Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

32 764

Investeringsfonds scholenbouw

Nr. 12

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 22 april 2015
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Staatssecretaris van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over de brief van 10 februari 2015 over
verkenning van de randvoorwaarden voor een recht op doordecentralisatie van huisvestingsmiddelen (Kamerstuk 32 764, nr. 11).
De vragen en opmerkingen zijn op 17 maart 2015 aan de Staatssecretaris
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voorgelegd. Bij brief van 21 april
2015 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Wolbert
De adjunct-griffier van de commissie,
Arends

kst-32764-12
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

1

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brief van de Staatssecretaris en hebben enkele vragen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de onderhavige brief. Zij hechten, net als de Staatssecretaris, eraan
dat leerlingen en leerkrachten kunnen leren en werken in een kwalitatief
goed, veilig en gezond schoolgebouw.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Staatssecretaris over de verkenning van de randvoorwaarden voor
volledige doordecentralisatie van de huisvestingsmiddelen. In deze brief
zet de Staatssecretaris uiteen waarom hij niet voor een recht op doordecentralisatie is. Deze leden hebben hier nog wel enige vragen over.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brief van de Staatssecretaris over de verkenning van de randvoorwaarden
voor een recht op doordecentralisatie van huisvestingsmiddelen. Deze
leden onderstrepen het belang van dit onderwerp dat in de huidige
situatie leidt tot veel discussie over verantwoordelijkheden tussen
gemeenten en schoolbesturen. Dit als gevolg van het feit dat verschillende verantwoordelijkheden voor delen van het huisvestingsbeleid in
verschillende handen liggen. De leden hebben enkele vragen en opmerkingen.
Achtergrond
De leden van de VVD-fractie vragen of doordecentralisatie inzake de
onderwijshuisvesting altijd door een school gewenst wordt. Is de
Staatssecretaris het met de leden van deze fractie eens dat sommige
scholen deze verantwoordelijkheid voor de huisvesting helemaal niet op
zich willen nemen, bijvoorbeeld omdat de deskundigheid hiervoor
ontbreekt?
Zij vragen tevens of er nog andere manieren zijn, dan een volledig recht
toekennen, om de positie van scholen bij de doordecentralisatie te
versterken.
In Breda hebben de scholen een andere constructie bedacht om hun
onderwijshuisvesting te organiseren, wordt dit voorbeeld gedeeld onder
andere gemeenten en scholen? Zij vragen of er nog andere goede
voorbeelden zijn, waarop scholen in samenwerking met gemeenten goed
huisvestingsbeleid hebben ontwikkeld. In hoeverre zijn deze goede
voorbeelden als best practices voor andere scholen en gemeenten
beschikbaar, zo vragen de voornoemde leden.
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris nader toe te lichten
op basis van welke criteria de bijdrage aan het gemeentefonds voor
onderwijshuisvesting is gebaseerd en of die criteria handvaten bieden
voor een mogelijk recht op doordecentralisatie.
Een recht op doordecentralisatie is niet wenselijk
De leden van de PvdA-fractie merken op dat de Staatssecretaris schrijft
dat een recht op doordecentralisatie van de onderwijshuisvesting niet
wenselijk is, maar dat hij vrijwillige doordecentralisatie wel wil bevorderen. Nu zijn er verschillende actoren bij de onderwijshuisvesting in het
geding: de gemeente en de schoolbesturen. Kan de Staatssecretaris, zo
vragen de leden van deze fractie, ook expliciteren voor welke actor(en) de
doordecentralisatie een vrijwillig karakter zal dragen, als hiervoor wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

