12
Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en burgemeester
Aan de orde is de behandeling van:
- het Voorstel van wet van het lid Jetten houdende verandering in de Grondwet, strekkende tot de deconstitutionalisering van de benoeming van de commissaris van de
Koning en de burgemeester ( 34716 ).
De voorzitter:
Aan de orde is het Voorstel van wet van het lid Jetten
houdende verandering in de Grondwet, strekkende tot de
deconstitutionalisering van de benoeming van de commissaris van de Koning en de burgemeester, Kamerstuk 34716.
Ik heet in vak-K de heer Jetten van harte welkom. Het betreft
een tweede lezing van een voorstel tot wijziging van de
Grondwet. Het wetsvoorstel is in eerste lezing verdedigd
door voormalig Kamerlid de heer Gerard Schouw, die hier
vandaag als ondersteuning aanwezig is. Welkom terug in
dit huis, meneer Schouw! Tevens heet ik welkom Carsten
Zwaaneveld, medewerker van de D66-fractie, en de minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Zij zal bij
de behandeling van dit wetsvoorstel optreden als adviseur
van de Kamer. Welkom.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Ik geef nu mevrouw Özütok als eerste spreker namens
GroenLinks het woord voor haar inbreng in de eerste termijn.

Mevrouw Özütok (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. We hebben het vandaag over een
onderwerp waar al een heel lange tijd over gesproken
wordt. Dit keer gaat het om een initiatiefwet van de Kamer.
Het bijzondere aan deze initiatiefwet is dat het een grondwetswijziging betreft. Ik wil de heer Jetten, en via hem zijn
voorgangers, complimenteren met al het werk dat zij in
deze wet hebben gestoken en met het feit dat het wetsvoorstel in ieder geval de eerste lezing doorstaan heeft. Ik hoop
dat we in deze behandeling in tweede lezing een goed debat
met elkaar kunnen voeren over dit belangrijke onderwerp.
Voorzitter, dan nu de inhoud van het wetsvoorstel. Deze
Kamer spreekt voor de tweede keer, in tweede lezing, over
de grondwetswijziging om de benoemingsprocedure van
de commissaris van de Koning en de burgemeester uit de
Grondwet te halen. Aan het begin van deze eeuw heeft de
regering hetzelfde voorstel gedaan. Toen heeft de Tweede
Kamer zowel in eerste als in tweede lezing ingestemd met
het voorstel. De Eerste Kamer hield de grondwetswijziging
in 2005 uiteindelijk tegen, omdat de senatoren van onder
andere mijn partij destijds de koppeling tussen het schrappen van de kroonbenoeming en het invoeren van een direct
gekozen commissaris en burgemeester geen goed idee
vonden. De indiener en zijn voorgangers hebben er naar

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

de mening van mijn fractie goed aan gedaan om dit keer
het schrappen van de kroonbenoeming niet te koppelen
aan het rechtstreeks verkiezen van de commissaris van de
Koning en de burgemeester. Want, de discussie over het
schrappen van de kroonbenoeming en die over de manier
waarop de commissaris van de Koning en de burgemeester
dan wél benoemd zouden moeten worden zijn wat GroenLinks betreft echt twee losse discussies. Die zou je ook niet
aan elkaar moeten knopen.
Wanneer zowel deze Kamer als de Eerste Kamer dit initiatiefwetsvoorstel steunt, is het constitutionele vraagstuk
opgelost, maar verandert er in de praktijk nog niets aan de
huidige wettelijke procedures zoals die in de Provinciewet
en de Gemeentewet zijn vastgelegd. Ik voel een interruptie
aan komen. Met andere woorden: het zijn nog steeds de
gemeenteraad en Provinciale Staten als volksvertegenwoordigende organen die in de praktijk bepalen wie er benoemd
wordt.
De heer Bisschop (SGP):
Ik hoor het bekende verhaal dat beide trajecten, beide processen, losgekoppeld moeten worden. Maar mevrouw
Özütok zal het toch met mij eens zijn dat de voorwaarde
voor een verandering van de benoemingswijze, aanstellingswijze van de commissaris van de Koning dan wel de burgemeester is dat het gedeconstitutionaliseerd wordt. Dat klopt
toch?
Mevrouw Özütok (GroenLinks):
Ja.
De heer Bisschop (SGP):
Maar dat betekent dan toch dat er na dit voorstel een vervolgvoorstel zal moeten komen?
Mevrouw Özütok (GroenLinks):
U kent mijn tekst niet, hè? Dat is een dilemma. Daar kom
ik straks op. Daar moet inderdaad wel iets gebeuren.
De heer Bisschop (SGP):
Dit is voor dit moment even voldoende, want dan kun je
toch niet zo'n strakke knip maken tussen beide processen?
Mevrouw Özütok (GroenLinks):
Naar mijn mening kan dat wel. Als u mij de gelegenheid
wilt geven, kom ik er zo in mijn tekst op terug.
De voorzitter:
Dat doet meneer Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Dan vervolg ik mijn interruptie dan even.
De voorzitter:
Dank u wel. Gaat u verder, mevrouw Özütok.

17 januari 2018
TK 40

40-12-1

Mevrouw Özütok (GroenLinks):
De vraag of de benoemingswijze wordt aangepast, en zo
ja, hoe we dat in de toekomst gaan doen, komt wat ons
betreft aan de orde na het afronden van dit initiatiefwetsvoorstel.
Voorzitter. Ik heb nog een paar vragen aan de indiener over
het nu voorliggende voorstel. Hoe ziet de indiener het vervolgtraject voor zich? Is hij van plan om actief en op korte
termijn de discussie te voeren over de nieuwe benoemingswijze? Hoe zou de toekomstige benoemingsprocedure er
volgens de indiener uit moeten zien? En kan hij daarbij
aangeven of hij nog een onderscheid ziet tussen de positie
van de commissaris van de Koning en die van de burgemeester? Hoe verhoudt het schrappen van de kroonbenoeming zich tot artikel 125 van de Grondwet? In dit artikel is
geregeld dat de Provinciale Staten en de gemeenteraad
aan het hoofd van de provincie en de gemeente staan. Nu
de benoemingswijze van de commissaris van de Koning
en de burgemeester wel uit de Grondwet gehaald wordt —
althans daar lijkt voldoende steun voor te zijn — kan het
zijn dat er in de toekomst een commissaris van de Koning
of burgemeester met een eigen mandaat gekozen wordt.
Wie heeft dan bij conflicten het laatste woord? Of om het
huiselijk te zeggen: wie is in dat geval de baas? Graag hoor
ik van de indiener hoe hij tegen dit vraagstuk aankijkt.
Voorzitter. Zoals gezegd verandert er in de praktijk nog niets
wanneer beide Kamers met dit voorstel instemmen. De
burgers die dit debat volgen, hebben er wat GroenLinks
betreft echter wel recht op om te weten hoe de verschillende
partijen naar de toekomstige benoemingswijze van de
commissaris van de Koning en de burgemeester kijken.
Laat ik hier in ieder geval helder aangeven dat GroenLinks
voorstander is van een door de volksvertegenwoordiging
gekozen commissaris van de Koning en burgemeester. Voor
mijn partij is de positie van de Provinciale Staten en van
de gemeenteraad van essentieel belang voor een goed
functionerende provinciale en lokale democratie. Het politieke primaat zou wat GroenLinks betreft bij de democratisch gekozen volksvertegenwoordiging moeten liggen.
Formalisering van de huidige praktijk, waarbij de Provinciale
Staten en de gemeenteraad de keuze kunnen maken, past
wat mijn fractie betreft goed bij de manier waarop we in
Nederland het decentrale bestuur hebben ingericht, waarbij
de gekozen volksvertegenwoordiging het beleid bepaalt.
Wanneer we een direct gekozen commissaris van de Koning
en burgemeester zouden invoeren, introduceren we daarbij
automatisch een ander democratisch bestel, want een direct
gekozen burgemeester zal op een eigen programma worden
gekozen en zijn of haar eigen wethouders willen selecteren.
Dat kan niet zonder een volledige renovatie van het decentrale politieke bestel, waarbij de macht minder bij de
volksvertegenwoordiging zal liggen en meer bij individuele
personen. GroenLinks is daar geen voorstander van en
hecht veel waarde aan een stevige volksvertegenwoordiging. Mijn fractie zou wel graag zien dat de benoemingsprocedure transparanter wordt. Wanneer de kroonbenoeming
straks uit de Grondwet is, zou er bijvoorbeeld gekeken
kunnen worden of er meer openheid kan worden betracht,
bijvoorbeeld door de sollicitatieprocedure voor een deel in
de openbaarheid te laten plaatsvinden. Ik zou de minister,
die hier vandaag als adviseur van de Kamer aanwezig is,
willen vragen of zij hier mogelijkheden toe ziet en of zij
bereid is om hier verder naar te kijken.

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

Voorzitter. Nu we aan de vooravond staan van de discussie
over de vraag hoe de benoemingswijze zal worden ingericht
als de kroonbenoeming is geschrapt, heb ik nog een aantal
andere vragen aan de minister. Wat is het standpunt van
de minister ten aanzien van de toekomstige wijze van
benoeming of verkiezing van de commissarissen van de
Koning en de burgemeesters? Hoe ziet zij het vervolgtraject,
mocht dit initiatiefvoorstel in beide Kamers voldoende steun
krijgen? Is de regering van plan in dat geval zelf met een
voorstel voor een nieuwe benoemingswijze te komen? Is
zij het met GroenLinks eens dat een rechtstreeks gekozen
commissaris van de Koning en burgemeester tot gevolg
heeft dat de taken en bevoegdheden in het decentrale bestel
herzien zouden moeten worden?
Tot slot nog een andere vraag aan de minister. Op dit
moment is het namelijk zo dat commissarissen van de
Koning en burgemeesters op hun 70ste functioneel leeftijdsontslag krijgen, maar dat waarnemers wel 70 jaar oud of
ouder mogen zijn. Graag hoor ik van de minister hoe zij
tegen deze leeftijdsgrens aankijkt en of zij bereid is om te
kijken of deze leeftijdsgrens nog in het huidige tijdsgewricht
past.
De voorzitter:
Gaat u afronden, mevrouw Özütok? Of was u al klaar? Net
op tijd.
Mevrouw Özütok (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Sneller
namens D66.

De heer Sneller (D66):
Dank u, voorzitter. Het is altijd een bijzonder moment als
een fractiegenoot een initiatiefwet mag verdedigen. Dat is
vanavond zeker het geval. Het betreft een grondwetswijziging, waarbij de heer Jetten wordt bijgestaan door de oorspronkelijke indiener, de heer Schouw, oud-lid van de D66fractie, die het voorstel hier in 2013 in eerste lezing mocht
verdedigen. Ik wens hun beiden veel succes en dat wens
ik ook de andere adviseurs van de heer Jetten.
Met deze tweede lezing door de Tweede Kamer komt het
daadwerkelijk deconstitutionaliseren — oftewel uit de
Grondwet halen — van de benoemingswijze van de burgemeester en de commissaris van de Koning iets dichterbij.
Thorbecke zou wellicht wat verbaasd zijn geweest dat het
zo lang heeft moeten duren, want al in 1848 stelde hij dat
die benoeming niet in de Grondwet thuishoort maar aan
de gewone wetgever overgelaten zou moeten worden. Na
hem concludeerden vele staatscommissies eigenlijk hetzelfde. Vandaag, in de eerste weken van 2018, spreken we
hier weer over. In de lange geschiedenis die daartussen
ligt, is er al meerdere malen brede politieke overeenstemming over geweest dat de benoemingswijze van de burgemeester en de commissaris van de Koning niet in de
Grondwet thuishoort maar in een gewone wet. Ik noem

17 januari 2018
TK 40

40-12-2

vandaag drie argumenten die daarbij voor D66 van belang
zijn.
Ten eerste heeft onze Grondwet behalve een rigide, ook
een sober karakter, en horen daar alleen de belangrijkste
staatsrechtelijke zaken in te staan. Dan gaat het bijvoorbeeld
om de fundamentele rechten van burgers en de positie van
de belangrijkste staatsinstellingen. Wat mijn fractie betreft
hoort de benoemingswijze van de burgemeester en de
commissaris van de Koning daar niet bij. Zo ging overigens
ook de dualisering van het lokaal bestuur in het begin van
deze eeuw gewoon via een gewone wet. En dat was een
behoorlijk ingrijpende wijziging.
Ten tweede. De gehele organisatie van die decentrale
overheden, van inrichting tot samenstelling, en veel van
hun bevoegdheden zijn in gewone wetten geregeld en niet
in de Grondwet. Wat D66 betreft passen aanstelling,
schorsing en ontslag van deze posities ook bij die gewone
wetten. Dit argument kan ook in het licht worden bezien
van het feit dat de burgemeester en de commissaris van
de Koning ook steeds minder een rijksorgaan zijn geworden
en juist meer een rol zijn gaan spelen in de lokale en de
regionale democratie, als onderdeel daarvan.
Ten derde vindt D66 het van belang dat de gewone wetgever de kans krijgt om in te spelen op veranderende inzichten
als het gaat om de positie en de aanstelling. Zo zagen wij
dat bij de eerste lezing en zo zien wij dat vandaag nog
steeds.
Tot slot. De indiener, zo is ook te lezen in de memorie van
toelichting en in de nota naar aanleiding van het verslag,
zegt zich te willen onthouden van uitspraken over wat er
na deze wet zou moeten gebeuren als het aankomt op de
aanstellingswijze. Dat lijkt mij zuiver en terecht, maar het
is geen geheim dat D66 al sinds haar oprichting voorstander
is van gekozen bestuurders op alle niveaus, ook in
gemeenten en provincies. Toch is dat niet — ik herhaal het
nog maar eens — waar dit wetsvoorstel over gaat. Dit
voorstel zorgt er slechts voor dat de gewone wetgever over
die aanstellingswijze kan beslissen, en niet de grondwetgever. Door deze benoemingswijze te deconstitutionaliseren,
hoop ik dat ook het maatschappelijke en politieke debat
hierover meer ruimte krijgt. Want dat wordt eigenlijk steeds
belast door de schier onmogelijkheid om dit überhaupt te
kunnen wijzigen. D66 kijkt uit naar dat debat.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Martin
Bosma namens de PVV.

