Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

29 924

Toezichtsverslagen AIVD en MIVD

Nr. 35

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 april 2009
De commissie van toezicht betreffende de inlichtingen- en veiligheidsdiensten heeft in het kader van haar taak bedoeld in artikel 64, tweede lid,
onder a, van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 (WIV
2002) een onderzoek verricht inzake de rechtmatigheid van financieeleconomische onderzoeken door de AIVD. Naar aanleiding van dit onderzoek heeft de commissie een toezichtsrapport vastgesteld. Dit toezichtsrapport is openbaar, behoudens enkele delen die zicht bieden op de in
concrete gevallen gebruikte middelen, geheime bronnen, modus operandi
of het actuele kennisniveau van de AIVD. Het openbare deel van het
toezichtsrapport dien ik, met mijn reactie, aan beide Kamers der StatenGeneraal te zenden. Bedoeld openbaar rapport alsmede mijn reactie treft
u bijgaand aan.1 Het deel van het rapport met passages die gelet op de
eerder genoemde gronden niet openbaar mogen worden gemaakt zend ik,
vergezeld van mijn reactie daarop, aan de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
(CIVD).
Van de inhoud van het rapport heb ik kennisgenomen.

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

In algemene zin valt op dat een substantieel deel van het openbare
rapport – ongeveer de helft – de problematiek van de zogenoemde
bevriezingslijsten betreft (paragraaf 5 van het rapport). Deze problematiek
behoort, behoudens hetgeen in paragraaf 5.7 specifiek ten aanzien van de
AIVD wordt opgemerkt, niet tot mijn verantwoordelijkheid, maar tot die
van de minister van Buitenlandse Zaken. Voor zover het besprokene onder
de verantwoordelijkheid van de minister van Buitenlandse Zaken valt,
wordt hieronder mede namens hem gereageerd. Overigens acht ik het
opmerkelijk, gelet op de taakstelling van de commissie (het achteraf
toezien op de rechtmatige uitvoering van hetgeen bij of krachtens de WIV
2002 alsmede de Wet veiligheidsonderzoeken is gesteld), dat een zo groot
deel van het rapport is gewijd aan een problematiek waarvoor ik als
minister geen verantwoordelijkheid draag. Bovendien wordt daarmee,

KST130665
0809tkkst29924-35
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 924, nr. 35

1

1

zoals de commissie in paragraaf 5.1 van het rapport ook onderkent, de
indruk gewekt van onevenredigheid. Terwijl in de paragrafen 5.1 tot en
met 5.6 uitgebreid wordt ingegaan op de nationale en internationale
context waarbinnen bevriezing van tegoeden wordt aangewend ter
bestrijding van de financiering van terrorisme, komt de rol van de AIVD –
die in feite slechts een signalerende en informerende rol heeft – slechts
kort aan de orde in paragraaf 5.7. Aldus wordt wel (erg) veel aandacht
geschonken aan een onderwerp waarvoor de AIVD niet verantwoordelijk
is. Deze onevenredigheid wordt naar mijn mening niet opgeheven
wanneer de inhoudelijke bevindingen van de commissie omtrent de rol
van de AIVD bij de uitvoering van de bevriezingsmaatregelen, die zijn
opgenomen in de geheime bijlage bij het rapport, daarbij worden
betrokken. Voor mijn inhoudelijke reactie op de bevindingen van de
commissie terzake en de daaruit voortvloeiende aanbevelingen, verwijs ik
naar het slot van deze reactie.
Paragraaf 3.3 van het rapport gaat over de samenwerkingspartners van de
AIVD in het kader van financieel-economische onderzoeken en de onderlinge afspraken die daarover in sommige gevallen zijn gemaakt. In paragraaf 3.3.2 van het rapport merkt de commissie op dat artikel 2.1 van het
convenant tussen de belastingdienst en de AIVD suggereert dat gegevensverstrekking door de AIVD aan het OM ook zou kunnen plaatsvinden enkel
in het kader van de taakuitvoering van de belastingdienst, zonder dat
sprake is van gegevens die van belang kunnen zijn voor de opsporing of
vervolging van strafbare feiten. De commissie geeft in dezelfde alinea
tevens aan dat gegevensverstrekking door de AIVD plaats kan vinden in
het kader van de eigen taakuitvoering (artikel 36 WIV 2002), of als het gaat
om gegevens die tevens van belang kunnen zijn voor de opsporing of
vervolging van strafbare feiten (artikel 38 Wiv 2002) of wanneer sprake is
van dringende en gewichtige reden (artikel 39 Wiv 2002). In dat laatste
geval gaat het echter om gegevensverstrekking aan een beperkte groep
instanties, waarvan de belastingdienst geen deel uitmaakt, aldus de
commissie.
In aansluiting op het laatstgestelde door de CTIVD, merk ik op dat in het
Aanwijzingsbesluit artikel 39 WIV 2002 ten aanzien van die beperkte groep
instanties is opgenomen in artikel 1 onder a: «Onze ministers». Het
behoeft geen nader betoog dat hiermee ook de minister van Financiën is
bedoeld, verantwoordelijk voor de Belastingdienst. De Belastingdienst
maakt dus, via de verantwoordelijke minister, wel degelijk deel uit van de
reikwijdte van artikel 39 WIV 2002.
Dit doet er niet aan af dat ik het standpunt van de commissie deel dat de
tekst van artikel 2.1, in combinatie van artikel 3.1 van het convenant,
aanleiding kan geven tot misverstanden. Het is immers gezien het
geschetste wettelijke kader niet mogelijk om gegevens aan het OM te
verstrekken enkel in het kader van de taakuitvoering van de Belastingdienst. In de praktijk hebben verstrekkingen (enkel) op die grond nimmer
plaatsgevonden. Genoemde bepaling uit het convenant heeft dus nooit tot
onrechtmatige verstrekkingen geleid. Niettemin acht ik het aangewezen
de tekst van genoemde artikelen aan te passen, conform aanbeveling 6.1
van de commissie. Ook overigens zal worden bezien of het convenant
moet worden aangepast, mede in verband met het wetsvoorstel tot wijziging van de WIV 2002 dat thans in de Eerste Kamer aanhangig is (30 553).
In genoemd wetsvoorstel wordt artikel 62 van de WIV 2002 namelijk in die
zin gewijzigd dat alle ambtenaren van de Belastingdienst onder de reikwijdte van het artikel gaan vallen, in plaats van alleen ambtenaren die
bevoegd zijn inzake de douane. Hierdoor komt waardevolle informatie bij
de Belastingdienst met het oog op financieel onderzoek in de strijd tegen
het terrorisme – anders dan op vrijwillige basis – beschikbaar. Met de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 924, nr. 35

