Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

31 288

Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en
Wetenschapsbeleid

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

Nr. 359

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 december 2013
Met de Wet kwaliteit in verscheidenheid is geregeld dat eisen gesteld
kunnen worden aan de doorstroom van mbo’ers naar het hbo. Met deze
brief kom ik tegemoet aan mijn toezegging gedaan in mijn brief van
23 april 2013 (Kamerstuk 33 519, nr. 50) om de wijze waarop de
doorstroom mbo-hbo geregeld wordt, aan uw Kamer voor te leggen.
Tevens kom ik tegemoet aan het verzoek van de vaste commissie voor
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 9 oktober 2013 om te reageren op
de brief van de Stichting Jongerenorganisatie Beroepsonderwijs (JOB).
Hieronder zal ik ingaan op de wettelijke regeling en de aanleiding
daarvoor. Vervolgens zal ik een schets geven van de procedure voor de
totstandkoming van de regeling en de inhoud daarvan, zoals die mij voor
ogen staat en de wijze waarop aankomend studenten zullen worden
geïnformeerd.
Kwaliteit in verscheidenheid
De aanscherping van de doorstroomeisen van mbo’ers tot het hbo past in
het geheel van maatregelen uit de Wet kwaliteit in verscheidenheid
gericht op de juiste student op de juiste plaats. Uitgangspunt van de wet
is verbetering van de kwaliteit onder andere door een beter, strenger
studieklimaat en het nemen van maatregelen om te zorgen dat een
student op de juiste plaats zit. In verband daarmee zijn nieuwe regels
geïntroduceerd, die onder andere betrekking hebben op de aanmelding
voor opleidingen en studiekeuzegesprekken en de daarvoor te hanteren
datum van 1 mei. In dat kader zijn ook nieuwe regels geïntroduceerd voor
een betere aansluiting tussen de vooropleiding en de te volgen opleiding
in het hoger onderwijs, zoals de maatregel over het volgen van een
wo-bachelor met een hbo-propedeuse, het volgen van een opleiding tot
leraar basisonderwijs (de bijzondere nadere vooropleidingseisen) en te
hanteren aanvullende eisen.

kst-31288-359
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 288, nr. 359

1

Ook de doorstroom van mbo-hbo maakt deel uit van het pakket maatregelen om de student op de juiste plaats te krijgen. In de wet is de
grondslag opgenomen om bij ministeriële regeling nadere vooropleidingseisen te kunnen stellen ten aanzien van de doorstroom van het mbo
naar het hbo. Nadere vooropleidingseisen zijn erop gericht om een betere
aansluiting te laten plaatsvinden tussen de door de student gevolgde
opleiding in het mbo (middenkaderopleiding of een specialistenopleiding)
en de opleiding in het hbo, die hij wil gaan volgen. Een aanstaande
student die niet voldoet aan de nadere vooropleidingseisen heeft geen
toelatingsrecht tot de desbetreffende hbo-opleiding. Overigens kan deze
persoon wel door de instelling worden toegelaten als hij of zij blijkens een
«deficiëntieonderzoek» over de benodigde kwaliteiten beschikt.
Aansluiting
Als aangrijpingspunt voor de doorstroom mbo-hbo is de «verwantschap»
tussen opleidingen in het mbo en in het hbo gehanteerd. In mijn brief van
23 april 2013 (Kamerstuk 33 519, nr.50) heb ik al aangegeven dat ik dat
begrip ruim interpreteer en mij ook zal laten leiden door empirische
gegevens: cijfers over rendement en studiesucces. Deze zijn een belangrijke indicator om inzicht te krijgen of een mbo’er voldoende geëquipeerd
is om de hbo-opleiding succesvol af te ronden. Vanwege de uitvoerbaarheid zal de regeling betrekking hebben op doorstroom tussen
mbo-domeinen en CROHO-sectoren in het hbo. De wet regelt tevens dat
vertegenwoordigers van de hogescholen en instellingen voor mbo hiertoe
een gezamenlijk voorstel kunnen doen. Hiernaast regelt de wet dat het
instellingsbestuur van een hogeschool kan bepalen dat de bezitter van
een mbo-diploma, die niet direct kan doorstromen toch wordt ingeschreven, onder de voorwaarde dat blijkens een onderzoek wordt voldaan aan
inhoudelijk daarmee vergelijkbare eisen. Zo kan een hogeschool op basis
van ervaring constateren dat de mbo’ers die doorstromen tekortkomen in
een bepaalde vaardigheid of kennis van een bepaald gebied of vak. Het
onderzoek (deficiëntieonderzoek) richt zich daarop. De mbo» er moet dan
in het laatste jaar van zijn opleiding een vaardigheid of een vak bijspijkeren (remediërende activiteiten).
Het blijkt dat er in het mbo opleidingen zijn waarbij de afgestudeerden in
het hbo in z’n algemeenheid laag studiesucces en hoge uitvalspercentages vertonen, ook als er sprake is van verwante doorstroom. Dit vergt
specifiek beleid. In het mbo zijn al maatregelen ingezet, die bijdragen aan
een betere voorbereiding op het hbo. Zo wordt het beleid voor een
doorlopende leerlijn Nederlandse taal en rekenen voortgezet. Engels is
een verplicht vak geworden voor alle mbo-opleidingen. Op termijn
worden voor Nederlandse taal, rekenen en Engels centrale examens
ingevoerd. Door de invoering van referentieniveaus voor deze vakken
worden studenten beter voorbereid op het hbo. Tevens komen er met de
invoering van doelmatige leerwegen in het mbo meer begeleide onderwijsuren, die kunnen worden benut om studenten te ondersteunen bij dit
keuzeproces.
Proces
In 2012 is overleg gevoerd met de MBO-Raad en de (wat toen nog heette)
HBO-Raad en is hun verzocht om met een voorstel te komen voor de
invulling van de nadere vooropleidingseisen, gebaseerd op verwantschap
en die qua omvang beperkt en transparant zouden zijn. Begin dit jaar
hebben de Vereniging Hogescholen en de MBO-Raad kenbaar gemaakt de
kaders zoals neergelegd in het wetsvoorstel te ondersteunen maar geen
concreet voorstel te zullen doen voor de invulling van de regeling. De
uitwerking daarvan vereist een projectmatige aanpak vanuit OCW, waarbij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 288, nr. 359