De heer Martin Bosma (PVV):
Voorzitter, dank u wel. Gefeliciteerd, niet aan de heer Jetten
eigenlijk — het klinkt wat onaardig — maar aan de heer
Schouw, die dit wetsvoorstel heeft geschreven en het
indertijd ook heeft gelanceerd. Ik herinner me de hartstochtelijke pleidooien van de heer Schouw voor democratie,
niet alleen in dat debat maar sowieso. Jammer dat hij de
Kamer heeft verlaten, maar felicitaties ervoor dat het voorstel door de Eerste Kamer en de Tweede Kamer is gekomen
en dat we nu hier zijn voor een tweede lezing. Dat gebeurt
niet zo heel vaak. Veel grondwetswijzigingen, voorstellen
daartoe, stranden in de Tweede Kamer en een enkeling ook

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

in de Eerste Kamer. Maar nu komt dit weer terug. Dat maken
we weinig mee. Dat is een compliment aan de mensen die
het zover hebben gebracht.
Er zijn nu eenmaal dingen, voorzitter, die je niet kunt uitleggen aan buitenlanders, bijvoorbeeld hoe het omroepsysteem in Nederland werkt. Daar moet je niet aan beginnen.
Het valt ook heel moeilijk uit te leggen dat we in Nederland
ongekozen burgemeesters hebben. Dat is in wezen een
soort feodaal iets, iets wat herinnert aan het verleden en
wat eigenlijk weinig te maken heeft met de toekomst. Het
heeft ook weinig te maken met hoe het gaat over de hele
wereld. Over de hele wereld kiezen mensen bijvoorbeeld
hun burgemeester, hun commissaris of wat ze in die landen
ook hebben. Dit voorstel opent de weg om dat ook in
Nederland te doen. Ik begrijp best — en dat is politiek best
slim — dat de indieners zich op de vlakte houden over de
vraag: wat nu? Maar het is natuurlijk alleszins logisch dat
we straks gewoon gaan kiezen voor onze burgemeester.
Het is een mooi voorstel. Het is goed dat D66 zich op deze
manier wil inzetten voor democratie. Naast het overboord
zetten van de kroonjuwelen, is het leuk dat er toch hier en
daar nog wat dingetjes uit de inboedel van Hans van Mierlo
zijn waar de partij zich niet voor schaamt.
Burgemeesters zijn bizar veel lid van partijen die allang niet
meer de volkspartijen zijn die ze twintig of dertig jaar geleden waren. 83% van alle burgemeesters is lid van CDA,
VVD of Partij van de Arbeid. De Partij van de Arbeid is door
de kiezer gereduceerd tot een irrelevant splinterpartijtje van
negen zetels, waaronder één restzetel. Als Moorlag zijn
poot stijf had gehouden, waren het er gewoon acht
geworden. En toch zucht een derde van alle Nederlanders
onder een ongekozen PvdA-burgemeester. Dat is echt bizar.
De Partij van de Arbeid haalt 5,7% van de stemmen, maar
32% van de Nederlanders heeft zo een ongekozen PvdAburgemeester.
Kijk dan ook nog eens wat de PvdA ongekozen het veld
instuurt. In Rotterdam zit iemand die openlijk verklaart
salafist te zijn, terwijl de AIVD het salafisme al jarenlang
schetst als een groot gevaar. Ook generaliseert deze burgemeester over moslims. Hij zegt dat ze allemaal een beetje
salafist zijn. Stel je voor dat Geert Wilders dat zou zeggen.
De NPO zou uit elkaar knallen van verontwaardiging!
De PvdA-burgemeester van Arnhem is een openlijke aanhanger van Yusuf al-Qaradawi, de islamitische geestelijk
leider die Hitler en de Holocaust prijst. En deze meneer,
meneer Marcouch, discrimineert openlijk en zegt dat
PVV'ers niet bij de politie mogen. Ja, de Partij van de Arbeid
is nu eenmaal van de verbinding, maar als je een verkeerde
mening hebt, moet je ontslagen worden.
Vorige week demonstreerde de PvdA-burgemeester van
Harlingen niet boven de partijen te kunnen staan. Hij zei
dat de PVV niet fatsoenlijk is en dat hij blij was dat mijn
partij niet meedoet aan de verkiezingen aldaar. Wat blijkt?
De goede man is lid geweest van de CPN, de communistische partij.
De voorzitter:
Meneer Bosma. U noemt allemaal mensen die niet aan het
debat deelnemen.

17 januari 2018
TK 40

40-12-3

De heer Martin Bosma (PVV):
Ja, maar het gaat er wel over. Het gaat over ongekozen
burgemeesters ...
De voorzitter:
Prima.
De heer Martin Bosma (PVV):
... van wie je zou kunnen verwachten dat ze boven de partijen staan, zoals die meneer in Harlingen.
De voorzitter:
Maar die mensen zijn er niet en kunnen zich niet verweren.
De heer Martin Bosma (PVV):
Nee, maar ze zijn wel gevolg van beleid en van wetten die
wij hopelijk kunnen afschaffen.
Maar wat blijkt over die burgemeester van Harlingen? Ik
noem zijn naam niet, voorzitter. Die burgemeester is lid
geweest van de communistische partij, onderdeel van het
internationale communisme, goed voor 94 miljoen doden.
Ongekozen burgemeesters spreken vaak de taal van de
linkse elites. Een ongekozen burgemeester laat zijn oren
vaak hangen naar de minister en die elites, want die moeten
hem tenslotte aan de volgende post helpen. En dus slaan
veel burgemeesters politiek correcte taal uit en geven volop
deugdsignalen af. Ze verwelkomen bijvoorbeeld de pseudovluchtelingen. Dat levert je bonuspunten op bij de macht
en dan kun je doorrollen naar een grotere gemeente. Een
beetje PVV-bashen wil dan ook nog weleens helpen.
Een gekozen burgemeester zal veel meer luisteren naar de
bevolking, want daar is hij afhankelijk van. Die zal, als zijn
gemeente bijvoorbeeld ten prooi dreigt te vallen aan de
islamitische invasie, zijn poot wel stijf houden.
Voorzitter. Het gaat niet zo goed met de democratie in
Nederland. Daar hebben wij het eerder diverse malen op
diverse podia al over gehad. Er vinden nu heel veel beslissingen plaats die niet gedragen worden door ons volk.
Zwarte Piet wordt door een minister — minister Asscher,
mag ik zijn naam noemen? — en tal van ongekozen burgemeesters de strot omgedraaid. Sinterklaascomités worden
vervangen om zo de moord op onze Zwarte Piet te vergemakkelijken. Er is een veel bredere oorlog aan de gang
tegen onze cultuur, een beeldenstorm. Zie Jan Pieterszoon
Coen, het Mauritshuis, Peerke Donders et cetera. Ons volk
wil dat helemaal niet, maar waarom gebeurt het dan toch?
Dat is simpel. Als de linkse elites op één lijn zitten, gebeurt
het gewoon. Oncontroleerbaar worden in achterkamertjes
beslissingen genomen. De mening van het volk is totaal
irrelevant. Het grootste probleem van Nederland is de
geestdodende eenzijdigheid van die elites. In de media, op
de universiteiten, de ministeries, bij de kerken en het
Openbaar Ministerie: overal is dezelfde ideologie aan de
macht, de diversiteitsideologie, de weg-met-onscultuur, de
multikul, het kosmopolitisme, de open grenzen, de EUgodsdienst. En als de elites iets willen, gebeurt het. Zie ook
de massa-immigratie. Zie ook de Europese Unie.

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

In Groot-Brittannië worden meteen, de volgende ochtend
al, maatregelen genomen als het volk zegt: brexit, uit de
EU. Bij ons in Nederland gaan de uitslagen van referenda
dezelfde dag nog het raam uit. Zie de referenda inzake de
Europese grondwet en het referendum inzake Oekraïne.
Het referendum, zeer populair in Nederland, wordt nu
gesloopt. Het volk moet zwijgen. Hans van Mierlo eiste in
1995 bijvoorbeeld dat er een regeling kwam voor het referendum. Juist zijn partij gaat nu voorop in de strijd om
ervoor te zorgen dat we zelfs niet een referendum kunnen
hebben óver het referendum. De ironie kent geen grenzen.
Uitgerekend de partij die werd opgericht om kiezer en
politiek dichter bij elkaar te brengen, levert nu de minister
van Binnenlandse Zaken. Volgende week een jaar geleden
hield zij een nieuwjaarstoespraak voor haar partij in
Amsterdam. Voor velen is dat een mooie gelegenheid om
een samengevoel te vertolken, maar jonkvrouw Ollongren
schakelde al na drie alinea's over op pure agressie gericht
tegen mijn partij. 90% van haar tekst was gewijd aan de
PVV. Wat een obsessie. Wat is haar visie op de toekomst
van de hoofdstad, vroegen we ons op dat moment af. Nou,
weg met Wilders! En zijn partij, de PVV, is niet eens vertegenwoordigd in de Amsterdamse gemeenteraad. Jonkvrouw Ollongren schaft nu het referendum af. De ironie is
compleet. Het is jammer dat dat gebeurt. Het is eigenlijk
een groot verdriet voor Nederland. Het is jammer dat die
partij, D66, nu wel met deze heel kleine troostprijs, met dit
voorstel komt en zich niet inzet voor een echte, directe
democratie waar de partij voor is opgericht.
Voorzitter. Nog een paar vragen ten slotte aan de heer Jetten. De minister stelt dat Amsterdam uit het Koninkrijk der
Nederlanden moet stappen als de PVV in Nederland aan
de macht komt. Die uitspraak is gericht tegen de rechtsstaat,
tegen de democratie en ook tegen de Grondwet, maar wat
nou als we straks wel een gekozen burgemeester kunnen
krijgen, volgens mij het logische gevolg van deze grondwetswijziging? En wat nou als er straks allemaal of een
aantal PVV-burgemeesters aan de macht komen in hun
respectievelijke gemeentes? Moeten die gemeentes — dat
zou helemaal in lijn zijn met de D66-ideologie — vervolgens
ook het Koninkrijk uit? Of mogen ze gewoon in Nederland
blijven?
De vorige spreker hield zich zeer op de vlakte over de vraag
wat nu en hoe nu verder, en dat begrijp ik wel, maar ik hoor
van de heer Jetten een mooi toekomstscenario. Er is hard
gewerkt en dit is een grondwetswijziging met een lange
geschiedenis waar breed over is nagedacht — nogmaals
complimenten voor de makers ervan — maar dat doe je
niet alleen maar om iets eruit te halen. Dat doe je ook omdat
je ergens naartoe wilt, omdat je het idee hebt dat er iets
moet veranderen in Nederland. Ik snap best dat de indiener
dat niet tot achter de komma met ons wil delen, maar hij
opent als het ware toch een doos van Pandora, wat hem
verplicht om ons te vertellen waarom dan. Hoe ziet hij dat?
En hoe ziet hij de positie van de burgemeester in de toekomst, die straks misschien gekozen gaat worden in een
verkiezingscampagne en bijna de sterke man is? Althans,
de suggestie zal zijn dat de burgemeester het allemaal gaat
regelen, maar die heeft binnen een gemeente helemaal niet
zo veel macht. Dat zijn interessante dingen om toch eens
even over te praten. Ik wil dus toch iets weten over de vraag
hoe nu verder en wat de stip aan de horizon is, om een

17 januari 2018
TK 40

40-12-4

veelgebruikte term van de heer Pechtold maar eens te
gebruiken. Hoe ziet hij het zich verder ontwikkelen?
Dat was het, voorzitter. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef het woord aan de heer Bisschop namens
de SGP.

De heer Bisschop (SGP):
Mevrouw de voorzitter, dank u voor het woord. Allereerst
mijn complimenten voor de vakkundige wijze waarop collega Jetten de verdediging van dit wetsvoorstel heeft
overgenomen, waarmee hij in de voetsporen treedt van
degene die hem nu rugdekking geeft. Wat mij trof, is een
zinsnede ergens aan het slot van de verdediging, waarin
collega Jetten stelt dat hij graag wat inhoudelijke waardering voor het voorliggende voorstel aan de leden van de
SGP-fractie zou willen ontlokken. Nou, dat is natuurlijk een
hartelijke uitnodiging en we zijn dan zeker gewend om er
alles aan te doen om een dergelijke oprechte wens te verwezenlijken. Maar ik moet u toch een teleurstelling bereiden,
collega. Het is niet gelukt. Niet omdat wij geen open debat
willen over de aanstellingswijze van de burgemeester, maar
juist omdat collega Jetten dat inhoudelijke debat, net als
zijn collega bij de eerste lezing, op dit moment ontloopt.
Wat de SGP betreft hebben we het over de richting die wij
willen inslaan en de keuzes die wij willen maken. En dan is
een wetsvoorstel als dit een soort sluitstuk. Welke richting
wilt u inslaan? Moet het een rechtstreeks door het volk
gekozen burgemeester worden? Of wordt de burgemeester
dan wel de commissaris van de Koning gekozen door de
raad c.q. de Staten? Wordt er een speciaal kiescollege
ingesteld? Of verandert er helemaal niks en wordt de huidige gegroeide praktijk gehandhaafd? Omdat deze onduidelijkheid over het doel van deze grondwetswijziging op
dit moment bestaat, zeggen wij als SGP: mensen, op dit
moment even niet aan beginnen.
Ik benoem nog een keer een aantal kernbezwaarpunten die
wij tegen dit voorstel hebben. In de eerste plaats hoort de
beschrijving van de belangrijkste staatsorganen en de wijze
waarop die in functie treden naar onze overtuiging thuis in
de Grondwet. De zeer gewaardeerde heer Thorbecke kan
in het verleden gezegd hebben "deze procedure hoort er
eigenlijk niet in", maar daar brengen wij tegenin dat de
Grondwet over gemeenteraden en Provinciale Staten netjes
vermeldt hoe de "benoeming" plaatsvindt, namelijk door
verkiezing eens per vier jaar. Over hoe de burgemeester
aan zijn ambt moet komen, zou de Grondwet dan zwijgen.
Waarom dan wel bepalen hoe de gemeenteraad en de
Staten gekozen worden? Hierin dient een consistente lijn
gevolgd te worden. Dat is het eerste bezwaar: je brengt een
inconsistentie aan.
Het tweede bezwaar: de burgemeester wordt bij een rechtstreekse verkiezing en zelfs bij een indirecte verkiezing via
de raad een politiek dier. Navenant geldt dat ook voor de
commissaris van de Koning. Het wordt een politiek dier
met een eigen mandaat en dat zet de lokale verhoudingen
op zijn kop. De discussie over dit wetsvoorstel kan dan ook
niet los worden gezien van de inhoudelijke gevolgen voor

