6
Begroting Economische Zaken en Klimaat 2021 (voortzetting)
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (XIII)
voor het jaar 2021 ( 35570-XIII ).
De voorzitter:
We gaan gewoon door met het debat over de begroting
Economische Zaken en Klimaat. We waren bij de heer
Moorlag gebleven.
De algemene beraadslaging wordt hervat.
De voorzitter:
De heer Moorlag namens de PvdA.

De heer Moorlag (PvdA):
Dank u wel, voorzitter.
We kampen met een acute coronacrisis en met een sluipende maar urgente klimaatcrisis. Hoewel er wordt
gesproken over steunpakketten, wil ik toch iets zeggen over
de effecten van de coronacrisis op de economie. Ik ga het
niet hebben over de steunpakketten, want daar zijn separate
debatten voor. Maar vorige week, tijdens een algemeen
overleg over toerisme, heb ik aandacht gevraagd voor de
binnensteden en de potentieel verwoestende effecten van
de coronacrisis op de binnensteden in de mix van detailhandel, horeca, culturele en openbare voorzieningen. Alleen
al in de detailhandel werken 800.000 mensen. Ik ben blij
dat mijn motie vorige week is aangenomen om met de
brancheorganisaties een verkenning te gaan doen hoe de
vitaliteit van de binnensteden en van de centrumplaatsen
op peil gehouden kan worden. De heer Verhoeven vroeg
in zijn bijdrage naar de stand van zaken van een taskforce
voor de retail. De zaak is urgent. Mijn vraag aan de staatssecretaris is hoe zij die moties gaat uitvoeren. Ik breng bij
de staatssecretaris ook nog een motie van vorig jaar in
herinnering. Die ging met name over de bezorgeconomie
en het ongelijke speelveld voor de detailhandel en de
bezorgeconomie. Ik wil ook graag weten hoe het staat met
de uitvoering van die motie.
Een tweede punt dat ik wil noemen, is dat wij door de
coronacrisis te maken hebben met een scherp oplopende
werkloosheid. Dan is het wel een heel schril contrast en
eigenlijk ook een schande dat het bedrijfsleven — met name
de technische sectoren, maar ook de procesindustrie —
kampt met tienduizenden vacatures. Er zijn gewoon tienduizenden onvervulbare vacatures. Het is jammer dat de heer
Verhoeven niet in de zaal is, want hij zei dat dit zijn tiende
begroting EZK is. Ik had hem willen vragen of dat tekort
aan vakmensen tien jaar geleden ook al een probleem was.
Volgens mij was dat inderdaad zo. Mijn vraag aan de
bewindslieden is: wat gaan wij daaraan doen? Wij moeten
mensen van werk naar werk gaan helpen. Hoe gaan we die
vacatures vervullen? We kunnen wel spreken over een
economisch groeifonds, maar als wij potentiële groei laten

Tweede Kamer

liggen omdat we tienduizenden vacatures niet weten in te
vullen, is dat eigenlijk een grote schande. Wij laten potentiële economische groei gewoon liggen doordat bedrijven
onvoldoende mensen hebben en opdrachten die ze kunnen
krijgen, van de hand moeten gaan wijzen.
Voorzitter. Annex daaraan is dat de instroom bij die sectoren
ook op dreigt te drogen. Heel veel stages gaan op dit
moment niet door. Ik wil niet direct spreken over een verloren generatie, maar we lopen wel het risico dat er een grote
groep jongeren is die pas later of niet zal instromen in de
sectoren waar we zo veel vacatures hebben en waar zo'n
schreeuwende behoefte aan vakmensen is. Wat doet het
kabinet op dat terrein? Ik kan wel een beetje ruiken wat de
bewindslieden gaan zeggen, namelijk dat dat ter gelegenheid geadresseerd moet worden bij de minister van
Onderwijs of bij de minister van Sociale Zaken. Maar mijn
stelling is dat onderwijsbeleid en sociaal beleid economisch
beleid zijn, dus ook al hebben de bewindslieden hier niet
formeel een bevoegdheid in, ze hebben er wel een belang
bij om onze economie zo snel mogelijk weer op gang te
brengen.
Voorzitter. Dan de langetermijncrisis en de aanpak daarvan.
Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft vorige week
toch wel een rijkelijk vernietigende evaluatie gegeven van
het klimaatbeleid. Mijn vraag aan de bewindslieden is ...
Even kijken of hun subvergadering inmiddels is afgerond,
want ik zie dat ze druk met elkaar in gesprek zijn. Mijn vraag
is: wat gaat het kabinet doen om de klimaatdoelstellingen
te halen? Het snijdt me door m'n ziel. Ik kreeg een mail van
de Jonge Klimaatbeweging. Die vragen om een klimaatautoriteit, om doorzettingsmacht. Het gaat om hun toekomst,
om de toekomst van de jongere generatie. We hebben een
Klimaatwet en we hebben een Klimaatakkoord. Die zien er
prachtig uit, maar mijn vraag aan de bewindslieden is wel:
wat is hun realisatiekracht? Die vraag is, denk ik, wel legitiem. Die moet je ook stellen voor die structureel onvervulbare vacatures in de techniek en de procesindustrie. Wat
is de realisatiekracht van dit kabinet, als we die opgaven
zo langdurig laten liggen en onvoldoende beantwoorden?
Welke aanvullende maatregelen — daarmee sluit ik aan bij
de vragen van andere fracties — gaat het kabinet treffen
om het klimaatschip weer op de goede koers te krijgen?
Dat gebrek aan realisatiekracht zie ik ook bij het Groeifonds.
Allereerst: dat Groeifonds heeft een olifantsdracht gekend.
Het heeft ongelofelijk lang geduurd voordat het eerste idee
was omgezet in een concreet plan en de vraag is of het wel
concreet genoeg is. Wat is de impact van die 20 miljard?
Oorspronkelijk was er sprake van 50 miljard. Ik roep even
in herinnering dat de netwerkbedrijven alleen al in de
komende tien jaar 40 miljard investeren, dus ja, hoe moeten
we dat in perspectief zien? Is die 20 miljard wel voldoende?
Dat vraag ik aan de minister. De governance is ook heel
ingewikkeld. Wat de PvdA betreft, moet er gewoon veel
scherper worden gekozen. We kunnen de keuzes die moeten
worden gemaakt over de besteding van de middelen van
het Groeifonds niet overlaten aan externen. Dat zijn gewoon
politieke keuzes.
Wat de PvdA betreft, komen er twee scherpe prioriteiten.
Allereerst: het versterken van innovatie en scholing. Bij een
krimpende beroepsbevolking moeten we de scholingsgraad
gaan verhogen om de productiviteit van de economie op
peil te houden en verder te verhogen. Delen de bewindslieden die zienswijze? Delen zij ook het pleidooi van onder

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-1

meer onze Nobelprijswinnaar, de heer Feringa, die zei dat
er vooral ook in fundamenteel onderzoek moet worden
geïnvesteerd? De toepassingen komen dan vervolgens wel
los, en daarmee ook de werkgelegenheid. Het tweede
waarin geïnvesteerd moet worden, is de waterstofeconomie.
Waterstof is een belangrijke energiedrager. Nederland heeft
alle troeven in handen om die waterstofeconomie te ontwikkelen.
Mijn vraag aan de bewindslieden is of zij daar echt absolute
prioriteit aan willen geven. Er liggen gewoon enorme kansen. Onder meer in Noord-Nederland liggen er kansen om
die waterstofeconomie op gang te brengen. Wij zien ook
bij concrete cases — ik noem bijvoorbeeld het project van
de gaszuiveringsinstallatie in Emmen waar een waterstofproject loopt — hoe moeilijk het is om die keten goed
georganiseerd te krijgen. Daar moeten we echt werk van
maken.
Dan kom ik bij waterstof, bij het afscheid nemen van de
fossiele economie. We gaan over naar een waterstofeconomie. Om die transitie sociaal-economisch te ondersteunen,
heeft de Europese Commissie het Just Transition Fund
ingericht. Noord-Nederland is echt als kerngebied aangewezen, als targeted area. Het schiet mij een beetje in het
verkeerde keelgat dat mevrouw Mulder zegt: de helft van
de middelen kunnen ook wel in andere regio's worden
besteed. Ik breng in herinnering dat van de eerdere aardgasbaten die zijn gestoken in het Fonds Economische
Structuurversterking, slechts 1% in Noord-Nederland
terechtgekomen is. Ook in het regionaal economisch beleid
waren het de mainports, de brainports en de greenports.
In het verleden, ten tijde van de veenwinning, was Pekela
in Noord-Nederland een steenrijke plaats. Oost-Groningen
is in verval geraakt nadat de veenwinning stopte. Dat mag
niet gebeuren na de gaswinning. Er gaan 20.000 arbeidsplaatsen verloren in Noord-Nederland. Ik vind dat NoordNederland met het Just Transition Fund niet mag worden
afgescheept met een half ei, want Noord-Nederland heeft
recht op het volle pond. En ik zeg daar niet mee dat dat echt
100% moet zijn, ik wil niet alles in beton gaan gieten, maar
ik vind wel dat een veel groter aandeel van het Just Transition Fund naar Noord-Nederland moet gaan. Daar vindt de
grootste disruptie van de fossiele economie plaats. Daar
zijn die middelen ook voor bedoeld.
Dan kom ik bij industriepolitiek. Het kabinet maakt daar
meer werk van. Hulde daarvoor. In mei is er een brief over
verschenen, maar is er wel concrete actie nodig. Eerder
vanmorgen is VDL genoemd. Ja, we moeten helpen om de
automobielindustrie naar een next level te brengen. Ik doel
op de productie van elektrische auto's. Maar ik wil ook met
name aandacht vragen voor Tata Steel. Ik heb in juni een
motie ingediend om desnoods met onconventionele middelen Tata Steel, de staalindustrie in Nederland, te helpen
naar een volgende fase. Uiteindelijk moet dat leiden tot een
staalindustrie die waterstof als energiebron heeft. Op dit
moment liggen er gewoon concrete plannen en concrete
voorstellen. Er is een uitgebreide werkgroep, met daarin
mensen van naam en faam die zich daarvoor inzetten. Mijn
vraag is of de minister met de initiatiefnemers wil gaan
spreken, of hij dat plan wil omarmen en of hij daadwerkelijk,
desnoods ook door de vorming van een consortium en met
investeringsmiddelen, bereid is om Tata Steel naar het next
level te brengen.

Tweede Kamer

Ten slotte, voorzitter. Mevrouw Beckerman vroeg aandacht
voor de steenkolenketen. Er gaat een elektriciteitscentrale,
een steenkoolcentrale, op de Maasvlakte sluiten, maar
stroomopwaarts heeft dat ook z'n effecten. De aanvoer, de
import van steenkool zal afnemen. Ik weet hoe lastig de
discussie indertijd was om de FNV mee te krijgen in het
energieakkoord. Het kolenfonds was daar echt een hiccup.
Ik vind dat er echt aandacht moet zijn voor de werkgelegenheidseffecten in de hele steenkolenketen, dus niet alleen
bij die elektriciteitscentrale die in het geding is.
Voorzitter. Ik sluit af. Ik ben ook aan het einde van mijn
spreektijd. Ik heb bij interruptie gezegd dat het verder
kapitaliseren van de regionale ontwikkelingsmaatschappijen
mee kan helpen als het gaat om bedrijven die financiering
zoeken en die een kapitaalsbehoefte te hebben. Die kunnen
niet terecht in het Groeifonds. Er is een stap gemaakt in
augustus, maar mijn vraag aan de staatssecretaris is of zij
bereid is om extra kapitaal ter beschikking te stellen aan de
regionale ontwikkelingsmaatschappijen, zodat ze meer
investeringskracht krijgen om de regionale economie te
stimuleren.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Bruins
namens de ChristenUnie.