2

inhoudelijke expertise wordt ingeschakeld. In een brief hebben zij voor de
op te stellen regeling een aantal uitgangspunten geformuleerd, die
betrekking hadden op toelaatbaarheid, verwantschap (domeinen en
croho-onderdelen), aansluiting bij de nadere vooropleidingseisen voor
havisten en vwo-ers en de deficiënties. Zij merken op dat bij niet-verwante
doorstroom de aspirant-studenten de mogelijkheid krijgen om deficiënties
vooraf weg te werken. Daartoe wordt de keuzeruimte uit de nieuwe
kwalificatiedossiers in het mbo benut. Het regionale mbo en hbo zullen
nauw samenwerken bij de invulling van de keuzemodulen die gericht zijn
op de doorstroom naar het hbo, aldus de MBO-Raad en Vereniging
Hogescholen. De regionale samenwerking is de stuwende kracht voor
succesvolle invoering van de regeling.
Het afgelopen voorjaar heb ik een werkgroep in het leven geroepen,
waarbij ik nadrukkelijk heb gezocht naar expertise uit het veld. De
werkgroep bestond uit vertegenwoordigers van het mbo-veld, het
hbo-veld en het Lica (Landelijk Informatie- en expertisecentrum
aansluiting hbo). Om ook de betrokken organisaties direct aan te haken
heb ik een begeleidingsgroep geïnstalleerd, bestaande uit vertegenwoordigers van de Vereniging Hogescholen, de MBO-Raad en JOB.
Werkwijze en scenario’s
De werkgroep heeft mij advies uitgebracht, conform de uitgangspunten
zoals genoemd in mijn brief van 23 april 2013 (Kamerstuk 33 519, nr. 50)
aan uw Kamer, gebaseerd op inhoudelijke aansluiting, de rendementen en
de uitvalcijfers, evenals brede doorstroommogelijkheden waar dat kan.
De werkgroep is uitgegaan van de (16) mbo-domeinen en (7) hbo-sectoren, waardoor bij de doorstroming van mbo naar hbo er in principe 112
routes te onderscheiden zijn. Een willekeurig voorbeeld van een route is
die van het mbo-domein Bouw en infra naar de hbo-sector Economie.
Ten eerste is voor een aantal routes vastgesteld dat deze niet behoeven te
worden meegenomen in het voorstel: hierbij gaat het om de doorstroom
naar de kunstvakopleidingen en de lerarenopleidingen. De reden hiervoor
is dat voor die opleidingen al andere vormen van toelatingseisen bestaan
of zullen gaan gelden. Voor de gehele sector kunstonderwijs vindt selectie
plaats op basis van aanvullende eisen: voor het succesvol volgen van
deze opleidingen is het noodzakelijk dat de student beschikt over de
nodige artistieke talenten. De lerarenopleidingen zijn uitgezonderd omdat
daarvoor specifieke eisen gaan gelden. In de Wet kwaliteit in verscheidenheid zijn voor de pabo-opleidingen de bijzondere nadere vooropleidingseisen mogelijk gemaakt. De lerarenopleidingen zijn onderling zeer
verschillend, waardoor voor deze hbo-sector niet één heel domein kan
worden aangewezen dat recht op doorstroom geeft. Zo heeft bijvoorbeeld
een mbo-opleiding techniek inhoudelijk gezien verwantschap met een
tweedegraadslerarenopleiding in dat vakgebied, maar niet met een
lerarenopleiding Duits. Het gaat hierbij om 32 routes. Het gaat bij de
kunstopleidingen en de lerarenopleidingen in totaal om ongeveer 12,5%
van het aantal mbo-studenten die instromen in het hbo.
Voor de andere 80 doorstroomroutes is ten eerste gekeken of er inhoudelijke verwantschap bestaat tussen mbo-domein en hbo-sector, zoals van
mbo-techniek naar hbo-techniek. Ten tweede is op basis van gegevens
van DUO voor elke route nagegaan hoe studenten het in het hbo doen
qua uitval en rendementen, uitgaande van de gegevens over de jaren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 288, nr. 359