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

de verschillende opties die denkbaar zijn. Naar onze overtuiging dienen wij daar eerst over te discussiëren. Ik geef
toe dat het een veld vol voetangels en klemmen is, maar
het is wel een zuiverder discussie.
Het derde bezwaar: de onafhankelijkheid en onpartijdigheid
van de burgemeester en de commissaris van de Koning
komen onder druk te staan, terwijl dat juist een van de
redenen is waarom de burgemeester in de waardering van
lokale bestuurders tegenwoordig juist vaak hoog scoort.
Een volgend bezwaar betreft de verhouding tussen de
gemeenteraad aan de ene kant en de wethouders aan de
andere kant. Wat is dan de specifieke rol van die gekozen
burgemeester in welke vorm dan ook? Het is een buitengewoon complicerende keuze die wij maken als die burgemeester dan gekozen moet gaan worden.
Een knelpunt blijft ook gelegen in de bijzondere taken van
de burgemeester op onder meer de terreinen van veiligheid
en van zorg en dwang. Ik geef toe dat het niet het meest
volumineuze pakket is, maar het is wel degelijk een rijkstaak,
een eigenstandige taak die zomaar in de knel kan komen.
Als laatste bezwaarpunt noem ik de verhouding tussen het
mandaat van de burgemeester als staatsorgaan versus zijn
verantwoording richting de bevolking of de raad. Ik hoef
daarbij maar even aan een gemeente als Brunssum te
refereren en we snappen allemaal welk spanningsveld dat
oplevert.
Dan een vraag aan de minister. Dat betreft het moment van
indienen. De Raad van State heeft terecht aandacht
gevraagd voor het moment van indienen. Collega Jetten
geeft aan van mening te zijn binnen de door de regering
gestelde termijn van 1 mei te hebben gehandeld. In zekere
zin heeft hij daarin volkomen gelijk. Tegelijkertijd geldt voor
ons allen het volgende. Het is van belang dat de initiatiefnemers van grondwetswijzigingen ook bij de eerstvolgende
Tweede Kamerverkiezingen steeds voor ogen hebben dat
de indiening zo mogelijk op de eerste dag van de nieuwe
Tweede Kamer plaatsvindt. Dit is weliswaar niet letterlijk
te lezen in artikel 137 van de Grondwet, maar moet toch
zeker worden gezien als een grondwettelijke plicht, waar
al eerder over gesproken is in de Tweede Kamer. De geest
van de Grondwet is in dezen niet minder leidend dan de
letter ervan. Voorkomen moet worden dat het om politieke
redenen mogelijk is om een tweede lezing steeds maar uit
te stellen. Dat is hier nadrukkelijk niet het geval, maar ik
signaleer een spanningsveld. Daarom vraag ik de regering
om de tekst van artikel 137 nog eens grondig tegen het licht
te houden of te doen houden, mede in het licht van het
advies van de Raad van State uit 2003 en het zeer recente
advies van dezelfde raad van september 2017. Is de regering
bereid om hierover met voorstellen te komen? Voorzitter,
ik dank u zeer.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bisschop. Ik geef het woord aan
mevrouw Kuiken namens de PvdA.

Mevrouw Kuiken (PvdA):
Voorzitter. Voor ligt het initiatiefwetsvoorstel van de heer
Jetten, dat al een rijke geschiedenis kent — fijn om u weer

17 januari 2018
TK 40

40-12-5

te zien, meneer Schouw — en waarin de benoeming door
de Koning uit de Grondwet wordt gehaald. Hierdoor krijgt
de wetgever de vrijheid om de aanstellingswijze vast te
stellen. Het zal geen verrassing zijn dat wij het wetsvoorstel
steunen, want het is de tweede lezing. Ik wil dan ook
beginnen met complimenten voor het feit dat D66 volhardend is in het blijven oppoetsen van dit kroonjuweel en
voor het feit dat de fractie het weer uit de antiekkast heeft
getrokken om het verder te brengen. Wij zijn positief. We
hebben een aantal vragen gesteld in de schriftelijke ronde
en in de eerste instantie. Mijn oprechte vraag is dan ook:
wat valt er nog te vragen? Eerlijk gezegd: over dit wetsvoorstel niet zo veel meer.
Gelijktijdig weten we ook allemaal dat er nog wel een verschil van mening bestaat over de vraag of je wel aan dit
wetsvoorstel moet beginnen, als je het niet helemaal eens
bent over hoe het vervolgtraject eruit zou moeten zien en
hoever je daarin zou moeten gaan. Dat kun je in allerlei
vormen doen. Je kunt kiezen voor directe benoeming of
indirecte benoeming. Je kunt ook kiezen voor een getrapte
benoeming. Je kunt kiezen in vrijheid in benoeming, maar
dat zal ook een belangrijke overweging zijn, niet alleen in
dit huis, maar ook aan de overkant waar men diep en
grondig over dit wetsvoorstel zal discussiëren. Daarom stel
ik toch een vraag aan zowel de heer Jetten als de minister.
Ik wil niet zozeer weten hoe het vervolg eruitziet qua inhoud,
maar hoe zij denken dit vervolgproces vorm te geven en
op welke wijze de Kamers daarin meegenomen worden,
dan wel de bestuurslagen waarin dit wetsvoorstel vergaande consequenties voor heeft.
Voorzitter, ik rond af. Ik wens de initiatiefnemer veel succes
met zijn wetsvoorstel. Ik zie uit naar de beantwoording van
de vragen die inmiddels zijn gesteld. Die zal op een ander
moment volgen. Dank u wel, voorzitter.

De heer Koopmans (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Ook ik wil graag complimenten uiten
aan de indiener, de heer Jetten, maar ook aan zijn geestelijk
vader in dit opzicht, de heer Schouw. Waar gaat het vandaag over? Het gaat vandaag niet over het veranderen van
de manier waarop de commissaris van de Koning of de
burgemeester wordt benoemd. Ook als het initiatiefvoorstel
van de heer Jetten wordt aangenomen, verandert de huidige methode van het aanstellen niet. De enige vraag is of
het in de Grondwet moet staan of dat het in een gewone
wet mag. Het gaat vandaag alleen over de vraag of artikel
131 van de Grondwet moet voorschrijven dat de commissaris en de burgemeester bij koninklijk besluit worden
benoemd. Het wetsvoorstel wil dit artikel aanpassen. Als
we dit doen, blijft de huidige aanstellingswijze nog steeds
staan in de Provinciewet en in de Gemeentewet. Die wetten
zijn we nu niet aan het wijzigen en de onderliggende praktijk
wordt dus ook niet gewijzigd.
Wat is die praktijk van nu dan? Voor de duidelijkheid, op
dit moment wordt de burgemeester geselecteerd middels
een hele zorgvuldige methode. Er is een open sollicitatie
en iedereen kan zich melden. Daarbij zijn geen partijvereisten en zelfs geen vereiste om lid te zijn van een partij. Een
vertrouwenscommissie van een gemeenteraad interviewt
de kandidaten en doet een aanbeveling. Die aanbeveling
wordt in de gangbare praktijk overgenomen door de

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

minister van Binnenlandse Zaken en deze selectie wordt
vervolgens bevestigd in de vorm van een koninklijk besluit.
Dan nu: wat vindt de VVD dan van het voorstel? De VVD
steunt het. De indiener meent dat de wetgever de vrijheid
moet worden gelaten om de aanstellingswijze van de burgemeester en de commissaris van de Koning vast te stellen.
De VVD vindt dat de Grondwet niet in de weg moet staan
aan het voeren van het debat. Wel is het voor de duidelijkheid van ons staatsbestel goed dat de Grondwet in ieder
geval die twee ambten blijft noemen, maar dan voor de
aanstellingswijze verwijst naar de gewone wet.
Wat er concreet met de aanstellingswijze moet gebeuren
is nu dus niet aan de orde. Maar dat is dus omdat de huidige
bepalingen in de gewone wet ongewijzigd blijven. Maar nu
met name de burgemeesters onderwerp van gesprek zijn,
voel ik toch een verantwoordelijkheid om iets te zeggen
over de essentiële rol die burgemeesters hebben in het
huidige stelsel. In de visie van de VVD moet de benoeming
van de burgemeester worden bezien in het totaal van het
functioneren van de gemeentelijke overheid. Belangrijke
toetssteen bij de positie van de burgemeester is daarbij zijn
of haar strikte onafhankelijkheid.
De burgemeester is nu de onafhankelijke voorzitter van de
gemeenteraad, die boven de partijen staat. En het burgemeesterschap is een centrale functie in de lokale democratie, die in het huidige stelsel grote baat heeft bij die onafhankelijke positie. De onafhankelijke en niet-politieke burgemeester heeft ook een centrale rol in het handhaven van
de openbare orde en, tot slot, heeft de onafhankelijke burgemeester ook een sterke positie in het terugdringen van
de ondermijnende criminaliteit. Ik doel daarbij vooral op
het terugdringen van de inmenging van de onderwereld in
de bovenwereld en dus ook in die van de lokale politiek.
Maar wellicht nog belangrijker dan dit alles is dat in de
praktijk veel mensen tevreden zijn met hun burgemeester
en de wijze waarop die functioneert. Ik denk daarbij
natuurlijk aan de zeer gewaardeerde burgemeester Van der
Laan in Amsterdam, die ons helaas is ontvallen. Ik denk
ook aan mijn voormalige burgemeester, de heer Theo
Weterings, die onlangs vertrok uit de Haarlemmermeer en
nu in Tilburg is begonnen. Ik zag bij zijn afscheid hoe geliefd
hij is in die gemeente, van voor naar achter en van links
naar recht, en ongeacht zijn politieke kleur.
Het is nu niet het moment om in dit debat het stelsel te
veranderen, maar als er voorstellen komen, dan zal de VVD
het debat aangaan. We zullen alle voorstellen beoordelen
in het licht van het totale stelsel van de lokale democratie.
De onafhankelijkheid van de burgemeester en het vertrouwen die deze geniet, zijn daarbij heel belangrijk. Het is niet
realistisch om maar een enkel deel van het systeem te wijzigen. De aanstelling van de burgemeester, als die zou
veranderen, heeft gevolgen voor het hele stelsel. En dus
moet dat hele stelsel dan worden gewogen.
Voorzitter. Ik kom tot een conclusie. Vandaag is dit allemaal
niet aan de orde. De enige vraag die nu aan de orde is, is
of de aanstellingswijze in de Grondwet moet staan of niet.
De VVD heeft ook in eerste lezing gezegd dat de Grondwet
niet in de weg moet staan aan dit debat en dat vindt de VVD
nog steeds. Staatsrechtelijk is het ook niet nodig dat die
aanstellingswijze in de Grondwet staat. Daarom zal de VVD
instemmen met het uit de Grondwet halen van de wijze

17 januari 2018
TK 40

40-12-6

waarop de burgemeester en de commissaris van de Koning
worden benoemd, niet meer en niet minder.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is nu het woord aan de heer Van Raak
namens de SP.

De heer Van Raak (SP):
Ik wil de heer Jetten van harte feliciteren, en de heer
Schouw natuurlijk ook — ouwe strijdmakker! Maar ik feliciteer ook de heer De Graaf, die precies deze wet op 22 maart
2005 verdedigde in de Eerste Kamer. Ik was toen lid van de
Eerste Kamer en ook woordvoerder. Ik heb toen tegen deze
wet gestemd. Het is de dag die later "de nacht van Van
Thijn" is gaan heten. Die begon om negen uur 's ochtends
en eindigde diep in de nacht. De hele dag werd gesproken
over de rechtstreeks gekozen burgemeester. Dat was een
opmerkelijk debat, want die wet lag niet voor. De wet die
voorlag, was dat de benoemingswijze van de burgemeester
uit de Grondwet zou worden gehaald. Dat is een heel andere
kwestie, maar die twee kwesties werden toen wel rechtstreeks met elkaar verbonden. Ik heb heel goed naar het
huidige regeerakkoord gekeken. Ik heb daar wel wat
geruststellends in gezien, want daarin staat dat de behandeling van deze initiatiefwet zal worden voortgezet.
Laat ik u even mee terugnemen naar 2005. We hadden toen
kabinet-Balkenende II, een coalitie van VVD, CDA en D66,
dus nog niet met de ChristenUnie, maar het leek er wel een
beetje op. In die coalitie was afgesproken dat er een rechtstreeks gekozen burgemeester moest komen. Dat was
destijds zeer tegen het zere been van zeer veel Kamerleden
hier en in de Eerste Kamer van zowel de VVD als het CDA,
maar ja, afspraak is afspraak en de wet werd doorgezet.
Maar juist doordat het politiek werd gemaakt en doordat
aan de deconstitutionalisering al een vorm van burgemeester werd geplakt, is de discussie toen gestrand, is de wet
gestrand en is zelfs een minister gestrand.
Nogmaals, ik heb het huidige regeerakkoord goed gelezen,
en volgens mij kunnen we nu een openlijke, heldere juridische discussie voeren over de vraag of de aanstellingswijze
van de burgemeester constitutioneel van aard is. Ik ben het
minder eens met Groen van Prinsterer en ik ben het meer
eens met Thorbecke, die zei dat dat niet zo is. Daarom zal
ik nu, deze keer hier in deze Kamer, voor deze wet stemmen.
Maar ik heb wel de vraag waarom ervoor is gekozen om
deze deconstitutionalisering, deze verandering van de
Grondwet, te gebruiken als begin van een discussie over
de toekomstige burgemeester. Het klinkt misschien raar
om te zeggen, sinds 1848, maar waarom is er niet toch nog
even gewacht tot we die discussie hebben gevoerd en tot
er een plan lag en een uitgebreide wet voor een nieuwe
burgemeester? Dan had de deconstitutionalisering ook een
sluitstuk kunnen zijn van een heel groot proces. Waarom
is daar niet voor gekozen?
Natuurlijk dringt zich niet alleen de vraag "waarom nu?",
maar ook de vraag "wat dan?" op. In de huidige praktijk
hebben we feitelijk, praktisch gezien, een burgemeester die
misschien niet helemaal door de gemeenteraad wordt
gekozen, maar toch ook weer wel. In ieder geval wordt die