2

gekozen. Wat is het draagvlak voor de keuze van de Staatssecretaris bij de
gemeenten en bij de schoolbesturen? Verschilt dit per gemeente en per
schoolbestuur, of zijn er in dezen duidelijke tendensen waar te nemen, zo
vragen de voornoemde leden.
De leden van deze fractie constateren dat het inmiddels alweer enkele
jaren geleden is dat de Kamer debatteerde over de initiatiefnota van het
lid Çelik1 inzake het investeringsfonds scholenbouw. De Kamer heeft
sindsdien nauwelijks nadere informatie ontvangen over de voortgang in
dezen. Zij vragen of de Staatssecretaris kan toelichten in hoeverre er
voortgang is geboekt bij de uitvoering van het plan, zoals de Kamer heeft
gevraagd met het aannemen van de motie van het lid Jadnanansing over
een investeringsfonds2.
Cherry Picking
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Staatssecretaris als eerste reden
waarom hij niet voor een recht op doordecentralisatie is, het gevaar
noemt van «cherry picking» waarbij de Staatssecretaris vreest dat scholen
alleen de nieuwere gebouwen of de gebouwen met een goede staat van
onderhoud willen doordecentraliseren. De leden van deze fractie vragen
de Staatssecretaris of hij het eens is met deze leden dat het gemiddelde
schoolgebouw in Nederland 35–40 jaar oud is met een gemiddelde staat
van onderhoud. Zo ja, is het dan niet zo, zo vragen de voornoemde leden,
dat de situatie waar de Staatssecretaris vanuit gaat, namelijk nieuwe
gebouwen en een goede staat van onderhoud, eerder uitzondering is dan
regel en dus «cherry picking» wel mee zal vallen.
De voornoemde leden vragen de Staatssecretaris of hij ook van mening is
dat een bestuur er juist voor kan kiezen om wel oude gebouwen door te
decentraliseren om eindelijk bepaalde investeringen in onderhoud te doen
waarover voorheen strijd bestond met de gemeente. Immers, ouders
kijken bij de keuze voor de school ook naar de staat van onderhoud van de
school, en om niet te veel leerlingen te verliezen aan scholen met nieuwe
gebouwen, kan het juist een goede prikkel zijn om wel te willen doordecentraliseren. Zij ontvangen graag een reactie hierop.
Bovendien vragen de leden van deze fractie aan de Staatssecretaris nader
stil te staan bij zijn eigen constatering dat jarenlang is gebleken dat
gemeenten minder geld aan onderwijshuisvesting hebben uitgegeven dan
zij hebben ontvangen van het Rijk. Als dat gegeven samenloopt in
sommige gemeenten met bovengemiddeld veel oude schoolgebouwen
met een slechte staat van onderhoud, is het dan niet zo, dat de gemeenten
in het slechtste geval kunnen overblijven met veel oude gebouwen en dus
relatief veel onderhoudskosten hebben, maar dat dat dan gecompenseerd
wordt met het feit dat zij in de jaren daarvoor veel middelen voor
onderwijshuisvesting blijkbaar hebben uitgegeven aan andere zaken in
hun gemeente? Zij ontvangen graag een reactie hierop.
De eerder genoemde leden vragen de Staatssecretaris te reageren op de
suggestie van zowel de PO-Raad als de VO-raad dat in het geval er toch
sprake zal zijn van «cherry picking», verevening een oplossing hiervoor
zou zijn. Waarbij scholen jaarlijks een gelijk bedrag per leerling
ontvangen, maar dat zij – afhankelijk van de kwaliteit van het gebouw/de
gebouwen die ze krijgen overgedragen – daar een prijs voor moeten
betalen, dan wel er geld bij krijgen. Dat betekent dat scholen moeten bij
betalen als ze een relatief goed gebouw krijgen overgedragen, en als ze
een kwalitatief slecht gebouw krijgen overgedragen, zij geld zouden
krijgen om dit te compenseren. Dit zou ook de rechtsongelijkheid in de
positie tussen de scholen kunnen verkleinen of wegnemen. Bovendien
zou dit een oplossing kunnen bieden voor die gemeenten die wel altijd
1
2

Kamerstuk 32 764, nr. 2.
Kamerstuk 32 764, nr. 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

