Digitalisering:
Over de waarde van data voor de samenleving
Het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft een unieke infrastructuur en
positie om de overheid en de samenleving te voorzien van hoogwaardige en
betrouwbare statistiek voor beleid, uitvoering en wetenschap. Het heeft de
afgelopen jaren veel kennis en ervaring opgedaan op het gebied van het
verzamelen van data, datakoppeling, data-analyse en datagedreven werken.
Daarbij worden nieuwe technologieën, waaronder AI-toepassingen en
datavirtualisatie ontwikkeld met innovatieve (inter)nationale partners. Door
de overheid wordt in het kader van het datagedreven werken bij de uitvoering
van overheidstaken een steeds groter beroep gedaan op het CBS.
Visie op datagebruik
Het gebruik van het aantal databronnen en de hoeveelheid data nemen in hoog
tempo toe, evenals de mogelijkheden om deze data te gebruiken. Een heldere
visie op de kansen en risico's van data is onmisbaar. De impact op de
maatschappij is immers groot.
De overheid moet een stevige eigen positie blijven behouden in de
datarevolutie die door bedrijven zoals Google, Facebook en Amazon wordt
ontketend. Het CBS is van oudsher het (big) data bedrijf van de overheid en is
gepositioneerd voor deze taak, mede om ervoor te zorgen dat de overheid voor
de uitvoering van publieke taken niet geheel afhankelijk wordt van grote
commerciële bedrijven, maar ook zelf over de kennis, de data en de infra
beschikt.
Bij datagebruik voor en door de overheid staan belangrijke waarden centraal.
Informatie moet betrouwbaar, kwalitatief hoogwaardig en onafhankelijk zijn,
Deze wordt immers gebruikt voor het maatschappelijk debat, onderzoek,
beleidsontwikkeling en besluitvorming. Het vinden van de juiste data en
betrouwbare databronnen en het kunnen interpreteren van deze data naar
beleid is daarbij nog een grote uitdaging. Maar het maatschappelijk effect kan
groot zijn.
Een voorbeeld uit de praktijk: de gemeente Den Haag heeft gericht beleid
ontwikkeld voor de verlichting van armoede onder kinderen. Op basis van
diverse databestanden wordt meer duidelijk over de profielen van gezinnen en
de wijken waarin die kinderen leven. Zo blijkt dat ook in gezinnen waar ouders
beiden werkzaam zijn, toch ook kinderen met risico op armoede zitten. Deze
gezinnen wonen bovendien in andere wijken dan die in eerste instantie in het

1

vizier waren voor armoedeproblematiek. Hierdoor kan het gemeentelijke
armoedebeleid effectiever worden uitgevoerd.
Issues rondom het gebruik van data
Het invoeren van datagedreven werken vereist zorgvuldigheid. Issues rondom
waardevol gebruik van data die spelen zijn:
het omgaan met de versnippering van het datalandschap
het borgen van privacy en informatieveiligheid
het zorgdragen voor navolgbare en eerlijke algoritmes
het waarborgen van regie bij de burger
de gevolgen van steeds meer data bij private partijen.
1. Versnippering van het datalandschap: Afspraken en standaardisering
Datagebruik door de overheid vraagt om afspraken over het standaardiseren
van data zodat data ook te koppelen en uitwisselbaar zijn. Op dit moment is
het datalandschap sterk versnipperd. Als iedereen data op zijn eigen manier
metadateert, opslaat en bewerkt wordt koppeling en correct gebruik ernstig
bemoeilijkt en het risico op foutieve koppeling en interpretatie vergroot. Een
gemeenschappelijke data-architectuur en afspraken over metadering en
standaardisering zijn noodzakelijk. In een aantal landen, zoals Estland en
Nieuw-Zeeland is hier veel sterkere nationale regie op, onder andere door het
aanstellen van een nationale chief data officer of chief data steward.
2. Nieuwe technologie voor datakoppeling met behoud van privacy
Met een toename van data en datagebruik wordt het van nog groter belang om
privacy en informatieveiligheid te borgen. Nieuwe technologieën zoals
datavirtualisatie en secure multiparting computing maken het mogelijk om
databestanden te behouden op de plaats waar ze zijn opgeslagen
op afstand te koppelen
databestanden te koppelen van meerdere partijen zonder dat de ene
partij in de bestanden kan of de bestanden ziet van de ander
en op geaggregeerd niveau (dus nooit op het niveau van de individu)
wel te beschikken over de eindresultaten
Op dit moment zijn er al experimenten met onder meer CBS, RUG, Maastricht
University en andere organisaties die laten zien dat deze technologieën in de
praktijk toepasbaar zijn. Het is nodig om te investeren in dit soort nieuwe
technologieën die goed gebruik van data mogelijk maken waarbij privacy en
informatieveiligheid geborgd zijn.
3. Eerlijke en transparante algoritmes
Het maken van overheidsbeleid met data waarvan de afkomst niet helder is en
met methodieken cq algoritmes die een black box zijn, brengt risico’s met zich
mee. Hoe komen databestanden tot stand en hoe worden deze verwerkt? Het is

2

van cruciaal belang om afspraken te maken over openheid rondom algoritmes
en methodieken om de betrouwbaarheid en de navolgbaarheid daarvan te
kunnen borgen. Daarbij gaat het met name om de data waarop de algoritmen
gebaseerd zijn.
4. De burger heeft recht op inzage
Het uitgangspunt voor een fatsoenlijk databeheer is waar mogelijk de regie op
de eigen data bij burgers te leggen. De burger moet zoveel mogelijk zelf
kunnen bepalen wie zijn persoonsgegevens mag gebruiken. In Estland is dit het
uitgangspunt. Daar is goed geregeld wie toegang heeft tot welke persoonsdata.
Technologie kan ervoor zorgdragen dat een burger te allen tijde kan zien
welke instantie en welke persoon in die instantie iets doet met jouw data en
met welk doel. Een transparante overheid kan aangeven welke data waarvoor
worden gebruikt.
5. Nieuwe databronnen
Steeds meer data zijn en komen in handen van private aanbieders zoals
technologiebedrijven. Zij worden hiermee ook een bron van data voor derde
partijen, waaronder overheden. Om betrouwbare gegevens te kunnen borgen
zijn afspraken nodig over het verstrekken van private databronnen aan de
overheid. Daarbij zijn doelbinding, data minimalisatie en proportionaliteit
relevant.
Voorbeeld: datasysteem Estland
De manier van werken in Estland kan een voorbeeld voor Nederland zijn. In
Estland worden administratieve data en data van de private sector (virtueel)
bijeen gebracht. Door een gemeenschappelijke data-architectuur,
metadatering en standaarden kunnen voor administratieve toepassing gegevens
worden gebruikt. De burger heeft inzage in welke organisatie welke data
gebruikt en waarvoor. Overheidsdata en data van bedrijfsleven worden
daarnaast gebruikt voor statistiek en beleidsanalyse op geaggregeerd niveau.
Er worden dus geen individuele gegevens publiek.
Door meer regie op en investeringen in data kunnen kansen worden benut en
risico’s gemitigeerd.
Voor meer informatie: Arjan de Jong,
Beleidsadviseur | Staf DG | Contactpersoon CBS – Tweede Kamer
T 070 337 4431 | M 06 5084 2616 | ag.dejong@cbs.nl

3