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

voorgedragen bij de minister, en de minister zal die voordracht eigenlijk altijd overnemen, behalve als er zwaarwegende bezwaren zijn omdat de foute dingen uit de foute
dossiers komen. Dat betekent dat we met de huidige praktijk
eigenlijk heel ver zijn afgeraakt van wat we in de Grondwet
hebben vastgelegd, want er is nog wel een kroonbenoeming, maar die lijkt in helemaal niets meer op wat in 1848
is vastgelegd. Dat laat maar weer zien hoe elastisch en
daardoor ook hoe bruikbaar onze Grondwet is.
De manier waarop je de burgemeester kiest, hangt ook af
van wat je met die burgemeester wil. Als je een heel politiek
uitgesproken burgemeester wilt hebben, met een eigen
politiek programma, dan is het misschien logisch om zo
iemand rechtstreeks te kiezen. Het is dan wel de vraag wie
de baas is in de gemeente. Mevrouw Özütok wees daar ook
al op. Als je zowel de burgemeester als de gemeenteraad
rechtstreeks kiest, wie heeft dan het laatste woord? Wat
ons betreft moet dat de volksvertegenwoordiging zijn. Als
je een burgemeester hebt die boven de partijen staat, die
symbool is van de gemeenschap, die juist niet te veel politiek uitgesproken moet zijn, dan is het ook veel logischer
om de burgemeester weliswaar te kiezen, maar dan door
de gemeenteraad. Mijn vraag aan de minister is wat haar
opvattingen zijn en in hoeverre het ideaal van de minister
aansluit bij de huidige praktijk. Nadat we in 1848 een
Grondwet hebben gekregen, is die in de praktijk voortgegaan. We hebben nu een heel andere praktijk die nog maar
nauwelijks, alleen met heel veel schuren en schrammen,
binnen de Grondwet past. Kunnen we niet gewoon de huidige praktijk codificeren?
Ik heb ook nog een vraag over het moment van indiening.
De heer Bisschop sprak daar ook al over. We hebben een
groot probleem gehad met het correctief referendum. De
heer Jetten heeft het volgens een brief van de vorige
minister op tijd ingediend, maar als je kijkt naar de staatsrechtelijke discussies die in de Eerste Kamer en in deze
Kamer zijn gevoerd en de brieven die we hebben gehad
van de minister en het advies van de Raad van State tot
twee keer toe, moeten we toch concluderen dat het veel
sneller moet. Graag de opvatting van de minister hierover
om eens en voor altijd uitsluitsel te bieden.
Er worden allerlei vragen gesteld over de toekomstige vorm
van de burgemeester. Als de heer Jetten wijs is — en dat
is hij — zou ik daar niet al te veel over zeggen als ik hem
was. In het debat over het correctief referendum heeft hij
wel opgemerkt, toen als woordvoerder, dat D66 bij de
onderhandelingen in het regeerakkoord afstand had genomen van het correctief referendum, maar stond voor een
rechtstreeks gekozen burgemeester. Daarmee de suggestie
wekkend dat het correctief referendum en het inruilen van
het raadgevend referendum, een soort uitruil is geweest
binnen de coalitie met VVD, CDA en dit keer ChristenUnie
voor de rechtstreeks gekozen burgemeester. Als dat zo is,
zou het ook wel passen om dat te vertellen, want dat zou
nog van invloed kunnen zijn op mijn stemgedrag.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Van der
Molen namens het CDA.

17 januari 2018
TK 40

40-12-7

De heer Van der Molen (CDA):
Voorzitter, hartelijk dank. Ik hoorde de heer Bosma refereren
aan de burgemeester van Harlingen. Nu ben ik ervan op de
hoogte dat de burgemeester van Harlingen vandaag jarig
is. Ik dacht: ik begin mijn inbreng in ieder geval met een
hartelijke felicitatie aan de heer Sluiter, die overigens nu
op het plein hier voor het gebouw van een diner geniet, zo
kan ik u verklappen. Ik moest daarvan eerder vertrekken
omdat dit prachtige debat plaats zou vinden. Maar je moet
er wat voor over hebben!
Voorzitter. Het voorbereiden en verdedigen van een initiatiefwetsvoorstel is een hele klus. Als je dan ook nog een
initiatiefwetsvoorstel over de Grondwet indient, is dat een
dubbele klus. In de eerste plaats wil ik dan ook, net als de
voorgaande sprekers, mijn waardering uitspreken aan de
heer Jetten, en daarmee ook aan de heer Schouw, voor de
taak die hij op zijn schouders heeft genomen. De keuze die
vanavond voorligt is helder. De benoemingswijze van de
burgemeester en de commissaris van de Koning kan wat
het CDA betreft uit de Grondwet. Omdat de aanstellingswijze was vastgelegd in de Grondwet, was die formeel niet
eenvoudig te veranderen. Dat neemt niet weg dat de aanstellingswijze in de praktijk wel degelijk veranderd is, van
een eenzijdige beslissing van de minister naar een benoeming op voordracht van de gemeenteraad zoals geregeld
in artikel 61 van de Gemeentewet.
Voorzitter. De CDA-fractie hecht nadrukkelijk aan de onafhankelijke en onpartijdige positie van de burgemeester in
het gemeentelijk bestel. Is de initiatiefnemer het met mij
eens dat de aanstellingswijze ook in de toekomst de onafhankelijkheid en de onpartijdigheid van de burgemeester
zou moeten waarborgen? De signalen die wij heel regelmatig krijgen over bijvoorbeeld de integriteit in het lokaal
bestuur, maar ook de ondermijning bevestigen voor de
CDA-fractie opnieuw de waarde van de positie van de burgemeester.
Voorzitter. Een vervangende benoemingswijze ontwerpen
we natuurlijk niet in een achternamiddag, juist ook om de
reden die ik noemde, zomaar op de achterzijde van een
bierviltje. Door de aanstellingswijze uit de Grondwet te
halen ontstaat er ruimte voor de wetgever om de procedure
zo nodig te wijzigen. Dat ook de gewone wetgever dat niet
lichtvaardig hoort te doen, spreekt voor de CDA-fractie
vanzelf. De aanstellingswijze van de burgemeester en van
de commissaris van de Koning staat niet los van de verdere
inrichting van het openbaar bestuur op lokaal en provinciaal
niveau. Een verandering in de aanstellingswijze zal dan ook
gepaard moeten gaan met breder onderzoek naar de
gevolgen daarvan voor de verhoudingen binnen het lokaal
en provinciaal bestuur. Er zijn allemaal vraagstukken die
opkomen als: hoe verhouden de taken, de bevoegdheden
en de verantwoordelijkheid van de burgemeester zich tot
de taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheid van bijvoorbeeld de wethouders, maar natuurlijk ook in eerste
instantie van de gemeenteraad? Ik zou dan ook heel graag
de indiener, maar zeker ook de minister als adviseur van
de Kamer willen vragen — ik leg de vraag vooral bij de
minister, omdat we nu weer een stap moeten nemen —
wat zij gaat ondernemen om een verdiepend onderzoek te
doen dat genoeg aan informatie op tafel legt om daar in de
toekomst keuzes over te maken, want wij zullen hier zorgvuldig moeten handelen. Een verandering in de aanstellings-

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

wijze van de burgemeester zal wat onze fractie betreft ook
niet automatisch een verandering in de aanstellingswijze
van de commissaris van de Koning met zich meebrengen.
Samenvattend: instemming met het voorstel dat de heer
Jetten aan de Kamer heeft voorgelegd in tweede lezing,
maar met name ook een pleidooi vanuit de CDA-fractie om
nu goed onderbouwd en met zorgvuldigheid naar het vervolg te kijken. Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik tot slot het woord aan de heer
Hiddema namens Forum voor Democratie.

De heer Hiddema (FvD):
Voorzitter. Voor ons ligt het voorstel van wet dat moet leiden tot de aanstelling van de commissaris van de Koning
en de burgemeester via de gewone wetgever. Geen
benoeming dus meer via de grondwetgever waarbij de
kiezerswil totaal buiten beschouwing kan worden gelaten.
Deze deconstitutionalisering komt als geroepen in een tijd
dat met name burgemeestersaanstellingen de volkswil
geheel en al lijken te negeren. Steeds duidelijker wordt dat
we aan de leiband van het partijkartel lopen, ook al is
inmiddels zo'n 40% van de politiek in de gemeenten
gemeentepolitiek geworden door lokale partijen die autonoom zouden moeten kunnen opereren. Het kartel kan
volstaan met een telefoontje: je hebt je baan aan ons te
danken; als uitgerangeerde politicus moet je nu doen wat
wij willen. En klaar is het nieuwe azc. Zo worden de
gemeentebewoners geknecht. In Amsterdam zetelt ad
interim Jozias van Aartsen, partijkardinaal en bestuurlijk
fenomeen met bestuurlijke gaven die precies weet wat zijn
gemeentenaren bereid zijn te slikken, exclusief toegerust
met helderziende gaven, mag je wel denken. En dat in het
vooruitzicht op burgemeester Femke Halsema, die wordt
klaargestoomd voor het ambt met behulp van partijkartelbonzen en hun toegewijde media.
De voorzitter:
Mijnheer Hiddema.
De heer Hiddema (FvD):
Ja?
De voorzitter:
Ik heb net een opmerking richting de heer Bosma gemaakt
over het noemen van namen van mensen die niet aanwezig
zijn.
De heer Hiddema (FvD):
De heer Bosma heeft daarop gerepliceerd. In zijn kielzog
wil ik daar ook wel iets over zeggen.
De voorzitter:
Ja, dat dacht ik al. Maar ze kunnen zich niet verweren.

17 januari 2018
TK 40

40-12-8

De heer Hiddema (FvD):
De namen die ik noem, wijken niet af van het rijtje waar
mijnheer Bosma de ontdekkingen op heeft gebaseerd. Dus
er niets nieuws onder de zon, mevrouw de voorzitter.
In Arnhem verscheen pardoes Marcouch op het toneel.
Daar keek de burgerij van op. Maar soit, hij ontpopte zich
als liefhebber van Vitesse, wist alleen niet de weg naar het
stadion te vinden. In Rotterdam zetelt Aboutaleb als nooit
verkozen vader van de stad. Ietsjepietsje salafist, blijkt nu.
Je krijgt er wel wat bijgeleverd, waar je geen weet van had.
In Harlingen laat de burgemeester zijn burgers weten dat
ze blij moeten zijn dat een partij als het Forum niet aan de
verkiezingen deelneemt. Wat zijn burgers daarvan vinden,
zal hem kennelijk worst wezen.
En dat ook in een tijd dat met name de burgemeester in
zijn functie niet uitblinkt in nederigheid en dienstbaarheid.
Steeds meer ontpopt hij zich als een zelfverkozen moreel
leidsman voor zijn gemeentenaren. Die worden zonder
ophouden zalvend en predikend toegesproken en aangesproken op hun burgerplichten. Ze moeten meer verbinden,
ze moeten meer verdraagzaam zijn en ze moeten in alle
richtingen meer waardigheid betrachten. Zo'n rol als moreel
leidsman en hoeder van het goed burgermansfatsoen zou
alleen de politiek ambtsdrager zich mogen permitteren die
zich gedragen weet door een stevig kiezersmandaat. Forum
voor Democratie is ook hierom pal voorstander van de
gekozen burgemeester. Die heeft in zo'n geval pas echt
recht van spreken.
Dit wetsvoorstel is van de heer Jetten van D66. Dat brengt
met name weemoedige herinneringen teweeg aan D66,
met name Hans van Mierlo en Hans Gruijters, FvD'ers in
hart en nieren als het gaat om gekozen ambtsdragers. Nu
is het oppassen met de democratische oogmerken van D66.
Sterker nog, D66 en directe democratie, dat is een verdacht
liaison geworden. Ziedaar het bij het afval plaatsen van elke
vorm van een referendum in één dag en het nauwelijks
kunnen wachten op de vuilniswagen die de restantresten
komt afhalen. Nu het aan banden leggen van de vrijheid
van meningsuiting. Gruijters en Van Mierlo zouden denken,
dat horende: Ollongren, dat meen je niet, hou op; dat is
nepnieuws.
Forum voor Democratie steunt dit voorstel, ook als postuum
eerbetoon aan deze kiezerslievende volksvertegenwoordigers pur sang, en om in de toekomst de burgers te vrijwaren
van te worden opgescheept met uitgerangeerde partijkartelpolitici.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan zijn we hiermee aan het eind gekomen van
de eerste termijn van de kant van de Kamer.
De vergadering wordt van 20.29 uur tot 20.37 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef de heer Jetten het woord.

