Totaal

2004

2005

bedrijven

2006

2007

2008

Hoger onderwijs

2009

2010

Instituten

Figuur 3.8 Vrouwelijke onderzoekers in procenten van het
totaal aantal onderzoekers
Per sector

Hoger onderwijs

Instituten

Bedrijven

0%
2009

5%
2007

10%

15%
2005

20%

25%
2003

30%

35%

2001

40%

Samenwerking heeft ook een wetenschapsinterne kant: onderzoekers werken samen met andere onderzoekers, zowel op lokaal,
nationaal als internationaal niveau. Kleine landen, zoals Nederland,
zijn verantwoordelijk voor slechts een klein deel van de kennisproductie in de wereld. Het is daarom van belang om ook toegang te
hebben tot de kennis die elders in de wereld wordt geproduceerd
en beschikbaar is. Dat kan via het lezen van wetenschappelijke publicaties van andere onderzoekers (die te vinden zijn in meer dan 10
duizend wetenschappelijke tijdschriften binnen allerlei disciplines),
maar dat kan ook door het doen van gezamenlijk onderzoek. Dat
gezamenlijke onderzoek brengt vervolgens weer nieuwe publicaties
voort.
Een deel van de samenwerking tussen wetenschappers en externe
partijen op het gebied van R&D vindt plaats door de financiering
van projecten of programma’s, zowel nationaal als internationaal.
Instellingen, binnen de overheid of daarbuiten, en bedrijven zoeken
wetenschappelijke kennis bij kennisinstellingen in de publieke sector en hebben hier financiële middelen voor. Zo besteden bedrijven
R&D-activiteiten uit, bij andere bedrijven, maar ook bij instellingen voor hoger onderwijs en bij onderzoeksinstellingen. Maar er
loopt ook een financieringsstroom vanuit onderzoeksinstellingen
naar instellingen voor hoger onderwijs. Instellingen voor hoger
onderwijs besteden zelf nauwelijks R&D uit. Naast een toenemende

financiële stroom binnen Nederland, is er ook een toename te zien
in grensoverschrijdende geldstromen voor R&D, een stijging die in
de jaren negentig van de vorige eeuw is begonnen en doorloopt tot
2005. Dit heeft te maken met de toenemende omvang van de onderzoeksprogramma’s (Kaderprogramma’s) van de EU, maar voor het
grootste deel met een private geldstroom, die zich vooral richt op
bedrijven onderling, en (ook tot 2005) in omvang is toegenomen.

Figuur 3.9 Aandeel privaat gefinancierd onderzoek in
publieke kennisinstellingen

Figuur 3.11 Aandeel internationale co-publicaties

2000 en 2009 (of dichtstbijzijnde jaar)
16%

In Nederland is binnen de publieke sector het aandeel private financiering het grootst bij de onderzoeksinstellingen. In iets meer dan
de helft van de OESO-landen is dit ook het geval. In Nederland werd
in 2009 32 procent van de omzet door R&D van onderzoeksinstellingen gefinancierd door bedrijven tegenover 8 procent bij hoger
onderwijs instellingen. Als we inzoomen op instellingen die zich in
belangrijke mate richten op bedrijven, zoals TNO en de Grote Technologische Instituten (GTI’s), dan liggen de percentages private financiering hoog, en variëren van 32 procent bij Deltares tot 80 procent bij
MARIN (figuur 3.10). Het patroon in de periode 2000-2010 varieert
voor deze instellingen: het aandeel private financiering is bij MARIN
geleidelijk aan gegroeid, bij de andere instellingen zijn er schommelingen, maar is de trend licht dalend.
Nederlandse onderzoekers werken samen met onderzoekers in het
eigen land, maar vaak ook met onderzoekers uit het buitenland, het
meest met onderzoekers uit de VS, gevolgd door onderzoekers uit
Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en België. De kaderprogramma’s van de EU hebben aan de samenwerking met onderzoekers uit andere EU-landen een belangrijke bijdrage geleverd. De
aandelen internationale co-publicaties voor de landen in figuur 3.11

% toename tussen 2002 en 2010

70%

130%

60%

120%

Recht
14%
12%

Als we kijken naar de financieringsstromen van bedrijven naar
instellingen voor hoger onderwijs en onderzoeksinstellingen en
Nederland afzetten tegen andere landen, dan zien we dat Nederland
al jaren een sterke positie inneemt. Het aandeel privaat gefinancierd
onderzoek in de publieke sector (instellingen voor hoger onderwijs
én onderzoeksinstellingen) nam in Nederland toe van 6 procent in
1990 en 10 procent in 2000 tot 14 procent in 2009 (figuur 3.9). Als we
kijken naar het totaal aan middelen dat bedrijven extern financieren
(ten opzichte van het totaal van de financiering van eigen R&D en
de financiering van R&D bij andere partijen), dan gaat het om 16,5
procent.

Figuur 3.12 Internationale co-publicaties van Nederlandse
onderzoekers naar hoofdgebied

In 2006-2009, 2007-2010 en de toename
tussen 2003 en 2011

Taal en cultuur
110%

50%

Economie

10%

100%
40%

8%

90%

Gedrag en
maatschappij
Gezondheid

30%
6%

80%
20%

4%

Techniek

70%

2%

10%

60%

0%

0%

50%

Landbouw
Totaal

NED CHI

DUI BEL
Instituten

FIN EU-27 AUS NOO OOS OESO VK
Hoger onderwijs

ZWE FRA DEN

ZWI OOS BEL

2000

DEN ZWE NOO NED

Aandeel 2006-2009

FIN

VK

FRA

Aandeel 2007-2010

DUI

Toename 2003-2011

Figuur 3.13 Publiek - private co-publicaties als percentage
van de totale publicatie output

Figuur 3.10 Aandeel private financiering van enkele
publieke instellingen

Natuur

AUS

co-publicaties van hoger onderwijs instellingen en bedrijven

0%

200%

400%

600%

Figuur 3.14 Samenwerkingspartners van innovatieve
bedrijven met universiteiten en publieke
onderzoeksinstituten
2006-2008

3,5
95

80
3,0

85

70
2,5

75

60

2,0

65
55

1,5

45

1,0

35

0,5

50
40
30
20

25
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
MARIN

TNO

ECN

Deltares

GeoDelft

WL

10

0

0
FIN

DEN

OOS

DUI

ZWE

2010

FRA

NED

NOO
2004

CHI

BEL

AUS

FIN

DUI

OOS

BEL

Universiteiten

ZWE

NOO

NED

DEN

Onderzoeksinstellingen

FRA

VK

liggen tussen de 43 en 63 procent. Nederland heeft een percentage
van 51 (in de periode 2007-2010). Als we een bredere groep landen
nemen dan wordt de bandbreedte groter, namelijk van 23 tot 63
procent. Opvallend is dat voor landen als de VS, China, Japan en
Zuid-Korea deze aandelen lager zijn, met een bandbreedte van 23
tot 29 procent. Voor een deel is de taalbarrière hier de oorzaak van,
maar voor een deel heeft het te maken met de grootte van het land
(er is een grote binnenlandse markt van onderzoekers waarmee
men kan samenwerken).
De aantallen co-publicaties zijn in alle landen tussen 2003 en 2011
sterk toegenomen, met groeipercentages tussen de 50 en 125 (figuur
3.11). De toename voor Nederland bedroeg 80 procent in deze periode. Als we dit uitsplitsen naar clusters van disciplines (figuur 3.12),
dan varieert de groei van 57 tot 520 procent. Het gebied natuur kent
de laagste toename, maar heeft van oudsher al een groot aandeel
co-publicaties. Het gebied recht kent die traditie niet, en de groei
in het aantal co-publicaties is daar dan ook het grootst. De toename
is extreem groot omdat de aantallen co-publicaties laag zijn.
Succesvolle publiek – private samenwerking kan niet alleen leiden
tot kennis die een bedrijf kan gebruiken bijvoorbeeld voor een
succesvolle innovatie, maar ook tot een gezamenlijke publicatie
(dat kan een bedrijf in hetzelfde land zijn of in een ander land). Het
betreft een beperkt aandeel van alle publicaties van een land.
De cijfers in figuur 3.13 hebben alleen betrekking op de copublicaties van hoger onderwijsinstellingen en een bedrijf. Nederland
neemt een positie in de middenmoot in. Als we bij deze publiek
– private copublicaties inzoomen op de individuele Nederlandse
universiteiten dan blijkt uit een internationale ‘scoreboard’ van de
Universiteit Leiden (Centrum van Wetenschaps- en Technologie
Studies) dat de Nederlandse universiteiten het goed doen. Bij de top
300 Europese universiteiten (gebaseerd op hun totale publicatieoutput) staan de Technische Universiteiten van Delft en Eindhoven in
de top-10. Het aandeel publiek – private copublicaties ten opzichte
van alle publicaties ligt voor deze universiteiten, maar ook voor de
universiteiten van Maastricht en Wageningen, tussen de 10 en 20
procent. Alle 13 Nederlandse universiteiten staan in de top-300. De
andere top-10 Europese universiteiten komen uit Oostenrijk (1), het
VK (1) en de Scandinavische landen, inclusief IJsland (6).

Samenwerking komt ook tot stand in het kader van innovatieve
activiteiten van bedrijven. Van alle innovatieve samenwerkende
bedrijven in Nederland had in de periode 2006-2008 35 procent
een samenwerkingsverband met een universiteit en 25 procent met
een onderzoeksinstelling (figuur 3.14). In beide gevallen scoort een
aantal andere EU-landen hoger dan Nederland. Zo scoort Finland
met percentages van respectievelijk 76 en 63 een stuk hoger. Nederland presteert wat betreft de universiteiten hoger dan Denemarken,
Frankrijk en het VK, terwijl Nederland het bij de onderzoeksinstellingen beter doet (vijf landen scoren lager).
Communicatie is belangrijk om de resultaten van wetenschappelijk
onderzoek toegankelijk te maken voor het publiek. Kennisinstellingen (universiteiten, hogescholen, onderzoeksinstellingen en
academische ziekenhuizen) hebben hierin een eigen verantwoordelijkheid. In de praktijk betekent dit vooral het communiceren van
wetenschappelijke onderzoeksresultaten en het promoten van de
studierichtingen ter bevordering van de studenteninstroom. Daarnaast subsidieert het ministerie van OCW de stichting Nationaal
Centrum voor Wetenschap en Technologie die hiervoor:
- het science centrum NEMO in Amsterdam ondersteunt,
-	een landelijke themamaand over wetenschap en techniek
organiseert,
-	de website www.kennislink.nl onderhoudt, welke website
toegang geeft tot wetenschappelijke kennis, en
-	een subsidiefonds beheert dat bestemd is voor kleine science
centra en activiteiten van de vereniging van samenwerkende
centra en musea in wetenschap en techniek.