3

veel hebben geïnvesteerd in onderwijshuisvesting en in sommige
gevallen juist meer dan de middelen die zij hiervoor van het Rijk kregen.
Zij ontvangen graag een reactie hierop.
De leden van de D66-fractie constateren dat op macroniveau de feitelijk
uitgaven van gemeenten aan onderwijshuisvesting veel lager zijn dan het
bedrag waarmee in de verdeling van het gemeentefonds rekening is
gehouden. Is de Staatssecretaris van mening dat doordecentralisatie,
bijvoorbeeld zoals vormgegeven in Breda, een oplossing kan zijn voor dit
probleem? De staatsecretaris geeft aan dat hij «cherry picking» als
mogelijk nadeel ziet van een recht op doordecentralisatie. Vooral
schoolbesturen met gebouwen met gunstige randvoorwaarden zouden
willen doordecentraliseren, in tegenstelling tot schoolbesturen met
gebouwen met ongunstige randvoorwaarden. Is de Staatssecretaris het
eens dat het feit dat er schoolbesturen zijn met gebouwen met ongunstige
randvoorwaarden deels voortkomt uit het feit dat op macroniveau de
uitgaven van gemeenten lager zijn dan in de verdeling voor het gemeentefonds geraamd is? De voornoemde leden vragen of het mogelijke
nadeel van «cherry picking» niet juist een reden is om doordecentralisatie
te stimuleren.
Hoogte van de vergoeding
De leden van de CDA-fractie merken op dat als tweede reden om tegen
een recht op volledige doordecentralisatie te zijn, de Staatssecretaris de
verschillen in de hoogte van de vergoeding noemt vanwege de verschillende omstandigheden (staat van het gebouw, boekwaarde, prijs van de
grond waar het gebouw staat et cetera). De leden van deze fractie vragen
de Staatssecretaris of hiervoor niet ook verevening een oplossing zou
kunnen bieden. Bovendien laten gemeenten en scholen nu ook al zien dat
zij uit deze ingewikkelde discussie kunnen komen in de huidige situatie
van vrijwillige doordecentralisatie. Zij ontvangen graag een reactie hierop.
De leden van de D66-fractie lezen dat de hoogte van de vergoeding bij
vrijwillige doordecentralisatie vaak de reden is voor een negatieve
uitkomst van onderhandelingen. Zij vragen of de Staatssecretaris kan
aangeven welke andere redenen in de gesprekken met belanghebbenden
genoemd zijn als oorzaak voor het stuklopen van onderhandelingen.
Positie van gemeenten
De leden van de D66-fractie lezen dat de gemeentefondsuitkering ten
goede komt aan de algemene middelen van de gemeenten, waarbij een
bestedingsverplichting niet past. Kan de Staatssecretaris aangeven hoe
zich dit verhoudt tot vrijwillige doordecentralisatie, zo vragen de
voornoemde leden.
Rechtsongelijkheid
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Staatssecretaris aangeeft dat hij
het niet wenselijk vindt dat gemeenten bij een recht op doordecentralisatie in een ongelijkwaardige positie zitten ten opzichte van de scholen.
Deze leden wijzen de Staatssecretaris erop dat dit de gespiegelde situatie
is waarin de schoolbesturen op dit moment zitten ten opzichte van de
gemeente en ook niet wenselijk is. Bovendien vragen deze leden de
Staatssecretaris te reageren op de mogelijkheid om gemeenten het recht
op beroep of bezwaar te geven om zich te verzetten tegen een wens op
doordecentralisatie van een schoolbestuur. De voornoemde leden
ontvangen graag een reactie hierop.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

4

De leden van de D66-fractie constateren dat de staatsecretaris in zijn brief
vooral ingaat op een «individueel doordecentralisatierecht» van schoolbesturen en slechts zeer beperkt ingaat op een «collectief doordecentralisatierecht» waarbij alle besturen binnen een gemeenten mee zouden
moeten doen. Kan de Staatssecretaris uitgebreid ingaan op de mogelijke
nadelen van dit model? Tevens vragen zij of de Staatssecretaris van
mening is dat een gemeente decentralisatie moet toestaan indien alle
schoolbesturen in de gemeente dat willen. De Staatssecretaris noemt een
gebrek aan doordecentralisatiekunde als een mogelijk nadeel. In het door
de staatsecretaris aangehaalde voorbeeld van Breda is dit nadeel
ondervangen door een raad van deskundige bouw- en financieringsspecialisten. De voornoemde leden vragen hoe de staatsecretaris deze
oplossing beoordeelt.
Vrijwillige doordecentralisatie bevorderen
De leden van de VVD-fractie merken op dat de Staatssecretaris vrijwillige
doordecentralisatie wil stimuleren via een voorlichtingstraject. Zij vragen
waar dit traject uit bestaat en wat de kosten zijn die aan dit traject zijn
verbonden.
Het proces om te komen tot een verdere doordecentralisatie inzake de
huisvesting van scholen vereist, volgens de voornoemde leden, een
zekere mate van deskundigheid. Zij vragen of de Staatssecretaris dit met
deze leden eens is. Zij vragen tenslotte hoe de Staatssecretaris ervoor
zorgt dat deze deskundigheid voldoende voorhanden komt.
II Reactie van de Staatssecretaris
De leden van de VVD-fractie vragen of doordecentralisatie inzake de
onderwijshuisvesting altijd door een school gewenst wordt. Is de
Staatssecretaris het met de leden van deze fractie eens dat sommige
scholen deze verantwoordelijkheid voor de huisvesting helemaal niet op
zich willen nemen, bijvoorbeeld omdat de deskundigheid hiervoor
ontbreekt?
Het klopt dat lang niet alle schoolbesturen de verantwoordelijkheid voor
nieuwbouw en uitbreiding van het gebouw van de gemeente zouden
willen overnemen. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat minimaal een
derde deel van de besturen hier geen behoefte aan heeft.3
Zij vragen tevens of er nog andere manieren zijn, dan een volledig recht
toekennen, om de positie van scholen bij de doordecentralisatie te
versterken.
Wanneer een schoolbestuur bij de gemeente een aanvraag doet voor
doordecentralisatie, kan de gemeente deze aanvraag afwijzen. Tegen dat
besluit staat de weg van bezwaar en beroep open. Ik zie geen mogelijkheden om de positie van schoolbesturen in deze procedure te versterken
zonder daarmee een recht te creëren.
In Breda hebben de scholen een andere constructie bedacht om hun
onderwijshuisvesting te organiseren, wordt dit voorbeeld gedeeld onder
andere gemeenten en scholen? Zij vragen of er nog andere goede
voorbeelden zijn, waarop scholen in samenwerking met gemeenten goed
huisvestingsbeleid hebben ontwikkeld. In hoeverre zijn deze goede
voorbeelden als best practices voor andere scholen en gemeenten
beschikbaar, zo vragen de voornoemde leden.
Naast Breda zijn er meer gemeenten waar doordecentralisatie, in
verschillende verschijningsvormen, heeft plaatsgevonden. Verschillende
media hebben hier aandacht aan besteed. Ik zal in het voorlichtingstraject
3