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

De heer Jetten (D66):
Voorzitter, dank u wel. Ik dank de fracties voor hun inbreng
in eerste termijn. Wij behandelen vanavond een initiatiefwetsvoorstel met als belangrijkste en eigenlijk ook als enige
doel om de aanstellingswijze van de burgemeester en de
commissaris van de Koning uit de Grondwet te halen. Dat
voorstel, zo blijkt vanavond, kan op brede steun rekenen in
deze Kamer. Er zijn over dit wetsvoorstel een aantal vragen
gesteld aan mij, maar ook aan de minister. Ik zal de vragen
die aan mij zijn gesteld zo meteen beantwoorden. Ik zal ook
kort ingaan op enkele opmerkingen en observaties van een
aantal leden van de Kamer. Maar, voorzitter, voordat ik dat
doe, zou ik graag een aantal mensen kort willen bedanken.
Ze zijn al eerder vanavond genoemd.
Allereerst dank ik de heren Carsten Zwaaneveld en Huub
Linthorst. Carsten Zwaaneveld zit hier achter mij en Huub
Linthorst zit achter in de zaal. Zij zijn twee zeer gewaardeerde juristen van onze fractie die de fractie altijd bijstaan
bij de initiatiefwetsvoorstellen die wij in deze Kamer indienen, waarvoor dank. Ook dank ik de heer Gerard Schouw,
die terecht een aantal complimenten in ontvangst heeft
mogen nemen van de Kamer en die als oud-lid van deze
Kamer de initiatiefnemer was bij de eerste lezing van deze
wet. Jaren geleden mocht ik, toen de heer Schouw nog
senator was, zijn beleidsmedewerker zijn. Ik vind het dan
ook extra bijzonder dat hij vanavond hier achter mij als
adviseur in dit vak zit.
Voorzitter. Dat brengt mij bij de beantwoording van de
vragen. Dat wil ik doen langs een aantal thema's: ten eerste
het doel van deze wet, ten tweede de discussie over de
grondwettelijke aspecten en tot slot kort de toekomst.
Voorzitter. Deze initiatiefwet heeft een lange voorgeschiedenis: van Thorbecke via allerlei staatscommissies tot hier
vanavond. Het is al eerder gezegd: Thorbecke vond bij de
totstandkoming van deze Grondwet eigenlijk al dat de
benoemingswijze van de burgemeester en de commissaris
van de Koning prima bij gewone wet georganiseerd zou
kunnen worden. Ook de staatcommissie-Heemskerk schreef
in 1887: "Op welke wijze de benoeming van de voorzitter
van de gemeenteraad moet geschieden, kan de wetgever
het best beslissen." Ook enkele tientallen jaren later, in 1922,
kwam de staatscommissie-Ruijs de Beerenbrouck tot eenzelfde conclusie: "De wetgever behoort vrijheid te worden
gelaten om desverlangd de voorzitter van de raad door een
ander gezag dan de Kroon te doen benoemen." Ook Cals
en Donner schreven in het eindrapport van hun commissie
in 1971 woorden van dezelfde strekking: "De wetgever dient
hier te beslissen en de mogelijkheid te hebben om tussen
verschillende oplossingen te kiezen. Tevens behoudt men
aldus de gelegenheid om, wanneer de al bestaande situatie
wordt gewijzigd, naderhand correcties aan te brengen op
grond van de opgedane ervaring." De commissie-Van Thijn
schreef begin jaren negentig: "Het uit de Grondwet halen
van de aanstellingswijze van de burgemeester biedt de
wetgever de mogelijkheid om op een procedureel minder
omslachtige wijze te reageren op breed gedragen veranderingen en inzichten." In het rapport van de staatscommissie
Dualisme en lokale democratie uit 2000 staat wederom een
aanbeveling tot het uit de Grondwet halen van de aanstellingswijze.

17 januari 2018
TK 40

40-12-9

Gezien alle ervaringen uit het verleden en de adviezen die
al meermaals zijn uitgebracht, heeft mijn fractie er in 2012
voor gekozen een overzichtelijke en gerichte initiatiefwet
in te dienen. Deze wet stelt voor om de aanstellingswijze
van burgemeester en commissaris van de Koning uit de
Grondwet te halen en voortaan bij gewone wet te regelen;
niets meer en niets minder. Daarbij is het van belang om
te benadrukken, zoals een aantal leden ook hebben gedaan,
onder anderen mevrouw Özütok, dat de huidige praktijk in
principe niet verandert als wij deze grondwetswijziging
hebben aangenomen in beide Kamers. Want in artikel 61
van de Gemeentewet en de Provinciewet hebben wij nu
geregeld hoe wij de aanstellingswijze en de benoeming
van burgemeester en commissaris van de Koning organiseren.
Wat wel verandert na aanname van dit voorstel is de wijze
waarop wij die praktijk kunnen veranderen. De Tweede en
Eerste Kamer kunnen dan voortaan bij meerderheid de
benoemingswijze van burgemeester en commissaris wijzigen als het tijdsgewricht en de rol die beide functionarissen
vervullen in het lokale en regionale bestuur daarom vragen.
Dat is niet de motivatie die er nu is of die specifiek bij deze
initiatiefwet past, maar die teruggaat tot 1848.
Voorzitter. Een aantal fracties en leden hebben gesproken
over de plek van die benoemingswijze in de Grondwet zoals
die er nu staat. De SGP-fractie heeft vanavond, maar ook
eerder in de schriftelijke inbreng bij de eerste lezing, uitgebreid stilgestaan bij de vraag: hoort die benoemingswijze
niet gewoon in de Grondwet thuis? Ik zou die vraag eigenlijk
willen beantwoorden door twee andere vragen te stellen,
namelijk: is de benoemingswijze van de burgermeester en
de commissaris van wezenlijk belang voor de organisatie
van belangrijke staatsinstellingen? En is de benoemingswijze van de burgemeester van wezenlijk belang voor de
rechten en plichten van de inwoners van dit land? Mijn
antwoord op die twee vragen is twee keer nee. Het is van
belang dat we de burgermeester en de commissaris van
de Koning genoemd hebben in de Grondwet. Dat blijft ook
zo als we deze initiatiefwet aannemen, maar de wijze
waarop we hen kiezen, hoeft niet in de Grondwet geregeld
te worden.
De heer Bisschop (SGP):
Zo op het eerste gehoor klinkt het heel logisch, alleen ik
denk dat we een spade dieper moeten steken. Dan gaat het
over het mandaat. Het maakt wel degelijk verschil hoe een
commissaris of een burgemeester tot zijn of haar ambt
komt en welk mandaat daarmee gepaard gaat. Dat heeft
consequenties voor de bevoegdheden en de plaats die de
andere gremia innemen. Ik beperk me gemakshalve maar
even tot de gemeente: de wethouders en de raad. Dat is de
reden waarom het antwoord op de vragen die u stelt ja
behoort te zijn. Die verhouding hoort in de Grondwet
geregeld te zijn. Als dat niet gebeurt, organiseer je je eigen
bestuurlijke ellende. Daar is de SGP zeer beducht voor, als
welbewuste staatsrechtelijk georiënteerde partij. Daar staat
die "s" namelijk voor.
De heer Jetten (D66):
Bij de eerste lezing is een leuk debat gevoerd met de heer
Schouw over de vraag waar die "s" precies voor staat. Toen
was de conclusie ook "staatkundig", dus het is fijn dat dit
nog altijd zo is.

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

Ik denk dat mevrouw Özütok zojuist in haar eerste inbreng
terecht heeft gezegd dat we in artikel 125 van de Grondwet
hebben geregeld dat de gemeenteraad en de Provinciale
Staten beide het hoogste orgaan zijn van die bestuurslaag.
We hebben straks ook in artikel 131 van de Grondwet
geregeld dat de burgemeester en de commissaris van de
Koning daarin een rol vervullen. Wat mij betreft is dat voldoende om in de Grondwet op te nemen. De wijze waarop
de burgemeester wordt gekozen, het takenpakket en de
bevoegdheden die daarbij horen en de verhouding die hij
tot de andere organen in de gemeente heeft, kunnen we
wat mij betreft prima bij gewone wet regelen. Ik ben het
met de heer Bisschop eens dat we met elkaar antwoord
moeten geven op de discussie over de toekomstige
benoemingswijze, maar daar zal ik zo meteen, als ik bij het
blokje "toekomst" kom, wat uitgebreider bij stilstaan.
De heer Bisschop (SGP):
Een korte reactie daarop. Juist omdat dit soort dingen in
de Grondwet blijft staan maar er in de praktijk een verandering in de positie zal optreden als er sprake is van een verkiezing op enigerlei wijze, verandert per definitie de relatie
met de andere bestuurlijke gremia, of je dat nu wilt of niet
en of dat nu constitutioneel verankerd is of niet. Daarom is
ons betoog dat dit wetsvoorstel het sluitstuk van de discussie moet zijn en niet het startpunt. Is de heer ...
De voorzitter:
Jetten.
De heer Bisschop (SGP):
... Jetten dat met mij eens? Het antwoord is nee.
(Hilariteit)
De heer Jetten (D66):
Dat is het goede antwoord, maar ik zal daar iets meer
woorden aan wijden. Ik heb net gezegd dat het doel van
deze wet niets meer en niets minder is dan het uit de
Grondwet halen van die aanstellingswijze. Mijn antwoord
op de vraag of dit de rechten en plichten van burgers raakt,
is nee. Op de vraag of het van wezenlijk belang is voor de
organisatie van belangrijke staatsinstellingen is mijn antwoord nog steeds nee. Dat zien we ook in de praktijk van
de afgelopen 150 jaar. De positie van de burgemeester en
de commissaris van de Koning is door de decennia heen
veranderd, omdat er andere taken naar die bestuurslagen
toe gingen of omdat er andere taken bij specifiek de burgemeester of de commissaris terechtkwamen. Omdat we de
aanstellingswijze nu in de Grondwet hebben verankerd,
kunnen we de benoemingswijze niet bij gewone wet en na
een fatsoenlijk debat in deze Kamer en in de Eerste Kamer
laten aansluiten bij de rol die de burgemeester op dat
moment in het lokaal bestuur vervult. Juist om ook recht
te doen aan de zorgen die bij onder anderen de heer Bisschop leven, zou ik zeggen: schrap die aanstellingswijze nu
uit de Grondwet, zodat we in een breder debat kunnen kijken naar de rol die de burgemeester vervult in het lokaal
bestuur en we zijn takenpakket en verantwoordelijkheden
goed kunnen laten aansluiten bij de wijze waarop we hem
kiezen of benoemen.

17 januari 2018
TK 40

40-12-10

De heer Van Raak (SP):
Ik ben het eens met de heer Jetten dat de aanstellingswijze
van de burgemeester niet in de Grondwet thuishoort, en
ook dat de aanstellingswijze van de commissaris niet in de
Grondwet thuishoort. Is hij het met mij eens dat ook de
aanstellingswijze van het staatshoofd niet in de Grondwet
thuishoort?
De heer Jetten (D66):
Vanavond behandelen wij hier een grondwetswijziging
waarin ik voorstel om in ieder geval benoemingswijze van
de burgemeester en de commissaris uit de Grondwet te
halen. Het lijkt mij best een interessante discussie om op
een later moment eens met elkaar te bekijken of ook de
wijze van de benoeming van het staatshoofd op een andere
manier geregeld zou kunnen worden, maar dat is vanavond
niet aan de orde.
De heer Van Raak (SP):
Nee, maar het was mij alleen opgevallen dat die functie
vergeten was, terwijl dat natuurlijk wel hetzelfde is. De heer
Jetten heeft daar vast een mening over. Is de aanstellingswijze van het staatshoofd constitutioneel, als je het vergelijkt
met de burgemeester of de commissaris?
De heer Jetten (D66):
Vanavond behandelen we hier mijn initiatiefwet om de
aanstellingswijze van de burgemeester en de commissaris
uit de Grondwet te halen. De heer Van Raak weet ook dat
mijn partij kritisch is op de manier waarop we bijvoorbeeld
het hoofd van de regering kiezen, maar dat is vanavond
niet aan de orde.
Voorzitter. Dat was wat mij betreft ook het stukje over de
grondwettelijke aspecten. Ik had ook niet anders verwacht
dan dat de heer Bisschop mij daarop zou interrumperen.
Dan kom ik nu op het stuk toekomst. Want daar zijn door
heel veel leden aan mij vragen over gesteld. Dan moet ik
toch weer mijn eerste antwoord geven: vanavond is hier
aan de orde een grondwetswijziging die de huidige aanstellingswijze van de burgemeester en de commissaris uit de
Grondwet haalt, zodat we dat voortaan bij gewone wet
kunnen regelen. En nogmaals: die praktijk verandert in
eerste instantie niet, omdat we dat in de Gemeentewet en
de Provinciewet al hebben geregeld.
Maar ik begrijp wel de vragen die zijn gesteld, de opmerkingen die daarover zijn gemaakt, en de vergezichten die soms
zijn geschetst. Dat hebben we de afgelopen dagen ook
gezien in de media, die natuurlijk met enige interesse naar
dit debat keken en vooral wilden weten hoe we dat dan in
de toekomst gaan doen.
Voorzitter. Het is volgens mij niet aan mij als initiatiefnemer
van deze grondwetswijziging om hier conclusies te trekken
over hoe die toekomst eruit zou moeten zien. Dat is aan de
wetgever en wij zijn hier vanavond bijeen als grondwetgever. Toch wil ik een aantal punten noemen, want ik denk
dat de Kamer een aantal terechte thema's heeft aangestipt.
Je ziet ook de verschillen. De heer Bosma en de heer Hiddema staan aan de ene kant van het spectrum: de burgemeester zou in de toekomst in Nederland een meer politieke
rol moeten vervullen. De burgemeester zouden we recht-

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

streeks door de bevolking moeten laten kiezen en hij moet
richting gemeenteraad en wethouders dan misschien ook
wel meer te zeggen krijgen dan nu het geval is. Aan de
andere kant van het spectrum staan de heren Van der Molen
en Koopmans. Zij zeggen juist: de onafhankelijke en
onpartijdige rol van de burgemeester is het cruciale aspect
dat we nu al hebben; dat kind moeten we niet met het
badwater weggooien. Daartussenin zitten, als ik zo vrij mag
zijn om jullie daar te plaatsen, mevrouw Özütok en de heer
Van Raak: zij willen een burgemeester die gekozen is door
de gemeenteraad, omdat de gemeenteraad het hoogste
orgaan van het lokale bestuur is.
Ik denk dat we al deze aspecten — de onpartijdigheid, de
onafhankelijkheid, de relatie van de burgemeester ten
opzichte van wethouders en ten opzichte van de gemeenteraad — goed moeten afwegen als we in de toekomst met
elkaar het debat voeren over de vraag of we de aanstellingswijze moeten veranderen. De vorige minister, minister
Plasterk, heeft onder andere op verzoek van de Eerste
Kamer daarvoor een aantal dingen in kaart gebracht. Hij
heeft in kaart gebracht wat de knelpunten zijn in de huidige
praktijk, maar hij heeft ook in kaart gebracht wat de verschillende varianten van een andere invulling zouden kunnen
zijn. De heer Van Raak vroeg mij waarom vanavond met
deze initiatiefwet dan ook al de discussie over die toekomst
is gestart. Dat komt volgens mij voor een groot deel doordat
daar in de Eerste Kamer, bij de eerste lezing van deze wet,
veel vragen over zijn gesteld en de minister het een en
ander in kaart heeft gebracht. Deze Kamer heeft in de
commissie voor Binnenlandse Zaken besloten om de brieven van de minister die daarover gaan, nu nog niet te
bespreken en eerst af te wachten of deze initiatiefwet door
beide Kamers wordt aangenomen. Dat lijkt me ook nog
altijd de zuivere volgorde: eerst het debat van de grondwetgever en daarna het debat van de wetgever. Mocht dit initiatiefwetsvoorstel door beide Kamers worden aangenomen
— na vanavond heb ik er alle vertrouwen in dat dat in ieder
geval in deze Kamer gaat lukken — dan ga ik, en dat zal
voor iedereen hier gelden, graag met u het debat aan over
de toekomstige positie en de wijze waarop we de burgemeester en de commissaris van de Koning kiezen.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ja, dat snap ik allemaal wel. Het is natuurlijk het makkelijkst
om een antwoord te geven in de trant van: het is een breed
spectrum; die vindt dit en die vindt dat, en die heeft dit
onderzocht. Dat is allemaal wel leuk, maar dat is natuurlijk
geen antwoord. Je doet iets ingrijpends. Het gaat om een
grondwetswijziging, die er misschien nog doorheen komt
ook. Dat maken we hier zelden mee. Dat doe je niet zomaar
voor de leuk en voor de gezelligheid. Dan moet je ook
schetsen welke kant het volgens jou op moet. Misschien
moet het voor D66 wel de kant op dat we de burgemeester
veel meer macht geven, of juist veel minder, of misschien
moet hij gekozen worden, of juist helemaal niet, of door de
gemeenteraad. Je hebt daar toch wel een beetje een beeld
van als je aan zoiets fundamenteels begint?
De heer Jetten (D66):
Ik denk dat het voor niemand een geheim is wat het standpunt is van D66 ten aanzien van het direct kiezen van
bestuurders, onder anderen de burgemeester. Dat is al zo
sinds 1966. Maar vanavond sta ik hier als initiatiefnemer