De heer Bruins (ChristenUnie):
Voorzitter. Toen mevrouw Mulder vanochtend meldde dat
het dankdag is vandaag, zag ik aan de lichaamstaal van de
minister dat hij geen idee had waar dat nou over ging.
Dankdag, ja. In Nederland bestaat al zeker sinds de middeleeuwen de gewoonte om te bidden en te danken voor een
goede oogst. Biddag in het voorjaar, dankdag in het najaar.
En toen de industrialisatie toenam, werd de dankdag voor
gewas een dankdag voor gewas en arbeid.
Laat ik vandaag dan ook gewoon eens beginnen met het
bedanken van al die ondernemers die knokken voor behoud
van werkgelegenheid en voor het voortbestaan van hun
bedrijf. Zij vormen de ruggengraat van de Nederlandse
economie. Maar ik kijk ook met dankbaarheid naar een
robuuste overheid, die buffers heeft opgebouwd en die nu
een tijdelijk vangnet kan creëren om de ergste klappen op
te vangen.
Voorzitter. Voor de ChristenUnie is de onderneming een
waardengemeenschap, waar mensen samen werken aan
een gemeenschappelijk doel. Die waardengemeenschap
geven wij vorm door hoe werkgever en werknemer met
elkaar omgaan en hoe zij verantwoordelijkheid nemen voor
de impact van de onderneming op de omgeving, de
natuurlijke omgeving en de maatschappij, hier en ver weg.
De onderneming als waardengemeenschap is het fundament voor een economie waarin relaties tussen mensen
centraal staan en waarin we ons gedragen als goede rentmeesters voor de schepping. Een economie die we aan
onze kinderen en kleinkinderen door willen geven, een die
ruimte biedt aan economische groei, maar ook aan rust en
aandacht voor dat wat echt telt. Daarin zetten we een aantal
mooie stappen.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-2

Het kabinet heeft mijn voorstel voor de maatschappelijke
onderneming, de bvm, overgenomen. De bvm is wat de
ChristenUnie betreft de vaandeldrager voor die economie
van de toekomst. De onderneming met een maatschappelijke missie voorop zal steeds meer de standaard en steeds
minder de uitzondering worden. Daarnaast zien we de
keuzes voor imvo en voor Rijnlandse voorwaarden bij
staatssteun aan individuele bedrijven die dit kabinet begin
mei formuleerde. We zien de aangenomen motie over de
nationale bedrijvengarantie waarmee die ideeën verder
vormgegeven kunnen worden en we zien volop aandacht
voor familiebedrijven, ook vanuit de politiek. Familiebedrijven zijn het voorbeeld van de onderneming als waardengemeenschap met per definitie een langetermijnfocus. Dat is
Nederland, dat is ondernemen en deze bedrijven willen we
koesteren.
Aan het begin van de coronacrisis zagen we een aantal
bedrijven snel omschakelen, maar toch was het ontluisterend dat we de meest vitale producten met een luchtbrug
uit Azië moesten halen, met weken vertraging en pas na
politieke druk. We hebben een wendbare, innovatieve
maakindustrie nodig die slimme producten maakt en
exporteert. De economische basis is ook in de eenentwintigste eeuw onze maakindustrie. Nederland moet technologisch en qua productie weer leren zijn eigen broek op te
houden, samen met zijn nabije buren. Ik zou graag van het
kabinet willen horen hoe het staat met de uitvoering van
de motie-Heerma/Segers over strategische afhankelijkheden
van vitale sectoren. Maar je kunt nooit voorspellen wat je
precies nodig hebt in de toekomst, dus bouw nu niet opeens
een mondkapjesfabriek. We hebben een veelzijdige en
wendbare maakindustrie nodig, met slimme, praktisch
opgeleide techneuten. Technici zijn letterlijk van levensbelang.
Daarom ga ik in op de drie m'en, mensen, middelen en
meten. Eerst mensen. Zelfs met de werkloosheid van nu
zijn er grote tekorten in de maakindustrie. We missen tienduizenden praktisch opgeleide vakmensen, terwijl tegelijk
veel pas afgestudeerden nu niet weten hoe ze aan een baan
moeten komen. Vakonderwijs in bèta en techniek moet
laagdrempeliger worden, ook in studiekosten. We moeten
volop investeren in technische vmbo-, mbo- en hbo-opleidingen. Tot aan universiteiten toe moeten we juist die studies aantrekkelijk maken waar werkgevers aan de poorten
staan te rammelen als er een diploma-uitreiking is. Voelt
het kabinet deze urgentie met mij en deelt het kabinet mijn
opvatting dat we weer moeten durven sturen op de
instroom in het onderwijs? Er mag best een rem gezet
worden op opleidingen die een mager arbeidsmarktperspectief hebben, zeker in crisistijd waarin toch al veel mensen
moeten worden omgeschoold. Hoe gaat het kabinet hierop
sturen, zodat we de vakmensen van de toekomst gaan
opleiden? Dat is voor mij een EZ-vraag en niet alleen een
OCW-vraag.
De tweede m staat voor middelen. Investeren in innovatie
loont. Daarom is het goed dat het Groeifonds er komt. Wat
betekent alles wat ik hiervoor heb gezegd over langetermijnfocus, wendbare maakindustrie en het opleiden van vakmensen voor het Groeifonds, dat ons die groene en circulaire toekomst in moet loodsen? Hoe gaan we zorgen dat
het hele land profiteert van het Groeifonds, wetend dat die
innovatieve maakindustrie zich ook — en misschien wel
vooral — bevindt in Twente, in de Achterhoek, rondom
Brainport, bij Chemelot, in Zuidoost-Drenthe? Hoe versterkt

Tweede Kamer

het Groeifonds ons verdienvermogen in het hele land? En
hoe gaat het de Randstad ontlasten?
Voorzitter. Het kabinet ondersteunt R&D met de Wbsoregeling. Heel goed, maar is het niet ook tijd om eens te
kijken naar een verlengde eerste schijf of een nieuwe
tweede schijf, om bedrijven ook te prikkelen meer aan
innovatie te gaan doen en het niet alleen maar goedkoper
te maken? Heel goed dat de staatssecretaris meerjarig de
duurzame scheepsbouw ondersteunt, maar komt de maritieme industrie ook aan bod bij de middelen uit het Europese recovery fund? We zien nu immers dat ook andere
landen daarmee hun maritieme industrie ondersteunen.
Bewaakt het kabinet het Europese level playing field in deze
zeer internationale sector met zware concurrentie? Wanneer
gaat de overheid nou eens echt innovatief inkopen? Het
aantal SBR-projecten is nog steeds heel laag. Het lijkt er
wel op dat inkoopafdelingen van overheden er nooit aan
denken om op innovatie gericht in te kopen, terwijl je
daarmee heel gericht de Nederlandse maakindustrie en
juist het mkb kunt steunen. Kan de staatssecretaris ervoor
zorgen dat het aantal SBR-projecten over de volle breedte
van de overheid toeneemt, juist nu, in crisistijd?
Voorzitter. De derde m staat voor meten. De ijking van
meetinstrumenten is van groot belang voor de Nederlandse
maakindustrie. Al jaren maak ik mij zorgen over de
beschikbaarheid van meetstandaarden en het voortbestaan
van hoogwaardige ijkingsfaciliteiten in Nederland. Het
personeelsverloop bij ons nationale meetinstituut VSL is
groot en door de coronacrisis is de financiële situatie ernstiger geworden dan ooit tevoren. Nog steeds ben ik van
mening dat het een foute keus was van het vorige kabinet
om dit instituut af te stoten en volledig in de markt te zetten.
De noodzaak om nu financieel bij te springen laat dat al
zien. De basisinfrastructuur van metrologie is vitale infrastructuur die in overheidshanden hoort te zijn. Maar nu het
is zoals het is, moet de overheid in ieder geval controle
hebben over de diensten die het instituut aanbiedt en de
unieke meetstandaarden die daarbij horen. Ik constateer
dat de staatssecretaris dat inziet, en met haar brief hierover
zet ze ook weer een aantal belangrijke stappen. Toch zijn
de onderscheiden taken, rollen en verantwoordelijkheden
van het ministerie, het instituut en de raad van deskundigen
gewoon nog te onduidelijk. Als bezorgd controleur van de
regering wil ik gewoon zeker weten dat alle diensten die
cruciaal zijn voor de Nederlandse hightechmaakindustrie
gecontinueerd worden, crisistijd of geen crisistijd. Graag
een reactie.
Voorzitter. Dan nog het klimaat. We zien dat Nederland
steeds groener en schoner wordt, maar we moeten extra
stappen zetten in onze zorg voor de schepping. De ChristenUnie vindt het belangrijk dat we samen met burgers, coöperaties en ondernemers bouwen aan een klimaatneutrale
economie en samenleving. De KEV laat zien dat er een forse
tand bij moet de komende jaren, met als grote uitdagingen
de warmteproductie en het verdubbelen van de energiebesparing. Een nationaal isolatieprogramma zoals bepleit in
de motie-Segers/Klaver waarmee we mensen helpen hun
huis te verduurzamen, is urgenter dan ooit. Daarom is het
goed dat alle sectoren in de economie hun verantwoordelijkheid snel nemen en dat er een stevige CO2-heffing gaat
gelden voor door de industrie te veel uitgestoten broeikasgassen. Maar de Raad van State is kritisch. Ik ken de
minister van EZK als een rasoptimist, maar er zijn hier echt
meer maatregelen nodig. In november liggen er voorstellen

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-3

van een studiegroep op tafel. Vind ik de minister aan mijn
zijde als ik hem vraag om samen met mij met een open
mind naar die voorstellen te kijken om te zien wat we nu al
snel kunnen oppakken, zodat we het niet doorschuiven naar
een volgende kabinetsperiode?
Voorzitter. Ook regionaal en lokaal is men met de energietransitie bezig, maar wat ik mis is een eenduidige boodschap vanuit het Rijk. Wanneer de minister van EZK weer
eens een kerncentrale aanprijst of wanneer de minister van
BZK alle wind op land de zee denkt in te schuiven, merken
gemeenten dat het weer een stukje moeilijker is om
draagvlak te creëren voor de lokale transitie. Want waarom
een windmolen in mijn tuin, als meneer Wiebes toch een
kerncentrale gaat bouwen? Is het ministerie bereid om in
woord en daad de gemeenten te steunen in de lokale transitie? En is de minister bereid om de landelijke regels voor
lokaal eigendom en burgerparticipatie zo aan te passen dat
hobbels worden weggenomen, zodat dit ook echt op gang
kan komen?
Voorzitter. De ChristenUnie en het CDA bepleiten dat het
grootste deel van het Just Transition Fund wordt ingezet
om de waterstofeconomie in Noord-Nederland een boost
te geven. Hoe staat het met de uitvoering van de motie
hierover? Welke middelen en instrumenten voorziet de
minister om de opschaling van de waterstofeconomie
mogelijk te maken en zo de doelstellingen uit het Klimaatakkoord te halen?
Ik sluit af. Ik begon met de uitleg over dankdag voor gewas
en arbeid. En ja, er is veel om dankbaar voor te zijn, ook in
crisistijd. Maar dankbaarheid is nooit zelfgenoegzaamheid.
Ora et labora, bid en werk. De handen moeten uit de mouwen voor een deltaplan maakindustrie, voor het opleiden
van vakmensen, voor het bouwen aan een volledig circulaire
economie, voor het innoveren en tot stand brengen van de
noodzakelijke transities zodat we bouwen aan de economie
e
van de 21 eeuw, de economie van onze kinderen. En misschien moeten we die eeuwenoude gewoonte van een
dankdag voor gewas en arbeid maar aanpassen naar deze
tijd. Een dankdag voor gewas, arbeid en innovatie en dan
doen de minister en staatssecretaris, hen kennende, vast
wel met ons mee.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Graus.
De heer Graus (PVV):
Dat is allemaal mooi, van die dankdag, en ik deel dat
natuurlijk ook vanuit mijn opvoeding en geloof, maar een
goede herder brengt zijn schapen op tijd binnen en
beschermt ze tegen het binnendringen van wolven. Dat
moet je doen als goede herder. Je doet alles om je schapen
te beschermen, je zet er honden bij, je plaatst prikkeldraad
en zet daar stroom op, en doet wat je nog meer kunt doen.
Maar je gaat geen wolven toelaten. Laat ik het even
omdraaien naar economische zaken. Het is allemaal heel
mooi om dat te zeggen, maar wij helpen onze ondernemers
zelf om zeep, allemaal. Daar heeft de ChristenUnie ook aan
bijgedragen, met alle respect. Ze hebben nooit moties van
mij gesteund die dat tegen kunnen gaan. We laten valse