Kamerstuk 31 289, nr. 118 en Kamerstuk 33 750 VIII, nr. 45.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

5

dat ik deze zomer met de PO-Raad en de VO-raad start, aandacht besteden
aan best practices op het gebied van doordecentralisatie.
De leden van de D66-fractie vragen de Staatssecretaris nader toe te lichten
op basis van welke criteria de bijdrage aan het gemeentefonds voor
onderwijshuisvesting is gebaseerd en of die criteria handvaten bieden
voor een mogelijk recht op doordecentralisatie.
De omvang van het gemeentefonds is een zaak van de wetgever, met als
belangrijk element de bestuurlijke afspraak van trap op trap af (waarbij het
gemeentefonds meegroeit of -daalt met de netto rijksuitgaven). De
verdeling van deze middelen gebeurt met verdeelmaatstaven, die
verbonden zijn met uitgavenclusters. Zo bezien zijn de middelen voor
onderwijshuisvesting in eerste instantie afhankelijk van de ontwikkeling
van de totale omvang van het gemeentefonds, en vervolgens van de
ontwikkeling van alle clusters. Binnen dat systeem wordt het cluster
Onderwijs, het zogenaamde fictieve budget, bepaald aan de hand van
vijftien maatstaven. Voorbeelden hiervan zijn «omgevingsadressendichtheid», «het aantal inwoners jonger dan 20 jaar» en «het aantal
ingeschreven leerlingen in het voortgezet onderwijs en het (voortgezet)
speciaal onderwijs». Met behulp van deze maatstaven wordt het relatieve
aandeel van de onderwijshuisvesting in het totale gemeentefonds
vastgelegd. Deze maatstaven bieden geen houvast voor het formuleren
van een recht op doordecentralisatie, omdat ze niet zijn afgestemd op de
kenmerken van individuele schoolgebouwen.
Een recht op doordecentralisatie is niet wenselijk
De leden van de PvdA-fractie merken op dat de Staatssecretaris schrijft
dat een recht op doordecentralisatie van de onderwijshuisvesting niet
wenselijk is, maar dat hij vrijwillige doordecentralisatie wel wil bevorderen. Nu zijn er verschillende actoren bij de onderwijshuisvesting in het
geding: de gemeente en de schoolbesturen. Kan de Staatssecretaris, zo
vragen de leden van deze fractie, ook expliciteren voor welke actor(en) de
doordecentralisatie een vrijwillig karakter zal dragen, als hiervoor wordt
gekozen.
Vrijwillige doordecentralisatie kan alleen plaatsvinden als zowel schoolbestuur als gemeente dit willen.
Wat is het draagvlak voor de keuze van de Staatssecretaris bij de
gemeenten en bij de schoolbesturen? Verschilt dit per gemeente en per
schoolbestuur, of zijn er in dezen duidelijke tendensen waar te nemen, zo
vragen de voornoemde leden.
Er is geen onderzoek gedaan naar het draagvlak voor een recht op
doordecentralisatie. Wel kan uit de eerder genoemde onderzoeken naar
het draagvlak voor algehele doordecentralisatie het een en ander worden
afgeleid. Zoals gezegd staat minimaal een derde deel van de schoolbesturen neutraal of negatief tegenover algehele doordecentralisatie van de
huisvestingsmiddelen. Deze schoolbesturen zullen geen behoefte hebben
aan het formuleren van een recht op doordecentralisatie. Dat ligt anders
voor de schoolbesturen die wel graag de nieuwbouw en uitbreiding van
het gebouw in eigen hand zouden willen nemen. Dit betreft eveneens
minimaal een derde van de schoolbesturen. Afhankelijk van de eventuele
voorwaarden zou een recht op doordecentralisatie voor hen een oplossing
kunnen bieden. Bij hen zal er dus minder draagvlak voor mijn keuze
bestaan. Afgaande op mijn gesprekken met gemeenten en met de VNG is
er onder gemeenten geen draagvlak voor een recht op doordecentralisatie.
De leden van deze fractie constateren dat het inmiddels alweer enkele
jaren geleden is dat de Kamer debatteerde over de initiatiefnota van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