17 januari 2018
TK 40

40-12-11

van een grondwetswijziging die de huidige benoemingswijze uit die Grondwet haalt. Het past mij niet om vanavond
dan vooruit te lopen op de discussie. Het standpunt van
D66 is altijd bekend, ook aan de heer Bosma. Maar ik denk
dat ik wel even de vrijheid mag nemen om hier namens
mijn fractie te zeggen dat we, mocht deze grondwetswijziging worden aangenomen, ook het debat aangaan. Daarbij
moet het doel volgens mij zijn om de lokale democratie
verder te versterken. Daar neem je de positie van de burgemeester in mee. Maar wij gaan dat debat open aan, en dat
doen we op een later moment.
De heer Martin Bosma (PVV):
Het is in ieder geval winst van dit debat dat D66 een consistent standpunt heeft. Ten aanzien van een ander belangrijk
staatsrechtelijk onderwerp, het referendum, is dat er niet.
Nou ja, er is elke week een ander consistent standpunt; laat
ik het zo zeggen. Maar goed, we hebben hier in ieder geval
uit kunnen opmaken dat de burger nog steeds de burgemeester moet kiezen. Dat is blijkbaar nog steeds het
standpunt. En hoe zit het met de waarde van die burgemeester in de gemeente? Wil D66 die dan versterken in een toekomstscenario? Of zegt het: nou, het is eigenlijk best zoals
het nu is; als hij maar gekozen wordt, dan is dat voldoende?
De heer Jetten (D66):
Ik heb net een aantal thema's genoemd die door de Kamer
zelf zijn ingebracht in de eerste termijn. Ik noemde aan de
ene kant de meer politieke rol, en aan de andere kant het
belang van onafhankelijkheid en onpartijdigheid, dat door
een aantal andere fracties aan de burgemeester wordt
meegegeven. We zullen wel eerst met z'n allen antwoord
moeten geven op de vraag welke rol we willen dat die
burgemeester in de toekomst in het lokale bestuur vervult.
Daarna kun je eigenlijk pas de vraag beantwoorden of hij
rechtstreeks gekozen moet worden, of dat via de huidige
praktijk kan, of dat het via de gemeenteraad moet. Het is
nu dus nog te vroeg om daar antwoord op te geven. Daar
gaat het vanavond ook niet over. Deze grondwetswijziging
gaat slechts over het schrappen van de aanstellingswijze
uit de Grondwet.
De heer Van der Molen (CDA):
De heer Jetten plaatst zichzelf in dit antwoord prachtig
boven de partijen. Hij zou verderop in zijn loopbaan een
uitstekende kroonbenoemde burgemeester kunnen worden;
dat zie ik zomaar gebeuren. Maar ik heb voor de heer Jetten
en ook voor de minister toch wel een vraag over de zorgvuldigheid. De heer Jetten verwees ernaar dat er een aantal
brieven liggen van de voorganger van de minister, de heer
Plasterk. Ik zal geen waardeoordeel vellen over brieven van
de heer Plasterk, maar de CDA-fractie vindt dit in ieder geval
wel onvoldoende. We kunnen ons met alleen een aantal
brieven met daarboven "scenario's" niet buigen over de
toekomst van het lokale bestuur. Dat gaf ik ook in mijn
inbreng aan. Ik zou van de heer Jetten toch heel graag een
reactie willen op wat er meer nodig is om gefundeerde
uitspraken te kunnen doen over de vraag of we het willen
wijzigen. En via de heer Jetten geef ik aan dat ik straks ook
in het antwoord van de minister heel graag hoor wat haar
positie op dat punt is.

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

De heer Jetten (D66):
Ik heb de heer Van der Molen inderdaad aan de minister
de vraag horen stellen wat er eventueel aan aanvullende
onderzoeken nodig is. Ik denk dat het van belang is dat wij,
nadat de grondwetswijziging helemaal is afgerond, als
Kamer in de commissie Binnenlandse Zaken met elkaar
spreken over die brieven van minister Plasterk en over de
scenario's die daarin zijn geschetst. Daarbij kunnen we
elkaar als fracties ook dieper bevragen over de vraag waar
we nou staan ten aanzien van de toekomstige positie van
de burgemeester en de wijze waarop we die kiezen. Laten
we dan ook op dat moment kijken of er aanvullende
onderzoeken nodig zijn om die vragen goed te kunnen
beantwoorden. Ik kan dat nu niet vanaf deze plek doen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Jetten (D66):
Voorzitter. Zo meteen kom ik tot slot nog even kort op de
opmerking van de heer Van Raak en de heer Bisschop over
de timing van het aanhangig maken van deze tweede lezing.
Maar voordat ik dat doe, wil ik nog even kort langs de verschillende vragen van de fracties lopen om er zeker van te
zijn dat ik die allemaal heb beantwoord. Mevrouw Özütok
stelde mij een aantal vragen over het vervolgtraject en het
initiatief dat de Kamer daarin zou kunnen nemen. Ik denk
dat ik daar antwoord op heb gegeven. Een vraag van
mevrouw Özütok die nog openstaat, en die volgens mij ook
door de heer Koopmans gesteld is, in ieder geval in de
schriftelijke inbreng, is of er een verschil zou kunnen zijn
tussen de benoemingswijze van de commissaris van de
Koning en die van de burgemeester. Dat lijkt me een heel
terechte vraag, die we dan ook in het bredere debat zouden
moeten meenemen. Als ik kijk naar de ontwikkelingen op
beide bestuurslagen, begrijp ik dat beide fracties die vragen
hebben.
De heer Bosma heeft mij een aantal vragen gesteld over
de toekomstscenario's: waar wil ik naartoe? Ik denk dat we
daarover zonet voldoende met elkaar van gedachten hebben
gewisseld. Daar twijfelt de heer Bosma nog over, zie ik.
De heer Martin Bosma (PVV):
Nee, hoor.
De heer Jetten (D66):
Nee? Oké, dan ...
De heer Martin Bosma (PVV):
Nou ...
De voorzitter:
De heer Bosma.
De heer Martin Bosma (PVV):
Ik weet niet of u al klaar was met mij, maar ik had ook nog
een andere vraag gesteld. Die ging erover dat D66 bij
monde van de tegenwoordige minister Ollongren, jonk-

17 januari 2018
TK 40

40-12-12

vrouw Ollongren, heeft gesteld dat Amsterdam een republiek moet worden als mijn partij de verkiezingen zou winnen. Daaruit blijkt dat D66 een organisatie is tegen onze
rechtsstaat en tegen onze Grondwet. Want blijkbaar geniet
een verkiezingsoverwinning van mijn partij volgens D66
geen democratische legitimiteit. Dat is nogal een uitspraak,
zeker als zo'n persoon vervolgens minister wordt. Die uitspraak is één jaar en één week geleden gedaan ...
De voorzitter:
Deze discussie ook, hè.
De heer Martin Bosma (PVV):
Nee, deze discussie hebben we helemaal nog niet gehad.
Als we een gekozen burgemeester krijgen, zoals D66 wil,
en een of meerdere PVV'ers de verkiezingen winnen en
burgemeester worden, hoe zit het dan volgens D66 met de
democratische legitimiteit van die PVV-burgemeesters?
Moeten die dan ook het Koninkrijk uit?
De heer Jetten (D66):
De heer Bosma lokt mij nu uit om dat kijkje naar de toekomst toch te maken. Hij stelde een concrete vraag. Stel
dat wij in dit land een gekozen burgemeester hebben en
stel dat de bevolking een lid van de PVV kiest tot burgemeester. Moet die gemeente dan uit het Koninkrijk? Daarop is
mijn antwoord simpelweg: nee.
De heer Martin Bosma (PVV):
Nou, dat is al winst. Dat is meer dan we van D66 verwachten, want jonkvrouw Ollongren heeft gesteld dat Amsterdam
uit het Koninkrijk moet als de PVV aan de macht komt.
Daarmee neemt de heer Jetten afstand van de uitspraak
van de minister. Het was ook een uitspraak van de minister
als minister, dus het was ook nog eens een uitspraak van
het kabinet. Dus laten we zeggen dat het winst is voor
vanavond. Ik ben er blij mee.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Jetten (D66):
Ik denk dat ik de vragen van de heer Bisschop ook heb
beantwoord. Ook de heer Bisschop gaf ons een aantal
belangrijke elementen mee voor een eventuele toekomstige
discussie over wijzigingen in de aanstellingswijze. Hij
noemde onder andere de gevolgen die het zou hebben als
het burgemeesterschap een politieker ambt zou worden
dan nu het geval is. Dat ben ik met de heer Bisschop eens;
dat moeten we dan goed meewegen.
De vragen van de heer Koopmans heb ik, denk ik, ook
beantwoord. De heer Koopmans benadrukte dat het
belangrijk is dat de burgemeester en de commissaris van
de Koning na deze grondwetswijziging nog steeds in de
Grondwet staan genoemd. Daar sluit ik me graag bij aan.
Ik denk dat die twee functies daar thuishoren.
De heer Van Raak riep de Kamer eigenlijk op om op een
later moment met elkaar de discussie te voeren over even-

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

tuele wijzigingen in de aanstellingswijze. Ik ben het helemaal met hem eens dat we met dit wetsvoorstel een betere,
helderdere juridische discussie hebben dan een aantal jaar
geleden, toen de heer Van Raak nog als senator aan het
debat over een soortgelijk voorstel mocht meedoen.
De heer Van Raak vroeg mij ook nog om even te reflecteren
op de suggestie dat dit wetsvoorstel dat we vanavond
behandelen een uitruil is met de afspraken over het referendum die in het regeerakkoord zijn gemaakt. Dat is niet het
geval. De zin die de heer Van Raak volgens mij zelf citeerde
— de behandeling van de grondwetswijziging mag worden
voortgezet — is de enige afspraak die daarover is gemaakt.
De heer Van Raak (SP):
Geen sideletters dus.
De heer Jetten (D66):
Geen sideletters.
Ook de heer Van der Molen heeft mij de vraag gesteld of
wij de burgemeester en de commissaris van de Koning
afzonderlijk moeten kunnen bekijken. Volgens mij moeten
we dat zeker kunnen doen.
Tot slot was er een vurig pleidooi van de heer Hiddema
voor een direct gekozen burgemeester. Ook dat kunnen we
meenemen in de bredere discussie. Ik ben blij met de steun
van Forum voor Democratie voor deze grondwetswijziging.
Tot slot zijn door de heer Van Raak en de heer Bisschop
opmerkingen gemaakt over het moment waarop deze
tweede lezing aanhangig is gemaakt. Daar zou ik toch kort
bij willen stilstaan. Wij hebben in dit land met elkaar afgesproken dat wij bij grondwetswijziging in tweede lezing
gepaste haast betrachten om te voorkomen dat de eerstvolgende Kamer niet over de tweede lezing kan beraadslagen
voordat er weer nieuwe verkiezingen plaatsvinden. Het feit
dat wij hier vandaag met deze Kamer staan, betekent volgens mij dat dat doel is geslaagd. Maar wij hebben ook met
elkaar een discussie of er een verplichting zou moeten
komen om op de dag van de ontbinding van de Kamer
direct een voorstel aanhangig te maken en gelijk na installatie van de nieuwe Kamer een nader rapport in te dienen,
voorzien van een advies van de Raad van State. Die discussie zou ik graag met alle fracties van deze Kamer willen
voortzetten, zeker ook gezien de recente voorlichting van
de Raad van State die daar kraakhelder over is. Ik denk dat
wij recht moeten doen aan die belangrijke discussie. Ik doe
dat graag op een ander moment met alle fracties, maar ik
zeg hier namens de D66-fractie dat wij het advies van de
Raad van State zorgvuldig tot ons hebben genomen en dat
ik het eens ben met iedereen die hier vanavond de opmerking heeft gemaakt dat wij daar met elkaar zorgvuldiger
naar moeten kijken.
De heer Van Raak (SP):
Van harte eens, behalve dat ik dit advies van de Raad van
State — ik geloof het derde advies — een beetje als het
sluitstuk van de discussie zag. Wij hoeven er volgens mij
niet zo heel veel meer over te discussiëren, want het is nu
wel duidelijk. Het moet zo snel mogelijk, liefst op de eerste

17 januari 2018
TK 40

40-12-13

dag. Ik ben ook benieuwd wat de minister straks daarover
te vertellen heeft.
De heer Jetten (D66):
Ik denk dat we wel nog nader met elkaar moeten praten
over de praktische invulling van het advies, zodat we dat
in de toekomst gewoon goed geregeld hebben.
Voorzitter. Ik kom tot een afronding. Zoals ik een aantal
keren heb betoogd, bespreken we hier vanavond een
grondwetswijziging die niets meer en niets minder is dan
het uit de Grondwet halen van de aanstellingswijze van de
burgemeester en de commissaris van de Koning. Ik hoop
dat ik alle vragen van de Kamer voldoende heb beantwoord.
Ik dank alle fracties voor de steun voor dit voorstel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Jetten. Dan geef ik nu het woord aan
de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