3

2006–2011 (zes cohorten).1 Ten derde is gekeken naar de omvang van de
doorstroom. Over routes waarvan slechts een kleine groep mbo’ers
gebruik maakt, zijn uitspraken over rendementen en uitval minder
betrouwbaar. De werkgroep heeft op basis hiervan drie scenario’s
verkend. Het eerste scenario is gebaseerd op deze drie elementen. In dat
geval geldt voor 7 omvangrijke doorstroomroutes niet langer een
toelatingsrecht van de mbo’er (ongeveer 5% van het totaal aantal mbo’ers
dat doorstroomt naar het hbo). In het tweede scenario is met de omvang
van de doorstroom (het derde element) geen rekening gehouden. In dat
geval is het aantal routes dat geen toelatingsrecht meer geeft 40
(ongeveer 10% van het aantal mbo’ers), omdat dan ook kleine doorstroomroutes onder de regeling vallen. In het derde scenario zijn de
mbo-domeinen samengevoegd tot grotere blokken die inhoudelijk
enigszins overeenkomen met de hbo-sectoren. De onderliggende data zijn
in dit geval minder bepalend dan bij de eerste twee scenario’s. Zo werden
de domeinen horeca en bakkerij en toerisme en recreatie samengevoegd
en gelegd naast de hbo-sectoren en werden de sectoren geselecteerd
waar goed gescoord wordt op de indicatoren. In dat geval geven 49 routes
geen toelatingsrecht meer.
Besluitvorming
Ik kies voor het eerste scenario, waarbij over twee jaar de regeling
inhoudelijk onder de loep wordt genomen en zo nodig kan worden
bijgesteld mede op basis van nieuwe empirie en de effectiviteit van de
regeling. Dit zou kunnen betekenen dat een domein dat nu geen toegang
geeft voortaan wel toegang geeft of omgekeerd. Bij mijn besluit speelt
een aantal overwegingen een rol. In de eerste plaats het feit dat de groep
mbo» ers voor wie het scenario gevolgen heeft, klein is. Daarbij ga ik
ervan uit dat het mogelijk is deze kleine groep voor te bereiden op de
doorstroming naar het hbo, mede gegeven hetgeen de MBO-Raad en
HBO-Raad (thans VH) in hun brief hebben aangegeven inzake de
voorbereiding op de doorstroom van mbo» ers naar het hbo. Ik hecht zeer
aan een goed voorbereide overgang van mbo naar hbo. Zorgvuldigheid
staat daarbij voorop. In de tweede plaats brengt dit scenario weinig
regeldruk met zich mee in verband met het door een hogeschool af te
nemen deficiëntieonderzoek (deze zullen in slechts beperkte mate
aangeboden moeten worden). In de derde plaats stimuleert het
perspectief van bijstelling na twee jaar de instellingen om verbeteringen
aan te brengen in opleidingen binnen domeinen waarvoor een beperking
wordt aangebracht. Er kan ervaring met de uitvoering van de regeling
worden opgedaan, zodat in het kader van een evaluatie een uitspraak
gedaan kan worden over de vraag: biedt dit model genoeg mogelijkheden
(voor instellingen en studenten) om een betere aansluiting tussen de
opleidingen te realiseren.
De domeinen waarvoor geen recht op toelating meer bestaat tot bepaalde
hbo-sectoren zijn:
– het mbo-domein techniek en procesindustrie naar de hbo-sector
economie;
– het mbo-domein handel en ondernemerschap naar de hbo-sector
gezondheidszorg;

1

Meer in het bijzonder ging het om 3 indicatoren, elk gemeten op 3 momenten: de uitvalspercentages na 1, 2 en 3 jaar; het propedeuserendement na 1, 2, en 3 jaar en het diplomarendement na 4, 5 en 6 jaar (resulterend in totaal 3 maal 3, dus 9, meetwaarden). Als een bepaalde
route het op vier of meer meetwaarden slechter deed dan de gemiddelde hbo-student met een
mbo-vooropleiding, werd die aangemerkt als een route waarbij de doorstroom niet of niet
goed functioneert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 288, nr. 359

4

–
–
–
–
–

het mbo-domein handel en ondernemerschap naar de hbo-sector
techniek;
het mbo-domein economie en administratie naar de hbo-sector
gezondheidszorg;
het mbo-domein economie en administratie naar de hbo-sector
techniek;
het mbo-domein zorg en welzijn naar de hbo-sector economie;
het mbo-domein voedsel, natuur en leefomgeving naar de hbo-sector
economie.