Tweede Kamer

concurrentie toe, we financieren via de Europese Unie valse
concurrentie vanuit het voormalige Oostblok.
De voorzitter:
Uw vraag is, meneer Graus?
De heer Graus (PVV):
Het wordt allemaal gefinancierd. Ze financieren hun eigen
concurrentie. We laten iedereen maar toe en alles wordt
om zeep geholpen, alles. Onze hele economie, onze hele
zorg, alles wordt om zeep geholpen.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Graus (PVV):
Nee, geen vraag, ik wilde een boodschap meegeven. Ik heb
niet eens een vraag, want ik kan hem daar geen antwoord
op laten geven. Ik zou hem dan enorm voor joker zetten.
Het is heel mooi om hier dank te zeggen, maar we doen er
helemaal niets aan. Het is heel moeilijk om dat te zeggen.
De voorzitter:
U heeft uw punt gemaakt.
De heer Graus (PVV):
We helpen onze ondernemers, onze eigen mensen, om
zeep. We zijn slechte hoeders van de schapen. Wij niet,
maar de meesten hier wel, net als ook veel kabinetten. Dank
u wel.
De voorzitter:
Dat was een boodschap. U hoeft daar niet op te reageren,
meneer Bruins.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik zou heel graag veel willen zeggen over hoe wij inderdaad
in Europa het beste jongetje van de klas willen zijn als het
gaat om open markten, terwijl andere Europese landen hele
slimme spellen spelen om hun eigen industrie te beschermen. Wij doen dat weinig, wij doen dat te weinig. Vandaar
ook mijn oproep om bijvoorbeeld via SBR en innovatief
aanbesteden ons veel meer op onze eigen industrie te
richten. Ik vind dat we alle regels maximaal moeten inzetten
om ervoor te zorgen dat de overheid als launching customer
met z'n grote inkoopmacht zo veel mogelijk Nederlandse
producten koopt en Nederlandse producten gebruikt en
daarmee de innovatie in Nederland weet te stimuleren. Ik
kan nog drie kwartier doorgaan ...
De voorzitter:
Nee, dat zou ik niet doen.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Maar dit lijkt mij een prima inleiding op een college over
innovatie. Dank u wel.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-4

De voorzitter:
Een laatste vraag. De heer Öztürk heeft ook nog een vraag
voor u.
De heer Öztürk (DENK):
Ik snap het idee van Nederlandse producten en Nederlandse
innovatie, maar als wij VDL Nedcar willen openhouden,
moeten we toch buitenlandse autofabrikanten naar Nederland uitnodigen om hier te produceren en werkgelegenheid
te creëren. We kunnen dus niet alleen werken met alleen
Nederlandse producten en moeten internationaal bezig zijn.
Daarvoor vraag ik de ChristenUnie een bijdrage te leveren
om een internationale partner te vinden, ook voor Limburgs
VDL Nedcar.
De voorzitter:
Concrete vraag?
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ja, voorzitter, ik heb in mijn bijdrage bepleit dat we onze
eigen broek moeten kunnen ophouden, samen met onze
nabije buren. We leven in een gezegend stukje land van de
wereld met goede buren om ons heen. Bij elkaar zijn we
een van de sterkste industriële clusters van de wereld. Het
is belangrijk dat wij maakindustrie houden in ons land en
dat we daarbij ook over de grens kijken, maar het allerbelangrijkste is dat we gaan voor innovatieve, wendbare
maakindustrie, zodat we producten kunnen maken die
slimmer zijn dan producten uit andere landen. Dan kunnen
we ze exporteren en er geld mee verdienen, zodat we een
sterk land zullen zijn en we daarmee de kwetsbare mensen
in ons land kunnen beschermen. Daarvoor zal je ook een
sterke economie moeten hebben en een innovatieve
maakindustrie. Dat is het enige wat uiteindelijk echt geld
oplevert.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bruins. Dan geef ik nu het woord aan
de heer Van Raan namens de Partij voor de Dieren.

De heer Van Raan (PvdD):
Voorzitter. Voor een minister over wie sommigen zeggen
dat hij zich liever richt op techniek dan op de mens heeft
hij opvallend veel bereikt. Tegen alle waarschuwingen in
weet hij namelijk aardig de fossiele industrie in stand te
houden. Ja, hij sluit het gasveld in Groningen versneld, en
dat verdient complimenten. Zeker, bij dezen. Maar, rien ne
va plus. Dat zegt de croupier in het casino wanneer je niet
meer mag inzetten, als je niet meer kan gokken. Gokken is
wat de minister deed met het klimaatbeleid. Rien ne va
plus, want het is pijnlijk duidelijk geworden dat de kans
veel te groot is dat we de klimaatdoelen niet halen, noch
op het gebied van CO2-reductie, noch op het gebied van
energiebesparing, noch op het gebied van hernieuwbare
energie. Het Urgendadoel van 75% CO2-reductie aan het
einde van dit jaar kan volgens het PBL alleen worden
behaald in zeer onwaarschijnlijke situaties. In dit kader wil
ik wijzen op de aangenomen motie van de Partij voor de
Dieren om geen risico te nemen met het Urgendavonnis

Tweede Kamer

en een uiterste inspanning te leveren om het Urgendadoel
te halen. Ik overweeg opnieuw een motie hierover.
Voorzitter. Van het reeds genoemde en ruim tekortschietende 49%-reductiedoel voor 2030 is al helemaal geen
sprake. 34%, en misschien wat meer, als maatregelen
worden doorgevoerd die nog helemaal niet concreet zijn.
Het is schokkend hoe weinig "het groenste kabinet ooit"
voor elkaar heeft gekregen op het gebied van klimaat voor
deze generatie en voor de volgende generaties. Wat misschien nog veel erger is, is hoe de minister zich verschuilt
achter het klimaatbeleid dat nog in de pijplijn zit. Laat ik de
minister even wakker schudden. Dat beleid is met een reden
niet meegerekend door het PBL. Het is namelijk nog veel
te weinig concreet om doorgerekend te worden. Hoe kan
het dat het, naar eigen zeggen groenste, kabinet zo weinig
voor elkaar heeft gekregen? Waar zit hem dat in? Hoe kan
het dat in Europa door Nederland wordt gepleit voor het
ophogen van het klimaatdoel naar 55%, terwijl in Nederland
zelf, in tegenstelling tot Denemarken, Finland en Oostenrijk,
gewacht wordt totdat er overeenstemming is binnen de
EU? Ik denk dat ik het antwoord daarop weet. De focus van
dit kabinet ligt nog te veel op de kortetermijnbelangen in
met name de fossiele industrie, de vee-industrie en de
luchtvaart.
Er wordt niet gekeken naar wat wetenschappelijk gezien
noodzakelijk is, maar er wordt wel gekeken wat, met
inachtneming van met name de belangen van de fossiele
industrie, haalbaar is. Thunberg verwoordde het scherp.
Ze zei: totdat u zich gaat focussen op wat moet gebeuren
in plaats van wat politiek mogelijk is, is er geen hoop. Ik zal
een aantal voorbeelden geven van het wereldvreemde
kortetermijnbeleid van dit kabinet. De vijftien meest vervuilende bedrijven in Nederland, die voor 86% bijdragen aan
de CO2-uitstoot, dragen niet voor 86% bij aan het oplossen
van de problemen waarvoor ze zelf verantwoordelijk zijn.
Integendeel, de grootste vervuilers krijgen allerlei fiscale
voordelen en betalen dus veel minder dan u en ik. De tuinbouw verbruikt 80% van de energie in de landbouw, maar
betaalt hiervoor minder dan grootverbruikers en krijgt ook
nog eens ontheffing van de opslag duurzame energiebelasting. Is de minister het ermee eens dat een gelijkere fiscale
behandeling nodig is? Graag een reactie.
Voor zover wij weten, houdt 6,6% van de bedrijven die
onder de besparingsplicht vallen zich voor 100% aan de
belasting. Stel je voor dat slechts 6,6% van de belastingplichtigen in Nederland ook daadwerkelijk belasting zou
betalen. Of dat slechts 6,6% van de vliegtuigen die zouden
vertrekken, ook zou aankomen. Is de minister het ermee
eens dat hij zich hier eigenlijk een beetje voor moet schamen? Ik overweeg dan ook een motie in te dienen om de
decentrale overheden te helpen bij de handhaving op dit
gebied. De luchtvaart wordt op deze manier de hand boven
het hoofd gehouden en mag naar eigen inzicht klimaatdoelen instellen die zo gunstig mogelijk zijn voor de sector. Het
reduceren van de uitstoot komt voornamelijk neer op
compenseren. En dit terwijl de sector jaarlijks vrijgesteld is
van het betalen van 2,45 miljard aan kerosinebelasting. Ik
weet dat de minister daar formeel niet over gaat, maar voelt
hij zich toch ook niet een beetje verantwoordelijk voor die
sector, die zo'n impact op het klimaat heeft? Ik kom tot de
vraag: is de minister het ermee eens dat zijn klimaatbeleid
eigenlijk ongeloofwaardig is?

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-5

Voorzitter. Verbonden met de focus op de korte termijn is
het feit dat er geen rekening wordt gehouden met de post
onvoorziene kosten. Daar heb ik al vaker over gesproken,
over de zogenaamde onverwachte klimaattegenvallers.
Telkens weer blijkt dat de klimaatcrisis zich sneller ontvouwt
dan ooit voor mogelijk werd gehouden en dat de gevolgen
ook groter zijn dan gedacht. Ik denk aan nieuwsberichten
als "oceanen warmen 40% sneller op dan gedacht", "klimaatverandering versnelt", "permafrost 70 jaar eerder ontdooid",
"warmste september ooit", "warmterecord novembernacht",
"aanhoudende hittegolven boven de poolcirkel". Rien ne
va plus. Ik vraag de minister waarom hij zo graag aan de
verkeerde kant van de geschiedenis wil staan.
Daarover gesproken: de foute kant van de geschiedenis is
een mooi bruggetje naar biomassa. Ik zie dat de minister
al aan het nadenken is, want hij grijpt nu naar zijn hoofd.
Hij zal zich afvragen wat ik bedoel, maar ik zal dit toelichten.
Er wordt een desastreus beleid gevoerd ten aanzien van
houtige biomassa, een brandstof die niet bijdraagt aan het
oplossen van het klimaatprobleem, maar het juist verergert.
Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. In de
afgelopen vier jaar lijkt het wel of de minister het beleid
expres op zijn beloop heeft gelaten, met nog een onderzoek
hier, een rapport daar, om vervolgens duidelijke conclusies
weer uit te stellen. En dat terwijl de onrust in de samenleving daarover groeit en ook de onrust in de coalitie groeit.
Maar toch zet de minister zijn oude beleid door en tilt hij
beslissingen over de verkiezingen. Zo zadelt de minister
het volgende kabinet op met zijn biomassacentrales, net
zoals hij ook de volgende generatie opzadelt met zijn klimaatbeleid en met name de gevolgen daarvan. De minister
houdt tot nu toe liever vast aan de boekhoudkundige
schijnwerkelijkheid die stelt dat houtige biomassa
CO2-neutraal is.
Ik heb nu een vraag die eigenlijk gemakkelijk met een ja of
nee te beantwoorden is. Denkt de minister zelf, los van
boekhouders in Europa en wat die voorschrijven, als hij
zich baseert op zijn eigen waarnemingen, zijn eigen observaties en redeneringen en zijn cognitieve vermogens, dat
houtige biomassa als brandstof voor centrales op de schaal
die hij wil toepassen CO2-neutraal is, mede gezien het feit
dat een boom pas na 50 jaar weer terug is gegroeid? Nu
ligt het misschien voor de hand dat de minister gaat antwoorden: het gaat er niet om wat ik denk. Dat zou een antwoord kunnen zijn. Maar in dit geval gaat het er nu juist
wél om. Want ik meen bijna zeker te weten dat de minister
zelf ook wel doorheeft dat biomassa niet CO2-neutraal is.
Ik heb verder de volgende vragen aan de minister. Kent de
minister de brandbrief van 70 bewonersorganisaties,
wetenschappers en buitenlandse ngo's die gisteren in De
Telegraaf verscheen? Kan hij daarop reageren? Kan hij
aangeven of kolencentrales open mogen blijven als zij voor
100% op een andere brandstof dan kolen draaien? En zouden de centrales bij 100% stook van houtige biomassa een
nieuwe SDE-subsidie voor het stoken van houtige biomassa
kunnen aanvragen?
Voorzitter, ik ga afronden. De minister en ik zijn van een
leeftijd dat wij waarschijnlijk de ergste gevolgen van de
klimaatverandering zelf niet meer meemaken. Maar wij zijn
wel van de generatie die medeverantwoordelijk is voor de
enorme toename van de CO2-uitstoot in de afgelopen 40