Minister Ollongren:
Dank u wel, voorzitter. Dank u ook voor de gelegenheid om
hier namens de regering het woord te mogen voeren bij
deze tweede lezing van het initiatiefvoorstel van D66, nu
verdedigd door de heer Jetten, over de deconstitutionalisering van de aanstellingswijze. Ik wil graag een woord van
waardering uitspreken voor de initiatiefnemer, de heer
Schouw. Hij is hier inderdaad aanwezig; heel bijzonder. Het
was zijn voorstel dat in 2015 door uw Kamer al met een
ruime meerderheid werd aangenomen. Ook spreek ik
waardering uit voor de heer Jetten die het van hem heeft
overgenomen en daar tot nu toe zeer succesvol in opereert.
Wij buigen ons over een staatsrechtelijke vraag. Dat hebben
velen voor mij gezegd. Dit gaat eigenlijk over de taakverdeling. Wij zijn hier nu bijeen als grondwetgever. Het gaat
over de vraag wat de taak voor de grondwetgever en voor
de wetgever is. Is de aanstellingswijze van een zodanig
gewicht dat de Grondwet deze moet bepalen of kan het aan
de wetgever worden overgelaten? Door de heer Jetten is
net gememoreerd — een aantal leden had het er ook over
— dat dit een heel lange geschiedenis heeft. Het gaat terug
tot het jaar 1848, het revolutiejaar 1848 en de staatscommissie-Thorbecke. Om het benoemingsrecht van de Koning
zeker te stellen, werd in de Grondwet opgenomen dat de
voorzitter van de raad — zo heette het toen en dus niet de
burgemeester — door de Koning werd benoemd. Maar wij
weten dat Thorbecke zelf vond dat de Grondwet slechts de
hoofdbeginselen van het lokale bestuur moest bevatten en
dat het aan de organieke wetgever was. Die zou de inrichting van het lokale bestuur met inachtneming van die
hoofdbeginselen uit de Grondwet vorm moeten geven.
Thorbecke was daarom tegen het opnemen van de kroonbenoeming in de Grondwet. Veel geciteerd zijn natuurlijk
zijn woorden: "Het is onredelijk, dat de Grondwet op een
enkel stuk vooruitloope van een stelsel, hetgeen zij van den
wetgever wacht." Hij verzette zich dus eigenlijk niet tegen
de kroonbenoeming als zodanig, maar hij maakte er
bezwaar tegen dat werd afgeweken van wat hem voor ogen
stond: de taakverdeling tussen grondwetgever en wetgever,
waarin het bepalen van de aanstellingswijze een zaak van

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

de wetgever behoorde te zijn. Door het wel in de Grondwet
op te nemen, werd eigenlijk een voorschot genomen op de
inrichting van het gemeentelijk bestel en werd de vrijheid
van de wetgever om dat bestel in te richten en te veranderen in de ogen van Thorbecke onnodig beperkt.
Dat was de geschiedenis en daar is de heer Van Raak.
De heer Van Raak (SP):
Aan de minister toch ook maar de vraag: als het geldt voor
de burgemeester en de commissaris, waarom dan niet voor
het staatshoofd? De argumentatie die de minister gebruikt
voor de burgemeester en de commissaris zou dan toch ook
voor het staatshoofd moeten gelden?
Minister Ollongren:
Ik kan me best voorstellen dat de heer Van Raak daar goede
argumenten voor zou kunnen aandragen, maar je kunt ook
beargumenteren dat de Grondwet ziet op de inrichting van
de nationale overheid en alle belangrijke organen die
daarbij horen, en dat met de instelling van de andere
overheden, dus de provincies en de gemeenten, de ruimte
aan de wetgever is gelaten om die niveaus in het huis van
Thorbecke nader in te richten. In die redenering past dat
het staatshoofd in de Grondwet thuishoort.
De heer Van Raak (SP):
Het staatshoofd hoort er ook wel in thuis. Het gaat nu alleen
om de aanstellingswijze.
Minister Ollongren:
Ja.
De heer Van Raak (SP):
Het staatshoofd hoort er dus in, net als de commissaris en
de burgemeester, maar we hebben het vandaag over de
aanstellingswijze. Als de aanstellingswijze van de burgemeester en de commissaris er niet in hoort, dan snap ik
niet precies waarom de aanstellingswijze van de Koning er
wel in hoort.
Minister Ollongren:
Dat is een vraag die de heer Van Raak zichzelf stelt en die
hij zelf wel zou kunnen beantwoorden. Hij snapt het dus
met andere woorden heel goed. Overigens denk ik dat het
in 1848 niet zo'n punt was. Ik denk ook dat Thorbecke het
er van harte mee eens is.
Dan waar we nu zijn. De regering is het met de initiatiefnemer eens dat de aanstellingswijze van de burgemeester
niet van constitutionele orde is maar aan de wetgever zou
moeten worden overgelaten. Die behoort dus niet tot de
organisatie van de belangrijkste staatsinstellingen. Hij raakt
niet aan fundamentele rechten en plichten van burgers in
ons land. De opvatting van de regering is niet nieuw. Het
is een vraagstuk met een lange geschiedenis. Daar is in de
memorie van toelichting en in het advies van de Raad van
State uitvoerig over geschreven. Ook staatscommissies,
die zojuist zijn genoemd, hebben zich uitgesproken voor
deconstitutionalisering. Ik zou met de heer Jetten willen
zeggen dat het onderhavige initiatiefwetsvoorstel helemaal

17 januari 2018
TK 40

40-12-14

niet vooruitloopt en niet vooruit zou moeten lopen op de
aanstellingswijze. Het gaat slechts over de vraag naar de
taakverdeling tussen de grondwetgever en de wetgever.
Mochten er in de toekomst veranderingen worden overwogen, dan zou het niet primair en enkel en alleen over de
aanstellingswijze moeten gaan, maar ook over de rol en de
positie van de burgemeester in het gemeentelijk stelsel,
over de verhouding tot de raad, over het college en de
wethouders en natuurlijk over de eigenstandige bevoegdheden. De aanstellingswijze kan dan ook niet helemaal los
worden gezien van de inrichting van het lokaal bestuur in
de verhouding tot het Rijk en de provincie. Daarover heeft
mijn ambtsvoorganger in 2015 en 2016 een aantal notities
aan uw Kamer gestuurd.
De heer Bisschop (SGP):
Nu krijg ik toch een beetje het gevoel dat de minister van
ons als Kamerleden een hoge mate van naïviteit vraagt om
te geloven dat heel deze actie alleen maar uit constitutionele
overwegingen is opgezet en niet met het vooropgezette
doel om vervolgens de discussie over de verkiezing en
aanstelling van de burgemeester aan te gaan. Het is toch
niet reëel om die knip aan te brengen? Ik heb in een interruptie daar ook over gesproken met de collega van GroenLinks. Dat is toch geen reële voorstelling van zaken?
Minister Ollongren:
Ik wil er twee dingen over zeggen. Ten eerste is het wel
heel zuiver om het zo te doen. Ik dacht dat het misschien
de heer Bisschop zou aanspreken om het onderscheid te
maken tussen de rol die we hebben als grondwetgever en
de andere rol als wetgever. Het tweede argument gaat over
de volgorde der dingen. Stel dat deze stap wordt gezet en
er in deze Kamer en de Eerste Kamer een akkoord komen
over dit initiatiefvoorstel, en dat de Grondwet op dit punt
gewijzigd wordt. Daarmee ontstaat er ruimte voor verandering, maar daarmee is niet gezegd dat die verandering er
ook komt, want dat is nog een keuze die de wetgever moet
maken. De wetgever kan ook alles laten zoals het is. Dat is
al eerder gebeurd en ik denk dat de heer Bisschop dat ook
heel goed weet. Het voorzitterschap van de raad stond in
de Grondwet, is uit de Grondwet gehaald, maar is niet
gewijzigd. Het creëert voor de wetgever dus ruimte om iets
te wijzigen, maar het is niet gezegd dat de wetgever dat
gaat doen. Vandaar dat ik het wél zuiver vind om het nu te
beperken tot waar het over gaat, de deconstitutionalisering.
De volgende vraag, zo die er zou komen, is een vraag voor
de wetgever. Maar die vraag kan pas gebeuren op het
moment dat dit wetsvoorstel is aangenomen, en niet
voordien.
De heer Bisschop (SGP):
Formeel is dat natuurlijk juist, maar het gaat mij om de
bedoeling. Ik zou het op prijs stellen als de initiatiefnemer
en ook het kabinet hier zouden uitspreken: wat hebben wij
voor met dit initiatiefvoorstel? Als dat is om daarna het
debat te voeren over de wijze van benoeming van de burgemeester of aanstelling van de commissaris van de
Koning, zeg dat dan ook hardop. Maar laat ons niet geloven,
veronderstel niet dat wij kunnen geloven in de eenvoud dat
dit alleen maar over deconstitutionalisering gaat. Nee, dit
gaat ook over het vervolg. Wees daar duidelijk over. Dat
vind ik een integere benadering. Laten we niet doen alsof

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

het met een schaartje te knippen is in de trant van "of we
het nou doen of niet, dat zien we dan wel". Nee, het vooropgezette doel is helder en duidelijk. Ik zou de minister en
ook de initiatiefnemer willen uitdagen om hier helder en
duidelijk over te zijn. Dat maakt de discussie volgens mij
transparanter.
Minister Ollongren:
Ik ben zeer voor helderheid en duidelijkheid. Ik heb eigenlijk
iedereen die hier vandaag het woord heeft gevoerd, horen
zeggen wat vanuit zijn of haar partijpolitieke achtergrond
de te verkiezen weg zou zijn. De een heeft daar een heel
heldere opgave in, bijvoorbeeld omdat dat in een verkiezingsprogramma staat. De ander zegt: ik zie verschillende
opties en ik ben eigenlijk nog niet zover dat ik daarin een
keuze kan maken. Beide respecteer ik. Maar dan even vanuit
mijn rol als minister: ik vind juist dat ik daar heel zorgvuldig
en heel zuiver in moet zijn. Als de grondwetgever tot het
oordeel komt dat aan deze huidige bevoegdheid een einde
komt, dan past het bij diezelfde grondwetgever juist niet
om vooruit te lopen op de wijze waarop de wetgever
eventueel van die nieuwe bevoegdheid gebruik zal maken.
Vandaar dat ik daar heel zorgvuldig in formuleer. We zijn
hier vandaag bijeen voor dit vraagstuk. Iedereen mag zich
wel of niet uitspreken over wensen in de toekomst. Maar
die wensen kunnen pas gerealiseerd worden op het moment
dat deze grondwetswijziging een feit is. En dan hoort de
wetgever zich daar vervolgens over te buigen. En niet eerder.
De voorzitter:
De heer Bisschop, tot slot.
De heer Bisschop (SGP):
Tot slot, voorzitter. Ik doe toch nog een poging. Deze procedurele gang, deze denklijn, kan ik volgen, maar het gaat mij
om de achterliggende, de onderliggende intentie. En die
schemert overal in door. Die kun je gewoon aanwijzen. Mijn
bezwaar is dat ook de minister een beetje verhullend doet
over de vraag of dat wel het geval is. Nee, dat is gewoon
het geval. Mijn oproep aan de minister is: zeg dat nou
gewoon. Zeg nou gewoon dat het kabinet, de initiatiefnemer, daarna een discussie wil starten over de wijze waarop
de burgemeester, de commissaris van de Koning in functie
treedt. Dat vind ik helder. Je moet niet doen alsof dat nog
niet zeker is. Natuurlijk komt dit in discussie.
Minister Ollongren:
Nogmaals, ik werp echt van mij dat er iets verhullends is
aan datgene wat ik zeg. Ik probeer hierin juist heel zorgvuldig te opereren. Ik heb gezegd dat er, als de grondwetswijziging doorgaat, ruimte ontstaat voor verandering. Maar
of die verandering er ook komt, hangt van de wetgever af.
En dan zijn er verschillende paden te bewandelen. Misschien dat ik straks in de beantwoording van de vragen nog
iets kan verhelderen in de richting van de heer Bisschop.
Het is mijn voornemen om nu de specifieke vragen te
beantwoorden. Eerst even de vragen over het vervolg, dan
enkele vragen die gesteld zijn over de huidige praktijk en
tot slot een aantal vragen over de grondwetherzieningsprocedure.

17 januari 2018
TK 40

40-12-15

Mevrouw Özütok, mevrouw Kuiken en anderen hebben
gevraagd naar het vervolg. Ik heb net betoogd waarom ook
ik, net als de initiatiefnemer, niet wil vooruitlopen op wat
er eventueel na de behandeling van dit initiatiefvoorstel
zou kunnen gebeuren. Vandaag ligt immers alleen die vraag
voor en niet een andere. Ik hoef de redenering niet te herhalen die ik net in antwoord op de vraag van de heer Bisschop heb gegeven.
Mevrouw Kuiken vroeg ook heel specifiek hoe de rol van
de minister is. Ik zie mevrouw Kuiken niet, maar ik beantwoord haar vraag graag. Hoe is de rol van de minister en
hoe worden de Kamers en de andere bestuurslagen daarin
meegenomen? Herhalend dat ik niet wil vooruitlopen op
het vervolg, is het natuurlijk wel zo dat een verandering
van de aanstellingswijze raakt aan het hele wettelijke stelsel.
Een en ander moet dan in samenhang worden bezien. Dit
moet zorgvuldig gebeuren en de minister van Binnenlandse
Zaken is verantwoordelijk voor een goede inrichting van
het bestuurlijk stelsel als geheel en heeft in het bijzonder
de zorg voor die organieke wetgeving. Dus mocht het tot
een vervolg komen, dan moet dit in overleg gebeuren met
de Kamer en met de decentrale overheden.
Van de kant van het CDA werd ook nog gevraagd naar
eventuele voornemens tot een verdiepend onderzoek. Ook
die fractie benadrukte de zorgvuldigheid. Ik doe dat ook
graag. Er zijn twee notities van minister Plasterk, een notitie
over mogelijke varianten uit 2015 en een beschouwing op
de rol en positie van de burgemeester uit 2016. Beide zijn
nog niet behandeld in de Kamer, zoals de heer Jetten net
heeft toegelicht. Bij die zorgvuldigheid hoort dat al die
stappen worden gezet en dat ook deze stukken in de Kamer
worden behandeld. Mocht in die behandeling blijken dat
er nog aanvullende wensen zijn, dan kan dat natuurlijk altijd.
Het zou wat mij betreft pas moeten gebeuren op het
moment dat het met de Kamer zorgvuldig is besproken.
De heer Bisschop zei het net nog, maar de vraag werd in
eerste termijn ook gesteld: waarom dit voornemen als er
geen voornemens voor verandering zijn? Wat mij betreft
gebeurt het in deze volgorde en niet omgekeerd. Het zou
echt onzuiver zijn als de wetgever vooruitloopt op de wijziging van de Grondwet. Dat is de korte variant van mijn
lange antwoord van zojuist.
Er was een aantal vragen over hoe het nu is. Ik zou willen
beginnen met de heer Bosma, die overigens nog altijd zeer
gepreoccupeerd is met de nieuwjaarsreceptie van een jaar
geleden. Dat is iets wat mij enorm triggert, omdat er aanstaande zaterdag weer zo'n nieuwjaarsreceptie is. Ik had
nog niet bedacht wat ik daar ga zeggen, maar wellicht heeft
hij mij geïnspireerd. Ik zou toch in zijn richting willen zeggen, en ook in de richting van de heer Hiddema, dat wij in
dit land echt gezegend zijn met deskundige, onafhankelijke
en onpartijdige burgemeesters. Ook in Amsterdam, ook in
Rotterdam en zeker in Harlingen en Arnhem. Zij staan voor
de kwaliteit en de stabiliteit van het bestuur in ons land en
zij worden door mij en door vele inwoners zeer gewaardeerd.
De heer Martin Bosma (PVV):
Die speech op de nieuwjaarsreceptie is natuurlijk legendarisch. Ik heb hem net nog even gelezen. Hij gaat all out op
mijn partij. Dat mag hoor, maar het is een aanval op de