6

lid Çelik inzake het investeringsfonds scholenbouw.4 De Kamer heeft
sindsdien nauwelijks nadere informatie ontvangen over de voortgang in
dezen. Zij vragen of de Staatssecretaris kan toelichten in hoeverre er
voortgang is geboekt bij de uitvoering van het plan, zoals de Kamer heeft
gevraagd met het aannemen van de motie van het lid Jadnanansing over
een investeringsfonds.5
De financiering van her- en nieuwbouw van scholen is zo omvangrijk dat
het aantrekkelijk kan zijn voor institutionele beleggers. Daarom heb ik bij
de instelling van de Nederlandse Investeringsinstelling (NII) de onderwijshuisvesting onder de aandacht gebracht. De NII is op 1 oktober 2014
formeel opgericht door een aantal institutionele beleggers.6 De NII is
bezig met de uitwerking van een aantal kansrijk geachte investeringsmogelijkheden, onderwijsgebouwen zijn onderwerp van deze verkenning.
«Cherry picking»
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Staatssecretaris als eerste reden
waarom hij niet voor een recht op doordecentralisatie is, het gevaar
noemt van «cherry picking» waarbij de Staatssecretaris vreest dat scholen
alleen de nieuwere gebouwen of de gebouwen met een goede staat van
onderhoud willen doordecentraliseren. De leden van deze fractie vragen
de Staatssecretaris of hij het eens is met deze leden dat het gemiddelde
schoolgebouw in Nederland 35–40 jaar oud is met een gemiddelde staat
van onderhoud. Zo ja, is het dan niet zo, zo vragen de voornoemde leden,
dat de situatie waar de Staatssecretaris vanuit gaat, namelijk nieuwe
gebouwen en een goede staat van onderhoud, eerder uitzondering is dan
regel en dus «cherry picking» wel mee zal vallen.
Uit mijn gesprekken met schoolbesturen en gemeenten blijkt dat cherry
picking gecompliceerder is dan alleen de leeftijd van gebouwen. Er zijn
meer variabelen van invloed op wat een goede vergoeding voor een
schoolgebouw is, namelijk:
• de uiteenlopende bedragen die gemeenten voor huisvesting in het
primair onderwijs krijgen;
• de staat van onderhoud van de individuele gebouwen;
• de verschillen tussen de boekwaarde en de marktwaarde van het
gebouw;
• de verschillen in boekwaarde van de grond waar het gebouw op staat;
• de verschillende noden van verschillende leerwegen (bijvoorbeeld
techniek versus theoretisch);
• de fluctuaties in het Gemeentefonds;
• fluctuaties in de leerlingaantallen.
Uit onderzoek van de Algemene Rekenkamer blijkt inderdaad dat de
gemiddelde leeftijd van schoolgebouwen ongeveer 40 jaar is.7 Uit dat
onderzoek blijkt ook dat er sinds 1997 ongeveer 1500 scholen nieuw zijn
gebouwd. Dit is een vijfde van de totale voorraad, een nieuw gebouw is
dus geen uitzondering.
De voornoemde leden vragen de Staatssecretaris of hij ook van mening is
dat een bestuur er juist voor kan kiezen om wel oude gebouwen door te
decentraliseren om eindelijk bepaalde investeringen in onderhoud te doen
waarover voorheen strijd bestond met de gemeente. Immers, ouders
kijken bij de keuze voor de school ook naar de staat van onderhoud van de
school, en om niet te veel leerlingen te verliezen aan scholen met nieuwe

4

Kamerstuk 32 764, nr. 2.
Kamerstuk 32 764, nr. 8.
6
Kamerstuk 31 293, nr. 219.
7
Kamerstuk 31 293, nr. 191.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