Tweede Kamer

jaar. En wij zijn ook van de laatste generatie die daar nog
iets aan kunnen doen.
In de drie voorgaande begrotingen heb ik wel de overtuiging
gekregen dat de minister zijn taak op het vlak van economische zaken serieus heeft genomen, maar eerlijk gezegd
geldt dat niet voor zijn taak als klimaatminister. Hij heef het
Urgendadoel niet gehaald, hij heeft de energietransitiedoelen niet gehaald en het 2030-doel niet gehaald. We moeten
helaas concluderen dat de afgelopen jaren verloren jaren
zijn geweest. De dupe daarvan zijn niet alleen de toekomstige generaties, maar ook de kwetsbare samenlevingen
elders, die de gevolgen nu al hard voelen. Dit verwijt ik de
minister. De Partij voor de Dieren wil de minister eraan
herinneren waarom we dit doen, waarom we ons nu inzetten voor de reductie van CO2. Dat is niet voor een biomassaboekhouding in Europa. Het is niet voor de windcijfers
van de industrie. Het is voor het lijfsbehoud van onszelf.
Voorzitter. We zullen meerdere moties en amendementen
indienen die er bijvoorbeeld voor zullen zorgen dat financiële prikkels ten behoeve van de fossiele economie worden
afgebouwd. Ze zullen bijvoorbeeld de energiebesparing
makkelijker maken en het verbranden van bomen een halt
toeroepen. We zullen tot slot een voorstel doen voor een
uniforme CO2-heffing.
Voorzitter, dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Raan. Dan geef ik nu het woord
aan de heer Stoffer namens de SGP.

De heer Stoffer (SGP):
Voorzitter. Het is mooi dat mijn collega's Mulder van het
CDA en Bruins van de ChristenUnie begonnen met het
memoreren dat het vandaag dankdag is, voor gewas en
arbeid. De minister heeft nog een beetje door waar het over
gaat, met de uitleg erbij. Nog voor de helderheid zeg ik
erbij: het is een dag om God te danken voor al het goede
wat hij ons geeft. Dus het is niet alleen voor de ondernemers en de overheden enzovoorts; het is een dag om God
te danken. Ik vond dat ook wel iets om te overwegen. De
heer Bruins zei: laten we het nog wat uitbreiden; we kunnen
het gewas, arbeid en innovatie laten zijn. Nu ben ik toch
een wat conservatief persoon, dus ik denk: laten we de
traditie maar houden zoals deze is: gericht op gewas en
arbeid. Desondanks ben ik eigenlijk wel heel dankbaar voor
die innovatie. Ik ben namelijk gewend om op deze dag naar
de kerk te gaan. Dat zou ik vanavond doen, en ik doe het
ook wel een beetje, maar wel achter de digitale middelen,
want we mogen helaas niet allemaal samen dat kerkgebouw
in. Dus eigenlijk ben ik ook wel heel dankbaar voor de
innovatie waardoor we op afstand kerkdiensten mee kunnen
maken. Mocht er iemand geïnteresseerd zijn, en mocht de
minister of een ander vanavond vrij hebben: de link kan ik
zo doorsturen.
Goed, voorzitter, daar laten we het bij. Het meest mooie
vind ik nog altijd dat we God kunnen danken voor het feit
dat hij ons zijn Woord geeft, want daarin staan hele mooie
en goede lessen voor ons dagelijks leven. Een van die lessen die ik meeneem naar deze begroting is die van de wijze
en de dwaze bouwer. Dat is niet alleen een les voor ons

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-6

persoonlijk leven, maar ook voor ondernemers, het klimaatbeleid en ga zo maar door. Want zonder een goed fundament is een huis, hoe snel je het ook bouwt, niet tegen
stormen bestand. Voor bedrijven, en dan met name de mkbondernemers en hun gezinnen, zijn het enorm stormachtige
tijden, met grote onzekerheden. Gisteravond hebben we
een debat gevoerd over het steunpakket en hebben we
ingezet op het onderstutten op korte termijn. Maar vandaag
is, denk ik, de dag om verder te kijken en echt te kijken naar
het leggen van een goed fundament onder onze economie.
Voorzitter. Ik wil beginnen met de financiering van het mkb.
Er is al eerder gememoreerd door collega's dat de financiering van het mkb bij banken nogal te wensen overlaat, zeker
op dit moment. Er zijn genoeg particuliere investeerders
die wel willen, maar aanhikken tegen bijvoorbeeld de vermogensrendementsheffing. De Stichting MKB Financiering
pleit voor invoering van de Winwinlening en de Durfkapitaalregeling. In omliggende landen pakken zulke regelingen
heel positief uit. Mijn vraag aan de bewindslieden is of zij
op korte termijn willen onderzoeken wat de mogelijkheden
hiervoor zijn.
Voorzitter. Ik had ook een heel stuk staan over de mogelijkheden van de maritieme maakindustrie. Maar met name
collega Bruins haalde me de woorden uit de mond, dus dat
ga ik niet doen. Ik ga alleen een vraag in het verlengde
hiervan neerleggen: wat gaat het kabinet doen om onze
maritieme maakindustrie te ondersteunen? Dan denk ik
bijvoorbeeld: laten we zorgen dat we de onderzeeboten die
we als Nederland gaan bouwen toch vooral hier houden.
Daar kom ik op terug bij de minister van Defensie, maar
dan is dat maar vast gememoreerd.
Voorzitter. Ik ga verder met het Groeifonds, want daar heeft
de SGP toch wel wat vraagtekens bij. Ik ben blij dat we een
apart debat krijgen, waarin we over het budgetrecht van
de Kamer kunnen spreken, over de toegevoegde waarde
van het aparte fonds en over het ontbreken van een proactieve investeringsagenda op dit moment. Maar ik geef alvast
twee vragen mee richting het kabinet voor het debat dat
we nog gaan voeren. Ik heb begrepen dat vanuit verschillende ministeries plannen zijn ingediend voor de eerste
ronde. Mijn vraag aan de minister is eigenlijk of wij als
Kamer die plannen ook kunnen krijgen. Dat geeft een beetje
inzicht in en een beetje gevoel bij die black box die het nu
voor ons als parlementsleden toch nog is. Dat is de eerste
vraag.
De tweede vraag is of de minister voor het komende debat
inzicht kan geven in het perspectief voor het mkb. Hoe gaat
het mkb het in dit Groeifonds niet afleggen tegen het grote
bedrijfsleven? Het Nederlands Comité voor Ondernemerschap constateert dat veel overheidsregelingen zich richten
op ontwikkeling van innovaties, maar niet op het toepassen
daarvan. Het Comité pleit daarom voor een investeringsregeling, gericht op toepassing van innovaties door het mkb.
Hoe waarderen de bewindslieden dit pleidooi in het licht
van de groeifondsambities? Daar wil ik graag in dit debat
al iets over horen.
Dan de regeldruk. In tegenstelling tot het vorige kabinet
had dit kabinet geen duidelijke doelstelling voor de aanpak
van regeldruk. Wat zagen we gebeuren? De regeldruk nam
sluipenderwijs toe, ter waarde van — als ik het goed las —
1,2 miljard euro. Ik noem onder meer de privacyregeling,
waar vooral kleinere bedrijven grote moeite mee hebben,

Tweede Kamer

maar ook de OESO heeft stevige kritiek op de toepassing
van het integraal afwegingskader bij nieuwe regelgeving.
Kortom, het is hoog tijd voor een duidelijke doelstelling
met op z'n minst een nullijn, en voor een betere toepassing
van het integraal afwegingskader. Kabinet, pakt u deze
handschoen op?
Voorzitter. Dan digitalisering. Dat is natuurlijk het terrein
van collega Verhoeven, maar ik zou daar graag iets over
willen zeggen. Want digitalisering biedt kansen, maar ook
risico's voor veiligheid en privacy. Ik wil eerst even stilstaan
bij de kansen. Het Nederlands Comité voor Ondernemerschap, waar ik zojuist al over sprak, pleit voor opschaling
van het digitaliseringsprogramma voor het mkb. MKBNederland pleit voor een pilot met innovatieprestatiecontracten voor digitalisering. Willen de bewindslieden dit
oppakken? Tijdens de Algemene Beschouwingen — ik kom
nu bij de risico's — heeft onze fractievoorzitter gewezen op
de versnipperde aanpak in het digitale domein. Dat is ook
bevestigd door de premier, die in zijn beantwoording niet
wist bij welke minister hij moest zijn. Ik geef maar een
voorbeeld. Tienduizenden laadpalen in ons land voldoen
niet aan de eisen van cyberveiligheid. Stel nu eens dat
hackers toegang krijgen, dan kunnen ze grote storingen
veroorzaken. Dan zijn er drie ministeries die daarin een
verantwoordelijkheid hebben: EZK, IenW en JenV. Hoe ga
je dan voorkomen dat die ministeries naar elkaar wijzen?
Kortom, hoe gaat het kabinet een versnipperde aanpak en
daardoor verlies aan slagkracht in het digitale domein, zeker
als het erop aankomt, voorkomen?
Voorzitter. Dan nog kort even over de Klimaatwet. We staan
aan het begin van een ingewikkelde verbouwing van onze
energievoorziening. Denk aan de discussie over biomassa,
de gebouwde omgeving, regionale infrastructuurknelpunten
en het mooie betoog van de VVD daarstraks. Dat ga ik niet
herhalen, want daar heb ik de tijd niet voor. Maar nu denkt
het kabinet dat het verstandig is om de boel op te zwepen
door een bindende Europese doelstelling van 55%
CO2-reductie in 2030 en een aanscherping van onze eigen
Nederlandse Klimaatwet. Laat ik heel helder zijn: daar ben
ik het niet mee eens. Want weet het kabinet wat de impact
is? Volgens de BNC-fiches nog niet. De Europese ambities
suggereren bijvoorbeeld een verdubbeling van onze
reductieopgave voor de gebouwde omgeving. Ik zeg: vergeet dat maar. Laten we alsjeblieft het realisme terug laten
keren. Dus wat ons betreft in ieder geval geen aanscherping
van de Klimaatwet. Want als het Planbureau berekent dat
het 49%-doel voor 2030 niet gehaald dreigt te worden, dan
is er paniek, terwijl het probleem volgens mij veel meer zit
in de huidige lage gasprijzen, die op EU-niveau overigens
juist gunstig zijn voor het halen van CO2-doelen. Het zit
volgens mij niet in gebrek aan beleid hier in Nederland.
Dus wat mij betreft moeten we niet gaan jongleren met
CO2-doelen en -maatregelen, maar rustig aan, realistisch
en nuchter doorgaan.
Voorzitter. Dan nog heel kort even over energiearmoede.
De SGP vraagt opnieuw aandacht voor de leniging van
energiearmoede. Anderen hebben dat ook gedaan. Eigenlijk
wil ik de minister vragen of hij in overleg met gemeenten
en collega-bewindslieden werk wil maken van een gezamenlijke aanpak, in plaats van dat dat nu versnipperd blijft
gebeuren. Voor de rest laat ik mijn tekst op dit punt gelet
op de tijd achterwege; ik denk dat de vraag helder is.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-7

Helemaal tot slot, voorzitter. Dan eindig ik toch met de Bijbel, de SGP eigen. Want koning Salomo, vast wel bekend,
zegt dat een handvol rust veel beter is dan de beide vuisten
vol met arbeid. Ik, en ik hoop ook ieder ander, gun iedereen
zijn zondagsrust, zeker de winkeliers. Het kabinet moet nog
reageren op mijn schriftelijke inbreng bij het wetsvoorstel
om gedwongen winkelopenstelling tegen te gaan, maar
tegelijk speelt naast die zondag ook een bredere wens van
winkeliers om buiten de reguliere openingstijden te allen
tijde de vrijheid te hebben om een eigen lijn te kiezen
wanneer men open en dicht wil. Mijn vraag aan de staatssecretaris is of zij daarin mee wil denken.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Öztürk
namens DENK.