Figuur 3.15 Wetenschappelijke publicaties

Figuur 3.16 Publicatie-output naar wetenschappelijke
hoofdgebieden

Omvang 2011 en groei tussen 2003 en 2011

2011

80%

100.000

70%
80.000

60%
50%

60.000

40%
40.000

30%
20%

20.000
10%
0

0%
VK

DUI

FRA

AUS

Output 2011

NED

ZWI

ZWE

BEL

DEN

FRA
DUI
OOS
ZWI
FIN
BEL
ZWE
NOO
DEN
VK
AUS
NED
0%

OOS

Groei 2003-2011 (rechteras)

10%

20%

30%

Natuur
Landbouw

Figuur 3.17 Nederlandse wetenschappelijke publicaties

40%

50%

60%

Techniek
Gedrag & maatschappij

70%

80%

90%

100%

Gezondheid
Taal & cultuur

Figuur 3.18 Wetenschappelijke output van door NWO
gefinancierd onderzoek

Naar institutionele sector, 2003 en 2011

12.000
Universiteiten
(incl. UMC’s)

10.000

Onderzoeksinstituten

8.000

Ziekenhuizen

6.000
4.000

Bedrijven

2.000

Overige
instellingen

0
0%

20%

40%

2011

60%

2003

80%

100%

2003

2004

2005

2006

Publicaties in gerefereede tijdschriften
Bijdrage aan boeken
Proefschriften
Octrooien

2007

2008

2009

2010

2011

Publicaties in andere wetensch. tijdschriften
Monografieën
Overige profess. producten en publicaties

3.4 Kwaliteit

Figuur 3.19 Wetenschappelijke output van door KNAW
gefinancierd onderzoek

Figuur 3.21 Aantallen promoties, als aandeel van 1.000
personen in de bevolkingsgroep 25 tot 34 jarigen

Figuur 3.22 Aantal aangevraagde EPO-octrooien
per miljard R&D-uitgaven van bedrijven

3.4.1 Wetenschappelijk output

3.500

800

3,0

80%
40%

700

2,5

2.500

60%

30%

800
2,0

2.000

40%

20%

1.500

400

1,5
1.000

% vrouwen
ZWE
OOS FIN
2010

Figuur 3.20 Nederlandse promoties, omvang en het aandeel
van vrouwen

4.000

50%

2008-09

2007-08

2006-07

2005-06

2004-05

2003-04

2002-03

2001-02

Mannen
ZWI DUI

2010-11

0

2009-10

Vrouwen

0,5

2000-01

2011

1999-00

2010

1998-99

2009

1997-98

2008

Publicaties in andere wetensch. tijdschriften (64)
Monografieën (58)
Overige profess. producten en publicaties (382)

1996-97

2007

2006

1995-96

2005

1994-95

2004

Publicaties in gerefereerde tijdschriften (1.315)
Bijdragen aan boeken (357)
Proefschriften (56)

20%

VK

DEN

0%
100

NOO NED

BEL

FRA EU-27

40%

3.000

30%

20%

1.500

DUI

ZWI EU-27 ZWE

FRA
2000

Figuur 3.23 Verdeling EPO-octrooien naar sector

Figuur 3.24 Citatie-impactscore

2009

BEL

OOS

DEN

VK

FIN

NOO

2010

Van de jaren 2007-2010

1.7

ZWE

1.6

DEN
1.5

ZWI
1.4

DUI

2.000

NED

groei 2004-2010 in % (rechteras)

NOO

2.500

0

-20%

FIN

3.500

300
200

0%
1993-94

0
1992-93

0

10%
1,0

1991-92

500

1990-91

200

600
500

600
400

900

50%

3.000

1.000

EU-27

1,3

AUS

1.000

10%

500

1,2

NED
FRA

0%

Vrouwen

Mannen

% vrouwen

2010-11

2009-10

2008-09

2007-08

2006-07

2005-06

2004-05

2003-04

2002-03

2001-02

2000-01

1999-00

1998-99

1997-98

1996-97

1995-96

1994-95

0
1993-94

Nederlandse
wetenschappelijke
publicaties
voor
2007
2004
2005
2006
2008 komen
2009 het meeste
2010
2011
in dePublicaties
gebieden
natuur
en
gezondheid
(figuur
3.16).
In
vergelijking
Publicaties in andere wetensch. tijdschriften
in gerefereerde tijdschriften
met andere
landen
onderzoekers echter
Monografieën
Bijdragen aan
boeken publiceren Nederlandse
Proefschriften
Overige profess. producten en publicaties
minder in het gebied natuur. China kent
het hoogste aandeel

1.200

1992-93

0

4.000

1991-92

Publicaties in internationale gerefereerde wetenschappelijke tijdschriften waaraan Nederlandse onderzoekers een bijdrage hebben
geleverd, maken ongeveer 2,5 procent uit van het wereldtotaal. Gezien de grootte van ons land en het aantal onderzoekers dat verant1.400
woordelijk is voor het produceren van deze publicaties is dat een zeer
1.200 prestatie (zie ook par. 3.5). Nederlandse onderzoekers produgoede
ceerden in 2011 ongeveer 33.000 wetenschappelijke publicaties in
1.000
de categorie beoordeelde publicaties. Deze publicaties zijn vaak met
andere
800 onderzoekers uit Nederland of het buitenland geschreven
(zie par. 3.3). Het aantal Nederlandse publicaties stijgt voortdurend.
In 600
de periode 2003 - 2011 met 50 procent (figuur 3.15). Verschillende
landen
laten een sterkere groei zien (tussen de 50 en 100 procent).
400
Daarnaast zijn er landen met een zeer sterke groei, zoals China (229
200
procent),
Zuid-Korea (112 procent) en Ierland (120 procent).

100%

3,5
1.400

1990-91

De resultaten van wetenschappelijk onderzoek zijn op verschillende
manieren zichtbaar. Omdat het belangrijk is dat de wetenschappelijke gemeenschap bekend raakt met deze resultaten en er op kan
voortbouwen, vormen wetenschappelijke publicaties een belangrijke categorie. Dit type publicatie is weer onder te verdelen in twee
subcategorieën:
1.	Publicaties in tijdschriften waarbij de publicaties onderworpen
zijn aan beoordeling door vakgenoten. Gegevens over deze
publicaties worden in een database van een Amerikaans bedrijf
(Thomson Reuters) verzameld en (ook in deze paragraaf ) voor
allerlei analysedoeleinden gebruikt.
2.	Publicaties in andere wetenschappelijke tijdschriften, bijdragen
aan boeken, monografieën en proefschriften.
Voorbeelden van andere vormen van output zijn bijdragen van onderzoekers aan conferenties, beleidsgerichte rapporten, publicaties
in populairwetenschappelijke tijdschriften, ontwerpen, catalogi,
machines en apparatuur.

1,1

OOS
BEL

1.0
0%

10%

20%
Bedrijven

30%

40%
Instituten

50%

60%

70%

Hoger onderwijs

80%
Overig

90% 100%

ZWI DEN NED

VS

VK ZWE BEL

Alle publicaties

IER CAN NOO FIN AUS OOS DUI

Internationale co-publicaties

FRA

met 67 procent tegenover Nederland met 39 procent. Nederland
publiceert van alle landen het meest in het gebied gezondheid,
39 procent.
Nederland publiceert net als Australië, het VK, Noorwegen en de
VS zo’n 10 procent in het gebied gedrag en maatschappij (inclusief
economie). Het aandeel landbouw is in alle landen laag, 2 à 5 procent, net als het aandeel taal & cultuur (tussen 0 en 5 procent).
Landen die relatief veel publiceren bij techniek (met een aandeel van
6 à 9 procent) zijn China en Zuid-Korea, met resp. 12 en 15 procent.
De universiteiten nemen het grootste deel van de Nederlandse
wetenschappelijke publicaties voor hun rekening, 88 procent in
2011 (figuur 3.17). Dat is inclusief de publicaties van de universitaire
medische centra, die veel publiceren: zo’n 40 procent van het
Nederlandse totaal (NOWT, 2010). Ook de publieke onderzoeksinstituten dragen bij aan de wetenschappelijke output van Nederland,
met 14 procent van het totaal. Vooral de instituten van NWO zijn
actief in het publiceren en laten tussen 2003 en 2011 een sterke
stijging zien, met een – mogelijk tijdelijke - daling in 2010 (figuur
3.18). Tussen 2004 en 2008 is er ook bij de instituten van de KNAW
sprake van een verdubbeling, zij het dat de omvang van het aantal
publicaties bij deze instituten lager ligt dan bij de NWO-instituten,
mede doordat een aantal KNAW-instituten ook andere functies
hebben dan het uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek, zoals
collectievorming (figuur 3.19). Bij de KNAW-instituten is er sprake
van een daling in 2009 en 2010, gevolgd door een stijging in 2011. De
publicaties in gerefereerde tijdschriften vormen bij zowel de instituten van NWO als die van de KNAW de grootste groep van de totale
wetenschappelijke output.
Een specifieke vorm van output vormen de proefschriften, het resultaat van een promotietraject van gemiddeld vijf jaar, zoals blijkt uit
cijfers van de VSNU. Bij deze promoties is al geruime tijd sprake van
een jaarlijkse stijging. Het CBS registreerde in het academische jaar
2010/11 3.715 promoties (figuur 3.20), maar dit betekent wel sinds lange tijd een daling, al is die slechts 0,6 procent. Als we dat vergelijken
met het aantal promoties in 1990/91 (het waren er toen 1.900), dan
is sprake van een gemiddelde jaarlijkse stijging van bijna 5 procent.
De promoties vinden voor ongeveer driekwart plaats in de bètawetenschappen. Dit aandeel is vanaf het jaar 2000 tamelijk stabiel. Het
aandeel van de gammawetenschappen schommelt rond 20 procent,

het aandeel van de alfawetenschappen tussen 7 en 9 procent.
Het aandeel vrouwelijke gepromoveerden heeft de afgelopen jaren
een inhaalslag gemaakt. Het was 18 procent in 1990/91, maar in het
academische jaar 2010/11 is het inmiddels 43 procent (figuur 3.20).
Overigens varieert dit aandeel per cluster van disciplines tussen 25
procent voor techniek en 55 procent voor gezondheid.
Als we het aantal promoties koppelen aan de leeftijdsgroep 25- tot
34-jarigen, de periode waarin de meeste promoties plaatsvinden,
dan kent Nederland in de periode 2004 tot en met 2010 met 58 procent een relatief sterke stijging. Alleen Noorwegen en Denemarken
kenden met resp. 64 en 97 procent een grotere relatieve stijging.
Internationaal gezien neemt Nederland in 2010 een positie in in de
top van de middengroep, de groep met een relatief aantal promoties
tussen 1 en 2 per 1000 personen in de leeftijdsgroep 25 – 34 jarigen
(figuur 3.21). De relatieve stijging in Nederland wordt veroorzaakt door
twee factoren: de toename van het aantal promoties en de langzame
afname van de omvang van de leeftijdsgroep 25- tot 34-jarigen.

Figuur 3.26 Citatie-impactscore van enkele Nederlandse
(groepen van) instituten en bedrijven

Figuur 3.25 Nederlandse citatie-impactscore naar
institutionele sector
Van 2003 tot en met 2010

Van de jaren 2007 - 2010

Onderzoeks
instituten

ECN
NKI

Overheids
instellingen
Universiteiten
(incl. UMC's)

KNMI
RIVM
KNAW-inst.
Philips

Bedrijven

NWO-inst.