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

democratie, een aanval op de rechtsstaat en een aanval op
de Grondwet. Allemaal prima. Maar goed, die burgemeester. Ik heb de burgemeester van Rotterdam genoemd. Die
heeft recentelijk verklaard dat hij een salafist is. Dat is nogal
wat. Deze minister is ook de minister van de AIVD. Als je
de jaarverslagen van de AIVD leest of je bent eens op
werkbezoek en je volgt wat de AIVD doet, weet je dat die
keihard waarschuwt tegen het salifisme. Nu zegt de burgemeester van een van de belangrijkste steden van Nederland
gewoon dat hij een salafist is. Dan kun je toch niet blijven
herhalen dat de burgemeesters allemaal zo onpartijdig zijn?
Eentje is dat in ieder geval zeker niet.
Minister Ollongren:
Ik heb een beetje het gevoel dat we de kern van het debat
niet raken met deze vraag, maar ik geef er natuurlijk graag
antwoord op. De burgemeester van Rotterdam heeft met
zijn raad een uitvoerig debat hierover gevoerd. Nogmaals:
we zijn in dit land gezegend met onafhankelijke en kwalitatief sterke burgemeesters. Die mogen zich wat mij betreft
ook uitlaten. Ze mogen zich mengen in het publieke debat.
Als daar vragen over zijn, hoort de burgemeester die te
beantwoorden in zijn eigen raad. Dat heeft de burgemeester
van Rotterdam gedaan.
De heer Martin Bosma (PVV):
Die kan zich best uiten, hoor. Hartstikke goed, maar als de
minister zegt dat de burgemeester zo onafhankelijk is, dan
moet de minister mij eens gaan uitleggen hoe een salafist
in hemelsnaam onafhankelijk kan zijn. Een minister legt mij
uit hoe een burgemeester in hemelsnaam een salafist kan
zijn! De burgemeester van Rotterdam betitelt zichzelf in
2018 als een salafist. Dan kun je toch niet zeggen: o, er is
niks aan de hand; ze zijn allemaal zo onpartijdig? Hoe kan
een salafist in hemelsnaam onpartijdig zijn?
Minister Ollongren:
De burgemeester van Rotterdam heeft dat zelf eenmaal en
andermaal uitgelegd. Ik wil dat niet voor hem hier gaan
herhalen. Maar nogmaals, ik vind dat burgemeesters zich
gewoon mogen uitlaten over tal van maatschappelijke
vraagstukken.
Mevrouw Özütok vroeg ...
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, de heer Hiddema.
De heer Hiddema (FvD):
Even ter nadere beoordeling voor de minister zelf. Ik hoor
de minister zeggen dat de burgemeesters in kwestie het
volle vertrouwen genieten van de burgers. Ik heb me bij de
opsomming voornamelijk beperkt tot burgemeesters naar
wiens functioneren nog nooit een onderzoek is gedaan in
verband met het vertrouwen onder de mensen. Hoe die
constatering voor haar rekening kan komen, dat weet ik
niet.

17 januari 2018
TK 40

40-12-16

Minister Ollongren:
Ik heb vier steden genoemd, waarvan ik er in één zelf drieënhalf jaar wethouder ben geweest. In Nederland worden
burgemeesters erg gewaardeerd. Zij staan van alle
bestuurders, denk ik, misschien wel in het hoogste aanzien.
En dat geldt ook voor de burgemeesters in de steden die u
noemde.
Voorzitter. Mevrouw Özütok vroeg naar de huidige benoemingsprocedure. Zij vroeg ook of er misschien meer
openbaarheid zou kunnen worden verschaft in de procedure
zoals die nu bestaat. De procedure is natuurlijk vervat in de
Gemeentewet, zoals zij weet. Daarin staat ook de bescherming van de privacy van de kandidaten voorop. In zekere
zin zou je kunnen zeggen dat die procedure niet verschilt
van andere sollicitatieprocedures in het bedrijfsleven of bij
de overheid. Maar het is natuurlijk ook belangrijk dat de
raadsleden in vrijheid kunnen stemmen op een kandidaat,
zonder dat hun stem bekend wordt. Dat garandeert dat de
verhoudingen tussen de raad en de burgemeester daarmee
niet worden belast. Ik denk dus dat de huidige procedure
op dat punt goed functioneert. Ik denk dat het lastig is om
daar verandering in te brengen zonder die balans in gevaar
te brengen.
De heer Van Raak zei over datzelfde onderwerp: kunnen we
dan niet de huidige praktijk codificeren? Nou, de huidige
praktijk is dat de raad in feite een doorslaggevende stem
heeft. Daar hoeven we verder niets voor aan de wet te wijzigen. Daar hoeven we ook niks voor te codificeren. De
huidige praktijk is natuurlijk ook dat de Kroon wel de
mogelijkheid heeft om op grond van zwaarwegende gronden in te grijpen, bijvoorbeeld als uit de screening van de
Belastingdienst of de AIVD iets naar voren zou komen wat
toch leidt tot een andere beoordeling. Dat is, denk ik, wel
van wezenlijke betekenis. Als het niet voorkomt, betekent
dat eigenlijk alleen maar dat de procedure heel goed is.
Maar de mogelijkheid is er natuurlijk wel degelijk. Dus dat
is de praktijk. Daar hoef je de wet niet voor te veranderen.
Zo gaat het eigenlijk sinds de wet op dat punt is aangepast.
Dan dat leeftijdsontslag op 70 jaar. Dat is natuurlijk een
interessante. Het is functioneel leeftijdsontslag dat volgt
uit het rechtspositiebesluit voor burgemeesters. Het geldt
inderdaad niet voor waarnemend burgemeesters, omdat
die per definitie tijdelijk zijn. Voor hen gelden dus andere
eisen of minder eisen. Ik zou er op zichzelf geen bezwaar
tegen hebben om nog eens te kijken naar die leeftijdsgrens
voor burgemeesters. Het is alleen wel zo dat er een bredere
context is, want er zijn ook andere ambtsdragers voor wie
diezelfde leeftijdsgrens geldt, bijvoorbeeld leden van de
Raad van State. Ik zie het dan dus wel in de context van een
wat bredere discussie. Hoe willen we in het algemeen met
dit soort leeftijdsgrenzen omgaan? Maar op zichzelf wil ik
best kijken naar de mogelijkheden daarvoor in een tijd
waarin we vinden dat mensen langer kunnen doorwerken
en er mensen zijn die zelf langer willen kunnen doorwerken.
De voorzitter:
Hoever bent u met uw beantwoording?

heer Bisschop vroeg daarnaar. Hij heeft erop gewezen dat
de Raad van State herhaaldelijk heeft benadrukt dat het van
belang is dat de tweede lezing van een grondwetsvoorstel
zo snel mogelijk na samenkomst van de nieuwe Tweede
Kamer kan worden behandeld. Dan is het inderdaad van
belang dat het voorstel ter zake wordt ingediend, het liefst
op de dag waarop die Kamer voor het eerst samenkomt. In
de voorlichting van de Afdeling advisering van de Raad van
State van september doet de afdeling enkele aanbevelingen
aan uw Kamer. Over deze aanbevelingen heb ík geen oordeel, maar ik zie de discussie met uw Kamer wel met
belangstelling tegemoet. Los daarvan wil ik u op verzoek
van de heer Bisschop graag toezeggen om nog eens te kijken naar de grondwetsherzieningsprocedure en naar artikel
137, waarnaar de heer Bisschop verwees. Misschien zal ik
dan niet uitsluitend kijken naar het moment van indiening,
maar ook naar de tijdige afronding van voorstellen in eerste
lezing. Ook dat punt wordt door de Raad van State
genoemd.
De heer Van Raak maakte ook nog een opmerking over dit
specifieke voorstel; ik geloof dat de heer Jetten die ook al
heeft beantwoord. Zijn punt was eigenlijk: is dit voorstel
nou wel of niet op tijd aanhangig gemaakt? Zoals ik net al
zei, deel ik met de Kamer, de heer Van Raak en de Raad van
State dat het van belang is dat het voorstel voor tweede
lezing tijdig wordt ingediend. De afspraak was zo spoedig
mogelijk na het besluit tot ontbinding van de Tweede
Kamer. De initiatiefnemer heeft verwezen naar een brief
van mijn ambtsvoorganger. Uit die brief heeft hij afgeleid
dat het moment van indiening of aanhangig maken lag
binnen de met de regering gemaakte afspraken. Uit het feit
dat uw Kamer de behandeling van het voorstel heeft gestart,
maak ik op dat het tijdstip van indiening in dit geval uiteindelijk geen belemmering heeft gevormd. Dat gezegd hebbende kom ik terug op mijn eerste punt: ik denk dat het
belangrijk is om dat zo snel mogelijk te doen, het liefst
gewoon op de eerste dag.
De heer Van Raak (SP):
Is het dan gelukkig geweest dat die brief is gestuurd? Het
ministerie heeft een brief gestuurd met een andere datum
dan de eerste dag van samenkomst.
Minister Ollongren:
Ik heb het zo begrepen dat die brief erop gericht was om
ervoor te zorgen dat het voorstel alsnog zo spoedig mogelijk
voor tweede lezing aanhangig werd gemaakt. In die zin
heeft de brief in ieder geval het effect gehad dat dat zo
spoedig mogelijk daarna — ik meen op 4 mei vorig jaar —
is gebeurd.
Tot slot wil ik ingaan op een opmerking van de heer Van
Raak over de afspraken die bij de formatie zijn gemaakt. Hij
weet dat ik daar niet bij was, maar ook ik heb geen sideletters gekregen. Ik heb geen voetnoten of kleine lettertjes
ontdekt. Het hele regeerakkoord bestaat uit inhoudelijke,
uitonderhandelde compromissen en niet uit uitruil, dus ook
ik kan hem verzekeren dat daar geen sprake van is.
Dank u wel, voorzitter.

Minister Ollongren:
Ik heb nog een paar vragen. Ik dacht dat ik alleen nog de
kwestie had van de grondwetsherzieningsprocedure. De

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

17 januari 2018
TK 40

40-12-17

De voorzitter:
Dank u wel. Is er behoefte aan een tweede termijn? Alleen
bij de heer Bisschop.

ging in de Eerste Kamer als het door de Tweede Kamer
wordt aangenomen.

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, ik zal het kort houden, want ik wil mijn collega's
niet van hun andere avondlijke bezigheden afhouden. Ik
wil de indiener en de minister hartelijk danken voor de
beantwoording van de vragen; dat zal ik dan ook maar gelijk
namens alle collega's doen. Ik bedank ook de ondersteuning
voor de bijdrage aan een ordentelijke behandeling van dit
voorstel.
De voorzitter:
Gaat u de vergadering afsluiten?
De heer Bisschop (SGP):
Nee hoor, voorzitter! Maar het kan toch niet zo zijn dat een
collega hier vol vuur zijn initiatiefwetsvoorstel heeft verdedigd, dat een minister daar met bevlogenheid achteraan
gegaan is en hem op die manier geassisteerd heeft, maar
dat dat geen bedankje vanuit de Kamer zelf oplevert! Ik heb
dus gewoon de schuldige plicht op mij genomen.
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
U krijgt van mij alle tijd.
De heer Bisschop (SGP):
Bovendien heb ik nog een minuut en zes seconden. Maar
ik meen dat. Dat hoort er gewoon bij. Het mag een ritueel
zijn, maar het hoort gewoon. Ik doe dat ook oprecht. Alleen
hebben de antwoorden mij niet kunnen overtuigen. Dat had
u natuurlijk nog even gehoopt, maar dat is niet het geval.
Wij zullen dus tegen dit voorstel stemmen.
De voorzitter:
Dank u wel, mijnheer Bisschop. Ik kijk even rond of er nog
iemand wat wil zeggen. Dat is niet het geval.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Dan zijn we hiermee aan het einde gekomen van de
behandeling van dit initiatiefwetsvoorstel. Voordat ik afsluit,
wil ik de initiatiefnemers — want ook de ex-initiatiefnemer,
de heer Schouw, zit er — bedanken. Ik weet hoeveel werk
het werken aan een wetsvoorstel voor een Kamerlid met
zich meebrengt. Dat is echt heel wat anders dan voor een
minister of staatssecretaris die een apparaat ter beschikking
heeft. Dus ik wil de heer Schouw in het bijzonder, maar ook
de heer Jetten als nieuw Kamerlid ontzettend bedanken
voor het verdedigen van dit initiatiefwetsvoorstel, en
natuurlijk ook de ondersteuning: de heer Carsten Zwaaneveld en nog iemand anders die daaraan heeft meegewerkt.
We zullen volgende week dinsdag over het voorstel stemmen. Ik wens jullie daarbij veel succes, ook bij de verdedi-

Tweede Kamer

Deconstitutionalisering benoeming
commissaris van de Koning en
burgemeester

17 januari 2018
TK 40

40-12-18