De heer Öztürk (DENK):
Voorzitter, dank u wel. Vanmorgen stapte ik in de trein in
Roermond. Ik was niet de enige Limburger. Meerdere Limburgers stapten in de trein. Het waren medewerkers van
VDL Nedcar. Ze maakten zich zorgen om hun baan. Niet
alleen om hún baan, want ruim 5.000 mensen werken bij
VDL Nedcar. Die banen staan op de tocht. BMW heeft aangegeven vanaf 2023 te willen stoppen met de productie in
Born. De fractie van DENK wil dat de regering aangeeft wat
zij voor deze mensen kan betekenen en voor de werkgelegenheid en technologie in Limburg.
Voorzitter. Dit is in het verleden vaker gebeurd, toen
Daimler en Mitsubishi de productie van auto's in Born
stopten. Daarom is het belangrijk dat het kabinet nu een
duurzame oplossing vindt en ook alle grenzen overschrijdt
waar dat nodig is om een autofabriek in Limburg te
behouden, om werkgelegenheid in Limburg te behouden
en om de technologie in Limburg te behouden. Daarvoor
zou het kabinet desnoods onorthodox te werk kunnen gaan
om autofabrikanten over de grens naar Nederland te halen
om daarmee de werkgelegenheid hier te houden.
Voorzitter. Niet alleen de Limburgers, maar iedereen in
Nederland maakt zich zorgen over zijn baan of onderneming. Dat maakt deze begroting van Economische Zaken
en Klimaat ook zo bijzonder. Dit is de laatste kans voor de
bewindspersonen om de signalen van ondernemers en
werknemers op te pikken. Het is de laatste kans voor hen
om de economie een impuls te geven. Drie jaar geleden,
in december 2017, bespraken wij voor het eerst een
begroting van EZK met minister Wiebes en staatssecretaris
Keijzer. Toen hebben wij onze visie op de economie gegeven. We hebben dit ook in een document neergelegd:
"DENKEND aan Economie. Diversiteit als kracht voor de
economie." We hebben dat toen aangeboden aan de
staatssecretaris en de minister. Dat zullen we vandaag via
de voorzitter weer aanbieden.
Waarom doen we dat? Omdat wij graag willen vernemen
wat zij hiermee hebben gedaan in die drie jaar en wat zij
voornemens zijn om het komende jaar daarmee te doen.
Graag hoor ik dat, desnoods schriftelijk.

Tweede Kamer

We hebben bijvoorbeeld voorgesteld om te komen tot een
kenniscentrum voor diversiteit en economie. We hebben
een voorstel ingediend om het tweede ziektejaar niet langer
door ondernemers te laten betalen in bedrijven met minder
dan 25 werknemers. Om discriminatie harder aan te pakken
— ook ondernemers die discrimineren. Om de belastingen
te verlagen voor mkb-bedrijven. Om een maatschappelijke
kosten-batenanalyse te maken van het negatieve effect van
xenofobie op de economie.
Als het gaat om belastingverlaging voor het mkb, zien wij
dat er een stap in de goede richting wordt gezet door het
vennootschapsbelastingtarief naar 15% te verlagen voor
mkb-bedrijven. Maar ja, wat het kabinet met de ene hand
geeft, pakt het met de andere hand weer af, zoals met de
verlaging van de zelfstandigenaftrek, die van €7.200 naar
€3.200 gaat. Op andere punten die ik heb genoemd, zie ik
weinig vooruitgang. Waarom heeft het kabinet toch afgezien
van de afschaffing van de loondoorbetaling in het tweede
ziektejaar voor kleinere bedrijven? Een van de weinige
goede plannen uit het regeerakkoord is daarmee om zeep
geholpen. Er zouden betaalbare private polissen voor
terugkomen, maar ik heb hier nog weinig over gehoord.
Wat is de stand van zaken hiervan? Is het überhaupt wel
een serieus alternatief voor het zelf doorbetalen van het
tweede ziektejaar?
Er is te weinig aandacht voor de zzp'ers. Zij krijgen midden
in de crisis een verlaging van de zelfstandigenaftrek van
het kabinet. Maar dat is niet het soort aandacht dat zij nodig
hebben. Ze hebben vooral een duwtje in de rug nodig.
Werknemers krijgen de kans om zich om te laten scholen
met heel veel regelingen van een baan tot een andere baan,
maar zzp'ers ... Tja, die zouden ook de kans moeten krijgen
om van de ene naar een andere werkgever te kunnen gaan,
of naar een andere baan. Wat ze zouden kunnen gebruiken,
zijn speciale vouchers om zich om te scholen of gecoacht
te worden. Kan de staatssecretaris overwegen om zo bijscholingsvouchers of coachingsvouchers voor zzp'ers in
het leven te roepen? Graag een reactie. Ik overweeg ook
een motie op dit punt.
Dan wil ik het nu graag hebben over een onderwerp waar
ik me de afgelopen jaren enorm veel mee heb beziggehouden: de kredietverstrekking aan het mkb. We hebben
meerdere discussies gevoerd met collega's hierover. En
toch is het heel moeilijk om als kleine ondernemer krediet
te krijgen. En als je krediet krijgt, dan zie je gewoon dat er
torenhoge rentes of kosten daartegenover staan. Hoe kun
je dan de kleine ondernemer helpen om uiteindelijk toch
aan de economie een bijdrage te leveren? Met name in de
periode 2013-2017 zakte de kredietverstrekking door de
banken in elkaar. In deze periode daalde de kredietverstrekking in totaal met zo'n 10%. Uit onderzoek in 2015 door
onderzoeksbureau Panteia in opdracht van de EU bleek dat
39% van de kredietaanvragen in Nederland meteen werd
afgewezen. Dat was toen het hoogste percentage in Europa.
De laatste jaren na 2017 leek het erop dat het een beetje
beter gaat, laten we dat ook gezegd hebben. In de eerste
golf hebben de banken zich redelijk goed opgesteld. Ze
waren in sommige gevallen coulant met oplossingen en
rentebetalingen. Het aantal faillissementen bleef vooralsnog
laag. De werkloosheid bleef ook nog beperkt. Dit kwam
vooral door de steunpakketten NOW 1 en NOW 2. De fractie
van DENK heeft dit ook gesteund. De fractie van DENK heeft
zich uitgesproken tegen de versoberingen in het tweede en
het derde pakket, want juist nu de tweede golf hard toeslaat,

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-8

gaan ondernemers het heel moeilijk krijgen, wat betekent
dat er veel levensvatbare bedrijven onnodig failliet kunnen
gaan. Mijn vraag aan de minister en de staatssecretaris is
dan ook: is het kabinet bereid om de versobering van het
steunpakket ongedaan te maken?
Het steunpakket moet meeademen met de economie, maar
op deze manier zal de economie alleen maar stikken. Ik krijg
signalen dat banken nu, in de tweede golf, minder coulant
beginnen te worden, dat kredieten mogelijk niet verlengd
gaan worden en dat nieuwe kredieten steeds moeilijker
verstrekt worden. Uit een onderzoek van Stichting MKB
Financiering blijkt dat 54% van de mkb-ondernemers binnen
zes maanden liquiditeitsproblemen verwacht en behoefte
heeft aan financiering. Een gebrek aan financiering zou
desastreus zijn, zeker omdat ondernemers tijdens de eerste
golf zijn ingeteerd op hun reserves. De bodem is nu bij veel
ondernemers in zicht. De rek is eruit. Krediet is als zuurstof
voor een onderneming; zonder zuurstof stikt de onderneming. En als een onderneming om kan vallen door faillissementen, dan treedt er een negatief domino-effect op. Uiteindelijk komen we dan in een onbeheersbare negatieve
spiraal terecht; scenario zwart voor de economie. Dat
moeten we ten koste van alles zien te voorkomen, dus de
banken moeten hun maatschappelijke verantwoordelijkheid
nemen. In de periode 2008-2009 is een aantal Nederlandse
banken gered met belastinggeld, van ondernemers, van de
mensen, met name ING en ABN AMRO. In 2013 werd SNS
REAAL gered door de nationalisatie van deze bank. Nu is
het moment om iets terug te doen voor de maatschappij.
Zijn de minister en staatssecretaris bereid om in overleg te
treden met de banken, om zo de kredietverlening op gang
te houden? Ik overweeg een motie op dit punt.
Klopt het dat de garantieregelingen van de overheid, zoals
de BMKB, slechts over één procent van alle leningen gaat?
Dan heeft het overheidsbeleid op deze manier toch geen
enkele impact? Op welke manier kan de staatssecretaris
ervoor zorgen dat de garantieregelingen van de overheid
een veel groter bereik krijgen, en bijvoorbeeld voor 10%
van alle leningen gaan gelden? Er zijn een aantal garantieregelingen opgetuigd speciaal voor de coronacrisis: BMKBC, KKC, GO-C en COL. Klopt het dat maar 5% van deze
regelingen daadwerkelijk benut wordt? Al die regelingen,
al die middelen die wij ter beschikking stellen, waarom
wordt er nauwelijks gebruikgemaakt van deze regelingen?
Zijn zij onbekend, of zijn zij te ingewikkeld in de uitvoering?
Graag een reactie van de staatssecretaris.
Het kabinet kan ook nog op andere manieren de kredietverlening vooruithelpen. De ondernemersvereniging ONL heeft
een panel met daarin ondernemers en weet daardoor best
wel goed wat er speelt bij de ondernemers. De ONL doet
jaarlijks een aantal terechte aanbevelingen, onder andere
minder regels en betere toegang tot krediet voor het mkb,
bijvoorbeeld door de tanteagaathregeling opnieuw in te
voeren die al eerder bestond tussen 2001 en 2011. Deze
regeling heeft een heffingskorting voor beleggingen in
durfkapitaal. Een ander voorbeeld is de Winwinregeling.
Ook deze regeling bevat een belastingkorting op de rente
voor leningen aan mkb-ondernemers. Beide regelingen
hebben een vorm van verliesaftrek. Dus een verlies of
afschrijving op de lening of belegging mag in mindering
worden gebracht op de belastbare som. Graag een reactie
van de staatssecretaris.

Tweede Kamer

De fractie van DENK zou graag zien dat de banken wat meer
empathie zouden tonen voor de mkb-ondernemers. Dit
zouden de banken bijvoorbeeld kunnen doen door niet te
vragen om aflossingen op de lopende kredieten. Dat hebben
ze de afgelopen zes maanden gedaan. Als ze nog een paar
maanden uitstel bieden, kunnen een aantal ondernemers
overleven. Ik overweeg op dit punt een motie. Ook denk ik
hierbij aan het beter gebruikmaken van diverse garantieregelingen, waar zij in het voorjaar zelf op aangedrongen
hebben.
Ook belangrijk is eerlijk ondernemen, waarvoor ook een
aantal collega's terecht aandacht hebben gevraagd. Dat
betekent ook dat niemand gediscrimineerd mag worden.
Er is discriminatie op de werknemersmarkt maar er is ook
discriminatie op de ondernemersmarkt. De ondernemers
met een migratieachtergrond worden nog steeds gediscrimineerd op de ondernemersmarkt. Ik doel dan op de aanbestedingen van de overheid, die 73 miljard euro per jaar
uitgeeft, maar ook op de bestedingen tussen ondernemers
onderling. De werknemer stuurt een sollicitatiebrief. De
ondernemer stuurt een offerte. De uitsluitingsmechanismen
die hierop volgen zijn vergelijkbaar. Er wordt steeds meer
discriminatie ontmaskerd. Discriminatie op de woningmarkt,
discriminatie op de arbeidsmarkt, discriminatie door en
binnen de politie, discriminatie in het onderwijs, discriminatie op straat en discriminatie op het internet. Het discriminatiespook is een veelkoppig monster dat lastig te
bestrijden is en steeds weer opnieuw opduikt. De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Tamara
van Ark, is bezig op de arbeidsmarkt met mysteryguests
en antidiscriminatieplannen die bedrijven moeten maken.
Daar is ze ook best wel goed mee bezig, maar dat gaat
vooral over het personeelsbeleid van bedrijven. Dit kan
trouwens nog beter door het charter diversiteit verplicht te
stellen voor bedrijven met meer dan 50 medewerkers en
door het charter ook verplicht te stellen bij aanbestedingen.
Graag een reactie van de staatssecretaris.
De voorzitter:
Tamara Van Ark is inmiddels minister voor Medische Zorg.
De heer Graus (PVV):
Ik ken heel veel mensen uit alle windrichtingen, maar ook
een Turk die meneer Öztürk ook goed kent en die we best
wel bij de naam mogen noemen omdat hij het heel ver
geschopt heeft, namelijk Atilay Uslu, een van de beste en
een van de topondernemers hier in Nederland. Die man
heeft alle kansen gehad. Ik geloof dat hij 1 jaar was toen hij
naar Nederland kwam. Hij heeft alle kansen gehad en is
nooit gediscrimineerd. En kijk naar onze Voorzitter die hier
zit en kijk naar heel veel vrienden en bekenden van mij die
het helemaal gemaakt hebben. En die komen uit allerlei
landen vandaan die je maar kunt voorstellen. Ik vind toch
dat u de boel een beetje moet nuanceren. U brengt alles
nu in de vergrotende trap, maar dat klopt volgens mij
helemaal niet. Als mensen ergens een eerlijke kans krijgen,
is dat hier wel.
De heer Öztürk (DENK):
Gelukkig wordt niet iedereen gediscrimineerd. Gelukkig zijn
er mensen die er toch alles aan doen om een bijdrage te
leveren aan de Nederlandse samenleving, maar toch zijn
er tientallen, honderden onderzoeken, internationaal, nati-