Ziekenhuizen

BPRC

Internationale
organisaties

Deltares

DSM
Unilever

Hogescholen

TNO
Nivel

Musea

Shell
0,50

0,70

0,90
2007-10

1,10

1,30

1,50

1,70

0,00

0,50

1,00

1,50

2,00

2,50

3,00

2003-06

3.4.2 Technologische output
Naast wetenschappelijke output via o.a. publicaties kent onderzoek
ook technologische output, zoals octrooien. Octrooien vormen met
name voor bedrijven een middel om het intellectueel eigendom van
uitvindingen te beschermen. Octrooien kunnen worden aangevraagd bij diverse octrooibureaus:
• het Europese Octrooibureau (EPO).
• het United States Patent and Trademark Office (USPTO).
• het Japanse octrooibureau (JPO).
• de World Intellectual Property Organisation (WIPO) voor
wereldwijde octrooien. Wanneer octrooien zijn aangevraagd
via EPO, USPTO en JPO, dan is er sprake van een triade-octrooi.

Figuur 3.27 Citatie-impactscore van de Nederlandse
universiteiten

Figuur 3.28 Citatie-impactscore naar wetenschappelijk
hoofdgebied

Van de jaren 2007-2010

Van de jaren 2007-2010

2,5
Totaal
2,0

Natuur

Gezondheid

1,5

Landbouw
1,0

Nederland produceert - vergeleken met andere landen – relatief
veel octrooien, de internationale positie varieert met de vergelijkingsgrootheid (inwoners, geldeenheid). Aangezien bedrijven
meer dan driekwart van de aanvragers van een octrooi zijn, is hier
gekozen voor de R&D-uitgaven van bedrijven. Nederland scoort bij de
EPO-octrooien als hoogste, gevolgd door Duitsland en Zwitserland
(figuur 3.22). Octrooien zijn vooral het resultaat van onderzoek in

Gedrag en
maatschappij
0.5
Techniek

0.0

Economie

EUR

UU

UL

RU

VUA

Alle publicaties

UvA WUR RUG TU/e

UM

Internationale co-publicaties

UT

TUD

TiU
1,00

1,10

1,20

1,30

1,40

1,50

de private sector. De octrooiproductie van (semi-) publieke instellingen is relatief klein, in Nederland met 5 procent. Uitschieters zijn
België (10%), Australië (9%) en Frankrijk (8%) (figuur 3.23). Philips is
een grote aanvrager, aldus een belangrijke bijdrage leverend aan de
Nederlandse positie.

3.4.3 Citatie-impact
Niet alleen het aantal wetenschappelijke publicaties is belangrijk,
minstens zo belangrijk, zo niet belangrijker is de kwaliteit ervan. Als
een indicatie voor de kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek
en de resultaten ervan wordt vaak gebruik gemaakt van citaties die
wetenschappelijke publicaties krijgen in andere wetenschappelijke
publicaties. Het relatief aantal citaties is een indirecte maat voor
kwaliteit. Beoordeling door vakgenoten, zoals de onderzoeksbeoordelingen van het universitaire en para-universitaire onderzoek
in Nederland, is een meer directe manier, maar gegevens hierover
zijn niet voor andere landen beschikbaar. Overigens worden de
publicaties in wetenschappelijke tijdschriften ook beoordeeld door
vakgenoten. Het werken met citaties en citatiescores als maatstaf is
het beste bruikbaar bij wetenschappelijke publicaties in de bètawetenschappen en in sommige gammawetenschappen. Het is minder
geschikt om de kwaliteit van het onderzoek van de alfawetenschappen en sommige van de technische wetenschappen te beoordelen.
In deze wetenschappen vindt de output vaak op andere manieren
plaats dan in publicaties in wetenschappelijke tijdschriften, al
verandert dat langzamerhand.
Het relatief hoge aantal citaties van wetenschappelijke publicaties
waarbij Nederlandse onderzoekers zijn betrokken, laat zien dat het
Nederlandse wetenschappelijk onderzoek internationaal gezien een
hoog niveau heeft. Dit hoge niveau is kenmerkend voor een lange
reeks van jaren, zoals ook blijkt uit NOWT-rapporten in de periode
1994-2010. De citatie-impact van de Nederlandse onderzoekpublicaties (althans de publicaties waar Nederlandse onderzoekers
betrokken bij zijn) ligt in de periode 2007-2010 44 procent boven
het mondiale gemiddelde (figuur 3.24). In vergelijking met eerdere
jaren is deze citatie-impact licht toegenomen (in de periode 20062009 was de citatie-impact 1,40). Dat geldt overigens ook voor de
andere landen in figuur 3.24. Als we Nederland vergelijken met deze

landen, dan neemt Nederland een derde positie in, dezelfde positie
als in de periode 2006-2009. Zwitserland heeft een score van 1,49,
terwijl Denemarken ook een score van 1,44 heeft.
Dat hoge niveau is terug te vinden in de verschillende sectoren waar
wetenschappelijk onderzoek wordt uitgevoerd (figuur 3.25), met
name bij de onderzoeksinstituten, de overheidsinstellingen en de
universiteiten, maar ook bij de bedrijven en de gespecialiseerde
ziekenhuizen. De citatiescore van de verschillende sectoren varieert
van 0,97 (het wereldgemiddelde is 1) voor de categorie musea tot
1,61 voor de publieke onderzoeksinstellingen(met de instituten
van NWO en KNAW, maar ook met instituten als het NKI, ECN, TNO,
RIVM en KNMI).
De score van de universiteiten (=1,45) bepaalt, vanwege de omvang
van het aantal publicaties, in sterke mate de totaalscore van Nederland. Op de sector bedrijven na, laten alle sectoren een stijging zien
in citatiescore tussen 2003 en 2010.
Nederland kent verschillende instituten die ver boven het gemiddelde scoren (figuur 3.26), zoals de TTI’s water en polymeren, het
Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek, ECN, KNMI en het NKI
(figuur 3.26). Daarnaast hebben ook verschillende van de NWO- en
KNAW-instituten een zeer hoge citatiescore. Overigens kan men niet
in alle gevallen die hoge score vasthouden en zijn er instituten met
een dalende citatiescore.
De citatiescores zijn in het algemeen hoger wanneer er sprake is van
internationale samenwerking bij het publiceren. Voor Nederland
stijgt de citatiescore dan van 1,44 tot 1,64. Zo’n stijging vindt ook
plaats in andere landen. De stijging geldt in Nederland voor alle institutionele sectoren en ook voor bijna alle disciplinaire gebieden.
De citatiescore varieert tussen universiteiten, wetenschappelijk
hoofdgebieden en binnen die gebieden tussen disciplines. De
verschillen tussen universiteiten zijn voor een deel afhankelijk van
het al dan niet hebben van een universitair medisch centrum (figuur
3.27). Op het niveau van hoofdgebieden is de citatiescore hoger
in de bètadisciplines dan in de gamma- en alfadisciplines, met
uitzondering van de technische wetenschappen (figuur 3.28). In de
meeste disciplines is de citatiescore lager wanneer er sprake is van

Figuur 3.29 R&D-uitgaven in Nederland naar financieringsbron,

Figuur 3.30 Directe en indirecte overheidsfinanciering van
R&D, in miljoenen euro

Als % van het bbp en in miljoenen euro
5000
5000

1.2%
1.2%

4500
4500
1.0%
1.0%

7000
7000
6000
6000

4000
4000
3500
3500

0.8%
0.8%

3000
3000

5000
5000
4000
4000

2500
2500

0.6%
0.6%

2000
2000
0.4%
0.4%

1500
1500

3000
3000
2000
2000

1000
1000

0.2%
0.2%

500
500
00

0.0%
0.0%
1990
1990
Overheid
Overheid

1995
1995
Bedrijven
Bedrijven

1999
1999

Overig
Overig

2005
2005

Uitgavenbedrijven
bedrijven
Uitgaven

1000
1000
00

2009
2009

2010
2010

Overheidsuitgaven
Overheidsuitgaven

Figuur 3.31 Het aandeel vrouwen bij het universitair
personeel, naar functiecategorie, 2000 en 2011

140%

50

120%

2011
2011

Indirect
Indirect- -RDA
RDA

2012
2012

2013
2013

Indirect
Indirect- -WBSO
WBSO

2014
2014

2015
2015

Direct
Direct-TKI-toeslag
-TKI-toeslag

2016
2016
Direct
Direct- -TOF
TOF

Figuur 3.32 Loopbaanontwikkeling van gehonoreerden
in vernieuwingsimpuls

60%
50%
40%

40
100%
30

80%

30%
20%
10%

60%

20

40%
10

0%
-10%
-20%

20%
-30%
0%

0
WP-totaal

Hoogleraar

UHD

2000

2011

UD

Overig WP Promovendi

Groeipercentage (rechteras)

-40%
VENI
Postdoc

VIDI
Universitair docent

VICI
Universitair hoofddocent

Totaal
Hoogleraar

een eerste Nederlandse auteur. De kwaliteit van het Nederlandse
onderzoek blijkt niet alleen uit de citatiescores bij wetenschappelijke
publicaties, maar ook uit de positie van Nederlandse universiteiten in
internationale ranglijsten, de deelname van Nederlandse onderzoekers aan de kaderprogramma’s van de EU en de subsidierondes
van de European Research Council (ERC). De ERC is enkele jaren
geleden opgericht om grensverleggend onderzoek binnen de EU te
ondersteunen, op basis van de selectie van excellent onderzoek.
De - persoonsgerichte - programma’s van de ERC zijn vergelijkbaar
met die van de NWO, hoewel de concurrentie groter is, doordat deze
op Europees niveau plaatsvindt.

3.5 Doelmatigheid
De R&D in Nederland kent verschillende financieringsbronnen:
de overheid, bedrijven, andere nationale bronnen (waaronder de
charitatieve fondsen) en het buitenland. Hoewel de nominale R&Dinvesteringen van de overheid vanaf 1990 zijn gestegen, steeg het
bbp harder, waardoor de overheidsinvesteringen als percentage van
het bbp in de periode 1990-1999 daalden van 1,00 naar 0,72. In de
jaren erna kenden ze weer een lichte opleving met een lichte dip in
2007. Dit gecombineerd met een daling van de relatieve R&D-investeringen van bedrijven is er sprake van een daling van het totale
R&D-percentage in de periode 1990-2009 (figuur 3.29 en figuur 3.3).
Het verschil met de ons omringende landen wordt daardoor niet
kleiner, maar eerder groter. De financiering vanuit het buitenland,
die vooral een privaat-private financiering is, steeg in de loop van de
jaren negentig sterk, maar is al een aantal jaren relatief stabiel.
Een ontwikkeling die al langer gaande is, maar steeds meer aan
gewicht wint, is de indirecte financiering van R&D door de overheid.
Het gaat dan om fiscale voordelen die met name bedrijven hebben
bij de uitvoering van R&D. Het doel van deze fiscale instrumenten
is bedrijven te stimuleren extra te investeren in R&D. De komende
jaren neemt de omvang van deze indirecte overheidsfinanciering
toe om in 2014 te stabiliseren (figuur 3.30). Het aandeel ervan neemt
toe van 12 procent in 2010 tot 21 procent in 2016.