2

Belastingdienst zal over de aanpassing van het convenant het overleg
worden geopend.
De commissie concludeert verder – zie daartoe de aanbevelingen 6.2 en
6.3 – dat de door de AIVD verrichte financieel-economische onderzoeken
passen binnen de wettelijke taakstelling en dat, behoudens een enkel
geval, de inzet van bijzondere bevoegdheden op grond van artikel 18 e.v.
van de WIV 2002 in het kader van financieel-economisch onderzoek
plaatsvindt in overeenstemming met de wettelijke vereisten. In het navolgende ga ik op de desbetreffende gevallen – zie de aanbevelingen 6.4, 6.5
en 6.6 – in.
De commissie concludeert in paragraaf 4.2 – zie ook aanbeveling 6.4 – dat
in een enkel geval bij de inzet van bijzondere bevoegdheden in het kader
van financieel-economisch onderzoek de motivering te wensen overlaat.
Vanwege het geheime karakter van de desbetreffende bijzondere
bevoegdheid is door de commissie een nadere toelichting opgenomen in
de geheime bijlage van haar toezichtsrapport. Het ging hier, zo kan ik uw
Kamer berichten, over de inzet van verschillende bijzondere bevoegdheden in één bepaald kader. De commissie heeft hierbij geconcludeerd
dat de motiveringen van de bijzondere bevoegdheden niet geheel
eenduidig waren. Ik merk hierover het volgende op. Ik ben het met de
CTIVD eens dat de dienst moet zorgdragen, waar toepasselijk en noodzakelijk, voor een eenduidige motivering bij de inzet van bijzondere
bevoegdheden. Alhoewel het hier ging om verschillende bevoegdheden,
lag het, gezien de aard van het onderzoek, voor de hand de motiveringen
op elkaar aan te passen. Het feit dat de motiveringen bij de verschillende
bijzondere bevoegdheden op zichzelf voldoen aan de beginselen van
noodzakelijkheid, proportionaliteit en subsidiariteit, doet daar niet aan af.
Ik heb de dienst op dit punt om verbetering verzocht.
Ten aanzien van het door de commissie in paragraaf 4.2.1 en de daarmee
samenhangende aanbeveling 6.5 geconcludeerde, merk ik op dat ik het
standpunt van de commissie onderschrijf dat het bewuste middel, dat op
deze plek niet nader kan worden gekarakteriseerd, moet worden aangemerkt als een bijzondere bevoegdheid in de zin van artikel 20, eerste lid,
onder b, van de WIV 2002. De procedure voor de inzet van het bewuste
inlichtingenmiddel is intern bekend gesteld en in de toekomst zal de juiste
procedure worden gevolgd. In mijn reactie aan de CIVD ga ik kort in op de
aard van het ingezette middel.
Voor wat betreft de door de commissie in paragraaf 4.2.2 beschreven
operatie waarbij een agent is ingezet die intensief werkte voor de AIVD, is
in het rapport aangegeven dat in de inmiddels (intern) afgeronde eindevaluatie van deze operatie is geconcludeerd dat er veel «lessons to be
learned» zijn. Aanbeveling 6.6 van de commissie om op basis van deze
eindevaluatie concrete aanbevelingen ten aanzien van de gesignaleerde
knelpunten te formuleren, en deze dienstbreed te beoordelen op mogelijke toepassing en invoering, zal worden opgevolgd.
Aanbeveling 6.7, inhoudende dat uit het onderzoek van de commissie niet
is gebleken dat de AIVD in de samenwerking met overheidsorganen en
instellingen uit de financiële wereld de grenzen die wet- en regelgeving
stellen aan deze samenwerking overschrijdt, noopt mij niet tot een nadere
reactie.
Voor wat betreft de in paragraaf 5 door de commissie besproken
bevriezingslijsten, en de daaruit voortvloeiende aanbevelingen 6.8, 6.9 en
6.10, wordt inhoudelijk en in aanvulling op mijn algemene reactie aan het
begin van deze brief, het volgende opgemerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 924, nr. 35