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-9

onaal en Europees, die bewijzen dat er discriminatie is en
dat we die moeten aanpakken. Daar zullen we ook voor
blijven vechten.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Öztürk (DENK):
Voor discriminatie ven bedrijven door andere bedrijven is
helemaal geen beleid. De fractie van DENK wil dat hier
onderzoek naar komt. DENK wil dat in beeld gebracht wordt
hoe en op welke manier ondernemers gediscrimineerd
worden en hoe dit keihard aangepakt kan worden. Graag
een reactie van de staatssecretaris en ik overweeg op dit
punt een motie.
Dan Invest-NL, waarvan de heer Wouter Bos als directeur
zegt: 5 miljoen en hoger, daar ga ik mijn best voor doen.
Dit terwijl hij als sociaaldemocraat zou moeten weten dat
kleine ondernemingen toch die kredieten zouden moeten
kunnen krijgen. Daarnaast is er Qredits die kleine ondernemingen helpt met 7,75% rente. Dat kan niet. Dat is woekerrente. Qredits moet hierop aangesproken worden. Qredits
moet ervoor zorgen dat er juist in deze tijd genoeg geld is
met lage rente om kleine ondernemers te helpen.
Tot slot, voorzitter, wil ik toch het punt van de bedrijfsoverdracht inbrengen. Wij zitten met vergrijzing. Heel veel
bedrijven gaan stoppen, ook door de coronacrisis. Het
belangrijkste is dat we deze bedrijven met jonge mensen
in aanraking laten komen, zodat er een goede bedrijfsoverdracht plaatsvindt. Dat is goed voor de integratie, voor de
samenleving en voor de economie.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Van
Otterloo namens 50PLUS.

De heer Van Otterloo (50PLUS):
Dank u wel, voorzitter. EZK is een heel breed terrein. Mijn
tijd is beperkt. Daarom bij voorbaat excuses voor de wat
fragmentarische benadering en het ontbreken van vergaande bespiegelingen. Over het klimaatgroeifonds en
Groningen spreken wij nog op andere momenten in de
Kamer, dus dat laat ik vandaag ook liggen.
Ik heb wel een paar opmerkingen die mensen in het algemeen raken en 50PLUS'ers in het bijzonder. Dat doe ik ook
in de wetenschap dat er verbindingen zijn met wonen en
belastingen, maar dat is nog geen reden om het er vandaag
niet over te hebben of om geen antwoorden te kunnen
krijgen.
Energiearmoede is namelijk een groeiend probleem. De
vraag is wat nu het aandeel van de bewindslieden van EZK
is in het voorkómen van energiearmoede. Mevrouw Beckerman had het er al over dat een aantal mensen nu meer thuis
moet werken. Ik heb de vorige keer ook al geroepen dat
vooral ouderen last hebben van de gasbelasting, omdat zij

Tweede Kamer

de hele dag thuis zijn. Nu zijn er veel meer mensen die thuis
moeten werken. Zij merken dat de kachel de hele dag moet
branden, en wel op een temperatuur die naarmate je ouder
wordt ook wat hoger is, in de gemiddelde ervaring. Dat
leidt dus tot een forse belasting en tot een probleem met
energiearmoede.
Dat wil niet zeggen dat ouderen niet willen meedoen aan
de klimaatregels. Zij zouden ook graag zien dat hun lasten
op die manier beperkt zouden kunnen worden. Dan kom ik
bij de vraag die al eerder vandaag aan de orde is geweest:
waarom zijn zo veel daken van huurflats nog leeg als het
gaat om zonnepanelen? Ik heb het amendement nog niet
gelezen, maar ik begrijp dat dat amendement erin zou
kunnen voorzien dat er vanuit EZK veel meer daken voorzien
worden van zonnepanelen. Laat ik het dus zo zeggen: ik
heb de hoop dat ik mee zou kunnen tekenen met dat
amendement. Maar net als GroenLinks moet ook ik zeggen:
eerst zien en dan handelen. Anderen hebben het over
"geloven" gehad. Dat wil ik hier niet mee verbinden. Juist
in Nederland kun je er met de daken op de huurflats er in
de agglomeraties voor zorgen dat er juist daar energie kan
worden opgewekt. Dan hoeft het niet van buiten naar binnen te worden gebracht.
Datzelfde geldt overigens niet alleen voor de huurders,
maar ook voor de eigenaren. Als je op leeftijd bent, word
je er namelijk mee geconfronteerd dat je vanwege de leeftijdsgrens van 75 jaar niet meer kunt lenen voor een aanpassing van de woning, terwijl wij van opvatting zijn dat
zo'n aanpassing ook voor de volgende gebruiker z'n voordelen heeft. En ondanks dat sommigen graag willen
beweren dat het anders is, hebben toch niet heel veel
ouderen dat soort bedragen op de bank of nog in een oude
sok liggen om direct uit te geven. Wij vragen dus aandacht
voor die leeftijdsgrens. We hebben er al vaker aandacht
voor gevraagd dat een aantal gemeenten daar nog te weinig
ruchtbaarheid aan geven. We zullen dat bij het onderwerp
wonen ook nog weer doen. Daar zit de minister van BZK
bij.
Wat betreft Economische Zaken hebben wij grote zorgen
of er straks nog wel voldoende beroep kan worden gedaan
op de Europese fondsen. Want er zijn verontrustende signalen — u kent het spreekwoord "be careful what you wish
for" wel — dat we als Nederland een koekje van eigen deeg
krijgen, zoals ik helaas al had aangekondigd. Dit kabinet
wilde heel graag het verhogen van de pensioenleeftijd, van
de AOW-leeftijd, als exportartikel gebruiken; dan moesten
herstructureringen worden gevraagd van de economie. En
wat krijgen we ervoor terug? Dat er geen gebruik gemaakt
kan worden van de fondsen omdat Nederland niet herstructureert. Ik heb er toen nog voor gewaarschuwd dat we
daarmee onze eigen soevereiniteit kwijtraken. Straks moeten we de hypotheekrenteaftrek en nog een aantal andere
dingen aanpakken, willen bedrijven bij het geld kunnen dat
Europa daarvoor gereserveerd heeft. Graag krijg ik van de
minister en de staatssecretaris van EZK een reactie: hoe
kunnen zij de bedrijven geruststellen? Want die moeten
toch bij die bedragen kunnen die ze nodig hebben om de
gevolgen van de coronacrisis op te kunnen lossen voor hun
eigen bedrijf.
Voorzitter. Ik had het al over de coronacrisis, maar er is iets
wat daarmee verband houdt. Het is misschien verrassend,
maar dan kom ik bij het CBS. Het CBS heeft de erfenis van
Jan Tinbergen in de afgelopen jaren omgevormd tot een

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-10

"Centrum Bashen Senioren", zoals het door veel ouderen
genoemd wordt. Want het CBS doet uitlatingen over rijke
ouderen; mensen in een huurwoning worden erop aangesproken dat ze rijk zijn omdat ze een afbetaald eigen huis
hebben en dat soort dingen. Eén element is daarbij nog
wat onderbelicht gebleven, terwijl dat juist actueel is.
Indertijd — dan praat ik over 2012-2013 — heeft het CBS
nieuwe cijfers over de levensverwachting gepubliceerd. Die
waren gebaseerd op de aanname dat de Nederlandse cijfers
te negatief waren omdat we een goede gezondheidszorg
hebben en de levensverwachting in het buitenland hoger
was. In de cijfers van de OESO staan wij qua feitelijke
levensverwachting niet bovenaan, maar ergens onderaan.
De vraag is wat daarin nu gewijzigd is. Want er zit lucht
tussen die levensverwachtingen. Dan kun je zeggen dat dat
iets voor statistici is, maar het wordt wel direct vertaald in
het traject voor de verhoging van de AOW-leeftijd. Dat
betekent dat zaken als de griepgolf van 2017-2018 er
sowieso in verwerkt zouden moeten zijn, maar dat betekent
ook dat die lucht ertussenuit moet. Wat dat betreft kijken
wij met veel zorg naar wat de coronacrisis oplevert aan
uitgestelde reguliere zorg, wat volgens een aantal medici
weer leidt tot een verdergaande daling van de levensverwachting. Dus graag een antwoord hierop van de staatssecretaris en de minister.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Otterloo. Dan geef ik tot slot het
woord aan de heer Van Haga.

De heer Van Haga (Van Haga):
Dank u wel, voorzitter. Ik kan de heer Graus geruststellen.
Ik had me ingeschreven voor 25 minuten, maar ik denk dat
het om en nabij de 15 minuten wordt. Mijn bijdrage is ook
namens Forum voor Democratie.
Voorzitter. In de afgelopen tien jaar is het voor het Nederlandse midden- en kleinbedrijf steeds moeilijker geworden.
Er zijn ongeveer 2 miljoen Nederlandse ondernemers,
waarvan 1 miljoen zzp'ers. Het mkb zorgt voor meer dan 4
miljoen banen, en twee derde van ons inkomen wordt verdiend in het mkb. Toch is het mkb al tien jaar de melkkoe
van de overheid. Dat geldt overigens niet alleen voor het
mkb, maar ook voor onze prachtige multinationals, die
buiten Nederland met groot ontzag worden onthaald, maar
die hier worden weggepest door lijzige Haagse bureaucraten. We zouden juist trots moeten zijn op bedrijven zoals
Shell, Unilever, Philips en Heineken. Dat zijn bedrijven die
niet alleen hoogwaardige producten maken, maar ook op
alle fronten in de top van de wereld meedraaien. In plaats
daarvan is in het diep socialistische Nederland van de
afgelopen jaren een afkeer ontstaan van het bedrijfsleven,
een afkeer van ondernemers en een afkeer van succes. Dat
vertaalt zich weer in allerlei rancuneuze wetten en jaloeziebelastingen. Ik noem de dga-taks, ozb, box 3, Vpb, ODE,
btw; het gaat maar door. Unilever heeft al gestemd met de
voeten en is naar Londen uitgeweken, alle staatspropaganda
over de negatieve gevolgen van de brexit ten spijt. En Shell
staat ook op het punt om het zinkend schip te verlaten. Ik
geloof niet dat het kabinet doorheeft wat de impact is van
de verplaatsing van het hoofdkantoor van Shell naar Londen. Daarom een eerste vraag. Heeft het kabinet in kaart
gebracht hoeveel het de samenleving per jaar zal kosten