Figuur 3.34 Wetenschappelijke publicaties per 100 onderzoekers (publieke sector), 2011

60%

180

90

160

80

50%

70

140

60
120

40%

50

100

40

30%

20%

80

30

60

20

40

10

10%

0

20
0

0%
HGL

UHD
2000

UD
2005

2010

OVWP

ZWI

NED

ZWE

DEN

OOS

BEL

NOO

AUS

DUI

FRA

2011

Figuur 3.35 Netto honoreringspercentages NWO

Figuur 3.36 Netto honoreringspercentages NWO

Naar actielijn, 2007-2010

Het is belangrijk dat het publiek gefinancierde geld op een doelma180 We bekijken die doelmatigheid hier op
tige manier wordt besteed.
verschillende manieren:160
a.	Is het wetenschapssysteem zo ingericht dat het optimaal gebruik
140
maakt van de aanwezige ‘middelen’ (organisaties, financiële
120
instrumenten, wetgeving,
bestuurlijke inrichting)?
b.	Leveren de ingezette middelen
(geld, menskracht) voldoende
100
opbrengsten op?
c.	Zetten organisaties in 80
het wetenschapsveld hun middelen
effectief in? Wordt het60geld besteed aan onderzoek?

Naar speerpunt, 2011

Talent en
vrij onderzoek

90
80

Maatschappijgeïnspireerde
programma's

70
60

Kennisbenutting

50
40

Internationalisering

30
20

Grote onderzoeksinfrastructuur

10

40

Ad a. De eerste vorm van doelmatigheid vraagt vooral om een kwali20 en is daarom lastig in kaart te brengen.
tatieve systeembeoordeling
Er gaan wel steeds meer stemmen
op die zeggen dat het Neder0
NED is ZWE
DEN inOOS
BEL vanNOO
landse wetenschapssysteem teZWI
complex
geworden
de loop
de jaren met een veelheid aan organisaties en programma’s. Maar

Figuur 3.33 Universitair personeel
Tot 35 jaar, in procenten per functiecategorie

0
2007
AUS

DUI

FRA

2008

2009

2010

Ruimte voor onderzoekers

Bundeling van krachten

Wetenschap voor de samenleving

Totaal

Totaal

0

20

40
Vrouw

60
Man

80

op deelaspecten zijn er wel mogelijkheden om doelmatigheid te
beoordelen, bijvoorbeeld door te kijken hoe goed instellingen het
potentieel aan arbeidskrachten en veelbelovende onderzoekers
weten aan te trekken en vast te houden.
Vrouwelijk talent lijkt niet optimaal benut te worden. Immers, het
aandeel vrouwelijke afgestudeerden aan universiteiten bedraagt
al meer dan de helft van het totaal, terwijl het aandeel vrouwelijke
onderzoekers in de verschillende sectoren duidelijk lager ligt (zie
ook figuur 3.8).
Zo is ook te zien dat aan de universiteiten het aandeel vrouwelijk
personeel steeds lager wordt naarmate de functiecategorie hoger
wordt (figuur 3.31). Iets minder dan de helft van de promovendi is
vrouw, maar dit aandeel is slechts 14,7 procent bij de hoogleraren.
Wel neemt het aandeel bij de verschillende functie-categorieën elk
jaar toe.
Het programma ‘Vernieuwingsimpuls’ zorgt voor instroom van
wetenschappelijk talent in het wetenschappelijk systeem. NWO beoordeelt en honoreert de onderzoeksvoorstellen van onderzoekers.
Met name de Veni-beurs is gericht op net gepromoveerde onderzoekers, die een loopbaan ambiëren in de wetenschap. Gegevens in de
jaarverslagen van NWO laten zien hoe de doorstroom van gehonoreerde onderzoekers verloopt, niet alleen van de Veni-gehonoreerden, maar ook die van Vidi-beurzen (gepromoveerden met enkele
jaren ervaring) en Vici-beurzen (senior onderzoekers). Hieruit blijkt
dat veel van de gehonoreerden na enkele jaren doorstromen naar
een hogere wetenschappelijke functie (ook niet-gehonoreerden
stromen door, maar die doorstroming verloopt langzamer). Het
aandeel postdocs neemt flink af ten gunste van functies universitair
docent, universitair hoofddocent of hoogleraar, afhankelijk van
het type beurs (figuur 3.32). Een in 2007 gehouden evaluatie onder
indieners van het programma wees ook uit dat de Vernieuwingsimpuls een positief effect heeft op de wetenschappelijke loopbaan van
onderzoekers, in de vorm van een vaste aanstelling, een vooruitgang in functie, het uitvoeren van baanbrekend onderzoek en het
binnenhalen van nieuwe subsidies. Dit heeft mede geleid tot een
verhoging van het budget voor dit programma.
De doorstroming van nieuw en jong wetenschappelijk talent zou
mede tot uiting moeten komen in verschuivingen in de leeftijdsver-

deling van het wetenschappelijk personeel aan universiteiten.
Is bijna 100 procent van de promovendi jonger dan 35 jaar, in de
andere functiecategorieën is dit beduidend lager. Bij de categorie
‘overig wetenschappelijk personeel’ (OVWP) is er nog een flinke
groep van iets meer dan 50 procent, bij de universitair docenten
(UD) ligt dit aandeel net boven de 20 procent, al is het in de loop
van de jaren wel toegenomen. Dat kan niet gezegd worden van
de categorieën universitair hoofddocent (UHD) en de categorie
hoogleraar (HGL), al neemt het aandeel bij de UHD’s in 2011 toe. Bij
de categorie hoogleraren is het aandeel zelfs teruggelopen van 1,3
procent in 2000 tot 0,3 procent in 2011 (figuur 3.33).
Ad b. Doelmatigheid kan daarnaast worden beoordeeld door te
kijken naar het aantal wetenschappelijke publicaties per onderzoeker. Een vergelijkbare maatstaf is het aantal wetenschappelijke
publicaties, gekoppeld aan de ingezette hoeveelheid geld.
Wat deze vorm van doelmatigheid betreft kan Nederland zich
goed meten met andere landen. Nederland kent een hoge publicatieproductiviteit (het aantal wetenschappelijke publicaties per
onderzoeker in de publieke sector, omdat de publieke sector het
grootste aandeel publicaties produceert) (figuur 3.34). Nederland
scoort op Zwitserland na het hoogste van alle vergelijkingslanden.
Als het aantal publicaties vergeleken wordt met het aantal inwoners
van een land, dan doen Zwitserland, Denemarken, Noorwegen en
Zweden het beter dan Nederland. En wanneer het aantal publicaties
wordt gerelateerd aan de R&D-uitgaven in de publieke sector, dan is
een Nederlandse publicatie relatief duur en scoort Nederland in de
middenmoot van een groep van 17 vergelijkingslanden (positie 8).
Ad c. We kunnen binnen Nederland op het niveau van onderzoeksorganisaties kijken naar de doelmatige uitoefening van taken. We
doen dat hier voor NWO, de belangrijkste financieringsorganisatie
voor (fundamenteel) wetenschappelijk onderzoek, waarbij de
financiering van wetenschappelijke projecten en programma’s in
de meeste gevallen plaatsvindt op basis van competitie.
De totale beheerskosten van NWO lagen op een niveau van 5,7
procent in 2011. Ze zijn daarbij ten opzichte van 2003 afgenomen,
toen het percentage 7,1 was, maar hoger dan in 2010 (5,2 procent).
Dit betreft overigens alleen de beheerskosten binnen NWO, niet de

tijd die de ruim 6.700 referenten in binnen- en buitenland hebben
besteed aan het beoordelen van de 4.500 aanvragen. 80 procent van
de referenten komt uit het buitenland.
Een andere manier om naar doelmatigheid op organisatieniveau te
kijken, is de mate waarin aanvragen voor onderzoek gehonoreerd
kunnen worden. Vanuit het oogpunt van het bevorderen van een
zo hoog mogelijke kwaliteit van het onderzoek en het gelimiteerde
budget dat beschikbaar is, vindt er selectie plaats en wordt slechts
een deel van het onderzoek gehonoreerd. Maar omdat onderzoekers tijd en energie moeten steken in het schrijven van onderzoeksaanvragen moet het aandeel onderzoeksaanvragen dat gehonoreerd
wordt niet te laag liggen. NWO zelf streeft naar een honoreringspercentage van 40, te zien als een maat voor doelmatigheid.
In 2011 bedroeg het (netto-)honoreringspercentage bij NWO 29
procent bij mannelijke onderzoekers en 19 procent bij vrouwelijke
onderzoekers. Samen bedroeg het 26 procent. Er is in de loop van
de jaren sprake van een langzame daling (figuur 3.35 in combinatie
met figuur 3.36). Er zijn daarnaast grote verschillen in percentages
tussen de verschillende strategische doelen van NWO. Bij het thema
‘talent en vrij onderzoek bedroeg het honoreringspercentage 20,
terwijl dit bij het thema ‘grote onderzoeksinfrastructuur’ 69 was
(figuur 3.36). De competitie is het grootst binnen het thema ‘talent
en vrij onderzoek’. Dit komt voornamelijk door de aanvraagdruk
bij de talentprogramma’s (met programma’s als de Vernieuwingsimpuls, Aspasia, Rubicon en Mozaïek) en het subsidieprogramma Vrije
competitie.
Een belangrijk programma binnen de Talentprogramma’s is de
Vernieuwingsimpuls, welk instrument als doel heeft om de vernieuwing van het onderzoek aan de Nederlandse universiteiten en
para-universitaire instituten te bevorderen. Dat het een populair
programma is, blijkt wel uit het honoreringspercentage voor de
Veni-beurzen dat lager is dan het totaalpercentage van het thema,
namelijk 17 procent. Een voorzichtige conclusie is dat er in een
aantal gevallen een hoop werk verzet wordt (door het schrijven van
onderzoeksaanvragen, die niet worden gehonoreerd), waar geen
vervolg aan kan worden gegeven, al kan een voorstel soms ook nog
wel in een andere context worden gebruikt.
Hoewel wetenschappelijk onderzoek doorwerkt in alle aspecten van

de samenleving, is het minder gemakkelijk om dit in cijfers weer te
geven, en zeker om te beoordelen of dat doelmatig gebeurt. Vaak
gaat het om fragmentarische gegevens met een meer kwalitatieve
inslag.