Dit besluit heeft ook betrekking op de «groene» opleidingen in het mbo en
het hbo. Ik heb dit besluit afgestemd met de Staatssecretaris van
Economische Zaken.
Inwerkingtreding
De regels aangaande de toelating van mbo’ers tot het hbo zullen worden
opgenomen in een ministeriële regeling, waarin ook andere onderwerpen
die te maken hebben met de toelating tot het hoger onderwijs zullen
worden opgenomen.
Hoewel mijn streven erop gericht was de toelatingsregels in werking te
laten treden met ingang van het studiejaar 2014–2015, heb ik besloten dit
met een jaar uit te stellen. Ik acht het van belang dat zowel mbo’ers als
instellingen zich kunnen voorbereiden op de wijziging in de toelating tot
het hoger beroepsonderwijs. Deze voorbereiding is noodzakelijk voor
degenen die niet direct tot een opleiding in het hbo worden toegelaten en
een deficiëntieonderzoek moeten doen. Studenten en instellingen moet de
gelegenheid geboden worden zich een beeld te vormen van bestaande
tekortkomingen zodat de remediëring in het vierde jaar van de mbo-opleiding en de toetsing door de hogeschool daarop kan worden ingericht. Ik
acht het met het oog op het slagen van de maatregel van belang dat
hiervoor de nodige tijd wordt uitgetrokken.
Over de implementatie van de regels heb ik overleg gevoerd met de
Vereniging Hogescholen, de MBO-Raad en JOB en met hen de scenario’s
besproken. Ik zal op zeer korte termijn nader overleg hebben met de
Vereniging Hogescholen en de MBO-Raad over de wijze waarop de
remediering, die in ieder geval zal beginnen in het studiejaar 2014–2015,
vormgegeven moet worden. Ik denk daarbij allereerst aan onderzoek naar
de inhoud en omvang van de deficiënties en het soort deficiëntieonderzoek dat dan nodig zal zijn en hoe de (keuze)ruimte die de mbo-opleidingen nu bieden, benut kan worden om de student te ondersteunen bij
de remediëring. Ik zal nadrukkelijk de rol die de individuele instelling
daarin kan spelen aan de orde stellen, mede gezien de uitspraak van de
koepels over de regionale samenwerking tussen het mbo en hbo bij de
invulling. Ik ben me ervan bewust dat het voor degenen die in de zomer
van 2014 naar het laatste jaar van hun mbo-opleiding gaan van belang is
op zo kort mogelijke termijn zekerheid te krijgen. Ik zal er bij alle betrokkenen op aandringen dat aan de uitwerking van de maatregel prioriteit
gegeven wordt, zodat ruim voor aanvang van het studiejaar 2014–2015 de
benodigde onderzoeken en voorbereidingen zijn afgerond. De 4-mbo’er
kan dan in september met zijn remediërende activiteiten beginnen.
Communicatie
Ik acht het van groot belang dat degenen voor wie de maatregel zal gaan
gelden, goed en snel worden geïnformeerd. Alle scholen voor voortgezet
onderwijs en instellingen voor mbo hebben een brief ontvangen over de
Wet kwaliteit in verscheidenheid en ook alle gegadigden in het laatste jaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 288, nr. 359

5

van het voortgezet onderwijs en mbo hebben een brief van DUO ontvangen. Op de site van DUO is al informatie opgenomen over wat de wet
voor een (aanstaand) student betekent. Daarin zal ook informatie worden
opgenomen over de concrete nadere vooropleidingseisen en de datum
van inwerkingtreding. Ik streef ernaar dat in de informatie die verstrekt
wordt direct zichtbaar wordt welke mbo-domeinen en de hbo-onderdelen
er zijn en de opleidingen die tot elk van deze domeinen behoren. De
student weet op deze wijze direct of hij kan doorstromen naar de
opleiding van zijn keuze. Verder ben ik in overleg met de MBO-Raad,
Vereniging Hogescholen en JOB over de voorlichting (communicatieplannen) door de instellingen over de regeling en de wijze waarop de
desbetreffende hogeschool invulling geeft aan het deficiëntieonderzoek.
Ook zal ik met Studiekeuze 1-2-3 overleggen om te zorgen voor een
adequate informatie.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 288, nr. 359

6