Tweede Kamer

als Shell zou vertrekken? Wat gaat deze minister doen om
dat te voorkomen?
Voorzitter. Terug naar het mkb. Unilever en Shell kunnen
besluiten om hun hoofdkantoor te verplaatsen. Een supermarkt, een horecagelegenheid, een administratiekantoor
of een bouwbedrijf kan dat niet. Het mkb is overgeleverd
aan de grillen van dit kabinet zonder de mogelijkheid om
te kunnen ontsnappen. Dit middenklassekabinet is vergeten
waar de banen gecreëerd worden en waar het geld verdiend
wordt, namelijk in het mkb. In de afgelopen jaren is het
steeds onaantrekkelijker gemaakt om te ondernemen. De
belastingen gingen omhoog terwijl de belastingdruk in
Nederland al tot de hoogste ter wereld behoort. Binnen de
OESO-landen staan we op een treurige tiende plaats met
een duizelingwekkende belastingdruk van 39%. Voor de
goede orde: het OESO-gemiddelde is 34%, en dat is al heel
erg hoog.
De energieprijzen gingen omhoog om de klimaatgekte te
financieren. Miljardensubsidies gingen naar het subsidiëren
van het verbranden van biomassa. Vorig jaar verdedigde
deze minister — en dan heb ik het natuurlijk over minister
Wiebes — het verbranden van biomassa nog te vuur en te
zwaard. Maar ik mag aannemen dat hij inmiddels alles heeft
nagerekend en tot de conclusie is gekomen dat biomassa
verbranden niet zo heel erg slim is. Vorige week is de motie
van de heer Van Raan en mij aangenomen waarin wordt
opgeroepen om te stoppen met het verbranden van biomassa. Ik ben erg benieuwd wat deze minister nog voor
stappen gaat zetten voor de verkiezingen om deze motie
uit te voeren. Graag een toelichting.
Voorzitter. De kosten rond ziekte gingen verder omhoog.
En de bureaucratie uit Den Haag rond ziekte is werkelijk
grensoverschrijdend. In de zorgvuldig gecultiveerde zieligheidsindustrie die UWV heet, werken inmiddels zo'n 20.000
mensen. Dat is niet alleen een netto kostenpost voor de
samenleving, maar het UWV zorgt ook voor een enorm
beslag op tijd en energie van het mkb. Als een klein bedrijf
met een eigenaar en vier werknemers plotseling geconfronteerd wordt met de vreselijke situatie dat een van de
medewerkers kanker krijgt, dan is het leed niet te overzien.
Allereerst natuurlijk voor de werknemer zelf, maar vervolgens ook voor de werkgever. De papierwinkel is enorm, de
re-integratieverplichting is onwerkelijk en de overgebleven
eigenaar en zijn of haar werknemers krijgen een burn-out
omdat het werk toch gedaan moet worden. Wat is overgebleven van het voornemen van het kabinet om doorbetaling
bij ziekte terug te brengen van twee naar een jaar? Het staat
in het regeerakkoord en het was het enige lichtpuntje dat
er voor het mkb te bekennen was. Gaat dit nog gebeuren
in deze kabinetsperiode of kunnen we het toevoegen aan
de lijst met gebroken beloftes?
Daarbovenop kwamen er ieder jaar ook meer regels vanuit
Brussel, waardoor we nog eens te maken kregen met
allerlei privacy-eisen en eisen voor de banken, waardoor
ook de financieringsmogelijkheden beperkt werden. Daar
waar de banken vroeger naast de ondernemers stonden in
hun streven naar groei en succes, zijn de banken nu gereduceerd tot kille papierschuivers die bezig zijn hun eigen
straatje schoon te houden, omdat ze moeten voldoen aan
het know-your-customerprincipe. En als het je lukt om de
stapels papieren in te vullen en alle ondersteunende documentatie aan te leveren, ben je een maand verder en krijg
je meestal alsnog nul op het rekest. Vervolgens moet je een

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-11

zinloos ISO-certificaat regelen, het UBO-register invullen
en heb je een dagtaak aan het voldoen aan de AVG. Aan
ondernemen kom je in het mkb in Nederland niet meer toe.
Kan de minister aangeven wat hij vindt van het financieringsprobleem in het mkb? Welke mogelijkheden ziet hij
nog om dit op te lossen?
De toename van de regeldruk is in de afgelopen jaren
enorm. Zowel MKB-Nederland als ONL hebben hier herhaaldelijk aandacht voor gevraagd, maar er gebeurt niets.
Sterker nog, de bureaucratie nam alleen maar toe. En de
bureaucratie van dit kabinet is niet gratis. MKB-Nederland
rekende uit dat dit kabinet heeft gezorgd voor een stijging
in de regeldruk van maar liefst 1,15 miljard euro per jaar.
Kan de minister mij uitleggen hoe hij deze peperdure
regelregen gaat stoppen? Ik begrijp wel waarom de
bureaucratie is geëxplodeerd. Er zit namelijk vrijwel niemand in het kabinet, en ook niet in de coalitiefracties, die
enig raakvlak heeft met het mkb. Ik hoor nu iemand protesteren. Dan moet ik een uitzondering maken, begrijp ik.
Vrijwel niemand heeft ooit zelf een bedrijf gehad en heeft
zelf ondervonden hoe vreselijk onzinnig de regels zijn die
dit kabinet produceert. En dat is jammer, want deze
abstracte, wereldvreemde en bureaucratische benadering
leidt tot een rem op het mkb. Het leidt tot een rem op ontwikkeling en uiteindelijk tot een rem op succes. En dat vertaalt zich weer in een neerwaartse spiraal waarbij ondernemende mensen zich gaan afvragen waar ze het allemaal
nog voor doen.
Waarom zou je dat risico nemen? Waarom zou je 80 uur
per week werken? Waarom zou je je eigen pensioen moeten
verdienen? Waarom zou je al je spaargeld op het spel zetten? Waarom zou je ondernemer willen zijn in een land met
een kabinet dat zo veel onzinnige regels bedenkt dat je uiteindelijk een boete krijgt voor succes? De cruciale denkfout
die dit kabinet maakt, is dat het kabinet denkt dat de overheid een ondernemer moet stimuleren via subsidies en
regelingen. Via het RVO worden de meest betuttelende
subsidies en stimuleringsprogramma's over het mkb uitgestort, van de WBSO tot innovatiefinanciering, van duurzaamheidinitiatieven tot een Nationaal Groeifonds.
En ook allerlei nieuwe wetten leiden tot extra bureaucratie:
de Wet digitale overheid, kansspelen, Woningwet, ga zo
maar door. Wanneer houden we eens een keer op met het
laten bepalen door ambtenaren hoe een ondernemer zijn
bedrijf moet runnen? Waarom stoppen we niet gewoon
met al die onzinregelingen en verlagen we gewoon de
belastingdruk? Ik ben benieuwd wat de minister van dit
idee vindt. Vroeger vond de VVD dat namelijk ook.
Voor de goede orde: het komt niet alleen van dit ministerie.
De stapeling van alle maatregelen is het probleem. Volgende week staat het debat over het Belastingplan op de
agenda, dus ik zal u mijn klachten over de dga-taks, de ozb
voor woningen en niet-woningen, de villataks, de zelfstandigenaftrek, het box 3-verhaal allemaal besparen, net als
vorig jaar overigens. Maar het ondernemersklimaat wordt
er niet beter op. Ja, ik geef nog wel eens wat weg.
Ik ben dan ook benieuwd of iemand in het kabinet bijhoudt
wat de resultante is van al deze verschillende maatregelen
uit de verschillende ministeries. Of gaat elke minister
gewoon zijn of haar eigen goddelijke gang? Ik heb begrepen
dat collega Aartsen met een motie komt om die stapeling

Tweede Kamer

tegen te gaan. Ik ben erg benieuwd naar die motie en zo
mogelijk kan ik die meetekenen.
Voorzitter. In maart kwam daar de coronacrisis nog eens
bij. Natuurlijk heeft iedereen last van de coronacrisis, misschien niet eens zozeer van het virus zelf, maar wel van de
coronamaatregelen die door dit kabinet zijn genomen. Maar
sommige groepen zijn wel heel erg de klos. Er zijn grote
groepen mensen die bedreigd worden in hun bestaan en
die hun onderneming dreigen kwijt te raken.
In de horeca is het een bloedbad en meer dan de helft van
de horecaondernemingen dreigt failliet te gaan. Hetzelfde
doemscenario geldt op dit moment voor heel veel sectoren
in het mkb. Het is goed om daar even stil bij te staan. Wij
krijgen allemaal elke maand ons salaris, net als alle ambtenaren in Den Haag, en vakantiegeld, een dertiende maand,
een eindejaarsbonus; het is allemaal gegarandeerd. Over
ons pensioen hoeven we ons geen zorgen te maken en
ambtenaren kunnen nauwelijks ontslagen worden, dus het
risico is gelijk aan nul. Ik moet wel zeggen dat dat ook voor
mij geldt, want ik ben blij dat ik eindelijk ook eens een keer
een beetje pensioen heb. Dat is tot nu toe nooit zo geweest.
Dat een ondernemer dit allemaal niet heeft, wisten we al.
Dat een ondernemer altijd risico loopt om alles kwijt te
raken, is bekend. Maar dat wordt normaal gesproken
beloond met vrijheid, succes en winst. Maar nu de overheid
besluit dat hele sectoren gesloten moeten blijven, verandert
dat de zaak. Dit is geen normaal bedrijfsrisico en ik vind
dan ook dat de overheid ver buiten haar boekje gaat door
te besluiten dat feitelijk alle ondernemers op de fles gaan.
Dit is geen coronadebat en ik herinner mij de opmerking
van de voorzitter van daarnet, dus ik zal mijn kritiek bewaren
tot het coronadebat van vanmiddag. Maar ik blijf erbij dat
de maatregelen disproportioneel zijn en dat de medische,
sociale, culturele en economische nevenschade enorm is.
Ik vind het absoluut onredelijk om de rekening van het
falende coronabeleid van dit kabinet integraal bij het mkb
neer te leggen. De verschillende steunpakketten zijn
omvangrijk maar worden gekenmerkt door een gebrek aan
realiteitszin en door bureaucratische rompslomp. Maatwerk
lijkt volledig te ontbreken, terwijl geen enkel bedrijf hetzelfde is, en ook binnen de sectoren zijn er enorme verschillen. Bij een bowlingbaan valt door de coronamaatregelen
de omzet weg in de winter en bij een strandtent juist in de
zomer. Het gestuntel met referentieperiodes, derdenverklaringen en SBI-codes was werkelijk tenenkrommend, en het
lijkt alleen maar erger te worden. Risicoloze bureaucraten
hebben de macht gegrepen. Misschien is het nog het best
om dat te illustreren met een voorbeeld, als ik zo vrij mag
zijn. Een tenniscentrum heeft bijvoorbeeld drie inkomstenbronnen. Ten eerste de verhuur van tennisbanen, ten
tweede de horeca, ten derde het verzorgen van trainingen.
De baanhuur is opgesplitst in vaste contracten voor langere
tijd, incidentele baanhuur en het organiseren van competities. Tijdens de "intelligente" — tussen aanhalingstekens
— lockdown, was in maart, april en mei alles gesloten. Dat
was uitermate slecht, maar het was in ieder geval duidelijk.
Op dit moment is de situatie veel gecompliceerder. Verhuren van een baan mag, maar de competitie mag niet, want
het virus weet blijkbaar of je vrij speelt of een partijtje doet.
En de horeca is gesloten. De vaste contracten worden lang
van tevoren betaald en daardoor lijkt de liquiditeit op orde,
maar tegelijkertijd krijg je een probleem met de referentieperiode voor de omzetdaling. Doordat een deel van de