Bijlage 1 | ISCED en ISCO classificatie
Om vergelijking van kenmerken van onderwijsstelsels tussen landen
mogelijk te maken is een internationale classificatie van onderwijsprogramma’s (ISCED) afgesproken. De ISCED-systematiek deelt
onderwijsprogramma’s toe aan niveaus aan de hand van kenmerken
zoals vooropleiding, duur, type vervolgonderwijs, et cetera. In
figuur B.1 is te zien hoe de Nederlandse onderwijsprogramma’s aan
de verschillende ISCED-niveaus zijn toebedeeld.
Deze indeling heeft tot gevolg dat in internationale vergelijkingen
van het secundair onderwijs (ISCED 2 en 3) het Nederlandse mbo
vaak niet goed van het vo kan worden onderscheiden. Hetzelfde
geldt voor internationale vergelijkingen in het tertiair onderwijs,
waar het hbo niet van het wo kan worden onderscheiden. Bij de
invoering van de bachelor-master (bama-)structuur zijn BA- en MAdiploma’s in Nederland en andere landen ook tot de ISCEDcategorie
5A gaan behoren. Unesco werkt o.a. samen met Eurostat en de
OESO aan een revisie van ISCED waarmee in ieder geval de bachelors
en masters tot twee verschillende ISCED-niveaus zullen gaan
behoren. Ook is de verwachting dat met de nieuwe ISCED-indeling
beroepsgerichte opleidingen beter internationaal vergelijkbaar zullen zijn. De nieuwe ISCED zal in 2011/12 worden ingevoerd. Het vaak
gehanteerde begrip startkwalificatie vertaalt zich in internationale
vergelijkingen naar een voltooide opleiding op hoger secundair
niveau (ISCED 3).

Internationale classificatie van onderwijsprogramma’s
ISCED 0

ISCED 1

ISCED 2

ISCED 3

ISCED 4

Pre-primair onderwijs

Primair onderwijs

Lager secundair
onderwijs

Hoger secundair
onderwijs

Post-secundair
niet-tertiair onderwijs

Groep 1 en 2 basisonderwijs en
speciaal onderwijs; leerlingen 3-5
jaar oud.
Groep 3–8 basisonderwijs en
speciaal onderwijs; leerlingen van
6 jaar en ouder
Beroepsgericht: WEB-assistentenopleiding (mbo niveau 1),
Praktijkonderwijs, vmbo klas 3-4
Algemeen: vmbo klas 1-2(3,4),
havo/vwo klas 1-3, mavo klas 1-4,
vavo (mavo-niveau), svo
Beroepsgericht: WEB basisberoepsopleiding (mbo niveau 2-3);
WEB vakopleiding (mbo niveau
2-4); WEB middenkaderopleiding
(mbo niveau 3-4);
Algemeen: Klas 4-6 havo/vwo,
vavo (havo/vwo-niveau),
WEB specialistenopleiding (mbo
niveau 4), 1-jarig hbo

ISCED 5A Tertiair onderwijs (type A) 4-6 jarig hbo, wo
(Hoger onderwijs, type A) Wo- en hbo-bachelor; wo-master
ISCED 5B Tertiair onderwijs (type B) 2-3 jarig hbo
(Hoger onderwijs, type B)

Figuur B.1 Doorstroom in het Nederlandse onderwijs

28 jaar
27
26
25
24
23
22
21
20
19
18
17
16
15
14
13
12
11
10
9
8
7
6
5
4
3
2

WO

doctor

WO

doctor

WO**

WO*
WO - bachelor

VE

WO

doctor

WO

master

HBO - master
SPO
HBO - bachelor
AD

OU
VWO

Voortgezette
onderzoekskwalificatie

Aio, oio, gepromoveerden
Wo-doctor

MBO3
MBO2

HAVO

VWO

MBO1
VSO

HAVO

PRO

VMBO

SBAO
BAO
SO

BAO
voorschoolse educatie

voorschoolse educatie

directe toelating tot opleiding

ISCED 0 *)

instelling bepaalt toelating
student tot opleiding

ISCED 1
ISCED 2 (onderbouw)

ISCED 6

MBO4

VMBO
leerplichtige leeftijd

ISCED classificatie

ISCED 2
ISCED 3
ISCED 4
ISCED 5A
ISCED 5B
ISCED 6
lagere leeftijdsgrens
voor dove en slechthorende
kinderen
*) ISCED: International Standard
Classification of Education

De driehoek geeft aan
dat er voor (delen van)
volwasseneducatie en
de Open Universiteit
geen limiet geldt
voor de opleidingsduur
Volwasseneneducatie
omvat meerdere
ISCED-niveaus

BAO basisonderwijs
PRO praktijkonderwijs
VMBO voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
SO speciaal onderwijs
SBAO speciaal basisonderwijs
VSO voortgezet speciaal onderwijs
HAVO hoger algemeen voortgezet onderwijs
VWO voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
MBO1 middelbaar beroepsonderwijs - assistentenopleiding (½-1 jaar)
MBO2 middelbaar beroepsonderwijs - basisberoepsopleiding (2-3 jaar)
MBO3 middelbaar beroepsonderwijs - vakopleiding (2-4 jaar)
MBO4 middelbaar beroepsonderwijs - middenkaderopleiding (3-4 jaar)
SPO specialistenopleiding (1-2 jaar)
HBO hoger beroepsonderwijs
AD associate degree (HBO)
WO-bachelor universiteit (3 jaar)
WO-master universiteit (1-2 jaar)
WO* universiteit (WO-master tandheelkunde, 2 jaar)
WO** universiteit (WO-master medicijnen, diergeneeskunde en farmacie, 3 jaar)
OU Open Universiteit
VE volwasseneneducatie (geen vastgestelde studieduur)

Bijlage 1 | ISCED en ISCO classificatie
ISCO classificatie
Net als in de internationale indeling van onderwijsprogramma’s
worden er in internationale vergelijkingen gebruik gemaakt van
een internationale indeling van de beroepsgroepen. De International Standard Classification of Occupations (ISCO) is gebaseerd
op de inhoud van het werk. Het is onder verantwoordelijkheid van
de International Labour Organization (ILO) in 1988 opgesteld en
herzien uitgebracht in 1990. Hieronder volgt de huidige indeling in
beroepsgroepen.

ISCO-code Beroepsgroep (Engels)

Beroepsgroep (Nederlands)

1

Directors, managers

Bedrijfshoofden en hoge managers

2

Internal professionals

Hoogopgeleide kenniswerkers

3

Technicians/officers

Middelbaar opgeleid personeel

4

Administrative and clerical staff Administratief personeel

5 en 9

Skilled/unskilled trade

Vaklieden en laaggeschoold personeel

6 t/m 8

Other

Anders

Bijlage 2 | Bronnen van de figuren
Figuur

Bron

1.17
1.18
1.19

Beschrijving
Thema's
Internationale positie in het onderwijs
Internationale positie in de wetenschap
Monitor streefdoelen onderwijs. Beleidsagenda 2013
Onderwijs
Internationale positie in het onderwijs
Internationale positie in de wetenschap
Monitor streefdoelen onderwijs. Beleidsagenda 2013
Procentuele verdeling in het derde leerjaar OCW
Ontwikkeling aandeel havo/vwo leerlingen en aandeel hoger opgeleiden in bevolking,
35-54 jarigen
Prognose opleidingsniveau 30-34 jarigen OCW
Het Nederlandse onderwijsstelsel
Aantal instellingen per onderwijssector
Aantal leraren per onderwijssector
Onderwijs in het kort
Geldstromen voor het Nederlandse onderwijs
Onderwijsstructuur van Nederland en enkele referentielanden
Vrijheid voor ouders om een school voor hun kinderen te kiezen
Autonomie van scholen (lager secundair onderwijs), 2011
Stelselkenmerken
Stromen in het Nederlands onderwijs (in procenten van een gemiddeld cohort uitstromende
basisonderwijsleerlingen, 2008)
Percentage leerlingen met speciale behoeften in speciaal onderwijs of speciale klassen, 2009
Aantal studenten ho met studiefinanciering
Aantal studenten mbo bol met studiefinanciering

EU progress report Education and Training 2010
OCW; DUO
OCW; DUO

1.20

Ontwikkeling van het aantal deelnemers

OCW; referentieraming 2012

1.21
1.22
1.23
1.24
1.25

Ontwikkeling 4-11 jarige bevolking per gemeente, t/m 2020
Aantallen eerstejaars en ingeschrevenen associate degrees
Aantal studenten in het hoger onderwijs als percentage van de bevolking van 18-25 jaar
Onderwijsdeelname voltijd-onderwijs naar leeftijd
Onderwijsdeelname aan regulier onderwijs

Regionale bevolkingsprognose 2009-2040, CBS/PBL
OCW; 1 cijfer HO (domein soort HO)
CBS; Statline
OCW; referentieraming 2012
OESO; EAG 2012 Tabel C1.2

1.26

Verwacht aantal jaren in het onderwijs

OESO; EAG 2012 Tabel C1.7 (web)

1.27
1.28
1.29
1.30

Percentage van 25- t/m 64-jarigen dat deelneemt aan leeractiviteiten (Leven Lang Leren)
Deelname van volwassenen aan leeractiviteiten in de afgelopen 12 maanden
Percentage 25 t/m 64-jarigen dat deelneemt aan leeractiviteiten (2008)
Percentage leerlingen op basisscholen met havo of vwo advies

Eurostat
OESO; EAG 2010 Tabel A5.1c
OESO; EAG 2010 Tabel A5.1d
NWO COOL Cohortonderzoek

A1
A2
A3
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8
1.9
1.10
1.11
1.12
1.13
1.14
1.15
1.16

OESO, PIRLS, TIMMS, Eurostat; bewerking OCW
OESO, Eurostat; bewerking OCW

OCW; referentieraming 2012
Regionale bevolkingsprognose 2009-2040, CBS/PBL
OCW; referentieraming 2012
OCW; referentieraming 2012
CBS en OCW
OCW; referentieraming 2012
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
Eurydice; Key Data 2009
OESO; EAG 2011 Tabel D5.12
OESO; EAG 2012 Tabel D6.1 en D6.3
Eurostat database en Eurydice
OCW, Kerncijfers 2006-2010

Figuur
1.31
1.32
1.33

Bron
OCW; DUO
OCW; DUO onderwijsmatrices

1.34
1.35
1.36
1.37
1.38
1.39
1.40
1.41
1.42
1.43
1.44
1.45
1.46
1.47

Beschrijving
Verdeling in het derde leerjaar vo
Aantallen studenten directe en indirecte instroom in het hbo, naar vooropleiding (x 1.000)
Het percentage dat een hbo-diploma haalt van het totale aantal mbo'ers dat doorstroomt naar
het hbo
Aantallen studenten directe en indirecte instroom in het wo, naar vooropleiding
Percentage zorgleerlingen in het po
Percentage zorgleerlingen in het vo
Mbo deelnemers (autochtoon) naar niveau en geslacht (2009/10)
Instroom in het hoger onderwijs
Percentage instroom in het hoger onderwijs
Opleidingsniveau van vaders van ho-studenten, internationaal vergeleken
Instroomcohort 1999/00 hoger onderwijs; situatie na 4 jaar
Instroomcohort 1999/00 hoger onderwijs; situatie na 8 jaar
Allochtonen in het derde leerjaar vo
Havo- en vwo-gediplomeerden naar herkomst
Verdeling van mbo deelnemers over de niveaus naar etniciteit
Deelname aan hbo en wo
Percentage niet-westers allochtone studenten met de Nederlandse nationaliteit in de instroom