7

gebouwen, kan het juist een goede prikkel zijn om wel te willen doordecentraliseren. Zij ontvangen graag een reactie hierop.
Het kwam inderdaad voor dat er onenigheid bestond tussen schoolbestuur en gemeente over de noodzaak tot onderhoud van het schoolgebouw. Sinds 1 januari 2015 zijn schoolbesturen in het primair onderwijs
zelf verantwoordelijk voor het binnen- en het buitenonderhoud. In het
voortgezet onderwijs zijn besturen dit al sinds 2005. Alle schoolbesturen
hebben nu dus de mogelijkheid en het budget om te investeren in
buitenonderhoud of aanpassingen aan het gebouw. Problemen hierover
met de gemeente zullen zich niet meer voordoen.
Bovendien vragen de leden van deze fractie aan de Staatssecretaris nader
stil te staan bij zijn eigen constatering dat jarenlang is gebleken dat
gemeenten minder geld aan onderwijshuisvesting hebben uitgegeven dan
zij hebben ontvangen van het Rijk. Als dat gegeven samenloopt in
sommige gemeenten met bovengemiddeld veel oude schoolgebouwen
met een slechte staat van onderhoud, is het dan niet zo, dat de gemeenten
in het slechtste geval kunnen overblijven met veel oude gebouwen en dus
relatief veel onderhoudskosten hebben, maar dat dat dan gecompenseerd
wordt met het feit dat zij in de jaren daarvoor veel middelen voor
onderwijshuisvesting blijkbaar hebben uitgegeven aan andere zaken in
hun gemeente? Zij ontvangen graag een reactie hierop.
Gemeentefondsmiddelen zijn algemene middelen en het staat gemeenten
vrij deze middelen naar eigen inzicht aan te wenden. Per 1 januari 2015 is
een bedrag van € 256 miljoen uit het gemeentefonds genomen, omdat de
feitelijke uitgaven van gemeenten aan onderwijshuisvesting substantieel
en structureel lager waren dan het bedrag waarmee in de verdeling van
het gemeentefonds rekening is gehouden. Dit bedrag is via de begroting
van OCW ter beschikking gesteld aan de schoolbesturen. Naar mijn
mening is de onderbesteding van gemeenten hiermee voldoende
rechtgetrokken.
De eerder genoemde leden vragen de Staatssecretaris te reageren op de
suggestie van zowel de PO-Raad als de VO-raad dat in het geval er toch
sprake zal zijn van «cherry picking», verevening een oplossing hiervoor
zou zijn. Waarbij scholen jaarlijks een gelijk bedrag per leerling
ontvangen, maar dat zij – afhankelijk van de kwaliteit van het gebouw/de
gebouwen die ze krijgen overgedragen – daar een prijs voor moeten
betalen, dan wel er geld bij krijgen. Dat betekent dat scholen moeten bij
betalen als ze een relatief goed gebouw krijgen overgedragen, en als ze
een kwalitatief slecht gebouw krijgen overgedragen, zij geld zouden
krijgen om dit te compenseren. Dit zou ook de rechtsongelijkheid in de
positie tussen de scholen kunnen verkleinen of wegnemen. Bovendien
zou dit een oplossing kunnen bieden voor die gemeenten die wel altijd
veel hebben geïnvesteerd in onderwijshuisvesting en in sommige
gevallen juist meer dan de middelen die zij hiervoor van het Rijk kregen.
Zij ontvangen graag een reactie hierop.
Het uitgangspunt van vrijwillige doordecentralisatie is juist dat er op
lokaal niveau wordt bezien welk bedrag past bij de omstandigheden. Een
goede vergoeding voor een schoolgebouw is afhankelijk van veel
variabelen, in veel gradaties. Een generieke, landelijke regeling doet geen
recht aan deze individuele verschillen en gaat in tegen de lokale vrijheid
van schoolbesturen en gemeenten.
De leden van de D66-fractie constateren dat op macroniveau de feitelijk
uitgaven van gemeenten aan onderwijshuisvesting veel lager zijn dan het
bedrag waarmee in de verdeling van het gemeentefonds rekening is
gehouden. Is de Staatssecretaris van mening dat doordecentralisatie,
bijvoorbeeld zoals vormgegeven in Breda, een oplossing kan zijn voor dit
probleem?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