3

Aan het slot van paragraaf 5.4 is vermeld dat vertegenwoordigers van het
ministerie van Buitenlandse Zaken zitting hebben in de werkgroep GS 931
en dat zij worden vergezeld door medewerkers van de nationale inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Voor de goede orde zij vermeld dat
bedoelde medewerkers van de nationale inlichtingen- en veiligheidsdiensten niet standaard meegaan naar genoemde werkgroep, maar dat zij
wel mee kunnen worden gevraagd. De afgelopen jaren is dat incidenteel
gebeurd.
Aan het slot van paragraaf 5.6 wordt gesteld dat bij het voordragen voor
de verschillende bevriezingslijsten staten een zekere beoordelingsruimte
hebben. In deze beoordelingsruimte dient volgens de commissie het
beginsel van proportionaliteit te worden meegenomen. De oplopende
zwaarte van de bevriezingsprocedures dient, aldus de commissie, vanuit
het oogpunt van proportionaliteit dan ook een rol te spelen in de beslissing om een nationale sanctiemaatregel te treffen of over te gaan tot
voordracht voor plaatsing op de EU of VN bevriezingslijst. Indien bijvoorbeeld wordt beoogd een nationale rekening te bevriezen van een persoon
die aan terroristische activiteiten in het algemeen is te relateren, maar
mogelijk ook aan Al Qa’ida, dan is het volgens de commissie een onevenredig zwaar middel om over te gaan tot voordracht voor plaatsing op de
EU of VN bevriezingslijst.
Ik zie dit evenwel als volgt. De doelstelling van de bevriezingsmaatregelen
is altijd: voldoen aan de internationale verplichtingen die op Nederland
rusten. Het gaat dus niet om een afweging tussen een particulier Nederlands belang en de ingrijpendheid van de bevriezingsmaatregel. Het is
veeleer zo dat in het kader van het voldoen aan de internationale verplichtingen wordt bezien op welk niveau bevriezing mogelijk en gerechtvaardigd is.
Het stemt mij verder tot tevredenheid dat de commissie is gebleken – zie
daartoe paragraaf 5.7.3 en aanbeveling 6.8 – dat de bijdrage van de AIVD
aan de verschillende procedures inzake de bevriezingslijsten in het algemeen plaatsvindt binnen de geldende regels. Verder constateert de
commissie in aanbeveling 6.9 dat de AIVD in de kandidaatstelling voor
bevriezing een belangrijke signalerende en informerende taak heeft. In
één geval van voordracht voor plaatsing op de VN bevriezingslijst zou de
AIVD zijn rol ruimer hebben ingevuld dan door het protocol voorgeschreven. De inhoudelijke bevindingen in deze casus worden besproken in
de geheime bijlage bij het rapport en lenen zich derhalve alleen voor
bespreking in de CIVD. Ik volsta hier met te vermelden dat ik het standpunt van de commissie op dit punt niet deel, hetgeen ik in mijn reactie
richting de CIVD nader toelicht.
De commissie acht het tot slot wenselijk – aanbeveling 6.10 – dat financiële instellingen het advies van de AIVD vragen in alle gevallen waarin zij
menen dat een persoon die voorkomt in hun systeem op een bevriezingslijst staat, opdat alleen na positief advies van de AIVD overgegaan kan
worden tot bevriezing. Dit ziet er aan voorbij dat op de financiële instelling
de wettelijke verplichting rust om terstond over te gaan tot bevriezing
ingeval sprake is van een exacte treffer. Daarenboven geldt dat als eerst
een advies van de AIVD moet worden afgewacht, de kans groot is dat de
tegoeden aan de rekening worden onttrokken voordat zij kunnen worden
bevroren. Er wordt daarom (vooralsnog) geen aanleiding gezien om ten
aanzien van de huidige handelwijze een wijziging te initiëren of aan te
brengen. Alle exacte treffers komen bij de AIVD. Indien wordt geconstateerd dat geen sprake is van een exacte treffer wordt dit via een ambtsbericht aan het ministerie van Financiën gemeld. Bovendien wijs ik er op
dat de aanbeveling van de commissie noopt tot een wijziging van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 924, nr. 35

4

terzake geldende regelgeving en het terzake geldende protocol, hetgeen
niet, althans niet uitsluitend binnen mijn verantwoordelijkheid als minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties valt.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
G. ter Horst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 924, nr. 35

5