1.48

De kwaliteit van het basisonderwijs

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.49

Toezichtsarrangementen basisonderwijs

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.50

Toezichtsarrangementen voortgezet onderwijs

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.51

De kwaliteit van het voortgezet onderwijs

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.52

Opbrengsten voortgezet onderwijs

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.53

Toezichtsarrangementen mbo

Inspectie van het Onderwijs; Onderwijsverslag
2009/10

1.54

Top-100 universiteiten van Europa volgens Shanghai Ranking 2010

Shanghai Jiao Tong ranking

1.55

Mening van Nederlanders over de kwaliteit van het onderwijs

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en opinieonderzoek Onderwijs 2010

1.56

Mening van ouders over de kwaliteit van leraren

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en opinieonderzoek Onderwijs 2010

1.57

Mening van ouders over de school van hun kind

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en opinieonderzoek Onderwijs 2010

OCW; DUO
OCW; DUO onderwijsmatrices
OCW; DUO
OCW; DUO
CBS; Statline
OESO; EAG 2012 Tabel C 3.1
OESO; EAG 2012 Tabel C 3.4
Eurostudent IV, 2008-2011
CBS; Voortgezet Onderwijs Cohort Leerlingen
CBS; Voortgezet Onderwijs Cohort Leerlingen
CBS; Statline
CBS; Statline
CBS; Statline
OCW; 1 cijfer HO en CBS
OCW; 1 cijfer HO

Bijlage 2 | Bronnen van de figuren
Figuur

Beschrijving

Bron

1.58

Mening van leraren over de school (basis- en voortgezet onderwijs) waar zij werken

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en
opinieonderzoek Onderwijs 2010

1.59

Mening van Nederlanders over de kwaliteit van het onderwijs

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en
opinieonderzoek Onderwijs 2010

1.60

Tevredenheid mbo-studenten

OCW; Onderwijsmeter 2005-2008 en
opinieonderzoek Onderwijs 2010

1.61

Waardering van het hoger onderwijs door studenten

Stichting Studiekeuze 123/ResearchNed,
database Studiekeuze 2011

1.62
1.63
1.64
1.65
1.66
1.67
1.68

Gemiddeld aantal uur per jaar ingeroosterde lestijd
Studietijd van studenten in 2009
Instroom lerarenopleidingen basisonderwijs
Studierendement van lerarenopleiding bao na 5 jaar studie
Leeftijdsverdeling van docenten
Leeftijdsverdeling docenten in het primair onderwijs, internationale positie
Leeftijdsverdeling docenten in het hoger secundair onderwijs, internationale positie

OESO; EAG 2012 Tabel D1.1
OCW; Studentenmonitor 2011, bewerking ResearchNed
Stamos; HBO-raad
Stamos; HBO-raad
OCW; DUO
OESO; EAG 2012 Tabel D5.1
OESO; EAG 2012 Tabel D5.1

1.69

Gemiddeld aantal openstaande vacatures voor leraren en directiepersoneel

ECORYS / ResearchNed, Arbeidsmarktbarometer po,
vo en mbo

1.70
1.71
1.72
1.73
1.74
1.75
1.76
1.77
1.78
1.79
1.80
1.81a
1.81b
1.82
1.83
1.84
1.85
1.86
1.87
1.88

Verdeling lectoren in het hbo naar sector, in procenten
Leesprestaties 9/10-jarigen
Prestaties natuuronderwijs van 9/10 jarigen
Prestaties 15-jarigen
Percentage 15-jarige leerlingen met lage leesvaardigheden
Percentage 15-jarige leerlingen met lage wiskundevaardigheden
Percentage 15-jarige leerlingen met lage natuurwetenschappelijke vaardigheden
Excellente leerlingen op het gebied van wiskunde in PISA
Excellente leerlingen op het gebied van natuurwetenschappelijke vaardigheden in PISA
Excellente leerlingen op het gebied van lezen in PISA
Percentage leerlingen met niveau B in Engels, 2011
Bèta/Techniek in het hoger onderwijs
Bèta-afgestudeerden in het hoger onderwijs
Trends in afgestudeerden hoger onderwijs (ISCED 5A)
Ontwikkeling van het aantal gediplomeerden
Opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking
Opleidingsniveau van de bevolking
Percentage 20-24 jarigen met tenminste een diploma op havo, vwo of mbo 2 niveau
Aandeel van hoger opgeleiden in de beroepsbevolking
Percentage ho-opgeleiden onder 30-34 jarigen

HBO-raad
IEA; PIRLS 2001, 2006
IEA, TIMMS 1995, 2003 en 2007
OESO; PISA 2009
OESO; PISA
OESO; PISA
OESO; PISA
OESO; PISA
OESO; PISA
OESO; PISA
EU-onderzoek beheersing vreemde talen
OCW; 1 cijfer ho
Eurostat
OESO; EAG 2012 Tabel A3.2
OCW; DUO
CBS; Statline
OESO; EAG 2012 tabel A1.3a
Eurostat
CBS; Statline
Eurostat

Figuur
1.89

Beschrijving
Werkloosheid naar opleidingsniveau

Bron
CBS; Statline

1.90

Werkloosheid van gediplomeerde mbo'ers anderhalf jaar na het beëindigen van de opleiding

ROA; Schoolverlaters tussen onderwijs en
arbeidsmarkt

1.91

Percentage werkzame schoolverlaters met een baan op minimaal eigen niveau en met een
baan in eigen/verwante richting (2011)

ROA (Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2011)

1.92

Percentage afgestudeerde hbo-ers uit 2008/09 met een baan op minimaal hbo-niveau en in de STOA 2010
eigen/verwante richting

1.93

Percentage afgestudeerde wo-ers uit 2007/08 met een baan op minimaal wo-niveau en in de
eigen/verwante richting

STOA 2009

1.94
1.95
1.96
1.97
1.98

Aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
Percentage mobiele Nederlandse studenten dat in het buitenland voor een ho-diploma studeert
Buitenlandse studenten in Nederland naar land van herkomst
Aandeel internationale mobiele studenten in Nederland
Werkgelegenheidscijfers naar opleidingsniveau

ROA; SchoolverlatersInformatieSysteem (SIS)
OESO; EAG 2011 Tabel C4.4
OCW; 1 cijfer ho
OESO; EAG 2012 Tabel C4.1
OESO; EAG 2012 Tabel A7.3a

1.99

Startsalaris gediplomeerde schoolverlaters

ROA; Schoolverlaters tussen onderwijs en
arbeidsmarkt 2009

1.100
1.101
1.102

Trendontwikkeling werkgelegenheid hoger secundair opgeleiden
Private netto opbrengst van een tertiair diploma t.o.v. een startkwalificatie
Publieke netto opbrengst van een tertiair diploma t.o.v. een startkwalificatie

OESO; EAG 2012 Tabel A7.3a
OESO; EAG 2011 Tabel A9.3
OESO; EAG 2011 Tabel A9.4

1.103

Gemiddeld jaarlijks voltijds salaris van vrouwen als percentage van het salaris van mannen

OESO; EAG 2012 Tabel A8.3a

1.104
1.105
1.106
1.107
1.108
1.109
1.110
1.111
1.112
1.113
1.114
1.115
1.116
1.117
1.118
1.119

Economische zelfstandigheid vrouwen
Percentage deelnemers per mbo niveau dat de opleiding succesvol afrondt
Verwachte slaagkans
Rendement hbo cohort
Rendement wo cohort
Percentage 18- t/m 24-jarigen dat geen opleiding volgt én geen startkwalificatie heeft
Nieuwe vsv'ers in het mbo
Uitval uit het ho van in het hbo gestarte studenten (eerstejaars, voltijd)
Uitval uit het ho van in het wo gestarte studenten (eerstejaars, voltijd)
Verwachte verblijfsduur van gediplomeerden
Leerling/leraar ratio naar onderwijssoort
OCW uitgaven voor onderwijs per deelnemer
OCW uitgaven voor (voortgezet) speciaal onderwijs per deelnemer
OCW uitgaven voor onderwijs per deelnemer hoger onderwijs
Publieke en private uitgaven aan primaire en secundaire onderwijsinstellingen per leerling
Publieke en private uitgaven aan secundaire onderwijsinstellingen per leerling, naar richting

CBS; Statline
OCW; Begroting
OCW; DUO onderwijsmatrices
CBS; Statline
CBS; Statline
Eurostat
CBS; Statline
CBS; Statline
CBS; Statline
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW; DUO
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW, Kerncijfers 2006-2010
OCW
OESO; EAG 2012 Tabel B1.1a
OESO; EAG 2012 Tabel B1.6

Bijlage 2 | Bronnen van de figuren
Figuur
1.120
1.121
1.122
1.123
1.124
1.125

Beschrijving
Publieke en private uitgaven aan tertiaire onderwijsinstellingen (hbo en wo) per student
Uitgaven aan onderwijsinstellingen per sector als percentage van het bbp
Uitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het bbp
Totale publieke uitgaven aan onderwijs als percentage van het bbp
Uitgaven studiefinanciering ho
Uitgaven studiefinanciering mbo (bol)

1.126

Figuur

Beschrijving

Bron

2.14

Geindexeerde ontwikkelingen Openbare Bibliotheken ten opzichte van 2001

Podia, Vereniging van Schouwburg en
Concertgebouw Directies

2.15

Rijksmonumenten

Jaarverslagen Nederlandse Vereniging Bioscoopexploitanten (NVB)

2.16

Netto publieke uitgaven voor Cultuur en Media naar sector

Vereniging van Openbare Bibliotheken in samenwerking met CBS

Verhouding tussen het lerarensalaris na 15 jaar werkervaring en het gemiddelde salaris van een
OESO; EAG 2012 Tabel D3.1
ho-opgeleide, 2009

2.17
2.18

Bezoeken aan uitvoeringen van professionele podiumkunsten
Bezoeken aan uitvoeringen Rijksgesubsidieerde podiumkunsten

Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE)
CBS en overheid: Uitgaven cultuur, sport en recreatie

1.127

Omvang generieke overheadformatie per sector

Universiteit Groningen; Overhead gewaardeerd
(2011)

2.19

Mediagebruik Nederlandse bevolking

Podia, Vereniging van Schouwburg en Concertgebouw Directies

1.128
1.129
1.130
1.131
1.132 a/b

Leerlinggewichten in het basisonderwijs
Sociale acceptatie van homoseksuelen
Gemiddelde score per land op de kennistoets over burgerschap
Percentage jongens en meisjes met interesse in politieke en sociale kwesties
Percentage volwassenen dat gebruik maakt van het stemrecht, 2010
Gemiddelde levensverwachting na het 30e levensjaar in jaren, 2010

OCW; referentieraming 2012
Homo emancipatiemonitor
IEA (ICCS 2010)
IEA (ICCS 2010)
OESO, EAG 2012 Tabel 11.2
OESO, EAG 2012 Tabel 11.1

