Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

32 735

Mensenrechten in het buitenlands beleid

26 485

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Nr. 270

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 november 2019
Op 17 juli jongstleden deelde Ecuador, als voorzitter van de open-ended
intergovernmental working group on transnational corporations and other
business enterprises with respect to human rights (OEIGWG), een herzien
concept voor een mogelijk bindend instrument op het gebied van
mensenrechten en bedrijfsleven. Op verzoek van uw Kamer stuur ik u
hierbij een appreciatie van dit concept.
Het kabinet onderschrijft de noodzaak om mensenrechtenschendingen
door of met betrokkenheid van bedrijven tegen te gaan en om goede
toegang tot herstel te bieden voor slachtoffers wanneer zich schendingen
voordoen. Het kabinet staat daarom open voor gesprekken over een
juridisch bindend instrument. Het benadrukt hierbij dat een dergelijk
instrument geschikt moet zijn voor het na te streven doel, effectief moet
kunnen worden geïmplementeerd en gehandhaafd, en voldoende
draagvlak moet hebben.
Appreciatie concepttekst
De nieuwe concepttekst adresseert enkele zorgen die de EU eerder heeft
geuit. Zo is de reikwijdte verbreed van enkel multinationale ondernemingen naar alle bedrijfsactiviteiten (artikel 3(1)). De tekst is hiermee in
lijn gebracht met het idee van de UN Guiding Principles on business and
human rights (UNGPs) dat alle bedrijven een verantwoordelijkheid
hebben op het gebied van mensenrechten, niet alleen multinationale
ondernemingen. Ook worden de UNGPs nu expliciet genoemd in de
preambule. Het kabinet waardeert deze aanpassingen.
Tegelijkertijd roept de tekst nog vragen op ten aanzien van de reikwijdte,
toepasbaarheid en relatie tot bestaande rechtskaders. Dit komt allereerst
door het gebruik van algemene, soms onduidelijke, bewoordingen. Een
voorbeeld is de definitie van mensenrechtenschendingen in artikel 1(2),
die als volgt luidt: «any harm committed by a State or a business

kst-32735-270
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 735, nr. 270

1

enterprise non state actor, through acts or omissions in the context of
business activities, against persons or groups of persons ...». Met een
dergelijke ruime omschrijving wordt de reikwijdte van de tekst onduidelijk
en potentieel te breed.
De tekst bevat verder bepalingen die raken aan rechtsgebieden waarvoor
al internationale en/of Europeesrechtelijke instrumenten bestaan,
bijvoorbeeld de bepalingen over wederzijdse rechtshulp en erkenning en
tenuitvoerlegging van uitspraken (artikel 10), bepalingen over toepasselijk
recht en jurisdictie (artikel 7 en 9) en de rechten van slachtoffers (artikel 4).
Niet duidelijk is hoe de bepalingen van deze concepttekst moeten worden
toegepast in het kader van de al bestaande verplichtingen van staten. Dit
is een complexe kwestie die nadere studie vereist.
Voorts bevat de tekst bepalingen over onderwerpen die veelal in het
nationaal recht van landen zijn geregeld en hier niet automatisch goed op
aansluiten. In dit kader zouden bijvoorbeeld ook in Nederland de
bepalingen over rechten van slachtoffers (artikel 4), aansprakelijkheid van
bedrijven (artikel 6) en verjaringstermijnen (artikel 8) nadere studie
vereisen.
Daarnaast bevat de tekst een aantal verplichtingen voor staten en
bedrijven, waarmee kosten/inspanningen gemoeid kunnen zijn en
waarvan niet vaststaat of ze doelmatig en/of wenselijk zijn. Hieronder valt
bijvoorbeeld de verplichte due diligence (artikel 5). Deze vraagstukken
worden geadresseerd in het dit najaar gestarte project «IMVOmaatregelen in perspectief» (werktitel), naar aanleiding van de afspraak
uit het regeerakkoord «Vertrouwen in de Toekomst» om na twee jaar te
bezien of, en zo ja welke, dwingende maatregelen genomen kunnen
worden. Parallel aan dit project wordt ook het Nationaal Actieplan
mensenrechten en bedrijfsleven herzien, waarin de brede agenda op het
domein van mensenrechten en bedrijfsleven wordt vernieuwd.
Tot slot blijft het kabinet van mening dat een mogelijk juridisch bindend
instrument toegevoegde waarde moet hebben om de bescherming van en
de eerbiediging van de mensenrechten te verbeteren en een gelijk
speelveld voor bedrijven wereldwijd te waarborgen. Het is daarvoor
essentieel dat elk voorstel voldoende draagvlak onder VN-lidstaten heeft.
Daarom vindt het kabinet het zorgelijk dat een aantal landen geen deel
(meer) uit wil maken van besprekingen. Het gaat hierbij onder andere om
de Verenigde Staten, Canada, Australië, Noorwegen, Japan, Zuid-Korea,
Israël, Nieuw Zeeland, Singapore.
OEIGWG
Van 14–18 oktober 2019 heeft de vijfde sessie van de OEIGWG plaatsgevonden. Op aandringen van enkele EU-lidstaten, waaronder Nederland,
hebben de Europese Commissie en de Europese Dienst voor Extern
Optreden (EDEO) de OEIGWG bijgewoond en namens de EU een
verklaring uitgesproken. Hierin werd aandacht gevraagd voor de
betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld, bedrijven en
vakbonden bij de onderhandelingen. Voorts werd uitgesproken dat de EU
zich zal blijven inzetten om wereldwijd met alle staten en belanghebbenden samen te werken om vooruitgang te boeken met betrekking tot de
agenda voor mensenrechten en bedrijfsleven.
Proces voorwaarts
Voor de zomer lieten de Europese Commissie en EDEO weten dat ze
(tijdelijk) niet actief konden zijn in het proces rondom de besprekingen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 735, nr. 270

2

een mogelijk bindend instrument, wegens het ontbreken van een mandaat
vanuit de lidstaten. Dit mandaat kon de Europese Commissie ook niet
aanvragen bij de lidstaten, omdat zij uittredend was.
Naar verwachting zal de nieuwe Europese Commissie per 1 december
geïnstalleerd zijn, en zal de discussie over een mogelijk onderhandelingsmandaat weer starten.
Nederland blijft zich in EU-verband actief en constructief opstellen in het
proces. Daarom heeft Nederland, samen met enkele andere gelijkgezinde
lidstaten, de afgelopen maanden het contact met de Europese Commissie
en EDEO voortgezet en het belang van een goede juridische analyse van
de voorliggende teksten onderstreept. De EDEO werkt momenteel aan
deze analyse van de nieuwe concepttekst en ik zal mij ervoor inspannen
dat deze met uw Kamer gedeeld kan worden. Daarnaast blijft Nederland
zich actief inzetten om tot een gezamenlijke EU-positie te komen rondom
het verdrag.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
S.A.M. Kaag

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 735, nr. 270

3