8

Wanneer schoolbestuur en gemeente gezamenlijk vinden dat het beter is
dat het schoolbestuur (of de schoolbesturen) zorg draagt voor nieuwbouw
en uitbreiding, en daar een passende financiering voor kunnen afspreken,
dan juich ik dat toe. Het hangt af van de lokale afspraken of deze ervoor
zorgen dat de uitgaven aan onderwijshuisvesting toenemen.
De staatsecretaris geeft aan dat hij «cherry picking» als mogelijk nadeel
ziet van een recht op doordecentralisatie. Vooral schoolbesturen met
gebouwen met gunstige randvoorwaarden zouden willen doordecentraliseren, in tegenstelling tot schoolbesturen met gebouwen met ongunstige
randvoorwaarden. Is de Staatssecretaris het eens dat het feit dat er
schoolbesturen zijn met gebouwen met ongunstige randvoorwaarden
deels voortkomt uit het feit dat op macroniveau de uitgaven van
gemeenten lager zijn dan in de verdeling voor het gemeentefonds
geraamd is?
Zoals ik in antwoord op eerdere vragen van leden van de CDA-fractie heb
toegelicht, zijn er veel variabelen van invloed op wat een goede
vergoeding is voor een schoolgebouw. Van al deze variabelen zijn alleen
de leeftijd van het gebouw en de staat van het onderhoud gerelateerd aan
de uitgaven van gemeenten.
De voornoemde leden vragen of het mogelijke nadeel van «cherry
picking» niet juist een reden is om doordecentralisatie te stimuleren.
Zoals ik hiervoor heb omschreven zie ik cherry picking als een nadeel van
een recht op doordecentralisatie. Ik zie geen mogelijkheden om dit nadeel
te ondervangen.
Hoogte van de vergoeding
De leden van de CDA-fractie merken op dat als tweede reden om tegen
een recht op volledige doordecentralisatie te zijn, de Staatssecretaris de
verschillen in de hoogte van de vergoeding noemt vanwege de verschillende omstandigheden (staat van het gebouw, boekwaarde, prijs van de
grond waar het gebouw staat et cetera). De leden van deze fractie vragen
de Staatssecretaris of hiervoor niet ook verevening een oplossing zou
kunnen bieden. Bovendien laten gemeenten en scholen nu ook al zien dat
zij uit deze ingewikkelde discussie kunnen komen in de huidige situatie
van vrijwillige doordecentralisatie. Zij ontvangen graag een reactie hierop.
Het zijn juist de creativiteit en de vrijheid van schoolbesturen en
gemeenten die het vrijwillig doordecentraliseren, ondanks ingewikkelde
discussies, tot een succes kunnen maken. Het is nu niet centraal
vastgelegd in welke vorm besloten kan worden door te decentraliseren.
De ruimte die dit biedt om een lokale afweging te maken, zorgt ervoor dat
schoolbesturen en gemeenten tot overeenstemming kunnen komen en
maatwerk kunnen leveren.
De leden van de D66-fractie lezen dat de hoogte van de vergoeding bij
vrijwillige doordecentralisatie vaak de reden is voor een negatieve
uitkomst van onderhandelingen. Zij vragen of de Staatssecretaris kan
aangeven welke andere redenen in de gesprekken met belanghebbenden
genoemd zijn als oorzaak voor het stuklopen van onderhandelingen.
Er zijn gemeenten die het vanuit hun zorgplicht voor de onderwijshuisvesting niet passend vinden om de zorg voor schoolgebouwen bij
schoolbesturen te leggen. Daarnaast kan hun visie op het maatschappelijk
vastgoed een rol spelen. Wanneer de gemeente de onderwijshuisvesting
in samenhang met andere (culturele en maatschappelijke) functies beziet,
kan dit de kwaliteit ervan bevorderen en de kosten drukken. In dat geval is
het voor een gemeente niet aantrekkelijk om de onderwijshuisvesting hier
los van te koppelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