Leerlingen met een positieve houding t.o.v. gelijke rechten voor etnische minderheden, 2010
Allochtonen in basis- en voortgezet onderwijs
Tevredenheid over de maatschappelijke stage

OESO, EAG 2012 Tabel 11.4
CBS; Statline
Laks monitor 2009/10

2.20
2.21
2.22
2.23
2.24
2.25
2.26
2.27
2.28

Aandeel landelijke publieke televisie in totale kijktijd
Aandeel landelijke publieke radio in totale luistertijd
Bezoeken aan musea, naar soort
Bezoeken aan Rijksgesubsidieerde musea
Bezoeken aan Nationaal Archief en Regionaal Historische Centra
Presentie Rijkgesubsidieerde podiumkunsten buitenland
Bezoeken aan uitvoeringen podiumkunsten buitenland
Giften aan cultuur in Nederland
Eigen inkomsten ten opzichte van overheidssubsidie 2005-2009 (indexcijfers met 2005=100)

OCW, opgaven instellingen (registratie Kubus)
SCP, De Tijd als Spiegel
SCP, Tijdbestedingsonderzoek (TBO)
SCP, Tijdbestedingsonderzoek (TBO)
CBS; Statline
OCW, opgaven instellingen (registratie in Kubus)
Jaarverslagen Nationaal Archief
OCW, opgaven instellingen (registratie in Kubus)
OCW, opgaven instellingen (registratie in Kubus)

CULTUUR
De procentuele bijdrage van de culturele sector aan het bnp 1995-2009
Inkomsten gesubsidieerde culturele sector

WETENSCHAP

Geven in Nederland

2.1
2.2

APE op basis van Nationale Rekeningen CBS (2011)
Berenschot Presentatie Paradisodebat 2010

3.1

Het Nederlandse wetenschapssysteem en financieringsstromen

Het Nederlandse wetenschapssysteem en
financieringsstromen

2.3

Culturele werkgelegenheid in Europa

Eurostat (pocketbooks), Cultural statistics 2007;
Cultural Employment in Europe

3.2

OCW-uitgaven voor het wetenschapsbestel

OCW-uitgaven voor het wetenschapsbestel

2.4

Aantal arbeidsjaren (incl. zelfstandigen) in de culturele sector ultimo 2004-2008

Maatwerk CBS (APE-bewerking 2011)

3.3

R&D-uitgaven in Nederland als percentage van het bbp

R&D-uitgaven in Nederland als percentage van
het bbp

2.5

Ontwikkeling van receptieve cultuurdeelname

Cultuurbewonderaars en cultuurbeoefenaars,
SCP (2009)

3.4

R&D-uitgaven als percentage van het bbp

R&D-uitgaven als percentage van het bbp

2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
2.11
2.12

Cultuurstelsel in beeld
Landelijke Culturele Basisinfrastructuur (BIS)
Aantal gesubsidieerde cultuurinstellingen (1)
Aantal gesubsidieerde cultuurinstellingen (2)
Rijksgesubsidieerde aanbod podiumkunsten
Marktaandeel rijksgesubsidieerd aanbod podiumkunsten
Aanbod van professionele podiumkunsten

OCW
OCW jaarverslag
OCW, toegekende subsidies (registratie in Kubus)
OCW, toegekende subsidies (registratie in Kubus)
OCW (registratie in Kubus)
OCW (registratie in Kubus)
OCW, opgaven instellingen (registratie in Kubus)

3.5

Het wetenschapelijk en technologisch arbeidspotentieel tussen 15 en 74 jaar

Het wetenschapelijk en technologisch
arbeidspotentieel tussen 15 en 74 jaar

3.6

R&D-personeel, als promille van de beroepsbevolking, 2010

R&D-personeel, als promille van de
beroepsbevolking, 2010

3.7

Aandeel onderzoekers, per sector, in procenten van het totale personeel per sector

Aandeel onderzoekers, per sector, in procenten van
het totale personeel per sector

3.8

Vrouwelijke onderzoekers in procenten van het totaal aantal onderzoekers

2.13

Marktaandeel Nederlandse film

Podia, Vereniging van Schouwburg en
Concertgebouw Directies

Vrouwelijke onderzoekers in procenten van het
totaal aantal onderzoekers

1.133
1.134
1.135
1.136

Bron
OESO; EAG 2012 Tabel B1.1a
OESO; EAG 2012 Tabel B2.3
OESO; EAG 2012 Tabel B2.3
OESO; EAG 2012 Tabel B4.3
OCW
OCW

Bijlage 2 | Bronnen van de figuren
Figuur

Beschrijving

Bron

3.9

Aandeel privaat gefinancierd onderzoek in publieke kennisinstellingen

Aandeel privaat gefinancierd onderzoek in publieke
kennisinstellingen

3.10

Aandeel private financiering van enkele publieke instellingen, 2000-2011

3.11
3.12

Figuur
3.32
3.33

Beschrijving
Loopbaanontwikkeling van gehonoreerden in vernieuwingsimpuls
Universitair personeel tot 35 jaar

Bron
NWO jaarverslag 2011
VSNU / WOPI

Aandeel private financiering van enkele publieke
instellingen, 2000-2011

3.34

Wetenschappelijke publicaties per onderzoeker (publieke sector)

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

Aandeel internationale co-publicaties

Aandeel internationale co-publicaties

Het aandeel internationale co-publicaties van Nederlandse onderzoekers naar hoofdgebied

Het aandeel internationale co-publicaties van
Nederlandse onderzoekers naar hoofdgebied

3.35
3.36

Netto honoreringspercentages NOW, naar actielijjn
Netto honoreringspercetnages NOW, naar speerpunt

NWO jaarverslagen 2007-2010
NWO jaarverslag 2011

3.13

Publiek - private co-publicaties als percentage van de totale publicatie output

Publiek - private co-publicaties als percentage van
de totale publicatie output

B.1

bijlagen
Doorstroom in het Nederlandse onderwijs

OCW

3.14

Samenwerkingspartners van innovatieve bedrijven met universiteiten en publieke onderzoeks- WTI2 (Dialogic)
instituten

3.15

Wetenschappelijke publicaties (omvang en groei)

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.16

Publicatie-output naar wetenschappelijke hoofdgebieden

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.17

Nederlandse wetenschappelijke publicaties naar institutionele sector

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.18

Wetenschappelijke output van door NWO gefinancierd onderzoek

Jaarboeken (2003+2004) en Jaarverslagen NWO
2005 e.v.

3.19
3.20
3.21
3.22
3.23

Wetenschappelijke output van door KNAW gefinancierd onderzoek
Nederlandse promoties, omvang en het aandeel van vrouwen
Aantallen promoties, als aandeel van 1000 personen in de bevolkingsgroep 25 tot 34 jarigen
Aantal aangevraagde EPO-octrooien
Verdeling EPO-octrooien naar sector

Jaarverslagen KNAW
CBS
Eurostat
Eurostat
Eurostat

3.24

Citatie-impactscore

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.25

Nederlandse citatie-impactscore naar institutionele sector

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.26

Nederlandse citatie-impactscore van enkele Nederlandse (groepen van) instituten en bedrijven WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.27

Citatie-impactscore van de Nederlandse universiteiten

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.28

Citatie-impactscore naar wetenschappelijk hoofdgebied

WTI2 (Thomson Reuters/CWTS Web of Science.
Bewerking CWTS/NIFU)

3.29
3.30
3.31

R&D-uitgaven in Nederland, naar financieringsbron, als % van het bbp
Directe en indirecte overheidsfinanciering van R&D
Het aandeel vrouwen bij het universitair personeel, naar functiecategorie, 2000 en 2011

CBS
Rathenau Instituut
VSNU / WOPI

Bijlage 3 | Lijst van afkortingen
AES
ALW
AUS
bao
bbl
bbp
BEL
BEL (VL)
BIS
bol
bve
CBS
CFI
COOL
CvI
CW
CWTS
DEN
DUI
ECN
ECTS
ENG
ENQA
EPO
ERC
EU
EU-15
EU-19
EU-27
Eurostat
EVC
EW
FIN
FPK
FRA
G27
G4
GEM

Adult Education Survey
Aard- en Levenswetenschappen
Australië
basisonderwijs
beroepsbegeleidende leerweg
Bruto Binnenlands Product
België
België (Vlaanderen)
BasisInfrastructuur
Beroepsopleidende leerweg in het mbo
Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centrale Financiën Instellingen
Cohort Onderzoek Onderwijs Loopbanen
Commissie van indicatiestelling
Chemie
Centre for Science and Technology Studies
Denemarken
Duitsland
Energieonderzoek Centrum Nederland
European Credits Transfer System
Engeland
European Association for Quality Assurance in Higher Education
Europees Octrooi Bureau
European Research Council
Europese Unie
het gemiddelde van de eerste 15 leden van de EU
het gemiddelde van de EU-landen die lid zijn van OESO
het gemiddelde van de huidige EU-lidstaten
Statistisch bureau van de Europese Gemeenschap
Erkenning Verworven Competenties
Exacte wetenschappen
Finland
Fonds Podiumkunsten
Frankrijk
27 grootste steden van Nederland
4 grootste steden van Nederland
Gemiddeld

GTI’s
GW
havo
hbo
HK
ho
HON
ICCS
ICN
ICT

Grote Technologische Instituten
Geesteswetenschappen
Hoger algemeen voortgezet onderwijs
Hoger beroepsonderwijs
Hongkong
Hoger onderwijs
Hongarije
International Civics and Citizenship Education Study
Instituut Collectie Nederland
Informatie- en Communicatietechnologie

IEA

International Association for the Evaluation of Educational
Achievement

IER
IPO
ISCED
ISCO
JAP
JPO
KNAW
KNMI
LAKS
LGF
lll
LNV
lwoo
MaGW
MARIN
mbo
N
NED
NKI

Ierland
Interprovinciaal Overleg
International Standard Classification of Education
International Standard Classification of Occupations
Japan
Japans octrooibureau
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut
Landelijk Aktie Komitee Scholieren
Leerling-gebonden financiering
Leven Lang Leren
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Leerwegondersteunend onderwijs
Maatschappij- en Gedragswetenschappen
Maritiem Research Instituut Nederland
Middelbaar beroepsonderwijs
Natuurkunde
Nederland
Nederlands Kanker Instituut

NLR

National Aerospace Laboratory/ Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium

NOO
NOWT
NPV
NVAO
NVB

Noorwegen
Nederlands Observatorium van Wetenschap en Technologie
Net Present Value
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie
Nederlandse Vereniging Bioscoopexploitanten

NWO
NZ
OCW
OESO
OOS
OSA
OU
OV
pbbp
PD
PIRLS
PISA
po
pro
R&D
RACM
RCE
RHC
RIVM
ROA
Sbao
SCP
SEN
SES
SICA
SIN
SLO
so
SPA
STW
TBO
TIMSS