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-12

omzet wegvalt, namelijk de horeca, valt ook de mogelijkheid
weg om de dagelijkse kosten te betalen, terwijl de kosten
niet omlaaggaan, omdat de boel open moet blijven omdat
de baanhuur doorgaat.
Voorzitter. U zult begrijpen dat dit soort ondernemers
massaal een burn-out krijgen van dit kabinet. De TOGS, de
Tozo, de NOW: het zijn allemaal bureaucratische gedrochten, waar de gemiddelde mkb'er knettergek van wordt.
Waarom kunnen we niet op een realistische manier met
steunpakketten omgaan en gewoon maatwerk leveren?
Waarom is het uitgangspunt niet dat we ervoor willen zorgen dat de ondernemer gewoon volledig gecompenseerd
wordt voor de ingreep die de overheid heeft gedaan? Stop
anders gewoon met de aantoonbaar niet werkende coronamaatregelen! Dat zou de juiste steun zijn voor het mkb.
Voorzitter. Wat nu speelt, is dat het statistisch gezien voor
de meest getroffen ondernemers helemaal voorbij is. Ze
gaan failliet. En het kabinet kijkt weg. De angst regeert.
Terwijl er dagelijks gerapporteerd wordt hoeveel mensen
er op de ic liggen, interesseert het blijkbaar niemand dat
de derde golf voornamelijk zal bestaan uit mkb'ers die hun
bedrijf zullen moeten sluiten.
Voorzitter. Ik kom op Europa. In het EU-coronafonds zit 750
miljard euro. Niemand begrijpt waarom we in een dergelijk
zware crisis ons geld hebben overgemaakt aan Europa.
Maar goed, het is gebeurd. Van deze 750 miljard is ongeveer
6 miljard beschikbaar voor het Nederlandse bedrijfsleven,
maar dankzij de keiharde onderhandelingen die onze premier in Brussel heeft gevoerd, worden daar zo veel eisen
aan gesteld dat de kans klein is dat wij iets van dat geld
terugzien. Zo eist Brussel in ruil voor het teruggeven van
ons eigen geld dat we de hypotheekrente verder beperken
en dat we belastingregels voor grote ondernemingen aanpassen. Dit kan toch niet waar zijn? Graag hoor ik van de
minister hoe hij ons eigen geld gaat terughalen, zonder dat
we door allerlei eurohoepeltjes moeten springen.
Voorzitter. Dan China en de Nederlandse detailhandel. Vorig
jaar hebben we uitgebreid over China gesproken en ook bij
de begroting van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking is dit al langsgekomen. Er is een keiharde
oorlog gaande tussen China en ons eigen mkb, met onze
eigen winkeliers, en die gaan we verliezen, want er is geen
gelijk speelveld. Voor de goede orde nog een keer de
redenen waarom er geen gelijk speelveld is. China houdt
zich niet aan de regels van de WTO en ook niet aan de
standaarden van de OESO. Chinese bedrijven kunnen naar
hartenlust onze bedrijven kopen, maar omgekeerd kan dat
niet. De Chinese overheid sponsort Chinese bedrijven zonder scrupules met staatssteun en er is sprake van grootschalige schending van patenten en intellectueel eigendom.
Keurmerken worden vervalst en namaakproducten worden
voor een fractie van de prijs op Alibaba aangeboden. Onder
de €150 worden geen invoerrechten betaald. Dan heb je
ook nog het postverdrag, dat stelt dat China een ontwikkelingsland is, waardoor ze nauwelijks transportkosten betalen.
Voorzitter. Ik zou graag van de minister willen horen wat
hij in het afgelopen jaar heeft gedaan om het Nederlandse
bedrijfsleven te beschermen tegen China. Dat is met name
van belang omdat China geen corona meer heeft en op
overnamepad is. Verschillende prachtige Nederlandse
bedrijven dreigen nu ten prooi te vallen aan Chinese kapers.

Tweede Kamer

Kan de minister aangeven of hij dit als een probleem ziet?
En zo ja, heeft hij een beeld hoe groot het probleem is en
wat hij hieraan gaat doen? Hoe gaan wij ervoor zorgen dat
de productie gewoon weer lokaal in Nederland gaat
plaatsvinden?
Voorzitter. Dan klimaat en energie. De stikstofgate is er nog,
net als de CO2-gekte, het zelfgecreëerde pfas-probleem en
de klimaatreligie. De ondernemers die de coronamaatregelen overleven, kunnen straks hun borst nog nat maken.
Nederland heeft geen stikstofprobleem, geen pfas-probleem
en ook geen CO2-probleem. We hebben een bestuurlijk
probleem en de overheid bewijst opnieuw, de grootste vijand te zijn van de ondernemer.
Dan nog de energietransitie. Duurzaamheid is prima, maar
dan wel op een technisch en economisch verantwoorde
manier. De subsidie op biomassa heb ik al eerder genoemd.
We weten dat die leidt tot meer fijnstof en CO2-uitstoot en
dat die minder rendement oplevert. Kan de minister toezeggen dat hij hier zo snel mogelijk mee stopt?
Ik zie een interruptie.
De voorzitter:
Ja, ik zie er twee. De heer Sienot en dan de heer Van der
Lee. De heer Sienot.
De heer Sienot (D66):
De heer Van der Lee mag eerst, want die van mij gaat niet
specifiek over dit onderwerp.
De voorzitter:
Prima. De heer Van der Lee.
De heer Van der Lee (GroenLinks):
Ik aarzelde even, maar wil weten waarom al die problemen
stelselmatig worden ontkend. Ik doel op de problemen die
echt serieus zijn en waar de heer Van Haga en ook Forum
voor Democratie niet omheen kunnen. Door de manier
waarop wij omgaan met onze grondstoffen, met flora en
fauna, met de leefwereld en met het klimaat, is het voor
onze kinderen en kleinkinderen straks onmogelijk om nog
een normaal leven te leiden op deze planeet. Waarom
worden al die problemen stelselmatig ontkend? En waarom
denkt u dat bedrijven dan zonder problemen kunnen floreren? In welke wereld leeft u?
De heer Van Haga (Van Haga):
Dat is een vrij algemene vraag: in welke wereld leeft u?
De voorzitter:
Ik vind het wel een leuke vraag.
De heer Van Haga (Van Haga):
Ja, het is een mooie vraag. Ik denk in dezelfde wereld als
u. Ik denk dat ik de problemen misschien iets technischer
benader dan u en dan kom ik tot de conclusie dat het stoppen met aardgas niet goed is voor het milieu, dat het sluiten

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-13

van hypermoderne kolencentrales niet goed is voor het
milieu, dat het misschien verstandiger zou zijn voor het
milieu om over te schakelen op kernenergie en dat het
verbranden van biomassa volslagen idioot is als je je wilt
inzetten voor een beter milieu. Wat dat betreft denk ik dat
we echt wel in dezelfde wereld leven en met dezelfde goede
intenties voorstellen doen. Maar blijkbaar denken we daar
anders over.

kunnen opwekken, moeten we dat voornamelijk doen. Als
we een motie indienen voor een kerncentrale, neem ik aan
dat u die steunt, want dat is uitermate schoon. Voor het
overige blijf ik bij het feit dat je het op een technisch verantwoorde manier moet benaderen. Dat doet uw partij bij uitstek niet.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat.

De heer Sienot (D66):
Ik wil de heer Van Haga allereerst feliciteren met zijn achtste
plek bij Forum voor Democratie.
De heer Van Haga (Van Haga):
Ja, dank u wel.
De heer Sienot (D66):
U bent een ondernemer in de politiek, zegt u. Dan valt mij
op dat u ondernemers laat zitten. Forum voor Democratie
kruipt juist weg van alle klimaatproblemen. Wat zegt u tegen
ondernemers die zich zorgen maken over de droogte? Neem
alle boeren die daar echt heel veel problemen mee hebben.
Of neem tuinders die dikke hagelstenen door hun kassen
zien vallen. Neem verzekeraars die eigenlijk nauwelijks de
schades nog kunnen uitkeren. Laat u echt al die ondernemers zitten?
De heer Van Haga (Van Haga):
Ik begrijp deze vraag helemaal niet. We laten geen enkele
ondernemer zitten, maar we jagen ze ook niet op bizarre
klimaatkosten. Kijk, ik wil een heel eind met u meegaan.
Iedere technische verbetering juich ik toe, maar we moeten
het wel netjes in een spreadsheet zetten en dan kijken wat
goed is en wat niet goed is. Een warmtepomp is dan bijvoorbeeld niet goed, want daar maak je geen rendement op, en
dubbel glas misschien wel. Dat moet je dan allemaal in je
spreadsheet zetten. Voorlopig zie ik in uw partij meer een
soort religieuze benadering van het klimaatprobleem,
waardoor je allerlei stupide dingen gaat doen, die heel veel
geld kosten maar niet noodzakelijkerwijs leiden tot de bijvoorbeeld door uw partij gewenste CO2-reductie.

De heer Sienot (D66):
Ik constateer toch echt dat de heer Van Haga ondernemers
laat zitten. Die religie waar hij het steeds over heeft, wordt
dan beleden door De Nederlandsche Bank, door de SociaalEconomische Raad, door het Planbureau voor de Leefomgeving, een echt enorme groene kerk. Dat zou ik niet voor
mijn rekening willen nemen. Ik denk dat het veel belangrijker is om te constateren dat Nederlandse bedrijven juist
voorop willen lopen en een wereldmarkt willen aanboren
in het bouwen van comfortabele huizen, in het bouwen van
groenere steden, in het zorgen voor schone lucht. Ik krijg
het idee dat u al die ondernemers die kansen wilt onthouden
en die ondernemers gevangen wilt houden in het fossiele
tijdperk. Is dat echt wat u wilt?
De heer Van Haga (Van Haga):
Ja, kijk, er ligt natuurlijk veel aanname besloten in die
vraagstelling. Vooruitgang is goed. Als we schone energie

Tweede Kamer

De heer Van Haga (Van Haga):
Ik heb het eigenlijk al gezegd. Anders val ik in herhaling.
De voorzitter:
Ja, dat denk ik ook.
De heer Van Haga (Van Haga):
Misschien moeten we buiten deze zaal eens met elkaar gaan
praten.
De voorzitter:
Dat is altijd goed.
De heer Van Haga (Van Haga):
Het is echt heel belangrijk dat mensen gaan begrijpen dat
bepaalde maatregelen echt heel slecht zijn voor het milieu.
Met name die biomassacentrales zijn een mooi voorbeeld.
Tot voor kort was iedereen lyrisch over de biomassacentrale. Minister Wiebes heeft vorig jaar nog een verhaal
verteld over een woestijn waarin hij een boom ging planten.
Die ging hij dan kappen. Dat was leuk, circulair, prachtig.
En nu heeft hij inmiddels door dat het gewoon een grote
fopspeen is en dat het heel dom is …
Zal ik verdergaan?
De voorzitter:
Ja, doe maar.
De heer Van Haga (Van Haga):
Oké. Vriend en vijand verbazen zich over het feit dat
Nederland van het aardgas af gaat, terwijl zelfs niet-techneuten weten dat methaan de schoonste fossiele brandstof
is en wij dat in overvloed bezitten. Misschien in aanvulling
op de vraag van zonet: in de tussentijd moet je natuurlijk
wel aardgas blijven produceren. Dat is hartstikke schoon,
veel schoner dan al die opties die u heeft aangedragen. Als
transitiebrandstof is aardgas onmisbaar. We zouden onze
gasinfrastructuur moeten koesteren en onderhouden, zeker
zolang het nog onzeker is wat de energiedrager van de
toekomst wordt.
Dit kabinet doet precies het tegenovergestelde. Nederland
wordt volgebouwd met windmolens en zonneakkers, die
vanwege de onvoorspelbare bijdrage aan het elektriciteitsnet meer een probleem zijn dan een oplossing. Bovendien
is de energiebijdrage van een zonneakker verwaarloosbaar

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-14

klein en de schade aan het landschap en de economie
enorm groot.
Voorzitter. Ik rond af. De geschetste problemen bij deze
begrotingsbehandeling zijn allemaal terug te voeren op de
rol van de overheid. Het kabinet kiest voor een grote, logge,
allesbepalende en vaak volkomen onvoorspelbare overheid
met veel regels en veel bemoeienis. Dat is precies waar het
om draait. Willen wij zelf kunnen bepalen hoe wij ons leven
of ons bedrijf inrichten, of willen we dat de overheid dat
voor ons doet? Willen we dat risicomijdende bureaucraten
kunnen besluiten dat hele sectoren op de fles gaan, omdat
dezelfde bureaucraten in de jaren daarvoor de zorg kapot
hebben bezuinigd en er daardoor een capaciteitsprobleem
is ontstaan? Laten we daarom één ding leren uit deze
coronacrisis: de belangen van het mkb worden op grote
schaal verkwanseld. Dat komt doordat wij in 2017 hebben
gestemd op mensen die weinig gevoel hebben voor het
mkb. Dat blijkt ook uit hun daden. Ik denk niet dat dit in de
laatste maanden van deze kabinetsperiode nog gaat veranderen, dus ik hoop op een frisse wind na de verkiezingen
van 2021.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee zijn wij aan het einde gekomen van
de eerste termijn van de zijde van de Kamer.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Als het goed is zullen de minister van Economische Zaken
en Klimaat en de staatssecretaris donderdag verdergaan
met de beantwoording van de vragen.
Ik dank de minister en de staatssecretaris.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken en Klimaat 4 november 2020
2021 (voortzetting)
TK 20

20-6-15