9

Positie van gemeenten
De leden van de D66-fractie lezen dat de gemeentefondsuitkering ten
goede komt aan de algemene middelen van de gemeenten, waarbij een
bestedingsverplichting niet past. Kan de Staatssecretaris aangeven hoe
zich dit verhoudt tot vrijwillige doordecentralisatie, zo vragen de
voornoemde leden.
Wanneer een gemeente besluit over te gaan tot vrijwillige doordecentralisatie, kiest de gemeenten ervoor een bepaald bedrag voor een langere
periode aan onderwijshuisvesting te besteden. Dit past binnen de
keuzevrijheid van gemeenten.
Rechtsongelijkheid
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Staatssecretaris aangeeft dat hij
het niet wenselijk vindt dat gemeenten bij een recht op doordecentralisatie in een ongelijkwaardige positie zitten ten opzichte van de scholen.
Deze leden wijzen de Staatssecretaris erop dat dit de gespiegelde situatie
is waarin de schoolbesturen op dit moment zitten ten opzichte van de
gemeente en ook niet wenselijk is. Bovendien vragen deze leden de
Staatssecretaris te reageren op de mogelijkheid om gemeenten het recht
op beroep of bezwaar te geven om zich te verzetten tegen een wens op
doordecentralisatie van een schoolbestuur. De voornoemde leden
ontvangen graag een reactie hierop.
Ik deel de mening niet dat een recht op doordecentralisatie een spiegeling
van de huidige werkelijkheid is. In de huidige situatie doet het schoolbestuur een aanvraag voor een voorziening, beslist de gemeente hierop, en
kan het bestuur hiertegen bezwaar aantekenen. De gemeente heeft een
zorgplicht voor de onderwijshuisvesting. Bij een spiegeling van deze
situatie zou het schoolbestuur de zorgplicht moeten dragen voor de
gemeentelijke financiën en voor de brede integrale beleidsafweging op
het raakvlak van educatie, onderwijs en sociale en maatschappelijke
voorzieningen. Dit lijkt me niet wenselijk. Aan de mogelijkheid van
bezwaar en beroep kom ik in die gedachtegang dus ook niet toe.
De leden van de D66-fractie constateren dat de staatsecretaris in zijn brief
vooral ingaat op een «individueel doordecentralisatierecht» van schoolbesturen en slechts zeer beperkt ingaat op een «collectief doordecentralisatierecht» waarbij alle besturen binnen een gemeente mee zouden moeten
doen. Kan de Staatssecretaris uitgebreid ingaan op de mogelijke nadelen
van dit model? Tevens vragen zij of de Staatssecretaris van mening is dat
een gemeente decentralisatie moet toestaan indien alle schoolbesturen in
de gemeente dat willen. De Staatssecretaris noemt een gebrek aan
doordecentralisatiekunde als een mogelijk nadeel. In het door de
staatsecretaris aangehaalde voorbeeld van Breda is dit nadeel ondervangen door een raad van deskundige bouw- en financieringsspecialisten.
De voornoemde leden vragen hoe de staatsecretaris deze oplossing
beoordeelt.
Wanneer alle schoolbesturen binnen een gemeente doordecentraliseren,
vervalt het nadeel van cherry picking. Wel zijn er goede afspraken nodig
over de verdeling van middelen tussen besturen en moet de deskundigheid van alle besturen geborgd zijn. Het belangrijkste nadeel van een
«collectief recht op doordecentralisatie» betreft de positie van gemeenten,
omdat het voor beperkingen zorgt betreffende de Financiëleverhoudingswet, het maken van integrale beleidskeuzes en de lokale
democratische legitimatie. Het uitgangspunt van vrijwillige doordecentralisatie, zoals in Breda, is dat er op lokaal niveau wordt bezien welke vorm
en welk bedrag past bij de omstandigheden. Ik ga ervan uit dat wanneer
alle schoolbesturen in een gemeente met een goed doordacht en
gedragen plan komen (waarin ook aandacht is voor de deskundigheid van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

10

alle partijen) dit voor de gemeente voldoende aanleiding vormt om deze
plannen met een positieve houding tegemoet te treden.
Vrijwillige doordecentralisatie bevorderen
De leden van de VVD-fractie merken op dat de Staatssecretaris vrijwillige
doordecentralisatie wil stimuleren via een voorlichtingstraject. Zij vragen
waar dit traject uit bestaat en wat de kosten zijn die aan dit traject zijn
verbonden.
Het proces om te komen tot een verdere doordecentralisatie inzake de
huisvesting van scholen vereist, volgens de voornoemde leden, een
zekere mate van deskundigheid. Zij vragen of de Staatssecretaris dit met
deze leden eens is. Zij vragen tenslotte hoe de Staatssecretaris ervoor
zorgt dat deze deskundigheid voldoende voorhanden komt.
Met de precieze invulling van een voorlichtingstraject ben ik nog bezig. Dit
traject moet in ieder geval handvatten bieden voor het gesprek tussen
gemeente en schoolbestuur. Aan de hand van voor- en nadelen, risico’s en
kansen (waaronder deskundigheid) kunnen de partijen dan goed
onderbouwd besluiten of doordecentralisatie een goede optie is.
Daarnaast zal, mede aan de hand van best practices, de deskundigheid
van schoolbesturen op het gebied van doordecentralisatie bevorderd
worden. Dit voorlichtingstraject sluit aan op een eerder traject waarin in
nauw overleg met de PO-Raad en de VO-raad in een aantal gemeenten
aan zowel de schoolbesturen als aan de gemeente voorlichting is
gegeven. Het traject start voor de zomer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 764, nr. 12

11