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
Nieuw Zeeland
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
Oostenrijk
Strategisch Arbeidsmarktonderzoek
Open Universiteit
Openbaar vervoer
Prijsontwikkeling Bruto Binnenlands Product
postdoc
Progress in International Reading Literacy Study
Programme for International Student Assessment
Primair onderwijs
Praktijkonderwijs
Research & Development
Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten
Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed
Regionaal Historisch Centrum
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt
Speciaal basis onderwijs
Sociaal Cultureel Planbureau
Special Educational Needs
Sociaaleconomische achtergrond
Stichting internationale culturele activiteiten
Singapore
Slovenië
Speciaal onderwijs
Spanje
Technische wetenschappen
Tijdbestedingonderzoek
Trends in International Mathematics and Science Study

TNO

Nederlands organisatie voor toegepast Natuurwetenschappelijk
Onderzoek

TTI
UD
UHD
UMC

Technologisch Topinstituut
universitair docent
universitair hoofddocent
Universitaire Medische Centra

USPTO
vavo
VK
vmbo
VN
VNG
vo
VS
VSCD
VSNU
vso
vsv
Vve
vwo
WBC
WHW
WIPO
wo
WSC
WSNS
WTOS
ZonMw
ZWE
ZWI

United States Patent and Trademark Office
Voortgezet algemeen volwassenenonderwijs
Verenigd Koninkrijk
Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
Verenigde Naties
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Voortgezet onderwijs
Verenigde Staten
Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouw Directies
vereniging van universiteiten
Voortgezet speciaal onderwijs
Voortijdig schoolverlaten
voor- en vroegschoolse educatie
Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
Wet tot behoud van cultuurbezit
Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek
World Intellectual Property Organisation
Wetenschappelijk onderwijs
Wet op het specifiek cultuurbeleid
Weer Samen naar School
Wet Tegemoetkoming Onderwijsbijdrage en Schoolkosten
Medische wetenschappen
Zweden
Zwitserland

Bijlage 4 | Index Figuren Beleidsartikelen
Artikel 1

Primair onderwijs

Artikel 4

Beroepsonderwijs en volwassenenonderwijs

Artikel 8

Internationaal beleid

Artikel 16

Onderzoek en wetenschapsbeleid

1.71
1.72
1.30
1.57
1.48
1.115
1.116

1.86

1.96
1.97

Percentage mobiele Nederlandse studenten dat in het buitenland voor een ho-diploma studeert
Buitenlandse studenten in Nederland naar land van herkomst
Aandeel internationale mobiele studenten in Nederland

3.24
3.15
3.21

Artikel 9

Arbeidsmarkt- en personeelsbeleid

1.69

3.33

1.64
1.65
1.56

Gemiddeld aantal openstaande vacatures voor leraren en
directiepersoneel
Instroom lerarenopleidingen basisonderwijs
Studierendement van lerarenopleiding bao na 5 jaar studie
Mening van ouders over de kwaliteit van leraren

Citatie-impactscore
Wetenschappelijke publicaties
Aantallen promoties, als aandeel van 1.000 personen in de
bevolkingsgroep 25 tot 34 jarigen
R&D-uitgaven als percentage van het bbp
R&D-personeel, als promille van de beroepsbevolking, 2009
Het aandeel vrouwen bij het universitair personeel, naar functiecategorie, 2000 en 2011
Universitair personeel

Artikel 25

Emancipatie

Artikel 3

Voortgezet onderwijs

1.115
1.27

Percentage 20-24 jarigen met ten minste een diploma op havo-,
vwo- of mbo-2-niveau
Percentage 18- t/m 24-jarigen dat geen opleiding volgt én geen
startkwalificatie heeft
Het percentage dat een hbo-diploma haalt van het totale aantal
mbo'ers dat doorstroomt naar het hbo
Werkloosheid van gediplomeerde mbo'ers anderhalf jaar na het
beëindigen van de opleiding
Aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
Tevredenheid mbo-studenten
Percentage deelnemers per mbo-niveau dat de opleiding succesvol afrondt
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer
Percentage van 25- t/m 64-jarigen dat deelneemt aan leeractiviteiten (Leven Lang Leren)
Nieuwe vsv'ers in het mbo

1.95

1.8
1.49
1.56

Leesprestaties 9/10-jarigen
Prestaties natuuronderwijs van 9/10 jarigen
Percentage leerlingen op basisscholen met havo- of vwo-advies
Mening van ouders over de school van hun kind
De kwaliteit van het basisonderwijs
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer
OCW-uitgaven voor (voortgezet) speciaal onderwijs
per deelnemer
Aantal instellingen per onderwijssector
Toezichtsarrangementen basisonderwijs
Mening van ouders over de kwaliteit van leraren

Artikel 11

Studiefinanciering

1.104
1.129

Economische zelfstandigheid vrouwen
Sociale acceptatie van homoseksuelen

1.18
1.19
1.124
1.125
1.63
1.113

Aantal studenten ho met studiefinanciering
Aantal studenten mbo bol met studiefinanciering
Uitgaven studiefinanciering ho
Uitgaven studiefinanciering mbo (bol)
Studietijd van studenten in 2009
Verwachte verblijfsduur van gediplomeerden

Artikel 12

Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten

1.3

Onderwijsdeelname voltijd-onderwijs naar leeftijd

Artikel 14

Cultuur

2.18

Bezoeken aan uitvoeringen Rijksgesubsidieerde
podiumkunsten
Rijksgesubsidieerde aanbod podiumkunsten
Presentie Rijkgesubsidieerde podiumkunsten buitenland
Marktaandeel Nederlandse film
Bezoeken aan uitvoeringen podiumkunsten buitenland
Bezoeken aan Rijksgesubsidieerde musea

1.74
1.106
1.57
1.115
1.50
1.51
1.52
1.8
1.49
1.56

Percentage 15-jarige leerlingen met lage leesvaardigheden
Verwachte slaagkans
Mening van ouders over de school van hun kind
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer
Toezichtsarrangementen voortgezet onderwijs
De kwaliteit van het voortgezet onderwijs
Opbrengsten voortgezet onderwijs
Aantal instellingen per onderwijssector
Toezichtsarrangementen basisonderwijs
Mening van ouders over de kwaliteit van leraren

1.109
1.33
1.90
1.94
1.60
1.105

1.110

Artikel 6&7 Hoger onderwijs
1.87
1.92
1.93
1.94
1.10
1.117
1.115
1.63
1.114
1.54
1.96
1.107
1.108

Aandeel van hoger opgeleiden in de beroepsbevolking
Percentage afgestudeerde hbo-ers uit 2008/09 met een baan
op minimaal hbo-niveau en in de eigen/verwante richting
Percentage afgestudeerde wo-ers uit 2007/08 met een baan op
minimaal wo-niveau en in de eigen/verwante richting
Aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
Onderwijs in het kort
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer hoger onderwijs
OCW-uitgaven voor onderwijs per deelnemer
Studietijd van studenten in 2009
Leerling/leraarratio naar onderwijssoort
Top-100 universiteiten van Europa volgens Shanghai Ranking
2010
Buitenlandse studenten in Nederland naar land van herkomst
Rendement hbo-cohort
Rendement wo-cohort

2.10
2.25
2.13
2.25
2.22

3.4
3.6
3.31

Bijlage 5 | Index Figuren EAG 2012
Figuur

Education at a Glance

1.13
1.14
1.25
1.26
1.28
1.29
1.38
1.39
1.62
1.67
1.68
1.82
1.85
1.91
1.95
1.97
1.98
1.100
1.101
1.102
1.103
1.118
1.119
1.120
1.121
1.122
1.123
1.126
1.132a/b
1.133
1.134

Vrijheid voor ouders om een school voor hun kinderen te kiezen
Autonomie van scholen (lager secundair onderwijs), 2011
Onderwijsdeelname aan regulier onderwijs
Verwacht aantal jaren in het onderwijs
Deelname van volwassenen aan leeractiviteiten in de afgelopen 12 maanden
Percentage 25 t/m 64-jarigen dat deelneemt aan leeractiviteiten (2008)
Instroom in het hoger onderwijs
Percentage instroom in het hoger onderwijs
Gemiddeld aantal uur per jaar ingeroosterde lestijd (2010)
Leeftijdsverdeling docenten in het primair onderwijs, internationale positie
Leeftijdsverdeling docenten in het hoger secundair onderwijs, internationale positie (2010)
Trends in afgestudeerden hoger onderwijs (ISCED 5A)
Opleidingsniveau van de bevolking
Percentage werkzame schoolverlaters met een baan op minimaal eigen niveau en met een baan in eigen/verwante richting (2011)
Percentage mobiele Nederlandse studenten dat in het buitenland voor een ho-diploma studeert
Aandeel internationale mobiele studenten in Nederland
Werkgelegenheidscijfers naar opleidingsniveau
Trendontwikkeling werkgelegenheid hoger secundair opgeleiden
Private netto opbrengst van een tertiair diploma t.o.v. een startkwalificatie
Publieke netto opbrengst van een tertiair diploma t.o.v. een startkwalificatie
Gemiddeld jaarlijks voltijds salaris van vrouwen als percentage van het salaris van mannen
Publieke en private uitgaven aan primaire en secundaire onderwijsinstellingen per leerling
Publieke en private uitgaven aan secundaire onderwijsinstellingen per leerling, naar richting
Publieke en private uitgaven aan tertiaire onderwijsinstellingen (hbo en wo) per student
Uitgaven aan onderwijsinstellingen per sector als percentage van het bbp
Uitgaven aan onderwijsinstellingen als percentage van het bbp
Totale publieke uitgaven aan onderwijs als percentage van het bbp
Verhouding tussen het lerarensalaris na 15 jaar werkervaring en het gemiddelde salaris van een ho-opgeleide (2010)
Percentage volwassenen dat gebruik maakt van het stemrecht, 2010
Gemiddelde levensverwachting na het 30e levensjaar in jaren, 2010
Leerlingen met een positieve houding t.o.v. gelijke rechten voor etnische minderheden, 2010

Aan deze publicatie werkten mee
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
Ellen van der Giessen (Kennis)
Gert Korteweg (Kennis)
Mark de Boer (Kennis)
Pauline Thoolen (Kennis)
Priscilla Middleton (Kennis)
Jan van Steen (OWB)
Jean de Goeij (DCE)
Bert van de Kooij (MLB)
Katie Hangelbroek (DK)
Linda Slikkerveer (DK)
Martine Warmerdam (HO&S)
Inspectie van het Onderwijs (IvhO)
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO)

Productie
Vormgeving
Druk
Uitgave

Directie Kennis
Mainstream Marketing Communicatie B.V.,
Hetty Zwollo en Debbie van Berkel
Hub.Tonnaer, Kelpen
September 2012

ISBN
Prijs
Zie ook

978-90-5910-186-9
€25,www.trendsinbeeld.minocw.nl

Meer informatie:www.rijksoverheid.nl/ministeries/ocw/organisatie/begroting-en-jaarverslag
OCW42.024/1500/08DW2012B014

Trends in Beeld 2012 | Zicht op Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Dit is een publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Trends in Beeld 2012
Zicht op Onderwijs, Cultuur en Wetenschap